Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 5006 3579487 3495072 2026-04-09T08:44:15Z 1nter pares 146705 3579487 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = Қазақ ханы | Қазақша есімі = Есім хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]] | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1598 | Басқаруын аяқтады = 1628 | Ізашары = [[Тәуекел хан]] | Ізбасары = [[Жәнібек хан Есімұлы]] | Туған кездегі есімі = Есім (Ес-Мұхаммед) | Туған күні = 1565 | Туған жері = [[Қазақ хандығы]] | Қайтыс болған күні = 1628 | Қайтыс болған жері = [[Қазақ хандығы]] | Жерленді = [[Түркістан (қала)|Түркістан]] | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Шығай хан]] | Анасы = [[Яхшим-бигим Ханым]] | Жұбайы = 1) Ділшаһ ханым <br />2) Айлин ханым <br /> 3) Падишаһ ханым | Балалары = '''ұлдары''' Қасым сұлтан, [[Есімұлы Жәнібек хан]], Ахмед сұлтан, [[Салқам Жәңгір хан]], [[Сартақ сұлтан]]<br>'''қыздары''' Райхан ханым, Ай ханым | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Есім хан'''<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> (1565 – 1628) — 1598–1628 жылдары аралығында [[Қазақ хандығы]]нда билік еткен [[Қазақ хандары|хан]]. Есім хан қазақ тарихында «'''Еңсегей бойлы ер Есім'''» деген атпен әйгілі болды, оған бұл атақ 1598 жылы ағасы [[Тәуекел хан]]мен бірге [[Мәуереннаһр]]ға жасаған жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан — [[Шығай хан]]ның баласы, бұрын қазақ хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында тұрған. Есімханның өз басына келетін болсақ ол [[Шығай хан|Шығай ханның]] 12 ұлының бірі. Анасының есімі Жанымбике. Есім 1578 ж. туылған, 1588 ж. [[Созақ|Созақта]] өткен құрылтайда 10 жаста ғана еді. Осы жиында оның ағасы 26 жасар Тәуекел сұлтан хан сайланды. 1598 ж. [[Тәуекел хан|Тәуекел]] мен Есім бастаған қазақ қолы [[Ташкент]], [[Самарқан]], [[Бұхара]] үшін соғыста 100 мыңға жетіп жығылды. Бұл соғысқа 120 сұлтан өз қолдарымен қатысты. 20 жасар Есім хан 20 мыңдық қолымен Самарқанға беттеді, 36 жасар Тәуекел хан 70-80 мыңдық қолмен Бұхараны қоршады. Бұл әскердің алдыңғы авангардтық шебін Есім мен Тәуекелдің үлкен ағасы Ондан сұлтанның (1583 ж. қ.б.) ұлы Қайнар-Күшек басқарды. Бұл көктемгі және күзгі соғыс деп бөлінетін шайқаста [[Тәуекел хан]] жарақат алып Ташкентте қайтыс болады, Қайнар Күшек сұлтанда соғыста қаза табады. Соғыстың нәтижесінде Ташкент, Түркістанмен бірге Сырдың екі бойындағы 30 қала Қазақ хандығының қол астына өтті. Соғыста қаза тапқандар әуелгіде Ташкентке уақытша жерленеді, соңыра, Есім хандық билікті қолына алған соң, 1599-1600 жж. шамасында, ағасы Тәуекелмен бірге қаза болған сұлтандар мен батырларды Түркістанға қайта жерлейді. Алайда, 1603 ж. қарақалпақ Әбд әл-Ғаппар [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хан сайланып, Есіммен болған 12 күндік соғыста жеңіске жетеді. Дегенмен, 1605 ж. Ташкент түбіндегі Қарақамыста болған соғыста Есім хан Әбд әл-Ғаппарды өз қолымен өлтіреді. Есім хан [[Түркістан (қала)|Түркістанда]] хандық құрғанымен жолы үлкен [[Тұрсын хан]] Ташкентте аға хан деп есептелді. Есім хан Шығыс Түркістанға қоныс аударып, сонда 1623 ж. дейін тұрады, осы жылы Тұрсын ханның шақыруымен, өз қолын басқарып, оның Андижанға жасаған жорығына қатысады және Түркістанға қоныс тебеді.<ref name=":0">«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығына қарасты тарихи-мәдени ескерткіштер»: жинақ / «Service Press» баспасы, 180 б. Алматы 2025 ж. 24 бет. - ISBN 978-601-7316-24-2</ref> Есім хан үнемі жорықта жүрген қолбасы, ол осындай бір жорықта жүргенінде, 1626 ж. Тұрсын хан оның ордасын шауып, анасын, әйелдері мен бала-шағасын тұтқынға алып кетеді. Ол өмір бойы Есім ханнан қауіптеніп, сенімсіздік білдіріп жүретін, ақыры Есім хан оған соғыс ашып, екі әскер Сайрам түбінде кездеседі де Тұрсын хан жеңіліп Ташкентке шегінеді. Ташкент түбінде болған шайқаста Тұрсынның өз адамдары ханды өлтіреді, бұл соғыста қазақ рулары найман, қоңырат, арғын, дулат, қатаған, сіргелі және т.б. екіге бөлініп қазақ пен қазақ соғысады. Тұрсын ханды толық жақтаған үлкен санды Қатаған тайпасы тоз-тоз болып тарап кетті. 200 мыңдай қатағанның бір бөлігі соғыста қырғын тапса, бір бөлігі Ауғанстанға көшіп, ұсақ-түйек аталары қоңыраттардың және т.б. арасына сіңісіп кетті. Есім хан 1626 ж. Қазақ хандығының билігін қолына екінші рет алып, Түркістанды астана деп жариялап, мемлекетті нығайту мақсатында реформалар  жүргізіп, заңдар қабылдап, «Есім ханның ескі жолы» деп аталып кеткен заңдар кодексін қалыптастырды.<ref name=":0" /> Ертеректе Есім хан ағасы Тәуекелмен және 40-тан астам сұлтандармен бірге Бұхара қаласында Нақшбандия тариқатына мойынсұнған болатын. Бұған әсер еткен мәселе – ел басқаруда билер институтына басымдық беру арқылы ханның билігін шектей алатын Ясауи тариқатынан Есім ханның бас тартып, ауытқуына негіз және себеп болды. Ясауитанушы белгілі ғалым З. Жандарбек Абылайдан басқа хандардың кесенеге емес, оның сыртына жерленуіне Нақшбандия тариқатында болуы себеп болды дейді. «Осы фактор оның реформаларынан көрініс тауып, «Есім ханның ескі жолы» заңдар жинағы Қасым хан тұсында қабылданған заңдардағы түркілік негіздерден ауытқу болып шықты», - дейді белгілі ғалым Х.Тұрсұн.<ref name=":0" /> Есім хан 1628ж. 50 жасында қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.<ref name=":0" /> Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.<ref name=":0" /> Қазақта "''Қасым салған қасқа жол, Есім салған ескі жол''" деген қанатты сөз ежелден бар. Керей мен Жәнібек негізін қалаған Қазақ хандығы әуелде әлсіз, жаңа-жаңа қаз тұрып келе жатқан-ды. Қазіргі Қазақстанның күншығысында, [[Жетісу]]да [[дулат]]тар, [[жалайыр]]лар, [[Албан руы|албан]], [[суан]], [[наймандар]], тағы басқа ру-тайпалар құрған күшті мемлекет [[Моғолстан]]ға келіп, жер сұраған [[Ақ Орда (мемлекет)|ақордалық]] бауырларына [[Есенбұға]] хан [[Шу]]-[[Іле Алатауы|Іле]] тауларының Қозыбасыға дейінгі жерін бөліп берген. Сол заманның көне көзіндей болып, күні бүгінге дейін атын жоғалтпай, [[Шу|Шу бойында]] [[Хантау|Хан тауы]], хандар құс салған [[Сұңқар шыңы]] алыстан мұнартып, қол бұлғап тұрғандай. Қаз-қаз басып, ту көтерген [[Қазақ хандығы]] жан-жағына алаңдай қарап, күн көруге мәжбүр болған. Шығысында Ойраттардан, батысында [[Әмір-Темір]] әулеті билеп тұрған [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] арасындағы күшті [[мемлекет]] [[Мәуереннаһр]]дан, солтүстігінде [[Сібір хандығы]]нан қауіптенетін Моғолстанға қалқан, қорған тәрізді өмір кешті. Әсіресе, өздеріне кектеніп қалған хан Әбілхайыр әне-міне шабуылға шыға ма деген үрей бар. == Хан болу жолы == Қалайда [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] Қазақ хандығының туын жыққан жоқ, олар дүниеден өткен соң билік [[Қасым хан]]ның қолына тиді. Ол мұсылман дінінде болғанмен отырықшы елдердегі тәртіп, заңға ұқсамайтын көшпенді халықтың күнделікті тұрмыс- тіршілігіне, салт-санасына, ой-көзқарасына орай жаңа заң-тәртіп орнатты. "[[Қасым салған қасқа жол]]" дейтініміз сол. Қасым нұсқаған жолдың негізгі мақсаты — Қазақ мемлекетін күшейту, халқын көбейту, жерін кеңейту- тұғын. Ол бұл жолда күні-түні аттан түскен жоқ, іргедегі мемлекеттердің өзара және ішкі алауыздықтарын, араздықтарын пайдаланып, досынан да, қасынан да одақ таба білді. Соның нәтижесінде Қазақ хандығының жері Сарыарқаны қосқанда сонау [[Жайық]] жағасына дейін кеңейген еді. Қасым хан өзінің бақталасы өзбек ханы [[Мұхаммед Шайбани|Мухаммед Шайбаниді]] тізе бүктіріп, Сыр бойындағы қалалардың басым көпшілігін Қазақ хандығына қаратқан. Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың Ұлы князі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. 1523 жылы Қасым хан өлгеннен кейін оның мұрагерлері арасында таққа, баққа таласу өріс алып, Қазақ хандығы біраз әлсірейді де, [[Хақназар хан|Хақназар]] тұсында (Қасым ханның баласы) қайта өрлейді. 42 жыл бойы тақтан түспеген Хақназар (Ақназар) "''қазақтар мен қырғыздардың патшасы''" аталған. Сол тұста ыдырай бастаған Ноғай ордасынан қаңлылар, қыпшақтармен бірге [[Кіші жүз]] — [[Алшын|Алшын одағына]] енген тайпалар түгелімен Қазақ хандығына келіп қосылғаны мәлім. Тіпті [[Ноғай ордасы]]ның астанасы Сарайшық қаласы да Хақназарға қарағанын айта кету керек. Әйтсе де сырттағы жаудан іштегі жаудың ақыл-айласы артық екені анық. [[Ташкент]] билеушісі [[Баба сұлтан]] астыртын адамдар жіберіп, қапылыста қазақ сұлтаны Жалымды екі баласымен, Хақназарды екі ұлымен қоса өлтіртіп жіберген. Екі жыл өткен соң Баба сұлтанның да басына зауал туып, Түркістан қаласының түбіндегі ашық шайқаста Тәуекел бастаған қазақ қолы Баба сұлтанның әскерін талқандап, өзінің басын алған. Тәуекелден кейін тарих сахнасына 1598 жылы Есім хан шығады. Ол бұдан бұрын да ағасы Тәуекел ханның қолбасшысы ретінде талай шайқастарға катысып, "''Еңсегей бойлы Ер Есім''" атанған еді. Тәуекел Бұхараны қоршағанда ол 20 мың әскерімен [[Самарқан]]ды билеп тұрған. Ауыр жарақаттан қайтыс болған ағасының орнына хан сайланған Есім отыз жыл бойы буыны жаңа бекіп келе жатқан Қазақ мемлекетін қорғау, күшейту жолында қанын да, жанын да аяған жоқ. Шығысында қалмақтармен, солтүстік батысында [[Бухара]] хандығымен үздіксіз шайқасуға тура келген. Көрші жатқан қазақ ауылдарын үнемі талан-таражға салып, ұлдарын құл, қыздарын күң етуге ұмтылған қалмақтардың бетін қайтаруы, кейде тіпті өзі де жорыққа шығып, шекарадан алысқа қуып тастауы түсінікті жағдай, ал өзімен қандас, халқы аралас-қүралас Бұхара хандығымен неге жауласты дейсіз ғой? Бұған бірнеше себеп бар. == Билігі == Хан тағына отырған соң [[Бұхара]]мен бітім-шартын жасасып, [[Орта Азия]] қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет етіп құруды көздеді. «''Есім ханның ескі жолы''» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге тырысты. Ташкент қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның немересі, Жалым сұлтанның баласы [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед сұлтан]] басқарған еді. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасады. Тіпті өз атынан ақша соқтырып, «бажы және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге бөліп, [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласын орталық еткен Есім хан, Ташкент қаласын орталық еткен [[Тұрсын хан]] билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен өздеріне одақтас-жақтастар іздеуге кірісті. Есім хан тобы [[Яркент хандығы]]на қарсы болып Тұрпанды билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] жағы Яркент билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен одақтасып отырған Әбдірахим мен Ахметтер де бір-бірімен жауласып отырған билеушілер болатын. Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді де, ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан арасында күрес шиеленісе берді, 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ хандығын біріктіру жолындағы күрестері қазақтың «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырына өзек болған. ==Қазақ-бұхар соғысы== [[Бақи Мұхаммед Түркістани|Бұхар ханы]] [[Тәуекел хан|Тәуекел ханмен]] сәтсіз соғыста қолдан шыққан [[Ташкент]], [[Сайрам]], [[Әндіжан]] жерлерін қайтарып алуды көздеді. Сонымен қатар қазақтарды [[Сырдария|Сырдарияның]] арғы бетіне ығыстырып тастауды мақсат етті. [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] ішкі жағдайын аңдып отырған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырады. 1603 жылы Айғыржар деген жерде үлкен шайқас болды. Бұл шайқаста [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] әскері ойсырай жеңіліс тауып, тым-тырақай қашты. Бұхар әскерлері Самарқан бекінісіне тығылады. Қазақ хандығының әскерлері жауды талқандап мол олжамен Ташкентке қайтып оралды. 1611 жылы бұхар әскерін [[Имамқұл хан]] өзі басқарып, [[Ташкент]]ке шабуыл жасап, сол қаланың түбінде қазақтың қалын қолын басқарған Есім хан әскерімен соғысады. Бұл шайқаста Бұхар ханы жеңіліс тауып, кері шегінеді. Кейін қайта қол жинап Қаратау, Аспара өңіріне шабуыл жасап, бейғам ауылдар мен қалаларды үлкен шығынға ұшыратты. 1612 жылы Имамқұлидың ұлы Ескендір [[Ұлы жүз]] ханы Шах Сәидті өлтіреді, және өзін хан деп жариялайды. Бұған жауап ретінде 1613 жылы Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді. Бұхар хандығының әскерін тас-талқан етіп жеңді. 1620–1621 жылдары болған төртінші, бесінші, алтыншы қазақ — бұхар соғысында Қазақ хандығының әскерін Тұрсын хан бастап шығып, қазақтар толық жеңіске жетті. 1627 жылғы ең соңғы, жетінші қанды шайқасқа Есім хан Қазақ хандығының әскерін өзі бастап келіп, кескілескен шайқаста жеңіске жетті. Сөйтіп оңтүстік шекарасын берік бекітеді. Бұхара ханы Имамқұли жеңілісті мойындайды. == Тапқырлығы == Оның ақылды, алғыр, батыл қимылдарының сарыны орыстың кінәзі [[III Василий]]ге де жетіп, дипломатиялық байланыс орнатқан. Қазақ халқы дербес халық ретінде Батыс Еуропаға да әйгілі бола бастаған. Бұл жөнінде Австрия дипломаты [[Сигизмунд Герберштейн]] жазбаларында бар. Әйгілі тарихшы [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] бұл жайлы: "''Қазақ хандығы мен сұлтандары арасында Қасым хандай құдіретті ешкім болған емес''" — деп жазған. == Тұрсын ханның өлуі == Есім ханның ел ішіндегі беделін, асқан абыройын іштей қызғанып жүретін [[Тұрсын хан|Тұрсын]] Бұхара ханының ниетін тез түсініп, [[Сырдария]] жағасында екеуі астыртын келіссөз жүргізеді де, Есім ханды жоюдың жоспарын жасайды. Қазақ ханы бұл кезде моңғол билеушілерінің, қырғыз манаптарының өзара қырқысуын тыю үшін шығыс аймақтарда жүрген.Тұрсын ханның түп атасы түсініксіздеу. Толық есімі Тұрсын Мүхаммед- сұлтан. Орыс жазбаларында Шығай ханның ұлы, Есім ханның туысы делінген. [[Махмуд Уәли]] "''Бахр Ал-аср''" атты еңбегінде: "''Ол Жалым сұлтанның баласы еді''", — дейді. Жалымды екі ұлымен бірге, жоғарыда айтқанымыздай, Ташкент билеушісі Баба сұлтан өлтірген. Бұл зұлым өзінің қайын атасы, қазақтың ұлы ханы [[Хақназар]]ды да екі ұлымен қоса жансыздары арқылы жайратқанын білеміз. Ал Жалым сұлтан қайдан шықты — ол жағы тағы мәлімсіз. Кейбір зерттеушілер [[Әз Жәнібек хан]]ның ұлы [[Қасым хан]]ның баласы болуы мүмкін дегенді айтады. Енді біреулер [[Шығай хан]]ның әрпағы, яғни Есім ханның туысы етіп көрсетеді.Қалай дегенмен Тұрсын сол тұста [[Ташкент]]ті билеп, күллі қазаққа хан болуды армандап жүрген. Бірақ жолында Еңсегей бойлы Ер Есім тұр. Тұрсын жалғыз Ташкентте емес, [[Біскент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]], кейде [[Сауран]], [[Әндіжан]], [[Шахрухийя]] сияқты үлкенді-кішілі қалаларға да қожалық ететін. Есім ханмен бірігіп соғысқанда өзінен әлденеше рет жеңілген Имамқұли көмектесем деген соң үміт оты жана бастағанды. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап жатқанда қапылыста өлтіреді, сонда Есім ханның қасындағы [[Төлеген]] ([[Марғасқа жырау]]) жырау оны мынадай жырмен оятады: <poem> ''Ей, Қатаған хан Тұрсын!'' ''Кім арамды ант ұрсын.'' ''Жазықсыз елді жылатып,'' ''Жер тәңірісің, жатырсың,'' ''Хан емессің қасқырсың,'' ''Қара албасты басқырсың!'' ''Алтын тақта жатсаң да'' ''Қазаң жетті қапылсың!'' ''Еңсегей бойлы ер Есім,'' ''Есігіңе келіп тұр,'' ''Шашқалы тұр қаныңды,'' ''Кешікпей содан қатарсың!'' </poem> Есім хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады. Бұл туралы болашақ [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] және танымал тарихшы [[Әбілғазы]] былай деп жазады: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">''"Мен қазақтардың ішіне бардым. (''Бұл — 1625 жыл шамасы''). Түркістандағы Есім ханның сарайында үш ай тұрдым. Бұл кезде қазақтардың үлкен ханы Тұрсын еді. Ол Түркістанға Ташкенттен келді. Есім хан мені үйде қалдырып, Тұрсынмен кездесуге кетті. Тұрсын ханмен сөйлескен соң Есім мені өзімен бірге алып жүріп, ханға таныстырды да, былай деді: "Мынау Жәдігер ханның ұрпағы — Әбілғазы. Бұған дейін бізге ол әулеттен ешкім қонаққа қелмеп еді, ал біздің кісілер бұларға талай барған. Енді сіздің қасыңызда болғаны жөн деп білемін". "Жарайды, — деді Тұрсын хан, — айтқаның болсын". Ол өзімен бірге мені Ташкентке алып жүрді. Ташкентте, Тұрсын ханның жанында екі жыл болдым. Екі жыл өткен соң Есім Тұрсынды өлтіріп, оның қатағандарын қырып тастады. Сонда мен Есім ханға былай дедім: "Мен сіздер жаққа екі ханнан маған қандай пайда тиер екен деп келіп едім, ал өздеріңдегі жағдай мынау. Енді маған Бұхараға, Имамқұли ханға аттануыма рұқсат етіңіз". "Жарайды, — деп жауап берді Есім хан, — жүре бер". Мен Имамқұли ханға қарай аттанып кеттім"''.</blockquote> == Тарихи деректер == Қазақ сұлтандарының өзара қырқысы және Тұрсын ханның өлімі жайында Махмуд Уәлидің "Бахр Ал-аср" атты кітабының алтыншы томындағы төртінші бөлімінде мынандай баяндаулар бар: "''Сол жылдары, яғни 1036 хижрада (1626–1627 жылдары) Есім сұлтан қалмақ жұртын шаппақ болды. Ол өз туының астына барша алаштан және ұлыстың басқа да бағынышты тайпаларынан, сондай-ақ, [[Тұрсын сұлтан]]ға сүйеу болған қатағандардан да әскер жинап, [[Моғолстан]] шетіндегі қалмақ мекен-жайларына ойран салды. Сол уақытта өзінің негізгі саяси бақталасын құрту кезегін көздеп жүрген Тұрсын сұлтан Түркістан маңайындағы Есім ордасын ойрандап, қалған кісілерін қыру үшін әскер жасақтады. Жасақ жауынгерлері ордаға басып кіріп, талай адамды өлтірді. Есім сұлтанның әйелдері мен балаларын барша жасау-жабдығымен Ташкентке алып кетті. Бұл табысқа масаттанған Тұрсын енді Есім ханның көзін жою қамына кірісті. Мақсаты — күтпеген жерден соқтығып, өзін жол үстінде ұстау. Осындай зұлым оймен ол өз әскерін бастап, Есім сұлтанның алдынан шықты. Екі жақ Сайрам шаһарынан шығысқа қарай, 40 шақырымдай жерде, Сайрамсу өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан қазіргі ОҚО Төлеби ауданы,Кеңесарық ауылы маңында, бетпе-бет келіп, "шайқас отын тұтатты". Тұрсын сұлтанның әскері жеңіліп, Ташкентке қарай шегінді''". (Ұзаққа созылған (1613–1628) Есім мен Тұрсын егесіне, Есім жағында Төле бидің атасы дулат Құдайберді мен шапырашты Қарасай батыр қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін")). Тарихи деректерде [[Ташкент]] түбіндегі екінші шайқаста Тұрсынды өзінің жақындары өлтірді делінген. Есім хан Тұрсынның басын кесіп, [[Имамқұли]] ханға жібереді. Өзінің бақталасы, опасыз Тұрсынның өлгеніне қуанды ма, өлде Есімханның өзінен қорықты ма — Бұхара ханы оған Ташкентті, Түркістанды, сол маңайдағы қорғаны бар ауыл-мекендерді "сыйлаған". Тұрсын өлген соң екінші рет ұлы хан болып қайта сайланған Есім сол заманның қатал салты бойынша өзіне қарсы шыққан қатаған тайпасын аямай жазаласа керек. Замандасы [[Махмуд ибн Уәли]]дің жазуына қарағанда, Есім де көп ұзамай, өз ажалынан өледі.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> Денесі [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]нің маңайына жерленген. Кезінде моласының үстіне шағын да болса айрықша кесене орнатылса керек, бүгінде ол жермен-жексен болып жатыр.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақ хандары}} [[Санат:Жәдік әулеті]] [[Санат:Төрелер]] pep39gc2c8xnwto2huatqa9bnx7i6z9 0 9217 3579205 3223312 2026-04-09T04:54:01Z ~2026-21764-38 179640 3579205 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Zatayevich.jpg|thumb|right|200px|Александр Викторович Затаевич]] '''Александр Викторович Затаевич (6''' ( [[20 наурыз|20) наурыз]], [[1869 жыл|1869]], [[Болхов]] қаласы, [[Орёл облысы]], [[Ресей империясы|Ресей Империясы]] - [[6 желтоқсан]], [[1936 жыл|1936]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — Поляк, Ресей, Кеңес композиторы, этнографы, музыкант, музыка және қоғам қайраткері, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] халық әртісі. == Өмірбаяны == * Александр Затаевич 1886 жылы Орел кадет корпусын бітірді, содан кейін ол Полоцк қаласына жіберілді, онда ол барлық бос уақытын музыканы оқуға және сақтауға жұмсады. 1896 жылы ол Затаевичтің пьесаларына қызығушылық танытып, олардың жарыққа шығуына үлес қосқан композитор С.В.Рахманиновпен кездесті. Рахманинов Затаевичке «Алты музыкалық сәт» атты фортепиано циклін де арнады. 1904-1915 жылдары Затаевич Варшавада қызмет етіп, музыкалық және қоғамдық қызметте де белсенді болды. Ол «Варшава күнделігі» газетінің музыка сыншысы болды, онда ол Поляк, орыс және Батыс еуропалық композиторлар мен орындаушылардың шығармашылығы туралы мыңнан астам мақалалар мен шолулар жариялады, сонымен қатар поляк фольклорының үлгілерін жазды. Варшава консерваториясы кеңесінің мүшесі. *1920 жылдан бастап ол Орынборда тұрып, оның шығармашылық қызметі негізінен қазақ халық музыкасын жинау, нотаға түсіру және жүйелеуде көрініс тапты. Ол 2300-ден астам музыкалық фольклорды нотаға түсірген. Затаевич шығарған «Қазақ халқының 1000 әні» және «Қазақтың 500 күйі мен әні» (1931) жинақтары ежелгі дәуірден 1930 жылдарға дейінгі қазақ музыкалық фольклорының антологиясын білдіреді. Оның Қазақстандағы шығармаларында алғаш рет Абай Құнанбаев, Құрманғазы Сағырбаев, Біржан Қожағұлов, Жаяу Мұса Байжанов, Дәулеткерей, Балуан Шолақ, Мұхит, Ыбырай сияқты көрнекті халық композиторларының, сондай-ақ көрнекті халық орындаушылары Әміре Қашаубаев, Ғаббас Айтпаев, Қали Байжанов және басқалары сияқты шығармашылығына сипаттама береді. Қазақстанның Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік өңірлерінде жасалған жазбаларды қамтуы тиіс музыкалық энциклопедияның үшінші және соңғы томы басылмай қалып, қолжазба күйінде Орталық ғылыми кітапханада сақтаулы. Затаевич – қазақ кәсіби фортепиано музыкасының негізін салушылардың бірі. «Фортепианоға арналған миниатюра түріндегі қазақ әндері» (1925-1928), «Қазақ татарларының әндері» (1932), «Қазақстан әндері» (1932), «Қазақтың 60 әні» жинақтарының авторы. Татарлар» (1933)[4], «Қырғыздың 250 аспаптық пьесалары мен күйлері» (1934), «Әр ұлттың әндері» (1971 ж.), «Киргизский аспаптық пьесалар мен күйлер» (1971 ж. шыққан). == Алғаш рет қазақтың халықтық музыкасы шығармаларымен танысуы == Ол алғаш рет қазақтың халықтық музыкасы шығармаларымен [[1920 жыл|1920]] жж. басында, [[Орынбор]]да жүрген кезінен-ақ таныса бастайды. Сол кезеңнен бастап А. Затаевич өзінің болашақ қызметін аспаптық мұраларын тамаша үлгілерін жинау, оны насихаттаумен тығыз байланыстырады. Ол жатақханаларды, мектептерді, құрылыстарды, орта дәрежелі оқу орындарын, казармаларды аралайды, съезге, конференцияға, кеңестерге келген қазақтардан [[ән]] жазады. Базар, театр, концерт орындарының фойелерінде кездескендердің бәрінен де жазып алады. Бала жасынан кіршіксіз еститін құлағы жасы елуден асқанша көрмеген елдің музыкасын жаза баспай нотаға түсіруге мүмкіндік береді. Бірақ, өмірін музыкаға бағыштаған А.В. Затаевич әнді қалада отырып тек кездейсоқ келгендерден жазып отыруды жөн көрмеді, елге шығады, Жайықтың бойын, [[Сыр]], [[Ертіс]] өзендерін, [[Бөкей]], [[Қарқаралы]] далаларын аралайды. Замандар бойы жабылып жатқан қазақтың ән қазынасын көтереді. Қазақтың көл-көсір мұрасын жинақтауды өзіне парыз санаған жанның бірі. Ұлты басқа болса да, жер орта жасқа келгеніне қарамастан, 1920 жылы қиын-қысталаң кездерінде кездескен көлік атаулымен болмаса, жаяу-жалпы аралап, халқымыздың ән-күйлерін музыка белгілерімен (нотамен) хатқа түсірген. == Деректер жазып қалдырды... == Халықтық кәсіби әнші-күйшілерінің шығармашылық қызметін, олардың орындаушылық шеберліктерінің сырын ашып, өте құнды мағлұматтар жинады. [[Ақан сері]], [[Біржан сал]], [[Абай]], [[Жаяу Мұса]], [[Үкілі Ыбырай]], [[Құрманғазы]], [[Мұхит]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], т.б. шығармаларын алғаш рет Затаевич жарыққа шығарды. Сөйтіп, ұлттық дәстүрлерді сақтаушылар мен дамытушылар жайында қайталанбас деректер жазып қалдырды. Этнографтың “[[Қазақ халқының 1000 әні]]” (1-бас., 1925 ж., 2-бас., 1963 ж.), “[[Қазақтың 500 ән-күйі]]” (1931), “Песни разных народов” (1971), жарияланбаған “Қазақ музыкасының 3-томы” деп аталатын жинақтарында қазақ халқының классик. ән, күйлерінің үлгілері мол орын алған. Затаевичтің еңбектері арқылы қазақ музыкасы дүние жүзіне тарады, бүкіл [[Еуропа елдері]]не жетті, алдыңғы қатарлы өнер иелерінен жоғары баға алды. Мұнда қазақ музыкасының көптеген теориялық және тарихи мәселелерінің беті ашылды. Затаевичтің әрбір ән-күйге берген жеке талдауларының мәні зор. Халық композиторлары мен орындаушыларының шығарм-на берген мінездемелері де әлі өз бағасын жоғалтқан жоқ. Затаевич жинақтары қазақ халқының кәсіби музыкасының дамуына зор ықпал етті. Аталған жинақтардағы ән мен күйлер қазақтың кәсіби музыкалық жанрлары – опералық, симфониялық, камералық шығармаларында кеңінен пайдаланылды. Осы жинақтардағы ән-күйлерді қазақ композиторларымен бірге С.С. Прокофьев, Н.Я. Мясковский, М.М. Ипполитов-Иванов сынды орыс композиторлары да өз шығармаларында пайдаланды. == Композитор ретінде == [[Композитор]] ретінде Затаевич қазақ музыкасының кейбір үлгілеріне фортепиано, аспапты ансамбльдермен қосылып айту үшін көптеген өңдеу жұмыстарын жүргізді. Затаевичтің “Қазақ музыкасы” атты фортепиянолық шығармасы – кәсіби дәрежеде жазылған туынды. Ол 1925 – 27 жылдары фортепиянолық пьесалар циклін жазды. Соның нәтижесінде “Халық тақырыбына жазылған миниатюралары” (1925), “Қазақтың халық әндері тақырыбы бойынша фортепианоға арналған пьесалары” (1927) жарық көрді. Қазақ халқының музыка мұрасын сақтап келген 500-ге жуық өнерпаздар – [[Майра Шамсудинова]], [[Әміре Қашаубаев]], Ғ.Айтбаев, Қ.Байжанов, М.Бөкейханов пен Н.Бөкейханов, Ғ.Мұхитов пен Ш.Мұхитов, ғылым қайраткерлері [[Ә.Марғұлан]], Қ.[[Сәтбаев]], М.Бөжеев, әдебиет және өнер қайраткерлері А.Байтұрсынов, Ж.[[Аймауытов]], Ә.Бөкейханов, Ж.Шанин, т.б. өздері білетін ән, күйлерді Затаевичке айтып, жаздырды (қ. “[[Затаевичтің корреспонденттері]]”). Затаевич Қазақтың фольклорының жиналу дәстүрін қалыптастырып, одан әрі жалғастыруда А.Жұбанов, Е.Брусиловский, Б.Ерзакович, М.Төлебаев, Л.[[Хамиди]] және басқалардың еңбектері орасан зор. Сөйтіп, [[1920]] көктемінен бастап [[1923]] ж. аяғына дейін, нағыз аш-жалаңаш жол қиындықтарына да қарамай, А. Затаевич қазақтың 1000 әнін жинап нотаға түсіреді. Оның [[1925]] ж. [[Мәскеу]]де «Қазақ халқының 100 әні», және [[1933]] ж. «Қазақтың 500 әнімен күйі» атты этнографиялық жинақтары шықты. А. Затаевич [[1936]] жылы [[Мәскеу]] қаласында дүние салған. А.В. Затаевичтың жарқын бейнесі, оның қазақ халқының мәдениеті мен өнеріне сіңірген еңбегі, ірі тұлғасы ұлғайған үстіне ұлғая бермек, ұмытылмақ емес.<ref>[["Қазақ Энциклопедиясы"]],4 том 3 бөлім</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:20 наурызда туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Болховта туғандар]] [[Санат:6 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан этнографтары]] [[Санат:Қазақстан музыкатанушылары]] [[Санат:Орел кадет корпусы түлектері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер]] 8rjvyt8j0ol8ohc5uye5cyjpf9r191c 3579390 3579205 2026-04-09T06:25:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-21764-38|~2026-21764-38]] ([[User talk:~2026-21764-38|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3222827 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Zatayevich.jpg|thumb|right|200px|Александр Викторович Затаевич]] '''Александр Викторович Затаевич (6''' ( [[20 наурыз|20) наурыз]], [[1869 жыл|1869]], [[Болхов]] қаласы, [[Орёл облысы]], [[Ресей империясы|Ресей Империясы]] - [[6 желтоқсан]], [[1936 жыл|1936]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — поляк, ресей, кеңес композиторы, этнографы, музыкант, музыка және қоғам қайраткері, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] халық әртісі. == Өмірбаяны == * Александр Затаевич 1886 жылы Орел кадет корпусын бітірді, содан кейін ол Полоцк қаласына жіберілді, онда ол барлық бос уақытын музыканы оқуға және сақтауға жұмсады. 1896 жылы ол Затаевичтің пьесаларына қызығушылық танытып, олардың жарыққа шығуына үлес қосқан композитор С.В.Рахманиновпен кездесті. Рахманинов Затаевичке «Алты музыкалық сәт» атты фортепиано циклін де арнады. 1904-1915 жылдары Затаевич Варшавада қызмет етіп, музыкалық және қоғамдық қызметте де белсенді болды. Ол «Варшава күнделігі» газетінің музыка сыншысы болды, онда ол поляк, орыс және батыс еуропалық композиторлар мен орындаушылардың шығармашылығы туралы мыңнан астам мақалалар мен шолулар жариялады, сонымен қатар поляк фольклорының үлгілерін жазды. Варшава консерваториясы кеңесінің мүшесі. *1920 жылдан бастап ол Орынборда тұрып, оның шығармашылық қызметі негізінен қазақ халық музыкасын жинау, нотаға түсіру және жүйелеуде көрініс тапты. Ол 2300-ден астам музыкалық фольклорды нотаға түсірген. Затаевич шығарған «Қазақ халқының 1000 әні» және «Қазақтың 500 күйі мен әні» (1931) жинақтары ежелгі дәуірден 1930 жылдарға дейінгі қазақ музыкалық фольклорының антологиясын білдіреді. Оның Қазақстандағы шығармаларында алғаш рет Абай Құнанбаев, Құрманғазы Сағырбаев, Біржан Қожағұлов, Жаяу Мұса Байжанов, Дәулеткерей, Балуан Шолақ, Мұхит, Ыбырай сияқты көрнекті халық композиторларының, сондай-ақ көрнекті халық орындаушылары Әміре Қашаубаев, Ғаббас Айтпаев, Қали Байжанов және басқалары сияқты шығармашылығына сипаттама береді. Қазақстанның оңтүстік-шығыс және оңтүстік өңірлерінде жасалған жазбаларды қамтуы тиіс музыкалық энциклопедияның үшінші және соңғы томы басылмай қалып, қолжазба күйінде Орталық ғылыми кітапханада сақтаулы. Затаевич – қазақ кәсіби фортепиано музыкасының негізін салушылардың бірі. «Фортепианоға арналған миниатюра түріндегі қазақ әндері» (1925-1928), «Қазақ татарларының әндері» (1932), «Қазақстан әндері» (1932), «Қазақтың 60 әні» жинақтарының авторы. Татарлар» (1933)[4], «Қырғыздың 250 аспаптық пьесалары мен күйлері» (1934), «Әр ұлттың әндері» (1971 ж.), «Киргизский аспаптық пьесалар мен күйлер» (1971 ж. шыққан). == Алғаш рет қазақтың халықтық музыкасы шығармаларымен танысуы == Ол алғаш рет қазақтың халықтық музыкасы шығармаларымен [[1920 жыл|1920]] жж. басында, [[Орынбор]]да жүрген кезінен-ақ таныса бастайды. Сол кезеңнен бастап А. Затаевич өзінің болашақ қызметін аспаптық мұраларын тамаша үлгілерін жинау, оны насихаттаумен тығыз байланыстырады. Ол жатақханаларды, мектептерді, құрылыстарды, орта дәрежелі оқу орындарын, казармаларды аралайды, съезге, конференцияға, кеңестерге келген қазақтардан [[ән]] жазады. Базар, театр, концерт орындарының фойелерінде кездескендердің бәрінен де жазып алады. Бала жасынан кіршіксіз еститін құлағы жасы елуден асқанша көрмеген елдің музыкасын жаза баспай нотаға түсіруге мүмкіндік береді. Бірақ, өмірін музыкаға бағыштаған А.В. Затаевич әнді қалада отырып тек кездейсоқ келгендерден жазып отыруды жөн көрмеді, елге шығады, Жайықтың бойын, [[Сыр]], [[Ертіс]] өзендерін, [[Бөкей]], [[Қарқаралы]] далаларын аралайды. Замандар бойы жабылып жатқан қазақтың ән қазынасын көтереді. Қазақтың көл-көсір мұрасын жинақтауды өзіне парыз санаған жанның бірі. Ұлты басқа болса да, жер орта жасқа келгеніне қарамастан, 1920 жылы қиын-қысталаң кездерінде кездескен көлік атаулымен, болмаса, жаяу-жалпы аралап, халқымыздың ән-күйлерін музыка белгілерімен (нотамен) хатқа түсірген. == Деректер жазып қалдырды... == Халықтық кәсіби әнші-күйшілерінің шығармашылық қызметін, олардың орындаушылық шеберліктерінің сырын ашып, өте құнды мағлұматтар жинады. [[Ақан сері]], [[Біржан сал]], [[Абай]], [[Жаяу Мұса]], [[Үкілі Ыбырай]], [[Құрманғазы]], [[Мұхит]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], т.б. шығармаларын алғаш рет Затаевич жарыққа шығарды. Сөйтіп, ұлттық дәстүрлерді сақтаушылар мен дамытушылар жайында қайталанбас деректер жазып қалдырды. Этнографтың “[[Қазақ халқының 1000 әні]]” (1-бас., 1925 ж., 2-бас., 1963 ж.), “[[Қазақтың 500 ән-күйі]]” (1931), “Песни разных народов” (1971), жарияланбаған “Қазақ музыкасының 3-томы” деп аталатын жинақтарында қазақ халқының классик. ән, күйлерінің үлгілері мол орын алған. Затаевичтің еңбектері арқылы қазақ музыкасы дүние жүзіне тарады, бүкіл [[Еуропа елдері]]не жетті, алдыңғы қатарлы өнер иелерінен жоғары баға алды. Мұнда қазақ музыкасының көптеген теориялық және тарихи мәселелерінің беті ашылды. Затаевичтің әрбір ән-күйге берген жеке талдауларының мәні зор. Халық композиторлары мен орындаушыларының шығарм-на берген мінездемелері де әлі өз бағасын жоғалтқан жоқ. Затаевич жинақтары қазақ халқының кәсіби музыкасының дамуына зор ықпал етті. Аталған жинақтардағы ән мен күйлер қазақтың кәсіби музыкалық жанрлары – опералық, симфониялық, камералық шығармаларында кеңінен пайдаланылды. Осы жинақтардағы ән-күйлерді қазақ композиторларымен бірге С.С. Прокофьев, Н.Я. Мясковский, М.М. Ипполитов-Иванов сынды орыс композиторлары да өз шығармаларында пайдаланды. == Композитор ретінде == [[Композитор]] ретінде Затаевич қазақ музыкасының кейбір үлгілеріне фортепиано, аспапты ансамбльдермен қосылып айту үшін көптеген өңдеу жұмыстарын жүргізді. Затаевичтің “Қазақ музыкасы” атты фортепиянолық шығармасы – кәсіби дәрежеде жазылған туынды. Ол 1925 – 27 жылдары фортепиянолық пьесалар циклін жазды. Соның нәтижесінде “Халық тақырыбына жазылған миниатюралары” (1925), “Қазақтың халық әндері тақырыбы бойынша фортепианоға арналған пьесалары” (1927) жарық көрді. Қазақ халқының музыка мұрасын сақтап келген 500-ге жуық өнерпаздар – [[Майра Шамсудинова]], [[Әміре Қашаубаев]], Ғ.Айтбаев, Қ.Байжанов, М.Бөкейханов пен Н.Бөкейханов, Ғ.Мұхитов пен Ш.Мұхитов, ғылым қайраткерлері [[Ә.Марғұлан]], Қ.[[Сәтбаев]], М.Бөжеев, әдебиет және өнер қайраткерлері А.Байтұрсынов, Ж.[[Аймауытов]], Ә.Бөкейханов, Ж.Шанин, т.б. өздері білетін ән, күйлерді Затаевичке айтып, жаздырды (қ. “[[Затаевичтің корреспонденттері]]”). Затаевич Қазақтың фольклорының жиналу дәстүрін қалыптастырып, одан әрі жалғастыруда А.Жұбанов, Е.Брусиловский, Б.Ерзакович, М.Төлебаев, Л.[[Хамиди]] және басқалардың еңбектері орасан зор. Сөйтіп, [[1920]] көктемінен бастап [[1923]] ж. аяғына дейін, нағыз аш-жалаңаш жол қиындықтарына да қарамай, А. Затаевич қазақтың 1000 әнін жинап нотаға түсіреді. Оның [[1925]] ж. [[Мәскеу]]де «Қазақ халқының 100 әні», және [[1933]] ж. «Қазақтың 500 әнімен күйі» атты этнографиялық жинақтары шықты. А. Затаевич [[1936]] жылы [[Мәскеу]] қаласында дүние салған. А.В. Затаевичтың жарқын бейнесі, оның қазақ халқының мәдениеті мен өнеріне сіңірген еңбегі, ірі тұлғасы ұлғайған үстіне ұлғая бермек, ұмытылмақ емес.<ref>[["Қазақ Энциклопедиясы"]],4 том 3 бөлім</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:20 наурызда туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Болховта туғандар]] [[Санат:6 желтоқсанда қайтыс болғандар]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:1936 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан этнографтары]] [[Санат:Қазақстан музыкатанушылары]] [[Санат:Орел кадет корпусы түлектері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер]] bl001trg6avej0wlchcah6elhzh596x 0 11228 3579086 3561325 2026-04-08T18:00:15Z Tuttiorchestra687 173049 3579086 wikitext text/x-wiki {{Мереке|observedby=Дүние жүзі бойынша|significance=Азаматтық ақпарат күні<br />Әйелдер мен қыздар күні<br />[[Сексизм|Жыныссыздыққа]] қарсы күн<br />Дискриминацияға қарсы күрес күні|date=[[8 наурыз]]|relatedto=Аналар күні<br />[[Халықаралық балалар күні|Балаларды қорғау күні]]<br />Халықаралық ерлер күні<br />Халықаралық екілік емес халықтар күні|type=Халықаралық|holiday_name=Халықаралық әйелдер күні|image=Frauentag 1914 Heraus mit dem Frauenwahlrecht.jpg|caption=1914 жылғы 8 наурыз Халықаралық әйелдер күніне арналған неміс постері. Бұл постерге Германия империясында тыйым салынған.|official_name={{lang-en|International Women's Day}}}} '''Халықаралық әйелдер күні''' — әр жылы [[8 наурыз]]да тойланатын мейрам. Тарихта әйелдердің теңқұқықтық пен эмансипация жолындағы күресіндегі ынтымақтастық күні ретінде пайда болды. 1975 жылы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] 8 наурызды ресми түрде Халықаралық әйелдер күні етіп бекітті. Қазақстанда бұл күн — демалыс күні. == Тарихы == [[Сурет:International Women's Day celebration.png|thumb|450px| {{legend|red|Демалыс күні}} {{legend|orange|Әйелдер үшін демалыс күні}} {{legend|yellow|Аптасына жеті күн тойланады}}]] XVIII ғасырдың аяғынан бастап суфражисткалардың, феминисткалардың әйелдер еңбек жағдайын жақсарту үшін, әділетсіз жағдайға қарсы белсенді қозғалысы басталды. Тең құқылық үшін күрестің арқасында-Халықаралық әйелдер күні пайда болды.<ref>[https://365calend.ru/holidays/8-marta-mezhdunarodnyj-zhenskij-den.html 8 наурыз (Халықаралық әйелдер күні)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190527151322/https://365calend.ru/holidays/8-marta-mezhdunarodnyj-zhenskij-den.html |date=2019-05-27 }}</ref> === XX ғасырдың басы === 1908 жылы 28 ақпанда Нью-Йорк социал-демократиялық әйелдер ұйымының шақыруымен әйелдер теңқұқықтығы туралы митинг өткізілді. Бұл күні 15000-нан астам әйел жұмыс күнінің қысқартуы және ерлермен тең еңбекақы төлеу шарттарын талап етіп, қала арқылы өтті. Олар сондай-ақ әйелдер сайлау құқығын талап етті. 1909 жылы Америка Социалисттік партиясы халықаралық әйелдер күнін жариялап, бұл мейрам 1913 жылдың ақпанның соңғы аптасына дейін тойланды. 1909 жылы ол [[28 ақпан]] болды. Кейінірек, 1910 жылы, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] делегат-әйелдері Копенгагендегі Екінші Халықаралық әйелдер-социалисттер конференциясында [[Клара Цеткин]]мен кездесті.[[Сурет:Zetkin luxemburg1910.jpg|thumb|[[Клара Цеткин]] мен [[Роза Люксембург]], [[1910 жыл]]]] [[Клара Цеткин]] 1910 жылы 27 тамызда Копенгагенде өткен Екінші Халықаралық әйелдер-социалисттер конференциясында халықаралық әйелдер күнін тағайындауға ұсынды. Бұл күні әйелдер өз мәселелеріне қоғамның назарын тарту үшін митингтер мен шерулер өткізеді деп түсіндірілді. 1911 жылы бірінші Халықаралық әйелдер күні [[Германия]], [[Аустрия|Аустрия]], [[Дания]] мен [[Швейцария]]да Германияның Социал-демократиялық партиясының Ортаңғы комитетінің мүшесі Елена Гринбергтің ұсынысымен ''19 наурызда'' тойланды. 1912 жылы сол мемлекеттерде мейрам ''12 мамырда'' атап өтілді. 1913 жылы 2 мамырда әйелдер [[Франция]] мен [[Ресей]]де алғаш рет митингтерге шықты, сонымен қатар демонстрациялар 9 мамырда [[Чехия]], [[Мажарстан]] мен [[Швейцария]]да өтті. 1914 жылы әйелдер күні АҚШ, Ұлыбритания, Аустрия, Дания, Германия, Ресей мен Щвейцарияда тойланды. 1917 жылға дейін толық немесе жартылай дауыс беру құқығына әйелдер [[Жаңа Зеландия]], [[Аустралия]], [[Финляндия]], [[Норвегия]], [[Дания]], [[Исландия]]да қол жеткізді. === Ресей мен КСРО-дағы мереке === [[Сурет:Women's manifestation inPetrograd, 1917.jpg|нобай|Петроград көшелеріндегі әйелдер демонстрациясы 23 ақпан (8 наурыз), 1917 ж]] 1917 жылғы ақпанның 23-і ([[8 наурыз]]) ақпан революциясының басталуын белгілеген революциялық жарылыспен ерекшеленетін мереке тарихындағы маңызды кезең болды. Төрт күннен кейін император әйелдерге дауыс беру құқығын беретін жарлыққа қол қойды, бірақ бұл революцияны тоқтата алмады. [[Санкт-Петербург|Петроград]] большевиктері Халықаралық әйелдер күнін мерекелеуді пайдаланып, [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|соғысқа]], қымбатшылыққа және жұмысшы әйелдердің ауыр халіне қарсы митингтер мен жиналыстар ұйымдастырды, бұл әсіресе Выборг жағында зорлықпен өтіп, стихиялық түрде ереуілдер мен революциялық шерулерге айналды. Бұл күні 128 мыңнан астам жұмысшы ереуілге шықты, ал жұмысшы шетінен демонстранттар колонналары қала орталығына қарай бет алып, Невский даңғылына дейін өтті, сол арқылы қалалық Думаға әйелдер теңдігі мен нанды талап еткен шеру өтті. [[Сурет:8 марта — день восстания работниц против кухонного рабства!.jpg|нобай|«8 наурыз – еңбекші әйелдердің асхана құлдығына қарсы көтеріліс күні!» атты насихаттық плакат. Үй тіршілігінің езгі мен филистизмі құрт!», Дейкин Б., 1932, КСРО]] 1921 жылы Коммунистік әйелдердің 2-конференциясының шешімімен 1917 жылғы 23 ақпанда (8 наурыз) Петроград шеруіне әйелдердің қатысқанын еске алу үшін 8 наурыз Халықаралық әйелдер күнін атап өту туралы шешім қабылданды, бұл оқиғалардың бірі болды. Ақпан төңкерісіне дейін болды, нәтижесінде монархия құлады.<ref>''Сергей Уваров''. [http://www.sovross.ru/old/2005/29/29_7_1.htm Не путайте Розу с Кларой!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312010612/http://www.sovross.ru/old/2005/29/29_7_1.htm |date=2009-03-12 }} // Советская Россия. — № 29-30 (12656). — 5 марта 2005.</ref> Л. В. Даниленко [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] соңғы екі жылындағы кеңестік басылымдарды Халықаралық әйелдер күні тақырыбына талдай отырып, ол кезде мереке негізінен «еркектер» саласында жетістікке жеткен «батыл» әйелдерге арналған деген қорытындыға келді».<ref>{{Cite web |url=http://msu-research06.ru/index.php/sociology/227-gendersoc/1038-8marta |title=Даниленко Л. В. Гендерная политика в прессе Украины в 1944—1945 гг. на примере публикаций о праздновании Международного женского дня 8 марта. |accessdate=2012-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313042958/http://msu-research06.ru/index.php/sociology/227-gendersoc/1038-8marta |archivedate=2013-03-13 |deadlink=yes }}</ref> 1966 жылдан бастап КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1965 жылғы 8 мамырдағы Жарлығына сәйкес Халықаралық әйелдер күні тек мереке ғана емес, сонымен қатар жұмыс істемейтін күнге де айналды. Мереке бірте-бірте өзінің феминистік реңктерін жоғалтып, отбасындағы, жұмыстағы және оқу орындарындағы әйелдерді, қыздарды, тіпті жас қыздарды құттықтау күніне айналды. === Басқа елдердегі мерекелер === 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Ресейде ресми танылғалы бері бұл мереке негізінен социалистік елдерде тойланады. Қытай коммунистері оны 1922 жылдан, ал испан коммунистері 1936 жылдан бастап тойлайды.<ref>{{cite web|last=Nelson|first=Jinty|title=International Women's Day: a centenary to celebrate|url=http://www.historyworkshop.org.uk/international-womens-day-a-centenary-to-celebrate/|publisher=History Workshop Online|accessdate=August 28, 2011|archive-date=2015-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317112255/http://www.historyworkshop.org.uk/international-womens-day-a-centenary-to-celebrate/|deadlink=no}}</ref> 1949 жылы 1 қазанда Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін 8 наурыз ресми түрде әйелдер мерекесі болып жарияланды, бұл мерекеде қытайлық әйелдер толық емес жұмыс істейді.<ref>{{cite web|title=Anniversaries of important events|url=http://www.gov.cn/english/2005-08/10/content_28291.htm|work=China Factfile|publisher=Chinese Government|accessdate=August 28, 2011|archive-date=2015-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312171718/http://www.gov.cn/english/2005-08/10/content_28291.htm|deadlink=yes}}</ref> === Халықаралық әйелдер күні және БҰҰ === 1975 жылдан бастап [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] Халықаралық әйелдер жылына байланысты 8 наурыз Халықаралық әйелдер күнін тойлай бастады. 1977 жылы [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас Ассамблеясы]] (№ A/RES/32/142 резолюциясы<ref>[https://web.archive.org/web/20070528065957/http://www.un.org/russian/ga/32/docs/res32_3.htm Страница сайта ООН со ссылкой на Резолюцию № A/RES/32/142] {{недоступная ссылка|число=26|месяц=05|год=2013|url=http://www.un.org/russian/ga/32/docs/res32_3.htm|id=20070308}}</ref>) мемлекеттерге өздерінің дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарына сәйкес сол жылдың кез келген күнін Біріккен Ұлттар Ұйымының Әйелдер құқықтары мен халықаралық бейбітшілік күні деп жариялауға шақырды. Бұл шешім Халықаралық әйелдер жылына да, Халықаралық әйелдер онжылдығына да (1976—1985) байланысты қабылданды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Әйелдер құқықтары және халықаралық бейбітшілік күніне арналған барлық шаралары содан бері 8 наурызға арналды. Халықаралық әйелдер күні тақырыптары:<ref>[http://www.un.org/ru/events/womensday/pastobs.shtml Мероприятия за прошлые годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402181536/http://www.un.org/ru/events/womensday/pastobs.shtml |date=2015-04-02 }} // Официальный сайт Организации Объединённых Наций</ref> * 2023: «DigitALL: гендерлік теңдік үшін инновациялар мен технологиялар»; * 2022: «Тұрақты ертең үшін бүгін гендерлік теңдік»; * 2021: «Көшбасшылықтағы әйелдер: COVID-19 дәуірінде тең болашаққа қол жеткізу»; * 2020: «Мен теңдік ұрпағымын: әйелдер құқықтарын жүзеге асырушы»; * 2019: Теңдікпен ойлаңыз, көзқараспен жасаңыз, өзгерістер үшін жаңашыл болыңыз; * 2018: «Уақыт келді: ауыл және қала белсенділері әйелдердің өмірін жақсы жаққа өзгертуде»; * 2017: «Әйелдер өзгермелі жұмыс әлеміндегі: 2030 жылға қарай 50-50 планетасы»; * 2016: «2030 жылға қарай 50-50 планетасы: Біз гендерлік теңдікті жақтаймыз»; * 2015: «Әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейту – адамзаттың мүмкіндіктерін кеңейту. Осыны есте сақта!»; * 2014: «Әйелдердің теңдігі – барлығына прогресс!»; * 2013: «Уәде – бұл уәде – әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты тоқтату үшін әрекет ету уақыты»; * 2012: «Ауыл әйелдерінің мүмкіндіктерін кеңейту – енді аштық пен кедейшілік болмайды»; * 2011: «Білімге, кәсіптік оқытуға, ғылым мен техника жетістіктеріне тең қолжетімділік – әйелдер үшін лайықты еңбек жолы»; * 2010: «Тең құқықтар, тең мүмкіндіктер: барлығына прогресс»; * 2009: «Әйелдер мен ерлер әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылықты тоқтату үшін біріккен»; * 2008: Әйелдер мен қыздарға арналған инвестиция; * 2007: «Әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылық үшін жазасыз қалуды тоқтату»; * 2006: «Шешім қабылдаудағы әйелдер: қиындықтармен кездесу және өзгерістер енгізу»; * 2005: «2005 жылдан кейінгі әйелдер теңдігі: кепілді болашақ үшін»; * 2004: «Әйелдер және [[АИВ]]/[[АИВ/ЖИТС|ЖИТС]]<nowiki/>»; * 2003: «Гендерлік теңдік және МДМ»; * 2002: «Бүгінгі ауған әйелдері: мүмкіндіктер мен шындық»; * 2001: «Әйел құқығы және халықаралық бейбітшілік»; * 2000: «Бейбітшілік үшін күрестегі әйелдер бірлігі». == Қазіргі кезде == [[Сурет:Womens Day MC (5613793666).jpg|нобай|Қазақстанда 8 наурызды тойлау]] [[Сурет:Feminazi STOP!.jpg|нобай|Польшада 8 наурызға арналған антикоммунистік шерулер]] Қазіргі уақытта 8 наурыз Халықаралық әйелдер күні (немесе әйелдер күні, аналар күні және т.б. ретінде) тойланады және бұрынғы КСРО-ның барлық елдерінде жұмыс істемейтін мереке болып табылады. Ерекшелік - Балтық елдері.<ref name="ТАСС, 2019">[https://tass.ru/info/6196352 История Международного женского дня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420022515/https://tass.ru/info/6196352 |date=2021-04-20 }} // [[ТАСС]], 08.03.2019.</ref> [[Қытай|Қытайда]] тек әйелдерге арналған жұмыс уақыты қысқарады.<ref>[http://bumafan.ru/news/misc/entry/2090 8 Марта по-китайски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402124400/http://bumafan.ru/news/misc/entry/2090 |date=2015-04-02 }} // Центр китаистов, 08.03.2012.</ref> [[Германия|Германияда]] 2019 жылдан 8 наурыз бері аймақтық мереке және [[Берлин|Берлинде]] демалыс күні болып саналады.<ref>[https://www.berliner-zeitung.de/berlin/innenausschuss-macht-den-weg-frei-8--maerz-wird-neuer-feiertag-in-berlin--31911134 Innenausschuss macht den Weg frei 8. März wird neuer Feiertag in Berlin] // Berliner Zeitung, 21.01.2019</ref> === Ресейде === [[Сурет:Мимоза в Уфе, подготовка к 8 марта.jpg|нобай|Ресейде 8 наурызда дәстүрлі сыйлыққа айналған мимозаның көшедегі сатылымы]] Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін 8 наурыз Ресей Федерациясында мемлекеттік мереке болып қала берді.<ref name="rian">[http://wap.ria.ru/spravka/20150308/1051300881.html?rubric=archive Международный женский день] // РИА Новости.</ref> Ресейде 8 наурызды тойлау әйелдерге гүл және басқа да сыйлықтар берудің қалыптасқан дәстүрін қамтиды. «Гүлдер 8 наурызда ең қажетті сыйлық болып қала береді: әрбір екінші ер адам оларды сүйіктісіне бергісі келеді, ал әрбір екінші ресейлік әйел оларды сыйлық ретінде алғысы келеді».<ref>[http://www.levada.ru/category/rubriki-saita/press-vypuski Пресс-выпуски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321010404/http://www.levada.ru/category/rubriki-saita/press-vypuski |date=2015-03-21 }} // Левада-центр.</ref> Сонымен бірге, «бұл күннің бастапқы мағынасы — бір жынысты кемсітуге қарсы күрес — әлдеқашан ұмытылған», соның салдарынан бұл күн «жай әйелдер мерекесі ретінде» аталып өтіледі.<ref>''[[Гуриев, Сергей Маратович|Сергей Гуриев]]''. [http://www.forbes.ru/forbes/issue/2007-03/12253-v-zashchitu-8-marta В защиту 8 Марта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402211605/http://www.forbes.ru/forbes/issue/2007-03/12253-v-zashchitu-8-marta |date=2015-04-02 }} // Forbes, 03.03.2007.</ref> Кейбір авторлар мен ұйымдар бұрынғы КСРО аумағында қалыптасқан Халықаралық әйелдер күнін қабылдауды және оны тойлау сипатын сынайды, олардың пікірінше, мереке өзінің бастапқы мағынасына қайшы, [[Сексизм|сексистік]] стереотиптерді насихаттайды.<ref>{{Cite web |url=https://www.roi.ru/25484 |title=РОИ:: Вернуть празднику 8 марта название «Международный день борьбы за права женщин» |access-date=2016-02-21 |archive-date=2016-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302223154/https://www.roi.ru/25484 |deadlink=no }}</ref>Олардың пікірі бойынша мереке бастапқы мағынасына қайшы [[Сексизм|сексисттік]] стереотиптерге пропаганда жасайды.<ref name="DR_feminisma">{{мақала|авторы = [[Радулова, Наталья Викторовна|Радулова Н.]]|тақырыбы = День рождения феминизма|ссылка = https://www.kommersant.ru/doc/2300431 |язык = |издание = [[Огонёк]]|тип = |жыл = [[2008]]|том = |номер = 10 (5037)|страницы = 62|archiveurl = https://web.archive.org/web/20100211005744/http://www.ogoniok.com/5037/34/|archivedate = 2010-02-11}}</ref><ref name="Obyk_sexism">{{cite web|author=|datepublished=1 марта 2010|url=http://socialistworld.ru/materialy/gender/zhenshhinyi/obyiknovennyij-seksizm|title=Обыкновенный сексизм, или молчи, женщина, твой день — 8 марта|lang=|publisher=[[Комитет за рабочий интернационал|Российская секция Комитета за Рабочий Интернационал]]|accessdate=2010-03-21|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130328175246/http://socialistworld.ru/materialy/gender/zhenshhinyi/obyiknovennyij-seksizm|archivedate=2013-03-28}}</ref> ; Орыс феминистері өткізген іс-шаралар Заманауи феминистер бұл күні әйелдерге қатысты тұрмыстық зорлық-зомбылықпен, жалақының аз төленуімен және кемсітушіліктің басқа да түрлерімен күресу қажеттігін атап өтіп, гендерлік теңдікке арналған іс-шараларды тұрақты түрде өткізеді. 2014 жылы феминистер Мәскеуде акция өткізді.<ref>{{Cite web |url=http://womenation.org/%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/ |title=Свобода! Равенство! Сестринство! |access-date=2022-07-14 |archive-date=2022-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512065646/http://womenation.org/%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D1%81%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/ |deadlink=no }}</ref> === Посткеңестік кеңістікте === Бұл күн [[Әзербайжан]], [[Армения]], [[Беларусь|Белорусь]], [[Грузия]], [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Латвия]], [[Молдова]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]] мен [[Украина]] мемлекеттерінде атап өтіледі. Сонымен қатар, Тәжікстанда 2009 жылдан бастап мейрам Ана күні деп аталатын болды. Түркменстанда Халықаралық әйелдер күні 2008 жылға дейін тойланған жоқ, әйелдер күні 21 наурызда Наурыз мейрамымен атап өтілетін болған. 2008 жылдың қаңтар айында Туркменстанның президенті мейрамды қайтарды. Латвияда 8 наурыз 1991 жылы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] құрамынан шықаннан кейін демалыс күні болуын тоқтатты. 2007 жылы сәуірде Халықаралық әйелдер күні ресми түрде Латвияда тойланды, бірақ демалыс күні ретінде қарастырылған жоқ. == Әйелдерге арналған басқа халықаралық күндер == БҰҰ-ның қолдауымен Халықаралық әйелдер күнінен басқа, мыналар атап өтіледі: Әйелдердің жыныс мүшелерінің зақымдалуына халықаралық нөлдік төзімділік күні (6 ақпан), Ғылымдағы әйелдер мен қыздардың халықаралық күні (11 ақпан), Халықаралық әйелдер күні. Жанжалдағы жыныстық зорлық-зомбылық (19 маусым), Халықаралық жесірлер күні (23 маусым), Халықаралық қыз балалар күні (11 қазан), Халықаралық ауыл әйелдері күні (15 қазан), Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жоюдың халықаралық күні (25 қараша).<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/info/6196352|title=История Международного женского дня|website=ТАСС|accessdate=2021-02-22|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420022515/https://tass.ru/info/6196352|deadlink=no}}</ref> === Халықаралық жесірлер күні === Халықаралық жесірлер күні ұзақ уақыт назардан тыс қалып, ескерілмей, елеусіз қалған жесірлердің құқықтарын толықтай мойындау үшін әрекет етуге мүмкіндік береді. Бұл әрекеттерге денсаулық сақтау және білім беру қызметтерін көрсету арқылы жесір әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейту, оларды лайықты жұмыспен қамтамасыз ету және жесір әйелдерді қайтыс болғаннан кейін өмірлерін қалпына келтіруге мүмкіндік беру үшін зорлық-зомбылық қаупінсіз шешім қабылдауға және қоғамдық өмірге кеңінен тарту кіреді. Жесірлерге мүмкіндіктер жасау олардың балаларын қорғауға көмектеседі және ұрпақтар арасындағы кедейлік пен жетіспеушілік циклін болдырмауға көмектеседі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.un.org/ru/observances/widows-day|title=Международный день вдов {{!}} Организация Объединенных Наций|author=United Nations|website=United Nations|accessdate=2021-02-22|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119022951/https://www.un.org/ru/observances/widows-day|deadlink=no}}</ref> * Көптеген елдерде, әсіресе Африка мен Азияда жесір әйелдер физикалық және психологиялық зорлық-зомбылықтың, соның ішінде жыныстық зорлық-зомбылықтың, сондай-ақ мұрагерлік, жер және меншік құқықтарына қатысты дауларға байланысты зорлық-зомбылықтың құрбаны болып табылады. Күйеуінің мүлкіне құқығы болмаса, жесір әйел зорлық-зомбылыққа ұшырап, ақыры өз үйінен қуып шығуы мүмкін. Африкада жесірлерге зорлық-зомбылық көрсету этникалық, таптық және табыс белгілерін кесіп тастайды, бұл әйелдерді аймақтағы ең осал және қолайсыздардың қатарында қалдырады. * Жесірлер зиянды, ар-намысты қорлайтын және көбінесе өмірге қауіп төндіретін дәстүрлі жерлеу және аза тұту рәсімдеріне қатысуға мәжбүр. Мысалы, бірқатар елдерде марқұмның денесін жуған суды жесір әйелдерге мәжбүрлеп ішеді. Жоқтау рәсімдерінде туыстармен жыныстық қатынас болуы мүмкін. === Ғылымдағы әйелдер мен қыздардың халықаралық күні === Ғылымдағы әйелдер мен қыздардың халықаралық күні 2015 жылғы 22 желтоқсанда қабылданған Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Бас Ассамблеясының әйелдер мен қыздардың ғылымға толық және тең қолжетімділігін және қатысуын қамтамасыз ету үшін қабылдаған қарарының негізінде 11 ақпанда атап өтіледі. Мереке 2016 жылы, БҰҰ-ның «Ғылым, технология және инновациялар даму үшін» (2013 ж. желтоқсан) резолюциясы қабылданғаннан кейін екі жыл өткен соң тойлана бастады, оның мақсаттары қатарында барлық жастағы әйелдердің өмір сүруге толыққанды қатысуына қол жеткізу болып табылады. ғылымның, технологияның және инновацияның дамуы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210211/zhenschiny-1596670839.html|title=Международный день женщин и девочек в науке|website=РИА Новости|date=20210211T0252|accessdate=2021-02-22|archive-date=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930115230/https://ria.ru/20210211/zhenschiny-1596670839.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.unesco.org/commemorations/womenandgirlinscience|title=Международный день женщин и девочек в науке|author=https://plus.google.com/+UNESCO|website=UNESCO|date=2018-10-25|accessdate=2021-02-22|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211235853/https://ru.unesco.org/commemorations/womenandgirlinscience|deadlink=no}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:БҰҰ-ның халықаралық күндері]] [[Санат:КСРО мейрамдары]] [[Санат:Беларусь мейрамдары]] [[Санат:Қазақстан мейрамдары]] [[Санат:Қырғызстан мейрамдары]] [[Санат:Молдова мейрамдары]] [[Санат:Ресей мейрамдары]] [[Санат:Украина мейрамдары]] [[Санат:Әйелдер мейрамдары]] [[Санат:Сексизм]] [[Санат:Әйелдер құқықтары]] [[Санат:Тарихтағы әйелдер]] [[Санат:Әйелдер тарихы]] [[Санат:Моңғолия мейрамдары]] [[Санат:Вьетнам мейрамдары]] [[Санат:Замбия мейрамдары]] [[Санат:Әзербайжан мейрамдары]] [[Санат:Куба мейрамдары]] [[Санат:Қытай мерекелері]] [[Санат:Камбоджа мейрамдары]] [[Санат:КХДР мейрамдары]] [[Санат:Наурыз оқиғалары]] [[Санат:Феминистік оқиғалар]] ha5dg1tooi45ktli7c57fktgzfn9f4r 0 11311 3579101 3578848 2026-04-08T19:11:27Z ~2026-21802-69 179633 3579101 wikitext text/x-wiki {{POV|тек Ахмадинежадтың және неонацисттер көзқарасы келтірілген}} {{Оқиға | атауы = Холокост | сурет = Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1a.jpg | сурет атауы = Мажарстан еврейлерінің [[Освенцим лагері]]нің газ камераларына апарылуы, 1994 | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 1939–1945 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Нацистік Германия]] және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] барысында онымен жауланған территориялар | координат = | сондай-ақ белгілі = Шоа (השואה) | түрі = [[геноцид]], [[депортация]], [[қырғын]] | тақырып = | себебі =нәсілдік тазалық, неміс артықшылығы, нацизм, антисемитизм | мақсат = [[еврейлер]] | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = {{flagicon image|Flag of Germany (1935–1945).svg|border}} [[Нацистік Германия]], {{flagicon image|Flag of Independent State of Croatia.svg|border}} [[Хорватия Тәуелсіз мемлекеті]], {{flagicon image|flag of Romania.svg|border}} Фашистік [[Румыния]](1941–1944), {{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|border}} Фашистік [[Мажарстан]] Корольдігі(1941–1944) | түсірген = | қатысушылар = 200,000 адам | нәтижесі = | өлім = 6.000.000 Еврейлер | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот =[[Нюрнберг процесі]] | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} '''Холокост''' ({{Lang-en|The Holocaust}}, {{Lang-gr|ὁλοκαύστος}} — «барлығын өртеу»{{refn|group=~|''Холокост'' сөзінің түпкі мағынасы [[Яһудилік|яһуди]] құлшылығынан шығып тұр, яғни «өзін өрт арқылы Құдайдың қолына тапсыру» деген мағынаны білдіреді<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/what-is-the-holocaust/|title=What is the holocaust?|date=2020-05-20|accessdate=2023-05-01|publisher=Anne Frank Website}}</ref>:<br />{{түпнұсқа|en|The word "holocaust" originally derived from the Koine Greek word holokauston, meaning "a completely (holos) burnt (kaustos) sacrificial offering," or "a burnt sacrifice offered to a god.}}}}) немесе '''Шоа''' ({{Lang-he|השואה}} — «апат») — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Еуропа]] [[еврейлер]]і мен басқа да ұлттарға қарсы жүргізілген [[геноцид]]. [[Осман империясы]]ндағы [[армян геноциді]]мен қатар [[XX ғасыр]]дағы геноцидтің ең танымал мысалдарының бірі болып табылады.<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/liki-etnokratii</ref> 1941 және 1945 жылдар аралығында [[Нацистік Германия]] және оның [[Коллаборационизм|коллаборанттары]] жүргізген саясаты бойынша неміс отары тараған Еуропада 6 миллионнан астам еврей қаза тапты<ref name="education">[http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en What to Teach about the Holocaust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153203/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en |date=2011-07-26 }}; [http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru аударманың жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153155/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru |date=2011-07-26 }}.</ref>{{Refn|[[Израиль|Израильдің]] Холокостқа арналған «[[Йад Вашем]]» ({{Lang-he|יד ושם‏‎}}) атты мемлекеттік мұражайдың айтуы бойынша, еврейлер геноцидінің нақты келтірілген саны жоқ<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160111122446/https://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/resource_center/faq.asp|title=The Holocaust - Yad Vashem|date=2016-01-11|accessdate=2023-05-01|publisher=web.archive.org}}</ref>: <br />{{түпнұсқа|en|Yad Vashem: "There is no precise figure for the number of Jews killed in the Holocaust. The figure commonly used is the six million quoted by Adolf Eichmann, a senior SS official. All the serious research confirms that the number of victims was between five and six million. Early calculations range from 5.1 million (Professor Raul Hilberg) to 5.95 million (Jacob Leschinsky). More recent research, by Professor Yisrael Gutman and Dr. Robert Rozett in the Encyclopedia of the Holocaust, estimates the Jewish losses at 5.59–5.86 million, and a study headed by Dr. Wolfgang Benz presents a range from 5.29 million to 6.2 million.}}|group=~}}. Кең мағынада — [[Нацизм|нацистердің]] нәсілшілдік саясаты бойынша әртүрлі этникалық және әлеуметтік топтарға қарсы ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] әскерлер, [[поляктар]], [[еврейлер]], [[сығандар]], [[Гомосексуалдылық|гомосексуалды ерлер]], [[Масондық|масондар]], күдер үзген [[Науқас|науқастар]] және т.б.) жүргізілген геноцид<ref>[https://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Dictionary of Genocide] ([https://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false с. 190—191]),<blockquote>'''Holocaust'''. The English-language term that has been most closely identified with the nearly successful attempt … to exterminate the Jews of Europe. … In the 1980s and 1990s the term ''Holocaust'' also began to be used by various scholars (e.g., historian Sybil Milton) and organizations (e.g., the United States Holocaust Memorial Museum) to describe the Nazis' attempt to exterminate other groups, specifically, the Roma and Sinti and the mentally and physically handicapped.</blockquote></ref><ref name="encgen176">[https://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Encyclopedia of Genocide] ([https://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&pg=PA176&dq=Another+case+concerns+the+Slavic+populations+of+the+Soviet+Union&hl=ru&ei=ZxcsTpezBdHxsgbe_v2oBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=snippet&q=holocaust%20nazi%20genocide%20against%20slavs&f=false с. 176]),<blockquote>As Simon Wiesenthal, a survivor of Auschwitz, long ago observed, «The Holocaust was not only a matter of the killing of six million Jews. It involved the killing of eleven million people, six million of whom were Jews.» Wiesenthal spoke on the basis of what was then the best available evidence. Today, some 50 years later, the only correction to be made to his statement lies in the fact that we now believe his estimate of 11 million was far too low. The true human costs of Nazi genocide may come to 26 million or more, 5 to 6 million of whom were Jews, a half million to a million or more of whom were Gipsies, and the rest mostly Slavs. Only with these facts clearly in mind can we comprehend the full scope of the Holocaust and its real implications."</blockquote></ref>. Нәтижесінде Еуропа яһудилерінің үштен екісі қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nehm.org/learning/about/|title=What was the Holocaust?|lang=en|publisher=New England Holocaust memorial (Жаңа Англия Холокост мемориалы)|accessdate=2023-05-10}}</ref> == Тарихы == === Холокосттан бұрынғы Еуропадағы жағдай === [[Сурет:Worms-Synagoge-Gartenansicht.jpg|thumb|right|[[Вормс]] қаласының [[синагога]]сы, [[Германия]]]] [[Сурет:Stab-in-the-back postcard.jpg|thumb|right|Еврейдің неміс солдатының «арқасына пышақ салғаны» бейнеленген 1919 жылғы аустриялық пропаганда пошта маркасы]] {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Освенцимдегі тұтқындардың тіркеу фотосуреттері | width = 250 | image1 = Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg | alt1 = | caption1 = Чеслава Квока, 1942/43 | image2 = Julian Sawicki.jpg | alt2 = | caption2 = Юлиан Феликсович Савицкий, 1942 }} [[Еврейлер]] [[Еуропа]]да екі мыңнан астам жыл бойы өмір сүреді. 1933 жылғы санақ бойынша Еуропада шамамен 9.5 миллион яһуди тұратын, бұл сол жылдың әлем яһудилерінің 60% астам болған.<ref name="ushmm">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-life-in-europe-before-the-holocaust|title=JEWISH LIFE IN EUROPE BEFORE THE HOLOCAUST|lang=en|publisher=АҚШ Холокост мемориалды музейі|accessdate=2023-05-10}}</ref> [[Ортағасыр]] бойы Еуропалық еврейлерге қарсы [[антисемитизм]] болды, оларды христиандар [[Иса пайғамбар]]ды өлтірді деп айыптайды.<ref>{{кітап|авторы=Берген, Дорис|тақырыбы=Соғыс және геноцид: Холокосттың қысқаша тарихы|шынайы атауы=War & Genocide: A Concise History of the Holocaust|жыл=2016|isbn=978-1-4422-4228-9}}</ref> 1871 жылы орын алған Германияның бірігуі кезіндегі еврейлердің Германия азаматтығын алғаны мен [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарындағы Германияда өскен ұлтшылдық нәтижесінде елдің барлық мәселелеріне еврейлер кінәлі деп айыпталды. Еврейлер неміс әскерилерінің «арқаларына пышақ салды» деген миф те пайда болды.<ref>{{кітап|авторы=Вайтц, Эрик Д.|тақырыбы=Ұлтшылдық. Окфсорд Университетінің прессасы|шынайы атауы=Nationalism. Oxford University Press|жыл=2016|isbn=978-0-19-921186-9}}</ref> Антисемитизм тағы [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Неміс нацистері]] идеологиясының негізгі идеяларының бірі болған.<ref name="intro">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/introduction-to-the-holocaust|title=INTRODUCTION TO THE HOLOCAUST|lang=en|publisher=АҚШ Холокост энциклопедиясы|accessdate=2023-05-10}}</ref> Олар [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағын]] және барлық Батыстық елдерді еврейлер басқарады деп санаған.<ref>{{кітап|авторы=Стоун, Дэн|тақырыбы=Холокост тарихы|шынайы атауы=Histories of the Holocaust. Oxford University Press|жыл=2010|isbn=978-0-19-956679-2}}</ref> === Нацистердің билікке келуі === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-11, Machtübernahme Hitlers.jpg|thumb|right|[[Адольф Гитлер]]дің [[Берлин]]де сөз сөйлегені, 1933]] Нацистік партияның сайлауларда жинаған дауыс саны 1928 жылы 2 пайыз дауыстан 1932 жылы 37 пайызға дейін жоғарылады. 1932 және 1933 жылдары өткен сайлаудағы жетістіктері кезінде нацистер өздерінің еврейлерге қарсы идеяларының орнына неміс сайлаушыларын ауыл шаруашылығы, экономиканы қалпына келтіру, туризм және денсаулық сақтау сияқты басқа да кең ауқымды мәселелерді жиі көтеретін.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=151}}</ref> 1933 жылдың қаңтарында [[Адольф Гитлер]] билікті өзіне тартып алды, оны бірнеше оңшыл саясаткерлер қолдаған еді, бірақ көп ұзамай ол бүкіл билікті өзіне алды да, Нацистік партиядан өзге саяси қозғалыстың барлығына тыйым салынды, және партия БАҚ-ын басқаруды бастады.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=39}}</ref> Нацистік билік тұсында [[Коммунизм|коммунистер]], [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдар]] және [[сығандар]]ға қарсы репрессиялар жүргізілді, олар қамалға алынды немесе [[концлагер]]лерге жіберілді.<ref>{{кітап|авторы=Стоун, Дэн|тақырыбы="Ideologies of Race: The Construction and Suppression of Otherness in Nazi Germany". A Companion to the Holocaust. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118970492.ch3 doi.org/10.1002/9781118970492.ch3]|жыл=2020}}</ref> Жаңа режим экономикалық өсу және [[Ұлы тоқырау]]дан салыстырмалы түрде тез қалпына келтіру арқылы халық қолдауын алды, осы нәтижеге жету үшін тағы ре-[[милитаризация]] қолданылды. === Еврейлерге қарсы репрессиясы === [[Сурет:Interior view of the destroyed Fasanenstrasse Synagogue, Berlin.jpg|thumb|right|Погром нәтижесінде бұзылған Фазанэнштрассе синагогасы, [[Берлин]]]] Бірінші жалпыұлттық еврейлерге қарсы заңдар 1933 жылы еврейлерге бірнеше кәсіп пен мемлекеттік қызметке тыйым салынған немесе шектелген кезде қабылданды.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=39}}</ref> Кейінірек қабылданған Нюрнберг заңдары еврейлердің экономикалық белсенділігін шектеді, еврейлер мен еврей емес германиялықтар арасындағы жаңа некелер мен жыныстық қатынастарды қылмыстық жауапкершілікке тартты және жалпы азаматтық құқықтар шектеді. Нацистер жалпы шамамен 1,500 анти-еврейлік заң қабылдады.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=41}}</ref> Яһудилер кейбір жерлерден немістерден көрген қысымнан кетуге мәжбүр болды, ал басқалары еврей еместермен жыныстық қатынаста болды деген айыппен көпшілік алдында қорланды.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=44}}</ref> 1938 жылы 9–10 қарашада нацистер бүкіл Германияда [[ойран]] ұйымдастырды, оның нәтижесінде 7500-ден астам еврей дүкендері тоналды (жалпы саны 9,000 еді) және 1000-нан астам [[синагога]]лар зақымданды немесе жойылды.<ref>{{кітап|авторы=Кесарани, Давид|тақырыбы=Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949|жыл=2016|isbn=978-0230768918|беттері=184–185}}</ref> Кем дегенде 90 еврей қайтыс болды және келтірілген шығын 39 миллион рейхсмаркқа бағаланды. Бұл ойран кейінірек ''Kristallnacht'' (''Кристалды түн'') деп аталды.<ref>{{кітап|авторы=Кесарани, Давид|тақырыбы=Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949|жыл=2016|isbn=978-0230768918|беттері=184, 187}}</ref> == Дереккөздер == ;Анықтамалар <references group="~" /> ;Деректер <references /> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]] [[Санат:Тарих]] 2kl3gnv84szgbk47xjqfq0fjpvn9omo 3579113 3579101 2026-04-08T20:01:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-21802-69|~2026-21802-69]] ([[User talk:~2026-21802-69|т]]) өңдемелерінен [[User:KHMELNYTSKYIA|KHMELNYTSKYIA]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578848 wikitext text/x-wiki {{POV|тек Ахмадинежадтың және неонацисттер көзқарасы келтірілген}} {{Оқиға | атауы = Холокост | сурет = Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1a.jpg | сурет атауы = Мажарстан еврейлерінің [[Освенцим лагері]]нің газ камераларына апарылуы, 1994 | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 1941–1945 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Нацистік Германия]] және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] барысында онымен жауланған территориялар | координат = | сондай-ақ белгілі = Шоа (השואה) | түрі = [[геноцид]], [[депортация]], [[қырғын]] | тақырып = | себебі =Евгеникасы, нәсілдік тазалық, неміс артықшылығы, нацизм, антисемитизм | мақсат = [[еврейлер]], [[славяндар]], [[сығандар]], [[ЛГБТ]] Индивидуалдар, [[мүгедектік]] адамдар, [[Масондық]] Индивидуалдар, [[Поляктар]], [[Сербтер]], КСРО Халық, саяси диссиденттер(Коммунистер, Либералдар), [[Иегова куәгерлері]] | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = {{flagicon image|Flag of Germany (1935–1945).svg|border}} [[Нацистік Германия]], {{flagicon image|Flag of Independent State of Croatia.svg|border}} [[Хорватия Тәуелсіз мемлекеті]], {{flagicon image|flag of Romania.svg|border}} Фашистік [[Румыния]](1941–1944), {{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|border}} Фашистік [[Мажарстан]] Корольдігі(1941–1944) | түсірген = | қатысушылар = 200,000 адам | нәтижесі = | өлім = 17 миллионға жуық адам(6 миллион [[Еврейлер]], 270 Мын [[Мүгедектік]] адамдар, 11 миллион КСРО адамдар, 500 мын–1 миллион [[Сығандар]], 310 мын–500 мын [[Сербтер]], т.б) | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} '''Холокост''' ({{Lang-en|The Holocaust}}, {{Lang-gr|ὁλοκαύστος}} — «барлығын өртеу»{{refn|group=~|''Холокост'' сөзінің түпкі мағынасы [[Яһудилік|яһуди]] құлшылығынан шығып тұр, яғни «өзін өрт арқылы Құдайдың қолына тапсыру» деген мағынаны білдіреді<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/what-is-the-holocaust/|title=What is the holocaust?|date=2020-05-20|accessdate=2023-05-01|publisher=Anne Frank Website}}</ref>:<br />{{түпнұсқа|en|The word "holocaust" originally derived from the Koine Greek word holokauston, meaning "a completely (holos) burnt (kaustos) sacrificial offering," or "a burnt sacrifice offered to a god.}}}}) немесе '''Шоа''' ({{Lang-he|השואה}} — «апат») — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Еуропа]] [[еврейлер]]і мен басқа да ұлттарға қарсы жүргізілген [[геноцид]]. [[Осман империясы]]ндағы [[армян геноциді]]мен қатар [[XX ғасыр]]дағы геноцидтің ең танымал мысалдарының бірі болып табылады.<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/liki-etnokratii</ref> 1941 және 1945 жылдар аралығында [[Нацистік Германия]] және оның [[Коллаборационизм|коллаборанттары]] жүргізген саясаты бойынша неміс отары тараған Еуропада 6 миллионнан астам еврей қаза тапты<ref name="education">[http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en What to Teach about the Holocaust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153203/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en |date=2011-07-26 }}; [http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru аударманың жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153155/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru |date=2011-07-26 }}.</ref>{{Refn|[[Израиль|Израильдің]] Холокостқа арналған «[[Йад Вашем]]» ({{Lang-he|יד ושם‏‎}}) атты мемлекеттік мұражайдың айтуы бойынша, еврейлер геноцидінің нақты келтірілген саны жоқ<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160111122446/https://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/resource_center/faq.asp|title=The Holocaust - Yad Vashem|date=2016-01-11|accessdate=2023-05-01|publisher=web.archive.org}}</ref>: <br />{{түпнұсқа|en|Yad Vashem: "There is no precise figure for the number of Jews killed in the Holocaust. The figure commonly used is the six million quoted by Adolf Eichmann, a senior SS official. All the serious research confirms that the number of victims was between five and six million. Early calculations range from 5.1 million (Professor Raul Hilberg) to 5.95 million (Jacob Leschinsky). More recent research, by Professor Yisrael Gutman and Dr. Robert Rozett in the Encyclopedia of the Holocaust, estimates the Jewish losses at 5.59–5.86 million, and a study headed by Dr. Wolfgang Benz presents a range from 5.29 million to 6.2 million.}}|group=~}}. Кең мағынада — [[Нацизм|нацистердің]] нәсілшілдік саясаты бойынша әртүрлі этникалық және әлеуметтік топтарға қарсы ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] әскерлер, [[поляктар]], [[еврейлер]], [[сығандар]], [[Гомосексуалдылық|гомосексуалды ерлер]], [[Масондық|масондар]], күдер үзген [[Науқас|науқастар]] және т.б.) жүргізілген геноцид<ref>[https://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Dictionary of Genocide] ([https://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false с. 190—191]),<blockquote>'''Holocaust'''. The English-language term that has been most closely identified with the nearly successful attempt … to exterminate the Jews of Europe. … In the 1980s and 1990s the term ''Holocaust'' also began to be used by various scholars (e.g., historian Sybil Milton) and organizations (e.g., the United States Holocaust Memorial Museum) to describe the Nazis' attempt to exterminate other groups, specifically, the Roma and Sinti and the mentally and physically handicapped.</blockquote></ref><ref name="encgen176">[https://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Encyclopedia of Genocide] ([https://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&pg=PA176&dq=Another+case+concerns+the+Slavic+populations+of+the+Soviet+Union&hl=ru&ei=ZxcsTpezBdHxsgbe_v2oBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=snippet&q=holocaust%20nazi%20genocide%20against%20slavs&f=false с. 176]),<blockquote>As Simon Wiesenthal, a survivor of Auschwitz, long ago observed, «The Holocaust was not only a matter of the killing of six million Jews. It involved the killing of eleven million people, six million of whom were Jews.» Wiesenthal spoke on the basis of what was then the best available evidence. Today, some 50 years later, the only correction to be made to his statement lies in the fact that we now believe his estimate of 11 million was far too low. The true human costs of Nazi genocide may come to 26 million or more, 5 to 6 million of whom were Jews, a half million to a million or more of whom were Gipsies, and the rest mostly Slavs. Only with these facts clearly in mind can we comprehend the full scope of the Holocaust and its real implications."</blockquote></ref>. Нәтижесінде Еуропа яһудилерінің үштен екісі қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nehm.org/learning/about/|title=What was the Holocaust?|lang=en|publisher=New England Holocaust memorial (Жаңа Англия Холокост мемориалы)|accessdate=2023-05-10}}</ref> == Тарихы == === Холокосттан бұрынғы Еуропадағы жағдай === [[Сурет:Worms-Synagoge-Gartenansicht.jpg|thumb|right|[[Вормс]] қаласының [[синагога]]сы, [[Германия]]]] [[Сурет:Stab-in-the-back postcard.jpg|thumb|right|Еврейдің неміс солдатының «арқасына пышақ салғаны» бейнеленген 1919 жылғы аустриялық пропаганда пошта маркасы]] {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Освенцимдегі тұтқындардың тіркеу фотосуреттері | width = 250 | image1 = Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg | alt1 = | caption1 = Чеслава Квока, 1942/43 | image2 = Julian Sawicki.jpg | alt2 = | caption2 = Юлиан Феликсович Савицкий, 1942 }} [[Еврейлер]] [[Еуропа]]да екі мыңнан астам жыл бойы өмір сүреді. 1933 жылғы санақ бойынша Еуропада шамамен 9.5 миллион яһуди тұратын, бұл сол жылдың әлем яһудилерінің 60% астам болған.<ref name="ushmm">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-life-in-europe-before-the-holocaust|title=JEWISH LIFE IN EUROPE BEFORE THE HOLOCAUST|lang=en|publisher=АҚШ Холокост мемориалды музейі|accessdate=2023-05-10}}</ref> [[Ортағасыр]] бойы Еуропалық еврейлерге қарсы [[антисемитизм]] болды, оларды христиандар [[Иса пайғамбар]]ды өлтірді деп айыптайды.<ref>{{кітап|авторы=Берген, Дорис|тақырыбы=Соғыс және геноцид: Холокосттың қысқаша тарихы|шынайы атауы=War & Genocide: A Concise History of the Holocaust|жыл=2016|isbn=978-1-4422-4228-9}}</ref> 1871 жылы орын алған Германияның бірігуі кезіндегі еврейлердің Германия азаматтығын алғаны мен [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарындағы Германияда өскен ұлтшылдық нәтижесінде елдің барлық мәселелеріне еврейлер кінәлі деп айыпталды. Еврейлер неміс әскерилерінің «арқаларына пышақ салды» деген миф те пайда болды.<ref>{{кітап|авторы=Вайтц, Эрик Д.|тақырыбы=Ұлтшылдық. Окфсорд Университетінің прессасы|шынайы атауы=Nationalism. Oxford University Press|жыл=2016|isbn=978-0-19-921186-9}}</ref> Антисемитизм тағы [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Неміс нацистері]] идеологиясының негізгі идеяларының бірі болған.<ref name="intro">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/introduction-to-the-holocaust|title=INTRODUCTION TO THE HOLOCAUST|lang=en|publisher=АҚШ Холокост энциклопедиясы|accessdate=2023-05-10}}</ref> Олар [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағын]] және барлық Батыстық елдерді еврейлер басқарады деп санаған.<ref>{{кітап|авторы=Стоун, Дэн|тақырыбы=Холокост тарихы|шынайы атауы=Histories of the Holocaust. Oxford University Press|жыл=2010|isbn=978-0-19-956679-2}}</ref> === Нацистердің билікке келуі === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-11, Machtübernahme Hitlers.jpg|thumb|right|[[Адольф Гитлер]]дің [[Берлин]]де сөз сөйлегені, 1933]] Нацистік партияның сайлауларда жинаған дауыс саны 1928 жылы 2 пайыз дауыстан 1932 жылы 37 пайызға дейін жоғарылады. 1932 және 1933 жылдары өткен сайлаудағы жетістіктері кезінде нацистер өздерінің еврейлерге қарсы идеяларының орнына неміс сайлаушыларын ауыл шаруашылығы, экономиканы қалпына келтіру, туризм және денсаулық сақтау сияқты басқа да кең ауқымды мәселелерді жиі көтеретін.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=151}}</ref> 1933 жылдың қаңтарында [[Адольф Гитлер]] билікті өзіне тартып алды, оны бірнеше оңшыл саясаткерлер қолдаған еді, бірақ көп ұзамай ол бүкіл билікті өзіне алды да, Нацистік партиядан өзге саяси қозғалыстың барлығына тыйым салынды, және партия БАҚ-ын басқаруды бастады.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=39}}</ref> Нацистік билік тұсында [[Коммунизм|коммунистер]], [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдар]] және [[сығандар]]ға қарсы репрессиялар жүргізілді, олар қамалға алынды немесе [[концлагер]]лерге жіберілді.<ref>{{кітап|авторы=Стоун, Дэн|тақырыбы="Ideologies of Race: The Construction and Suppression of Otherness in Nazi Germany". A Companion to the Holocaust. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118970492.ch3 doi.org/10.1002/9781118970492.ch3]|жыл=2020}}</ref> Жаңа режим экономикалық өсу және [[Ұлы тоқырау]]дан салыстырмалы түрде тез қалпына келтіру арқылы халық қолдауын алды, осы нәтижеге жету үшін тағы ре-[[милитаризация]] қолданылды. === Еврейлерге қарсы репрессиясы === [[Сурет:Interior view of the destroyed Fasanenstrasse Synagogue, Berlin.jpg|thumb|right|Погром нәтижесінде бұзылған Фазанэнштрассе синагогасы, [[Берлин]]]] Бірінші жалпыұлттық еврейлерге қарсы заңдар 1933 жылы еврейлерге бірнеше кәсіп пен мемлекеттік қызметке тыйым салынған немесе шектелген кезде қабылданды.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=39}}</ref> Кейінірек қабылданған Нюрнберг заңдары еврейлердің экономикалық белсенділігін шектеді, еврейлер мен еврей емес германиялықтар арасындағы жаңа некелер мен жыныстық қатынастарды қылмыстық жауапкершілікке тартты және жалпы азаматтық құқықтар шектеді. Нацистер жалпы шамамен 1,500 анти-еврейлік заң қабылдады.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=41}}</ref> Яһудилер кейбір жерлерден немістерден көрген қысымнан кетуге мәжбүр болды, ал басқалары еврей еместермен жыныстық қатынаста болды деген айыппен көпшілік алдында қорланды.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=44}}</ref> 1938 жылы 9–10 қарашада нацистер бүкіл Германияда [[ойран]] ұйымдастырды, оның нәтижесінде 7500-ден астам еврей дүкендері тоналды (жалпы саны 9,000 еді) және 1000-нан астам [[синагога]]лар зақымданды немесе жойылды.<ref>{{кітап|авторы=Кесарани, Давид|тақырыбы=Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949|жыл=2016|isbn=978-0230768918|беттері=184–185}}</ref> Кем дегенде 90 еврей қайтыс болды және келтірілген шығын 39 миллион рейхсмаркқа бағаланды. Бұл ойран кейінірек ''Kristallnacht'' (''Кристалды түн'') деп аталды.<ref>{{кітап|авторы=Кесарани, Давид|тақырыбы=Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949|жыл=2016|isbn=978-0230768918|беттері=184, 187}}</ref> == Дереккөздер == ;Анықтамалар <references group="~" /> ;Деректер <references /> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]] [[Санат:Тарих]] kbv0uw0ypxrra66fd2aniz2qtlxgfoo 3579115 3579113 2026-04-08T20:02:59Z 1nter pares 146705 3579115 wikitext text/x-wiki {{POV|тек Ахмадинежадтың және неонацисттер көзқарасы келтірілген}} {{Оқиға | атауы = Холокост | сурет = Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1a.jpg | сурет атауы = Мажарстан еврейлерінің [[Освенцим лагері]]нің газ камераларына апарылуы, 1994 | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 1941–1945 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Нацистік Германия]] және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] барысында онымен жауланған территориялар | координат = | сондай-ақ белгілі = Шоа (השואה) | түрі = [[геноцид]], [[депортация]], [[қырғын]] | тақырып = | себебі =Евгеникасы, нәсілдік тазалық, неміс артықшылығы, нацизм, антисемитизм | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = {{flagicon image|Flag of Germany (1935–1945).svg|border}} [[Нацистік Германия]], {{flagicon image|Flag of Independent State of Croatia.svg|border}} [[Хорватия Тәуелсіз мемлекеті]], {{flagicon image|flag of Romania.svg|border}} Фашистік [[Румыния]](1941–1944), {{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|border}} Фашистік [[Мажарстан]] Корольдігі(1941–1944) | түсірген = | қатысушылар = 200,000 адам | нәтижесі = | өлім = 17 миллионға жуық адам(6 миллион [[Еврейлер]], 270 Мын [[Мүгедектік]] адамдар, 11 миллион КСРО адамдар, 500 мын–1 миллион [[Сығандар]], 310 мын–500 мын [[Сербтер]], т.б) | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} '''Холокост''' ({{Lang-en|The Holocaust}}, {{Lang-gr|ὁλοκαύστος}} — «барлығын өртеу»{{refn|group=~|''Холокост'' сөзінің түпкі мағынасы [[Яһудилік|яһуди]] құлшылығынан шығып тұр, яғни «өзін өрт арқылы Құдайдың қолына тапсыру» деген мағынаны білдіреді<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/what-is-the-holocaust/|title=What is the holocaust?|date=2020-05-20|accessdate=2023-05-01|publisher=Anne Frank Website}}</ref>:<br />{{түпнұсқа|en|The word "holocaust" originally derived from the Koine Greek word holokauston, meaning "a completely (holos) burnt (kaustos) sacrificial offering," or "a burnt sacrifice offered to a god.}}}}) немесе '''Шоа''' ({{Lang-he|השואה}} — «апат») — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Еуропа]] [[еврейлер]]і мен басқа да ұлттарға қарсы жүргізілген [[геноцид]]. [[Осман империясы]]ндағы [[армян геноциді]]мен қатар [[XX ғасыр]]дағы геноцидтің ең танымал мысалдарының бірі болып табылады.<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/liki-etnokratii</ref> 1941 және 1945 жылдар аралығында [[Нацистік Германия]] және оның [[Коллаборационизм|коллаборанттары]] жүргізген саясаты бойынша неміс отары тараған Еуропада 6 миллионнан астам еврей қаза тапты<ref name="education">[http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en What to Teach about the Holocaust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153203/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en |date=2011-07-26 }}; [http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru аударманың жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153155/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru |date=2011-07-26 }}.</ref>{{Refn|[[Израиль|Израильдің]] Холокостқа арналған «[[Йад Вашем]]» ({{Lang-he|יד ושם‏‎}}) атты мемлекеттік мұражайдың айтуы бойынша, еврейлер геноцидінің нақты келтірілген саны жоқ<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160111122446/https://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/resource_center/faq.asp|title=The Holocaust - Yad Vashem|date=2016-01-11|accessdate=2023-05-01|publisher=web.archive.org}}</ref>: <br />{{түпнұсқа|en|Yad Vashem: "There is no precise figure for the number of Jews killed in the Holocaust. The figure commonly used is the six million quoted by Adolf Eichmann, a senior SS official. All the serious research confirms that the number of victims was between five and six million. Early calculations range from 5.1 million (Professor Raul Hilberg) to 5.95 million (Jacob Leschinsky). More recent research, by Professor Yisrael Gutman and Dr. Robert Rozett in the Encyclopedia of the Holocaust, estimates the Jewish losses at 5.59–5.86 million, and a study headed by Dr. Wolfgang Benz presents a range from 5.29 million to 6.2 million.}}|group=~}}. Кең мағынада — [[Нацизм|нацистердің]] нәсілшілдік саясаты бойынша әртүрлі этникалық және әлеуметтік топтарға қарсы ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] әскерлер, [[поляктар]], [[еврейлер]], [[сығандар]], [[Гомосексуалдылық|гомосексуалды ерлер]], [[Масондық|масондар]], күдер үзген [[Науқас|науқастар]] және т.б.) жүргізілген геноцид<ref>[https://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Dictionary of Genocide] ([https://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false с. 190—191]),<blockquote>'''Holocaust'''. The English-language term that has been most closely identified with the nearly successful attempt … to exterminate the Jews of Europe. … In the 1980s and 1990s the term ''Holocaust'' also began to be used by various scholars (e.g., historian Sybil Milton) and organizations (e.g., the United States Holocaust Memorial Museum) to describe the Nazis' attempt to exterminate other groups, specifically, the Roma and Sinti and the mentally and physically handicapped.</blockquote></ref><ref name="encgen176">[https://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Encyclopedia of Genocide] ([https://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&pg=PA176&dq=Another+case+concerns+the+Slavic+populations+of+the+Soviet+Union&hl=ru&ei=ZxcsTpezBdHxsgbe_v2oBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=snippet&q=holocaust%20nazi%20genocide%20against%20slavs&f=false с. 176]),<blockquote>As Simon Wiesenthal, a survivor of Auschwitz, long ago observed, «The Holocaust was not only a matter of the killing of six million Jews. It involved the killing of eleven million people, six million of whom were Jews.» Wiesenthal spoke on the basis of what was then the best available evidence. Today, some 50 years later, the only correction to be made to his statement lies in the fact that we now believe his estimate of 11 million was far too low. The true human costs of Nazi genocide may come to 26 million or more, 5 to 6 million of whom were Jews, a half million to a million or more of whom were Gipsies, and the rest mostly Slavs. Only with these facts clearly in mind can we comprehend the full scope of the Holocaust and its real implications."</blockquote></ref>. Нәтижесінде Еуропа яһудилерінің үштен екісі қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nehm.org/learning/about/|title=What was the Holocaust?|lang=en|publisher=New England Holocaust memorial (Жаңа Англия Холокост мемориалы)|accessdate=2023-05-10}}</ref> == Тарихы == === Холокосттан бұрынғы Еуропадағы жағдай === [[Сурет:Worms-Synagoge-Gartenansicht.jpg|thumb|right|[[Вормс]] қаласының [[синагога]]сы, [[Германия]]]] [[Сурет:Stab-in-the-back postcard.jpg|thumb|right|Еврейдің неміс солдатының «арқасына пышақ салғаны» бейнеленген 1919 жылғы аустриялық пропаганда пошта маркасы]] {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Освенцимдегі тұтқындардың тіркеу фотосуреттері | width = 250 | image1 = Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg | alt1 = | caption1 = Чеслава Квока, 1942/43 | image2 = Julian Sawicki.jpg | alt2 = | caption2 = Юлиан Феликсович Савицкий, 1942 }} [[Еврейлер]] [[Еуропа]]да екі мыңнан астам жыл бойы өмір сүреді. 1933 жылғы санақ бойынша Еуропада шамамен 9.5 миллион яһуди тұратын, бұл сол жылдың әлем яһудилерінің 60% астам болған.<ref name="ushmm">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-life-in-europe-before-the-holocaust|title=JEWISH LIFE IN EUROPE BEFORE THE HOLOCAUST|lang=en|publisher=АҚШ Холокост мемориалды музейі|accessdate=2023-05-10}}</ref> [[Ортағасыр]] бойы Еуропалық еврейлерге қарсы [[антисемитизм]] болды, оларды христиандар [[Иса пайғамбар]]ды өлтірді деп айыптайды.<ref>{{кітап|авторы=Берген, Дорис|тақырыбы=Соғыс және геноцид: Холокосттың қысқаша тарихы|шынайы атауы=War & Genocide: A Concise History of the Holocaust|жыл=2016|isbn=978-1-4422-4228-9}}</ref> 1871 жылы орын алған Германияның бірігуі кезіндегі еврейлердің Германия азаматтығын алғаны мен [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарындағы Германияда өскен ұлтшылдық нәтижесінде елдің барлық мәселелеріне еврейлер кінәлі деп айыпталды. Еврейлер неміс әскерилерінің «арқаларына пышақ салды» деген миф те пайда болды.<ref>{{кітап|авторы=Вайтц, Эрик Д.|тақырыбы=Ұлтшылдық. Окфсорд Университетінің прессасы|шынайы атауы=Nationalism. Oxford University Press|жыл=2016|isbn=978-0-19-921186-9}}</ref> Антисемитизм тағы [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Неміс нацистері]] идеологиясының негізгі идеяларының бірі болған.<ref name="intro">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/introduction-to-the-holocaust|title=INTRODUCTION TO THE HOLOCAUST|lang=en|publisher=АҚШ Холокост энциклопедиясы|accessdate=2023-05-10}}</ref> Олар [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағын]] және барлық Батыстық елдерді еврейлер басқарады деп санаған.<ref>{{кітап|авторы=Стоун, Дэн|тақырыбы=Холокост тарихы|шынайы атауы=Histories of the Holocaust. Oxford University Press|жыл=2010|isbn=978-0-19-956679-2}}</ref> === Нацистердің билікке келуі === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-11, Machtübernahme Hitlers.jpg|thumb|right|[[Адольф Гитлер]]дің [[Берлин]]де сөз сөйлегені, 1933]] Нацистік партияның сайлауларда жинаған дауыс саны 1928 жылы 2 пайыз дауыстан 1932 жылы 37 пайызға дейін жоғарылады. 1932 және 1933 жылдары өткен сайлаудағы жетістіктері кезінде нацистер өздерінің еврейлерге қарсы идеяларының орнына неміс сайлаушыларын ауыл шаруашылығы, экономиканы қалпына келтіру, туризм және денсаулық сақтау сияқты басқа да кең ауқымды мәселелерді жиі көтеретін.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=151}}</ref> 1933 жылдың қаңтарында [[Адольф Гитлер]] билікті өзіне тартып алды, оны бірнеше оңшыл саясаткерлер қолдаған еді, бірақ көп ұзамай ол бүкіл билікті өзіне алды да, Нацистік партиядан өзге саяси қозғалыстың барлығына тыйым салынды, және партия БАҚ-ын басқаруды бастады.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=39}}</ref> Нацистік билік тұсында [[Коммунизм|коммунистер]], [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдар]] және [[сығандар]]ға қарсы репрессиялар жүргізілді, олар қамалға алынды немесе [[концлагер]]лерге жіберілді.<ref>{{кітап|авторы=Стоун, Дэн|тақырыбы="Ideologies of Race: The Construction and Suppression of Otherness in Nazi Germany". A Companion to the Holocaust. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118970492.ch3 doi.org/10.1002/9781118970492.ch3]|жыл=2020}}</ref> Жаңа режим экономикалық өсу және [[Ұлы тоқырау]]дан салыстырмалы түрде тез қалпына келтіру арқылы халық қолдауын алды, осы нәтижеге жету үшін тағы ре-[[милитаризация]] қолданылды. === Еврейлерге қарсы репрессиясы === [[Сурет:Interior view of the destroyed Fasanenstrasse Synagogue, Berlin.jpg|thumb|right|Погром нәтижесінде бұзылған Фазанэнштрассе синагогасы, [[Берлин]]]] Бірінші жалпыұлттық еврейлерге қарсы заңдар 1933 жылы еврейлерге бірнеше кәсіп пен мемлекеттік қызметке тыйым салынған немесе шектелген кезде қабылданды.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=39}}</ref> Кейінірек қабылданған Нюрнберг заңдары еврейлердің экономикалық белсенділігін шектеді, еврейлер мен еврей емес германиялықтар арасындағы жаңа некелер мен жыныстық қатынастарды қылмыстық жауапкершілікке тартты және жалпы азаматтық құқықтар шектеді. Нацистер жалпы шамамен 1,500 анти-еврейлік заң қабылдады.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=41}}</ref> Яһудилер кейбір жерлерден немістерден көрген қысымнан кетуге мәжбүр болды, ал басқалары еврей еместермен жыныстық қатынаста болды деген айыппен көпшілік алдында қорланды.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=44}}</ref> 1938 жылы 9–10 қарашада нацистер бүкіл Германияда [[ойран]] ұйымдастырды, оның нәтижесінде 7500-ден астам еврей дүкендері тоналды (жалпы саны 9,000 еді) және 1000-нан астам [[синагога]]лар зақымданды немесе жойылды.<ref>{{кітап|авторы=Кесарани, Давид|тақырыбы=Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949|жыл=2016|isbn=978-0230768918|беттері=184–185}}</ref> Кем дегенде 90 еврей қайтыс болды және келтірілген шығын 39 миллион рейхсмаркқа бағаланды. Бұл ойран кейінірек ''Kristallnacht'' (''Кристалды түн'') деп аталды.<ref>{{кітап|авторы=Кесарани, Давид|тақырыбы=Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949|жыл=2016|isbn=978-0230768918|беттері=184, 187}}</ref> == Дереккөздер == ;Анықтамалар <references group="~" /> ;Деректер <references /> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]] [[Санат:Тарих]] pgbzt2d5opq6pemjeacdl99mxyb1qs6 3579116 3579115 2026-04-08T20:03:40Z 1nter pares 146705 3579116 wikitext text/x-wiki {{POV|тек Ахмадинежадтың және неонацисттер көзқарасы келтірілген}} {{Оқиға | атауы = Холокост | сурет = Selection on the ramp at Auschwitz-Birkenau, 1944 (Auschwitz Album) 1a.jpg | сурет атауы = Мажарстан еврейлерінің [[Освенцим лагері]]нің газ камераларына апарылуы, 1994 | сурет ені = | ана тілі = | қазақша атауы = | дата = 1941–1945 | уақыт = | ұзақтық = | орын = [[Нацистік Германия]] және [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] барысында онымен жауланған территориялар | координат = | сондай-ақ белгілі = Шоа (השואה) | түрі = [[геноцид]], [[депортация]], [[қырғын]] | тақырып = | себебі =Евгеникасы, нәсілдік тазалық, неміс артықшылығы, нацизм, антисемитизм | мақсат = | тілші = | қаражат = | басшы = | ұйымдастырған = {{flagicon image|Flag of Germany (1935–1945).svg|border}} [[Нацистік Германия]], {{flagicon image|Flag of Independent State of Croatia.svg|border}} [[Хорватия Тәуелсіз мемлекеті]], {{flagicon image|flag of Romania.svg|border}} Фашистік [[Румыния]](1941–1944), {{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|border}} Фашистік [[Мажарстан]] Корольдігі(1941–1944) | түсірген = | қатысушылар = 200,000 адам | нәтижесі = | өлім = 17 миллионға жуық адам(6 миллион [[Еврейлер]], 270 Мын [[Мүгедектік]] адамдар, 11 миллион КСРО адамдар, 500 мын–1 миллион [[Сығандар]], 310 мын–500 мын [[Сербтер]], т.б) | жарақаттанғандар = | жоғалғандар = | мүліктік шығын = | жерлеу = | сауал = | тергеу = | коронер = | тұтқындалғандар = | күдіктілер = | айыпталушылар = | сотталғандар = | шығын = | шешім = | айып = | үкім = | сот = | марапат = | түсірілім = | сайт = | алдыңғы = | кейінгі = }} '''Холокост''' ({{Lang-en|The Holocaust}}, {{Lang-gr|ὁλοκαύστος}} — «барлығын өртеу»{{refn|group=~|''Холокост'' сөзінің түпкі мағынасы [[Яһудилік|яһуди]] құлшылығынан шығып тұр, яғни «өзін өрт арқылы Құдайдың қолына тапсыру» деген мағынаны білдіреді<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/what-is-the-holocaust/|title=What is the holocaust?|date=2020-05-20|accessdate=2023-05-01|publisher=Anne Frank Website}}</ref>:<br />{{түпнұсқа|en|The word "holocaust" originally derived from the Koine Greek word holokauston, meaning "a completely (holos) burnt (kaustos) sacrificial offering," or "a burnt sacrifice offered to a god.}}}}) немесе '''Шоа''' ({{Lang-he|השואה}} — «апат») — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Еуропа]] [[еврейлер]]і мен басқа да ұлттарға қарсы жүргізілген [[геноцид]]. [[Осман империясы]]ндағы [[армян геноциді]]мен қатар [[XX ғасыр]]дағы геноцидтің ең танымал мысалдарының бірі болып табылады.<ref>https://cyberleninka.ru/article/n/liki-etnokratii</ref> 1941 және 1945 жылдар аралығында [[Нацистік Германия]] және оның [[Коллаборационизм|коллаборанттары]] жүргізген саясаты бойынша неміс отары тараған Еуропада 6 миллионнан астам еврей қаза тапты<ref name="education">[http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en What to Teach about the Holocaust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153203/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=en |date=2011-07-26 }}; [http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru аударманың жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726153155/http://www.holocausttaskforce.org/education/guidelines-for-teaching/what-to-teach-about-the-holocaust.html?lang=ru |date=2011-07-26 }}.</ref>{{Refn|[[Израиль|Израильдің]] Холокостқа арналған «[[Йад Вашем]]» ({{Lang-he|יד ושם‏‎}}) атты мемлекеттік мұражайдың айтуы бойынша, еврейлер геноцидінің нақты келтірілген саны жоқ<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160111122446/https://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/resource_center/faq.asp|title=The Holocaust - Yad Vashem|date=2016-01-11|accessdate=2023-05-01|publisher=web.archive.org}}</ref>: <br />{{түпнұсқа|en|Yad Vashem: "There is no precise figure for the number of Jews killed in the Holocaust. The figure commonly used is the six million quoted by Adolf Eichmann, a senior SS official. All the serious research confirms that the number of victims was between five and six million. Early calculations range from 5.1 million (Professor Raul Hilberg) to 5.95 million (Jacob Leschinsky). More recent research, by Professor Yisrael Gutman and Dr. Robert Rozett in the Encyclopedia of the Holocaust, estimates the Jewish losses at 5.59–5.86 million, and a study headed by Dr. Wolfgang Benz presents a range from 5.29 million to 6.2 million.}}|group=~}}. Кең мағынада — [[Нацизм|нацистердің]] нәсілшілдік саясаты бойынша әртүрлі этникалық және әлеуметтік топтарға қарсы ([[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] әскерлер, [[поляктар]], [[еврейлер]], [[сығандар]], [[Гомосексуалдылық|гомосексуалды ерлер]], [[Масондық|масондар]], күдер үзген [[Науқас|науқастар]] және т.б.) жүргізілген геноцид<ref>[https://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Dictionary of Genocide] ([https://books.google.de/books?id=7c2LHlpdMfAC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false с. 190—191]),<blockquote>'''Holocaust'''. The English-language term that has been most closely identified with the nearly successful attempt … to exterminate the Jews of Europe. … In the 1980s and 1990s the term ''Holocaust'' also began to be used by various scholars (e.g., historian Sybil Milton) and organizations (e.g., the United States Holocaust Memorial Museum) to describe the Nazis' attempt to exterminate other groups, specifically, the Roma and Sinti and the mentally and physically handicapped.</blockquote></ref><ref name="encgen176">[https://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Encyclopedia of Genocide] ([https://books.google.de/books?id=8Q30HcvCVuIC&pg=PA176&dq=Another+case+concerns+the+Slavic+populations+of+the+Soviet+Union&hl=ru&ei=ZxcsTpezBdHxsgbe_v2oBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=snippet&q=holocaust%20nazi%20genocide%20against%20slavs&f=false с. 176]),<blockquote>As Simon Wiesenthal, a survivor of Auschwitz, long ago observed, «The Holocaust was not only a matter of the killing of six million Jews. It involved the killing of eleven million people, six million of whom were Jews.» Wiesenthal spoke on the basis of what was then the best available evidence. Today, some 50 years later, the only correction to be made to his statement lies in the fact that we now believe his estimate of 11 million was far too low. The true human costs of Nazi genocide may come to 26 million or more, 5 to 6 million of whom were Jews, a half million to a million or more of whom were Gipsies, and the rest mostly Slavs. Only with these facts clearly in mind can we comprehend the full scope of the Holocaust and its real implications."</blockquote></ref>. Нәтижесінде Еуропа яһудилерінің үштен екісі қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url=https://www.nehm.org/learning/about/|title=What was the Holocaust?|lang=en|publisher=New England Holocaust memorial (Жаңа Англия Холокост мемориалы)|accessdate=2023-05-10}}</ref> == Тарихы == === Холокосттан бұрынғы Еуропадағы жағдай === [[Сурет:Worms-Synagoge-Gartenansicht.jpg|thumb|right|[[Вормс]] қаласының [[синагога]]сы, [[Германия]]]] [[Сурет:Stab-in-the-back postcard.jpg|thumb|right|Еврейдің неміс солдатының «арқасына пышақ салғаны» бейнеленген 1919 жылғы аустриялық пропаганда пошта маркасы]] {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Освенцимдегі тұтқындардың тіркеу фотосуреттері | width = 250 | image1 = Czeslawa Kwoka - Brasse.jpg | alt1 = | caption1 = Чеслава Квока, 1942/43 | image2 = Julian Sawicki.jpg | alt2 = | caption2 = Юлиан Феликсович Савицкий, 1942 }} [[Еврейлер]] [[Еуропа]]да екі мыңнан астам жыл бойы өмір сүреді. 1933 жылғы санақ бойынша Еуропада шамамен 9.5 миллион яһуди тұратын, бұл сол жылдың әлем яһудилерінің 60% астам болған.<ref name="ushmm">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/jewish-life-in-europe-before-the-holocaust|title=JEWISH LIFE IN EUROPE BEFORE THE HOLOCAUST|lang=en|publisher=АҚШ Холокост мемориалды музейі|accessdate=2023-05-10}}</ref> [[Ортағасыр]] бойы Еуропалық еврейлерге қарсы [[антисемитизм]] болды, оларды христиандар [[Иса пайғамбар]]ды өлтірді деп айыптайды.<ref>{{кітап|авторы=Берген, Дорис|тақырыбы=Соғыс және геноцид: Холокосттың қысқаша тарихы|шынайы атауы=War & Genocide: A Concise History of the Holocaust|жыл=2016|isbn=978-1-4422-4228-9}}</ref> 1871 жылы орын алған Германияның бірігуі кезіндегі еврейлердің Германия азаматтығын алғаны мен [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарындағы Германияда өскен ұлтшылдық нәтижесінде елдің барлық мәселелеріне еврейлер кінәлі деп айыпталды. Еврейлер неміс әскерилерінің «арқаларына пышақ салды» деген миф те пайда болды.<ref>{{кітап|авторы=Вайтц, Эрик Д.|тақырыбы=Ұлтшылдық. Окфсорд Университетінің прессасы|шынайы атауы=Nationalism. Oxford University Press|жыл=2016|isbn=978-0-19-921186-9}}</ref> Антисемитизм тағы [[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|Неміс нацистері]] идеологиясының негізгі идеяларының бірі болған.<ref name="intro">{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/introduction-to-the-holocaust|title=INTRODUCTION TO THE HOLOCAUST|lang=en|publisher=АҚШ Холокост энциклопедиясы|accessdate=2023-05-10}}</ref> Олар [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағын]] және барлық Батыстық елдерді еврейлер басқарады деп санаған.<ref>{{кітап|авторы=Стоун, Дэн|тақырыбы=Холокост тарихы|шынайы атауы=Histories of the Holocaust. Oxford University Press|жыл=2010|isbn=978-0-19-956679-2}}</ref> === Нацистердің билікке келуі === [[Сурет:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-11, Machtübernahme Hitlers.jpg|thumb|right|[[Адольф Гитлер]]дің [[Берлин]]де сөз сөйлегені, 1933]] Нацистік партияның сайлауларда жинаған дауыс саны 1928 жылы 2 пайыз дауыстан 1932 жылы 37 пайызға дейін жоғарылады. 1932 және 1933 жылдары өткен сайлаудағы жетістіктері кезінде нацистер өздерінің еврейлерге қарсы идеяларының орнына неміс сайлаушыларын ауыл шаруашылығы, экономиканы қалпына келтіру, туризм және денсаулық сақтау сияқты басқа да кең ауқымды мәселелерді жиі көтеретін.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=151}}</ref> 1933 жылдың қаңтарында [[Адольф Гитлер]] билікті өзіне тартып алды, оны бірнеше оңшыл саясаткерлер қолдаған еді, бірақ көп ұзамай ол бүкіл билікті өзіне алды да, Нацистік партиядан өзге саяси қозғалыстың барлығына тыйым салынды, және партия БАҚ-ын басқаруды бастады.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=39}}</ref> Нацистік билік тұсында [[Коммунизм|коммунистер]], [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдар]] және [[сығандар]]ға қарсы репрессиялар жүргізілді, олар қамалға алынды немесе [[концлагер]]лерге жіберілді.<ref>{{кітап|авторы=Стоун, Дэн|тақырыбы="Ideologies of Race: The Construction and Suppression of Otherness in Nazi Germany". A Companion to the Holocaust. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118970492.ch3 doi.org/10.1002/9781118970492.ch3]|жыл=2020}}</ref> Жаңа режим экономикалық өсу және [[Ұлы тоқырау]]дан салыстырмалы түрде тез қалпына келтіру арқылы халық қолдауын алды, осы нәтижеге жету үшін тағы ре-[[милитаризация]] қолданылды. === Еврейлерге қарсы репрессиясы === [[Сурет:Interior view of the destroyed Fasanenstrasse Synagogue, Berlin.jpg|thumb|right|Погром нәтижесінде бұзылған Фазанэнштрассе синагогасы, [[Берлин]]]] Бірінші жалпыұлттық еврейлерге қарсы заңдар 1933 жылы еврейлерге бірнеше кәсіп пен мемлекеттік қызметке тыйым салынған немесе шектелген кезде қабылданды.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=39}}</ref> Кейінірек қабылданған Нюрнберг заңдары еврейлердің экономикалық белсенділігін шектеді, еврейлер мен еврей емес германиялықтар арасындағы жаңа некелер мен жыныстық қатынастарды қылмыстық жауапкершілікке тартты және жалпы азаматтық құқықтар шектеді. Нацистер жалпы шамамен 1,500 анти-еврейлік заң қабылдады.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=41}}</ref> Яһудилер кейбір жерлерден немістерден көрген қысымнан кетуге мәжбүр болды, ал басқалары еврей еместермен жыныстық қатынаста болды деген айыппен көпшілік алдында қорланды.<ref>{{кітап|авторы=Герлах, Кристиан|тақырыбы=Еуропалық еврейлердің жойылуы|шынайы атауы=The Extermination of the European Jews. Cambridge University Press|жыл=2016|isbn=978-0-521-70689-6|беттері=44}}</ref> 1938 жылы 9–10 қарашада нацистер бүкіл Германияда [[ойран]] ұйымдастырды, оның нәтижесінде 7500-ден астам еврей дүкендері тоналды (жалпы саны 9,000 еді) және 1000-нан астам [[синагога]]лар зақымданды немесе жойылды.<ref>{{кітап|авторы=Кесарани, Давид|тақырыбы=Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949|жыл=2016|isbn=978-0230768918|беттері=184–185}}</ref> Кем дегенде 90 еврей қайтыс болды және келтірілген шығын 39 миллион рейхсмаркқа бағаланды. Бұл ойран кейінірек ''Kristallnacht'' (''Кристалды түн'') деп аталды.<ref>{{кітап|авторы=Кесарани, Давид|тақырыбы=Final Solution: The Fate of the Jews 1933–1949|жыл=2016|isbn=978-0230768918|беттері=184, 187}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс]] [[Санат:Тарих]] 5v8nxn7iov22fkzx1k8zl2wavfa1npv 0 13358 3578911 3578236 2026-04-08T12:14:58Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578911 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|түс=үкімет басшысы|Қазақша есімі=Махатхир бин Мұхамед|Шынайы есімі={{lang-ms|Mahathir bin Mohamad}}<br /><small>محضير بن محمد</small>|Суреті=Mahathir Mohamad in 18th Summit of Non-Aligned Movement (cropped).jpg|Атауы=Махатхир 2019 жыл|Сурет ені=|Елтаңба=|Елтаңба атауы=|Елтаңба ені=|Титулы=[[Малайзия]]-ның 4-ші және 7-ші Премьер-Министрі|Лақап аты=|Ту=Government Ensign of Malaysia.svg|Ту2=Coat of arms of Malaysia.svg|Басқара бастады=[[10 мамыр]] [[2018 жыл]]|Басқаруын аяқтады=[[1 наурыз]] [[2020 жыл]]<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/376437-malajziya-kimet-basshysy-otstavka-a-ketpek Малайзия үкімет басшысы отставкаға кетпек Қолданылған материалдарға міндетті түрде www.24.kz 01.03.2020]</ref>|Басқарған кезеңі=|Ізашары=[[Наджиб Тун Разак|Наджиб Разак]]|Ізбасары=[[Мұхиддин Яссин]]|Тәж кигізу жорасы=|Биліктен бас тартуы=|Мұрагері=|Бірігіп басқарушы1=|Бірігіп басқарушы1Басқара бастады=|Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады=|регент1=|регент1Басқара бастады=|регент1Басқаруын аяқтады=|регент2=|регент2Басқара бастады=|регент2Басқаруын аяқтады=|Премьер=|Вице-президент=|Президент=|Монарх=[[V Мұхаммед (Келантан сұлтан)|V Мұхаммед]]<br>[[Назрин Мұизұддин Шах (Перакa сұлтан)|Назрин Мұизұддин Шах]]<br>[[Абдулла (Паханга сұлтан)|Абдулла]]|Губернатор=|Вице-губернатор=|Титулы_2=|Ту_2=|Ту2_2=|Реті_2=|Басқара бастады_2=[[16 шілде]] [[1981 жыл]]|Басқаруын аяқтады_2=[[31 қазан]] [[2003 жыл]]|Ізашары_2=[[Хусейн Онн]]|Ізбасары_2=[[Абдулла Ахмад Бадави]]|Премьер_2=|Вице-президент_2=|Президент_2=|Монарх_2=[[Ахмад Шах (Паханг сұлтан)|Ахмад Шах]]<br>[[Ескендір (Джохор сүлтан)|Ескендір]]<br>[[Азлан Шах (Перак сұлтан)|Азлан Шах]]<br>[[Джафар (Негери-Сембилан сұлтан)|Джафар]]<br>[[Салахуддин (Селангор сұлтан)|Салахуддин]]<br>[[Сирахуддин (Перлис сұлтан)|Сирахуддин]]|Губернатор _2=|Вице-губернатор_2=|Титулы_3=Бас хатшысы және [[Қосылмау Қозғалысы]]|Ту_3=|Ту2_3=|Реті_3=|Басқара бастады_3=[[20 ақпан]] [[2003 жыл]]|Басқаруын аяқтады_3=[[31 қазан]] [[2003 жыл]]|Ізашары_3=[[Табо Мбеки]]|Ізбасары_3=[[Абдулла Ахмад Бадави]]|Титулы_4=Малайзия Премьер-Министрінің орынбасары|Ту_4=Flag of Malaysia.svg|Ту2_4=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_4=|Басқара бастады_4=[[5 наурыз]] [[1976 жыл]]|Басқаруын аяқтады_4=[[16 шілде]] [[1981 жыл]]|Ізашары_4=[[Хусейн Онн]]|Ізбасары_4=[[Мұса Хитам]]|Премьер_4=[[Хусейн Онн]]|Вице-президент_4=|Президент_4=|Монарх_4=[[Яхья Петра (Келантан сұлтан)|Яхья Петра]]<br>[[Ахмад Шах (Паханг сұлтан)|Ахмад Шах]]|Губернатор _4=|Вице-губернатор_4=|Титулы_5=[[Қаржы министрі (Малайзия)|Қаржы министрі]]|Ту_5=Flag of Malaysia.svg|Ту2_5=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_5=|Басқара бастады_5=[[5 маусым]] [[2001 жыл]]|Басқаруын аяқтады_5=[[31 қазан]] [[2003 жыл]]|Ізашары_5=[[Даим Зайнуддин]]|Ізбасары_5=[[Абдулла Ахмад Бадави]]|Премьер_5=|Вице-президент_5=|Президент_5=|Монарх_5=[[Салахуддин (Селангор сұлтан)|Салахуддин]]<br>[[Сирахуддин (Перлис сұлтан)|Сирахуддин]]|Губернатор_5=|Вице-губернатор_5=|Титулы_6=|Ту_6=Flag of Malaysia.svg|Ту2_6=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_6=|Басқара бастады_6=[[7 қыркүйек]] [[1998 жыл]]|Басқаруын аяқтады_6=[[7 қаңтар]] [[1999 жыл]]|Ізашары_6=[[Әнуәр Ибрагим]]|Ізбасары_6=[[Даим Зайнуддин]]|Премьер_6=|Вице-президент_6=|Президент_6=|Монарх_6=[[Джафар (Негери-Сембилан сұлтан)|Джафар]]|Губернатор_6=|Вице-губернатор_6=|Титулы_7=[[Басты істер министрі (Малайзия)|Басты істер министрі]]|Ту_7=Flag of Malaysia.svg|Ту2_7=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_7=|Басқара бастады_7=[[7 қыркүйек]] [[1998 жыл]]|Басқаруын аяқтады_7=[[7 қаңтар]] [[1999 жыл]]|Ізашары_7=[[Мұса Хитам]]|Ізбасары_7=[[Абдулла Ахмад Бадави]]|Премьер_7=|Вице-президент_7=|Президент_7=|Монарх_7=[[Ескендір (Джохор сүлтан)|Ескендір]]<br>[[Азлан Шах (Перак сұлтан)|Азлан Шах]]<br>[[Джафар (Негери-Сембилан сұлтан)|Джафар]]|Губернатор_7=|Вице-губернатор_7=|Титулы_8=[[Қорғаныс министрі (Малайзия)|Қорғаныс министрі]]|Ту_8=Flag of Malaysia.svg|Ту2_8=Coat of arms of Malaysia.svg|Реті_8=|Басқара бастады_8=[[18 шілде]] [[1981 жыл]]|Басқаруын аяқтады_8=[[6 мамыр]] [[1986 жыл]]|Ізашары_8=[[ӘБдел Таиб Махмұд]]|Ізбасары_8=[[Абдулла Аһмад Бадави]]|Премьер_8=|Вице-президент_8=|Президент_8=|Монарх_8=[[Аһмад Шах (Паханг сұлтан)|Аһмад Шах]]<br>[[Ескендір (Джохор сүлтан)|Ескендір]]|Губернатор_8=|Вице-губернатор_8=|Түсініктемелер=|Діні=|Азаматтығы=|Туған күні=10.07.1925|Туған жері=[[Британдық Малайя]] [[Алор-Сетар]]|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Жерленді=|Династия=|Туған кездегі есімі=|Әкесі=Мұхамед Ескендір|Анасы=|Жұбайы=Сити Хасма Мұхамед Әли|Балалары=Марина Махатхир, Мохзани Махатхир және Мухрат Махатхир|Қызмет еткен жылдары=|Құрамында болды=|Әскер түрі=|Атағы=|Басқарды=|Шайқасы=|Ғылыми аясы=|Жұмыс істеген орны=|Партиясы=[[Біріккен малай ұлттық ұйымы]]<br />[[Малайзия жеріндегі ұлдардың Біріккен партиясы]]|Қызметі=|Мамандығы=Доғдыр|Білімі=[[Малайя Университеті]]|Ғылыми дәрежесі=Медицина ғылымының докторы|Марапаттары=[[File:MY Darjah Yang Mulia Pangkuan Negara (Defender of the Realm) - SMN.svg|50px]] [[File:MY-FED Darjah Mahkota Wilayah - Grand Knight - SUMW.svg|50px]] [[File:Order of the Crown of Johor ribbon bar.svg|50px]][[File:MY-KED Order of Loyalty to the Royal House of Kedah - Knight Grand Companion (SSDK).svg|50px]] [[File:MY-PAH Order of Sultan Ahmad Shah of Pahang - Grand Knight - SSAP.svg|50px]] [[File:MY-KED Kedah Supreme Order of Merit (DUK).svg|50px]] [[File:MY-KED_Royal_Family_Order_of_Kedah_(DK).svg|50px]] [[File:MY-PAH Order of Sultan Ahmad Shah of Pahang - Grand Knight - SSAP.svg|50px]] [[File:MY-PERL Perlis Family Order of the Gallant Prince Syed Putra Jamalullail - DK.svg|50px]] [[File:MY-SAR Order of the Star of the Hornbill (Bintang Kenyalang) - 1. Knight Grand Commander (DP).svg|50px]] [[File:Orden of Friendship.png|50px]] [[File:MY-FED Darjah Mahkota Wilayah - Grand Knight - SUMW.svg|50px]] [[File:MY_Darjah_Yang_Mulia_Pangkuan_Negara_(Defender_of_the_Realm)_-_SMN.svg|50px]] [[Сурет:Orden of Friendship.png|50px|Достық ордені]] [[Сурет:JPN Toka-sho BAR.svg|50x50 нүкте|Павловни гүлдер ордені]]|Қолтаңбасы=|Монограммасы=|Сайты=[http://www.parlimen.gov.my/profile-ahli.html?uweb=dr&id=3517|MAHATHIR BIN MOHAMAD]|Commons=Махатхир Мұхамед}} '''Махатхир бин Мұхамед''' ({{lang-ms|Mahathir bin Mohamad}}[[Халықаралық фонетикалық әліпби|[maˈhɑ.ðe bin moˈhɑ.mat̚]]]; [[10 шілде]] [[1925]], [[Британдық Малайя]] [[Алор-Сетар]]да<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=QiP2DAAAQBAJ&pg=PT8&dq=Mahathir+Mohamad+10+july&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjct8DSxJvUAhVH1iwKHeaYD7cQ6AEILDAD#v=onepage&q=Mahathir+Mohamad+10+july&f=false|title=MALAYSIA POST-MAHATHIR: A Decade of Change|first1=Professor James|last1=Chin|first2=Professor Joern|last2=Dosch|date=15 August 2015|publisher=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd|via=Google Books}}</ref>) — [[малайзия]]лық мемлекеттік және [[Саясат|саяси]] қайраткер, [[Малайзия]]ның төртінші премьер-министрі болды. Ол бұл лауазымда [[1981]]-ден [[2003]] жылға дейін, яғни 22 жыл болып [[Малайзия]]ның ең ұзақ басқарған премьер-министрі, [[Азия]]ның тақта ең ұзақ отырған көшбасшыларының бірі болған адам. Билікте отырып ол Малайзияны лезде модернизациялануын, индивидуализмге қарсы “Азиялық құндылықтарды” үндеуін іске асырды. Тун Махатхир өзінің батыс пен дамыған елдерге деген сын көзқарасымен белгілі болған, [[2018 жыл]]ы және 2020 жылы ол Малайзияның премьер-министрі болып қайта сайланды, алайда [[2018 жыл]]дың мамыр айында өтетін сайлауда жеңіске жеткен «Үміт» оппозициялық альянсынан. Алор Сетарда туған және өскен Кедах Махатхир мектепті үздік бітіріп, дәрігерге айналды. 1964 ж. Парламентке кіргенге дейін УМНО-да белсенді болды. Ол орнынан айырылып, премьер-министр Тунку Абдул Рахманмен бірге УМНО-дан шығарылады. [[Абдул Рахман Путра Альхадж|Абдул Рахманның]] отставкаға кетуіне байланысты Махатхир [[Біріккен малай ұлттық ұйымы|БМҰҰ]] мен Парламентке қайта кірді және Министрлер кабинетіне көтерілді<ref>{{cite book|last1=Abdul Rahman|first1=Tunku|title=May 13 – Before and After|date=September 1969|publisher=Penerbitan Utusan Melayu|location=Kuala Lumpur|pages=117–121}}</ref>. [[1976 жыл]]ы ол премьер-министрдің орынбасарына көтеріліп, [[1981 жыл]]ы өзінің бұрынғы басшысы Хуссейн Оның отставкасынан кейін премьер-министр ретінде ант берді. Қызметінен кеткен соң, Махатхир өзінің қол астындағы мұрагері [[Абдулла Ахмад Бадави]] мен кейіннен [[Наджиб Тун Разак|Наджиб Разактың]] қатал сыншысы болды. 2016 жылы Махатхир [[1Malaysia Development Berhad жанжалы]]на қарамастан, премьер-министр Наджибтің әрекеттерін қолдағаны үшін [[Біріккен малай ұлттық ұйымы|БМҰҰ]]-дан шықты. Сол жылы Малайзияның Біріккен байырғы партиясы саяси партия ретінде ресми тіркеуден өтті, оның төрағасы Махатхир болды. 2018 жылы Махатхир Антар Ибрагимді кешіру және науқан сәтті болған жағдайда оған рөл беру жоспарында [[Малайзиядағы жалпы сайлау (2018)|2018 жылғы жалпы сайлауға]] Пакатан Харапан коалициясы премьер-министріне кандидат болып жарияланды. 2018 жылғы сайлауда Пакатан Харапанның шешуші жеңісінен кейін Махатхир премьер-министр болып ант берді. Ол [[Барисан Насионал]] (БН) коалициясын (немесе оның алдындағы [[Одақтас партия (Малайзия)|Альянс партиясы]]) ұсынбаған алғашқы премьер-министр, сонымен қатар екі түрлі партиядан және қатарынан емес мерзімде қызмет еткен алғашқы премьер болды. 2020 жылы отставкаға кеткен кезде ол қазіргі уақытта қызмет етіп келе жатқан ең [[Ұзақ өмір сүрген - қазір өмір сүріп жатқан мемлекет басшыларының тізімі|қарт мемлекет басшысы болды]]. == Өмірбаяны == Махатхир [[1925]] жылы [[20 желтоқсан]]да дүниеге Алор Стар, солтүстіктегі Кедах штатында келеді. Үнділік тамыры бар мектеп мұғалімі болған әкесі Керала штатынан көшіп келген, әйелі малай ұлтынан. Махатхир өзін малайлық деп есептейді.<ref name="Wain8">{{Harvnb|Wain|2010|p=8}}</ref> [[II Дүние жүзілік соғысы]] кезінде жапон оккупациясы тұсында ұсақ-түйек сатып жанұясына қолғабыс жасаған. [[Сурет:SAHC_PRIME_BUILDING.jpg|alt=A large two storey building with two wings, painted yellow and white with a red tiled roof|солға|нобай|Махатхирдың мектебі, мектептің негізін қалаушы оныі әкесі; қазір [[Сұлтан Абдул Хамид колледжі]]<ref>{{Harvnb|Wain|2010|pp=7–8}}</ref>]] Махатхир Алор Стардағы Сұлтан Абдул Хамид Колледжінде оқымай тұрып Малай vernacular мектебiнде оқыған. Махатхир Сингапурдағы VII Эдуард Патшасы Медицина колледжiнде де оқиды, онда ол медициналық студенттік The Cauldron деген журнал редакторы болды; сонымен қатар ол анонимді түрде The Straits Times газетiнің де іcіне де "Че Дет" деген лақап атпен ат салысты. Махатхир колледждегі Мұсылмандар қоғамының Президенті болды. Оқуын 1953 жылы бітірісімен ол Малай үкіметтік қызметке медик-офицер ретінде орналасты. Махатхир құрбы доктор, әрі колледждегі сыныптасы Сити Хасма Мохд Алиге 1956 жылдың 5 тамызында үйленеді, мемлекеттік қызметтен 1957 жылы кетіп, Алор Старда өз медициналық қызметін бастайды. Махатхирдың кәсібі сәтті болуы оның 1959 жылы Pontiac Catalina аутомобилін иемденіп, этникалық қытайлықты жүргізуші ретінде (ол кезде Малайзиядағы барлық жүргізушілердің діні, қытайларлың экономикалық басымдылығынан, малайлықтар еді) жалдауына мүмкіндік берді.<ref>{{Harvnb|Wain|2010|pp=11&ndash;13}}</ref><ref name="time_beech_p2">{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1552090-1,00.html|title=Not the Retiring Type|last=Beech|first=Hannah|date=29 қазан 2006|work=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=4 February 2011}}</ref> Кейбір сыншылар бұл Махатхирдың болашақта ұстанатын саясатының, “осындай биліктің нышанын дәріптеу”, нышаны болған десті. Жұбайы Сити Хасма екеуiнде 5 бала бар.Екі ұлы Мұхриз мен Мохзани кәсіпкерлер әрі аздап саясатпен де айналысады, ал ең үлкен қызы Марина Махатхир ірі жазушы әрі AIDS-ке қарсы күрес белсендісі. == Саяси мансабы == [[Сурет:Proton_Prevé_Sapphire_Concept_exterior.jpg|оңға|нобай|2012 Proton Prevé Sapphire концепциясы. Махатхир Малайзияның индустриалды ұлтқа айналуы үшін [[Автомобиль өнеркәсібі|автокөлік өнеркәсібі]] маңызды деп санайды. Оның үкіметі протонды малайзиялық өндіріс құралы ретінде [[Дамыған елдер|дамытуға]] және Малайзия ринггитінің шетелдік елдерге капиталдың кетуін шектеуге тарифтерді пайдаланды.]] 1945 жылдан бастап саяси белсенді, Анти-Малайлық Одаққа қатысуынан бастап, Махатхир [[1946 жыл]]ы құрылып жатқан [[Біріккен Малай Ұлттық Ұйымы]]на (UMNO) мүше болады. Мемлекеттiк партия жетекшiсі, әрі Саяси Комитет басшысы ретінде ол өзінің 1959 жылғы жалпы сайлауға қатысушылар белгілі бір біліктілік ірiктеуiне негiзделу керек деген ұсынысымен көпшілiктің наразылығына душар болды. Тек қана өзінің жақтастарын ғана үміткерлер қатарына қоспақшы деп айыпталған Махатхир сол жылғы ұлттық сайлауға қатысудан бас тартады. 1964 жылы жалпы сайлауда Махатхир Пан-Малайзиялық Ислам Партиясын (ПАС) 60.2% дауыспен жеңіп Кота Сетар Селатан атынан Парламент Мүшесі боп сайланады. Келесі жалпы сайлауда жеңу үшін қытайлардың даусы керек емес деп кескен Махатхир 1969 жылы 989 дауысқа ие болған ПАС мүшесі Хаджи Юсуф Рауаға ұтылып өз орнынан айрылады.<ref name="Wain 18-19">{{Harvnb|Wain|2010|pp=18–19}}</ref> 1969 жылғы мамырдың 13-дегі ұлтаралық шиеленістен кейін сол кездегі премьер-министр тунку Абдул Рахманға жазған хатын халыққа жария еткені үшін БМҰҰ Жоғары Кеңесінен қуалады. Ол хатта Махатхир Тунку Абдул Рахмандың елдi басқару әдісі қытай жағдайының жақсаруына бағытталған деп сынайды. Махатхир 26 қыркүйекте партия мүшелігінен айрылады. Cаяси жабайылық жағдайда Махатхир “Малайлар дилеммасы“ ("The Malay Dilemma")[13] атты кiтап жазады. Онда ол Мамырдың 13-індегi [[Куала-Лумпур]]дағы оқыс жағдайдың және жалпы малай халғының өз Отанындағы экономикалық әлсіз халінің себеп-салдарын саралайды. Содан кейін ол “конструктивті қорғаныс” түріндегі, ұқыпты түрде мұрагерлік және қоршаған орта факторларының малай нәсіліне әсерлерін зерттей келе, саяси-экономикалық шешімін ұсынады. 1970 жылы басылып шыққан бұл кітабы бірден Тунку Абдул Рахман үкіметімен қудалауына душар болады. Дегенмен де, кітаптағы Махатхирдың кейбір ұсыныстарын Тунку Абдул Рахманның ізбасары Тун Абдул Разак өзінің “Жаңа Экономикалық Саясат” атты Малайлар мен Малай-еместер арасындағы экономикалық теңсіздікті жоюға бағытталған бағдарламасында пайдаланады. Кітапқа Махатхир премьер-министр болысымен [[1981 жыл]]ы ресми рұқсат етіледі. Махатхир 1972 жылы 7 Наурызда БМҰҰ-ға қайта қосылып, 1973 жылы сенатор болып бекітіледі. Жалпы саулауға қатысу үшін 1974 жылы ол сенаторлық орнын тастайды, сөйтіп еш қарсылықсыз қайта орылып Білім министрі болып тағайындалады 1975 жылы 47 дауыспен жеңіп БМҰҰ-ның үш вице-президенттерінің біреуі болып сайланады. Тун Хуссуйн Онн Махатхирді 1978 жылы 15 қыркүйекте премьер-министр орынбасары етіп, ал сосын кабинет өзгерістерінде оны Сауда және Индустрия министрі етіп тағайындайды. Махатхир 1981 жылы 10 Шілдеде Тун Хусейн Онн денсаулығына байланысты орнын босатқаннан кейін Малайзия Премьер Министрі болып сайланады. Тақта 22 жыл отырып 2003-тің 31 қазанында ғана отставкаға кетеді, сөйтіп Азияның ұзақ отырған саяси басшыларының біріне айналады. Кетер алдында Малайзияның ең жоғарғы марапаты "Тун"-мен марапатталады. Негізгі конституциялық өзгерістер1983 пен 1991 жылдарда Махатхир федералдық және штаттық монархияда қылмыстық иммунитеттерді алып тастады. === Сыртқы байланыстар === [[Сурет:Putin_in_Malaysia_-_August_5_2003_-_9.jpg|нобай|[[2003 жыл]]ы Махатхир [[Ресей президенті|РФ Президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинмен]] кездесті]] Махатхирдің айтуынша, [[Малайзия]]ның батыспен қарым-қатынасы оған қатысты ашық сыншы болғанына қарамастан, әдеттегідей жақсы болды. Оның тағайындалған кезінен бастап, [[Ұлыбритания]]дағы оқу ақысы бойынша шағын келіспеушіліктер Махатхир басқарған барлық британдық тауарларға бойкот жариялады, бұл «Британ сатып алу» науқаны деп аталды. Бұл сондай-ақ Азиядағы, әсіресе Жапониядағы даму модельдерін іздеуге әкелді. Бұл оның танымал «Look East policy» бастамасы болды<ref>{{cite news|title=Creativity – the key to NEM's success|date=14 August 2010|url=http://biz.thestar.com.my/news/story.asp?file=/2010/8/14/business/6846948&sec=business|work=The Star Online|accessdate=4 September 2010}}</ref>. Дауды кейінірек [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] [[Маргарет Тэтчер]] шешкенімен, Махатхир қазіргі заманғы Батыс елдеріндегі Азия дамуының моделін ерекше атап өтті. Ол Батыс елдерінің қос стандарттарын сынға алды<ref>see Mahathir Mohamad's preface to ''Asia's New Crisis'', edited by [[Frank-Jürgen Richter]], Pamela Mar (eds): John Wiley & Sons, Singapore, 2004.https://www.amazon.co.uk/dp/0470821299</ref>. === Құрама Штаттары === [[Сурет:Mahathir_1998.jpg|оңға|нобай|Махатхир [[1998 жыл]]ы Куала-Лумпурда Тынық мұхиты диалогы конференциясында АҚШ Қорғаныс министрі Уильям Коэнді құттықтады]] [[Сурет:Putin in Malaysia - August 5 2003 - 2.jpg|thumb|right|220px|2003 жылы Махатхир [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] мен, содан кейін Ян-ди Пертуан Агонг [[Сайед Сирахуддин Туантку|Сайед Сираджуддин]] мен. Бұл фотосурет түсірілген күні Путин Махатхирға [[Достық Ордені (Ресей)|«Достық» орденін]] табыс етті.]] Махатхир [[америка Құрама Штаттары]]ның Сыртқы саясатына ашық сынға ұшырады, алайда екі ел арасындағы қарым-қатынас әлі де оң болды<ref name="outspoken critic">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitextlo/int_mahathirbinmohamad.html|title=Commanding Heights: Dr. Mahathir bin Mohamad|publisher=PBS.org|accessdate=1 February 2008}}</ref>, ал АҚШ шетелдік инвестициялардың ең үлкен көзі болып табылады және Махатхир билігі кезінде Малайзияның ең үлкен клиенті болды. Сонымен қатар, [[Малайзия]]ның әскери офицерлері АҚШ-та Халықаралық әскери дайындық және оқыту (IMET) бағдарламасы бойынша жаттығуды жалғастырды. [[Би-Би-Си|ВВС]] хабарлауынша<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/216500.stm|title=BBC News - Asia-Pacific - Reform protests follow Gore's Malaysia speech|website=news.bbc.co.uk}}</ref>, америка Құрама Штаттарымен қарым-қатынас [[1998 жыл]]ы НАТО-ның Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭЫ) конференциясында [[Малайзия]]да өткен АҚШ-тың вице-президенті [[Аль Гор]]дың:{{дәйексөз|Демократия тиімді болу үшін реформалардың болуы керек [[Легитимация|заңдылық]] мөрі. Сонымен, экономикалық дағдарыстың зардабын ұстанатын елдер арасында біз демократияға шақыруды естиміз, реформаторға шақырамыз, көптеген тілдерде - Адамдар билігі, дуи ми, реформаци. Біз оларды бүгін, дәл қазір, [[Малайзия]]ның батыл адамдарының арасында естиміз.|date=2008-27-02}} [[Сурет:Mahathirs_legacy.jpg|оңға|нобай|329x329 нүкте|Махатхир Куала-Лумпурдағы [[Менара-Телеком]] қасбетінде 2004 жылдың ұлттық күнінде көрсетілді. Ол қайда негізін қалаған.]] Гор мен Құрама Штаттар Махатхирдің бұрынғы орынбасары Әнуәр Ибрагимнің сот процесін сынап, оны «шоу-сынақ» деп атады. ''US Secretary of State Madeleine Albright'' «шеру көрінісі» деп атады. Сондай-ақ<ref>{{cite news|url=https://www.usnews.com/usnews/news/articles/981123/archive_005241.htm|title=Turning the Tables in a Very Tawdry Trial|last=Butler|first=Steven|date=15 November 1998|publisher=usnews.com|accessdate=20 March 2009}}</ref>, Энвар ХВҚ таңдаған экономикалық саясаттың малайзиялық өкілі болып табылады, оған пайыздық ставкалар кірді. [[Малайзия]]дағы мақала Бүгін Малайзияның премьер-министрі Махатхир Мұхаммедке және одан да көп жалпыға ортақ үкіметтерге, соның ішінде [[Жапония]]ға, нарықтық реформаларды одан әрі жалғастыру туралы АҚШ-тың талаптарына қарсы тұрмайтын жаппай шабуыл жасалды»деп түсіндірді<ref>Symonds, Peter. [http://www.malaysia-today.net/SunWDML/2004_10_03_MT_SunWDML_archive.htm "What Anwar Ibrahim means by "reformasi" in Malaysia"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041208023406/http://www.malaysia-today.net/SunWDML/2004_10_03_MT_SunWDML_archive.htm|date=8 December 2004}}, ''Malaysia Today''</ref> . [[1997 жыл]]ы өткен [[Оңтүстік-Шығыс Азия|ОША]] кездесуіне дейін ол [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы|адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын]] айыптайтын сөз сөйлеп, оны [[америка Құрама Штаттары]] мен басқа елдер өздерінің құндылықтарын азиялықтарға жүктеуге тырысты. Ол Азиялық азаматтардың азаматтық еркіндіктерден гөрі тұрақтылық пен экономикалық өсімге мұқтаж екенін айтты. Бұл ескертпелер оны АҚШ Мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайтпен кездесті. Бұл қарым-қатынастың екі жолы да болды. Әнуәрді атудан кейінгі және кейінгі түрмеге қамалғаны үшін Мадлен Олбрайт Әнуәрдін әйеліне барады. Дегенмен Махатхир өз әрекеттерін ақтау үшін [[америка]]ға нұсқау беруге тырыспады. [[Малайзия]]дағы ар-ождан тұтқындарын [[Әкімшілік ұстау|сотталусыз ұстау]] туралы сөз қозғағанда, ол: «Құрама Штаттардағы оқиғалар жұртшылықты жалпы игілікке қорғау үшін белгілі бір арнайы өкілеттіктерді қолдану қажет болған жағдайларды көрсетті», - деді. Басқа жағынан АҚШ үкіметі бұрын Малайзия үкіметін АСС-ны енгізу үшін сынға алды, ол жақында [[2001 жыл]]ы президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буштың]] «Ішкі қауіпсіздік туралы заң - заңға қайшы заң. сотталмай ұстауға мүмкіндік беретін заңдар. Алайда, [[2004 жыл]]ы Буш өзінің көзқарасын өзгертті және «Малайзияның Ішкі қауіпсіздік туралы заңын тек қана қатерлі заң ретінде жіктеуге болмайды» деп мәлімдеді. [[2003 жыл]] Махатхир [[Куала-Лумпур]] қаласында [[Қосылмау Қозғалысы|Қосылмау қозғалысының]] сөйлесті, және өз сөзінде бөлігі ретінде, былай деді:{{дәйексөз|Егер [[Ауғанстан]]ға шабуылда қаза тапқан және [[Ирак]]тағы азық-түлік пен медициналық көмекке байланысты өлген адамдар жазаланатын болса, олар [[2001 жыл]]дың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|<nowiki>Нью-Йоркте қайтыс болған 3000 адам]] және Балидегі 200-ден де, олардың өліміне қажет болатын кепілдіктер операциялар үшін табысқа жету үшін?</nowiki>{{citation needed|date=September 2001}}.|date=2001-27-05}}<ref>[http://www.cnn.com/2003/WORLD/asiapcf/southeast/10/21/mahathir.speech/ «Mahathir hits back in Jewish row»], ''CNN News'', 21 October 2003.</ref>. [[америка]]ның [[Малайзия]]дағы елшісі Мари Хухалала: «Бұл стандарттар бойынша ешқандай пайдалы мәлімдеме емес, мен бұл жерде Вашингтонның назарын аударатыны туралы айтқым келеді, олар зиянды әсер етуі мүмкін. қатынастар. Жақында, 2003 жылы Ирактың басып алынуы екі ел арасында қосымша үйкеліс тудырды; Махатхир [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буштың]] [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның мандаты болмай әрекет еткеніне қатты сын болды. АҚШ-тың [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ға қатысты саясатына қатысты [[2003 жыл]]ғы үй кіші комитетінің тыңдауы (108-21 серия): «Кейде Премьер-министр Махатхирдің ескертуіне қарамастан, АҚШ-Малайзия ынтымақтастығы әртүрлі салаларда қатты растайды. білім беру, сауда, әскери қатынастар және терроризмге қарсы күрес «. Тіпті зейнеткерлікке шыққаннан кейін Махатхир АҚШ-тың сын-қатерлеріне күмәнданбады. [[2004 жыл]]ы (The Star, 2004 ж. 18 қазан), ол «америка халқы әлемдегі қалған ештеңе туралы ештеңе білмейді және білмейді» деп айтқан болатын. әлемдегі ең қуатты адам кім болатынын шеш ». Сол сұхбатта ол [[2004 жыл]]ы Құрама Штаттардағы президенттік сайлауда [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буштың]] жеңісін дұрыс болжады. === Аустралия === Махатхирдің [[Аустралия]]мен (Англлосферадағы [[Малайзия]]ға ең жақын елі және сыртқы саясатының аймақтағы ең шоғырланғаны) [[Аустралия]]ның саяси көшбасшыларымен қарым-қатынасы айрықша болды. Махатхир мен [[Аустралия]] көшбасшылары арасындағы қарым-қатынас [[1993 жыл]]ы Пэт Китинг АПЭС саммитіне қатыспағандары үшін Махатхирді «өтірікші» деп сипаттаған кезде төмен деңгейге жетті. (Китингтің сипаттамасы лингвистикалық гэффе деп есептеледі және оның ойы «бейтарап» болды деп ойлайды.)<ref>{{cite news|title=Mending fences|author=Joseph Masilamany|publisher=[[The Sun (Malaysia)|theSun]]|url=http://www.sun2surf.com/article.cfm?id=14613|date=29 June 2006|accessdate=10 August 2006|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304163036/http://www.sun2surf.com/article.cfm?id=14613|archivedate=4 March 2009}}</ref> === Сингапур === Махатхир сол кезде Сингапурдағы Британ [[Малайя Университеті]]нде (Сингапурдағы [[Малайя Университеті]]нің Сингапур ұлттық университеті болып өзгертілді, ал [[Куала-Лумпур]]дағы кампус [[Малайя Университеті]]нде қалады) Малайзия университетінің медициналық колледжінің түлегі. [[1953 жыл]]ы Британдық билік кезінде британдық дәрігер ретінде [[VII Эдвард]] медициналық колледжін бітірді. [[Сингапур]]дың ұзақ уақыттағы премьер-министрі [[Ли Куан Ю]] елдің шовинистік емделушісінен студент ретінде басталғанын айтты. «Ол Сингапурдағы медициналық студент ретінде қытайлық такси жүргізушісін үйге жіберді ханым досым, бірақ осы үйдің қызметшілерінің үйіне жеткізілген болатын ». Алайда Махатхирдің қызмет етуімен Сингапурмен қарым-қатынастар дауылды болды. Көптеген даулы мәселелер оның әкімшілігінде көтерілген жоқ. Осы халықаралық мәселелердің көбісі Махатхирдің «Премьера» мерзімімен жасалды, бірақ оларды екі жақты түрде шешуге ешқандай маңызды бағыттар жасалмады. Мәселелер мыналарды қамтыды: * [[Сингапур]]ға [[Малайзия]]ға төленген шикі судың төмен бағасы (1000 галлонға 3 малайзиялық цент (0.008 АҚШ доллары); * Скуспейді Джохордың беткейлерінде су ағынын жақсарту үшін (көп кешікпей Махатхирдің мұрагері Абдалла Ахмад Бадавидің күші жойылған) суспензия [[Аспалы көпір|көпірімен ауыстыру]] ұсынылды; * [[Сингапур]]дың жерді мелиорациялау жұмыстары, Порт Танджунг Пелепасқа кеме қатынасына әсер етеді; * [[Сингапур]] әуе күштерінің ұшақтары бойынша Малайзияның әуе кеңістігін пайдалану; * Педра Бранка аралының мәртебесі («Пулау Бату Путих» деп те аталады) Халықаралық Сотқа жіберілді және қазір Сингапурға тиесілі; * [[Сингапур]] теміржол өткелінің егемендігі және осы мәселе бойынша Келісім пункттері. * [[1997 жыл]]ғы Азия қаржы дағдарысы кезінде шамамен 4.47 миллиард АҚШ доллары көлемінде акцияларды тоқтатып, 172 000 инвесторға әсерін тигізетін CLOB (Central Limit Order Book) сауда-саттық есептеулері толығымен тоқтатылды, олардың көпшілігі [[Сингапур]]лар.<ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/se-asia/BI02Ae05.html|title=INVESTMENT IN MALAYSIA|publisher=Asia Times|accessdate=10 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/01/01/business/international-business-malaysia-extends-deadline-in-singapore-exchange-dispute.html|title=INTERNATIONAL BUSINESS; Malaysia Extends Deadline in Singapore Exchange Dispute|publisher=[[New York Times]]|accessdate=10 December 2012|date=1 January 2000}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/221572|title=Malaysia's stockmarket; Daylight Robbery|publisher=[[The Economist]]|accessdate=10 December 2012|date=10 July 1999}}</ref> Оң жағынан: * [[Сингапур]]-[[Малайзия]] [[1988 жыл]]ы келісімге қол жеткізді және Махатхир Джохор өзенінде Лингги шығанағын салады және суға жетпейтін қалаға ([[Сингапур]]) шикізат суын жеткізеді<ref>http://infopedia.nl.sg/articles/SIP_1533_2009-06-23.html%7C{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}"Singapore-Malaysia{{dead link|date=January 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} water agreements"</ref>. * Ли және Махатхир Теренгганудан [[Сингапур]]ға дейін табиғи газ құбырын жоспарлау туралы жариялады. Ол 10 жыл өткеннен кейін [[1992 жыл]]дың қаңтарында аяқталды<ref>http://www.straitstimes.com/sites/straitstimes.com/files/20150323/ST-Special-Edition-150323.pdf%7CPlans {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810055357/http://www.straitstimes.com/sites/straitstimes.com/files/20150323/ST-Special-Edition-150323.pdf%7CPlans |date=2020-08-10 }} for a natural gas pipeline from Terengganu to Singapore.</ref>. [[Ли Куан Ю]]-нің [[2015 жыл]]дың наурыз айында қайтыс болғаны туралы Махатхир блогты «Куан Ю мен мен» деп атады. Ол Ли жоғалтып алған кезде қайғысын және қайғысын білдірді. Ол сингапурлық ардагер Сильверстің жетекшісімен жиі семсерден өткенін, бірақ жаңа туған ұлттың гүлденуіне немқұрайды қарайтынына келіспеушілік тудырмайтынын айтты. Ли қайтыс болғаннан кейін [[Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы|ОШАЕА]] Лидің, сондай-ақ [[2008 жыл]]ы бұрын қайтыс болған Индонезия Президенті [[Суахарто]]ның күшті көшбасшылығын жоғалтты<ref>{{cite web|url=http://chedet.cc/?p=1620|title=Kuan Yew and I ← Chedet|website=chedet.cc}}</ref>. Көптеген саяси сарапшылар, Лидің өтуімен Махатхир [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның «Ескі қорғаушысы» болып табылады деп санайды<ref>{{cite web|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1756234/lee-kuan-yews-death-mahathir-mohamad-last-southeast-asias-old-guard|title=With Lee Kuan Yew's death, Mahathir Mohamad is the last of Southeast Asia's old guard|publisher=}}</ref>. [[2016 жыл]]дың сәуір айында [[Ли Куан Ю]]-ның қайтыс болуының 1-ші жылдығы. Махатхир сингапурлықтардың [[Ли Куан Ю]]-ның қосқан үлестерін және құрбандарын [[Сингапур]]дың табысқа жетуіне қарай бағалайтынын БАҚ-қа айтты. Махатхир Ли Сингапурды әлемдік деңгейдегі порты бар қаржы орталығына және авиациялық хабқа айналдыруға жауапты екенін айтты. Оның айтуынша, бұл бәрімізге тану керек жетістік. Махатхирдің айтуынша, Лидің [[Малайзия]] стендімен бірдей емес<ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/lee-kuan-yew-was-pivotal-to-singapores-success-mahathir|title=Lee Kuan Yew was pivotal to Singapore's success: Mahathir|first=|last=hermes|date=5 April 2016|publisher=}}</ref>. === Босния және Герцеговина === [[Босния және Герцеговина]]да Махатхир осы ұлттың белгілі бір одақтасы ретінде танылды. Ол [[2005 жыл]]дың маусым айында [[Сараево]]ға барып{{citation needed|date=June 2018}}, мұсылмандар мен босниялықтар арасындағы достықты білдіретін Bosmal City Center маңындағы көпірді ашты. Ол Високоға [[2006 жыл]]дың шілдесінде Босниялық пирамидасын көру үшін үш күндік сапар жасады. Ол бірнеше айдан кейін тағы бір сапарға аттанды. [[2007 жыл]]дың ақпанында төрт үкіметтік емес ұйым: [[Сараево]] Ғылым және Технологиялар Мектебі, Бознак Зияткерлерінің Конгресі және екі христиан ұйымы: Сербия азаматтық кеңесі және Хорватия Ұлттық Кеңесі, Махатхирді [[2007 жыл]]ғы Нобель бейбітшілік сыйлығына ұсынды қақтығыс кезінде<ref>[http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/2/4/nation/16782365&sec=nation "Dr M nominated for Nobel Prize"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403111846/http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F2%2F4%2Fnation%2F16782365&sec=nation|date=3 April 2007}}, ''[[The Star (Malaysia)|The Star]]'', 4 February 2007.</ref>. [[2007 жыл]]дың [[22 маусым]]ында ол [[Сараево]]ға елдегі инвестициялық мүмкіндіктерді зерттеу үшін малайзиялық бизнесмендер тобымен тағы бір сапар жасады. [[2009 жыл]]ғы [[11 қараша]]да ол сондай-ақ президенті Харис Силажджидж қатысқан Малайзияның Global Business Forum - Босниядағы жетекші инвесторлардың жабық отырысын өткізді{{citation needed|date=June 2018}}. === Дамушы әлем === Дамушы және ислам елдерінің арасында Махатир, әсіресе<ref name="warcrimes">{{cite news|publisher=The Star (Associated Press)|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/1/31/nation/20070131173214&sec=nation|date=31 January 2007|accessdate=14 January 2008|title=Mahathir to launch war crimes tribunal|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612065755/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F1%2F31%2Fnation%2F20070131173214&sec=nation|archivedate=12 June 2008}}</ref>, [[Малайзия]]ның салыстырмалы жоғары экономикалық өсуі және либералды мұсылман құндылықтарын қолдау үшін құрметтеледі<ref>{{cite news|work=International Herald Tribune|url=http://www.iht.com/articles/1998/09/23/edbow.t_0.php|date=23 September 1998|author=Bowring, Philip|title=Twin Shocks Will Leave Their Mark on Malaysia|accessdate=14 January 2008|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080611121810/http://www.iht.com/articles/1998/09/23/edbow.t_0.php|archivedate=11 June 2008}}</ref>. [[Қазақстан]] президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] секілді көшбасшылар оны мақтап, Махатхирдің даму формулаларын еліктеуге тырысып жатыр. Ол әлемді дамыту мәселесі бойынша ұлы өкілдердің бірі болған және Солтүстік-Оңтүстік бөлігінің көпірін қолдайтын, сондай-ақ ислам мемлекеттерін дамытуға шақырған{{citation needed|date=June 2018}}. Ол [[Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы|ОШАЕА]], G77, Біріктірілмеген [[Қосылмау Қозғалысы|Қозғалыс]], Ислам Ұлттар Ұйымы секілді НАТО-ға мүше емес әртүрлі блоктарды, ал жақында Канкун қаласында өткен [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]ның соңғы кездесуінде G22-ке арналды{{citation needed|date=June 2018}}. == Саясатқа оралу == [[2015 жыл]]ы [[Малайзия]]ны дамытудың Berhad дау-дамуы салдарынан Махатхир премьер-министр Найджиб Разакдың үкіметін сынға алды. Ол бірнеше рет Нажибді отставкаға кетуге шақырды<ref>{{cite web|url=https://sg.news.yahoo.com/dr-m-bn-men-every-meet-nur-jazlan-100000465.html|title=Dr M, BN men have every right to meet up, Nur Jazlan says|date=14 October 2015|accessdate=14 October 2015}}</ref>. [[2015 жыл]]дың [[30 тамыз]]ында ол және оның әйелі Сити Хасм, Неджибтің отставкаға кететінін көрсететін он мыңдаған адамдарды көрген Берсих 4 митингісіне қатысты<ref>{{cite web|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/dr-m-shows-up-at-bersih-4-rally|title=Dr M shows up at Bersih 4 rally, with Dr Siti Hasmah (VIDEO) - Malay Mail|website=www.themalaymailonline.com}}</ref>. [[2016 жыл]]ы Махатхир Малайзия азаматтарының декларациясында Пакатан Харапанның және Неджибді қуып шығаратын үкіметтік емес ұйымдардың көмегімен бірнеше наразылық туғызды<ref>{{cite web|url=http://www.channelnewsasia.com/news/asiapacific/malaysia-alliance-demands/2572686.html|title=Malaysia alliance demands removal of scandal-hit PM Najib|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.straitstimes.com/asia/se-asia/mahathir-and-opposition-sign-declaration-to-oust-najib|title=Malaysia's Mahathir and opposition sign declaration to oust Najib|first=|last=hermesauto|date=4 March 2016|publisher=}}</ref>. Наджибтің сыбайлас жемқорлық айыптауларына жауап беруі премьер-министрдің орынбасарын ауыстыру, екі газетті тоқтатып, Парламент арқылы парламентке дау тудыратын ұлттық қауіпсіздік кеңесі туралы заң жобасын ұсынып, премьер-министрге бұрын-соңды болмаған өкілеттіктермен қамтамасыз ету арқылы билікті күшейту болды. [[2016 жыл]]дың маусым айында Махатхир сондай-ақ 2016 жылы Сангаи Бесарға және [[2016 жыл]]ы Куала Каңсарды сайлауға Аманахқа Пакатан Харапаннан үміткерлерге белсенді түрде қолдау көрсетті. [[2017 жыл]]ға қарай Махатхир жаңа саяси партияны - Parti Pribumi Bersatu Malaysia (PPBM) тіркеуді алды және оппозициялық коалиция Pakatan Harapan-ға ресми түрде кірді. Ол Пакатан Харапанның төрағалығы мен премьер-министрінің кандидатурасы ретінде ұсынылды<ref>{{cite news|title=Mahathir Mohamad's return shows the sorry state of Malaysian politics|url=https://www.economist.com/news/asia/21724432-former-prime-minister-reinventing-himself-leader-opposition-mahathir-mohamads|accessdate=2 July 2017|work=[[The Economist]]|date=1 July 2017}}</ref>. === Бугиш адамдарындағы дау туралы сөз === [[2017 жыл]]дың [[14 қазан]]ында 1 МДБ дау-дамайына сілтеме жасаған Махатхир Нажиб Разак туралы; Bugis pirates «-тен келген премьер-министр [[Малайзия]]ны басқарады<ref>{{cite news|title=Bugis hurt by 'pirate' remark, Dr Mahathir told|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2017/10/18/bugis-descendents-protest-against-mahathirs-pirate-remark/|accessdate=2 November 2017|agency=The Star Online}}</ref>. Ол [[Малайзия]] мен [[Индонезия]]дағы Бұғис ұрпақтарынан оған қарсы наразылық білдірген «Сулавесиге оралу» деп атап өтті. Сондай-ақ, Джуджердің сұлтаны мен Селангор сұлтаны, оның екеуі де буги тайпасынан шыққан<ref>{{cite news|title=Selangor Sultan angered, disappointed with Dr M's 'Bugis' remark|url=http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/selangor-sultan-angered-disappointed-with-dr-ms-bugis-remark#mdLAF8gIAVzOYJzy.97|accessdate=2 November 2017|agency=The Malay Mail Online}}</ref>. Оның қарсыласқан сөзінен кейін SPMS және DK (Селангор) декорациялары Махатхирді [[2017 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да Селангор корольдік үйіне қайтарады. [[2018 жыл]]дың [[8 ақпан]]ында Махатхирдің Дарья Керабат әл-Юнуси (DK Kelantan) Келантан патшайымы үйінен, оның екі «Пакатан Харапан» әріптестерімен бірге ешқандай себепсіз кері қайтарып алынды<ref>{{cite news|title=Tun M's title revoked by Kelantan palace|url=https://www.nst.com.my/news/nation/2018/02/333538/tun-ms-title-revoked-kelantan-palace|accessdate=9 April 2018|agency=New Strait Times}}</ref>. === 2018 кандидаты === [[2018 жыл]]дың [[8 қаңтар]]ында Махатир «Пакатан Харапан» оппозициялық альянсының премьер-министрінің кандидаты ретінде сайланды, ол [[2018 жыл]]ы [[9 мамыр]]да өтетін сайлауда өзінің бұрынғы одақтасы Наджиб Разакты босатуға тырысады. Оның бұрынғы саяси жауының әйелі Әнуар Ибрахимнің жұбайы Ван Азиза Ван Исмаил өз орынбасарына жүгірді<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42603220|title=Mahathir Mohamad: Ex-Malaysia PM, 92, to run for office|date=8 January 2018|accessdate=11 January 2018|publisher=BBC}}</ref> . [[2018 жыл]]дың [[10 мамыр]]ында жарияланған сайлау қорытындылары бойынша Пакатан Харапан жеңіске жетті, осылайша оны премьер-министрдің орнына қайтадан табыстады. Ол Әнуәрға кешірім сұрап, оны басшылыққа алуға мүмкіндік берді<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/01/09/how-old-is-too-old-to-be-a-world-leader|title=How old is too old to be a world leader?|first=Adam|last=Taylor|work=The Washington Post|date=9 January 2018|accessdate=12 January 2018}}</ref> He would then seek a pardon for Anwar, in order to allow him to take over the leadership.<ref>{{cite web|url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/mahathir-mohammad-runs-for-pm-in-partnership-with-former-rival-anwar-ibrahim/news-story/08387ad835ac31d78ab749b0213aed3d|work=The Australian|title=Mahathir Mohammad runs for PM in partnership with former rival Anwar Ibrahim|first=Amanda|last=Hodge|date=9 January 2018|accessdate=11 January 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/mahathir-mohamad-crops-up-again-in-bid-to-lead-malaysia-with-anwar-on-the-same-side-89917|title=Mahathir Mohamad crops up again in bid to lead Malaysia – with Anwar on the same side|work=The Conversation|first=Amrita|last=Malhi|date=12 January 2018|accessdate=11 January 2018}}</ref>. == Экономиялық саясаты == Махатхир Мұхамед басқаруынан бастап Малайзияның экономикалық саясаттары көбісі Сингапурдікіне өте ұқсас болған. Махатхир орта-кезеңдік мақсаттар қоятын “Малайзия жоспарлары” атпен белгілі корпоротивті ұлтшылдыққа негізделген экономикалық саясаттарымен Малайзияны аймақтық өндіріс, қаржы және телекоммуникация ошағына (хабына) айналдырады. Бұл орасан зор Кейнсиандық экономикасы ықпалы бар саясаты Махатхирдың тақта отырған уақыты біткенге дейін орын алды. Оның сүйікті жобалары - Оңүстік Корея мен Жапонияны қауталауға құлшыныс болатындай Перуажа болаты, Протон компаниясы, Астро, серіктік телевизия қызметін қамтыды. [[Сурет:EuropeStar.jpg|alt=A white Proton Europestar displayed in a showroom|оңға|нобай|Махатхир үкіметі [[Proton (автоөндіруші)|Proton]]-ға малайзиялық авто ретінде қолдау көрсетеді.]] Махатхир басқарған Малайзияның экономикасы таңғажайып қарқынмен дамып, қазір Оңтүстік Шығыс Азия елдерінің ең ірі экономикасы болып табылады. 1988 мен 1997 жылдар аралығындағы орташа өсім он пайыздан астам, ал өмір сүру деңгейі жиырма есе өскен, кедейшілік жоқтың қасы болуға айналды, ал халық сауаттылық деңгейі мен адам өлу сияқты әлеуметтік көрсеткіштері дамыған елдердікіндей болды. Тақта отыру кезеңінде Махатхир Солтүстік-Оңтүстік экспрессжолы, Мултимедиа Супер Корридор, Путражайа астана қаласы, Johor's Port of Tanjung Pelepas, Куала Лумпур Халықаралық Әуежайы (KLIA), the Bakun Dam in Sarawak, және Петронас Егіз Мұнаралары сияқты ауқымды ұлттық жобалаларды іске асырады. Бұл жобалардың пайдалары болғынымен олардың қымбаттығы кейбір малайзиялықтардың оларға кеткен қаржыны басқа да маңыздырақ салаларға жұмсауға болар еді дегендей наразылықтарын туғызды. Алайда Махатхир бұл ірі жобалардың тікелей экономикалық қайтарылымы барын, ұлттық мақтанышқа айналарын, сонымен қатар көптеген жұмыс орындары ашылып мултикпликативті әсері боларын айтумен болды. Кейбір жобаларының сәтсіздіктері үшін де Махатхир қатты сынға алынып отырды. Махатхирдың көптеген экономикалық саясаттары [[Сингапур]]дың көп жыл бұрынғы саясаттарына өте ұқсас, өзгешелігі малай ұлтының хұқын қорғауға ерекше көңіл бөлгендігінде. Iске асқан, Малайзияны жоғары сатыға көтерген көп экономикалық идеяларды Махатхир өзімдікі дегенімен талайы алдыңғы басшылардікі болған, мысалы - Tun Daim Zainuddin. Шетелдік және отандық экономика және қаржы кеңесшілері болғанына (солардың көпшілігін Малайзия қоғамы байқамады да) қарамастан 1997/1998 жылдардағы Азия қаржы дағдарысынан Малайзия экономикасының оңалуына Махатхирдың экономикалық шаралары себепкер болды деп есептеледі. {{citation needed|date=April 1988}}. == 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы == [[1997 жыл]]ғы Азия қаржы дағдарысы кезінде ХВҚ Малайзия экономикасын қайта оңалтуға өз кеңесін ұсынады, халықаралық қысымға қарамастан Махатхир одан бас тартады. [[Малайзия]]ның ішіндегі Махатхир сыншылары да “Махатхир аяғына бекем тұратын экономика тұрғыза алмады” деп осы уақытты пайдаланып Махатхирге шабуылдады. Дағдарыстан шығып экономика қайта жандана бастағанда Махатхир басқа Азия елдеріне қарағанда Малайзия қайта оңалуы тех және сапалырақ болды деп бақты. Қаржы дағдарысынан кейін ХВҚ және Әлем Банкі Махатхирдың шараларының сәтті болғандығын мойындады. == Қаржылы сауда-саттық == Махатхир әкімшілігінде әкімшіліктің [[Малайзия]]ға шығын келтірген кейбір болжамдық әрекеттері бар. [[1981 жыл]]дан [[1982 жыл]]ға дейін малайзиялық кәсіпкерлер халықаралық консерваторияға тартылды. Қызмет тауар бағасының көтерілуіне әкеліп соқтырды, нәтижесінде экспорттық нарықтың қалайы құлдырауы болды. Бұл кәсіпорын [[Малайзия]]ға 80 млн. [[АҚШ доллары]] немесе 209 млн. [[1990 жыл]]ы Негара Малайзия Банкі фунт стерлингі бойынша алыпсатарлыққа тартылды. Спекуляция қызметі сәтсіз болды және орталық банктің 4 миллиард [[АҚШ доллары]]н құрады. [[1994 жыл]]ы банк спекуляциялық қызметті жалғастырып, одан кейін 2,2 млрд. АҚШ долларын жоғалтты. Ақыр соңында, [[1994 жыл]]ы орталық банк техникалық тұрғыдан алғанда төлем қабілетсіз болып, қаржы министрлігінен алынып тасталды. == Әнуар Ибрахимның қуылуы == [[1998 жыл]]ы үкімет бұрынғы қаржы министрі және премьер-министрдің орынбасары [[Әнуәр Ибрагим]]ға қарсы жыныстық тәртіпсіздіктер мен билікті асыра айыптау айыптарын алды. Әнуар, ол Махатхир мен оның серіктестерімен негізгі саяси мәселелерге жемқорлық пен бейбітшілікті бұруға тырысқандықтан, оның тағайындалғаны туралы айтады. Махатхирдің жақтастары бұл Махатирді Инвестициялық Сухартонның құлдырауын көргенде Махатирді премьер-министр ретінде алмастыруға талпындырған деп санайды, бұл оны саясаттан мүлдем аластауға әкелді. Үкімет Әнуәрдін жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған құрбандары туралы мәлімдеме жасады, олардың кейбіреулерінің бұзылғаны туралы болжам бар. Сонымен қатар, прокуратура антикальдық секс туралы болжамды актілердің орын алған күнін дәл анықтау мүмкін болмады - мемлекет бастапқыда болжанған оқиғаның уақытында салынбаған ғимарат ішінде содомия болғанын айтты. Аномалия көрсетілген кезде, айыптаушы ғимарат ғимарат салынғаннан кейін күткен актілердің күнін түзетеді. Махатхир өзі де теледидардан Анварды содомия мен гомосексуалды әрекеттерге кінәлі деп жариялауға барған. Адам құқықтары жөніндегі топтар мен Малайзия адвокаттар алқасынан сот әділдігіне күмән келтірген сот процесін кеңінен таратты. Содан кейін Махатхир сот процесіне наразылық білдірген бұқаралық ақпарат құралдарына және оппозициялық партияларға қысым жасады. Анвар Ибрахим жемқорлық үшін алты жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді және тоғыз жыл бойы содомияға кесілді. «Анвар» дағдарысы малайзиялықтардың, барлық этникалық топтардың наразылықтарын тудырды, ал [[Біріккен малай ұлттық ұйымы|БМҰҰ]]-дан Әнуәрдін жақтастары интеллегенал-мұсылман «парти Кадиилан Наслоны» (Ұлттық партиясы). Малайзиялықтар кеңінен қолдау тапты, алайда [[1999 жыл]]ы сайлауда Махатхир өз беделін жиі пайдаланып, ұйымды қорқыту үшін қорқытты, себебі ол [[2004 жыл]]ғы сайлауларда Әнуәрдін босатылуы мен сенімділігін жоғалтып алды. партиясы дерлік өшірілді, Анвар әйелі Ван Азизамен бірге тар орынмен бір орынды жеңіп алды. == Білім жүйесі == [[1974 жыл]]ы Махатхир Білім Минитсрi болып тағайындалады. Ол әрқашан “жалпыға білім” керек, әсіресе математика мен басқа іргелі ғылымдар Махатхирдың дамыған Малайзия арманына жету үшін қажет деп түсінді.. Ол премьер-министр кезінде де жоғары білімнің саны-мен-сапасы деген ойын одан әрі іске асырады. Сол кездері ағылшын, қытай және тамил-орта мектептері толықтай жеке меншікте, немесе миссионерлік ұйымдар қолында болған. Оған дейін елде білім алу таңдаулылардың ғана еншісіне бұйыратын. Оны тек дегдарлар өкілдерінің отбасыларынан шыққан балалар ғана ала алатын. ЖЭС-ті жүзеге асыру барысында негізінен қарапайым малайлықтардың, әсіресе шаруалардың білім алуға қол жеткізулеріне көңіл бөлінді. 1974-1981 жылдары білім министрі лауазымында болған кезде-ақ Махатхир Мохамад осы бағытқа барынша күш-жігер жұмсаған болатын. Жоғары білім жүйесін дамытуға да үлкен маңыз берілді. Қысқа мерзім ішінде колледждер мен университеттердің бүтіндей бір желісі ашылды. Бұл ретте Махатхир жоғары оқу орындары бағдарламасының таза академиялық болмауын, өмірден алшақтап қалмауын әрдайым жақтады. Үкіметтің мақсатты іс-әрекетінің арқасында айтарлықтай білімді малайлық мамандар, ең алдымен бизнесті басқару саласындағы мамандар пайда болды. Олардың қатарына [[Гарвард]] және Уортон бизнес-мектептерін, тек қана басқару кадрларын дайындаған [[Утара Малайзия университеті]]н қоса алғанда, Малайзияның технологиялық институттары мен университеттерінің түлектерін жатқызу жөн. == Бірінші кезең - премьер-министр == === Ішкі істер === Махатхир [[1981 жыл]]ы [[16 шілде]]де 56 жасында премьер-министр ретінде ант берді. Оның алғашқы іс-әрекеттерінің бірі - Ішкі қауіпсіздік туралы заңға сәйкес ұсталған 21 адамның, оның ішінде журналист Самад Исмаил мен Хуссейн үкіметінің бұрынғы орынбасары Абдалла Ахмадтың , ол жерасты коммунисті деп күдіктенген. Ол өзінің жақын одақтасы Мұса Хитамды Премьер-министрдің орынбасары етіп тағайындады. == Энергияны қолдану (1987-90) == [[Сурет:Mahathir_1984.jpg|оңға|нобай|280x280 нүкте|Махатир 1984 жылы]] [[1986 жыл]]ы Махатхирдің саяси үстемдігі туралы жасаған кез-келген иллюзия қысқа мерзімді болды. [[1987 жыл]]ы ол UMNO төрағалығына және тиімді премьер-министрлерге, Тунку Рашари Хамза ханымына наразылық білдірді. Разалейгтің мансабы Қаржы министрлігінен Сауда және өнеркәсіп министрлігіне дейін төмендейтін Махатхир астында артта қалды. Разалейге өткен жылы премьер-министрдің орынбасары қызметінен кеткен Мұса қолдады. Мұса мен Махатхир бұрынғы одақтастар болған кезде, екеуі Махатхирдің премьерасында болған кезде, Мұса Махатхир оған сенім артпады деп мәлімдеді. Разалей және Мұса UMNO төрағалығы мен төрағасының орынбасары Махатхирмен бірлескен билетте және оның жаңа орынбасары Гафар Баба сайлануына жүгірді. Билеттер «Team B» және «Team A» ретінде белгілі болды. Махатхирдің командасы БАҚ қолдауымен, көпшілік партиялық ауыртпалықтарынан, тіпті Ескендір, әсіресе, Абдолла Бадави сияқты маңызды тұлғалар Б командасына қолдау көрсетті. [[1987 жыл]]ғы 24 сәуірде өткен сайлауда А тобы басым болды. Махатхир қайтадан сайланған болатын, ол Разалейдің 718-ші партиясына 761 партия делегатының дауысын алды. Гафар Мұсаны бірнеше рет жеңіп алды. Махатхир өзінің командасынан жеті команда Б командасын тастап, команда B жеңіліске жол бермеді және сот процесін бастады. 1988 жылдың ақпанында күтпеген шешімде Жоғарғы сот UMNO заңсыз ұйым болғандықтан, оның кейбір филиалдары заңды түрде тіркелмеген. Әр фракция UMNO атауымен жаңа партияны тіркеуге шықты. Махатхир тарапы «UMNO Baru» («жаңа UMNO») атауын сәтті тіркеді, ал Team B компаниясының «UMNO Malaysia» тіркеу туралы өтініші қабылданбады. UMNO Малайзия, Тунку Рашари Хамза басшылығымен және Малайзияның бұрынғы премьер-министрлері Абдул Рахман мен Хусейндің қолдауымен, орнына «Семангат» партиясын тіркеді. Саяси дағдарысты ең аз дегенде уақытша аман алып, Махатхир УМНО-ны тіркеу туралы шешімге қарсы В командасының сәтті шағымдануынан қорқып, сот билігіне қарсы шықты. Ол Жоғарғы Соттың жалпы құзыретін соттық қарауды жүргізу үшін жою арқылы Парламент арқылы Конституцияға түзетулер енгізді. Жоғарғы соттар қазіргі уақытта парламенттің нақты актілеріне билік бергенде ғана сот қарауына қатыса алады. Жоғарғы Соттың Төрағасы Саллих Абас Агонгке наразылық хат жолдады. Содан кейін Махатхир Саллихты «жалған мінез-құлық пен мінез-құлық» үшін тоқтатты, бұл хаттар хаттаманың бұзылуына байланысты болды. Махатхирдің тағайындаған трибунасы Саллиді кінәлі деп тапты және Саллихты Адонгаға жіберуге кеңес берді. Соттың бес басқа судьясы Саллихті қолдап, Махатхирді тоқтатты. Жаңадан құрылған сот Б командасының өтінішін тоқтатып, Махатхирдің фракциясына UMNO атауын пайдалануды жалғастыруға мүмкіндік берді. Милне және Маузи деректері бойынша, эпизод Малайзия сот органдарының тәуелсіздігін жойды. Саяси және соттық дағдарыстармен бір мезгілде Махатхир оппозициялық диссиденттерге Ішкі қауіпсіздік туралы Заңды қолдану арқылы бастама көтерді. Қытай мектептеріне Мандарин тілін білмеген бірқатар әкімшілерді тағайындау Қытай Малайзиясындағы дау-жанжалды туғызды, оған UMNO-ның коалициялық серіктестері Малайзия қытай қауымдастығы мен Геракан Демократиялық әрекеттер партиясына (ДӘП) тағайындауларға наразылық білдірді. УМНО-ның Жастар қанаты арандатқан наразылықты жалғастырды, ол тек қана Малайздың қару-жарағын түсірді, тек Махатхирдің араласуы УМНО-ға үлкен наразылық туғызуына кедергі келтірді. Оның орнына<ref>{{cite news|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB071EFC3A580C748CDDAB0894D0484D81|title=Malay Party Ruled Illegal, Spurring Conflicts|last=Crossette|first=Barbara|date=7 February 1988|work=New York Times|accessdate=5 February 2011}}</ref>, Махатхир Уэйн «Малайзияның саяси диссидентіндегі ең үлкен қысымшылықты ешқашан көрмеген» деп бұйырды. Полиция қызметкерлері «Лаланд операциясы» деп аталатын операцияға сәйкес, Ішкі қауіпсіздік туралы заң бойынша 119 адам тұтқындалып, айыппұлсыз ұсталды. Махатхир [[1969 жыл]]ғы нәсілдік тәртіпсіздіктердің қайталануына жол бермеу үшін қамауға алу қажеттігі туралы пікір білдірді. Ұсталғандардың көпшілігі оппозиция белсенділері болды, оның ішінде ДПА жетекшісі Лим Кит Сян және оның тоғыз депутаты. Оппозицияға деген үш газет жабылды. Махатхир [[1989 жыл]]дың басында жүрекке шабуыл жасады, бірақ [[1990 жыл]]ы сайлауда жеңіске жету үшін Барисан Насиленді басқарды<ref>{{cite book|last=Cheah|first=Boon Keng|title=Malaysia: the making of a nation|year=2002|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=981-230-154-2|page=219}}</ref>. Семангат 46 Разалейгтің Келантан қаласынан тыс жерлерде ешқандай жолға шықпады (Мұса UMNO-ға қосылды)<ref>{{cite book|last=Kim Hoong Khong|title=Malaysia's general election 1990: continuity, change, and ethnic politics|year=1991|publisher=Institute of South East Asian Studies|isbn=981-3035-77-3|pages=15–17}}</ref>. == Экономикалық даму қаржы дағдарысына (1990-98) == [[Сурет:Mahathir3.jpg|солға|нобай|269x269 нүкте|[[Малайя Университеті]]ндегі Махатхир Мұхамед елдегі екі жақты жүйенің мүмкіндігі туралы дәріс оқыды (2013)]] Малайзияның жаңа экономикалық саясатының (ЭС) мерзімі 1990 жылы Махатхирге [[Малайзия]] үшін өзінің экономикалық көзқарасын баяндауға мүмкіндік берді. [[1991 жыл]]ы ол Визия 2020 бағдарламасын жариялады, оған сәйкес, [[Малайзия]] 30 жыл ішінде толық дамыған ел болуға ұмтылады. Мақсат жылдық ІЖӨ-нің шамамен жеті пайызының орташа экономикалық өсуін талап етеді. Визия 2020-нің ерекшеліктерінің бірі этникалық кедергілерді бірте-бірте бұзады. Визия 2020-ны ЭС-ні ауыстыру, Ұлттық Даму Саясаты (ҰДС) сүйемелдеумен жалғасты, оған сәйкес бумботераның пайдасына арналған кейбір мемлекеттік бағдарламалар басқа этникалық топтарға ашылды. ХДП өзінің негізгі мақсаттарының бірі - кедейшілікті қысқартуды қолға алды. [[1995 жыл]]ға қарай малайзиялықтардың тоғыз пайызы кедейлікте өмір сүріп, табыс теңсіздігі азайған. Махатхир үкіметі шетелдік инвестицияларды тарту үшін корпоративті салықтар мен либералды қаржылық регламенттерді қысқартады. Экономика [[1997 жыл]]ға дейін жылына тоғыз пайыздан астам өсіп, басқа дамушы елдерге Махатхирдің саясатына еліктеуге талпындырды. [[1990 жыл]]ы Малайзияның экономикалық дамуына арналған несие көпшілігі [[1991 жыл]]ы Махатирді қаржы министрі етіп тағайындаған Әнуәр Ибрагимке жіберілді. Үкімет экономикалық толқу шегініп, 1995 жылғы сайлауды көпшілік дауыспен жеңіп алды<ref>{{cite book|last=Hilley|first=John|title=Malaysia: Mahathirism, hegemony and the new opposition|year=2001|publisher=Zed Books|isbn=1-85649-918-9|page=256}}</ref>. Махатхир 1990-шы жылдары бірқатар ірі инфрақұрылымдық жобаларды бастады. Ең ірі бірі - Ақпараттық технологиялар индустриясына қызмет ету үшін жасалған, [[Силикон алқабы]]ның қалыпында, [[Куала-Лумпур]]дың оңтүстігіндегі Мультимедиялық Super Corridor. Дегенмен, жоба күтілетін инвестицияны өндіре алмады. Басқа Махатхир жобалары Путраджайаны [[Малайзия]]ның мемлекеттік қызметіне арналған үй ретінде дамытуды және Формула-1 Гран-приін Сепангқа әкелді. Ең қарама-қайшылықты оқиғалардың бірі Саравактағы Бакун Дамуы болды. Үлкен гидроэлектрлік жоба Оңтүстік-Қытай теңізі арқылы электр энергиясын [[Малайзия түбегі]]нде электр энергиясына деген сұранысты қанағаттандыру үшін тасымалданады<ref>{{Harvnb|Wain|2010|pp=186–187}}</ref>. Дамбадағы жұмыс азиялық қаржы дағдарысы салдарынан тоқтатылды. [[Сурет:Petronas_Towers_at_night_(7025662613).jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|[[Куала-Лумпур]]дағы [[Петронас мұнаралары]] және айналасындағы орталық бизнес ауданының көрінісі, Махатхирдің 22 жылдық басқаруындағы малайзиялық феноменальдық экономикалық эволюцияның өсиеті]] [[1997 жыл]]ы Таиландта [[1997 жыл]]дан бері басталған азиялық қаржы дағдарысы [[Малайзия]]ны жойып жіберді. Валюта спекуляциясы, шетел инвестициялары қашып кетті, ал негізгі қор индексі 75 пайыздан төмен болды. Халықаралық Валюта Қорының (ХВҚ) шақыруымен үкімет мемлекеттік шығындарды қысқартты және пайыздық ставкаларды көтерді, бұл тек экономикалық жағдайдың ушығуына әкелді. [[1998 жыл]]ы Махатхир талассыз көзқараста ХВҚ пен оның орынбасары Әнуәрға қарсы бұл саясатты кері салды. Ол мемлекеттік шығындарды көбейтіп, ринггитті АҚШ долларына көтерді. Нәтижесінде оның халықаралық сын-қатерлері мен ХВҚ-ы айналымдады. [[Малайзия]] [[Оңтүстік-Шығыс Азия]]ның көршілерінен гөрі дағдарысты тезірек қалпына келтірді. Отандық салада саяси жеңіс болды. 1998 жылы болған экономикалық оқиғалар кезінде Махатхир Энварды Қаржы министрі және премьер-министрдің орынбасары ретінде босатып жіберді және ол енді Әнуәр саясатына қарамастан экономиканы құтқаруды талап ете алады. Өзінің екінші онжылдықтарында Махатхир Малайзияның роялтиімен күресуге мәжбүр болды. [[1992 жыл]]ы Сұлтан Ескендір ұлы, өкілдік хоккейші, қарсыласқа қарсы шабуыл үшін бес жыл бойы бәсекелестіктен тоқтатылды. Ескендір Джохордың барлық хоккей командаларын ұлттық жарыстардан шығарып жіберді. Оның шешімін жергілікті жаттықтырушы сынаған кезде, Ескендір оны сарайына тапсырып, оны ұрып жіберді. Федералдық парламент бірауыздан Ескендірді айыптап, Махатхир сұлтандардың азаматтық және қылмыстық соттардан конституциялық иммунитетті алып тастау мүмкіндігіне ие болды. Баспасөз Махатхирді қолдады және бұрын-соңды болмаған даму барысында Малайзия корольдік отбасы мүшелерінің заңға қайшы әрекеттері туралы мәлімдеме жіберді. Баспасөзде билеушілердің экстравагант байлығы туралы мысалдар айтылған Махатхир патшалық үй шаруашылығын қаржылай қолдауды қысқартуға шешім қабылдады. Баспасөзбен және үкіметтен оларға қарсы сұлтандар үкіметтің ұсыныстарына жауап берді. Вейл заңдарына келісім беруден бас тартуға олардың өкілеттігі [[1994 жыл]]ы қабылданған әрі қарай конституциялық түзетулермен шектелді. Малайзиялық роялтидің мәртебесі мен өкілеттіктері азайған Уэйн 90-шы жылдардың ортасына қарай Махатхирдің елдің «шірінбеген патшасы» болғанын жазады. == Зейнетақы (2003-2018) == [[Сурет:Moonrise_over_kuala_lumpur.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|[[Куала-Лумпур]]дың қақ ортасында ай өсіп тұр.]] [[Сурет:Mahathir_Mohamad_addressing_the_United_Nations_General_Assembly_(September_25_2003).jpg|солға|нобай|Махатхир [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] Бас Ассамблеясының [[2003 жыл]]ғы [[25 қыркүйек]]те сөйлеген сөзінде]] Махатхир зейнеткерлікке шыққан кезде, «Тунь» атағын иемденуге мүмкіндік беретін «Әлемді қорғаушы» орденінің үлкен қолбасшысы аталды<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/articles/2003/10/31/1067597152513.html|title=Mahathir honoured as he steps down|date=31 October 2003|work=The Age|location=Australia|accessdate=6 February 2011}}</ref>. Ол Абдулланың кабинетінде эмерит рөлін қабылдамай, саясатты «толықтай» тастап кетуге уәде берді. Абдулла бір сәтте тыныш және кем қарсылас премьер ретінде өзінің таңбасын жасады. Махатхирге қарағанда әлдеқайда күшті діни сенімге ие болғанымен, ол 1999 жылы өткен сайлауда ПАС-ны күшейте алмады және [[2004 жыл]]ы сайлауда Барисан Насилийді 219 парламенттік орыннан 199-ын алып, ең үлкен жеңіске жетеледі. Махатхир Массачус пен Абдулланың [[2005 жыл]]ы Протонға қарсы күресті басынан кешірді. Махатхир [[2005 жыл]]ы [[Малайзия]]ның көптеген протон, Perdana Leadership Foundation және [[Малайзия]]ның мемлекеттік мұнайгаз компаниясы Petronas сияқты көптеген жетекші компаниялардың аға кеңесшісі болды. бас атқарушы, Махатхир одақтасы, компанияның басқармасынан босатылды. Абдулла ханымның арқасында компания Махатхирдің кеңесі бойынша сатып алынған компанияның MV Agusta мотоциклін сатып алды. Махатхир сондай-ақ, «Протонның» ішкі сатылымын азаптауға мәжбүр болған шетелдік автокөліктерге импортқа рұқсат беру туралы сынға ұшырады және [[Малайзия]] мен [[Сингапур]] арасындағы екінші жолдың құрылысын тоқтату үшін Абдаллаға шабуыл жасады. Махатхирдің пікірінше<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/business/family-ties-lubricate-malaysia-wheels-of-power/2005/08/09/1123353320054.html|title=Family ties lubricate Malaysia wheels of power|last=Backman|first=Michael|date=10 August 2005|work=The Age|location=Australia|accessdate=12 February 2011}}</ref>, [[Малайзия]] баспасөзі оның көзқарастарын премьер-министр болған кезінде қысқартқан бостандықтары жеткіліксіз деп есептейді: Журналистерді қорғау жөніндегі Комитет өзінің шектеуі үшін ол «Баспасөздегі он жексұрын жауы» деп аталды газеттерде және кейде журналистерді түрмеге жапқан. Ол Малайзакииниге арналған бағанды жазып, блог блогын айналдырып, онлайн-медиа жаңалықтар веб-сайтын ашты және өз блогын ашты. Ол [[2006 жыл]]ы УМНО-ның бас ассамблеясының делегаты болу үшін жергілікті партия бөлімі арқылы сайлауды сәтсіз аяқтады, ол Абдулла партиясының басшылығына қарсы көтерілісті бастауды жоспарлады. [[2008 жыл]]ы өткізілген сайлаудан кейін УМНО Парламенттің үштен екісінің көпшілігін жоғалтты, Махатхир партиядан шығып кетті. Абдалла орнына оның орынбасары Нажиб Разак, [[2009 жыл]]ы, Махатхирге партияға қайта келуді ұсынды. [[Сурет:Mahathir_2007.jpg|нобай|Махатхир [[2007 жыл]]ғы тамызда Ұлттық мерекеде]] Махатхир халықаралық істер бойынша ескертулер үшін зейнетке шығу туралы дау тудырды. Ол Израильдің қатаң сыншысы және антисемитикалық деп айыпталған. [[2012 жыл]]ғы блогта ол «[[Яһудилік]] осы дүниені сенімді түрде басқарады» деп жазды. Сондай-ақ [[2012 жыл]]ы ол былай деп жазды: «Мен антисемитикалық деп аталатынына қуаныштымын [...] Мен Холокост кезінде азап шегетін қасіреттер туралы жиі айтатын яһудилер сол нәсілдік қатыгездіктер мен қатал жүректі көрсеткенде басқаша болуы мүмкін өздерінің жауларын ғана емес, тіпті өз одақтастарына палестиналықтардың жауластарына қарсы мазасыздықты тоқтатуға тырысуы керек ». Махатхир АҚШ-тың, Израильдің және Ирактағы, [[Ливан]]ның және [[Палестина]] аумақтарындағы одақтастарының қызметін зерттеу үшін Куала-Лумпурдағы соғыс қылмыстарын тергеу комиссиясын құрды. Ол сондай-ақ, [[2001 жыл]]ғы [[11 қыркүйек]]тегі шабуылдарды америка Құрама Штаттарының үкіметі қойған деп айтқан<ref name="Roslan Rahman">{{cite news|url=https://my.news.yahoo.com/malaysias-mahathir-9-11-not-muslims-045737526.html|title=Malaysia's Mahathir: 9/11 not work of Muslims|last=Roslan Rahman|date=11 September 2011|work=AFP News|accessdate=10 November 2014}}</ref>. Махатхир [[2005 жыл]]ы «[[Куала-Лумпур|Куала-Лумпур»]] бастамасын іске қосты, ол [[2006 жыл]]ы Пердана жаһандық бейбітшілік ұйымының құрылуына әкелді. Қатысушылардың пікірінше, форумда соғысқа тыйым салу және жаһандық бейбітшілікті нығайту үшін маңызды белсенді және тұрақты күрес қажет . [[2010 жыл]]ы Perdana Global Peace Foundation (ЖБМКБ) Махатхирдің президенті болып табылатын үкіметтік емес ұйым ретінде тіркелді. PGPF-тің күш-жігері Малайзияның Халықаралық ислам университеті жанындағы Әлемдік бейбітшілік үшін Тун Махатхир ПГПФ төрағасы, Махатирдің жаһандық бейбітшілік мектебінің көпжылдық бағдарламасы, ЖБМКБ клубы, Siege миссиясын үзу, Газада Permata Projects және Warm Winter және Ramadhan Campaign . Махатхирдің көзқарасы бойынша, ЖБМКБ мектептерде, университеттер мен қоғамдық форумдарда халықаралық конференциялар, келіссөздер мен ақпараттық бағдарламалар арқылы жаһандық бейбітшілікті қолдайды<ref name="Roslan Rahman"/>. Махатир өткен екі жылда жүректің екі шабуылынан кейін [[2007 жыл]]ы жүрек айналымы операциясын өткізді. Ол [[1989 жыл]]ы жүрекке шабуыл жасағаннан кейін сол операцияны өткізді. [[2007 жыл]]ы операциядан кейін ол көкірекше инфекциясын жұқтырды. [[2010 жыл]]ы тағы бір кеуде жұқпасын емдеуге жатқызылды<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-10-05/ex-malaysia-prime-minister-mahathir-is-discharged-from-australian-hospital.html|title=Ex-Malaysian Prime Minister Mahathir Discharged From Australian Hospital|last=Porter|first=Barry|date=5 October 2010|work=[[Bloomberg L.P.]]|accessdate=12 February 2011}}</ref>. == Сыртқы қарым-қатынасы == Махатхир кезінде жалпы алғанда, оның Батысқа деген ашық сын көзқарасына қарамастан, жақсы деуге болады. Оның биліктегі алғашқы кезеңіндегі Біріккен Патшалықпен университтер төлемі жайлы кішкене түсініспеушілігі “Британдықты ең соңынан сатып ал” деп аталған барлық британдық тауарларға бойкотқа алып келді. Бұл дамудың азиялық, атап айтқанда - жапондық, үлгісін іздеуге де негіз болды. Бұл оның танымал "Шығысқа қара" саясатының басы еді. Әңгіменің шешуін [[Ұлыбритания Премьер-министрі]] [[Маргарет Тэтчер]] тапқанымен, Махатхир Азия даму үлгілерін ұстануын жалғастырды. == АҚШ == [[File:Ilham Aliyev met with Prime Minister of Malaysia Mahathir Mohamad 01.jpg|thumb|Махатхир және [[Әзірбайжан президенті]] [[Ильхам Хейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]], 26 қазан 2019 жыл]] Махатхир ешуақытта АҚШ-қа сын көзбен қарайтынын жасырмаған, әйтсе де АҚШ Малайзияның ең ірі шетел инвесторларының бірі болып табылады, сонымен қатар ол Махатхир кезіндегі [[Малайзия]]ның ең ірі әріптесі болды. Оның үстіне, малайзиялық офицерлер АҚШ-тағы Халықаралық Әскери Білім және Жаттығы бағдарламасы аясында оқуларын жалғастырды. == Екінші кезең - премьер-министр == [[Сурет:Secretary_Pompeo_and_Malaysian_Prime_Minister_Mahathir_Mohamad_(43814329771)_(cropped).jpg|нобай|Махатхир 2018 жылы АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпеймен кездесті]] [[2018 жыл]]ы [[9 мамыр]]да қайтадан бас министрдің кандидаты Махатхир бастаған оппозициялық «Пакатан Харапан» коалициясының тарихи жеңісінен кейін Barisan Nasional үкіметтік коалициясының премьер-министрлерінің кандидаты Наджиб Разак бұрынғы премьер министрдің орнынан сәтті өтті. Осылайша, [[Малайзия]]ның 6-шы премьер-министрінің басшылығымен аяқталды. 13.00-ге (GMT +8: 00) келесі күні ([[2018 жыл]] [[10 мамыр]]) Махатхир жаңа премьер-министр ретінде 17.00-де ант беруді үміттенеді.<ref>[https://baq.kz/kk/news/alem/malaiziyada_92_zhastagi_mahathir_mohamad_kaita_bilikke_keldi20180510_093900 Малайзияда 92 жастағы Махатхир Мұхаммед қайта билікке келді]</ref> Нейвид Разак, партияның және коалицияның жеңіліске ұшырағанын мойындағанымен, сағат 11-де баспасөз мәслихатын өткізген кезде, бірде-бір партия қарапайым көпшілік жеңісіне қол жеткізбеді деп мәлімдеді (өйткені, қарсы коалиция бәсекелес ретінде [[Малайзия]]ның Малайзия мемлекетінің басшылығына тағайындалуын қалдырып, премьер-министрдің миссиясын тағайындаудан бас тартқан, сайлау комиссиясының біртұтас бірлігі ретінде Найджибтің ауыр ықпалы астында болған деп есептелді. ''Янг ди-Пертуан Агонг''<ref>{{cite web|url=https://www.malaysiakini.com/news/424051|title=Najib: No party has simple majority|accessdate=10 May 2018|agency=Malaysiakini}}</ref>. Дегенмен Малайзияның Ұлттық сарайы дереу [[Малайзия]]ның премьер-министрі ретінде Мадрид Махатхир Мұхаммедтін анасы ретінде сол күні (10 мамыр 2018 ж.) Ант береді деп растайтын корольдік мәлімдеме жасаған болатын және ол Премьер-министрдің тағайындалуы<ref>{{cite web|url=http://www.theedgemarkets.com/article/istana-negara-confirms-dr-m-be-sworn-tonight-refutes-claims-delaying-pm-appointment|title=Istana Negara confirms Dr M to be sworn in tonight, refutes claims of delaying PM appointment|accessdate=10 May 2018|agency=The Edge Markets}}</ref>. Сағат 10-да Махатхир ресми түрде Малайзияның Премьер-Министрі ретінде ант берді. Қазіргі уақытта Махатхир әлемдегі ең ескі мемлекет көшбасшысы болып табылады (Жасы:1925, 84 күн), [[II Елизавета]] патшайымы (1926, 164 күн) екінші болып табылады. Ол сондай-ақ дүние жүзінде бұрыннан келе жатқан 10-шы мемлекет болып табылады. Пакатан Харапанның бастапқы жоспарында ұсынылғандай, Әнуәр Ибрахимның әйелі Ван Азиза Ван Исмаил өзінің орынбасарына айналып, Малайзияның премьер-министрінің бірінші орынбасары болады<ref>{{cite web|url=http://www.afr.com/news/world/mahathir-says-hes-poised-to-lead-malaysia-again-20180510-h0zx2w|title=Mahathir says he's poised to lead Malaysia again|accessdate=10 May 2018|agency=Reuters Annual Financial Review}}</ref>. Махатхир премьер-министр лауазымына тағайындалғаннан кейін, «заңның үстемдігін қалпына келтіруге» уәде берді және Махатхирдің бұрынғы премьер-министрдің жасаған 1Malaysia Development Berhad дауын мұқият және ашық зерттеулері еді, бір нәрсе дұрыс емес, ол салдарға тап болады<ref>{{cite web|url=http://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2018/05/10/1mdb-poses-fresh-threat-to-najib/|title=1MDB poses fresh threat to Najib|accessdate=10 May 2018|agency=Free Malaysia Today}}</ref>. === Солтүстік Корея === [[Сурет:Rodrigo Duterte and Mahathir Mohamad (Pacquiao vs Matthysse).jpg|thumb|right|200px|Махатхир және [[Филиппин президенті]] [[Родриго Дутерте]], 15 шілде 2018 жыл]] Махатхир [[2018 жыл]]ы Солтүстік Корея-америка саммитін қарсы алды. Оның айтуынша, «әлем Солтүстік Кореяның көшбасшысы Ким Чен Ынға күмәнмен қаралмауы керек және оның бейбітшілікке деген жаңа көзқарасынан үйрену керек»<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.my/dr-mahathir-praises-kim-jong-un-new-attitude-decision-trump-world-learn/|title=Malaysia PM Mahathir says the world can learn from Kim Jong Un’s ‘new attitude’ and decision to meet Trump|author=Jonathan Loh|publisher=Business Insider|date=12 June 2018|accessdate=15 June 2018}}</ref>. [[Токио]]дағы [[Жапония]]мен бірлескен баспасөз мәслихатында Махатхир: «Біз тарихи кездесуден табысты нәтижеге үміттенеміз», - деді. «[[Малайзия]] Солтүстік Кореядағы өз елшілігін қайтадан ашты Ким Чен-нам өткен жылы<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-northkorea-malaysia/malaysia-to-reopen-embassy-in-north-korea-mahathir-idUSKBN1J80O2|title=Malaysia to reopen embassy in North Korea: Mahathir|author1=Praveen Menon|author2=Darren Schuettler|publisher=Reuters|date=12 June 2018|accessdate=15 June 2018}}</ref>. ===Жамал Хашоггиді өлтіру=== Махатхир саудиялық журналист [[Жамал Хашогги]]дің өліміне жол берілмейтінін мәлімдеді. Малайзия, ол үкіметтің сыншыларын өлтіруді қолдамайды дейді. «Бұл өте қатыгездік, және бұл мүмкін емес. Бізде де біз ұнатпайтын адамдар бар, бірақ біз оларды өлтірмейміз.<ref>{{cite news |last1=Tang |first1=Ashley |title=Dr M: Khashoggi's killing extremely cruel, unacceptable |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2018/10/22/dr-m-khashoggis-killing-extremely-cruel-and-unacceptable/ |work=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |date=22 October 2018 |access-date=26 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024112900/https://www.thestar.com.my/news/nation/2018/10/22/dr-m-khashoggis-killing-extremely-cruel-and-unacceptable/ |archive-date=24 October 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref>» ===2019 жылғы пара жүзу бойынша әлем чемпионаты қайшылықты=== [[Сурет:Mahathir and Duterte.jpg|thumb|right|200px|Махатир Мұхамед және Филиппин президенті [[Родриго Дутерте]] мен кездесуі 2019 ж.]] 2017 жылы [[Халықаралық паралимпиада комитеті]] (ХПК) Ұлыбританиядан бәсекеге түсетін Малайзияға пара жүзу бойынша 2019 жылғы әлем чемпионатын өткізу құқығын берді.<ref>{{cite web |first=Gareth A |last=Davies |url=https://www.telegraph.co.uk/paralympic-sport/2017/07/22/world-para-athletics-championships-could-return-london-2019/ |title=World Para Athletics Championships could return to London in 2019 and 2021 |publisher=The Telegraph |date=2017-07-22 |accessdate=2019-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308064350/https://www.telegraph.co.uk/paralympic-sport/2017/07/22/world-para-athletics-championships-could-return-london-2019/ |archive-date=8 March 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Бұл олардың барлық білікті спортшылардың бәсекеге түсуіне мүмкіндік беретінін түсіну арқылы жасалды. 2019 жылы Палестина ұлттық әкімшілігімен ынтымақтасу аясында Малайзия 29 малайзиялық [[Үкіметтік емес ұйымдар|үкіметтік емес ұйымның]] қолдауымен Израиль спортшыларына бұл шараға тыйым салатындарын мәлімдеді.<ref>{{cite web|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/mahathir-not-disappointed-world-para-swimming-championships-11176776|title='Let them cancel': Mahathir reacts to decision to strip Malaysia of 2019 World Para Swimming Championships|work=Channel News Asia|date=28 January 2019|access-date=4 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203220317/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/mahathir-not-disappointed-world-para-swimming-championships-11176776|archive-date=3 February 2019|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Малайзия Паралимпиадалық кеңесі олар үкіметтің саясатын ұстанады деп мәлімдеді, өйткені Малайзия Израиль паспорт иелеріне елге кіруге тыйым салады.<ref>{{cite web |first=Jacob |last=Achoi |url=http://www.theborneopost.com/2019/01/25/sarawak-bans-israeli-athletes-from-participating-in-world-para-swimming-championships/ |title=Sarawak bans Israeli athletes from participating in World Para Swimming Championships |publisher=The Borneo Post.com |date=2015-05-03 |accessdate=2019-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129020657/http://www.theborneopost.com/2019/01/25/sarawak-bans-israeli-athletes-from-participating-in-world-para-swimming-championships/ |archive-date=29 January 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Махатхир [[Израиль]]дің «халықаралық заңдарға бағынбайтын ел» екенін және әлем Израильдің айтқанын әрдайым ұстанатынын айтты. Шешімге байланысты 2019 жылдың 27 қаңтарында Малайзия хостинг құқығынан айырылды, ал 2019 жылдың 15 сәуірінде [[Лондон]], [[Ұлыбритания]] ауыстырудың қожайыны болып жарияланды.<ref>{{cite web|url=https://www.swimming.org/sport/london-world-paraswimming-championships/ |title=London to host 2019 World Para-swimming Championships |publisher=SwimEngland |date=2019-04-15 |accessdate=2019-05-13}}</ref> == Отбасы == Оның әйелі (1956 жылдан бастап) Мультимедиа Университетінің атақты президенті, белгілі дәрігері, 1926 жылы туылған Сити Хасим Мұхамед (1928 жылы туған). 7 бала - Марина (қоғам қайраткері, жазушы), Мирзан, Мелинда, Мохзани (елдегі ең бай кәсіпкерлердің бірі), Мухриз (1964 жылы туған, кәсіпкер, 2008 жылдан бастап, парламент депутаты, 2013 жылдан бастап Кедах үкіметінің басшысы) Мизура және Мазар. == Кітаптары == * ''The Malay Dilemma (1970)'' * ''The Challenge (1986)'' * ''The Pacific Rim in the 21st century'' (1995) * ''The Challenges of Turmoil'' (1998) * ''A New Deal for Asia'' (1999) * ''Islam & The Muslim Ummah'' (2001) * ''Globalisation and the New Realities (2002)'' * ''Reflections on Asia'' (2002) ISBN 967-978-813-X * ''Achieving True Globalisation'' (2004-11-30) ISBN 967-978-904-7 * ''The Chinese Malaysian Contribution'' (2005) * ''Islam, Knowledge, and Other Affairs'', (2006) {{ISBN|983-3698-03-4}} * ''Principles of Public Administration: An Introduction'', (2007) {{ISBN|978-983-195-253-5}} * ''Chedet.com Blog Merentasi Halangan (Bilingual)'', (2008) {{ISBN|967-969-589-1}} * ''A Doctor in the House: The Memoirs of Tun Dr Mahathir Mohamad'', 8 March 2011 {{ISBN|9789675997228}}. * ''Doktor Umum: Memoir Tun Dr. Mahathir Mohamad'', 30 April 2012 {{ISBN|9789674150259}}. This book was the BM version of his best-selling memoir,"A Doctor in the house". == Басқа сілтемелер == * Greider, William (1997). One World, Ready or Not. Penguin Press. ISBN 0-7139-9211-5. * Hong, Carolyn (Oct. 31, 2005). "Mahathir dismisses talk of comeback". Straits Times. * Kamarudin, Raja Petra (Nov. 9, 2005). "The Anwar Factor". Malaysia Today. * Kamaruddin, Raja Petra (Nov. 4, 2005). "The true meaning of political doublespeak". Malaysia Today. * "Malaysia auto plan seen as another wake-up call to Proton". Associated Press. * Mydans, Seth (Oct. 16, 1997). "Malaysian Premier Sees Jews Behind Nation's Money Crisis" The New York Times * Nazri, Syed (Nov. 6, 2005). "When will Dr M tell all?" New Sunday Times, p.&nbsp;19. * Lahiri,Imankalyan,Mahathir's Islam: A Socio-Political Construal, Ekush Satak, Kolkata 2005 == Марапаттар мен танулар == === Малайзия наградалары === * [[Сурет:MY_Darjah_Yang_Mulia_Pangkuan_Negara_(Defender_of_the_Realm)_-_SMN.svg|50x50 нүкте]] Аймақ қорғаушысы ордені (2003)<ref>{{cite web|url=http://www.istiadat.gov.my/index.php/component/semakanlantikanskp/|title=Semakan Penerima Darjah Kebesaran, Bintang dan Pingat}}</ref> * [[Сурет:MY-FED_Darjah_Mahkota_Wilayah_-_Grand_Knight_-_SUMW.svg|50x50 нүкте]] Аймақтық Корона ордені (SUMW) - '''Datuk Seri Utama''' (2008) * [[Сурет:Order of the Crown of Johor ribbon bar.svg|50x50 нүкте]] Рыцарь Джохор тәжінің тәртібі (SPMJ) орденінің үлкен қолбасшысы - Dato '(1979) * [[Сурет:MY-KED_Order_of_Loyalty_to_the_Royal_House_of_Kedah_-_Knight_Grand_Companion_(SSDK).svg|50x50 нүкте]] Джохордың ең беделді отбасылық ордені - роман бар.png «Джохордың» отбасылық орденінің үлкен қолбасшысы (DKI) (1989) * [[Сурет:MY-PAH_Order_of_Sultan_Ahmad_Shah_of_Pahang_-_Grand_Knight_-_SSAP.svg|50x50 нүкте]] Кеданың Корольдік үйіне деген адалдық - Рыцарь Гранд Компаньон (SSDK) .svg Корольдік Кедан үйіне адалдық тәртібінің Рыцарь Үлкен серігі - Дато Сери (1977) * [[Сурет:MY-KED_Kedah_Supreme_Order_of_Merit_(DUK).svg|50x50 нүкте]] Keдах Жоғары Құрмет ордені (DUK) .svg Kedah Құрмет грамотасы (DUK) (1988) * [[Сурет:MY-KED_Royal_Family_Order_of_Kedah_(DK).svg|50x50 нүкте]] Keдах (DK) .svg Корольдік отбасылық ордені Кедах (DK) (2003)<ref>[http://thestar.com.my/news/list.asp?file=/2003/1/20/nation/honourlist&sec=nation "Sultan of Kedah's Honours ListHonours List for the Year 2003", The Star Online. 20 Januari 2003.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105214833/http://thestar.com.my/news/list.asp?file=%2F2003%2F1%2F20%2Fnation%2Fhonourlist&sec=nation |date=2012-11-05 }}</ref> * [[Сурет:MY-MAL Exalted Order of Malacca.svg|50x50 нүкте]] Малакканың ордені Malacca (DGSM) - Datuk Seri<ref name=":3">{{cite web|url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2017/12/11/dr-mahathir-returns-both-selangor-royal-awards/|publisher=[[The Star (Malaysia)]]|accessdate=31 March 2019|date=11 December 2017|title=Dr Mahathir returns both Selangor royal awards|work=Rahmah Ghazali}}</ref> * Малаккалық орденмен марапатталған Үлгі: Malacca Order of Commander (DUNM) - Datuk Seri Utama * Негери Семиланға адалдық тәртібі.svg Негери Семилана (SPNS) адалдық орденінің басты рыцарты - Dato 'Sri Utama * [[Сурет:MY-PAH_Order_of_Sultan_Ahmad_Shah_of_Pahang_-_Grand_Knight_-_SSAP.svg|50x50 нүкте]] Паханг Сұлтан Ахмед Шахтың ордені - Үлкен Рыцарь - SSAP.svg Паханг Сұлтан Ахмад Шахтың ордені - Үлкен Рыцарь - Дато Шри (1977) * Мемлекеттік қорғаушы ордені - Рыцарь Гранд командирі - DUPN.svg Рыцарь Мемлекеттік қорғаушы орденінің үлкен қолбасшысы (DUPN) - Datuk Seri Utama * Кура Си Маня Кини орденінің үлкен рыцарасы (жаңа) .svg Құрметті Si Manja Kini (SPCM) орденінің үлкен рыцарты - Dato 'Seri * [[Сурет:MY-PERL_Perlis_Family_Order_of_the_Gallant_Prince_Syed_Putra_Jamalullail_-_DK.svg|50x50 нүкте]] Перлис отбасылық ордені Галлант ханзадасы Сыд Путра Джамалуллаил - DK.svg Перлис отбасылық ордені Галлант ханзада Сиед Путра Джамалуллаил (DK) (1995) * Кинабалудың ордені - SPDK.svg Кинабалу орденінің үлкен қолбасшысы - Datuk Seri Panglima * [[Сурет:MY-SAR_Order_of_the_Star_of_the_Hornbill_(Bintang_Kenyalang)_-_1._Knight_Grand_Commander_(DP).svg|50x50 нүкте]] Хорнбилл Саравак жұлдызының ордені (Кенялан жұлдызы) - 1. Рыцарь Гранд командирі (DP) .svg Рыцарь Хорнбилла Саравак (DP) жұлдызы орденінің үлкен қолбасшысы - Datuk Patinggi (1980) * [[Сурет:MY-SAR Order of the Star of Sarawak - 1 ribbon SBS.svg|50x50 нүкте]] Саравак жұлдызының ордені - 1 реттік Рыцарь Саравак жұлдызының орденінің (SBS) Үлкен қолбасшысы - Пехин Шри (2003) * [[Сурет:MY-FED_Darjah_Mahkota_Wilayah_-_Grand_Knight_-_SUMW.svg|50x50 нүкте]] Тереңгәнуден Сұлтан Махмұдтың ордені - мүшесі Тереңгәнуден Сұлтан Махмұд I орденінің үлкен серіктесі * [[Сурет:MY_Darjah_Yang_Mulia_Pangkuan_Negara_(Defender_of_the_Realm)_-_SMN.svg|50x50 нүкте]] Сери Махараджа Мангку ордені (Smn); ''Атағын «Тун» асырады'' ===Шетелдік марапаттар=== * [[Сурет:Orden_of_Friendship.png|50x50 нүкте|Достық ордені]] Достық Ордені (Ресей)<ref>{{cite news |url=http://en.kremlin.ru/events/president/transcripts/22080 |date=5 August 2003 |title=Ceremony Awarding Malaysian Prime Minister Mahathir Mohamad the Order of Friendship |work=Kremlin (Official website of the President of Russia) |access-date=18 March 2019}}</ref> * [[Сурет:JPN Toka-sho BAR.svg|50x50 нүкте|Павловни гүлдер ордені]] [[Павловни гүлдер ордені]] Жапония (2018)<ref>{{cite web|url=https://www.malaymail.com/s/1689510/dr-m-to-receive-top-japanese-govt-award-for-extraordinary-contributions-as|date=3 November 2018|accessdate=3 November 2018|publisher=[[Malay Mail]]|title=Dr M to receive top Japanese govt award for ‘extraordinary contributions’ as PM|work=Tony Emmanuel|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103055047/https://www.malaymail.com/s/1689510/dr-m-to-receive-top-japanese-govt-award-for-extraordinary-contributions-as|archive-date=3 November 2018|url-status=live}}</ref> * [[Сурет:JPN Kyokujitsu-sho 1Class BAR.svg|50x50 нүкте|Шығыстағы күн тәртібі]] [[Шығыстағы күн тәртібі]] Жапония (1991) * [[Сурет:Rib. Bar of Order of the Republic.png|50x50 нүкте|Республика ордені (Түркия)]] [[Республика ордені (Түркия)|Республика ордені]] (Түркия)<ref>{{cite web|url=https://www.malaymail.com/news/malaysia/2019/07/25/in-rare-honour-dr-m-becomes-first-southeast-asian-leader-awarded-with-turki/1774842|publisher=[[Malay Mail]]|work=Zurairi Ar|title=In rare honour, Dr M becomes first SE Asian leader awarded with Turkish Order of the Republic|date=25 July 2019|accessdate=26 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726002126/https://www.malaymail.com/news/malaysia/2019/07/25/in-rare-honour-dr-m-becomes-first-southeast-asian-leader-awarded-with-turki/1774842|archive-date=26 July 2019|url-status=live}}</ref> (2019) == Сілтемелер == == Сыртқы сілтемелер == {{commons}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алор Сетарда туғандар]] [[Санат:Малайзия премьер-министрлері]] [[Санат:Малайзия саясатшылары]] [[Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері]] rx34emw5mv1wia9zlea3uytekh5okw9 0 14528 3579581 3503061 2026-04-09T10:32:52Z Еркебұлан Орынбасар 179654 Ергежейлі еліне саяхат (1966) повесі 3579581 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бердібек Соқпақбаев.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 15.10.1924 | Туған жері = [[Қостөбе (Алматы облысы)|Қостөбе]], [[Қарақол-Нарын округі]], [[Қырғыз автономиялы облысы|Қарақырғыз автономиялы облысы]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 24.7.1991 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} | Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]] (1949)<br>Мәскеу Жоғары әдеби курсы (1957) | Мансабы = жазушы | Шығармашылық жылдары = 1950–1980 | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев''' ([[15 қазан]] [[1924 жыл]], [[Қостөбе (Алматы облысы)|Қостөбе]], қазіргі {{туғанжері|Алматы облысы|Райымбек ауданында}} – [[24 шілде]] [[1991 жыл]], [[Алматы]]) — кеңестік қазақ балалар жазушысы.<ref>{{кітап|тақырыбы=Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық |орны=Алматы |баспасы=«Аруна Ltd.» ЖШС |жыл=2010 |isbn=9965-26-096-6}}</ref> Соқпақбаев [[Менің атым Қожа (хикаят)|Менің атым Қожа]] хикаяты үшін белгілі болды, [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда түрлі қызмет атқарды (1952–1970). == Биографиясы == Соқпақбаев [[Албан руы|Албан]] тайпасы [[Құрман]] руының Беснайза тармағынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://bilim-all.kz/article/7607-Balalyq-shaqqa-sayahat |title=Балалық шаққа саяхат |language=kk |work=bilim-all.kz |date=2018-10-11 |accessdate=2025-09-10}}</ref> Өскен отбасы өте кедей еді. Бердібек 8 жасында анасынан айырылды, бұл оның өмір бойы айнымас азабы болып қалды. Баланың бойына білімге деген сүйіспеншілікті кейін соғыста қаза тапқан ағасы Сатылған сіңірткен. Бала аштық пен ауыр жұмысты және т.б қиыншылықтарды басынан өткерген. Дегенмен, ол өте ізденімпаз, қабілетті бала болып өсті және өмір бойы өзінің оптимизмі мен көңілділігін сақтап қала алды. Мектептен және ФЗО-дан кейін ол әскерде қызмет етті. Одан кейін Алматыда Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетінде оқып (1945–1948), кейін туған ауылында екі жыл ұстаз болып жұмыс атқарды. 1950 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы «Пионер» және «Қазақстан пионерлері» қазақ газеттерінің редакцияларында қызмет етті. Кейіннен Соқпақбаев [[Мәскеу]]дегі Жоғары әдеби курсты (1955–1957) бітірген. Бір кездері Соқпақбаев [[Нарынқол ауданы]]нда мұғалім болды, «Жұлдыз» және [[Балдырған журналы|«Балдырған» журналы]]нда жұмыс істеген. Бердібек Соқпақбаев жазушылық жолын «Бұлақ» (Көктем) жыр жинағынан бастады. 1950 жылы жарық көріп, бірден өз оқырмандарын тапты. Жазушының келесі кітабы — «Он алты жасар чемпион» повесі. == Шығармалары == * Бұлақ (1950) өлеңдер жинағы * Он алты жасар чемпион (1951) * Бақыт жолы (1952) * Алыстағы ауылда (1953) * Балалық шаққа саяхат (1960) повесі ** повес бойынша кейін фильм түсірілді (1965) * Дала жұлдызы (1960) * Аяжан (1963, орыс тілінде 1965) * Гауһар (1966) повесі * Ергежейлі еліне саяхат (1966) повесі * [[Менің атым Қожа (повесть)|Менің атым Қожа]] (1957) повесі ** [[Қазақфильм]] кейін кітапқа [[Менің атым Қожа (фильм)|фильм]] негіздеген (1963) * Бозтөбеде бір қыз бар (1958) * Әпенденің айласы (1960) * Менің атым Қожа (1967) т. б. драмалық шығармалар жазды. * Өзім туралы. Жекпе-жек (1957) повесі * Өлгендер қайтып келмейді (1979) әңгімесі Соқпақбаевтың қырқыншы жылдардағы жастар өмірінен жазған «Өлгендер қайтып келмейді» романы (1940–1974) орыс тіліне аударылып басылды (1969).<ref>{{кітап|тақырыбы=Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған |авторы=Тоғысбаев Б., Сужикова А. |орны=Алматы |баспасы=Алматыкітап баспасы |жыл=2009 |isbn=978-601-01-0268-2}}</ref> == Естеліктер == * Туған ауылы Қостөбе мен Алматыдағы көшелер, Нарынқолдағы орта мектеп оның есімімен аталады. * Нарынқолда жазушының қоладан жасалған ескерткіш-бюстін Алматы суретшілер одағының төрағасы Ескен Сергебаев орнатты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Bio-stub}} {{DEFAULTSORT:Соқпақбаев, Бердібек Ыдырысұлы}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан балалар жазушылары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] 1t9j4z9x7zijb959siqm6f85x768ysu 3579591 3579581 2026-04-09T10:41:04Z Еркебұлан Орынбасар 179654 3579591 wikitext text/x-wiki {{Жазушы | Есімі = Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Бердібек Соқпақбаев.jpg | Ені = | Суреттің аты = | Туған кездегі есімі = | Лақап аты = | Туған күні = 15.10.1924 | Туған жері = [[Қостөбе (Алматы облысы)|Қостөбе]], [[Қарақол-Нарын округі]], [[Қырғыз автономиялы облысы|Қарақырғыз автономиялы облысы]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 24.7.1991 | Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} | Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] | Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]] (1949)<br>Мәскеу Жоғары әдеби курсы (1957) | Мансабы = жазушы | Шығармашылық жылдары = 1950–1980 | Бағыты = | Жанры = | Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|қазақ]], [[Орыс тілі|орыс]] | Дебюті = | Марапаттары = | Сыйлықтары = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = }} '''Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев''' ([[15 қазан]] [[1924 жыл]], [[Қостөбе (Алматы облысы)|Қостөбе]], қазіргі {{туғанжері|Алматы облысы|Райымбек ауданында}} – [[24 шілде]] [[1991 жыл]], [[Алматы]]) — кеңестік қазақ балалар жазушысы.<ref>{{кітап|тақырыбы=Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық |орны=Алматы |баспасы=«Аруна Ltd.» ЖШС |жыл=2010 |isbn=9965-26-096-6}}</ref> Соқпақбаев [[Менің атым Қожа (хикаят)|Менің атым Қожа]] хикаяты үшін белгілі болды, [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда түрлі қызмет атқарды (1952–1970). == Биографиясы == Соқпақбаев [[Албан руы|Албан]] тайпасы [[Құрман]] руының Беснайза тармағынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://bilim-all.kz/article/7607-Balalyq-shaqqa-sayahat |title=Балалық шаққа саяхат |language=kk |work=bilim-all.kz |date=2018-10-11 |accessdate=2025-09-10}}</ref> Өскен отбасы өте кедей еді. Бердібек 8 жасында анасынан айырылды, бұл оның өмір бойы айнымас азабы болып қалды. Баланың бойына білімге деген сүйіспеншілікті кейін соғыста қаза тапқан ағасы Сатылған сіңірткен. Бала аштық пен ауыр жұмысты және т.б қиыншылықтарды басынан өткерген. Дегенмен, ол өте ізденімпаз, қабілетті бала болып өсті және өмір бойы өзінің оптимизмі мен көңілділігін сақтап қала алды. Мектептен және ФЗО-дан кейін ол әскерде қызмет етті. Одан кейін Алматыда Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетінде оқып (1945–1948), кейін туған ауылында екі жыл ұстаз болып жұмыс атқарды. 1950 жылдан бастап [[Алматы]] қаласындағы «Пионер» және «Қазақстан пионерлері» қазақ газеттерінің редакцияларында қызмет етті. Кейіннен Соқпақбаев [[Мәскеу]]дегі Жоғары әдеби курсты (1955–1957) бітірген. Бір кездері Соқпақбаев [[Нарынқол ауданы]]нда мұғалім болды, «Жұлдыз» және [[Балдырған журналы|«Балдырған» журналы]]нда жұмыс істеген. Бердібек Соқпақбаев жазушылық жолын «Бұлақ» (Көктем) жыр жинағынан бастады. 1950 жылы жарық көріп, бірден өз оқырмандарын тапты. Жазушының келесі кітабы — «Он алты жасар чемпион» повесі. == Шығармалары == * Бұлақ (1950) өлеңдер жинағы * Он алты жасар чемпион (1951) * «Бозтөбеде бір қыз бар» * Бақыт жолы (1952) * Алыстағы ауылда (1953) * Балалық шаққа саяхат (1960) повесі ** повес бойынша кейін фильм түсірілді (1965) * Дала жұлдызы (1960) * Аяжан (1963, орыс тілінде 1965) * «Қайдасың, Гауһар» (1966) повесі * Ергежейлі еліне саяхат (1966) повесі * [[Менің атым Қожа (повесть)|Менің атым Қожа]] (1957) повесі ** [[Қазақфильм]] кейін кітапқа [[Менің атым Қожа (фильм)|фильм]] негіздеген (1963) * Бозтөбеде бір қыз бар (1958) * Әпенденің айласы (1960) * Менің атым Қожа (1967) т. б. драмалық шығармалар жазды. * Өзім туралы. Жекпе-жек (1957) повесі * Өлгендер қайтып келмейді (1979) әңгімесі Соқпақбаевтың қырқыншы жылдардағы жастар өмірінен жазған «Өлгендер қайтып келмейді» романы (1940–1974) орыс тіліне аударылып басылды (1969).<ref>{{кітап|тақырыбы=Тарихи тұлғалар. Танымдық — көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған |авторы=Тоғысбаев Б., Сужикова А. |орны=Алматы |баспасы=Алматыкітап баспасы |жыл=2009 |isbn=978-601-01-0268-2}}</ref> == Естеліктер == * Туған ауылы Қостөбе мен Алматыдағы көшелер, Нарынқолдағы орта мектеп оның есімімен аталады. * Нарынқолда жазушының қоладан жасалған ескерткіш-бюстін Алматы суретшілер одағының төрағасы Ескен Сергебаев орнатты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Bio-stub}} {{DEFAULTSORT:Соқпақбаев, Бердібек Ыдырысұлы}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан балалар жазушылары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] hf3cnaed2zf305u6sagr9jc42qy1c0x 0 16343 3578946 3372376 2026-04-08T12:40:50Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578946 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Everest_North_Face_toward_Base_Camp_Tibet_Luca_Galuzzi_2006_edit_1.jpg|thumb|right|300px]] '''Гималай''' (санскр. हिमालय, himālaya, «қарлардың мекені», хинди हिमालय, непал. हिमालय, қыт. 喜馬拉雅山脈) — жер бетіндегі ең биік тау жотасы. [[Тибет]] таулары мен [[Үнді-Ганг]] жазығы аралығында орналасқан. [[Үндістан]], [[Непал]], [[Қытай]], [[Пәкістан]], [[Бутан]] елдері территориясында орналасқан. Бұл елдердің шекарасы шартты түрде осы тау жүйесінің ыңғайына қарай бөлінген. Гималайда ең биік шыңдар жинақталған. Олардың орташа биіктігі шамамен 7000 метр, ұзындығы – 2400 шақырым, ал ені – 320-400 шақырым. Жер бетіндегі ең биік шың [[Джомолунгма]] ([[Эверест]]) ([[теңіз деңгейі]]нен 8848 метр биік)) осында орналасқан. Гималайда биіктігі 8000 метрден асатын шың бар. Гималай жердің 0,4% алып жатыр. Оның жалпы аумағы 153295000 шаршы км. Гималай - Жер шарындағы аса биік тау жүйесі. Тау тым шалғайда жатқандығына қарамастан, ескі аңыз-ертегілер, батырлар жырлары арқылы қазақтарға да жақсы таныс болған. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи мақаласында Шыңғысханның жорық жолын көрсететін қазақтардың «Самарқанның сары жолы, Бұланайдың тар жолы» деген мақалын келтіре отырып, «Бұланай деп Гималайды айтқаны ма, Үндукеш тауы ма?» деген жорамал жасайды. Үнді мифологиясына сәйкес, Гималай «Шива» құдайының баспанасы саналады. Непал елінде Гималайды «Samgarmatha» деп атайды. Ол «Жер жүзінің құдайы» деген мағынаға ие. Гималай жотасы осыдан 70 миллион жыл бұрын Үнді-Австрия және Еуразия құрлықтарының соқтығысуы кезінде пайда болған. Үнді-Австралиялық платформа жылына 67 мм-ге жылжиды. Ол 1 миллион жылдан соң 150 шақырымға жетеді. Гималай шыңдарының климаты құбылмалы. Альпинисттер жоғарыға көтерілген кезде жер сілкінісі, су тасқыны, қар көшкіні сынды табиғи апаттарға тап болады. Жыл сайын Эверест шыңына көтерілу кезінде бірнеше адам құрбан болады екен. Гималай тауында қарлы шыңдардан басқа жасыл далалы алқаптар бар. Гималай бөктерінде өсетін емдік шөптер – нағыз табиғи және таза өсімдіктер. Таудың жоғарғы бөлігінде оттегінің жетіспеушілігі мен желдің қатты соғуына байланысты ешқандай өсімдік өспейді. Гималайда өмір сүретін жануарлар мен өсімдіктер үнемі қауіп қатер үстінде болады. Себебі, орманды жерлердің азаюына байланысты жануарлар мекені қысқаруда. Гималай Антарктида мен Арктика жерінен кейінгі қар мен мұздың шоғырлануы бойынша үшінші орынды алады. Гималай тауының таулы жүйесі ең жас таулы жүйе ретінде қабылданған. Ондағы өзендердің жасы таудың жасынан әлдеқайда үлкен. Гималай өзендері: Ганг, Инд, Брахмапутра, Меконг, Янцзы. 1953 жылы 29 мамыр күні Эдмунд Хиллари мен Тенцинг Норгей Эверест шыңын алғаш рет.<ref>http://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/syrly-alem/21777/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024235526/http://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/syrly-alem/21777/ |date=2015-10-24 }} massaget.kz</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Таулар]] q12cphd19o12v154fxai17cpdhh0w66 0 17389 3578934 3577661 2026-04-08T12:29:02Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578934 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы =Курчатов |сурет = RIAN archive 440214 A monument to Kurchatov on the background of the Semipalatinsk nuclear test site's Central Staff.jpg |сурет атауы = Қаладағы [[Игорь Васильевич Курчатов|И.Курчатов]] ескерткіші |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Курчатова.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min =45|lat_sec = |lon_deg =78 |lon_min =32|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев |құрылған уақыты = 1947 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1948 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 457<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (59,48 %)<br /> [[орыстар]] (33,50 %)<br /> [[немістер]] (1,68 %)<br /> [[татарлар]] (1,33 %)<br /> [[украиндар]] (1,30 %)<br /> басқалары (2,71 %)<br /> (2023 ж.)<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = 071100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-kurchatov?lang=kk Курчатов қаласының әкімдігі |сайт тілі =kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Курчатов''' — Қазақстанның [[Абай облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. [[Ертіс]] өзенінің сол жағалауында [[Семей]] және [[Павлодар]] қалаларының аралығында орналасқан. [[1991 жыл]]ы жабылған бұрынғы [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]]ның орталығы. Қала кеңес физигі [[Игорь Васильевич Курчатов|Игорь Курчатов]]тың есімімен аталған. ==Тарихы== Ядролық зерттеу полигонын құру туралы шешім КСРО Министрлер Кеңесінің және КОКП Орталық комитетімен 1947 жылы 21 тамызда қабылданды. Полигон «Оқу полигоны» ауызша аталды, шифр әскери бөлім 52605. Полигонның қалыптасуы Мəскеу облысының Звенигород қаласында басталды. Алғашқы әскери бөлімдер мен жеке бөлімшелер 1947 жылғы 1 маусымнан бастап [[Павлодар облысы]]ның Майский ауданының Молдары поселкесіне қоныс аудара бастады. Полигон Қазақстан Республикасының Семей, [[Павлодар]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды облыстарының]] аумақтарында орналасқан. Жалпы ауданы-18500км кв., периметр-600 км-ге жуық. Аталған облыстардың тәртібіне 54%, 39%, және 37% полигон аумағы тиіс келеді. Полигон сынақтарына дайындық жұмыстары 1949 жылғы шілде айында аяқталды. Сол жылдың 29 тамыз айында КСРО-да алғаш ядролық құрылғының сынағы өткізілді. Сынаққа тікелей ғылыми жетекшілік [[Игорь Васильевич Курчатов|И.В. Курчатов]] атқарды. 1953 жылғы 12 тамызда полигонда алғаш термоядролық құрылғы , 1955 жылы 22 қарашада – сутегі бомбасы сыналды. Ядролық сынақтар ядролық жарылыс құрылғылары және қарулардың үлгілерін сынау мақсатында өткізілді. Кейіннен халық-шаруашылық мақсатта өткізілді. Полигон күрделі ғылыми-зерттеу кешені болып саналды. Құрылымы жағынан ол базалық Курчатов қаласынан тұрды.(ауданы «М») , «[[Балапан]]» лабораториялық -эксперименттік базасымен,пл. «№ 10», пл. « Дегелең», пл. «Ш». Сынақ алаңдары құрылысымен қатар сынақ алаңынан 130 км [[Семей]] қаласынан батысқа қарай орналасқан тұрғын әкімшілік орталық салына бастады. Алғашқыда тұрғын қалашық әскери гарнизоны жұмыс істеді, Семей- Конечная бекеті теміржол магистралі құрылысының аяқталуынан соң айрықша құпиялылығына байланысты «Москва-400» атауына ие болды. 1947 жылдан бастап қала статусына ие болып, Курчатов аталынды. Әлемге Семей-21 ретінде белгілі (пошта бөлімшесі). Қаланың тарихы ядролық қару базасының құрылу тарихымен ажырамас байланыста. Өзінің тарихындағы ең сұрапыл Ұлы Отан соғысында қорғаныс сипаттағы күрделі мәселелер шешімімен, 1947 жылы КСРО МК және КОКП ОК қаулысымен Тау сейсмикалық бекеті (ТСБ), атомдық зарядтарды табиғи сынау үшін «905» обьектісі құрылды. ОП-2 алғашқы командирі артиллерия генерал-лейтенанты Рожанович Петр Михайлович (1948 жылғы ақпан- қыркүйек). Оны артиллерия генерал- майоры [[Колесников Сергей Георгиевич]] алмастырды. Семей сынақ полигонының соңғы командирі [[Коноваленко Юрий Владимирович]] болды. Алғашқы дайындыққа жетекшілік етуші [[Игорь Васильевич Курчатов]] болды. Әскери құрылысшылар 1947 жылы [[Ертіс]] өзенінің жағасына ([[Обь өзені]]нің үлкен сағасы, Қазақстанның маңызды өзендерінің бірі) орналасты. Семей қаласынан шамамен 130 км, ағыстан төмен қарай тұрғын-үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, техникалық құрылғылардың құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіле бастады. Бос орында құрылыс бастау қиынға соқты. Жеке құрам үшін шатырлы қалашық, өзен ағысына жақын жерде су ысыту үшін темір бөшкелері бар моншалар жасалды. Сонымен қатар әскерлерге жертөлелер жасау үшін жер қазылып, фашиналар тоқылып, орманнан тіреулер алынып, жертөлелерді фашиналармен жауып, үстінен құм себілді. Офицерлер жертөлелері тақтайшалармен жабылып, ішінен фанералармен қоршалды. Әскерлерде қыс бойына тамшылар тамып, әсіресе күн жылып,қар еріген мезгілде тоқтамады. Отынның жеткілікті мөлшерде болмауы офицерлер үйінің қабырғаларында шық қырау қабаттарымен қапталатын. Қыс (әсіресе 1948 жылы) өте қатты болды, 40-50 градусқа дейін жететін және қол және аяқ саусақатарының үсініп, кестіру жағдайлары жиі болған. Ақпан айларының аязынан, боранынан жертөлелер есіктері жабылып қалып, көбінесе аршып алуға тура келетін. Жеке құрамға азық-түлік жеткізу үшін автожолдардың болмауынан күніне 300грамм ғана нан жеуге рұқсат етілген. Полигондағы өмір сүру жағдайы майдандағыдан кем болған жоқ: сол сияқты жертөлелер, жол қазандық азықтану, заттық, саудалық аттестаттар, жанұядан алыстатылу, қатаң жағдай режимі. Қойылған мәселелерді орындау, үлкен ерік күші, шыдамдылық, жеңімпаз елге деген сүйіспеншілік, әскери құрылысшаларға, командирлерге подполковник Барсуков В.М.,, Подполковниктер Евтиков М.А., Евдокимов А.А., Тран В.И. және басқаларына өте қысылтаяң мерзімде ,1949 жылдың шілде айына дейін ядролық қаруларды сынау құрылғылары мен объектілерін дайындауды аяқтау қажет болды. Қатарлас құрамына 2 құрылыс полкі кіретін 31516 әскери бөліміне жүктелген тұрғын қалашық құрылысы ( М алаңы) басталды. Әскери құрылысшалардың алдына заманға сай, толық ыңғайластырылған әскери қалашық салу міндеті қойылды. Бұл міндетті 53 инженерлік-құрылыс полкі орындады. Біртіндеп қалашық өсе бастады, адамдар өмірі ыңғайлана бастады. Жеке құрам жертөлелерден тұрғын үйлер мен казармаларға көшті және алғашқы құрылыс болып Ленин көшелеріндегі үйлер және ЖПО, 52605 ә-б гарнизондық штабы болды. Полигон басшысына арналып коттедж салынды, бірақ оған бірінші жарылыста Л.П. Берия өз қорғаушыларымен қоныстанды. 1949 жылы «Офицерлер үйі» пайдалануға енгізілді. 1950 жылы –су тазалау құрылғысының барлық кешенімен су алу бекеті құрылысы аяқталды. Ең алғашқы 36 пәтерлік үйлер 1952 жылдың жазында берілді. Бұл Первомайская 32, (құрылысшылар үйі) және Молодежная,2 (Победы). Екі қабатты казарма, госпитальдің хирургиялық бөлімі1953 жылы аяқталды. Ертіс жағасындағы жағалау сатыларымен тас қалауларымен 1954 жылы құрылған. Офицерлердің жанұяларына келуге 1952-1953 жылдары ғана рұқсат етілді. Тұрғын үй мәселелерін шешу үшін 2-3 айға созылған үлкен бетондардан үйлер кварталдарын салу басталды. 1956-1958 жылдары гарнизонда моншалық-кір жуу комбинаты, монша, жаңа наубайхана, Универмаг салынған. 1955 жылдан бастап кең көлемде тұрғын қалашықты жасылдандыру және көркейту басталды.1960 жылы жасыл алқаптар 95 га. ауданды алды, 35 сәндік және 2 мың жеміс ағаштары сонымен қатар көптеген гүл түрлері болды. 1957 жылдың маусым айында 31516 ә/б құрамына Шаған бекетінде орналасқан (240 объект) бөлімдер кірді. Олардың құрамында 7-ші,16-шы бөлек аэродромдық-құрылыстық полктер,708 участок арнайы жұмыстар, 412 жеке монтаждау ротасы және 1008 әскери госпиталь болды. Бұл бөлімдер 1946-1947 жылдары құрылды және 1954 жылы объектіге қорғаныс құрылысының айрықша маңызды жұмыстарын орындау үшін келді. Көптеген арнайы және ұрыс кешендері салынды, ал 240 обьект ресми емес атауы «Половинкада» біздің қалашыққа кіші ағайын біздің қалашығымыздан көлемі жағынан біраз кішірек қалашық өсіп шыға келді. «О» алаңы Ертістен шамамен бір жарым километрдей жерде сынақ полигонының ғылыми-тәжірибелік бөлімі (ҒТБ) салынып, қоршалды. Бұл аумаққа бірнеше қызметтік ғылыми-зерттеу лабораториялары (биологиялық, радиохимиялық, физикалық өлшеу ) ғимараттар және әскери техниканы сынау секторы, қазіргі уақытта – Радиациялық Қауіпсіздік және Экология Институты салынды. «Ш» алаңы 1949-1962 ж.ж. мерзімінде атмосфералық сынақ жүргізу үшін қызмет етті. Барлығы 130 атмосфералық сынақ жүргізіліп,оның 30- жерүсті ядролық сынағы болды, кейіннен алаң ядролық физика саласының тәжірибелерін өткізуге, және әскери техникаларды сынауға пайдаланылды. Алаңда зерттеу ядролық реакторы, «Сияние» стендтік кешені , 330 орынға арналған 6 қонақ үйі, 4000 адамдық казарма орналасқан. «Балапан» алаңы Жерасты бұрғылау сынақтарын өткізуге және кәдімгі жарылғаш заттармен модельдік тәжірибе жасауды өткізуге қызмет еткен. Алаңда 131 жерасты бұрғылау сынақтары, 33 шахталық жіберу қондырмаларымен, сынауға арналған кең масштабты эксперимент өткізілген, қондырмалардың және инженерлік байланыстардың арнайы форты болды. 850 орындық 5 қонақ үйі,1100 адамдық казарма болды. 1988 жылы КСРО мен СҚШ арасындағы келісім бойынша (1974 жылғы 3 шілдедегі жерасты ядролық қаруларын сынауды шектеу туралы) бақылау жөнінде біріккен эксперимент өткізілді (ББЭ). ББЭ жерасты жарылыстарының параметрлері болды. ===«№ 10» алаң=== Атомдық реакторлар мен жаңа технологиялардың мемлекеттік ғылыми орталығының базалық алаңы болды. (« Луч» ғылыми-өнеркәсіптік бірлестігі). Мұнда екі зерттеу реакторлары, 3 7000 орындық қонақ үйі, 524 адамдақ казарма болды. «Дегелен» алаңы Жерасты штольнядағы ядролық сынақ өткізуге арналған. Барлығы 233 сынақ өткізілген. Алаң физикалық тәжірибелер өткізуге перспективалы болған. Таулы- техникалық және құрылыс-монтаждық өндірістік-техникалық базасы, 1200 орындық қонақ үйі, 1100 адамдақ казарма болды. Барлық тәжірибелік алаңдарда жауынгерлік клуб, монша, орталық жылу беру, су құбыры, су жіберу құбырлары болды. Курчатовта ғылыми-зерттеу лабораториялар, жинақталды, дәрігерлер және биологтар, математиктер мен физиктер сонымен қатар шахтақұрылысшылары өндірістік базасы , бұрғышылар, геологиялық барлаушылар,құрылысшылар орталығы жинақталды. Бұл ағаштармен көмкерілген, фонтандары,бақтары, балалар алаңы, аэродром, теміржол. Автобус бекеттері бар сонымен қатар Мәдениет сарайы, музей, өзінің теледидары, газеті бар әдемі қала болған. Тәулік бойына күнімен , түнімен сынақ алаңдарымен,орталықпен байланысты ұстау және қорғау жөніндегі күзет антеннелеры, радарлық құрылғылардың айналары аспанға қарап тұратын. Бұл Әскери-өндірістік кешеннің (ӘӨК) гүлденіп келе жатқан жабық қалашығы болатын. Мұнда зерттеу және тәжірибе жасауға арналған барлық жағдай жасалды. Қалада белгілі кеңес физактері И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров , Я. Зельдович өмір сүріп, қызмет еткен. Оларды ядролық қарудың әкелері деп атайды. 1990 жылы қала халқа 200 мың адамда құрады. Курчатов сынаушылардың бас лабораториялық-эксперименттік базасы болып саналды. Қаланың тұрғын үй қоры 175056 кв.м, оның 69500 әскерилерге арналды. Қалада грунталған қону жолымен аэродром, 10 тонналық сүт зауыты, 143 тонналық нан зауыты, тәулік бойы өнімдер, 1150 орындық 8 мектепке дейінгі мекеме, 3000 орындық мектеп, 50 койкалы әскери госпиталь, дәрігерлік-санитарлық бөлім, «Болшевичка» тігін фабрикасының филиалы, ұсақ кәсіпорындар мен кооперативтердің бірқатары болды. Радиактивті газдардың сынақтан соң жер бетіне тастау 1989 жылғы 19 ақпандағы ядроға қарсы күшті қозғалыс «Невада- Семей» пайда болуына себеп болды. ҚР Президентінің 29.08.1991ж. № 409 Семей полигонын жабу туралы Жарлығынан кейін қалада күрделі жағдай пайда болды. Ресей әскери бөлімдерінің полигондардан тездетіп жиналуы және дислокациялануы барлық ғылыми-өндірістік құрылым мен қаланың әлеуметтік саласын толығымен бұзылу қатеріне әкелді. Ел басшылығының Курчатов қаласы аумағында орналасқан сәйкес ғылыми ұйымдар мен объектілері және бұрынғы Семей сынақ полигоны кешенінің базасында ҚР ұлттық ядролық орталығын ұйымдастыру туралы шешімі ғылыми потенциалды сақтап қалуға себеп болды. ҚР ҰЯО қалада маңызды шетел инвестициясын тартуға және қосымша жұмыс орындарының пайда болуына септігін тигізді. Полигон дамуының ғылыми-техникалық потенциалды конверсиялау және жаңа технологияларды пайдалану мақсатында 1995 жылы қазақстан-американдық «СЕМТЕХ» кәсіпорын құрылды. 1996 жылы–«КК Интерконнект» негізгі профилі электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру болып табылатын кәсіпорны құрылды. Геологиялық барлау жұмыстарымен Қазақстан-Американдық «ФМЛ Казахстан» кәсіпорны айналысады. ССП аумағына болашағы зор қазба байлықтары концентрациясы сипат алып келеді, бірінші кезекте, алтын мен мыс, сонымен қатар руда емес шикізаттары да байқалған. Қала аумағында «габбро» табиғи тасын қазу және өңдеу жұмыстарымен «Дегелен» кәсіпорны айналысады. ==Географиясы== Курчатов қаласы - бұрынғы Семей сынақ полигонының орталығы. Шығыс Қазақстан облысының батысында орналасқан. Қаланың геофизикалық координаттары СШ 50 44.3-5046,2 және ВД 7830,5-7833,7 құрайды. 11 мың гектар ауданды құрайды. Курчатов қаласының құрамына Курчатов қаласының өзі, [[Дегелен]] бекеті (2 км) және [[Молдары]] селосы (3-4км)кіреді. Көрсетілген тұрғын пункттері ерікті емес, және есепке кірмейді. ===Климаты=== Курчатов қаласы Павлодар облысының Ертіс өзенінің сол жағалауында құрғақ агроклиматты зонада ГТК 0,3-0,5 –ке тең (жазық бозалы-бетегелі дала кіші зонасына жатады) орналасқан. Мұнда климат күрт континентті. Оған тән : көктем-жазғы мерзімде құрғақшылық, жыл бойына атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жеткіліксіз әрі тұрақсыз, жыл бойына әсіресе көктем мезгілінде желді болады, жазды жоғары, қыста төмен ауа температурасы тән. Орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері 250 мм-ге дейін, мұнымен қоса интенсивті вегетациялану кезінде (мамыр-шілде) 90 мм-ге дейін ғана жетеді. Қар жамылғысының биіктігі көп емес, қыста ашық алаңдарда 13 см-ді құрайды. Жылдық орташа температура қалыпты және +2,4градус. Өзге жылдарда максималды температура +40-42 градус, минимальды –48,-49. Ең жылы ай-шілде, ең суық айлар- қаңтар және ақпан. Басым желдер оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, олардың күшеюі сәуір, мамыр, маусым айлары болып табылады. ==Халық саны== 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға қарағанда қалада 9900 адам, 2003 жылмен салыстырғанда халық саны 400 адамға көбейген. Ұлттық құрамы: Қазақтар-3,14 мың адам (31,7%), орыстар-5,96 мың адам (60,2%), басқа ұлттар –0,8 мың адам (8,1%). Қаланың өмір суруі мен барлық қызметін қамтамасыз ету көзі республикалық бюджет. {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||10127 ||{{өсім}}10411 ||102,8 ||4817 ||{{өсім}}5084 ||105,5 ||5310 ||{{өсім}}5327 ||100,3 |} ==Экономикасы== Қалада 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 104 барлық меншіктік нысандағы заңды тұлғалар тіркелген, олардың : шағын-92, орташа-8, ірі-4. Әрекеттегісі-74 кәсіпорын. ===Өндіріс=== Курчатовта 6 әрекеттегі өндірістік кәсіпорын бар: “Коммуналдық көпсалалы пайдалану кәсіпорны” МҚК (сумен, жылумен қамтамасыз ету), ШҚ АЭК Курчатов филиалы (электрэнергиясын өндіру), “КК Интерконнект” (электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру), «Азот» ӨК (газтәрізді және сұйық оттегін, ацетилен өндіру), «Луч» КИП ЖШС (салмақты өлшеу жүйесін өндіру және қызмет көрсету), «Дегелен тас» ЖШС (табиғи тастар мен өңдеу плиталарын өндіру). Ауылшаруашылығы. Қала аумағында ауылшаруашылығы және шаруа қожалығы тіркелмеген, бірақ халықтың қосымша шаруашылығы мен саяжайлық кооперативтері бар. Кәсіпкерлік. Салық комитетінің мәліметтері бойынша қалада 629 адам айналысатын 292 шағын кәсіпкерлік субьектісі, тіркелген. Оның ішінде : 29 шағын кәсіпкерлік, 98 жеке тұлға патентпен жұмыс істейді, 98- куәлікпен, 67- жай декларациямен жұмыс істейді. Қалада 3 наубайхана жұмыс істейді (Надеев, Вдонин, Ковалева). ==Қарауға тұрарлық жерлер== ===Ескерткіштер=== • Жеңіс ескерткіші • Курчатовқа арналған ескерткіш • Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш Жеңіс ескеркіші 1985 жылы Павлодар қаласының сәулетшісі, 31516 ә/б әскери құрылысшылырмен және 52605 ә/б әскери құрылысшыларымен салынған. Ескерткіштің ашылуы 1985 жылы 9 мамырда болған. Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш 1972 жылы салына басталған. 10 тамызда оның ашылуы болған. Сәулетшісі - Ресей Федерациясының мәдениетіне еңбегі сіңген сәулетші - [[Корнеев Георгий Александрович]]. Ескерткіш қаланы тұрғызған әскери құрылысшылар құрметіне салынған (1947-1972). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Абай облысы қалалары]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] maezouyhpv28c1fpwfvxv6d4fr1htw0 3578935 3578934 2026-04-08T12:30:32Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578935 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы =Курчатов |сурет = RIAN archive 440214 A monument to Kurchatov on the background of the Semipalatinsk nuclear test site's Central Staff.jpg |сурет атауы = Қаладағы [[Игорь Васильевич Курчатов|И.Курчатов]] ескерткіші |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Курчатова.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min =45|lat_sec = |lon_deg =78 |lon_min =32|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев |құрылған уақыты = 1947 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1948 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 457<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (59,48 %)<br /> [[орыстар]] (33,50 %)<br /> [[немістер]] (1,68 %)<br /> [[татарлар]] (1,33 %)<br /> [[украиндар]] (1,30 %)<br /> басқалары (2,71 %)<br /> (2023 ж.)<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = 071100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-kurchatov?lang=kk Курчатов қаласының әкімдігі |сайт тілі =kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Курчатов''' — Қазақстанның [[Абай облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. [[Ертіс]] өзенінің сол жағалауында [[Семей]] және [[Павлодар]] қалаларының аралығында орналасқан. [[1991 жыл]]ы жабылған бұрынғы [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]]ның орталығы. Қала кеңес физигі [[Игорь Васильевич Курчатов|Игорь Курчатов]]тың есімімен аталған. ==Тарихы== Ядролық зерттеу полигонын құру туралы шешім КСРО Министрлер Кеңесінің және КОКП Орталық комитетімен 1947 жылы 21 тамызда қабылданды. Полигон «Оқу полигоны» ауызша аталды, шифр әскери бөлім 52605. Полигонның қалыптасуы Мəскеу облысының Звенигород қаласында басталды. Алғашқы әскери бөлімдер мен жеке бөлімшелер 1947 жылғы 1 маусымнан бастап [[Павлодар облысы]]ның Майский ауданының Молдары поселкесіне қоныс аудара бастады. Полигон Қазақстан Республикасының Семей, [[Павлодар]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды облыстарының]] аумақтарында орналасқан. Жалпы ауданы-18500км кв., периметр-600 км-ге жуық. Аталған облыстардың тәртібіне 54%, 39%, және 37% полигон аумағы тиіс келеді. Полигон сынақтарына дайындық жұмыстары 1949 жылғы шілде айында аяқталды. Сол жылдың 29 тамыз айында КСРО-да алғаш ядролық құрылғының сынағы өткізілді. Сынаққа тікелей ғылыми жетекшілік [[Игорь Васильевич Курчатов|И.В. Курчатов]] атқарды. 1953 жылғы 12 тамызда полигонда алғаш термоядролық құрылғы , 1955 жылы 22 қарашада – сутегі бомбасы сыналды. Ядролық сынақтар ядролық жарылыс құрылғылары және қарулардың үлгілерін сынау мақсатында өткізілді. Кейіннен халық-шаруашылық мақсатта өткізілді. Полигон күрделі ғылыми-зерттеу кешені болып саналды. Құрылымы жағынан ол базалық Курчатов қаласынан тұрды.(ауданы «М») , «[[Балапан]]» лабораториялық -эксперименттік базасымен,пл. «№ 10», пл. « Дегелең», пл. «Ш». Сынақ алаңдары құрылысымен қатар сынақ алаңынан 130 км [[Семей]] қаласынан батысқа қарай орналасқан тұрғын әкімшілік орталық салына бастады. Алғашқыда тұрғын қалашық әскери гарнизоны жұмыс істеді, Семей- Конечная бекеті теміржол магистралі құрылысының аяқталуынан соң айрықша құпиялылығына байланысты «Москва-400» атауына ие болды. 1947 жылдан бастап қала статусына ие болып, Курчатов аталынды. Әлемге Семей-21 ретінде белгілі (пошта бөлімшесі). Қаланың тарихы ядролық қару базасының құрылу тарихымен ажырамас байланыста. Өзінің тарихындағы ең сұрапыл Ұлы Отан соғысында қорғаныс сипаттағы күрделі мәселелер шешімімен, 1947 жылы КСРО МК және КОКП ОК қаулысымен Тау сейсмикалық бекеті (ТСБ), атомдық зарядтарды табиғи сынау үшін «905» обьектісі құрылды. ОП-2 алғашқы командирі артиллерия генерал-лейтенанты Рожанович Петр Михайлович (1948 жылғы ақпан- қыркүйек). Оны артиллерия генерал- майоры [[Колесников Сергей Георгиевич]] алмастырды. Семей сынақ полигонының соңғы командирі [[Коноваленко Юрий Владимирович]] болды. Алғашқы дайындыққа жетекшілік етуші [[Игорь Васильевич Курчатов]] болды. Әскери құрылысшылар 1947 жылы [[Ертіс]] өзенінің жағасына ([[Обь өзені]]нің үлкен сағасы, Қазақстанның маңызды өзендерінің бірі) орналасты. Семей қаласынан шамамен 130 км, ағыстан төмен қарай тұрғын-үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, техникалық құрылғылардың құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіле бастады. Бос орында құрылыс бастау қиынға соқты. Жеке құрам үшін шатырлы қалашық, өзен ағысына жақын жерде су ысыту үшін темір бөшкелері бар моншалар жасалды. Сонымен қатар әскерлерге жертөлелер жасау үшін жер қазылып, фашиналар тоқылып, орманнан тіреулер алынып, жертөлелерді фашиналармен жауып, үстінен құм себілді. Офицерлер жертөлелері тақтайшалармен жабылып, ішінен фанералармен қоршалды. Әскерлерде қыс бойына тамшылар тамып, әсіресе күн жылып,қар еріген мезгілде тоқтамады. Отынның жеткілікті мөлшерде болмауы офицерлер үйінің қабырғаларында шық қырау қабаттарымен қапталатын. Қыс (әсіресе 1948 жылы) өте қатты болды, 40-50 градусқа дейін жететін және қол және аяқ саусақатарының үсініп, кестіру жағдайлары жиі болған. Ақпан айларының аязынан, боранынан жертөлелер есіктері жабылып қалып, көбінесе аршып алуға тура келетін. Жеке құрамға азық-түлік жеткізу үшін автожолдардың болмауынан күніне 300грамм ғана нан жеуге рұқсат етілген. Полигондағы өмір сүру жағдайы майдандағыдан кем болған жоқ: сол сияқты жертөлелер, жол қазандық азықтану, заттық, саудалық аттестаттар, жанұядан алыстатылу, қатаң жағдай режимі. Қойылған мәселелерді орындау, үлкен ерік күші, шыдамдылық, жеңімпаз елге деген сүйіспеншілік, әскери құрылысшаларға, командирлерге подполковник Барсуков В.М.,, Подполковниктер Евтиков М.А., Евдокимов А.А., Тран В.И. және басқаларына өте қысылтаяң мерзімде ,1949 жылдың шілде айына дейін ядролық қаруларды сынау құрылғылары мен объектілерін дайындауды аяқтау қажет болды. Қатарлас құрамына 2 құрылыс полкі кіретін 31516 әскери бөліміне жүктелген тұрғын қалашық құрылысы ( М алаңы) басталды. Әскери құрылысшалардың алдына заманға сай, толық ыңғайластырылған әскери қалашық салу міндеті қойылды. Бұл міндетті 53 инженерлік-құрылыс полкі орындады. Біртіндеп қалашық өсе бастады, адамдар өмірі ыңғайлана бастады. Жеке құрам жертөлелерден тұрғын үйлер мен казармаларға көшті және алғашқы құрылыс болып Ленин көшелеріндегі үйлер және ЖПО, 52605 ә-б гарнизондық штабы болды. Полигон басшысына арналып коттедж салынды, бірақ оған бірінші жарылыста Л.П. Берия өз қорғаушыларымен қоныстанды. 1949 жылы «Офицерлер үйі» пайдалануға енгізілді. 1950 жылы –су тазалау құрылғысының барлық кешенімен су алу бекеті құрылысы аяқталды. Ең алғашқы 36 пәтерлік үйлер 1952 жылдың жазында берілді. Бұл Первомайская 32, (құрылысшылар үйі) және Молодежная,2 (Победы). Екі қабатты казарма, госпитальдің хирургиялық бөлімі1953 жылы аяқталды. Ертіс жағасындағы жағалау сатыларымен тас қалауларымен 1954 жылы құрылған. Офицерлердің жанұяларына келуге 1952-1953 жылдары ғана рұқсат етілді. Тұрғын үй мәселелерін шешу үшін 2-3 айға созылған үлкен бетондардан үйлер кварталдарын салу басталды. 1956-1958 жылдары гарнизонда моншалық-кір жуу комбинаты, монша, жаңа наубайхана, Универмаг салынған. 1955 жылдан бастап кең көлемде тұрғын қалашықты жасылдандыру және көркейту басталды.1960 жылы жасыл алқаптар 95 га. ауданды алды, 35 сәндік және 2 мың жеміс ағаштары сонымен қатар көптеген гүл түрлері болды. 1957 жылдың маусым айында 31516 ә/б құрамына Шаған бекетінде орналасқан (240 объект) бөлімдер кірді. Олардың құрамында 7-ші,16-шы бөлек аэродромдық-құрылыстық полктер,708 участок арнайы жұмыстар, 412 жеке монтаждау ротасы және 1008 әскери госпиталь болды. Бұл бөлімдер 1946-1947 жылдары құрылды және 1954 жылы объектіге қорғаныс құрылысының айрықша маңызды жұмыстарын орындау үшін келді. Көптеген арнайы және ұрыс кешендері салынды, ал 240 обьект ресми емес атауы «Половинкада» біздің қалашыққа кіші ағайын біздің қалашығымыздан көлемі жағынан біраз кішірек қалашық өсіп шыға келді. «О» алаңы Ертістен шамамен бір жарым километрдей жерде сынақ полигонының ғылыми-тәжірибелік бөлімі (ҒТБ) салынып, қоршалды. Бұл аумаққа бірнеше қызметтік ғылыми-зерттеу лабораториялары (биологиялық, радиохимиялық, физикалық өлшеу ) ғимараттар және әскери техниканы сынау секторы, қазіргі уақытта – Радиациялық Қауіпсіздік және Экология Институты салынды. «Ш» алаңы 1949-1962 ж.ж. мерзімінде атмосфералық сынақ жүргізу үшін қызмет етті. Барлығы 130 атмосфералық сынақ жүргізіліп,оның 30- жерүсті ядролық сынағы болды, кейіннен алаң ядролық физика саласының тәжірибелерін өткізуге, және әскери техникаларды сынауға пайдаланылды. Алаңда зерттеу ядролық реакторы, «Сияние» стендтік кешені , 330 орынға арналған 6 қонақ үйі, 4000 адамдық казарма орналасқан. «Балапан» алаңы Жерасты бұрғылау сынақтарын өткізуге және кәдімгі жарылғаш заттармен модельдік тәжірибе жасауды өткізуге қызмет еткен. Алаңда 131 жерасты бұрғылау сынақтары, 33 шахталық жіберу қондырмаларымен, сынауға арналған кең масштабты эксперимент өткізілген, қондырмалардың және инженерлік байланыстардың арнайы форты болды. 850 орындық 5 қонақ үйі,1100 адамдық казарма болды. 1988 жылы КСРО мен СҚШ арасындағы келісім бойынша (1974 жылғы 3 шілдедегі жерасты ядролық қаруларын сынауды шектеу туралы) бақылау жөнінде біріккен эксперимент өткізілді (ББЭ). ББЭ жерасты жарылыстарының параметрлері болды. ===«№ 10» алаң=== Атомдық реакторлар мен жаңа технологиялардың мемлекеттік ғылыми орталығының базалық алаңы болды. (« Луч» ғылыми-өнеркәсіптік бірлестігі). Мұнда екі зерттеу реакторлары, 3 7000 орындық қонақ үйі, 524 адамдақ казарма болды. «Дегелен» алаңы Жерасты штольнядағы ядролық сынақ өткізуге арналған. Барлығы 233 сынақ өткізілген. Алаң физикалық тәжірибелер өткізуге перспективалы болған. Таулы- техникалық және құрылыс-монтаждық өндірістік-техникалық базасы, 1200 орындық қонақ үйі, 1100 адамдақ казарма болды. Барлық тәжірибелік алаңдарда жауынгерлік клуб, монша, орталық жылу беру, су құбыры, су жіберу құбырлары болды. Курчатовта ғылыми-зерттеу лабораториялар, жинақталды, дәрігерлер және биологтар, математиктер мен физиктер сонымен қатар шахтақұрылысшылары өндірістік базасы , бұрғышылар, геологиялық барлаушылар,құрылысшылар орталығы жинақталды. Бұл ағаштармен көмкерілген, фонтандары,бақтары, балалар алаңы, аэродром, теміржол. Автобус бекеттері бар сонымен қатар Мәдениет сарайы, музей, өзінің теледидары, газеті бар әдемі қала болған. Тәулік бойына күнімен , түнімен сынақ алаңдарымен,орталықпен байланысты ұстау және қорғау жөніндегі күзет антеннелеры, радарлық құрылғылардың айналары аспанға қарап тұратын. Бұл Әскери-өндірістік кешеннің (ӘӨК) гүлденіп келе жатқан жабық қалашығы болатын. Мұнда зерттеу және тәжірибе жасауға арналған барлық жағдай жасалды. Қалада белгілі кеңес физактері И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров , Я. Зельдович өмір сүріп, қызмет еткен. Оларды ядролық қарудың әкелері деп атайды. 1990 жылы қала халқа 200 мың адамда құрады. Курчатов сынаушылардың бас лабораториялық-эксперименттік базасы болып саналды. Қаланың тұрғын үй қоры 175056 кв.м, оның 69500 әскерилерге арналды. Қалада грунталған қону жолымен аэродром, 10 тонналық сүт зауыты, 143 тонналық нан зауыты, тәулік бойы өнімдер, 1150 орындық 8 мектепке дейінгі мекеме, 3000 орындық мектеп, 50 койкалы әскери госпиталь, дәрігерлік-санитарлық бөлім, «Болшевичка» тігін фабрикасының филиалы, ұсақ кәсіпорындар мен кооперативтердің бірқатары болды. Радиактивті газдардың сынақтан соң жер бетіне тастау 1989 жылғы 19 ақпандағы ядроға қарсы күшті қозғалыс «Невада- Семей» пайда болуына себеп болды. ҚР Президентінің 29.08.1991ж. № 409 Семей полигонын жабу туралы Жарлығынан кейін қалада күрделі жағдай пайда болды. Ресей әскери бөлімдерінің полигондардан тездетіп жиналуы және дислокациялануы барлық ғылыми-өндірістік құрылым мен қаланың әлеуметтік саласын толығымен бұзылу қатеріне әкелді. Ел басшылығының Курчатов қаласы аумағында орналасқан сәйкес ғылыми ұйымдар мен объектілері және бұрынғы Семей сынақ полигоны кешенінің базасында ҚР ұлттық ядролық орталығын ұйымдастыру туралы шешімі ғылыми потенциалды сақтап қалуға себеп болды. ҚР ҰЯО қалада маңызды шетел инвестициясын тартуға және қосымша жұмыс орындарының пайда болуына септігін тигізді. Полигон дамуының ғылыми-техникалық потенциалды конверсиялау және жаңа технологияларды пайдалану мақсатында 1995 жылы қазақстан-американдық «СЕМТЕХ» кәсіпорын құрылды. 1996 жылы–«КК Интерконнект» негізгі профилі электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру болып табылатын кәсіпорны құрылды. Геологиялық барлау жұмыстарымен Қазақстан-Американдық «ФМЛ Казахстан» кәсіпорны айналысады. ССП аумағына болашағы зор қазба байлықтары концентрациясы сипат алып келеді, бірінші кезекте, алтын мен мыс, сонымен қатар руда емес шикізаттары да байқалған. Қала аумағында «габбро» табиғи тасын қазу және өңдеу жұмыстарымен «Дегелен» кәсіпорны айналысады. ==Географиясы== Курчатов қаласы - бұрынғы Семей сынақ полигонының орталығы. Шығыс Қазақстан облысының батысында орналасқан. Қаланың геофизикалық координаттары СШ 50 44.3-5046,2 және ВД 7830,5-7833,7 құрайды. 11 мың гектар ауданды құрайды. Курчатов қаласының құрамына Курчатов қаласының өзі, [[Дегелен]] бекеті (2 км) және [[Молдары]] селосы (3-4км)кіреді. Көрсетілген тұрғын пункттері ерікті емес, және есепке кірмейді. ===Климаты=== Курчатов қаласы Павлодар облысының Ертіс өзенінің сол жағалауында құрғақ агроклиматты зонада ГТК 0,3-0,5 –ке тең (жазық бозалы-бетегелі дала кіші зонасына жатады) орналасқан. Мұнда климат күрт континентті. Оған тән : көктем-жазғы мерзімде құрғақшылық, жыл бойына атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жеткіліксіз әрі тұрақсыз, жыл бойына әсіресе көктем мезгілінде желді болады, жазды жоғары, қыста төмен ауа температурасы тән. Орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері 250 мм-ге дейін, мұнымен қоса интенсивті вегетациялану кезінде (мамыр-шілде) 90 мм-ге дейін ғана жетеді. Қар жамылғысының биіктігі көп емес, қыста ашық алаңдарда 13 см-ді құрайды. Жылдық орташа температура қалыпты және +2,4градус. Өзге жылдарда максималды температура +40-42 градус, минимальды –48,-49. Ең жылы ай-шілде, ең суық айлар- қаңтар және ақпан. Басым желдер оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, олардың күшеюі сәуір, мамыр, маусым айлары болып табылады. ==Халық саны== 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға қарағанда қалада 9900 адам, 2003 жылмен салыстырғанда халық саны 400 адамға көбейген. Ұлттық құрамы: Қазақтар-3,14 мың адам (31,7%), орыстар-5,96 мың адам (60,2%), басқа ұлттар –0,8 мың адам (8,1%). Қаланың өмір суруі мен барлық қызметін қамтамасыз ету көзі республикалық бюджет. {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||10127 ||{{өсім}}10411 ||102,8 ||4817 ||{{өсім}}5084 ||105,5 ||5310 ||{{өсім}}5327 ||100,3 |} ==Экономикасы== Қалада 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 104 барлық меншіктік нысандағы заңды тұлғалар тіркелген, олардың : шағын-92, орташа-8, ірі-4. Әрекеттегісі-74 кәсіпорын. ===Өндіріс=== Курчатовта 6 әрекеттегі өндірістік кәсіпорын бар: “Коммуналдық көпсалалы пайдалану кәсіпорны” МҚК (сумен, жылумен қамтамасыз ету), ШҚ АЭК Курчатов филиалы (электрэнергиясын өндіру), “КК Интерконнект” (электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру), «Азот» ӨК (газтәрізді және сұйық оттегін, ацетилен өндіру), «Луч» КИП ЖШС (салмақты өлшеу жүйесін өндіру және қызмет көрсету), «Дегелең тас» ЖШС (табиғи тастар мен өңдеу плиталарын өндіру). Ауылшаруашылығы. Қала аумағында ауылшаруашылығы және шаруа қожалығы тіркелмеген, бірақ халықтың қосымша шаруашылығы мен саяжайлық кооперативтері бар. Кәсіпкерлік. Салық комитетінің мәліметтері бойынша қалада 629 адам айналысатын 292 шағын кәсіпкерлік субьектісі, тіркелген. Оның ішінде : 29 шағын кәсіпкерлік, 98 жеке тұлға патентпен жұмыс істейді, 98- куәлікпен, 67- жай декларациямен жұмыс істейді. Қалада 3 наубайхана жұмыс істейді (Надеев, Вдонин, Ковалева). ==Қарауға тұрарлық жерлер== ===Ескерткіштер=== • Жеңіс ескерткіші • Курчатовқа арналған ескерткіш • Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш Жеңіс ескеркіші 1985 жылы Павлодар қаласының сәулетшісі, 31516 ә/б әскери құрылысшылырмен және 52605 ә/б әскери құрылысшыларымен салынған. Ескерткіштің ашылуы 1985 жылы 9 мамырда болған. Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш 1972 жылы салына басталған. 10 тамызда оның ашылуы болған. Сәулетшісі - Ресей Федерациясының мәдениетіне еңбегі сіңген сәулетші - [[Корнеев Георгий Александрович]]. Ескерткіш қаланы тұрғызған әскери құрылысшылар құрметіне салынған (1947-1972). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Абай облысы қалалары]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] 2s6dmf2i042ndc7175ni9jlwc1egot0 3578937 3578935 2026-04-08T12:31:33Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578937 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы =Курчатов |сурет = RIAN archive 440214 A monument to Kurchatov on the background of the Semipalatinsk nuclear test site's Central Staff.jpg |сурет атауы = Қаладағы [[Игорь Васильевич Курчатов|И.Курчатов]] ескерткіші |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Курчатова.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min =45|lat_sec = |lon_deg =78 |lon_min =32|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев |құрылған уақыты = 1947 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1948 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 457<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (59,48 %)<br /> [[орыстар]] (33,50 %)<br /> [[немістер]] (1,68 %)<br /> [[татарлар]] (1,33 %)<br /> [[украиндар]] (1,30 %)<br /> басқалары (2,71 %)<br /> (2023 ж.)<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = 071100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-kurchatov?lang=kk Курчатов қаласының әкімдігі |сайт тілі =kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Курчатов''' — Қазақстанның [[Абай облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. [[Ертіс]] өзенінің сол жағалауында [[Семей]] және [[Павлодар]] қалаларының аралығында орналасқан. [[1991 жыл]]ы жабылған бұрынғы [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]]ның орталығы. Қала кеңес физигі [[Игорь Васильевич Курчатов|Игорь Курчатов]]тың есімімен аталған. ==Тарихы== Ядролық зерттеу полигонын құру туралы шешім КСРО Министрлер Кеңесінің және КОКП Орталық комитетімен 1947 жылы 21 тамызда қабылданды. Полигон «Оқу полигоны» ауызша аталды, шифр әскери бөлім 52605. Полигонның қалыптасуы Мəскеу облысының Звенигород қаласында басталды. Алғашқы әскери бөлімдер мен жеке бөлімшелер 1947 жылғы 1 маусымнан бастап [[Павлодар облысы]]ның Майский ауданының Молдары поселкесіне қоныс аудара бастады. Полигон Қазақстан Республикасының Семей, [[Павлодар]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды облыстарының]] аумақтарында орналасқан. Жалпы ауданы-18500км кв., периметр-600 км-ге жуық. Аталған облыстардың тәртібіне 54%, 39%, және 37% полигон аумағы тиіс келеді. Полигон сынақтарына дайындық жұмыстары 1949 жылғы шілде айында аяқталды. Сол жылдың 29 тамыз айында КСРО-да алғаш ядролық құрылғының сынағы өткізілді. Сынаққа тікелей ғылыми жетекшілік [[Игорь Васильевич Курчатов|И.В. Курчатов]] атқарды. 1953 жылғы 12 тамызда полигонда алғаш термоядролық құрылғы , 1955 жылы 22 қарашада – сутегі бомбасы сыналды. Ядролық сынақтар ядролық жарылыс құрылғылары және қарулардың үлгілерін сынау мақсатында өткізілді. Кейіннен халық-шаруашылық мақсатта өткізілді. Полигон күрделі ғылыми-зерттеу кешені болып саналды. Құрылымы жағынан ол базалық Курчатов қаласынан тұрды.(ауданы «М») , «[[Балапан]]» лабораториялық -эксперименттік базасымен,пл. «№ 10», пл. « Дегелең», пл. «Ш». Сынақ алаңдары құрылысымен қатар сынақ алаңынан 130 км [[Семей]] қаласынан батысқа қарай орналасқан тұрғын әкімшілік орталық салына бастады. Алғашқыда тұрғын қалашық әскери гарнизоны жұмыс істеді, Семей- Конечная бекеті теміржол магистралі құрылысының аяқталуынан соң айрықша құпиялылығына байланысты «Москва-400» атауына ие болды. 1947 жылдан бастап қала статусына ие болып, Курчатов аталынды. Әлемге Семей-21 ретінде белгілі (пошта бөлімшесі). Қаланың тарихы ядролық қару базасының құрылу тарихымен ажырамас байланыста. Өзінің тарихындағы ең сұрапыл Ұлы Отан соғысында қорғаныс сипаттағы күрделі мәселелер шешімімен, 1947 жылы КСРО МК және КОКП ОК қаулысымен Тау сейсмикалық бекеті (ТСБ), атомдық зарядтарды табиғи сынау үшін «905» обьектісі құрылды. ОП-2 алғашқы командирі артиллерия генерал-лейтенанты Рожанович Петр Михайлович (1948 жылғы ақпан- қыркүйек). Оны артиллерия генерал- майоры [[Колесников Сергей Георгиевич]] алмастырды. Семей сынақ полигонының соңғы командирі [[Коноваленко Юрий Владимирович]] болды. Алғашқы дайындыққа жетекшілік етуші [[Игорь Васильевич Курчатов]] болды. Әскери құрылысшылар 1947 жылы [[Ертіс]] өзенінің жағасына ([[Обь өзені]]нің үлкен сағасы, Қазақстанның маңызды өзендерінің бірі) орналасты. Семей қаласынан шамамен 130 км, ағыстан төмен қарай тұрғын-үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, техникалық құрылғылардың құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіле бастады. Бос орында құрылыс бастау қиынға соқты. Жеке құрам үшін шатырлы қалашық, өзен ағысына жақын жерде су ысыту үшін темір бөшкелері бар моншалар жасалды. Сонымен қатар әскерлерге жертөлелер жасау үшін жер қазылып, фашиналар тоқылып, орманнан тіреулер алынып, жертөлелерді фашиналармен жауып, үстінен құм себілді. Офицерлер жертөлелері тақтайшалармен жабылып, ішінен фанералармен қоршалды. Әскерлерде қыс бойына тамшылар тамып, әсіресе күн жылып,қар еріген мезгілде тоқтамады. Отынның жеткілікті мөлшерде болмауы офицерлер үйінің қабырғаларында шық қырау қабаттарымен қапталатын. Қыс (әсіресе 1948 жылы) өте қатты болды, 40-50 градусқа дейін жететін және қол және аяқ саусақатарының үсініп, кестіру жағдайлары жиі болған. Ақпан айларының аязынан, боранынан жертөлелер есіктері жабылып қалып, көбінесе аршып алуға тура келетін. Жеке құрамға азық-түлік жеткізу үшін автожолдардың болмауынан күніне 300грамм ғана нан жеуге рұқсат етілген. Полигондағы өмір сүру жағдайы майдандағыдан кем болған жоқ: сол сияқты жертөлелер, жол қазандық азықтану, заттық, саудалық аттестаттар, жанұядан алыстатылу, қатаң жағдай режимі. Қойылған мәселелерді орындау, үлкен ерік күші, шыдамдылық, жеңімпаз елге деген сүйіспеншілік, әскери құрылысшаларға, командирлерге подполковник Барсуков В.М.,, Подполковниктер Евтиков М.А., Евдокимов А.А., Тран В.И. және басқаларына өте қысылтаяң мерзімде ,1949 жылдың шілде айына дейін ядролық қаруларды сынау құрылғылары мен объектілерін дайындауды аяқтау қажет болды. Қатарлас құрамына 2 құрылыс полкі кіретін 31516 әскери бөліміне жүктелген тұрғын қалашық құрылысы ( М алаңы) басталды. Әскери құрылысшалардың алдына заманға сай, толық ыңғайластырылған әскери қалашық салу міндеті қойылды. Бұл міндетті 53 инженерлік-құрылыс полкі орындады. Біртіндеп қалашық өсе бастады, адамдар өмірі ыңғайлана бастады. Жеке құрам жертөлелерден тұрғын үйлер мен казармаларға көшті және алғашқы құрылыс болып Ленин көшелеріндегі үйлер және ЖПО, 52605 ә-б гарнизондық штабы болды. Полигон басшысына арналып коттедж салынды, бірақ оған бірінші жарылыста Л.П. Берия өз қорғаушыларымен қоныстанды. 1949 жылы «Офицерлер үйі» пайдалануға енгізілді. 1950 жылы –су тазалау құрылғысының барлық кешенімен су алу бекеті құрылысы аяқталды. Ең алғашқы 36 пәтерлік үйлер 1952 жылдың жазында берілді. Бұл Первомайская 32, (құрылысшылар үйі) және Молодежная,2 (Победы). Екі қабатты казарма, госпитальдің хирургиялық бөлімі1953 жылы аяқталды. Ертіс жағасындағы жағалау сатыларымен тас қалауларымен 1954 жылы құрылған. Офицерлердің жанұяларына келуге 1952-1953 жылдары ғана рұқсат етілді. Тұрғын үй мәселелерін шешу үшін 2-3 айға созылған үлкен бетондардан үйлер кварталдарын салу басталды. 1956-1958 жылдары гарнизонда моншалық-кір жуу комбинаты, монша, жаңа наубайхана, Универмаг салынған. 1955 жылдан бастап кең көлемде тұрғын қалашықты жасылдандыру және көркейту басталды.1960 жылы жасыл алқаптар 95 га. ауданды алды, 35 сәндік және 2 мың жеміс ағаштары сонымен қатар көптеген гүл түрлері болды. 1957 жылдың маусым айында 31516 ә/б құрамына Шаған бекетінде орналасқан (240 объект) бөлімдер кірді. Олардың құрамында 7-ші,16-шы бөлек аэродромдық-құрылыстық полктер,708 участок арнайы жұмыстар, 412 жеке монтаждау ротасы және 1008 әскери госпиталь болды. Бұл бөлімдер 1946-1947 жылдары құрылды және 1954 жылы объектіге қорғаныс құрылысының айрықша маңызды жұмыстарын орындау үшін келді. Көптеген арнайы және ұрыс кешендері салынды, ал 240 обьект ресми емес атауы «Половинкада» біздің қалашыққа кіші ағайын біздің қалашығымыздан көлемі жағынан біраз кішірек қалашық өсіп шыға келді. «О» алаңы Ертістен шамамен бір жарым километрдей жерде сынақ полигонының ғылыми-тәжірибелік бөлімі (ҒТБ) салынып, қоршалды. Бұл аумаққа бірнеше қызметтік ғылыми-зерттеу лабораториялары (биологиялық, радиохимиялық, физикалық өлшеу ) ғимараттар және әскери техниканы сынау секторы, қазіргі уақытта – Радиациялық Қауіпсіздік және Экология Институты салынды. «Ш» алаңы 1949-1962 ж.ж. мерзімінде атмосфералық сынақ жүргізу үшін қызмет етті. Барлығы 130 атмосфералық сынақ жүргізіліп,оның 30- жерүсті ядролық сынағы болды, кейіннен алаң ядролық физика саласының тәжірибелерін өткізуге, және әскери техникаларды сынауға пайдаланылды. Алаңда зерттеу ядролық реакторы, «Сияние» стендтік кешені , 330 орынға арналған 6 қонақ үйі, 4000 адамдық казарма орналасқан. «Балапан» алаңы Жерасты бұрғылау сынақтарын өткізуге және кәдімгі жарылғаш заттармен модельдік тәжірибе жасауды өткізуге қызмет еткен. Алаңда 131 жерасты бұрғылау сынақтары, 33 шахталық жіберу қондырмаларымен, сынауға арналған кең масштабты эксперимент өткізілген, қондырмалардың және инженерлік байланыстардың арнайы форты болды. 850 орындық 5 қонақ үйі,1100 адамдық казарма болды. 1988 жылы КСРО мен СҚШ арасындағы келісім бойынша (1974 жылғы 3 шілдедегі жерасты ядролық қаруларын сынауды шектеу туралы) бақылау жөнінде біріккен эксперимент өткізілді (ББЭ). ББЭ жерасты жарылыстарының параметрлері болды. ===«№ 10» алаң=== Атомдық реакторлар мен жаңа технологиялардың мемлекеттік ғылыми орталығының базалық алаңы болды. (« Луч» ғылыми-өнеркәсіптік бірлестігі). Мұнда екі зерттеу реакторлары, 3 7000 орындық қонақ үйі, 524 адамдақ казарма болды. «Дегелен» алаңы Жерасты штольнядағы ядролық сынақ өткізуге арналған. Барлығы 233 сынақ өткізілген. Алаң физикалық тәжірибелер өткізуге перспективалы болған. Таулы- техникалық және құрылыс-монтаждық өндірістік-техникалық базасы, 1200 орындық қонақ үйі, 1100 адамдақ казарма болды. Барлық тәжірибелік алаңдарда жауынгерлік клуб, монша, орталық жылу беру, су құбыры, су жіберу құбырлары болды. Курчатовта ғылыми-зерттеу лабораториялар, жинақталды, дәрігерлер және биологтар, математиктер мен физиктер сонымен қатар шахтақұрылысшылары өндірістік базасы , бұрғышылар, геологиялық барлаушылар,құрылысшылар орталығы жинақталды. Бұл ағаштармен көмкерілген, фонтандары,бақтары, балалар алаңы, аэродром, теміржол. Автобус бекеттері бар сонымен қатар Мәдениет сарайы, музей, өзінің теледидары, газеті бар әдемі қала болған. Тәулік бойына күнімен , түнімен сынақ алаңдарымен,орталықпен байланысты ұстау және қорғау жөніндегі күзет антеннелеры, радарлық құрылғылардың айналары аспанға қарап тұратын. Бұл Әскери-өндірістік кешеннің (ӘӨК) гүлденіп келе жатқан жабық қалашығы болатын. Мұнда зерттеу және тәжірибе жасауға арналған барлық жағдай жасалды. Қалада белгілі кеңес физактері И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров , Я. Зельдович өмір сүріп, қызмет еткен. Оларды ядролық қарудың әкелері деп атайды. 1990 жылы қала халқа 200 мың адамда құрады. Курчатов сынаушылардың бас лабораториялық-эксперименттік базасы болып саналды. Қаланың тұрғын үй қоры 175056 кв.м, оның 69500 әскерилерге арналды. Қалада грунталған қону жолымен аэродром, 10 тонналық сүт зауыты, 143 тонналық нан зауыты, тәулік бойы өнімдер, 1150 орындық 8 мектепке дейінгі мекеме, 3000 орындық мектеп, 50 койкалы әскери госпиталь, дәрігерлік-санитарлық бөлім, «Болшевичка» тігін фабрикасының филиалы, ұсақ кәсіпорындар мен кооперативтердің бірқатары болды. Радиактивті газдардың сынақтан соң жер бетіне тастау 1989 жылғы 19 ақпандағы ядроға қарсы күшті қозғалыс «Невада- Семей» пайда болуына себеп болды. ҚР Президентінің 29.08.1991ж. № 409 Семей полигонын жабу туралы Жарлығынан кейін қалада күрделі жағдай пайда болды. Ресей әскери бөлімдерінің полигондардан тездетіп жиналуы және дислокациялануы барлық ғылыми-өндірістік құрылым мен қаланың әлеуметтік саласын толығымен бұзылу қатеріне әкелді. Ел басшылығының Курчатов қаласы аумағында орналасқан сәйкес ғылыми ұйымдар мен объектілері және бұрынғы Семей сынақ полигоны кешенінің базасында ҚР ұлттық ядролық орталығын ұйымдастыру туралы шешімі ғылыми потенциалды сақтап қалуға себеп болды. ҚР ҰЯО қалада маңызды шетел инвестициясын тартуға және қосымша жұмыс орындарының пайда болуына септігін тигізді. Полигон дамуының ғылыми-техникалық потенциалды конверсиялау және жаңа технологияларды пайдалану мақсатында 1995 жылы қазақстан-американдық «СЕМТЕХ» кәсіпорын құрылды. 1996 жылы–«КК Интерконнект» негізгі профилі электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру болып табылатын кәсіпорны құрылды. Геологиялық барлау жұмыстарымен Қазақстан-Американдық «ФМЛ Казахстан» кәсіпорны айналысады. ССП аумағына болашағы зор қазба байлықтары концентрациясы сипат алып келеді, бірінші кезекте, алтын мен мыс, сонымен қатар руда емес шикізаттары да байқалған. Қала аумағында «габбро» табиғи тасын қазу және өңдеу жұмыстарымен «Дегелен» кәсіпорны айналысады. ==Географиясы== Курчатов қаласы - бұрынғы Семей сынақ полигонының орталығы. Шығыс Қазақстан облысының батысында орналасқан. Қаланың геофизикалық координаттары СШ 50 44.3-5046,2 және ВД 7830,5-7833,7 құрайды. 11 мың гектар ауданды құрайды. Курчатов қаласының құрамына Курчатов қаласының өзі, [[Дегелен]] бекеті (2 км) және [[Молдары]] селосы (3-4км)кіреді. Көрсетілген тұрғын пункттері ерікті емес, және есепке кірмейді. ===Климаты=== Курчатов қаласы Павлодар облысының Ертіс өзенінің сол жағалауында құрғақ агроклиматты зонада ГТК 0,3-0,5 –ке тең (жазық бозалы-бетегелі дала кіші зонасына жатады) орналасқан. Мұнда климат күрт континентті. Оған тән : көктем-жазғы мерзімде құрғақшылық, жыл бойына атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жеткіліксіз әрі тұрақсыз, жыл бойына әсіресе көктем мезгілінде желді болады, жазды жоғары, қыста төмен ауа температурасы тән. Орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері 250 мм-ге дейін, мұнымен қоса интенсивті вегетациялану кезінде (мамыр-шілде) 90 мм-ге дейін ғана жетеді. Қар жамылғысының биіктігі көп емес, қыста ашық алаңдарда 13 см-ді құрайды. Жылдық орташа температура қалыпты және +2,4градус. Өзге жылдарда максималды температура +40-42 градус, минимальды –48,-49. Ең жылы ай-шілде, ең суық айлар- қаңтар және ақпан. Басым желдер оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, олардың күшеюі сәуір, мамыр, маусым айлары болып табылады. ==Халық саны== 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға қарағанда қалада 9900 адам, 2003 жылмен салыстырғанда халық саны 400 адамға көбейген. Ұлттық құрамы: Қазақтар-3,14 мың адам (31,7%), орыстар-5,96 мың адам (60,2%), басқа ұлттар –0,8 мың адам (8,1%). Қаланың өмір суруі мен барлық қызметін қамтамасыз ету көзі республикалық бюджет. {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||10127 ||{{өсім}}10411 ||102,8 ||4817 ||{{өсім}}5084 ||105,5 ||5310 ||{{өсім}}5327 ||100,3 |} ==Экономикасы== Қалада 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 104 барлық меншіктік нысандағы заңды тұлғалар тіркелген, олардың : шағын-92, орташа-8, ірі-4. Әрекеттегісі-74 кәсіпорын. ===Өндіріс=== Курчатовта 6 әрекеттегі өндірістік кәсіпорын бар: “Коммуналдық көпсалалы пайдалану кәсіпорны” МҚК (сумен, жылумен қамтамасыз ету), ШҚ АЭК Курчатов филиалы (электрэнергиясын өндіру), “КК Интерконнект” (электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру), «Азот» ӨК (газтәрізді және сұйық оттегін, ацетилен өндіру), «Луч» КИП ЖШС (салмақты өлшеу жүйесін өндіру және қызмет көрсету), «Дегелең тас» ЖШС (табиғи тастар мен өңдеу плиталарын өндіру). Ауылшаруашылығы. Қала аумағында ауылшаруашылығы және шаруа қожалығы тіркелмеген, бірақ халықтың қосымша шаруашылығы мен саяжайлық кооперативтері бар. Кәсіпкерлік. Салық комитетінің мәліметтері бойынша қалада 629 адам айналысатын 292 шағын кәсіпкерлік субьектісі, тіркелген. Оның ішінде : 29 шағын кәсіпкерлік, 98 жеке тұлға патентпен жұмыс істейді, 98- куәлікпен, 67- жай декларациямен жұмыс істейді. Қалада 3 наубайхана жұмыс істейді (Надеев, Вдонин, Ковалева). ==Қарауға тұрарлық жерлер== ===Ескерткіштер=== • Жеңіс ескерткіші • Курчатовқа арналған ескерткіш • Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш Жеңіс ескерткіші 1985 жылы Павлодар қаласының сәулетшісі, 31516 ә/б әскери құрылысшылырмен және 52605 ә/б әскери құрылысшыларымен салынған. Ескерткіштің ашылуы 1985 жылы 9 мамырда болған. Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш 1972 жылы салына басталған. 10 тамызда оның ашылуы болған. Сәулетшісі - Ресей Федерациясының мәдениетіне еңбегі сіңген сәулетші - [[Корнеев Георгий Александрович]]. Ескерткіш қаланы тұрғызған әскери құрылысшылар құрметіне салынған (1947-1972). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Абай облысы қалалары]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] ngtnp7m0o0rm3aguigu17zg0l65xaj1 3578940 3578937 2026-04-08T12:34:11Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578940 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы =Курчатов |сурет = RIAN archive 440214 A monument to Kurchatov on the background of the Semipalatinsk nuclear test site's Central Staff.jpg |сурет атауы = Қаладағы [[Игорь Васильевич Курчатов|И.Курчатов]] ескерткіші |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Курчатова.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min =45|lat_sec = |lon_deg =78 |lon_min =32|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев |құрылған уақыты = 1947 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1948 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 457<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (59,48 %)<br /> [[орыстар]] (33,50 %)<br /> [[немістер]] (1,68 %)<br /> [[татарлар]] (1,33 %)<br /> [[украиндар]] (1,30 %)<br /> басқалары (2,71 %)<br /> (2023 ж.)<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = 071100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-kurchatov?lang=kk Курчатов қаласының әкімдігі |сайт тілі =kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Курчатов''' — Қазақстанның [[Абай облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. [[Ертіс]] өзенінің сол жағалауында [[Семей]] және [[Павлодар]] қалаларының аралығында орналасқан. [[1991 жыл]]ы жабылған бұрынғы [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]]ның орталығы. Қала кеңес физигі [[Игорь Васильевич Курчатов|Игорь Курчатов]]тың есімімен аталған. ==Тарихы== Ядролық зерттеу полигонын құру туралы шешім КСРО Министрлер Кеңесінің және КОКП Орталық комитетімен 1947 жылы 21 тамызда қабылданды. Полигон «Оқу полигоны» ауызша аталды, шифр әскери бөлім 52605. Полигонның қалыптасуы Мəскеу облысының Звенигород қаласында басталды. Алғашқы әскери бөлімдер мен жеке бөлімшелер 1947 жылғы 1 маусымнан бастап [[Павлодар облысы]]ның Майский ауданының Молдары поселкесіне қоныс аудара бастады. Полигон Қазақстан Республикасының Семей, [[Павлодар]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды облыстарының]] аумақтарында орналасқан. Жалпы ауданы-18500км кв., периметр-600 км-ге жуық. Аталған облыстардың тәртібіне 54%, 39%, және 37% полигон аумағы тиіс келеді. Полигон сынақтарына дайындық жұмыстары 1949 жылғы шілде айында аяқталды. Сол жылдың 29 тамыз айында КСРО-да алғаш ядролық құрылғының сынағы өткізілді. Сынаққа тікелей ғылыми жетекшілік [[Игорь Васильевич Курчатов|И.В. Курчатов]] атқарды. 1953 жылғы 12 тамызда полигонда алғаш термоядролық құрылғы , 1955 жылы 22 қарашада – сутегі бомбасы сыналды. Ядролық сынақтар ядролық жарылыс құрылғылары және қарулардың үлгілерін сынау мақсатында өткізілді. Кейіннен халық-шаруашылық мақсатта өткізілді. Полигон күрделі ғылыми-зерттеу кешені болып саналды. Құрылымы жағынан ол базалық Курчатов қаласынан тұрды.(ауданы «М») , «[[Балапан]]» лабораториялық -эксперименттік базасымен,пл. «№ 10», пл. « Дегелең», пл. «Ш». Сынақ алаңдары құрылысымен қатар сынақ алаңынан 130 км [[Семей]] қаласынан батысқа қарай орналасқан тұрғын әкімшілік орталық салына бастады. Алғашқыда тұрғын қалашық әскери гарнизоны жұмыс істеді, Семей- Конечная бекеті теміржол магистралі құрылысының аяқталуынан соң айрықша құпиялылығына байланысты «Москва-400» атауына ие болды. 1947 жылдан бастап қала статусына ие болып, Курчатов аталынды. Әлемге Семей-21 ретінде белгілі (пошта бөлімшесі). Қаланың тарихы ядролық қару базасының құрылу тарихымен ажырамас байланыста. Өзінің тарихындағы ең сұрапыл Ұлы Отан соғысында қорғаныс сипаттағы күрделі мәселелер шешімімен, 1947 жылы КСРО МК және КОКП ОК қаулысымен Тау сейсмикалық бекеті (ТСБ), атомдық зарядтарды табиғи сынау үшін «905» обьектісі құрылды. ОП-2 алғашқы командирі артиллерия генерал-лейтенанты Рожанович Петр Михайлович (1948 жылғы ақпан- қыркүйек). Оны артиллерия генерал- майоры [[Колесников Сергей Георгиевич]] алмастырды. Семей сынақ полигонының соңғы командирі [[Коноваленко Юрий Владимирович]] болды. Алғашқы дайындыққа жетекшілік етуші [[Игорь Васильевич Курчатов]] болды. Әскери құрылысшылар 1947 жылы [[Ертіс]] өзенінің жағасына ([[Обь өзені]]нің үлкен сағасы, Қазақстанның маңызды өзендерінің бірі) орналасты. Семей қаласынан шамамен 130 км, ағыстан төмен қарай тұрғын-үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, техникалық құрылғылардың құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіле бастады. Бос орында құрылыс бастау қиынға соқты. Жеке құрам үшін шатырлы қалашық, өзен ағысына жақын жерде су ысыту үшін темір бөшкелері бар моншалар жасалды. Сонымен қатар әскерлерге жертөлелер жасау үшін жер қазылып, фашиналар тоқылып, орманнан тіреулер алынып, жертөлелерді фашиналармен жауып, үстінен құм себілді. Офицерлер жертөлелері тақтайшалармен жабылып, ішінен фанералармен қоршалды. Әскерлерде қыс бойына тамшылар тамып, әсіресе күн жылып,қар еріген мезгілде тоқтамады. Отынның жеткілікті мөлшерде болмауы офицерлер үйінің қабырғаларында шық қырау қабаттарымен қапталатын. Қыс (әсіресе 1948 жылы) өте қатты болды, 40-50 градусқа дейін жететін және қол және аяқ саусақатарының үсініп, кестіру жағдайлары жиі болған. Ақпан айларының аязынан, боранынан жертөлелер есіктері жабылып қалып, көбінесе аршып алуға тура келетін. Жеке құрамға азық-түлік жеткізу үшін автожолдардың болмауынан күніне 300грамм ғана нан жеуге рұқсат етілген. Полигондағы өмір сүру жағдайы майдандағыдан кем болған жоқ: сол сияқты жертөлелер, жол қазандық азықтану, заттық, саудалық аттестаттар, жанұядан алыстатылу, қатаң жағдай режимі. Қойылған мәселелерді орындау, үлкен ерік күші, шыдамдылық, жеңімпаз елге деген сүйіспеншілік, әскери құрылысшаларға, командирлерге подполковник Барсуков В.М.,, Подполковниктер Евтиков М.А., Евдокимов А.А., Тран В.И. және басқаларына өте қысылтаяң мерзімде ,1949 жылдың шілде айына дейін ядролық қаруларды сынау құрылғылары мен объектілерін дайындауды аяқтау қажет болды. Қатарлас құрамына 2 құрылыс полкі кіретін 31516 әскери бөліміне жүктелген тұрғын қалашық құрылысы ( М алаңы) басталды. Әскери құрылысшалардың алдына заманға сай, толық ыңғайластырылған әскери қалашық салу міндеті қойылды. Бұл міндетті 53 инженерлік-құрылыс полкі орындады. Біртіндеп қалашық өсе бастады, адамдар өмірі ыңғайлана бастады. Жеке құрам жертөлелерден тұрғын үйлер мен казармаларға көшті және алғашқы құрылыс болып Ленин көшелеріндегі үйлер және ЖПО, 52605 ә-б гарнизондық штабы болды. Полигон басшысына арналып коттедж салынды, бірақ оған бірінші жарылыста Л.П. Берия өз қорғаушыларымен қоныстанды. 1949 жылы «Офицерлер үйі» пайдалануға енгізілді. 1950 жылы –су тазалау құрылғысының барлық кешенімен су алу бекеті құрылысы аяқталды. Ең алғашқы 36 пәтерлік үйлер 1952 жылдың жазында берілді. Бұл Первомайская 32, (құрылысшылар үйі) және Молодежная,2 (Победы). Екі қабатты казарма, госпитальдің хирургиялық бөлімі1953 жылы аяқталды. Ертіс жағасындағы жағалау сатыларымен тас қалауларымен 1954 жылы құрылған. Офицерлердің жанұяларына келуге 1952-1953 жылдары ғана рұқсат етілді. Тұрғын үй мәселелерін шешу үшін 2-3 айға созылған үлкен бетондардан үйлер кварталдарын салу басталды. 1956-1958 жылдары гарнизонда моншалық-кір жуу комбинаты, монша, жаңа наубайхана, Универмаг салынған. 1955 жылдан бастап кең көлемде тұрғын қалашықты жасылдандыру және көркейту басталды.1960 жылы жасыл алқаптар 95 га. ауданды алды, 35 сәндік және 2 мың жеміс ағаштары сонымен қатар көптеген гүл түрлері болды. 1957 жылдың маусым айында 31516 ә/б құрамына Шаған бекетінде орналасқан (240 объект) бөлімдер кірді. Олардың құрамында 7-ші,16-шы бөлек аэродромдық-құрылыстық полктер,708 участок арнайы жұмыстар, 412 жеке монтаждау ротасы және 1008 әскери госпиталь болды. Бұл бөлімдер 1946-1947 жылдары құрылды және 1954 жылы объектіге қорғаныс құрылысының айрықша маңызды жұмыстарын орындау үшін келді. Көптеген арнайы және ұрыс кешендері салынды, ал 240 обьект ресми емес атауы «Половинкада» біздің қалашыққа кіші ағайын біздің қалашығымыздан көлемі жағынан біраз кішірек қалашық өсіп шыға келді. «О» алаңы Ертістен шамамен бір жарым километрдей жерде сынақ полигонының ғылыми-тәжірибелік бөлімі (ҒТБ) салынып, қоршалды. Бұл аумаққа бірнеше қызметтік ғылыми-зерттеу лабораториялары (биологиялық, радиохимиялық, физикалық өлшеу ) ғимараттар және әскери техниканы сынау секторы, қазіргі уақытта – Радиациялық Қауіпсіздік және Экология Институты салынды. «Ш» алаңы 1949-1962 ж.ж. мерзімінде атмосфералық сынақ жүргізу үшін қызмет етті. Барлығы 130 атмосфералық сынақ жүргізіліп,оның 30- жерүсті ядролық сынағы болды, кейіннен алаң ядролық физика саласының тәжірибелерін өткізуге, және әскери техникаларды сынауға пайдаланылды. Алаңда зерттеу ядролық реакторы, «Сияние» стендтік кешені , 330 орынға арналған 6 қонақ үйі, 4000 адамдық казарма орналасқан. «Балапан» алаңы Жерасты бұрғылау сынақтарын өткізуге және кәдімгі жарылғаш заттармен модельдік тәжірибе жасауды өткізуге қызмет еткен. Алаңда 131 жерасты бұрғылау сынақтары, 33 шахталық жіберу қондырмаларымен, сынауға арналған кең масштабты эксперимент өткізілген, қондырмалардың және инженерлік байланыстардың арнайы форты болды. 850 орындық 5 қонақ үйі,1100 адамдық казарма болды. 1988 жылы КСРО мен СҚШ арасындағы келісім бойынша (1974 жылғы 3 шілдедегі жерасты ядролық қаруларын сынауды шектеу туралы) бақылау жөнінде біріккен эксперимент өткізілді (ББЭ). ББЭ жерасты жарылыстарының параметрлері болды. ===«№ 10» алаң=== Атомдық реакторлар мен жаңа технологиялардың мемлекеттік ғылыми орталығының базалық алаңы болды. (« Луч» ғылыми-өнеркәсіптік бірлестігі). Мұнда екі зерттеу реакторлары, 3 7000 орындық қонақ үйі, 524 адамдақ казарма болды. «Дегелен» алаңы Жерасты штольнядағы ядролық сынақ өткізуге арналған. Барлығы 233 сынақ өткізілген. Алаң физикалық тәжірибелер өткізуге перспективалы болған. Таулы- техникалық және құрылыс-монтаждық өндірістік-техникалық базасы, 1200 орындық қонақ үйі, 1100 адамдақ казарма болды. Барлық тәжірибелік алаңдарда жауынгерлік клуб, монша, орталық жылу беру, су құбыры, су жіберу құбырлары болды. Курчатовта ғылыми-зерттеу лабораториялар, жинақталды, дәрігерлер және биологтар, математиктер мен физиктер сонымен қатар шахтақұрылысшылары өндірістік базасы , бұрғышылар, геологиялық барлаушылар,құрылысшылар орталығы жинақталды. Бұл ағаштармен көмкерілген, фонтандары,бақтары, балалар алаңы, аэродром, теміржол. Автобус бекеттері бар сонымен қатар Мәдениет сарайы, музей, өзінің теледидары, газеті бар әдемі қала болған. Тәулік бойына күнімен , түнімен сынақ алаңдарымен,орталықпен байланысты ұстау және қорғау жөніндегі күзет антеннелеры, радарлық құрылғылардың айналары аспанға қарап тұратын. Бұл Әскери-өндірістік кешеннің (ӘӨК) гүлденіп келе жатқан жабық қалашығы болатын. Мұнда зерттеу және тәжірибе жасауға арналған барлық жағдай жасалды. Қалада белгілі кеңес физактері И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров , Я. Зельдович өмір сүріп, қызмет еткен. Оларды ядролық қарудың әкелері деп атайды. 1990 жылы қала халқа 200 мың адамда құрады. Курчатов сынаушылардың бас лабораториялық-эксперименттік базасы болып саналды. Қаланың тұрғын үй қоры 175056 кв.м, оның 69500 әскерилерге арналды. Қалада грунталған қону жолымен аэродром, 10 тонналық сүт зауыты, 143 тонналық нан зауыты, тәулік бойы өнімдер, 1150 орындық 8 мектепке дейінгі мекеме, 3000 орындық мектеп, 50 койкалы әскери госпиталь, дәрігерлік-санитарлық бөлім, «Болшевичка» тігін фабрикасының филиалы, ұсақ кәсіпорындар мен кооперативтердің бірқатары болды. Радиактивті газдардың сынақтан соң жер бетіне тастау 1989 жылғы 19 ақпандағы ядроға қарсы күшті қозғалыс «Невада- Семей» пайда болуына себеп болды. ҚР Президентінің 29.08.1991ж. № 409 Семей полигонын жабу туралы Жарлығынан кейін қалада күрделі жағдай пайда болды. Ресей әскери бөлімдерінің полигондардан тездетіп жиналуы және дислокациялануы барлық ғылыми-өндірістік құрылым мен қаланың әлеуметтік саласын толығымен бұзылу қатеріне әкелді. Ел басшылығының Курчатов қаласы аумағында орналасқан сәйкес ғылыми ұйымдар мен объектілері және бұрынғы Семей сынақ полигоны кешенінің базасында ҚР ұлттық ядролық орталығын ұйымдастыру туралы шешімі ғылыми потенциалды сақтап қалуға себеп болды. ҚР ҰЯО қалада маңызды шетел инвестициясын тартуға және қосымша жұмыс орындарының пайда болуына септігін тигізді. Полигон дамуының ғылыми-техникалық потенциалды конверсиялау және жаңа технологияларды пайдалану мақсатында 1995 жылы қазақстан-американдық «СЕМТЕХ» кәсіпорын құрылды. 1996 жылы–«КК Интерконнект» негізгі профилі электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру болып табылатын кәсіпорны құрылды. Геологиялық барлау жұмыстарымен Қазақстан-Американдық «ФМЛ Казахстан» кәсіпорны айналысады. ССП аумағына болашағы зор қазба байлықтары концентрациясы сипат алып келеді, бірінші кезекте, алтын мен мыс, сонымен қатар руда емес шикізаттары да байқалған. Қала аумағында «габбро» табиғи тасын қазу және өңдеу жұмыстарымен «Дегелен» кәсіпорны айналысады. ==Географиясы== Курчатов қаласы - бұрынғы Семей сынақ полигонының орталығы. Шығыс Қазақстан облысының батысында орналасқан. Қаланың геофизикалық координаттары СШ 50 44.3-5046,2 және ВД 7830,5-7833,7 құрайды. 11 мың гектар ауданды құрайды. Курчатов қаласының құрамына Курчатов қаласының өзі, [[Дегелен]] бекеті (2 км) және [[Молдары]] селосы (3-4км)кіреді. Көрсетілген тұрғын пункттері ерікті емес, және есепке кірмейді. ===Климаты=== Курчатов қаласы Павлодар облысының Ертіс өзенінің сол жағалауында құрғақ агроклиматты зонада ГТК 0,3-0,5 –ке тең (жазық бозалы-бетегелі дала кіші зонасына жатады) орналасқан. Мұнда климат күрт континентті. Оған тән : көктем-жазғы мерзімде құрғақшылық, жыл бойына атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жеткіліксіз әрі тұрақсыз, жыл бойына әсіресе көктем мезгілінде желді болады, жазда жоғары, қыста төмен ауа температурасы тән. Орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері 250 мм-ге дейін, мұнымен қоса интенсивті вегетациялану кезінде (мамыр-шілде) 90 мм-ге дейін ғана жетеді. Қар жамылғысының биіктігі көп емес, қыста ашық алаңдарда 13 см-ді құрайды. Жылдық орташа температура қалыпты және +2,4градус. Өзге жылдарда максималды температура +40-42 градус, минимальды –48,-49. Ең жылы ай-шілде, ең суық айлар- қаңтар және ақпан. Басым желдер оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, олардың күшеюі сәуір, мамыр, маусым айлары болып табылады. ==Халық саны== 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға қарағанда қалада 9900 адам, 2003 жылмен салыстырғанда халық саны 400 адамға көбейген. Ұлттық құрамы: Қазақтар-3,14 мың адам (31,7%), орыстар-5,96 мың адам (60,2%), басқа ұлттар –0,8 мың адам (8,1%). Қаланың өмір суруі мен барлық қызметін қамтамасыз ету көзі республикалық бюджет. {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||10127 ||{{өсім}}10411 ||102,8 ||4817 ||{{өсім}}5084 ||105,5 ||5310 ||{{өсім}}5327 ||100,3 |} ==Экономикасы== Қалада 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 104 барлық меншіктік нысандағы заңды тұлғалар тіркелген, олардың : шағын-92, орташа-8, ірі-4. Әрекеттегісі-74 кәсіпорын. ===Өндіріс=== Курчатовта 6 әрекеттегі өндірістік кәсіпорын бар: “Коммуналдық көпсалалы пайдалану кәсіпорны” МҚК (сумен, жылумен қамтамасыз ету), ШҚ АЭК Курчатов филиалы (электрэнергиясын өндіру), “КК Интерконнект” (электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру), «Азот» ӨК (газтәрізді және сұйық оттегін, ацетилен өндіру), «Луч» КИП ЖШС (салмақты өлшеу жүйесін өндіру және қызмет көрсету), «Дегелең тас» ЖШС (табиғи тастар мен өңдеу плиталарын өндіру). Ауылшаруашылығы. Қала аумағында ауылшаруашылығы және шаруа қожалығы тіркелмеген, бірақ халықтың қосымша шаруашылығы мен саяжайлық кооперативтері бар. Кәсіпкерлік. Салық комитетінің мәліметтері бойынша қалада 629 адам айналысатын 292 шағын кәсіпкерлік субьектісі, тіркелген. Оның ішінде : 29 шағын кәсіпкерлік, 98 жеке тұлға патентпен жұмыс істейді, 98- куәлікпен, 67- жай декларациямен жұмыс істейді. Қалада 3 наубайхана жұмыс істейді (Надеев, Вдонин, Ковалева). ==Қарауға тұрарлық жерлер== ===Ескерткіштер=== • Жеңіс ескерткіші • Курчатовқа арналған ескерткіш • Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш Жеңіс ескерткіші 1985 жылы Павлодар қаласының сәулетшісі, 31516 ә/б әскери құрылысшылырмен және 52605 ә/б әскери құрылысшыларымен салынған. Ескерткіштің ашылуы 1985 жылы 9 мамырда болған. Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш 1972 жылы салына басталған. 10 тамызда оның ашылуы болған. Сәулетшісі - Ресей Федерациясының мәдениетіне еңбегі сіңген сәулетші - [[Корнеев Георгий Александрович]]. Ескерткіш қаланы тұрғызған әскери құрылысшылар құрметіне салынған (1947-1972). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Абай облысы қалалары]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] 41ygqs5of1g20nxk2kwidwpwbye19pc 3578942 3578940 2026-04-08T12:36:54Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578942 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы =Курчатов |сурет = RIAN archive 440214 A monument to Kurchatov on the background of the Semipalatinsk nuclear test site's Central Staff.jpg |сурет атауы = Қаладағы [[Игорь Васильевич Курчатов|И.Курчатов]] ескерткіші |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Курчатова.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min =45|lat_sec = |lon_deg =78 |lon_min =32|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев |құрылған уақыты = 1947 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1948 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 457<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (59,48 %)<br /> [[орыстар]] (33,50 %)<br /> [[немістер]] (1,68 %)<br /> [[татарлар]] (1,33 %)<br /> [[украиндар]] (1,30 %)<br /> басқалары (2,71 %)<br /> (2023 ж.)<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = 071100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-kurchatov?lang=kk Курчатов қаласының әкімдігі |сайт тілі =kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Курчатов''' — Қазақстанның [[Абай облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. [[Ертіс]] өзенінің сол жағалауында [[Семей]] және [[Павлодар]] қалаларының аралығында орналасқан. [[1991 жыл]]ы жабылған бұрынғы [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]]ның орталығы. Қала кеңес физигі [[Игорь Васильевич Курчатов|Игорь Курчатов]]тың есімімен аталған. ==Тарихы== Ядролық зерттеу полигонын құру туралы шешім КСРО Министрлер Кеңесінің және КОКП Орталық комитетімен 1947 жылы 21 тамызда қабылданды. Полигон «Оқу полигоны» ауызша аталды, шифр әскери бөлім 52605. Полигонның қалыптасуы Мəскеу облысының Звенигород қаласында басталды. Алғашқы әскери бөлімдер мен жеке бөлімшелер 1947 жылғы 1 маусымнан бастап [[Павлодар облысы]]ның Майский ауданының Молдары поселкесіне қоныс аудара бастады. Полигон Қазақстан Республикасының Семей, [[Павлодар]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды облыстарының]] аумақтарында орналасқан. Жалпы ауданы-18500км кв., периметр-600 км-ге жуық. Аталған облыстардың тәртібіне 54%, 39%, және 37% полигон аумағы тиіс келеді. Полигон сынақтарына дайындық жұмыстары 1949 жылғы шілде айында аяқталды. Сол жылдың 29 тамыз айында КСРО-да алғаш ядролық құрылғының сынағы өткізілді. Сынаққа тікелей ғылыми жетекшілік [[Игорь Васильевич Курчатов|И.В. Курчатов]] атқарды. 1953 жылғы 12 тамызда полигонда алғаш термоядролық құрылғы , 1955 жылы 22 қарашада – сутегі бомбасы сыналды. Ядролық сынақтар ядролық жарылыс құрылғылары және қарулардың үлгілерін сынау мақсатында өткізілді. Кейіннен халық-шаруашылық мақсатта өткізілді. Полигон күрделі ғылыми-зерттеу кешені болып саналды. Құрылымы жағынан ол базалық Курчатов қаласынан тұрды.(ауданы «М») , «[[Балапан]]» лабораториялық -эксперименттік базасымен,пл. «№ 10», пл. « Дегелең», пл. «Ш». Сынақ алаңдары құрылысымен қатар сынақ алаңынан 130 км [[Семей]] қаласынан батысқа қарай орналасқан тұрғын әкімшілік орталық салына бастады. Алғашқыда тұрғын қалашық әскери гарнизоны жұмыс істеді, Семей- Конечная бекеті теміржол магистралі құрылысының аяқталуынан соң айрықша құпиялылығына байланысты «Москва-400» атауына ие болды. 1947 жылдан бастап қала статусына ие болып, Курчатов аталынды. Әлемге Семей-21 ретінде белгілі (пошта бөлімшесі). Қаланың тарихы ядролық қару базасының құрылу тарихымен ажырамас байланыста. Өзінің тарихындағы ең сұрапыл Ұлы Отан соғысында қорғаныс сипаттағы күрделі мәселелер шешімімен, 1947 жылы КСРО МК және КОКП ОК қаулысымен Тау сейсмикалық бекеті (ТСБ), атомдық зарядтарды табиғи сынау үшін «905» обьектісі құрылды. ОП-2 алғашқы командирі артиллерия генерал-лейтенанты Рожанович Петр Михайлович (1948 жылғы ақпан- қыркүйек). Оны артиллерия генерал- майоры [[Колесников Сергей Георгиевич]] алмастырды. Семей сынақ полигонының соңғы командирі [[Коноваленко Юрий Владимирович]] болды. Алғашқы дайындыққа жетекшілік етуші [[Игорь Васильевич Курчатов]] болды. Әскери құрылысшылар 1947 жылы [[Ертіс]] өзенінің жағасына ([[Обь өзені]]нің үлкен сағасы, Қазақстанның маңызды өзендерінің бірі) орналасты. Семей қаласынан шамамен 130 км, ағыстан төмен қарай тұрғын-үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, техникалық құрылғылардың құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіле бастады. Бос орында құрылыс бастау қиынға соқты. Жеке құрам үшін шатырлы қалашық, өзен ағысына жақын жерде су ысыту үшін темір бөшкелері бар моншалар жасалды. Сонымен қатар әскерлерге жертөлелер жасау үшін жер қазылып, фашиналар тоқылып, орманнан тіреулер алынып, жертөлелерді фашиналармен жауып, үстінен құм себілді. Офицерлер жертөлелері тақтайшалармен жабылып, ішінен фанералармен қоршалды. Әскерлерде қыс бойына тамшылар тамып, әсіресе күн жылып,қар еріген мезгілде тоқтамады. Отынның жеткілікті мөлшерде болмауы офицерлер үйінің қабырғаларында шық қырау қабаттарымен қапталатын. Қыс (әсіресе 1948 жылы) өте қатты болды, 40-50 градусқа дейін жететін және қол және аяқ саусақатарының үсініп, кестіру жағдайлары жиі болған. Ақпан айларының аязынан, боранынан жертөлелер есіктері жабылып қалып, көбінесе аршып алуға тура келетін. Жеке құрамға азық-түлік жеткізу үшін автожолдардың болмауынан күніне 300грамм ғана нан жеуге рұқсат етілген. Полигондағы өмір сүру жағдайы майдандағыдан кем болған жоқ: сол сияқты жертөлелер, жол қазандық азықтану, заттық, саудалық аттестаттар, жанұядан алыстатылу, қатаң жағдай режимі. Қойылған мәселелерді орындау, үлкен ерік күші, шыдамдылық, жеңімпаз елге деген сүйіспеншілік, әскери құрылысшаларға, командирлерге подполковник Барсуков В.М.,, Подполковниктер Евтиков М.А., Евдокимов А.А., Тран В.И. және басқаларына өте қысылтаяң мерзімде ,1949 жылдың шілде айына дейін ядролық қаруларды сынау құрылғылары мен объектілерін дайындауды аяқтау қажет болды. Қатарлас құрамына 2 құрылыс полкі кіретін 31516 әскери бөліміне жүктелген тұрғын қалашық құрылысы ( М алаңы) басталды. Әскери құрылысшалардың алдына заманға сай, толық ыңғайластырылған әскери қалашық салу міндеті қойылды. Бұл міндетті 53 инженерлік-құрылыс полкі орындады. Біртіндеп қалашық өсе бастады, адамдар өмірі ыңғайлана бастады. Жеке құрам жертөлелерден тұрғын үйлер мен казармаларға көшті және алғашқы құрылыс болып Ленин көшелеріндегі үйлер және ЖПО, 52605 ә-б гарнизондық штабы болды. Полигон басшысына арналып коттедж салынды, бірақ оған бірінші жарылыста Л.П. Берия өз қорғаушыларымен қоныстанды. 1949 жылы «Офицерлер үйі» пайдалануға енгізілді. 1950 жылы –су тазалау құрылғысының барлық кешенімен су алу бекеті құрылысы аяқталды. Ең алғашқы 36 пәтерлік үйлер 1952 жылдың жазында берілді. Бұл Первомайская 32, (құрылысшылар үйі) және Молодежная,2 (Победы). Екі қабатты казарма, госпитальдің хирургиялық бөлімі1953 жылы аяқталды. Ертіс жағасындағы жағалау сатыларымен тас қалауларымен 1954 жылы құрылған. Офицерлердің жанұяларына келуге 1952-1953 жылдары ғана рұқсат етілді. Тұрғын үй мәселелерін шешу үшін 2-3 айға созылған үлкен бетондардан үйлер кварталдарын салу басталды. 1956-1958 жылдары гарнизонда моншалық-кір жуу комбинаты, монша, жаңа наубайхана, Универмаг салынған. 1955 жылдан бастап кең көлемде тұрғын қалашықты жасылдандыру және көркейту басталды.1960 жылы жасыл алқаптар 95 га. ауданды алды, 35 сәндік және 2 мың жеміс ағаштары сонымен қатар көптеген гүл түрлері болды. 1957 жылдың маусым айында 31516 ә/б құрамына Шаған бекетінде орналасқан (240 объект) бөлімдер кірді. Олардың құрамында 7-ші,16-шы бөлек аэродромдық-құрылыстық полктер,708 участок арнайы жұмыстар, 412 жеке монтаждау ротасы және 1008 әскери госпиталь болды. Бұл бөлімдер 1946-1947 жылдары құрылды және 1954 жылы объектіге қорғаныс құрылысының айрықша маңызды жұмыстарын орындау үшін келді. Көптеген арнайы және ұрыс кешендері салынды, ал 240 обьект ресми емес атауы «Половинкада» біздің қалашыққа кіші ағайын біздің қалашығымыздан көлемі жағынан біраз кішірек қалашық өсіп шыға келді. «О» алаңы Ертістен шамамен бір жарым километрдей жерде сынақ полигонының ғылыми-тәжірибелік бөлімі (ҒТБ) салынып, қоршалды. Бұл аумаққа бірнеше қызметтік ғылыми-зерттеу лабораториялары (биологиялық, радиохимиялық, физикалық өлшеу ) ғимараттар және әскери техниканы сынау секторы, қазіргі уақытта – Радиациялық Қауіпсіздік және Экология Институты салынды. «Ш» алаңы 1949-1962 ж.ж. мерзімінде атмосфералық сынақ жүргізу үшін қызмет етті. Барлығы 130 атмосфералық сынақ жүргізіліп,оның 30- жерүсті ядролық сынағы болды, кейіннен алаң ядролық физика саласының тәжірибелерін өткізуге, және әскери техникаларды сынауға пайдаланылды. Алаңда зерттеу ядролық реакторы, «Сияние» стендтік кешені , 330 орынға арналған 6 қонақ үйі, 4000 адамдық казарма орналасқан. «Балапан» алаңы Жерасты бұрғылау сынақтарын өткізуге және кәдімгі жарылғаш заттармен модельдік тәжірибе жасауды өткізуге қызмет еткен. Алаңда 131 жерасты бұрғылау сынақтары, 33 шахталық жіберу қондырмаларымен, сынауға арналған кең масштабты эксперимент өткізілген, қондырмалардың және инженерлік байланыстардың арнайы форты болды. 850 орындық 5 қонақ үйі,1100 адамдық казарма болды. 1988 жылы КСРО мен СҚШ арасындағы келісім бойынша (1974 жылғы 3 шілдедегі жерасты ядролық қаруларын сынауды шектеу туралы) бақылау жөнінде біріккен эксперимент өткізілді (ББЭ). ББЭ жерасты жарылыстарының параметрлері болды. ===«№ 10» алаң=== Атомдық реакторлар мен жаңа технологиялардың мемлекеттік ғылыми орталығының базалық алаңы болды. (« Луч» ғылыми-өнеркәсіптік бірлестігі). Мұнда екі зерттеу реакторлары, 3 7000 орындық қонақ үйі, 524 адамдақ казарма болды. «Дегелен» алаңы Жерасты штольнядағы ядролық сынақ өткізуге арналған. Барлығы 233 сынақ өткізілген. Алаң физикалық тәжірибелер өткізуге перспективалы болған. Таулы- техникалық және құрылыс-монтаждық өндірістік-техникалық базасы, 1200 орындық қонақ үйі, 1100 адамдақ казарма болды. Барлық тәжірибелік алаңдарда жауынгерлік клуб, монша, орталық жылу беру, су құбыры, су жіберу құбырлары болды. Курчатовта ғылыми-зерттеу лабораториялар, жинақталды, дәрігерлер және биологтар, математиктер мен физиктер сонымен қатар шахтақұрылысшылары өндірістік базасы , бұрғышылар, геологиялық барлаушылар,құрылысшылар орталығы жинақталды. Бұл ағаштармен көмкерілген, фонтандары,бақтары, балалар алаңы, аэродром, теміржол. Автобус бекеттері бар сонымен қатар Мәдениет сарайы, музей, өзінің теледидары, газеті бар әдемі қала болған. Тәулік бойына күнімен , түнімен сынақ алаңдарымен,орталықпен байланысты ұстау және қорғау жөніндегі күзет антеннелеры, радарлық құрылғылардың айналары аспанға қарап тұратын. Бұл Әскери-өндірістік кешеннің (ӘӨК) гүлденіп келе жатқан жабық қалашығы болатын. Мұнда зерттеу және тәжірибе жасауға арналған барлық жағдай жасалды. Қалада белгілі кеңес физактері И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров , Я. Зельдович өмір сүріп, қызмет еткен. Оларды ядролық қарудың әкелері деп атайды. 1990 жылы қала халқа 200 мың адамда құрады. Курчатов сынаушылардың бас лабораториялық-эксперименттік базасы болып саналды. Қаланың тұрғын үй қоры 175056 кв.м, оның 69500 әскерилерге арналды. Қалада грунталған қону жолымен аэродром, 10 тонналық сүт зауыты, 143 тонналық нан зауыты, тәулік бойы өнімдер, 1150 орындық 8 мектепке дейінгі мекеме, 3000 орындық мектеп, 50 койкалы әскери госпиталь, дәрігерлік-санитарлық бөлім, «Болшевичка» тігін фабрикасының филиалы, ұсақ кәсіпорындар мен кооперативтердің бірқатары болды. Радиактивті газдардың сынақтан соң жер бетіне тастау 1989 жылғы 19 ақпандағы ядроға қарсы күшті қозғалыс «Невада- Семей» пайда болуына себеп болды. ҚР Президентінің 29.08.1991ж. № 409 Семей полигонын жабу туралы Жарлығынан кейін қалада күрделі жағдай пайда болды. Ресей әскери бөлімдерінің полигондардан тездетіп жиналуы және дислокациялануы барлық ғылыми-өндірістік құрылым мен қаланың әлеуметтік саласын толығымен бұзылу қатеріне әкелді. Ел басшылығының Курчатов қаласы аумағында орналасқан сәйкес ғылыми ұйымдар мен объектілері және бұрынғы Семей сынақ полигоны кешенінің базасында ҚР ұлттық ядролық орталығын ұйымдастыру туралы шешімі ғылыми потенциалды сақтап қалуға себеп болды. ҚР ҰЯО қалада маңызды шетел инвестициясын тартуға және қосымша жұмыс орындарының пайда болуына септігін тигізді. Полигон дамуының ғылыми-техникалық потенциалды конверсиялау және жаңа технологияларды пайдалану мақсатында 1995 жылы Қазақстан-Американдық «СЕМТЕХ» кәсіпорын құрылды. 1996 жылы–«КК Интерконнект» негізгі профилі электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру болып табылатын кәсіпорны құрылды. Геологиялық барлау жұмыстарымен Қазақстан-Американдық «ФМЛ Казахстан» кәсіпорны айналысады. ССП аумағына болашағы зор қазба байлықтары концентрациясы сипат алып келеді, бірінші кезекте, алтын мен мыс, сонымен қатар руда емес шикізаттары да байқалған. Қала аумағында «габбро» табиғи тасын қазу және өңдеу жұмыстарымен «Дегелен» кәсіпорны айналысады. ==Географиясы== Курчатов қаласы - бұрынғы Семей сынақ полигонының орталығы. Шығыс Қазақстан облысының батысында орналасқан. Қаланың геофизикалық координаттары СШ 50 44.3-5046,2 және ВД 7830,5-7833,7 құрайды. 11 мың гектар ауданды құрайды. Курчатов қаласының құрамына Курчатов қаласының өзі, [[Дегелен]] бекеті (2 км) және [[Молдары]] селосы (3-4км)кіреді. Көрсетілген тұрғын пункттері ерікті емес, және есепке кірмейді. ===Климаты=== Курчатов қаласы Павлодар облысының Ертіс өзенінің сол жағалауында құрғақ агроклиматты зонада ГТК 0,3-0,5 –ке тең (жазық бозалы-бетегелі дала кіші зонасына жатады) орналасқан. Мұнда климат күрт континентті. Оған тән : көктем-жазғы мерзімде құрғақшылық, жыл бойына атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жеткіліксіз әрі тұрақсыз, жыл бойына әсіресе көктем мезгілінде желді болады, жазда жоғары, қыста төмен ауа температурасы тән. Орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері 250 мм-ге дейін, мұнымен қоса интенсивті вегетациялану кезінде (мамыр-шілде) 90 мм-ге дейін ғана жетеді. Қар жамылғысының биіктігі көп емес, қыста ашық алаңдарда 13 см-ді құрайды. Жылдық орташа температура қалыпты және +2,4градус. Өзге жылдарда максималды температура +40-42 градус, минимальды –48,-49. Ең жылы ай-шілде, ең суық айлар- қаңтар және ақпан. Басым желдер оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, олардың күшеюі сәуір, мамыр, маусым айлары болып табылады. ==Халық саны== 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға қарағанда қалада 9900 адам, 2003 жылмен салыстырғанда халық саны 400 адамға көбейген. Ұлттық құрамы: Қазақтар-3,14 мың адам (31,7%), орыстар-5,96 мың адам (60,2%), басқа ұлттар –0,8 мың адам (8,1%). Қаланың өмір суруі мен барлық қызметін қамтамасыз ету көзі республикалық бюджет. {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||10127 ||{{өсім}}10411 ||102,8 ||4817 ||{{өсім}}5084 ||105,5 ||5310 ||{{өсім}}5327 ||100,3 |} ==Экономикасы== Қалада 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 104 барлық меншіктік нысандағы заңды тұлғалар тіркелген, олардың : шағын-92, орташа-8, ірі-4. Әрекеттегісі-74 кәсіпорын. ===Өндіріс=== Курчатовта 6 әрекеттегі өндірістік кәсіпорын бар: “Коммуналдық көпсалалы пайдалану кәсіпорны” МҚК (сумен, жылумен қамтамасыз ету), ШҚ АЭК Курчатов филиалы (электрэнергиясын өндіру), “КК Интерконнект” (электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру), «Азот» ӨК (газтәрізді және сұйық оттегін, ацетилен өндіру), «Луч» КИП ЖШС (салмақты өлшеу жүйесін өндіру және қызмет көрсету), «Дегелең тас» ЖШС (табиғи тастар мен өңдеу плиталарын өндіру). Ауылшаруашылығы. Қала аумағында ауылшаруашылығы және шаруа қожалығы тіркелмеген, бірақ халықтың қосымша шаруашылығы мен саяжайлық кооперативтері бар. Кәсіпкерлік. Салық комитетінің мәліметтері бойынша қалада 629 адам айналысатын 292 шағын кәсіпкерлік субьектісі, тіркелген. Оның ішінде : 29 шағын кәсіпкерлік, 98 жеке тұлға патентпен жұмыс істейді, 98- куәлікпен, 67- жай декларациямен жұмыс істейді. Қалада 3 наубайхана жұмыс істейді (Надеев, Вдонин, Ковалева). ==Қарауға тұрарлық жерлер== ===Ескерткіштер=== • Жеңіс ескерткіші • Курчатовқа арналған ескерткіш • Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш Жеңіс ескерткіші 1985 жылы Павлодар қаласының сәулетшісі, 31516 ә/б әскери құрылысшылырмен және 52605 ә/б әскери құрылысшыларымен салынған. Ескерткіштің ашылуы 1985 жылы 9 мамырда болған. Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш 1972 жылы салына басталған. 10 тамызда оның ашылуы болған. Сәулетшісі - Ресей Федерациясының мәдениетіне еңбегі сіңген сәулетші - [[Корнеев Георгий Александрович]]. Ескерткіш қаланы тұрғызған әскери құрылысшылар құрметіне салынған (1947-1972). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Абай облысы қалалары]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] 6zc36xdktrmlmlqi1zsfsq8ycs5l9um 3578945 3578942 2026-04-08T12:40:33Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578945 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы =Курчатов |сурет = RIAN archive 440214 A monument to Kurchatov on the background of the Semipalatinsk nuclear test site's Central Staff.jpg |сурет атауы = Қаладағы [[Игорь Васильевич Курчатов|И.Курчатов]] ескерткіші |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Курчатова.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min =45|lat_sec = |lon_deg =78 |lon_min =32|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев |құрылған уақыты = 1947 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1948 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 457<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (59,48 %)<br /> [[орыстар]] (33,50 %)<br /> [[немістер]] (1,68 %)<br /> [[татарлар]] (1,33 %)<br /> [[украиндар]] (1,30 %)<br /> басқалары (2,71 %)<br /> (2023 ж.)<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = 071100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-kurchatov?lang=kk Курчатов қаласының әкімдігі |сайт тілі =kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Курчатов''' — Қазақстанның [[Абай облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. [[Ертіс]] өзенінің сол жағалауында [[Семей]] және [[Павлодар]] қалаларының аралығында орналасқан. [[1991 жыл]]ы жабылған бұрынғы [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]]ның орталығы. Қала кеңес физигі [[Игорь Васильевич Курчатов|Игорь Курчатов]]тың есімімен аталған. ==Тарихы== Ядролық зерттеу полигонын құру туралы шешім КСРО Министрлер Кеңесінің және КОКП Орталық комитетімен 1947 жылы 21 тамызда қабылданды. Полигон «Оқу полигоны» ауызша аталды, шифр әскери бөлім 52605. Полигонның қалыптасуы Мəскеу облысының Звенигород қаласында басталды. Алғашқы әскери бөлімдер мен жеке бөлімшелер 1947 жылғы 1 маусымнан бастап [[Павлодар облысы]]ның Майский ауданының Молдары поселкесіне қоныс аудара бастады. Полигон Қазақстан Республикасының Семей, [[Павлодар]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды облыстарының]] аумақтарында орналасқан. Жалпы ауданы-18500км кв., периметр-600 км-ге жуық. Аталған облыстардың тәртібіне 54%, 39%, және 37% полигон аумағы тиіс келеді. Полигон сынақтарына дайындық жұмыстары 1949 жылғы шілде айында аяқталды. Сол жылдың 29 тамыз айында КСРО-да алғаш ядролық құрылғының сынағы өткізілді. Сынаққа тікелей ғылыми жетекшілік [[Игорь Васильевич Курчатов|И.В. Курчатов]] атқарды. 1953 жылғы 12 тамызда полигонда алғаш термоядролық құрылғы , 1955 жылы 22 қарашада – сутегі бомбасы сыналды. Ядролық сынақтар ядролық жарылыс құрылғылары және қарулардың үлгілерін сынау мақсатында өткізілді. Кейіннен халық-шаруашылық мақсатта өткізілді. Полигон күрделі ғылыми-зерттеу кешені болып саналды. Құрылымы жағынан ол базалық Курчатов қаласынан тұрды.(ауданы «М») , «[[Балапан]]» лабораториялық -эксперименттік базасымен,пл. «№ 10», пл. « Дегелең», пл. «Ш». Сынақ алаңдары құрылысымен қатар сынақ алаңынан 130 км [[Семей]] қаласынан батысқа қарай орналасқан тұрғын әкімшілік орталық салына бастады. Алғашқыда тұрғын қалашық әскери гарнизоны жұмыс істеді, Семей- Конечная бекеті теміржол магистралі құрылысының аяқталуынан соң айрықша құпиялылығына байланысты «Москва-400» атауына ие болды. 1947 жылдан бастап қала статусына ие болып, Курчатов аталынды. Әлемге Семей-21 ретінде белгілі (пошта бөлімшесі). Қаланың тарихы ядролық қару базасының құрылу тарихымен ажырамас байланыста. Өзінің тарихындағы ең сұрапыл Ұлы Отан соғысында қорғаныс сипаттағы күрделі мәселелер шешімімен, 1947 жылы КСРО МК және КОКП ОК қаулысымен Тау сейсмикалық бекеті (ТСБ), атомдық зарядтарды табиғи сынау үшін «905» обьектісі құрылды. ОП-2 алғашқы командирі артиллерия генерал-лейтенанты Рожанович Петр Михайлович (1948 жылғы ақпан- қыркүйек). Оны артиллерия генерал- майоры [[Колесников Сергей Георгиевич]] алмастырды. Семей сынақ полигонының соңғы командирі [[Коноваленко Юрий Владимирович]] болды. Алғашқы дайындыққа жетекшілік етуші [[Игорь Васильевич Курчатов]] болды. Әскери құрылысшылар 1947 жылы [[Ертіс]] өзенінің жағасына ([[Обь өзені]]нің үлкен сағасы, Қазақстанның маңызды өзендерінің бірі) орналасты. Семей қаласынан шамамен 130 км, ағыстан төмен қарай тұрғын-үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, техникалық құрылғылардың құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіле бастады. Бос орында құрылыс бастау қиынға соқты. Жеке құрам үшін шатырлы қалашық, өзен ағысына жақын жерде су ысыту үшін темір бөшкелері бар моншалар жасалды. Сонымен қатар әскерлерге жертөлелер жасау үшін жер қазылып, фашиналар тоқылып, орманнан тіреулер алынып, жертөлелерді фашиналармен жауып, үстінен құм себілді. Офицерлер жертөлелері тақтайшалармен жабылып, ішінен фанералармен қоршалды. Әскерлерде қыс бойына тамшылар тамып, әсіресе күн жылып,қар еріген мезгілде тоқтамады. Отынның жеткілікті мөлшерде болмауы офицерлер үйінің қабырғаларында шық қырау қабаттарымен қапталатын. Қыс (әсіресе 1948 жылы) өте қатты болды, 40-50 градусқа дейін жететін және қол және аяқ саусақатарының үсініп, кестіру жағдайлары жиі болған. Ақпан айларының аязынан, боранынан жертөлелер есіктері жабылып қалып, көбінесе аршып алуға тура келетін. Жеке құрамға азық-түлік жеткізу үшін автожолдардың болмауынан күніне 300грамм ғана нан жеуге рұқсат етілген. Полигондағы өмір сүру жағдайы майдандағыдан кем болған жоқ: сол сияқты жертөлелер, жол қазандық азықтану, заттық, саудалық аттестаттар, жанұядан алыстатылу, қатаң жағдай режимі. Қойылған мәселелерді орындау, үлкен ерік күші, шыдамдылық, жеңімпаз елге деген сүйіспеншілік, әскери құрылысшыларға, командирлерге подполковник Барсуков В.М.,, Подполковниктер Евтиков М.А., Евдокимов А.А., Тран В.И. және басқаларына өте қысылтаяң мерзімде ,1949 жылдың шілде айына дейін ядролық қаруларды сынау құрылғылары мен объектілерін дайындауды аяқтау қажет болды. Қатарлас құрамына 2 құрылыс полкі кіретін 31516 әскери бөліміне жүктелген тұрғын қалашық құрылысы ( М алаңы) басталды. Әскери құрылысшалардың алдына заманға сай, толық ыңғайластырылған әскери қалашық салу міндеті қойылды. Бұл міндетті 53 инженерлік-құрылыс полкі орындады. Біртіндеп қалашық өсе бастады, адамдар өмірі ыңғайлана бастады. Жеке құрам жертөлелерден тұрғын үйлер мен казармаларға көшті және алғашқы құрылыс болып Ленин көшелеріндегі үйлер және ЖПО, 52605 ә-б гарнизондық штабы болды. Полигон басшысына арналып коттедж салынды, бірақ оған бірінші жарылыста Л.П. Берия өз қорғаушыларымен қоныстанды. 1949 жылы «Офицерлер үйі» пайдалануға енгізілді. 1950 жылы –су тазалау құрылғысының барлық кешенімен су алу бекеті құрылысы аяқталды. Ең алғашқы 36 пәтерлік үйлер 1952 жылдың жазында берілді. Бұл Первомайская 32, (құрылысшылар үйі) және Молодежная,2 (Победы). Екі қабатты казарма, госпитальдің хирургиялық бөлімі1953 жылы аяқталды. Ертіс жағасындағы жағалау сатыларымен тас қалауларымен 1954 жылы құрылған. Офицерлердің жанұяларына келуге 1952-1953 жылдары ғана рұқсат етілді. Тұрғын үй мәселелерін шешу үшін 2-3 айға созылған үлкен бетондардан үйлер кварталдарын салу басталды. 1956-1958 жылдары гарнизонда моншалық-кір жуу комбинаты, монша, жаңа наубайхана, Универмаг салынған. 1955 жылдан бастап кең көлемде тұрғын қалашықты жасылдандыру және көркейту басталды.1960 жылы жасыл алқаптар 95 га. ауданды алды, 35 сәндік және 2 мың жеміс ағаштары сонымен қатар көптеген гүл түрлері болды. 1957 жылдың маусым айында 31516 ә/б құрамына Шаған бекетінде орналасқан (240 объект) бөлімдер кірді. Олардың құрамында 7-ші,16-шы бөлек аэродромдық-құрылыстық полктер,708 участок арнайы жұмыстар, 412 жеке монтаждау ротасы және 1008 әскери госпиталь болды. Бұл бөлімдер 1946-1947 жылдары құрылды және 1954 жылы объектіге қорғаныс құрылысының айрықша маңызды жұмыстарын орындау үшін келді. Көптеген арнайы және ұрыс кешендері салынды, ал 240 обьект ресми емес атауы «Половинкада» біздің қалашыққа кіші ағайын біздің қалашығымыздан көлемі жағынан біраз кішірек қалашық өсіп шыға келді. «О» алаңы Ертістен шамамен бір жарым километрдей жерде сынақ полигонының ғылыми-тәжірибелік бөлімі (ҒТБ) салынып, қоршалды. Бұл аумаққа бірнеше қызметтік ғылыми-зерттеу лабораториялары (биологиялық, радиохимиялық, физикалық өлшеу ) ғимараттар және әскери техниканы сынау секторы, қазіргі уақытта – Радиациялық Қауіпсіздік және Экология Институты салынды. «Ш» алаңы 1949-1962 ж.ж. мерзімінде атмосфералық сынақ жүргізу үшін қызмет етті. Барлығы 130 атмосфералық сынақ жүргізіліп,оның 30- жерүсті ядролық сынағы болды, кейіннен алаң ядролық физика саласының тәжірибелерін өткізуге, және әскери техникаларды сынауға пайдаланылды. Алаңда зерттеу ядролық реакторы, «Сияние» стендтік кешені , 330 орынға арналған 6 қонақ үйі, 4000 адамдық казарма орналасқан. «Балапан» алаңы Жерасты бұрғылау сынақтарын өткізуге және кәдімгі жарылғаш заттармен модельдік тәжірибе жасауды өткізуге қызмет еткен. Алаңда 131 жерасты бұрғылау сынақтары, 33 шахталық жіберу қондырмаларымен, сынауға арналған кең масштабты эксперимент өткізілген, қондырмалардың және инженерлік байланыстардың арнайы форты болды. 850 орындық 5 қонақ үйі,1100 адамдық казарма болды. 1988 жылы КСРО мен СҚШ арасындағы келісім бойынша (1974 жылғы 3 шілдедегі жерасты ядролық қаруларын сынауды шектеу туралы) бақылау жөнінде біріккен эксперимент өткізілді (ББЭ). ББЭ жерасты жарылыстарының параметрлері болды. ===«№ 10» алаң=== Атомдық реакторлар мен жаңа технологиялардың мемлекеттік ғылыми орталығының базалық алаңы болды. (« Луч» ғылыми-өнеркәсіптік бірлестігі). Мұнда екі зерттеу реакторлары, 3 7000 орындық қонақ үйі, 524 адамдақ казарма болды. «Дегелен» алаңы Жерасты штольнядағы ядролық сынақ өткізуге арналған. Барлығы 233 сынақ өткізілген. Алаң физикалық тәжірибелер өткізуге перспективалы болған. Таулы- техникалық және құрылыс-монтаждық өндірістік-техникалық базасы, 1200 орындық қонақ үйі, 1100 адамдақ казарма болды. Барлық тәжірибелік алаңдарда жауынгерлік клуб, монша, орталық жылу беру, су құбыры, су жіберу құбырлары болды. Курчатовта ғылыми-зерттеу лабораториялар, жинақталды, дәрігерлер және биологтар, математиктер мен физиктер сонымен қатар шахтақұрылысшылары өндірістік базасы , бұрғышылар, геологиялық барлаушылар,құрылысшылар орталығы жинақталды. Бұл ағаштармен көмкерілген, фонтандары,бақтары, балалар алаңы, аэродром, теміржол. Автобус бекеттері бар сонымен қатар Мәдениет сарайы, музей, өзінің теледидары, газеті бар әдемі қала болған. Тәулік бойына күнімен , түнімен сынақ алаңдарымен,орталықпен байланысты ұстау және қорғау жөніндегі күзет антеннелеры, радарлық құрылғылардың айналары аспанға қарап тұратын. Бұл Әскери-өндірістік кешеннің (ӘӨК) гүлденіп келе жатқан жабық қалашығы болатын. Мұнда зерттеу және тәжірибе жасауға арналған барлық жағдай жасалды. Қалада белгілі кеңес физактері И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров , Я. Зельдович өмір сүріп, қызмет еткен. Оларды ядролық қарудың әкелері деп атайды. 1990 жылы қала халқа 200 мың адамда құрады. Курчатов сынаушылардың бас лабораториялық-эксперименттік базасы болып саналды. Қаланың тұрғын үй қоры 175056 кв.м, оның 69500 әскерилерге арналды. Қалада грунталған қону жолымен аэродром, 10 тонналық сүт зауыты, 143 тонналық нан зауыты, тәулік бойы өнімдер, 1150 орындық 8 мектепке дейінгі мекеме, 3000 орындық мектеп, 50 койкалы әскери госпиталь, дәрігерлік-санитарлық бөлім, «Болшевичка» тігін фабрикасының филиалы, ұсақ кәсіпорындар мен кооперативтердің бірқатары болды. Радиактивті газдардың сынақтан соң жер бетіне тастау 1989 жылғы 19 ақпандағы ядроға қарсы күшті қозғалыс «Невада- Семей» пайда болуына себеп болды. ҚР Президентінің 29.08.1991ж. № 409 Семей полигонын жабу туралы Жарлығынан кейін қалада күрделі жағдай пайда болды. Ресей әскери бөлімдерінің полигондардан тездетіп жиналуы және дислокациялануы барлық ғылыми-өндірістік құрылым мен қаланың әлеуметтік саласын толығымен бұзылу қатеріне әкелді. Ел басшылығының Курчатов қаласы аумағында орналасқан сәйкес ғылыми ұйымдар мен объектілері және бұрынғы Семей сынақ полигоны кешенінің базасында ҚР ұлттық ядролық орталығын ұйымдастыру туралы шешімі ғылыми потенциалды сақтап қалуға себеп болды. ҚР ҰЯО қалада маңызды шетел инвестициясын тартуға және қосымша жұмыс орындарының пайда болуына септігін тигізді. Полигон дамуының ғылыми-техникалық потенциалды конверсиялау және жаңа технологияларды пайдалану мақсатында 1995 жылы Қазақстан-Американдық «СЕМТЕХ» кәсіпорын құрылды. 1996 жылы–«КК Интерконнект» негізгі профилі электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру болып табылатын кәсіпорны құрылды. Геологиялық барлау жұмыстарымен Қазақстан-Американдық «ФМЛ Казахстан» кәсіпорны айналысады. ССП аумағына болашағы зор қазба байлықтары концентрациясы сипат алып келеді, бірінші кезекте, алтын мен мыс, сонымен қатар руда емес шикізаттары да байқалған. Қала аумағында «габбро» табиғи тасын қазу және өңдеу жұмыстарымен «Дегелен» кәсіпорны айналысады. ==Географиясы== Курчатов қаласы - бұрынғы Семей сынақ полигонының орталығы. Шығыс Қазақстан облысының батысында орналасқан. Қаланың геофизикалық координаттары СШ 50 44.3-5046,2 және ВД 7830,5-7833,7 құрайды. 11 мың гектар ауданды құрайды. Курчатов қаласының құрамына Курчатов қаласының өзі, [[Дегелен]] бекеті (2 км) және [[Молдары]] селосы (3-4км)кіреді. Көрсетілген тұрғын пункттері ерікті емес, және есепке кірмейді. ===Климаты=== Курчатов қаласы Павлодар облысының Ертіс өзенінің сол жағалауында құрғақ агроклиматты зонада ГТК 0,3-0,5 –ке тең (жазық бозалы-бетегелі дала кіші зонасына жатады) орналасқан. Мұнда климат күрт континентті. Оған тән : көктем-жазғы мерзімде құрғақшылық, жыл бойына атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жеткіліксіз әрі тұрақсыз, жыл бойына әсіресе көктем мезгілінде желді болады, жазда жоғары, қыста төмен ауа температурасы тән. Орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері 250 мм-ге дейін, мұнымен қоса интенсивті вегетациялану кезінде (мамыр-шілде) 90 мм-ге дейін ғана жетеді. Қар жамылғысының биіктігі көп емес, қыста ашық алаңдарда 13 см-ді құрайды. Жылдық орташа температура қалыпты және +2,4градус. Өзге жылдарда максималды температура +40-42 градус, минимальды –48,-49. Ең жылы ай-шілде, ең суық айлар- қаңтар және ақпан. Басым желдер оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, олардың күшеюі сәуір, мамыр, маусым айлары болып табылады. ==Халық саны== 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға қарағанда қалада 9900 адам, 2003 жылмен салыстырғанда халық саны 400 адамға көбейген. Ұлттық құрамы: Қазақтар-3,14 мың адам (31,7%), орыстар-5,96 мың адам (60,2%), басқа ұлттар –0,8 мың адам (8,1%). Қаланың өмір суруі мен барлық қызметін қамтамасыз ету көзі республикалық бюджет. {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||10127 ||{{өсім}}10411 ||102,8 ||4817 ||{{өсім}}5084 ||105,5 ||5310 ||{{өсім}}5327 ||100,3 |} ==Экономикасы== Қалада 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 104 барлық меншіктік нысандағы заңды тұлғалар тіркелген, олардың : шағын-92, орташа-8, ірі-4. Әрекеттегісі-74 кәсіпорын. ===Өндіріс=== Курчатовта 6 әрекеттегі өндірістік кәсіпорын бар: “Коммуналдық көпсалалы пайдалану кәсіпорны” МҚК (сумен, жылумен қамтамасыз ету), ШҚ АЭК Курчатов филиалы (электрэнергиясын өндіру), “КК Интерконнект” (электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру), «Азот» ӨК (газтәрізді және сұйық оттегін, ацетилен өндіру), «Луч» КИП ЖШС (салмақты өлшеу жүйесін өндіру және қызмет көрсету), «Дегелең тас» ЖШС (табиғи тастар мен өңдеу плиталарын өндіру). Ауылшаруашылығы. Қала аумағында ауылшаруашылығы және шаруа қожалығы тіркелмеген, бірақ халықтың қосымша шаруашылығы мен саяжайлық кооперативтері бар. Кәсіпкерлік. Салық комитетінің мәліметтері бойынша қалада 629 адам айналысатын 292 шағын кәсіпкерлік субьектісі, тіркелген. Оның ішінде : 29 шағын кәсіпкерлік, 98 жеке тұлға патентпен жұмыс істейді, 98- куәлікпен, 67- жай декларациямен жұмыс істейді. Қалада 3 наубайхана жұмыс істейді (Надеев, Вдонин, Ковалева). ==Қарауға тұрарлық жерлер== ===Ескерткіштер=== • Жеңіс ескерткіші • Курчатовқа арналған ескерткіш • Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш Жеңіс ескерткіші 1985 жылы Павлодар қаласының сәулетшісі, 31516 ә/б әскери құрылысшылырмен және 52605 ә/б әскери құрылысшыларымен салынған. Ескерткіштің ашылуы 1985 жылы 9 мамырда болған. Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш 1972 жылы салына басталған. 10 тамызда оның ашылуы болған. Сәулетшісі - Ресей Федерациясының мәдениетіне еңбегі сіңген сәулетші - [[Корнеев Георгий Александрович]]. Ескерткіш қаланы тұрғызған әскери құрылысшылар құрметіне салынған (1947-1972). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Абай облысы қалалары]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] 4tozuxlfklxdpdtngg5tey07sytuyin 3578948 3578945 2026-04-08T12:42:22Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578948 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы =Курчатов |сурет = RIAN archive 440214 A monument to Kurchatov on the background of the Semipalatinsk nuclear test site's Central Staff.jpg |сурет атауы = Қаладағы [[Игорь Васильевич Курчатов|И.Курчатов]] ескерткіші |әкімшілік күйі = |елтаңба = Герб Курчатова.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =50 |lat_min =45|lat_sec = |lon_deg =78 |lon_min =32|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Абай облысы |кестедегі облыс = Абай облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Болат Таңсықбайұлы Әбдіралиев |құрылған уақыты = 1947 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1948 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 457<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] (59,48 %)<br /> [[орыстар]] (33,50 %)<br /> [[немістер]] (1,68 %)<br /> [[татарлар]] (1,33 %)<br /> [[украиндар]] (1,30 %)<br /> басқалары (2,71 %)<br /> (2023 ж.)<ref>[https://old.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасының этностары бойынша халқының саны (2023 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = 071100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/abay-kurchatov?lang=kk Курчатов қаласының әкімдігі |сайт тілі =kz |сайт тілі 2 = ru }} '''Курчатов''' — Қазақстанның [[Абай облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала. [[Ертіс]] өзенінің сол жағалауында [[Семей]] және [[Павлодар]] қалаларының аралығында орналасқан. [[1991 жыл]]ы жабылған бұрынғы [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]]ның орталығы. Қала кеңес физигі [[Игорь Васильевич Курчатов|Игорь Курчатов]]тың есімімен аталған. ==Тарихы== Ядролық зерттеу полигонын құру туралы шешім КСРО Министрлер Кеңесінің және КОКП Орталық комитетімен 1947 жылы 21 тамызда қабылданды. Полигон «Оқу полигоны» ауызша аталды, шифр әскери бөлім 52605. Полигонның қалыптасуы Мəскеу облысының Звенигород қаласында басталды. Алғашқы әскери бөлімдер мен жеке бөлімшелер 1947 жылғы 1 маусымнан бастап [[Павлодар облысы]]ның Майский ауданының Молдары поселкесіне қоныс аудара бастады. Полигон Қазақстан Республикасының Семей, [[Павлодар]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды облыстарының]] аумақтарында орналасқан. Жалпы ауданы-18500км кв., периметр-600 км-ге жуық. Аталған облыстардың тәртібіне 54%, 39%, және 37% полигон аумағы тиіс келеді. Полигон сынақтарына дайындық жұмыстары 1949 жылғы шілде айында аяқталды. Сол жылдың 29 тамыз айында КСРО-да алғаш ядролық құрылғының сынағы өткізілді. Сынаққа тікелей ғылыми жетекшілік [[Игорь Васильевич Курчатов|И.В. Курчатов]] атқарды. 1953 жылғы 12 тамызда полигонда алғаш термоядролық құрылғы , 1955 жылы 22 қарашада – сутегі бомбасы сыналды. Ядролық сынақтар ядролық жарылыс құрылғылары және қарулардың үлгілерін сынау мақсатында өткізілді. Кейіннен халық-шаруашылық мақсатта өткізілді. Полигон күрделі ғылыми-зерттеу кешені болып саналды. Құрылымы жағынан ол базалық Курчатов қаласынан тұрды.(ауданы «М») , «[[Балапан]]» лабораториялық -эксперименттік базасымен,пл. «№ 10», пл. « Дегелең», пл. «Ш». Сынақ алаңдары құрылысымен қатар сынақ алаңынан 130 км [[Семей]] қаласынан батысқа қарай орналасқан тұрғын әкімшілік орталық салына бастады. Алғашқыда тұрғын қалашық әскери гарнизоны жұмыс істеді, Семей- Конечная бекеті теміржол магистралі құрылысының аяқталуынан соң айрықша құпиялылығына байланысты «Москва-400» атауына ие болды. 1947 жылдан бастап қала статусына ие болып, Курчатов аталынды. Әлемге Семей-21 ретінде белгілі (пошта бөлімшесі). Қаланың тарихы ядролық қару базасының құрылу тарихымен ажырамас байланыста. Өзінің тарихындағы ең сұрапыл Ұлы Отан соғысында қорғаныс сипаттағы күрделі мәселелер шешімімен, 1947 жылы КСРО МК және КОКП ОК қаулысымен Тау сейсмикалық бекеті (ТСБ), атомдық зарядтарды табиғи сынау үшін «905» обьектісі құрылды. ОП-2 алғашқы командирі артиллерия генерал-лейтенанты Рожанович Петр Михайлович (1948 жылғы ақпан- қыркүйек). Оны артиллерия генерал- майоры [[Колесников Сергей Георгиевич]] алмастырды. Семей сынақ полигонының соңғы командирі [[Коноваленко Юрий Владимирович]] болды. Алғашқы дайындыққа жетекшілік етуші [[Игорь Васильевич Курчатов]] болды. Әскери құрылысшылар 1947 жылы [[Ертіс]] өзенінің жағасына ([[Обь өзені]]нің үлкен сағасы, Қазақстанның маңызды өзендерінің бірі) орналасты. Семей қаласынан шамамен 130 км, ағыстан төмен қарай тұрғын-үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, техникалық құрылғылардың құрылыс-монтаждау жұмыстары жүргізіле бастады. Бос орында құрылыс бастау қиынға соқты. Жеке құрам үшін шатырлы қалашық, өзен ағысына жақын жерде су ысыту үшін темір бөшкелері бар моншалар жасалды. Сонымен қатар әскерлерге жертөлелер жасау үшін жер қазылып, фашиналар тоқылып, орманнан тіреулер алынып, жертөлелерді фашиналармен жауып, үстінен құм себілді. Офицерлер жертөлелері тақтайшалармен жабылып, ішінен фанералармен қоршалды. Әскерлерде қыс бойына тамшылар тамып, әсіресе күн жылып,қар еріген мезгілде тоқтамады. Отынның жеткілікті мөлшерде болмауы офицерлер үйінің қабырғаларында шық қырау қабаттарымен қапталатын. Қыс (әсіресе 1948 жылы) өте қатты болды, 40-50 градусқа дейін жететін және қол және аяқ саусақатарының үсініп, кестіру жағдайлары жиі болған. Ақпан айларының аязынан, боранынан жертөлелер есіктері жабылып қалып, көбінесе аршып алуға тура келетін. Жеке құрамға азық-түлік жеткізу үшін автожолдардың болмауынан күніне 300грамм ғана нан жеуге рұқсат етілген. Полигондағы өмір сүру жағдайы майдандағыдан кем болған жоқ: сол сияқты жертөлелер, жол қазандық азықтану, заттық, саудалық аттестаттар, жанұядан алыстатылу, қатаң жағдай режимі. Қойылған мәселелерді орындау, үлкен ерік күші, шыдамдылық, жеңімпаз елге деген сүйіспеншілік, әскери құрылысшыларға, командирлерге подполковник Барсуков В.М.,, Подполковниктер Евтиков М.А., Евдокимов А.А., Тран В.И. және басқаларына өте қысылтаяң мерзімде ,1949 жылдың шілде айына дейін ядролық қаруларды сынау құрылғылары мен объектілерін дайындауды аяқтау қажет болды. Қатарлас құрамына 2 құрылыс полкі кіретін 31516 әскери бөліміне жүктелген тұрғын қалашық құрылысы ( М алаңы) басталды. Әскери құрылысшалардың алдына заманға сай, толық ыңғайластырылған әскери қалашық салу міндеті қойылды. Бұл міндетті 53 инженерлік-құрылыс полкі орындады. Біртіндеп қалашық өсе бастады, адамдар өмірі ыңғайлана бастады. Жеке құрам жертөлелерден тұрғын үйлер мен казармаларға көшті және алғашқы құрылыс болып Ленин көшелеріндегі үйлер және ЖПО, 52605 ә-б гарнизондық штабы болды. Полигон басшысына арналып коттедж салынды, бірақ оған бірінші жарылыста Л.П. Берия өз қорғаушыларымен қоныстанды. 1949 жылы «Офицерлер үйі» пайдалануға енгізілді. 1950 жылы –су тазалау құрылғысының барлық кешенімен су алу бекеті құрылысы аяқталды. Ең алғашқы 36 пәтерлік үйлер 1952 жылдың жазында берілді. Бұл Первомайская 32, (құрылысшылар үйі) және Молодежная,2 (Победы). Екі қабатты казарма, госпитальдің хирургиялық бөлімі1953 жылы аяқталды. Ертіс жағасындағы жағалау сатыларымен тас қалауларымен 1954 жылы құрылған. Офицерлердің жанұяларына келуге 1952-1953 жылдары ғана рұқсат етілді. Тұрғын үй мәселелерін шешу үшін 2-3 айға созылған үлкен бетондардан үйлер кварталдарын салу басталды. 1956-1958 жылдары гарнизонда моншалық-кір жуу комбинаты, монша, жаңа наубайхана, универмаг салынған. 1955 жылдан бастап кең көлемде тұрғын қалашықты жасылдандыру және көркейту басталды.1960 жылы жасыл алқаптар 95 га. ауданды алды, 35 сәндік және 2 мың жеміс ағаштары сонымен қатар көптеген гүл түрлері болды. 1957 жылдың маусым айында 31516 ә/б құрамына Шаған бекетінде орналасқан (240 объект) бөлімдер кірді. Олардың құрамында 7-ші,16-шы бөлек аэродромдық-құрылыстық полктер,708 участок арнайы жұмыстар, 412 жеке монтаждау ротасы және 1008 әскери госпиталь болды. Бұл бөлімдер 1946-1947 жылдары құрылды және 1954 жылы объектіге қорғаныс құрылысының айрықша маңызды жұмыстарын орындау үшін келді. Көптеген арнайы және ұрыс кешендері салынды, ал 240 обьект ресми емес атауы «Половинкада» біздің қалашыққа кіші ағайын біздің қалашығымыздан көлемі жағынан біраз кішірек қалашық өсіп шыға келді. «О» алаңы Ертістен шамамен бір жарым километрдей жерде сынақ полигонының ғылыми-тәжірибелік бөлімі (ҒТБ) салынып, қоршалды. Бұл аумаққа бірнеше қызметтік ғылыми-зерттеу лабораториялары (биологиялық, радиохимиялық, физикалық өлшеу ) ғимараттар және әскери техниканы сынау секторы, қазіргі уақытта – Радиациялық Қауіпсіздік және Экология Институты салынды. «Ш» алаңы 1949-1962 ж.ж. мерзімінде атмосфералық сынақ жүргізу үшін қызмет етті. Барлығы 130 атмосфералық сынақ жүргізіліп,оның 30- жерүсті ядролық сынағы болды, кейіннен алаң ядролық физика саласының тәжірибелерін өткізуге, және әскери техникаларды сынауға пайдаланылды. Алаңда зерттеу ядролық реакторы, «Сияние» стендтік кешені , 330 орынға арналған 6 қонақ үйі, 4000 адамдық казарма орналасқан. «Балапан» алаңы Жерасты бұрғылау сынақтарын өткізуге және кәдімгі жарылғаш заттармен модельдік тәжірибе жасауды өткізуге қызмет еткен. Алаңда 131 жерасты бұрғылау сынақтары, 33 шахталық жіберу қондырмаларымен, сынауға арналған кең масштабты эксперимент өткізілген, қондырмалардың және инженерлік байланыстардың арнайы форты болды. 850 орындық 5 қонақ үйі,1100 адамдық казарма болды. 1988 жылы КСРО мен СҚШ арасындағы келісім бойынша (1974 жылғы 3 шілдедегі жерасты ядролық қаруларын сынауды шектеу туралы) бақылау жөнінде біріккен эксперимент өткізілді (ББЭ). ББЭ жерасты жарылыстарының параметрлері болды. ===«№ 10» алаң=== Атомдық реакторлар мен жаңа технологиялардың мемлекеттік ғылыми орталығының базалық алаңы болды. (« Луч» ғылыми-өнеркәсіптік бірлестігі). Мұнда екі зерттеу реакторлары, 3 7000 орындық қонақ үйі, 524 адамдақ казарма болды. «Дегелен» алаңы Жерасты штольнядағы ядролық сынақ өткізуге арналған. Барлығы 233 сынақ өткізілген. Алаң физикалық тәжірибелер өткізуге перспективалы болған. Таулы- техникалық және құрылыс-монтаждық өндірістік-техникалық базасы, 1200 орындық қонақ үйі, 1100 адамдақ казарма болды. Барлық тәжірибелік алаңдарда жауынгерлік клуб, монша, орталық жылу беру, су құбыры, су жіберу құбырлары болды. Курчатовта ғылыми-зерттеу лабораториялар, жинақталды, дәрігерлер және биологтар, математиктер мен физиктер сонымен қатар шахтақұрылысшылары өндірістік базасы , бұрғышылар, геологиялық барлаушылар,құрылысшылар орталығы жинақталды. Бұл ағаштармен көмкерілген, фонтандары,бақтары, балалар алаңы, аэродром, теміржол. Автобус бекеттері бар сонымен қатар Мәдениет сарайы, музей, өзінің теледидары, газеті бар әдемі қала болған. Тәулік бойына күнімен , түнімен сынақ алаңдарымен,орталықпен байланысты ұстау және қорғау жөніндегі күзет антеннелеры, радарлық құрылғылардың айналары аспанға қарап тұратын. Бұл Әскери-өндірістік кешеннің (ӘӨК) гүлденіп келе жатқан жабық қалашығы болатын. Мұнда зерттеу және тәжірибе жасауға арналған барлық жағдай жасалды. Қалада белгілі кеңес физактері И. Курчатов, Ю. Харитон, А. Сахаров , Я. Зельдович өмір сүріп, қызмет еткен. Оларды ядролық қарудың әкелері деп атайды. 1990 жылы қала халқа 200 мың адамда құрады. Курчатов сынаушылардың бас лабораториялық-эксперименттік базасы болып саналды. Қаланың тұрғын үй қоры 175056 кв.м, оның 69500 әскерилерге арналды. Қалада грунталған қону жолымен аэродром, 10 тонналық сүт зауыты, 143 тонналық нан зауыты, тәулік бойы өнімдер, 1150 орындық 8 мектепке дейінгі мекеме, 3000 орындық мектеп, 50 койкалы әскери госпиталь, дәрігерлік-санитарлық бөлім, «Болшевичка» тігін фабрикасының филиалы, ұсақ кәсіпорындар мен кооперативтердің бірқатары болды. Радиактивті газдардың сынақтан соң жер бетіне тастау 1989 жылғы 19 ақпандағы ядроға қарсы күшті қозғалыс «Невада- Семей» пайда болуына себеп болды. ҚР Президентінің 29.08.1991ж. № 409 Семей полигонын жабу туралы Жарлығынан кейін қалада күрделі жағдай пайда болды. Ресей әскери бөлімдерінің полигондардан тездетіп жиналуы және дислокациялануы барлық ғылыми-өндірістік құрылым мен қаланың әлеуметтік саласын толығымен бұзылу қатеріне әкелді. Ел басшылығының Курчатов қаласы аумағында орналасқан сәйкес ғылыми ұйымдар мен объектілері және бұрынғы Семей сынақ полигоны кешенінің базасында ҚР ұлттық ядролық орталығын ұйымдастыру туралы шешімі ғылыми потенциалды сақтап қалуға себеп болды. ҚР ҰЯО қалада маңызды шетел инвестициясын тартуға және қосымша жұмыс орындарының пайда болуына септігін тигізді. Полигон дамуының ғылыми-техникалық потенциалды конверсиялау және жаңа технологияларды пайдалану мақсатында 1995 жылы Қазақстан-Американдық «СЕМТЕХ» кәсіпорын құрылды. 1996 жылы–«КК Интерконнект» негізгі профилі электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру болып табылатын кәсіпорны құрылды. Геологиялық барлау жұмыстарымен Қазақстан-Американдық «ФМЛ Казахстан» кәсіпорны айналысады. ССП аумағына болашағы зор қазба байлықтары концентрациясы сипат алып келеді, бірінші кезекте, алтын мен мыс, сонымен қатар руда емес шикізаттары да байқалған. Қала аумағында «габбро» табиғи тасын қазу және өңдеу жұмыстарымен «Дегелен» кәсіпорны айналысады. ==Географиясы== Курчатов қаласы - бұрынғы Семей сынақ полигонының орталығы. Шығыс Қазақстан облысының батысында орналасқан. Қаланың геофизикалық координаттары СШ 50 44.3-5046,2 және ВД 7830,5-7833,7 құрайды. 11 мың гектар ауданды құрайды. Курчатов қаласының құрамына Курчатов қаласының өзі, [[Дегелен]] бекеті (2 км) және [[Молдары]] селосы (3-4км)кіреді. Көрсетілген тұрғын пункттері ерікті емес, және есепке кірмейді. ===Климаты=== Курчатов қаласы Павлодар облысының Ертіс өзенінің сол жағалауында құрғақ агроклиматты зонада ГТК 0,3-0,5 –ке тең (жазық бозалы-бетегелі дала кіші зонасына жатады) орналасқан. Мұнда климат күрт континентті. Оған тән : көктем-жазғы мерзімде құрғақшылық, жыл бойына атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жеткіліксіз әрі тұрақсыз, жыл бойына әсіресе көктем мезгілінде желді болады, жазда жоғары, қыста төмен ауа температурасы тән. Орташа көпжылдық жауын-шашын мөлшері 250 мм-ге дейін, мұнымен қоса интенсивті вегетациялану кезінде (мамыр-шілде) 90 мм-ге дейін ғана жетеді. Қар жамылғысының биіктігі көп емес, қыста ашық алаңдарда 13 см-ді құрайды. Жылдық орташа температура қалыпты және +2,4градус. Өзге жылдарда максималды температура +40-42 градус, минимальды –48,-49. Ең жылы ай-шілде, ең суық айлар- қаңтар және ақпан. Басым желдер оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, олардың күшеюі сәуір, мамыр, маусым айлары болып табылады. ==Халық саны== 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдайға қарағанда қалада 9900 адам, 2003 жылмен салыстырғанда халық саны 400 адамға көбейген. Ұлттық құрамы: Қазақтар-3,14 мың адам (31,7%), орыстар-5,96 мың адам (60,2%), басқа ұлттар –0,8 мың адам (8,1%). Қаланың өмір суруі мен барлық қызметін қамтамасыз ету көзі республикалық бюджет. {| class="wikitable" |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ||10127 ||{{өсім}}10411 ||102,8 ||4817 ||{{өсім}}5084 ||105,5 ||5310 ||{{өсім}}5327 ||100,3 |} ==Экономикасы== Қалада 2005 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 104 барлық меншіктік нысандағы заңды тұлғалар тіркелген, олардың : шағын-92, орташа-8, ірі-4. Әрекеттегісі-74 кәсіпорын. ===Өндіріс=== Курчатовта 6 әрекеттегі өндірістік кәсіпорын бар: “Коммуналдық көпсалалы пайдалану кәсіпорны” МҚК (сумен, жылумен қамтамасыз ету), ШҚ АЭК Курчатов филиалы (электрэнергиясын өндіру), “КК Интерконнект” (электронды құрылғылар мен печатті платаларды өндіру), «Азот» ӨК (газтәрізді және сұйық оттегін, ацетилен өндіру), «Луч» КИП ЖШС (салмақты өлшеу жүйесін өндіру және қызмет көрсету), «Дегелең тас» ЖШС (табиғи тастар мен өңдеу плиталарын өндіру). Ауылшаруашылығы. Қала аумағында ауылшаруашылығы және шаруа қожалығы тіркелмеген, бірақ халықтың қосымша шаруашылығы мен саяжайлық кооперативтері бар. Кәсіпкерлік. Салық комитетінің мәліметтері бойынша қалада 629 адам айналысатын 292 шағын кәсіпкерлік субьектісі, тіркелген. Оның ішінде : 29 шағын кәсіпкерлік, 98 жеке тұлға патентпен жұмыс істейді, 98- куәлікпен, 67- жай декларациямен жұмыс істейді. Қалада 3 наубайхана жұмыс істейді (Надеев, Вдонин, Ковалева). ==Қарауға тұрарлық жерлер== ===Ескерткіштер=== • Жеңіс ескерткіші • Курчатовқа арналған ескерткіш • Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш Жеңіс ескерткіші 1985 жылы Павлодар қаласының сәулетшісі, 31516 ә/б әскери құрылысшылырмен және 52605 ә/б әскери құрылысшыларымен салынған. Ескерткіштің ашылуы 1985 жылы 9 мамырда болған. Әскери құрылысшыларға арналған ескерткіш 1972 жылы салына басталған. 10 тамызда оның ашылуы болған. Сәулетшісі - Ресей Федерациясының мәдениетіне еңбегі сіңген сәулетші - [[Корнеев Георгий Александрович]]. Ескерткіш қаланы тұрғызған әскери құрылысшылар құрметіне салынған (1947-1972). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Абай облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Ертіс өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Абай облысы қалалары]] [[Санат:Ертіс бойындағы қалалар]] 2i1i4dm8wvxbyomahq5vhyn5b6e0s0b 0 21442 3578892 3578883 2026-04-08T12:02:36Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578892 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШтағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды; оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВтен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] pkep0i7akeeu5q3ps692umcbti492wc 3578909 3578892 2026-04-08T12:14:22Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578909 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШтағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВтен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] fvope8xz0oi7o5siupegsv28qf1frqi 3578917 3578909 2026-04-08T12:17:21Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578917 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВ-ты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШтағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВтен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] 44q58et5bnivzb60zikcfr1q9thqknn 3578918 3578917 2026-04-08T12:18:25Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578918 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВ-ты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> Дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШтағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВтен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] l9bfxxi3gy5xawgkfv84q42fvq20kee 3578922 3578918 2026-04-08T12:19:54Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578922 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВ-ты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> Дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШ-тағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВтен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] hnt0xl1biqq2w56vj7q4fm3hcw7wgxx 3578923 3578922 2026-04-08T12:21:35Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578923 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВ-ты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> Дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШ-тағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВ-тен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр,<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] 6tuwywzqhz2f3e78ltczs59iv6bz6yi 3578925 3578923 2026-04-08T12:23:02Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578925 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВ-ты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> Дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШ-тағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВ-тен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр.<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] 7rpz7stdfu29ehcy7yfyc4igek4gqmt 3578926 3578925 2026-04-08T12:24:31Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578926 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВ-ты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> Дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШ-тағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТСтің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВ-тен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр.<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> Сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] lq6xz7qmy1stmx9nefmfph00yfvg5kn 3578928 3578926 2026-04-08T12:25:14Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578928 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = АИВ/ЖИТС | басқа атаулары = АИВ ауруы, АИВ инфекциясы, АИТВ инфекциясы, АҚТҚ/ЖҚТБ<ref name=AIDS2010GOV/><ref name=AETC-staging>{{cite web |title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems {{!}} AIDS Education and Training Centers National Coordinating Resource Center (AETC NCRC) |url=https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |website=aidsetc.org |publisher=AIDS Education and Training Center Program |access-date=10 September 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018065658/https://aidsetc.org/guide/hiv-classification-cdc-and-who-staging-systems |archive-date=October 18, 2017 |url-status=dead |df=mdy-all}}</ref> | сурет = Red_Ribbon.svg | сурет атауы = Қызыл бау АИВ-оң және ЖИТС-пен өмір сүретін адамдарға ниеттестік білдіру нышаны.<ref>{{cite web |title=Wear your red ribbon this World AIDS Day {{!}} UNAIDS |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |website=www.unaids.org |publisher=UNAIDS Secretariat |access-date=10 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170910221331/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2006/november/20061130redribbonen |archive-date=September 10, 2017 |url-status=live }}</ref> | сурет ені = 220 | сала = Инфекциялық ауру | симптомдар = '''Ерте''': Тұмау тәрізді синдром<ref name=WHO2015Fact/><br />'''Кештеу''': [[лимфа түйіндері]]нің ұлғаюы, қызба, салмақ тастау<ref name=WHO2015Fact/> | асқынулар = Оппортунистік инфекциялар, өспе<ref name=WHO2015Fact/> | басталуы = | ұзақтығы = Өмір бойы<ref name=WHO2015Fact/> | түрлер = | себеп = [[Адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ)<ref name=WHO2015Fact/> | қауіп = [[Вирус]] қан, ана сүті, қорғаусыз жыныстық қатынас арқылы беріледі<ref name=WHO2015Fact/> | диагностика = Қан талдамасы<ref name=WHO2015Fact/> | дифференциация = | алдын алу = қорғаулы жыныстық қатынас, ине алмасу, [[сүндеттеу]], жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика<ref name=WHO2015Fact/> | емі = Антивирусты дәрілер<ref name=WHO2015Fact/> | медикация = | болжам = Ем жүргізілсе, қалыпты өмір сүреді, ал жүргізілмеген жағдайда 11 жыл<ref name=UNAIDS2007/> | жиілік = 1.7 млн жаңа жағдай (2018) <br />37.9 млн адам АИВ-пен өмір сүруде (2018)<ref name=UN2018/> | өлім = 770,000 (2018)<ref name=UN2018/> }} '''Адамның иммунтапшылық вирусы инфекциясы''' және '''жұқтырылған иммун тапшылығының синдромы''' ('''АИВ/ЖИТС''') — [[АИВ|адамның иммунтапшылық вирусы]] (АИВ) қоздырған [[инфекция]]ның организмге әсерінен дамитын дертті жағдай.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |vauthors=Sepkowitz KA |title=AIDS – the first 20 years |journal=[[The New England Journal of Medicine]] |volume=344 |issue=23 |pages=1764–72 |date=June 2001 |pmid=11396444 |doi=10.1056/NEJM200106073442306 | issn=0028-4793}}</ref><ref>{{cite book |first1=Alexander |last1=Krämer |first2=Mirjam |last2=Kretzschmar |first3=Klaus |last3=Krickeberg |name-list-format=vanc |title=Modern infectious disease epidemiology concepts, methods, mathematical models, and public health |date=2010 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-0-387-93835-6 |page=88 |edition=Online-Ausg. |url=https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081609/https://books.google.com/books?id=Di0_5x82HykC&pg=PA88 |archive-date=September 24, 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Wilhelm |last=Kirch |name-list-format=vanc |title=Encyclopedia of Public Health |date=2008 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-1-4020-5613-0 |pages=676–77 |url=https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911141720/https://books.google.com/books?id=eSPK7-CHw7oC&pg=PA676 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Инфекция жұқтырған адамда ешбір ауру белгілері байқалмауы не қысқа мерзімді тұмау тәрізді [[синдром]] белгілері пайда болуы мүмкін.<ref name="WHO2015Fact">{{cite web|title=HIV/AIDS Fact sheet N°360|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|publisher=[[World Health Organization]]|access-date=11 February 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160217160830/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs360/en/|archive-date=February 17, 2016|df=mdy-all}}</ref> Әдетте, инфекцияның симптомсыз кезеңі ұзаққа созылады.<ref name=CDC21015Bas>{{cite web |title=About HIV/AIDS |url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |website=CDC |access-date=11 February 2016 |date=December 6, 2015 |df=mdy-all |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224101946/http://www.cdc.gov/hiv/basics/whatishiv.html |archive-date=February 24, 2016 |url-status=live }}</ref> Ауру үдеген жағдайда адамның [[иммунды жүйе]]сі әлсіреп, [[туберкулез]] секілді көп кездесетін, сондай-ақ, иммунитет қызметі қалыпты адамдарда бола бермейтін оппортунис инфекциялар мен [[ісік]]тер пайда болуы мүмкін.<ref name=WHO2015Fact/> Инфекцияның аталған кеш белгілерінің жиынтығын ''жүре пайда болған иммунитет тапшылығы синдромы'' (ЖИТС) деп атайды.<ref name=CDC21015Bas/> Әдетте, бұл саты адамның [[Кахексия|өте қатты жүдеуімен]] қатар жүреді.{{Өту|#Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы|1}}<ref name=CDC21015Bas/> <!--Берілуі, алдын алу және емі --> АИВ - бірінші кезекте қорғаусыз секс ([[Аналды секс|анал]] және [[оралды секс|орал сексі]] кезінде де [[қан]], былазық, шәует, қынап шырышы арқылы), жұқтырылған [[Гемотрансфузия|қан құю]], теріасты инъекцияға арналған ине арқылы, сондай-ақ жүктілік, босану не емізу кезінде анадан балаға беріле алады.<ref name=TransmissionM2007>{{cite book |veditors=Rom WN, Markowitz SB |title=Environmental and occupational medicine |year=2007 |publisher=[[Wolters Kluwer]]/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |isbn=978-0-7817-6299-1 |page=745 |url=https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |edition=4th |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911155744/https://books.google.com/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745 |archive-date=September 11, 2015 |url-status=live }}</ref> Вирус [[сілекей]], тер, жас секілді дене сұйықтығы арқылы адамнан адамға берілмейді.{{Өту|#Трансмиссия|1}}<ref name=CDCtransmission>{{cite web |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |year=2003 |url=https://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |title=HIV and Its Transmission |access-date=May 23, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm |archive-date=February 4, 2005}}</ref> Алдын алу шаралары: [[қорғаулы секс]], ине алмасу бастамасы (қолданылған инені жаңасына тегін алмастыру), жұқтырғандарды емдеу, жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактика және ерлерді [[сүндеттеу]].{{Өту|#Алдын алу|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> Аурудан толық айықтыратын дәрі не вакцина жоқ; десе де, антиретровирусты терапия ауру ағымын баяулатып, өмір сүрудің әдеттегі ұзақтығына әкелуі мүмкін.{{Өту|#Емі|1}}<ref name="CDC21015Bas" /><ref name="UN2012Vac">{{cite news |title=The quest for an HIV vaccine |url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |date=May 18, 2012 |author=UNAIDS |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120524051113/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2012/may/20120518vaccinesday/ |archive-date=May 24, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Диагноз қойылған сәттен бастап, емдеуді бастау ұсынылады.<ref name="WHO2015Tx">{{cite book |title=Guideline on when to start antiretroviral therapy and on pre-exposure prophylaxis for HIV |date=2015 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-150956-5 |page=13 |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014071803/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/186275/1/9789241509565_eng.pdf?ua=1 |archive-date=October 14, 2015 |df=mdy-all}}</ref> Ауру жұқтырған адам емделмесе, шамамен 11&nbsp;жыл өмір сүреді.<ref name="UNAIDS2007">{{cite web |author=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], World Health Organization |date=December 2007 |title=2007 AIDS epidemic update |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |access-date=March 12, 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |archive-date=May 27, 2008 |df= }}</ref> Анасына да, балаға да антиретровирусты терапия жүргізу арқылы нәрестеде аурудың дамуын алдын алуға болады.{{Өту|#Анадан балаға|1}}<ref name="WHO2015Fact" /> <!--Тарихы мен эпидемиологиясы --> 2018 жылы әлемде шамамен 37,9 миллион адамның статусы — АИВ – оң болып, оның 770 000 қайтыс болған.{{Өту|#Эпидемиология|1}}<ref name="UN2018">{{cite web |url=https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |title=Global HIV & AIDS statistics — 2019 fact sheet |website=www.unaids.org |language=en |access-date=2019-12-21 |publisher=UNAIDS |archive-url=https://web.archive.org/web/20191204021652/https://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet |archive-date=December 4, 2019 |url-status=live }}</ref> Жұқтырғандардың 20,6 миллионға жуығы Африканың шығысы мен оңтүстігінде тұрады.<ref>{{cite web |url=https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |title=Fact Sheet - World AIDS Day 2019 |website=www.unaids.org |access-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165100/https://www.unaids.org/sites/default/files/media_asset/UNAIDS_FactSheet_en.pdf |archive-date=December 21, 2019 |url-status=live }}</ref> ЖИТС ауруы анықталғаннан бастап (XX ғасырдың 80 жылдары), 2018 жылға дейін бұл аурудан 32&nbsp;миллион адам көз жұмды.<ref name="UN2018" /> 2019 жылғы дерек бойынша {{iw|Қазақстанда ВИЧ|Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 мыңнан астам адам АИВ жұқтырған.<ref name=":0">[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақстандағы АИВ жұқтырғандар бойынша статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> АИВ/ЖИТС — пандемия, яғни өте ауқымды аймаққа белсенді түрде таралатын дерт.<ref name="Kallings">{{cite journal |vauthors=Kallings LO |title=The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |journal=Journal of Internal Medicine |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |date=March 2008 |pmid=18205765 |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}(subscription required)</ref> АИВ алғаш рет XIX ғасыр соңында не XX ғасыр басында, Орталық-батыс Африкада пайда болған деген болжам бар.<ref name="Orgin2011">{{cite journal |vauthors=Sharp PM, Hahn BH |title=Origins of HIV and the AIDS pandemic |journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine |volume=1 |issue=1 |page=a006841 |date=September 2011 |pmid=22229120 |pmc=3234451 |doi=10.1101/cshperspect.a006841}}</ref> ЖИТС-ті алғашқы болып, 1981 жылы АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары ({{lang-en|Centers for Disease Control and Prevention, CDC}}) анықтаған, ал оның себебі — АИВ жұқпасы екені онжылдықтың басында мәлім болған.{{Өту|#Тарихы|1}}<ref>{{cite journal |vauthors=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=[[Retrovirology (journal)|Retrovirology]] |volume=3 |issue=1 |page=72 |date=October 2006 |pmid=17054781 |pmc=1629027 |doi=10.1186/1742-4690-3-72}}</ref> <!-- Қоғам мен мәдениет--> АИВ/ЖИТС қоғамға дерт ретінде де, [[дискриминация]] түрі ретінде де үлкен ықпалын тигізді.{{Өту|#Стигматизация|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4">{{cite book |publisher=[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] |year=2006 |title=2006 Report on the global AIDS epidemic |chapter=The impact of AIDS on people and societies |chapterurl=http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf |isbn=978-92-9173-479-5}}</ref> Сондай-ақ, аурудың экономикаға да ықпалы аз емес.{{Өту|#Экономикаға ықпалы|1}}<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> АИВ/ЖИТС жайлы "ауру күнделікті тұрмыстық қарым-қатынаста берілуі мүмкін" деген секілді жаңсақ түсініктер де өте көп.{{Өту|#Жаңсақ түсініктер|1}}<ref>{{cite journal |title=Myth Busters |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=351 |issue=6268 |pages=35 |url=http://austintexas.gov/page/myth-busters |access-date=14 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160222160217/http://austintexas.gov/page/myth-busters |archive-date=February 22, 2016 |df=mdy-all |bibcode=2016Sci...351...35E |last1=Endersby |first1=Jim |year=2016 |doi=10.1126/science.aad2891}}</ref> [[Католик шіркеуі]] [[үрпекқап]]ты аурудан сақтану үшін пайдалануды қолдамайтыны белгілі, сондықтан бұл ауру осы секілді көптеген дінге қатысты дау-дамайға да арқау болып отыр.{{Өту|#Дін және ЖИТС|1}}<ref>{{cite web |last1=McCullom |first1=Rob |title=An African Pope Won't Change the Vatican's Views on Condoms and AIDS |url=https://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |website=The Atlantic |access-date=14 February 2016 |date=26 February 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135849/http://www.theatlantic.com/sexes/archive/2013/02/an-african-pope-wont-change-the-vaticans-views-on-condoms-and-aids/273535/ |archive-date=March 8, 2016 |df=mdy-all}}</ref> 1980 жылдары анықталғаннан бері АИВ/ЖИТС әлем медицинасы мен саясатының назарын өзіне аударып, үлкен қаржыландыруды талап етуде.<ref name="isbn1-59797-294-0">{{cite book |author=Harden, Victoria Angela |title=AIDS at 30: A History |publisher=Potomac Books Inc |location= |year=2012 |page=324 |isbn=978-1-59797-294-9 |oclc= |doi= }}</ref> == Белгілері мен симптомдары == АИВ инфекцияның үш негізгі сатысы бар: #жіті инфекция #жасырын саты #ЖИТС.<ref name=AIDS2010GOV>{{cite web |title=What Are HIV and AIDS? {{!}} HIV.gov |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |website=www.hiv.gov |publisher=U.S. Department of Health and Human Services (HHS) |access-date=September 10, 2017 |language=en |date=2017-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922044900/https://www.hiv.gov/hiv-basics/overview/about-hiv-and-aids/what-are-hiv-and-aids |archive-date=September 22, 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> === Жіті инфекция === [[File:Жіті АИВ инфекция симптомдары.png|thumb|upright=1.25|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of an acute HIV infection|Жіті АИВ инфекциясының негізгі симптомдары]] АИВ жұқтырғаннан кейінгі алғашқы кезең — жіті АИВ, бастапқы АИВ немесе жедел ретровирустық синдром деп аталады.<ref name=M121/><ref name=WHOCase2007/> Көбіне жұқтырғаннан 2-4 апта өткеннен кейін адамда тұмау тәрізді не мононуклеоз тәрізді синдром дамуы мүмкін, ал кейбірінде еш симптом байқалмайды.<ref>{{cite book |title=Diseases and disorders |year=2008 |publisher=Marshall Cavendish |location=Tarrytown, NY |isbn=978-0-7614-7771-6 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |df=mdy-all |access-date=June 27, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150919012701/https://books.google.com/books?id=-HRJOElZch8C&pg=PA25 |archive-date=September 19, 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=M118/> Барлық жағдайдың тек 40–90% симптомдар көрініс беруі мүмкін. Жиі кездесетіндері: [[қызба]], [[лимфа безі|лимфа түйіндері]]нің ұлғайып, ауырсынуы, [[фарингит|тамақ қабынуы]], [[бөртпе]]лер, бас ауырсынуы, шаршағыштық және/не ауыз бен жыныс мүшелеріндегі жаралар.<ref name=WHOCase2007/><ref name=M118/> Бөртпе 20–50% жағдайда кездесуі мүмкін. Әдетте, ол кеудеге дақ не көпіршік түрінде шығады.<ref name=Deut2010/> Кей адамдарда осы сатының өзінде оппортунис инфекциялар (иммунитеті қалыпты жұмыс істейтін адамдарда ауру туғызбайтын шартты патогенді флора қоздыратын инфекциялар) дамиды.<ref name=WHOCase2007/> Бұдан бөлек лоқсу не [[Іш өту|диарея]] сынды асқазан-ішек белгілері көрініс беруі мүмкін.<ref name=M118/> Жүйке жүйесі тарапынан шеткері нейропатиялар мен Гийен–Барре синдромы дамуы мүмкін.<ref name=M118/> [[Симптом]]дардың ұзақтығы әртүрлі болады, бірақ, әдетте, бір не екі аптаға созылады.<ref name=M118/> Аталған симптомдар тек осы ауруға тән болмағандықтан (бейспецификалық симптомдар), көп жағдайда АИВ инфекциясының белгілері деп қарастырылмайды.<!--<ref name=M118/> --> Отбасы дәрігері не аурухана дәрігері аталған симптомдарды көрсе де, көбіне жиі кездесетін инфекциялық аурулардың бірін диагноз ретінде қате қойып жатады.<!--<ref name=M118/> --> Сондықтан инфекция жұқтыру қаупі бар адамда себебі белгісіз қызба анықталса, АИВ инфекциясын да ескерген дұрыс.<ref name=M118>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 118.</ref> === Жасырын саты === Бастапқы симптомдар көрініс бергеннен кейін жасырын саты, симптомсыз АИВ не созылмалы АИВ деп аталатын кезең басталады.<ref name="AIDS2010GOV" /> Ем жүргізілмесе аталған саты АИВ инфекциясына тән ағыммен 3 жылдан<ref>{{cite book|last=Evian|first=Clive|title=Primary HIV/AIDS care: a practical guide for primary health care personnel in a clinical and supportive setting|year=2006|publisher=Jacana|location=Houghton [South Africa]|isbn=978-1-77009-198-6|page=29|url=https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|edition=Updated 4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911043536/https://books.google.com/books?id=WauaC7M0yGcC&pg=PA29|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> 20 жылға<ref>{{cite book|author=Charles B. Hicks, MD|editor=Jacques W.A.J. Reeders & Philip Charles Goodman|title=Radiology of AIDS|year=2001|publisher=Springer|location=Berlin [u.a.]|isbn=978-3-540-66510-6|page=19|url=https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509101646/https://books.google.com/books?id=xmFBtyPGOQIC&pg=PA19|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> дейін созылуы мүмкін (орта есеппен, 8 жыл).<ref>{{cite book|last=Elliott|first=Tom|title=Lecture Notes: Medical Microbiology and Infection|year=2012|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-37226-5|page=273|url=https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919014154/https://books.google.com/books?id=M4q3AyDQIUYC&pg=PA273|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref> Әдетте, бастапқы кезде симптомдар аз не мүлдем болмағанымен, осы сатының соңында көбі қызбаға, жүдеуге, асқазан-ішек аурулары мен бұлшықет аурысынуына шағынады.<ref name="AIDS2010GOV" /> АИВ жұқтырған адамдардың 50–70% бірнеше топ [[лимфа түйіндері]]нің себебі белгісіз, ауырсынусыз ұлғаюымен сипатталатын тұрақты генерализацияланған лимфаденопатиясы дамиды.<ref name="M121" /> Әдетте ол үш айдан алты айға дейін созылуы мүмкін. Вирус титрі жоғары әрі ем қабылдамайтын АИВ-1 жұқтырған адамдарда көбіне ЖИТС дамығанмен, кей бөлігінде (шамамен 5%) антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде CD4⁺ T жасушаларының (Т-хелперлер) қалыпты деңгейі бес жылдан да көп сақталуы мүмкін.<ref name="M118" /><ref name="LT2010">{{cite journal|vauthors=Blankson JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery Medicine|volume=9|issue=46|pages=261–66|date=March 2010|pmid=20350494}}</ref> Бұндай адамдарды "АИВ бақылаушылары" не ''ұзақ мерзімді нонпрогессорлар'' деп атайды ({{Lang-en|Long-term nonprogressor, LTPN}}).<ref name="LT2010" /> Ал антиретровирусты терапия жүргізбегеннің өзінде вирус титрі төмен не мүлде анықталмайтын адамдар тобын "дегдар бақылаушылар" не "дегдар супрессорлар" деп атайды.<!--<ref name=Walker2007/> --> Шамамен АИВ жұқтырған 300 адамның біреуі осы топқа жатады.<ref name="Walker2007">{{cite journal|vauthors=Walker BD|title=Elite control of HIV Infection: implications for vaccines and treatment|journal=Topics in HIV Medicine|volume=15|issue=4|pages=134–36|date=August–September 2007|pmid=17720999}}</ref> === Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы === [[Сурет:ЖИТС белгілері.png|alt=A diagram of a human torso labelled with the most common symptoms of AIDS|нобай|ЖИТСтің негізгі симптомдары]] [[Сурет:Kaposi's_Sarcoma.jpg|нобай|Капоши саркомасы]] Жүре пайда болған иммунтапшылық синдромы (ЖИТС) деп бір микролитр қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны 200-ден төмен болуынан немесе АИВ инфекциясына тән аурулардың дамуынан пайда болған жағдайды айтамыз.<ref name="M118" /> Ем жүргізілмесе, АИВ жұқтырған адамдардың жартысына жуығы он жыл ішінде ЖИТСке шалдығады.<ref name="M118" /> Адамда ЖИТС бар екенін айқындайтын ең жиі кездесетін жағдайлар: пневмоцист қоздырған пневмония (40%), АИВ кезіндегі жүдеу синдромы түріндегі [[кахексия]] (20%) және өңеш [[кандидоз]]ы.<ref name="M118" /> Сондай-ақ, тыныс алу жолдарының инфекциясы да күдік туғызуға негіз бола алады.<ref name="M118" /><!--Оппортунис инфекциялар --> Оппортунис инфекциялар — қалыпты жағдайда [[иммунды жүйе]] тарапынан бақыланатын [[бактериялар]], [[вирустар]], [[саңырауқұлақтар]] мен [[Паразитизм|паразиттер]] қоздыратын жұқпалы аурулар тобы.<ref name="Holmes">{{cite journal|vauthors=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA|title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa|journal=[[Clinical Infectious Diseases]]|volume=36|issue=5|pages=652–62|date=March 2003|pmid=12594648|doi=10.1086/367655}}</ref> Дамуы мүмкін инфекция түрі адамның қоршаған ортасында кездесетін қоздырғышқа байланысты<ref name="M118" /> Бұл жұқпалар кез келген [[мүшелер жүйесі]]н зақымдауы мүмкін.<ref name="Complications2011">{{cite journal|vauthors=Chu C, Selwyn PA|title=Complications of HIV infection: a systems-based approach|journal=American Family Physician|volume=83|issue=4|pages=395–406|date=February 2011|pmid=21322514}}</ref><!--ЖИТС аясында туындаған өспелер --> ЖИТС-ке шалдыққан адамда Капоши саркомасы, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің біріншілік лимфомасы және жатыр мойны обыры секілді вирусты обыр ауруларының даму қаупі артады.<ref name="Deut2010" /> Капоши саркомасы АИВ жұқтырған адамдардың 10-20%-да дамитын, ең жиі кездесетін обыр түрі.<ref name="M169">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 169.</ref> Ең жиі кездесетін екінші обыр түрі — лимфома; ЖИТС-ке шалдыққандардың 16% осы обырдан қайтыс болған, сондай-ақ ол 3-4% жағдайда ЖИТС-тің алғашқы көрінісі болады.<ref name="M169" /> Аталған екі обыр да адам герпесвирусының 8-түрімен (HHV-8) бірлесе дамиды.<ref name="M169" /> Жатыр мойны обыры да адам папиломавирусымен бірлесе дамуына байланысты ЖИТСі бар адамдар осы дертке жиі шалдығады.<ref name="M169" /> Бұл адамдарда [[Конъюнктива|конъюнктива обыры]] да айтарлықтай жиі кездеседі.<ref>{{cite journal|vauthors=Mittal R, Rath S, Vemuganti GK|title=Ocular surface squamous neoplasia – Review of etio-pathogenesis and an update on clinico-pathological diagnosis|journal=Saudi Journal of Ophthalmology|volume=27|issue=3|pages=177–86|date=July 2013|pmid=24227983|pmc=3770226|doi=10.1016/j.sjopt.2013.07.002}}</ref> <!--Жүйелі симптомдар --> Сондай-ақ ЖИТС-і бар адамдарда қызба, тершеңдік (әсіресе түнде), лимфа түйіндерінің ұлғаюы, қалтырау, әлсіздік және еріксіз салмақ жоғалту секілді жүйелі симптомдар да анықталады.<ref>{{cite web|title=AIDS|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|website=MedlinePlus|publisher=A.D.A.M.|access-date=June 14, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618135541/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000594.htm|archive-date=June 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> ЖИТС-тің келесі жиі кездесетін симптомы – диарея, ол 90% жағдайда көрініс береді.<ref>{{cite journal|vauthors=Sestak K|title=Chronic diarrhea and AIDS: insights into studies with non-human primates|journal=Current HIV Research|volume=3|issue=3|pages=199–205|date=July 2005|pmid=16022653|doi=10.2174/1570162054368084}}</ref> Бұдан бөлек бұл адамдарда оппортунис инфекциялар мен обырға қатысы жоқ. психикалық және неврологиялық белгілер де анықталуы мүмкін<ref>{{cite book|title=Bradley's Neurology in Clinical Practice: Expert Consult – Online and Print, 6e (Bradley, Neurology in Clinical Practice e-dition 2v Set)|year=2012|publisher=Elsevier/Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0434-1|vauthors=Murray ED, Buttner N, Price BH|volume=1|edition=6th|page=101|veditors=Bradley WG, Daroff RB, Fenichel GM, Jankovic J|chapter=Depression and Psychosis in Neurological Practice}}</ref> == Трансмиссия == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef; " |+ Инфекция көзімен жұқтыру жолы бола алатын әрекетке бару кезінде АИВ жұқтыру қаупінің орташа деңгейі |- style="background:#efefef; " ! style="width: 100px" abbr="Route" | Жұғу жолы ! style="width: 130px" abbr="Infections" | Жұқтыру қаупі |- ! style="text-align: left"| Қан трансфузиясы | 90%<ref name=MMWR2005/> |- ! style="text-align: left"| Босану <small>(балаға)</small> | 25%<ref name=Coovadia>{{cite journal | author = Coovadia H | title = Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 351 | issue = 3 | pages = 289–292 | year = 2004 | pmid = 15247337 | doi = 10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Ортақ ине қолдану | 0.67%<ref name=MMWR2005>{{cite journal |vauthors=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, Auerbach JD, Veronese F, Struble KA, Cheever L, Johnson M, Paxton LA, Onorato IM, Greenberg AE | title = Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services. | journal = MMWR. Recommendations and reports : Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports / Centers for Disease Control | volume = 54 | issue = RR-2 | pages = 1–20 | date = 21 January 2005 | pmid = 15660015 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қолданылған инеден жарақат алу | 0.30%<ref name=AFP2007>{{cite journal | author = Kripke C | title = Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV. | journal = American Family Physician | volume = 76 | issue = 3 | pages = 375–6 | date = 1 August 2007 | pmid = 17708137 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Аналды секс|Анал секс]] (қабылдаушы)*^* | 0.04–3.0%<ref name=Trans2010>{{cite journal |vauthors=Dosekun O, Fox J | title = An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission. | journal = Current Opinion in HIV and AIDS | volume = 5 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = July 2010 | pmid = 20543603 | doi = 10.1097/COH.0b013e32833a88a3 }}</ref> |- ! style="text-align: left"| Анал секс (енгізуші)*^* | 0.03%<ref>{{cite book|last=Cunha|first=Burke|title=Antibiotic Essentials 2012|year=2012|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=9781449693831|pages=303|url=https://books.google.ca/books?id=Xv-9TSdixgwC&pg=PA303|edition=11}}</ref> |- ! style="text-align: left"| [[Вагиналды секс|Қынаптық секс]] (қабылдаушы)^* | 0.05–0.30%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009>{{cite journal |vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M | title = Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies. | journal = The Lancet Infectious Diseases | volume = 9 | issue = 2 | pages = 118–29 | date = February 2009 | pmid = 19179227 | doi = 10.1016/S1473-3099(09)70021-0 | pmc=4467783}}</ref> |- ! style="text-align: left"| Қынаптық секс (енгізуші)^* | 0.01–0.38%<ref name=Trans2010/><ref name=LancetT2009/> |- ! style="text-align: left"| [[Оралды секс|Орал секс]] (қабылдаушы)^*§ | 0–0.04%<ref name=Trans2010/> |- ! style="text-align: left"| Орал секс (енгізуші)^*§ | 0–0.005%<ref>{{cite journal |vauthors=Baggaley RF, White RG, Boily MC | title = Systematic review of orogenital HIV-1 transmission probabilities. | journal = International Journal of Epidemiology | volume = 37 | issue = 6 | pages = 1255–65 | date = December 2008 | pmid = 18664564 | pmc = 2638872 | doi = 10.1093/ije/dyn151 }}</ref> |- style="background:#efefef; " ! colspan=5 style="border-right:0;"| ^* жыныстық қатынасқа мүшеқапсыз түскенде <br /> ^§ Деректер қабылдаушы да енгізуші де ер<br /> болғандағы статистиканы көрсетеді |} АИВ берілуінің үш негізі жолы белгілі: жыныстық қатынас, дене сұйықтығы не тіндері арқылы, сондай-ақ [[жүктілік]], босану немесе емізу кезінде анадан балаға (тікесінен берілу).<ref name="TransmissionM2007" /> Егер қан араласпаса, нәжіс, мұрын секрециясы, сілекей, қақырық, тер, көз жасы, зәр немесе құсық арқылы АИВ жұқтыру қаупі болмайды.<ref name="AFP2007k">{{cite journal|vauthors=Kripke C|title=Antiretroviral prophylaxis for occupational exposure to HIV|journal=American Family Physician|volume=76|issue=3|pages=375–76|date=August 2007|pmid=17708137}}</ref> Адам АИВ-тың бірнеше штаммын қатар жұқтыруы мүмкін, бұл жағдай АИВ суперинфекциясы деп аталады.<ref>{{cite journal|vauthors=van der Kuyl AC, Cornelissen M|title=Identifying HIV-1 dual infections|journal=Retrovirology|volume=4|page=67|date=September 2007|pmid=17892568|pmc=2045676|doi=10.1186/1742-4690-4-67}}</ref> === Жыныстық қатынас === АИВ-тың ең жиі жұғу жолы — инфекция жұқтырған адаммен жыныстық қатынасқа түсу.<ref name="TransmissionM2007" /> Алайда, ұзақ уақыт емделудің нәтижесінде вирус титрі анықталмайтын деңгейге жеткен адам АИВ-ты жыныстық жолмен өзгеге жұқтырмайды.<ref name="CDCUndetectable">{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|title=Dear Colleague: September 27, 2017|last=McCray|first=Eugene|last2=Mermin|first2=Jonathan|date=September 27, 2017|website=Division of HIV/AIDS Prevention|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=February 1, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180130231157/https://www.cdc.gov/hiv/library/dcl/dcl/092717.html|archive-date=January 30, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal|last1=LeMessurier|last8=Guyatt|pmid=30455270|doi=10.1503/cmaj.180311|pages=E1350–E1360|issue=46|volume=190|journal=[[Canadian Medical Association Journal]]|title=Risk of sexual transmission of human immunodeficiency virus with antiretroviral therapy, suppressed viral load and condom use: a systematic review|date=November 19, 2018|first9=R|last9=Rodin|first8=G|first7=R|first1=J|last7=Gervais|first6=O|last6=Niragira|first5=MT|last5=Avey|first4=M|last4=Weekes|first3=O|last3=Varsaneux|first2=G|last2=Traversy|pmc=6239917}}</ref> Әлемде АИВ таралуының ең жиі жолы — [[Гетеросексуалдылық|әр жынысты адамдар арасындағы жыныстық қатынас]];<ref name="TransmissionM2007" /> Дегенмен, негізгі берілу жолдары әр мемлекетте әр түрлі. Мысалы, Қазақстанда бірінші орынға инфекцияның гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас жолымен берілуі шығып отыр<ref name=":0" />. 2017 жылы АҚШ-тағы АИВ жұқтыру жағдайларының көбі – ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер арасында болғаны анықталған (жаңадан АИВ жұқтырған 13 жастан асқан ер адамдардың 82% және жалпы жаңадан жұқтырғандардың 70%).<ref>{{cite web|title=HIV and Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention.|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201111721/https://www.cdc.gov/hiv/group/gender/men/index.html|archive-date=December 1, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HIV and Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|publisher=U.S. Department of Health & Human Services|accessdate=November 3, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102163544/https://www.cdc.gov/hiv/group/msm/index.html|archive-date=November 2, 2019|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 13-24 жастағы гейлер мен бисексуалдар сол жас тобындағы жаңадан АИВ жұқпасын жұқтырған ер адамдардың 92%-ын, ал барлық [[Гомосексуалдылық|гей]] мен бисексуал ерлердің 27%-ын құрайды.<ref name="CDC2016Bi">{{cite web|title=HIV Among Gay and Bisexual Men|url=https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|access-date=January 1, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218225712/https://www.cdc.gov/hiv/pdf/group/msm/cdc-hiv-msm.pdf|archive-date=December 18, 2016|df=mdy-all}}</ref> АҚШта гейлер мен бисексуалдардың шамамен 15%, ал трансгендер әйелдердің 28% АИВ статусы – оң.<ref name="CDC2016Bi" /><ref>{{cite web |title=Today's HIV/AIDS Epidemic Factsheet |url=https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=December 31, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219232155/https://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/factsheets/todaysepidemic-508.pdf |archive-date=December 19, 2016 |df=mdy-all}}</ref> Қорғаусыз [[гетеросексуал]] қатынасқа келер болсақ, жыныстық акт кезінде АИВ-тың берілу қаупі табысы төмен елдерде 4-10 есе жоғары.<ref name="Boily2009" /> Аталған елдерде вирустың әйелден ер адамға берілу қаупі — әр актте 0,38%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,30% құрайды; табысы жоғары елдер үшін әйелден ерге берілуі 0,04%, ал ерден әйелге берілуі 0,08% құрайды.<ref name="Boily2009" /> Әсіресе, анал сексі арқылы берілу қаупі жоғары: гетеросексуал болсын, гомосексуал болсын, анал сексі кезінде әр актте берілу қаупі 1,4-1,7% құрайды.<ref name="Boily2009" /><ref>{{cite journal|vauthors=Beyrer C, Baral SD, van Griensven F, Goodreau SM, Chariyalertsak S, Wirtz AL, Brookmeyer R|title=Global epidemiology of HIV infection in men who have sex with men|journal=The Lancet|volume=380|issue=9839|pages=367–77|date=July 2012|pmid=22819660|doi=10.1016/S0140-6736(12)60821-6|pmc=3805037}}</ref> [[Оралды секс|Орал секс]] жолымен берілу қаупі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, жоғалып кетпейді.<ref>{{cite journal|vauthors=Yu M, Vajdy M|title=Mucosal HIV transmission and vaccination strategies through oral compared with vaginal and rectal routes|journal=[[Expert Opinion on Biological Therapy]]|volume=10|issue=8|pages=1181–95|date=August 2010|pmid=20624114|pmc=2904634|doi=10.1517/14712598.2010.496776}}</ref> Ауыз арқылы жыныстық қатынасқа түсуде инфекция жұқтыру қаупі «шамамен нөл» деп бағаланады;<ref>{{cite book|last=Stürchler|first=Dieter A.|title=Exposure a guide to sources of infections|year=2006|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-376-5|page=544|url=https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130024240/https://books.google.com/books?id=MWa5or3Xa9EC&pg=PA544|archive-date=November 30, 2015|url-status=live}}</ref> дегенмен, осы уақытқа дейін бұл секс түрімен жұғу жайлы бірнеше жағдай хабарланған.<ref>{{cite book|veditors=Pattman R, etal|title=Oxford handbook of genitourinary medicine, HIV, and sexual health|year=2010|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|isbn=978-0-19-957166-6|page=95|edition=2nd}}</ref> Орал сексте қабылдаушы үшін қауіп 0–0,04% деңгейінде бағаланады.<ref name="Dosekun2010">{{cite journal|vauthors=Dosekun O, Fox J|title=An overview of the relative risks of different sexual behaviours on HIV transmission|journal=[[Current Opinion in HIV and AIDS]]|volume=5|issue=4|pages=291–97|date=July 2010|pmid=20543603|doi=10.1097/COH.0b013e32833a88a3}}</ref> Табысы аз елдердегі жезөкшелік деңгейіне қарай вирустың әйелден ерге берілу қаупі — әр актте 2,4%, ал ерден әйелге берілу қаупі — әр актте 0,05% деп бағаланады.<ref name="Boily2009">{{cite journal|vauthors=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M|title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=9|issue=2|pages=118–29|date=February 2009|pmid=19179227|pmc=4467783|doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Трансмиссия қаупі адамда [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар|жыныстық жолмен берілетін инфекциялар]]<ref name="CochraneSTI2012">{{cite journal|vauthors=Ng BE, Butler LM, Horvath T, Rutherford GW|title=Population-based biomedical sexually transmitted infection control interventions for reducing HIV infection|journal=[[The Cochrane Database of Systematic Reviews]]|issue=3|page=CD001220|date=March 2011|pmid=21412869|doi=10.1002/14651858.CD001220.pub3|editor1-last=Butler|editor1-first=Lisa M}}</ref> мен жыныс мүшесінде жара болған кезде жоғарылайды.<ref name="Boily2009" /> Жыныс мүшелеріндегі жара қауіпті шамамен бес есе арттырады.<ref name="Boily2009" /> [[Соз|Гонорея]], [[хламидиоз]], [[трихомониаз]] және бактериялық вагиноз сияқты жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекциялар берілу қаупін аздап жоғарылатады деп есептеледі.<ref name="Dosekun2010" /> Жұқтырған адамның вирус титрі жыныстық жолмен қатар, анадан балаға берілу кезінде де маңызды қауіп факторы боп саналады.<ref>{{cite journal|vauthors=Anderson J|title=Women and HIV: motherhood and more|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=58–65|date=February 2012|pmid=22156896|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef514}}</ref> АИВ инфекциясының алғашқы 2,5 айында жіті АИВ салдарынан қандағы вирус титрінің жоғары болуына байланысты жұққыштығы он екі есе,<ref name="Dosekun2010" /> ал инфекцияның соңғы сатыларында шамамен сегіз есе артады.<ref name="Boily2009" /> Коммерциялық секс-қызметкерлерінің (порнографияны қоса алғанда) АИВ жұқтыру ықтималдығы жоғары.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|title=The Global HIV Epidemics among Sex Workers|last=Kerrigan|first=Deanna|publisher=World Bank Publications|year=2012|isbn=978-0-8213-9775-6|location=|pages=1–5|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919020557/https://books.google.com/books?id=f60h4OyZu_QC&pg=PA1|archive-date=September 19, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Aral|first=Sevgi|title=The New Public Health and STD/HIV Prevention: Personal, Public and Health Systems Approaches|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-1-4614-4526-5|page=120|url=https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924071934/https://books.google.com/books?id=eBbQ5QuqL9IC&pg=PA120|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Дөрекі жыныстық қатынас та жұқтыру қаупін жоғарлататын фактор болуы мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Klimas N, Koneru AO, Fletcher MA|title=Overview of HIV|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=5|pages=523–30|date=June 2008|pmid=18541903|doi=10.1097/PSY.0b013e31817ae69f|url=https://semanticscholar.org/paper/493cf033aacdf6bf8c89e2b9f42b05e8c30908dd}}</ref> Сондай-ақ, [[жыныстық зорлық-зомбылық]] АИВ жұқтыру қаупінің жоғарылауына алып келеді, өйткені зорлау кезінде мүшеқап сирек қолданылады, қынапты не тік ішекті жарақаттау қаупі де жоғары, сонымен қатар жыныстық жолмен берілетін басқа да инфекцияларды жұқтыру қаупі артады.<ref>{{cite journal|vauthors=Draughon JE, Sheridan DJ|title=Nonoccupational postexposure prophylaxis following sexual assault in industrialized low-HIV-prevalence countries: a review|journal=Psychology, Health & Medicine|volume=17|issue=2|pages=235–54|year=2012|pmid=22372741|doi=10.1080/13548506.2011.579984}}</ref> === Дене сұйықтығы === [[Сурет:AIDS_Poster_If_You're_Dabbling_in_Drugs_1989.jpg|alt=A black-and-white poster of a young black man with a towel in his left hand with the words "If you are dabbling with drugs you could be dabbling with your life" above him|нобай|Есірткі қабылдауда ЖИТС жұқтыру қаупін көрсететін постер]] АИВ-ты жұқтырудың екінші бір жолы — қан және оның компоненттерін енгізу не құю.<ref name="TransmissionM2007" /> Есірткіні тамырға енгізу үшін ортақ ине қолдану, қолданылған инеден жарақаттану, қан немесе қан компоненттерін құю кезінде, не залалсыздандырылмаған құрал-жабдықпен медициналық инъекция жүргізу кезінде АИВ берілуі мүмкін. Ортақ қолданылған инеден жұғу ықтималдығы – бір қолданғанда 0.63-2.4%, ал орташа есеппен 0.8%-ды құрайды.<ref name="Risk2006">{{cite journal|vauthors=Baggaley RF, Boily MC, White RG, Alary M|title=Risk of HIV-1 transmission for parenteral exposure and blood transfusion: a systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=20|issue=6|pages=805–12|date=April 2006|pmid=16549963|doi=10.1097/01.aids.0000218543.46963.6d}}</ref> АИВ–оң адам қолданған инеден жарақат алған кезде, АИВпен инфекциялану қаупі – шамамен 0.3% (333 жағдайда 1), ал шырышты қабық арқылы инфекцияланған қаннан жұғу қаупі – 0.09% (1000 жағдайда 1).<ref name="AFP2007k" /> Дегенмен, қандағы вирус титрі жоғары не жарақат терең болса, қауіп 5%-ға дейін артуы мүмкін.<ref name="Needle2002">{{cite web|title=Needlestick Prevention Guide|url=https://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|accessdate=10 November 2019|pages=5–6|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712204534/http://www.who.int/occupational_health/activities/2needguid.pdf|archive-date=July 12, 2018|url-status=live}}</ref> АҚШ-та 2009 жылдағы жаңа инфекциялану жағдайларының 12% тамырішілік есірткі егетіндер құрады,<ref name="TransmissionCDC2012">{{cite web|title=HIV in the United States: An Overview|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|website=Center for Disease Control and Prevention|date=March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501102910/http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/resources/factsheets/us_overview.htm|archive-date=May 1, 2013|df=}}</ref> ал кей аймақтарда есірткі қабылдайтындардың 80% көбі АИВ жұқпасын жұқтырған.<ref name="TransmissionM2007" /> [[Инфекция]]ланған қанды [[Гемотрансфузия|құю]] кезінде жұғу қаупі – 93%.<ref name="Risk2006" /> Дегенмен, дамыған мемлекеттерде қан құюдан жұқтыру қаупі өте төмен (500,000 жағдайдан біреу), себебі донорлардың барлығы АИВқа тексеріледі;<ref name="TransmissionM2007" /> мысалы, Ұлыбританияда гемотрансфузия арқылы АИВ жұқтыру қаупі – бес миллионнан бір,<ref>{{cite web|title=Will I need a blood transfusion?|website=NHS patient information|year=2011|url=http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|publisher=National Health Services|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025050828/http://hospital.blood.co.uk/library/pdf/2011_Will_I_Need_English_v3.pdf|archive-date=October 25, 2012|df=mdy-all}}</ref> ал 2009 жылы АҚШта бұл көрсеткіш 1.5 миллионнан бір болды.<ref>{{cite journal|title=HIV transmission through transfusion – Missouri and Colorado, 2008|journal=[[Morbidity and Mortality Weekly Report]]|volume=59|issue=41|pages=1335–39|date=October 2010|pmid=20966896|author1=Centers for Disease Control Prevention (CDC)}}</ref> 2008 жылғы мәліметтер бойынша, табысы төмен елдерде тек донорлардың жартысы ғана АИВқа тексеріледі және бұл аймақтарда АИВ жұқтыру жағдайларының 15% қан мен қан компоненттерін құю кезінде жұқтырған.<ref name="UN2011Seventy">UNAIDS 2011 pg. 60–70</ref> Бұл әлемдегі инфекцияланудың 5-10% құрайды.<ref name="TransmissionM2007" /><ref name="WHO070401">{{cite web|publisher=World Health Organization|year=2001|url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html|title=Blood safety&nbsp;... for too few|archive-date=January 17, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html}}</ref> АИВ ағза [[Трансплантация|тіндері мен мүшелер трансплантациясы]] кезінде де жұғуы мүмкін, дегенмен барлық донорлар АИВқа тексерілуіне байланысты, жұғу қаупі өте төмен.<ref>{{cite journal|vauthors=Simonds RJ|title=HIV transmission by organ and tissue transplantation|journal=[[AIDS (journal)|AIDS]]|volume=7 Suppl 2|pages=S35–38|date=November 1993|pmid=8161444|doi=10.1097/00002030-199311002-00008|url=https://zenodo.org/record/1234768}}</ref> Сақтанусыз [[медициналық]] инъекция жүргізу – Африкадағы АИВтың таралуында үлкен рөл атқарады. 2007 жылы осы аймақтағы барлық туындаған инфекциялардың 12-17% медициналық шприцтерді бұрыс қолдану себеп болған.<ref name="UnsafeInjection2009">{{cite journal|vauthors=Reid SR|title=Injection drug use, unsafe medical injections, and HIV in Africa: a systematic review|journal=[[Harm Reduction Journal]]|volume=6|page=24|date=August 2009|pmid=19715601|pmc=2741434|doi=10.1186/1477-7517-6-24}}</ref> [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның мәліметінше Африкадағы медициналық инъекция жасауда инфекцияның берілу қаупі – 1,2%.<ref name="UnsafeInjection2009" /> Бұл аймақта жүргізілетін инвазиялы процедуралар, босандыру жұмыстары және тіс емдеуде де [[санитария]] талаптары дұрыс орындалмағандықтан, вирустың таралу қаупін арттырып отыр. [[Татуировка|Тату]], [[пирсинг]], тыртық жасаушы және жасатушы теория жүзінде АИВ жұқтыруы мүмкін, бірақ ондай жағдайлар әлі тіркелмеген<ref name="CDCBasics2012">{{cite web|title=Basic Information about HIV and AIDS|url=https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|website=Center for Disease Control and Prevention|date=April 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618025129/https://www.cdc.gov/hiv/topics/basic/|archive-date=June 18, 2017|df=mdy-all}}</ref>. Маса не басқа жәндіктер АИВ тасымалдай алмайды.<ref name="C4Wauto-8503951">{{cite web|url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm|title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS|website=rci.rutgers.edu|publisher=[[Rutgers University]]|id=New Jersey Agricultural Experiment Station Publication No. H-40101-01-93|date=June 1, 2010|access-date=March 29, 2014|first=Wayne J.|last=Crans|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm|archive-date=March 29, 2014}}</ref> === Анадан балаға === АИВ жүктілік, босану, емізу кезінде анадан балаға жұғуы мүмкін.<ref name=TransmissionM2007/><ref>{{cite web |url=https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |title=Preventing Mother-to-Child Transmission of HIV |website=HIV.gov |language=en |access-date=2017-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171209044313/https://www.hiv.gov/hiv-basics/hiv-prevention/reducing-mother-to-child-risk/preventing-mother-to-child-transmission-of-hiv |archive-date=December 9, 2017 |url-status=live }}</ref> 2008 жылғы мәлімет бойынша тікесінен берілу (анадан балаға) балалардағы АИВ инфекциясының 90% себеп болған.<ref name=Mother2010/> Егер емдеу жүргізілмесе, босану не жүктілік кезінде вирустың берілу қаупі – 20% шамасында, ал емізу арқылы берілу қаупі – 35%. Емдеу бұл қауіпті 5%-дан төмен көрсеткішке дейін төмендетеді.<ref>{{cite web |title=WHO {{!}} Mother-to-child transmission of HIV |url=https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |website=WHO |accessdate=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018093154/https://www.who.int/hiv/topics/mtct/en/ |archive-date=October 18, 2019 |url-status=live }}</ref> Антиретровирусты препараттарды ананың не баланың қабылдауы емізу кезіндегі берілу қаупін төмендетеді.<ref>{{cite journal |vauthors=White AB, Mirjahangir JF, Horvath H, Anglemyer A, Read JS |title=Antiretroviral interventions for preventing breast milk transmission of HIV |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=10 |issue=10 |page=CD011323 |date=October 2014 |pmid=25280769 |doi=10.1002/14651858.CD011323}}</ref> Балаға тамақты шайнап беру кезінде тамаққа қан түсетін болса, вирус балаға жұғуы мүмкін.<ref name="CDCBasics2012" /> Әйел адам емделмесе, екі жыл емізу АИВ/ЖИТСтың нәрестеге жұғу қаупін 17%-ға жоғарлатады.<ref name="WHO2011Breast">{{cite web |title=Infant feeding in the context of HIV |url=http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |website=www.who.int |access-date=9 March 2017 |date=April 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309062212/http://www.who.int/elena/titles/bbc/hiv_infant_feeding/en/ |archive-date=March 9, 2017 |df=mdy-all}}</ref> Дамушы елдердің көптеген аймақтарында ана сүтін ембегендер өлімінің жоғарылауына байланысты [[дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] нәрестеге тек ана сүтін не құрамы қауіпсіз қоспалар беруді ұсынады.<ref name="WHO2011Breast" /> Сондықтан, бала сүйгісі келетін әрбір АИВ–оң әйел өмір бойы антиретровирусты препараттар қабылдауы тиіс.<ref name="WHO2011Breast" /> == Вирусология == {{Main|АИВ}} [[Сурет:HI-virion-structure kz.png|нобай|АИВ вирионының құрылысы]] [[Сурет:HIV-budding-Color.jpg|нобай|Дақылдандырылған [[лимфоцит]]тен алынып, жасыл түске боялған АИВ-1 микросуреті]] Адамның иммунтапшылық вирусы АИВ/ЖИТС деп аталатын дертті жағдайды қоздырады. АИВ CD4⁺ T жасушалары, [[макрофагтар]] мен дендрит жасушалары секілді иммунды жүйе компоненттерін зақымдайтын [[Ретровирустар|ретровирус]]. Ол CD4⁺ T жасушаларын тікелей және жанама түрде зақымдап, жояды.<ref name="Alimonti">{{cite journal|vauthors=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR|title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS|journal=The Journal of General Virology|volume=84|issue=Pt 7|pages=1649–61|date=July 2003|pmid=12810858|doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref> АИВ ''[[Ретровирустар|Retroviridae]]<ref name="ICTV61.">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=National Institutes of Health|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm|title=61. Retroviridae|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20011217155644/http%3A//www%2Encbi%2Enlm%2Enih%2Egov/ictvdb/ictvdb/61000000%2Ehtm|access-date=June 25, 2012|archive-date=December 17, 2001}}</ref>'' тұқымдасының ''[[Лентивирустар|Lentivirus]]''<ref name="ICTV61.0.6">{{cite web|author=International Committee on Taxonomy of Viruses|author-link=International Committee on Taxonomy of Viruses|publisher=[[National Institutes of Health]]|year=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20060418135608/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm|title=61.0.6. Lentivirus|access-date=June 25, 2012|archive-date=April 18, 2006}}</ref> тегіне жатады. Лентивирустардың бірнеше морфологиялық және [[биология]]лық ерекшеліктері бар. Әдетте олар көптеген сүтқоректілерде ұзаққа созылатын және [[Инкубациялық кезең|инкубация кезеңі]] ұзақ болатын инфекция тудырады<ref name="Levy">{{cite journal|vauthors=Levy JA|title=HIV pathogenesis and long-term survival|journal=AIDS|volume=7|issue=11|pages=1401–10|date=November 1993|pmid=8280406|doi=10.1097/00002030-199311000-00001}}</ref> Лентивирустар бір жіпшелі, оң–мәнді, РНҚ құрамды вирус түрінде таралады. Нысана жасушаға енгеннен кейін [[Рибонуклеин қышқылы|РНҚ]] [[геном]]ы вирион құрамында болатын, вирустың өзі кодтайтын кері транскриптаза көмегімен қос жіпшелі [[ДНҚ]]ға айналады (кері транскрипция). Нәтижесінде жаңа түзілген вирусты ДНҚ жасуша ядросына еніп, вирустың өзі кодтайтын интеграза ферменті және ко-фактор көмегімен қожайын ДНҚсына интеграцияланады.<ref name="JASmith">{{cite journal|vauthors=Smith JA, Daniel R|title=Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses|journal=ACS Chemical Biology|volume=1|issue=4|pages=217–26|date=May 2006|pmid=17163676|doi=10.1021/cb600131q}}</ref> Интеграцияланған вирус [[Инкубациялық кезең|жасырынып қала алады]], осылайша оны иммунды жүйе жасушалары анықтай алмайды.<ref>{{cite book|veditors=Martínez MA|title=RNA interference and viruses : current innovations and future trends|year=2010|publisher=Caister Academic Press|location=Norfolk|isbn=978-1-904455-56-1|page=73|url=https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911042839/https://books.google.com/books?id=C5TY8W74scIC&pg=PA73|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> Не болмаса вирус бірден транскрипцияланып, жаңа РНҚ геномы мен вирус нәруызы синтезделіп шығады. Олар өз кезегінде топтасып, жаңа вирион түрінде жасушадан шығып, репликация айналымын жаңадан бастайды.<ref>{{cite book|editor=Gerald B. Pier|title=Immunology, infection, and immunity|year=2004|publisher=ASM Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-55581-246-1|page=550|url=https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509095319/https://books.google.com/books?id=kBb-wYsMHEAC&pg=PA550&lpg=PA550|archive-date=May 9, 2016|url-status=live}}</ref> АИВ CD4⁺ T жасушасынан келесісіне екі түрлі жолмен беріледі: жасушасыз берілу және жасушааралық берілу, яғни олар аралас берілу механизмін қолданады.<ref name="Zhang">{{cite journal|vauthors=Zhang C, Zhou S, Groppelli E, Pellegrino P, Williams I, Borrow P, Chain BM, Jolly C|title=Hybrid spreading mechanisms and T cell activation shape the dynamics of HIV-1 infection|journal=PLoS Computational Biology|volume=11|issue=4|page=e1004179|date=April 2015|pmid=25837979|pmc=4383537|doi=10.1371/journal.pcbi.1004179|arxiv=1503.08992|bibcode=2015PLSCB..11E4179Z}}</ref> Жасушасыз берілу түрінде вирион жұқпаланған Т жасушадан қанға не жасушадан тыс сұйықтыққа шығып, келесі Т жасушамен кездейсоқ соқтығысқанда беріледі.<ref name="Zhang" /> АИВ сонымен қатар бір жасушадан екінші жасушаға жасушааралық берілу арқылы да таралуы мүмкін.<ref name="Jolly">{{cite journal|vauthors=Jolly C, Kashefi K, Hollinshead M, Sattentau QJ|title=HIV-1 cell to cell transfer across an Env-induced, actin-dependent synapse|journal=[[The Journal of Experimental Medicine]]|volume=199|issue=2|pages=283–93|date=January 2004|pmid=14734528|pmc=2211771|doi=10.1084/jem.20030648}}</ref><ref name="Sattentau">{{cite journal|vauthors=Sattentau Q|title=Avoiding the void: cell-to-cell spread of human viruses|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=6|issue=11|pages=815–26|date=November 2008|pmid=18923409|doi=10.1038/nrmicro1972}}</ref> Аралас берілу механизмі вирустың әрдайым репликацияланып отыруына септігін тигізеді, сол себепті антиретровирусты терапия өмір бойы жүргізіледі.<ref name="Zhang" /><ref name="Sigal">{{cite journal|vauthors=Sigal A, Kim JT, Balazs AB, Dekel E, Mayo A, Milo R, Baltimore D|title=Cell-to-cell spread of HIV permits ongoing replication despite antiretroviral therapy|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=477|issue=7362|pages=95–98|date=August 2011|pmid=21849975|doi=10.1038/nature10347|bibcode=2011Natur.477...95S}}</ref> Әзірге АИВтің екі түрі сипаталған: АИВ-1 және АИВ-2. Алғашқы болып АИВ-1 сипатталған (бастапқыда лимфаденопатия тудыратын вирус (LAV) және адамның Т-лимфотропты вирусының III түрі (HTLV-III) деп аталған). Бұл вирустың [[Вируленттік|вируленттігі]] мен [[Жұқпалылық|жұқпалығы]] жоғары,<ref>{{cite journal|vauthors=Gilbert PB, McKeague IW, Eisen G, Mullins C, Guéye-NDiaye A, Mboup S, Kanki PJ|title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal|journal=Statistics in Medicine|volume=22|issue=4|pages=573–93|date=February 2003|pmid=12590415|doi=10.1002/sim.1342}}</ref> сондай-ақ әлемдегі анықталған АИВ жұқпасының көбін дәл осы вирус қоздырған. Қоздырғышы АИВ-2 деп расталған жағдайлар саны аз болуына байланысты АИВ-2 жұқпалығы АИВ-1-ден төмен деп саналады, сол себепті ол тек [[Батыс Африка]] аймағында ғана таралған<ref name="Reeves">{{cite journal|vauthors=Reeves JD, Doms RW|title=Human immunodeficiency virus type 2|journal=The Journal of General Virology|volume=83|issue=Pt 6|pages=1253–65|date=June 2002|pmid=12029140|doi=10.1099/0022-1317-83-6-1253}}</ref> == Патофизиология == [[Сурет:HIV_and_AIDS_explained_in_a_simple_way.webm|alt=video of AIDS explanation|нобай|АИВ/ЖИТС жайлы жеңіл түсініктеме (қазақша субтитрмен)]] [[Сурет:АИВ инфекциясының патогенез сызбасы.png|alt=|нобай|АИВ инфекциясының патогенез сызбасы]] Вирус организмге енгеннен кейін өте жылдам көбейіп, шеткері қандағы вирус титрі артады. Инфекцияның бастапқы сатысында бір миллилитр қанның өзінде бірнеше миллион вирион болады.<ref name="Piatak">{{cite journal|vauthors=Piatak M, Saag MS, Yang LC, Clark SJ, Kappes JC, Luk KC, Hahn BH, Shaw GM, Lifson JD|title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR|journal=Science|volume=259|issue=5102|pages=1749–54|date=March 1993|pmid=8096089|doi=10.1126/science.8096089|bibcode=1993Sci...259.1749P|url=https://semanticscholar.org/paper/357fd5f488550f380ac3c828b6c524fefe90013f}}</ref> Осы кезде CD4⁺ T жасушаларының мөлшері күрт кемиді. Жедел виремия АИВ зақымдаған жасушаларды өлтіретін CD8⁺ T жасушаларының белсенуін және [[антиденелер]]дің түзілуін ([[сероконверсия]]) шақырады. Бірінші шарықтап, кейін CD4⁺ T жасушаларының қайта қалпына келуіне қарай төмендейтін вирус деңгейін (титр) бақылауда CD8⁺ T жасушаларының белсенуі маңызды рөл атқаратыны белгілі. CD8⁺ T жасушаларының жақсы жауабы вирусты жоймаса да, аурудың ағымын баяулатып, болжамды қолайлы етеді.<ref name="Pantaleo1998">{{cite journal|vauthors=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS|title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia|journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]|volume=94|issue=1|pages=254–58|date=January 1997|pmid=8990195|pmc=19306|doi=10.1073/pnas.94.1.254|bibcode=1997PNAS...94..254P}}</ref> Соңында АИВ CD4⁺ T жасушаларының санын өте қатты азайтып, ЖИТС-тің туындауына алып келеді. Бұл иммунды жүйенің әлсіреуіне әкеліп, адамда оппортунис инфекциялар дамиды. Т-жасушалары иммунды жауап үшін өте маңызды. оларсыз организм не инфекцияға, не қатерлі ісік жасушаларына қарсы күрес жүргізе алмайды. CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы – инфекцияның жіті және созылмалы сатыларында ерекше байқалады.<ref name="pmid16679064">{{cite journal|vauthors=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J|title=HIV infection: first battle decides the war|journal=Trends in Immunology|volume=27|issue=6|pages=274–81|date=June 2006|pmid=16679064|doi=10.1016/j.it.2006.04.007}}</ref> Жіті саты кезінде АИВ зақымдаған жасушалар лизисі мен CD8⁺ T жасушаларының жұқпаланған жасушаларды өлтіруі – CD4⁺ T жасушаларының сарқылуына алып келеді, сондай-ақ бұл жерде апоптоздың да маңызы бар. Созылмалы саты кезінде жалпыланған иммунды белсену мен иммунды жүйенің Т жасушаларын синтездеу қабілетінің біртіндеп төмендеуінің салдарынан CD4⁺ T жасушаларының саны баяу кемиді.<ref>{{cite book|first=Deenan|year=2007|chapter-url=https://books.google.com/books?id=4il2mF7JG1sC&pg=PA905|chapter=Human Immunodeficiency Viruses|page=905|isbn=978-0-470-51799-4|location=Hoboken, NJ|publisher=Wiley|title=Principles and practice of clinical virology|last=Pillay|display-editors=etal|editor-last=Zuckerman|editor-first=Arie J.|last3=Weiss|first3=Robin A.|last2=Genetti|first2=Anna Maria|edition=6th}}</ref> ЖИТСке тән иммунтапшылық симптомдары вирус жұқтырған адамда бастапқы жылдарда көрініс бермегенімен, CD4⁺ T жасушаларының негізгі бөлігі инфекцияның алғашқы апталарда жойылады. Әсіресе [[Лимфоциттер|лимфоциттері]] көп болатын ішек шырышындағы жасушалар көптеп жойылады.<ref name="pmid15365095">{{cite journal|vauthors=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M|title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4+ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=761–70|date=September 2004|pmid=15365095|pmc=2211967|doi=10.1084/jem.20041196}}</ref> Шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының басымырақ жойылуына себеп – шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының CCR5 нәруызын экспрессиялауы. АИВ осы нәруызды жасушамен байланыс орнату үшін ко-рецептер етіп қолданады. Ал қандағы CD4⁺ T жасушаларында бұл нәруыз болмағындықтан, оларды қолдана алмайды.<ref name="pmid15365096">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC|title=CD4+ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract|journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=200|issue=6|pages=749–59|date=September 2004|pmid=15365096|pmc=2211962|doi=10.1084/jem.20040874}}</ref> CCR5 нәруызын кодтайтын генге арнайы өзгерістер енгізу арқылы АИВ-1 инфекциясының алдын алуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Olson WC, Jacobson JM|title=CCR5 monoclonal antibodies for HIV-1 therapy|journal=Current Opinion in HIV and AIDS|volume=4|issue=2|pages=104–11|date=March 2009|pmid=19339948|pmc=2760828|doi=10.1097/COH.0b013e3283224015}}</ref> Жіті инфекция кезінде АИВ CCR5 экспрессиялаушы CD4⁺ T жасушаларын іздеп, жояды.<ref name="Julio2011">{{cite book|last=editor|first=Julio Aliberti|title=Control of Innate and Adaptive Immune Responses During Infectious Diseases|publisher=Springer Verlag|location=New York|isbn=978-1-4614-0483-5|page=145|url=https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083412/https://books.google.com/books?id=TKMpo5aINVIC&pg=PA145|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Белсенді имунды жауап ақырында инфекцияны басқарып, клиникалық жасырын сатының басталуын мүмкін етеді. Жоғарыда айтылғандай, нысанаға көбіне шырышты қабатта болатын CD4⁺ T жасушалары алынады.<ref name="Julio2011" /> АИВтің тұрақты репликациясы созылмалы сатады да сақталатын иммунды жүйенің жалпыланған белсенуіне әкеледі.<ref name="pmid18161758">{{cite journal|vauthors=Appay V, Sauce D|title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences|journal=The Journal of Pathology|volume=214|issue=2|pages=231–41|date=January 2008|pmid=18161758|doi=10.1002/path.2276}}</ref> [[Иммундық жасушалар|Иммунды жасушалардың]] белсенуі мен қабынуалды цитокиндерінің босап шығуы арқылы көрінетін иммунды белсену АИВ генінің белсенділігі мен АИВ репликациясына қарсы иммунды жауап нәтижесінде туындайды. Сондай-ақ, бұған аурудың жіті сатысы кезінде шырыштағы CD4⁺ T жасушаларының сарқылуы салдарынан асқазан-ішек жолдарының иммунды тосқауылының бұзылуы да әсер етеді.<ref name="pmid17115046">{{cite journal|vauthors=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC|title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=12|pages=1365–71|date=December 2006|pmid=17115046|pmc=1717013|doi=10.1038/nm1511}}</ref> == Диагностика == [[Сурет:Hiv-timecourse-kz.png|alt=|нобай|Инфекция жұқтырғаннан соңғы сатыға дейін вирус титрі мен CD4⁺ T жасушаларының санының өзгеруін көрсететін график.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T лимфоциттерінің саны (жасуша/мкм)}}{{legend-line|red solid 2px|1 мл қан плазмасындағы АИВ РНҚ көшірмесі}}]] {| class="wikitable floatright" |+Сынақтың дәл болуы үшін жұқтырғаннан кейін өтуі керек күндер<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|title=HIV/AIDS Testing|last=|first=|date=16 March 2018|website=CDC|access-date=14 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180414234419/https://www.cdc.gov/hiv/basics/testing.html|archive-date=April 14, 2018|url-status=live}}</ref> !Қан талдау !Күн |- |Антиденеге тест <small>(жедел тест, 3-буын ИФТ)</small> |23–90 |- |Антидене және p24 антигеніне тест <small>(4-буын ИФТ)</small> |18–45 |- |[[Полимеразды тізбекті реакция|ПТР]] |10–33 |} АИВ/ЖИТС диагнозы зерханалық зерттеу нәтижесіне және арнайы симптомдар мен белгілерге сүйеніп қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> 15&nbsp;жастан 65&nbsp;жасқа дейінгі адамдар мен барлық жүкті әйелдер АИВке скринингтен өтіп тұрғаны дұрыс.<ref name="USP2019Screen">{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Screening for HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=18 June 2019|volume=321|issue=23|pages=2326–2336|doi=10.1001/jama.2019.6587|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184701}}</ref> Сондай-ақ, инфекция жұқтыру қаупі бар топтар (оларға жыныс жолдары арқылы берілетін кез келген ауруға шалдыққандарды да жатқызады) тексерістен өтуге тиіс.<ref name="Deut2010" /><ref name="USP2019Screen" /> Әлемнің көптеген аймақтарында АИВ–оң адамдар өзінде вирустың барын тек ЖИТС не ауыр иммунтапшылық белгілері көрініс беріп үлгерген кезде, инфекцияның соңғы сатысында аңғарады.<ref name="Deut2010" /> АИВ диагностикасын шартты түрде екі кезеңге бөлуге болады: * '''4-буынға жататын тест-жүйелер арқылы скрининг жүргізу:''' [[Иммунды ферменттік талдау|Иммунферментті (ИФТ)]] не иммунхемилюминесцентті талдау (ИХЛТ) әдістерімен вирус антигендерін және АИВке қарсы түзілген антиденелерді анықтау. Бұл әдіс сезімталдығы (99%) мен арнайылығы (99,5%) өте жоғары деп саналады. * '''Иммоноблоттинг жүргізіп, диагнозды нақтылау:''' Бұл әдіс скрининг-тест нәтижесі оң болған адамдарға жүргізіледі. Әдіс мақсаты — статусы күдікті адамның қанындағы антиденелердің нақты қай АИВ антигеніне түзілгенін анықтау. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымының]] талабы бойынша вирустың үш беткей антигенінің кем дегенде екеуіне қарсы түзілген антидене анықталған жағдайда ғана тексерілуші статусы ''"оң"'' деп бағаланады. === АИВ тест === АИВ–оң адамдардың көбінде жұқтырғаннан кейін үш не он екі аптадан кейін арнайы [[антиденелер]] ([[Сероконверсия|сероконверт]]) түзіледі.<ref name="M118" /> Оған дейінгі кезеңді "''терезе кезеңі''" деп атайды. Бастапқы инфекцияны сероконверсияға дейін қандағы АИВ РНҚсын не p24 антигенін тексеру арқылы да анықтауға болады.<ref name="M118" /> Антиденеге тест не ПТР оң болған жағдайда, қанда басқа антиденелерге тексеріп не қайталап ПТР жасау арқылы нақтылайды.<ref name="WHOCase2007" /> 18 айдан кіші балаларда анасынан алған антиденелердің болуына байланысты антидене тесті дұрыс көрсетпейді.<ref name="ChildDiag2010">{{cite journal|vauthors=Kellerman S, Essajee S|title=HIV testing for children in resource-limited settings: what are we waiting for?|journal=[[PLOS Medicine]]|volume=7|issue=7|page=e1000285|date=July 2010|pmid=20652012|pmc=2907270|doi=10.1371/journal.pmed.1000285}}</ref> Осылайша АИВ диагнозы тек АИВ РНҚсына не кДНҚсына ПТР, не болмаса p24 антигенін анықтау арқылы қойылады.<ref name="WHOCase2007" /> Көптеген елдерде нәтижесі сенімді ПТР әдісі жасалмайды, сол себепті ауру белгілерінің көрініс беруін не қандағы АИВке түзілген антиденелерді анықтау үшін баланың өсуін күтуге мәжбүр болады.<ref name="ChildDiag2010" /> === Шұғыл тест === Шұғыл тест әдістеріне: [[Агглютинация (биология)|агглютинация]] реакциясы, полимерлі мембранадағы ИФТ, иммунологиялық фильтрациялы талдау және иммунхроматография жатады. Тест нәтижесін 15—30 минут ішінде білуге болады. Бұл әдіс, нәтижені дереу білу керек кезде, мысалы: шұғыл түрде операция алдында статус анықтау керек болған кезде өте тиімді әрі ыңғайлы.<ref>{{Cite pmid|23807269}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|title=Home Tests|publisher=CDC|accessdate=2014-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140710010755/http://www.cdc.gov/hiv/testing/lab/hometests.html|archivedate=2014-07-10|deadlink=yes}}</ref> Қазақстанда сілекей арқылы АИВ анықтауға арналған шұғыл тест (''AmanBol'') қолданылады. === Жіктелуі === Әлемде АИВ пен АИВ қатысты ауруларды жіктеудің екі жүйесі белгілі: [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы|ДДСҰ]] ұсынған АИВ жұқпасын және ауруларын сатылап жіктеу жүйесі<ref name="WHOCase2007" /> және Ауруды бақылау және болдырмауу орталықтары ({{lang-en|CDC}}) ұсынған АИВ жұқпасын жіктеу жүйесі.<ref name="CDCCase2008" /> CDC жіктеу жүйесі көбіне [[дамыған елдер]]де қолданылады. [[Дамушы елдер]]де зертханалық зерттеу жүргізу мүмкіндігі төмен болғандықтан, ДДСҰ ұсынған лабораторлы мәліметтерлі қажет етпейтін жіктеу жүйесін қолдану ыңғайлы. Екі жүйенің айырмашылығы болғанымен, статистика жүргізуде кедергі келтірмейді.<ref name="M121" /><ref name="WHOCase2007" /><ref name="CDCCase2008" /> ==== ДДСҰ жіктемесі ==== [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] алғаш рет 1986 жылы ЖИТС анықтамасы мен жіктемесін ұсынды.<ref name="WHOCase2007">{{cite book|title=WHO case definitions of HIV for surveillance and revised clinical staging and immunological classification of HIV-related disease in adults and children|pages=6–16|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|year=2007|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-159562-9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031044253/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/HIVstaging150307.pdf|archive-date=October 31, 2013|df=mdy-all}}</ref> Содан бері ДДСҰ жіктемесі бірнеше рет жаңартылып, толықтырылған, ең соңғы нұсқасы 2007 жылы жарық көрген:<ref name="WHOCase2007" /> * '''Бастапқы (біріншілік) АИВ инфекциясы:''' симптомсыз не жіті ретровирусты синдроммен бірлесуі мүмкін.<ref name=WHOCase2007/> * '''I саты:''' АИВ инфекциясы симптомсыз жүреді; қандағы CD4⁺ T жасушаларының саны (CD4 саны деп те аталады) – 1 микролитрде 500 жоғары болады.<ref name=WHOCase2007/> Бірнеше топ лимфа түйіндері ұлғаю мүмкін (Тұрақты жайылған лимфаденопатия).<ref name=WHOCase2007/> * '''II саты:''' Тері мен шырыш қабаттарындағы өзгерістер секілді әлсіз симптомдар мен жоғары тыныс жолдарының қайталамалы инфекциялары. CD4 саны – 500/µl төмен.<ref name=WHOCase2007/> * '''III саты:''' бір айдан көп болатын себебі белгісіз созылмалы диарея, өкпе туберкулезі секілді ауыр бактериялық инфекциялар мен CD4 санының 350/µl төмен болуы.<ref name=WHOCase2007/> * '''IV саты не ЖИТС:''' ми [[токсоплазмоз]]ы, өңеш, кеңірдек, бронх не өкпе [[кандидоз]]ы, Капоши саркомасы. CD4 саны – 200/µl.<ref name=WHOCase2007/> ==== CDC жіктемесі ==== 1993 жылы{{sfn|Возианова|2001|с=511}} АҚШ Ауруды бақылау және болдырмау орталықтары клиникалық көрініспен қатар лабораторлы көреткіштерді бағалайтын жіктеу жүйесін әзірлеп шыққан, ол [[2008 жыл|2008]] және [[2014 жыл|2014]] жылдары жаңартылған.<ref name=CDCCase2008>{{cite journal |vauthors=Schneider E, Whitmore S, Glynn KM, Dominguez K, Mitsch A, McKenna MT |title=Revised surveillance case definitions for HIV infection among adults, adolescents, and children aged <18 months and for HIV infection and AIDS among children aged 18 months to <13 years – United States, 2008 |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=57 |issue=RR-10 |pages=1–12 |date=December 2008 |pmid=19052530}}</ref><ref name="CDC">{{cite web|url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|title=HIV Classification: CDC and WHO Staging Systems|publisher=сайт www.aids-ed.org|accessdate=2011-12-29|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Ad2FCZQ?url=http://www.aids-ed.org/aidsetc?page=cg-205_hiv_classification|archivedate=2012-02-03}}</ref>, CDC жіктемесіне сәйкес адамға не АИВ инфекциясы, не ЖИТСтің соңғы сатысы деген диагноз қойылады, А3, В3, С1, С2 және С3 санатына жатқызылғандар ЖИТСі бар деп есепке алынады. {| class="standard" align="center" ! rowspan="2" |CD4 саны (/мкл, %) ! colspan="3" |Клиникалық санаттар |- | align="center" |А — симптомсыз жіті (біріншілік) не ТЖЛП (тұрақты жайылған лимфаденопатия) | align="center" |В — Айқын | align="center" |С — ЖИТС бірлескен аурулар |- |1. > 500 (> 29 %) | align="center" |А1 | align="center" |В1 | align="center" |С1 |- |2. 200—499 (> 14—28 %) | align="center" |А2 | align="center" |В2 | align="center" |С2 |- |3. < 200 (< 14 %) | align="center" |А3 | align="center" |В3 | align="center" |С3 |- |} Әр клиникалық санатқа тән симптомдар: : А: жіті ретровирусты синдром: жайылған [[лимфаденопатия]] (ТЖЛП), симптомсыз ағым; : В: ЖИТСтен туындаған кешен синдромы: ауыз қуысы [[кандидоз]]ы, жатыр мойны дисплазиясы, ағза бұзылыстары, [[белдеме теміреткі]], идиопатиялық тромбоцитопения, [[листериоз]], [[Ақ таңба|лейкоплакия]], шеткі нейропатия; : С: ЖИТС: өкпе не өңеш [[кандидоз]]ы, жатыр мойны обыры, кокцидиоидоз, криптоспоридиоз, цитомегаловирус инфекциясы, герпес қоздырған [[эзофагит]], АИВ-энцефалопатия, [[гистоплазмоз]], изоспороз, Капоши саркомасы, лимфома, микобактериоз, пневмоцистоз, бактериядан болған пневмония, үдемелі көп ошақты лейкоэнцефалопатия, сальмонеллёз. == Алдын алу == === Жыныстық қатынас === [[Үрпекқап]]ты тұрақты пайдалану – АИВ жұқтыру қаупін шамамен 80% төмендетеді.<ref>{{cite journal|vauthors=Crosby R, Bounse S|title=Condom effectiveness: where are we now?|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=10–17|date=March 2012|pmid=22348628|doi=10.1071/SH11036}}</ref> Егер ерлі-зайыптылардың біреуі инфекция жұқтырған болып, бірақ тұрақты түрде үрпекқап қолданса, жұғу қаупі – жылына 1% төмен болады.<ref name="WHOCondoms">{{cite web|publisher=World Health Organization|date=August 2003|url=http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|title=Condom Facts and Figures|access-date=January 17, 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018145513/http://www.wpro.who.int/mediacentre/factsheets/fs_200308_Condoms/en/index.html|archive-date=October 18, 2012|df=mdy-all}}</ref> Әйел үрпекқаптары да дәл осындай көрсеткіш көрсетеді деген растама бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Gallo MF, Kilbourne-Brook M, Coffey PS|title=A review of the effectiveness and acceptability of the female condom for dual protection|journal=Sexual Health|volume=9|issue=1|pages=18–26|date=March 2012|pmid=22348629|doi=10.1071/SH11037}}</ref> Африкада жүргізілген зерттеу нәтижесінде қатынасқа түсер алдында құрамында теновир болатын қынаптық гель инфекция жұқтыру қаупін 40% төмендететіні анықталған.<ref name="VagGel2012">{{cite journal|vauthors=Celum C, Baeten JM|title=Tenofovir-based pre-exposure prophylaxis for HIV prevention: evolving evidence|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=25|issue=1|pages=51–57|date=February 2012|pmid=22156901|pmc=3266126|doi=10.1097/QCO.0b013e32834ef5ef}}</ref> Ал ноноксинол-9 спермицидін қолдану керісінше қынап пен тік ішекті тітіркендіретіндіктен, жұқтыру қаупін көбейтеді<ref>{{cite journal|vauthors=Baptista M, Ramalho-Santos J|title=Spermicides, microbicides and antiviral agents: recent advances in the development of novel multi-functional compounds|journal=Mini Reviews in Medicinal Chemistry|volume=9|issue=13|pages=1556–67|date=November 2009|pmid=20205637|doi=10.2174/138955709790361548}}</ref><!--Сүндеттеу --> Сахара оңтүстігіндегі Африкада гетеросексуал ерлерді сүндеттеу 24 ай ішінде АИВ-тен сақтау дәрежесін 38%-дан 66%-ға дейін жоғарлатқан.<ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Muller M, Deeks JJ, Volmink J|title=Male circumcision for prevention of heterosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|page=CD003362|date=April 2009|pmid=19370585|doi=10.1002/14651858.CD003362.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Осы зерттеу сүйеніп, [[2007 жыл]]ы ДДСҰ мен ''UNAIDS'' АИВ деңгейі жоғары аймақтарда инфекцияның әйелден ерге берілуінің алдын алу әдісі ретінде еркектерді сүндетке отырғызуды ұсынды.<ref>{{cite web|title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention|publisher=World Health Organization|date=March 28, 2007|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703140439/http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2007/pr10/en/index.html|archive-date=July 3, 2011|df=mdy-all}}</ref> Әйтсе де бұл әдіс инфекцияның ерден әйелге берілуінен қорғайтыны әлі де дауға арқау болып отыр.<ref>{{cite journal|vauthors=Larke N|title=Male circumcision, HIV and sexually transmitted infections: a review|journal=British Journal of Nursing|volume=19|issue=10|pages=629–34|date=May 27, 2010|pmid=20622758|pmc=3836228|doi=10.12968/bjon.2010.19.10.48201}}</ref><ref name="pmid19849961">{{cite journal|vauthors=Eaton L, Kalichman SC|title=Behavioral aspects of male circumcision for the prevention of HIV infection|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=6|issue=4|pages=187–93|date=November 2009|pmid=19849961|pmc=3557929|doi=10.1007/s11904-009-0025-9}}(subscription required)</ref> Сондай-ақ дамыған елдерде және ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерде аталған әдістің тиімділігі анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Kim HH, Li PS, Goldstein M|title=Male circumcision: Africa and beyond?|journal=Current Opinion in Urology|volume=20|issue=6|pages=515–19|date=November 2010|pmid=20844437|doi=10.1097/MOU.0b013e32833f1b21|url=https://semanticscholar.org/paper/20d5bffb5f576016fc87e72877f40dc7e231c209}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Templeton DJ, Millett GA, Grulich AE|title=Male circumcision to reduce the risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=23|issue=1|pages=45–52|date=February 2010|pmid=19935420|doi=10.1097/QCO.0b013e328334e54d}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Wiysonge CS, Kongnyuy EJ, Shey M, Muula AS, Navti OB, Akl EA, Lo YR|title=Male circumcision for prevention of homosexual acquisition of HIV in men|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=6|page=CD007496|date=June 2011|pmid=21678366|doi=10.1002/14651858.CD007496.pub2|editor1-last=Wiysonge|editor1-first=Charles Shey}}</ref> Дегенмен Халықаралық вирусқа қарсы қоғам ({{Lang-en|The International Antiviral Society}}) жыныстық қатынасқа түсетін барлық гетеросексуал ерлерді сүндеттеуді ұсынады, сондай-ақ ермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерді де сүндеттеу мәселесін көтеріп жір.<ref name="IAS2014">{{cite journal |vauthors=Marrazzo JM, del Rio C, Holtgrave DR, Cohen MS, Kalichman SC, Mayer KH, Montaner JS, Wheeler DP, Grant RM, Grinsztejn B, Kumarasamy N, Shoptaw S, Walensky RP, Dabis F, Sugarman J, Benson CA |title=HIV prevention in clinical care settings: 2014 recommendations of the International Antiviral Society–USA Panel |journal=JAMA |volume=312 |issue=4 |pages=390–409 |date=July 23–30, 2014 |pmid=25038358 |pmc=6309682 |doi=10.1001/jama.2014.7999}}</ref> Кей сарапшылар сүндеттелген ерлер инфекция жұқтыру қаупі төмен дегенге қатты сеніп, ретсіз әрі қорғаусыз жыныстық қатынасқа түсіп, әдістің тиімділігін жоққа шығарады деп қорқады.<ref>{{cite journal|vauthors=Eaton LA, Kalichman S|title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=4|issue=4|pages=165–72|date=December 2007|pmid=18366947|pmc=2937204|doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref> <!--Оқыту --> Секстен тартынуды қолдайтын бағдарламалар АИВтің кейінгі қаупіне әсер етпеуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Underhill K, Operario D, Montgomery P|title=Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD005421|date=October 2007|pmid=17943855|doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2|url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|editor1-last=Operario|archive-url=https://web.archive.org/web/20101125105707/http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html|df=mdy-all|url-status=dead|editor1-first=Don|archive-date=November 25, 2010|access-date=May 31, 2012}}</ref> Құрдастардан білім алу да профилактикада мардымсыз екені анықталған.<ref name="pmid22641791">{{cite journal|vauthors=Tolli MV|title=Effectiveness of peer education interventions for HIV prevention, adolescent pregnancy prevention and sexual health promotion for young people: a systematic review of European studies|journal=[[Health Education Research]]|volume=27|issue=5|pages=904–13|date=October 2012|pmid=22641791|doi=10.1093/her/cys055}}</ref> Ал мектептегі кешенді жыныстық сауаттандыру қорғанусыз жүрісті төмендетуі мүмкін.<ref>{{cite journal|vauthors=Ljubojević S, Lipozenčić J|title=Sexually transmitted infections and adolescence|journal=Acta Dermatovenerologica Croatica|volume=18|issue=4|pages=305–10|year=2010|pmid=21251451}}</ref><ref>{{cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|title=International technical guidance on sexuality education: an evidence-informed approach|last=|first=|publisher=UNESCO|year=2018|isbn=978-92-3-100259-5|location=Paris|pages=12|access-date=February 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113072101/http://unesdoc.unesco.org/images/0026/002607/260770e.pdf|archive-date=November 13, 2018|url-status=live}}</ref> Жастардың кей бөлігі АИВ/ЖИТС туралы білсе де, АИВ жұқтыру қаупін елемей, қорғаусыз қатынасқа түсіп жатады.<ref name="Patel2008">{{cite journal|vauthors=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH|title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults|journal=[[The American Journal of Medicine]]|volume=121|issue=9|pages=758–64|date=September 2008|pmid=18724961|pmc=2597652|doi=10.1016/j.amjmed.2008.04.022}}</ref> Ерікті кеңес беру және АИВке тегін тексеру – нәтижесі теріс болғандардың өмір салтын өзгертуге әсер етпейді, бірақ статусы – оң болғандардың алдағы уақытта үрпекқап қолдануын арттырады.<ref>{{cite journal|vauthors=Fonner VA, Denison J, Kennedy CE, O'Reilly K, Sweat M|title=Voluntary counseling and testing (VCT) for changing HIV-related risk behavior in developing countries|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=9|issue=9|page=CD001224|date=September 2012|pmid=22972050|pmc=3931252|doi=10.1002/14651858.CD001224.pub4}}</ref> Отбасын жоспарлаудың жетілдірілген қызметтері қарапайым қызметтермен салыстырғанда АИВ бар әйелдердің контрацепция қолдануын ынталандырады.<ref>{{cite journal|last1=Lopez|first5=G|doi=10.1002/14651858.CD010243.pub3|pages=CD010243|issue=8|date=9 August 2016|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|title=Behavioral interventions for improving contraceptive use among women living with HIV.|last5=Stuart|first1=LM|first4=J|last4=Denison|first3=M|last3=Chen|first2=TW|last2=Grey|pmid=27505053}}</ref> Жыныстық жолмен берілетін басқа да жұқпаларды емдеу АИВтің алдын алудағы тиімділігі әзірге белгісіз.<ref name="CochraneSTI2012" /> === Жұқтыруға дейінгі === CD4 саны ≤ 550 жасуша/µL адамдарда антиретровирусты терапия жүргізу — серіктесіне АИВ жұқтырудың алдын алады (болдырмас үшін емдеу (БЕ) страдегиясы).<ref name="Anglemyer2013">{{cite journal|vauthors=Anglemyer A, Rutherford GW, Horvath T, Baggaley RC, Egger M, Siegfried N|title=Antiretroviral therapy for prevention of HIV transmission in HIV-discordant couples|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD009153|date=April 2013|pmid=23633367|pmc=4026368|doi=10.1002/14651858.CD009153.pub3}}</ref> БЕ жұқтыру қаупін 10-20 есе төмендетеді.<ref name="Anglemyer2013" /><ref name="Chou2012">{{cite journal|vauthors=Chou R, Selph S, Dana T, Bougatsos C, Zakher B, Blazina I, Korthuis PT|title=Screening for HIV: systematic review to update the 2005 U.S. Preventive Services Task Force recommendation|journal=Annals of Internal Medicine|volume=157|issue=10|pages=706–18|date=November 2012|pmid=23165662|doi=10.7326/0003-4819-157-10-201211200-00007|url=https://semanticscholar.org/paper/2984fe0942403b9e983e12f9f54986bb4d6d7e89}}</ref> Ермен жыныс қатынасына түсетін ерлер, жұбайы АИВ–оң және Африкадағы гетеросексуалдар секілді жұқтыру қаупі жоғары адамдарға жұқтыруға дейінгі профилактика (ЖдП) ретінде теновофирдің тәуліктік дозасын эмтрицитабинмен не бөлек беру – айтарлықтай тиімді екені анықталған.<ref name="VagGel2012" /><ref>{{cite journal|last1=Owens|first16=Chien-Wen|last13=Pbert|first13=Lori|last14=Silverstein|first14=Michael|last15=Simon|first15=Melissa A.|last16=Tseng|last17=Wong|last12=Mangione|first17=John B.|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|first12=Carol M.|first11=C. Seth|first1=Douglas K.|last6=Caughey|last2=Davidson|first2=Karina W.|last3=Krist|first3=Alex H.|last4=Barry|first4=Michael J.|last5=Cabana|first5=Michael|first6=Aaron B.|last11=Landefeld|last7=Curry|first7=Susan J.|last8=Doubeni|first8=Chyke A.|last9=Epling|first9=John W.|last10=Kubik|first10=Martha|pmid=31184747}}</ref> Бұл сондай-ақ есірткіні көктамырға егетіндер үшін де тиімді болуы мүмкін. Зерттеу нәтижесі бойынша аталған топта жұқтыру қаупі 100 адамға шаққанда жылына 0.7-ден 0.4-ке дейін төмендеген.<ref>{{cite journal|vauthors=Choopanya K, Martin M, Suntharasamai P, Sangkum U, Mock PA, Leethochawalit M, Chiamwongpaet S, Kitisin P, Natrujirote P, Kittimunkong S, Chuachoowong R, Gvetadze RJ, McNicholl JM, Paxton LA, Curlin ME, Hendrix CW, Vanichseni S|title=Antiretroviral prophylaxis for HIV infection in injecting drug users in Bangkok, Thailand (the Bangkok Tenofovir Study): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial|journal=The Lancet|volume=381|issue=9883|pages=2083–90|date=June 2013|pmid=23769234|doi=10.1016/S0140-6736(13)61127-7}}</ref> 2019 жылы USPSTF жұқтыру қаупі жоғары барлық топтарға ЖдП жүргізуді ұсынған.<ref>{{cite journal|last1=US Preventive Services Task|first17=CW|first13=CM|last14=Pbert|first14=L|last15=Silverstein|first15=M|last16=Simon|first16=MA|last17=Tseng|last18=Wong|first12=CS|first18=JB|title=Preexposure Prophylaxis for the Prevention of HIV Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement.|journal=JAMA|date=11 June 2019|volume=321|issue=22|pages=2203–2213|doi=10.1001/jama.2019.6390|last13=Mangione|last12=Landefeld|first1=Force.|last6=Cabana|last2=Owens|first2=DK|last3=Davidson|first3=KW|last4=Krist|first4=AH|last5=Barry|first5=MJ|first6=M|first11=M|last7=Caughey|first7=AB|last8=Curry|first8=SJ|last9=Doubeni|first9=CA|last10=Epling JW|first10=Jr|last11=Kubik|pmid=31184747}}</ref> Денсаулық сақтау саласындағы әмбебап сақтық шаралары АИВ жұқтыру қаупін төмендетуде тиімді деп саналады.<ref>{{cite journal|title=Recommendations for prevention of HIV transmission in health-care settings|journal=MMWR Supplements|volume=36|issue=2|pages=1S–18S|date=August 1987|pmid=3112554|url=https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709181703/https://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=July 9, 2017|author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> Есірткіні көктамырына енгізетіндерде жұқтыру қаупі жоғары екені белгілі. Ине алмастыру бастамасы мен опиоидты алмастырушы терапияның да осы қауіпті төмендетуде тиімді екені анықталған.<ref name="Kurth2011">{{cite journal|vauthors=Kurth AE, Celum C, Baeten JM, Vermund SH, Wasserheit JN|title=Combination HIV prevention: significance, challenges, and opportunities|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=8|issue=1|pages=62–72|date=March 2011|pmid=20941553|pmc=3036787|doi=10.1007/s11904-010-0063-3}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=MacArthur GJ, Minozzi S, Martin N, Vickerman P, Deren S, Bruneau J, Degenhardt L, Hickman M|title=Opiate substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs: systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=345|issue=oct03 3|page=e5945|date=October 2012|pmid=23038795|pmc=3489107|doi=10.1136/bmj.e5945}}</ref> === Жұқтырудан кейінгі === АИВ–оң адамның қаны не жыныс мүшелерінен бөлінген секрециямен контакт болғаннан кейін 48–72 сағат ішінде антиретровирусты терапия жүргізу жұқтырудан кейінгі профилактика (ЖкП) деп аталады.<ref name="Prevention2012">{{cite journal|vauthors=|title=HIV exposure through contact with body fluids|journal=Prescrire International|volume=21|issue=126|pages=100–01, 103–05|date=April 2012|pmid=22515138|doi=}}</ref> Зидовудиннің бір агентін қолдану инемен жарақаттануда АИВ инфекциясын жұқтыру қаупін бес есе азайтады.<ref name="Prevention2012" /> [[Америка Құрама Штаттары]]нда АИВтің алдын алу үшін тенофовир, эмтрицитабин және ральтегавир беріледі, бұл қауіпті айтарлықтай төмендетеді<ref>{{cite journal|vauthors=Kuhar DT, Henderson DK, Struble KA, Heneine W, Thomas V, Cheever LW, Gomaa A, Panlilio AL|title=Updated US Public Health Service guidelines for the management of occupational exposures to human immunodeficiency virus and recommendations for postexposure prophylaxis|journal=[[Infection Control and Hospital Epidemiology]]|volume=34|issue=9|pages=875–92|date=September 2013|pmid=23917901|doi=10.1086/672271|url=https://semanticscholar.org/paper/5ce62af625f29039b16271733be5044a935d997a}}</ref> Зорлаушы статусы оң не белгісіз болса да, зорланған адамға ЖкП жүргізу ұсынылады.<ref name="NEJM2011Sex">{{cite journal|vauthors=Linden JA|title=Clinical practice. Care of the adult patient after sexual assault|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=9|pages=834–41|date=September 2011|pmid=21879901|doi=10.1056/NEJMcp1102869|url=https://semanticscholar.org/paper/bf568cabfb1fe97f7fb9512abd2641c31629ea89}}</ref> Әдетте, терапия төрт аптаға созылады.<ref name="CochranePEP2007">{{cite journal|vauthors=Young TN, Arens FJ, Kennedy GE, Laurie JW, Rutherford GW|title=Antiretroviral post-exposure prophylaxis (PEP) for occupational HIV exposure|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|page=CD002835|date=January 2007|pmid=17253483|doi=10.1002/14651858.CD002835.pub3|editor1-last=Young|editor1-first=Taryn|name-list-format=vanc}}</ref> Бұған себеп: зидовудин ішкендердің 70% пайда болатын жанама әсер, олар: лоқсу (24%), шаршағыштық (22%), қажу (13%) бас ауырсынуы (9%).<ref name="AFP2007k" /> === Анадан балаға === АИВтың тікесінен берілуін болдырмау бағдарламалары жұқтыру қаупін 92-99% төмендетуі мүмкін.<ref name="Mother2010">{{cite journal|vauthors=Coutsoudis A, Kwaan L, Thomson M|title=Prevention of vertical transmission of HIV-1 in resource-limited settings|journal=Expert Review of Anti-Infective Therapy|volume=8|issue=10|pages=1163–75|date=October 2010|pmid=20954881|doi=10.1586/eri.10.94}}</ref><ref name="Kurth2011" /> Бұл бағдарламаға сәйкес антиретровирусты терапия жүктілік барысында анасына және босанғаннан кейін баласына жүргізіліп, нәресте ана сүтін емес, шөлмектен тамақтанады.<ref name="Mother2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Siegfried N, van der Merwe L, Brocklehurst P, Sint TT|title=Antiretrovirals for reducing the risk of mother-to-child transmission of HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|page=CD003510|date=July 2011|pmid=21735394|doi=10.1002/14651858.CD003510.pub3|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Шөлмектен (жасанды) тамақтандыру қолжетімді, қолайлы әрі қауіпсіз болса, барынша ана сүтін бермеген абзал, ал олай болмаса, алғашқы айда тек емшек сүтін беруге болады.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|access-date=March 12, 2008|title=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation Held on behalf of the Inter-agency Task Team (IATT) on Prevention of HIV – Infections in Pregnant Women, Mothers and their Infants – Consensus statement|date=October 25–27, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065845/http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> Егер нәресте тек ана сүтін емсе, кеңейтілген антиретровирусты профилактика жүргізу қажет, сол арқылы балаға АИВ берілуін төмендетуге болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Horvath T, Madi BC, Iuppa IM, Kennedy GE, Rutherford G, Read JS|title=Interventions for preventing late postnatal mother-to-child transmission of HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1|pages=CD006734|date=January 2009|pmid=19160297|doi=10.1002/14651858.CD006734.pub2|editor1-last=Horvath|editor1-first=Tara}}</ref> 2015 жылы [[Куба]] АИВтің анадан балаға берілуін түпкілікті жойған алғашқы ел атанды.<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|title=WHO validates elimination of mother-to-child transmission of HIV and syphilis in Cuba|publisher=World Health Organization|date=June 30, 2015|access-date=August 30, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904154356/http://who.int/mediacentre/news/releases/2015/mtct-hiv-cuba/en/|archive-date=September 4, 2015|df=mdy-all}}</ref> === Вакцинация === Қазіргі таңда АИВ не ЖИТСке қарсы лицензия алған вакцина жоқ.<ref name="UN2012Vac" /> Әзірге ең нәтижелі вакцина сынағы 2009 жылы [[Тайланд]]та жарияланған RV 144 вакцинасы; ол инфекцияның берілуін шамамен 30% төмендеткені белгілі. Бұл көрсеткіш келешекте бұдан да тиімді вакцина ойлап табуға болатынына үміт сыйлайды.<ref>{{cite journal|vauthors=Reynell L, Trkola A|title=HIV vaccines: an attainable goal?|journal=Swiss Medical Weekly|volume=142|page=w13535|date=March 2012|pmid=22389197|doi=10.4414/smw.2012.13535}}</ref> RV 144 вакцинасының сынағы әлі де жалғасып жатыр.<ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=HIV Vaccine Trial in Thai Adults|website=ClinicalTrials.gov|date=March 21, 2011|access-date=June 28, 2011|url=http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019080046/http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080|archive-date=October 19, 2011|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=U.S. Army Office of the Surgeon General|title=Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial|website=ClinicalTrials.gov|date=June 2, 2010|url=http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609095117/http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181|archive-date=June 9, 2012|df=mdy-all}}</ref> == Емі == Әзірге АИВ инфекциясынан толықтай айықтыратын ем де, оған қарсы вакцина да жоқ. Алайда Жоғары белсенді антиретровирусты терапия (ЖБАРТ) жүргізу ауру ағымын баяулатады.<ref name="LE2011">{{cite journal|vauthors=May MT, Ingle SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual Health|volume=8|issue=4|pages=526–33|date=December 2011|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> 2010 жылғы мәлемет бойынша табысы орташа және төмен елдерде бұл терапияны 6,6 млн адам жүргізген<ref name="UN2011Ten">UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> АРТ оппортунис инфекциялардың алдын алуда, сондай-ақ белсенді емдеуде де тиімді. 2020 жылғы наурыз айында белгілі болған мәлімет бойынша әлемде екі адам АИВ жұқпасынан толықтай айыққан.<ref name="two">{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2020/mar/09/second-person-cleared-hiv-adam-castillejo-reveals-identity |title=Second Person Ever to Be Cleared of HIV Reveals Identity |last=Davis |first=Nicola |date=March 8, 2020 |accessdate=March 8, 2020 |work=[[The Guardian]]}}</ref> === Вирусқа қарсы ем === <!--Бұл не? --> Қазіргі таңда ЖБАРТтың комбинацияланған варианты ("коктейл") қолданылады: оның құрамына кем дегенде антиретровирусты агенттің екі типіне не санатына жататын, екі не одан да көп препарат болады.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book |title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach |year=2010 |publisher=World Health Organization |isbn=978-92-4-159976-4 |pages=19–20 |url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf |archive-date=July 9, 2012 |df=mdy-all}}</ref> Бастапқы кезеңде кері транскриптазаның нуклеозид емес ингибиторы (КТНЕИ) және кері транскриптазаның нуклеозид тәрізді ингибиторының (КТНИ) екі препараты тағайындалады. Қазақстанда қолданылатын КТНИ: абакавир (ABC), зидовудин (ZDV не AZT), ламивудин (3TC) немесе тенофовир (TDF).<ref name="WHO2013">{{cite book|title=Consolidated guidelines on the use of antiretroviral drugs for treating and preventing HIV infection|year=2013|pages=28–30|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-150572-7|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209194943/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/85321/1/9789241505727_eng.pdf|archive-date=February 9, 2014|df=mdy-all}}</ref> 2019 жылы [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] ересектерге арналған бірінші қатарлы препараттар тізіміне долутегравир / ламивудин / тенофовир, ал балама ретінде тенофовир / ламивудин / эфавиренц комбинациясын қосты.<ref name="WHO2019Up">{{cite web|title=UPDATE OF RECOMMENDATIONS ON FIRST- AND SECOND-LINE ANTIRETROVIRAL REGIMENS|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325892/WHO-CDS-HIV-19.15-eng.pdf?ua=1|publisher=World Health Organization|accessdate=16 November 2019|date=July 2019}}</ref> Жоғарыда айтылған тәсіл тиімсіз болған кезде, емге протеаза ингибиторлары (ПИ) қосылады.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> <!--Қашан бастау керек? --> Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасында аурудың ағымы мен клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан (жүктілерге де) антиретровирусты терапия диагноз қойылған сәттен бастап жүргізіледі.<ref name="WHO2015Tx" /><ref name="IAS2014" /><ref name="DHHS2013">{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/AdultandAdolescentGL.pdf|website=Department of Health and Human Services|access-date=January 3, 2014|page=i|date=February 12, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161101202407/https://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/adultandadolescentgl.pdf|archive-date=November 1, 2016|df=mdy-all}}</ref> Бір басталған ем үзіліссіз және ешбір "демалыссыз" жүруі ұсынылады.<ref name="Deut2010">{{cite journal|vauthors=Vogel M, Schwarze-Zander C, Wasmuth JC, Spengler U, Sauerbruch T, Rockstroh JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Arzteblatt International|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|date=July 2010|pmid=20703338|pmc=2915483|doi=10.3238/arztebl.2010.0507}}</ref> Көптеген адамдарға емдеу басталғаннан кейін ғана диагноз қойылады.<ref name="Deut2010" /> Емнен күтілетін нәтиже – ұзақ уақыт бойы АИВ РНҚсының санын 1 мл қанда 50&nbsp;көшірмеден төмен көрсеткіште ұстап тұру.<ref name="Deut2010" /> Әдетте, ем тиімділігін терапия басталғаннан кейін төрт аптадан кейін аталған көрсеткішті анықтау арқылы бағалайды, егер 50&nbsp;көшірме/мл деңгейіне жетсе, 3-6 ай сайын тексеріліп отырады. Бұл көрсеткіш 400 көшірме/мл болса, емнің тиімсіз екенін дәлелдейді<ref name="Deut2010" /> Зерттеулерге сүйенсек, осыған дейін ем қабылдағандардың 95% аталған критерийлер орындалған.<ref name="Deut2010" /><!--Артықшылық --> Ем артықшылығы — ЖИТС дамуы мен өлім қаупінің төмендеуі.<ref>{{cite journal|vauthors=Sterne JA, May M, Costagliola D, de Wolf F, Phillips AN, Harris R, Funk MJ, Geskus RB, Gill J, Dabis F, Miró JM, Justice AC, Ledergerber B, Fätkenheuer G, Hogg RS, Monforte AD, Saag M, Smith C, Staszewski S, Egger M, Cole SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=The Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|date=April 2009|pmid=19361855|pmc=2670965|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7}}</ref> Дамушы елдерде ем физикалық және психикалық денсаулықты жақсартады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beard J, Feeley F, Rosen S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=[[AIDS Care]]|volume=21|issue=11|pages=1343–56|date=November 2009|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Ем жүргізетіндерде туберкулезге шалдығу қаупі 70% төмендейді.<ref name="WHOTx2010Pg19" /> Сондай-ақ емнің тағы бір артықшылығы — инфекцияның серіктесіне және анадан балаға берілуінің алдын алады<ref name="WHOTx2010Pg19" /><ref>{{cite journal|vauthors=Attia S, Egger M, Müller M, Zwahlen M, Low N|title=Sexual transmission of HIV according to viral load and antiretroviral therapy: systematic review and meta-analysis|journal=AIDS|volume=23|issue=11|pages=1397–404|date=July 2009|pmid=19381076|doi=10.1097/QAD.0b013e32832b7dca|url=https://semanticscholar.org/paper/2c9cbaa1a5829e12f21d389df5f920c0af83895f}}</ref> Емнің тиімді болуы тікелей қабылдаудың тұрақтылығы мен дұрыс болуына байланысты.<ref name="Deut2010" /> Ем режимін сақтамау себептеріне медициналық көмек көрсету төмендігі,<ref>{{cite journal|vauthors=Orrell C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS Reports|volume=2|issue=4|pages=171–76|date=November 2005|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> әлеуметтік көмектің жоғы, психика бұзылыстар мен нашақорлық жатады.<ref>{{cite journal|vauthors=Malta M, Strathdee SA, Magnanini MM, Bastos FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|journal=Addiction|volume=103|issue=8|pages=1242–57|date=August 2008|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Ем тәсімінің күрделі (таблетка саны мен қабылдау жиілігі) әрі жанама әсердің болуынан адамдар ем жүргізуден бас тартып жатады.<ref name="pmid21406048">{{cite journal|vauthors=Nachega JB, Marconi VC, van Zyl GU, Gardner EM, Preiser W, Hong SY, Mills EJ, Gross R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious Disorders Drug Targets|volume=11|issue=2|pages=167–74|date=April 2011|pmid=21406048|pmc=5072419|doi=10.2174/187152611795589663}}</ref> Таңдалған препаратқа қатысты арнайы жанама әсер болуы мүмкін.<ref name="Montessori2004">{{cite journal|vauthors=Montessori V, Press N, Harris M, Akagi L, Montaner JS|title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=170|issue=2|pages=229–38|date=January 2004|pmid=14734438|pmc=315530}}</ref> Олардың ішінде ең жиі кездесетіндері: липодистрофия синдромы, дислипедемия, қант диабеті (әсіресе протеаза ингибиторларын қолданғанда).<ref name="M121" /> Бұдан бөлек [[Іш өту|диарея]]<ref name="Montessori2004" /><ref name="Burgoyne2008">{{cite journal|vauthors=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act|journal=[[Journal of Antimicrobial Chemotherapy]]|volume=61|issue=3|pages=469–73|date=March 2008|pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499}}</ref> және [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр жүйесінің ауруларының]] жиілеуін жатқызуға болады.<ref>{{cite journal|vauthors=Barbaro G, Barbarini G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian Journal of Medical Research|volume=134|issue=6|pages=898–903|date=December 2011|pmid=22310821|pmc=3284097|doi=10.4103/0971-5916.92634}}</ref> Жаңадан ұсынылған препараттардың жанама әсері аз боп келеді<ref name="Deut2010" /> Кей дәрілердің [[Тератогендік фактор|тератогенді]] әсері болуы мүмкін, сол себепті бала жоспарлайтын әйелдер үшін ұсынылмайды.<ref name="Deut2010" /><!--In children --> Балаларға арналған ем ұсыныстары ересектерге қарағанда біршама ерекшеленеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 5 жасқа дейінгі барлық балаларды емдеуді ұсынады; 5 жастан асқан балаларға ересектер сияқты қарайды.<ref name="WHOCARV2013">{{cite web|title=Summary of recommendations on when to start ART in children|url=http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|website=Consolidated ARV guidelines, June 2013|format=PDF|date=June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175301/http://www.who.int/hiv/pub/guidelines/arv2013/art/WHO_CG_table_7.4.pdf?ua=1|archive-date=October 18, 2014|df=mdy-all}}</ref> Қазақстанда АИВ жұқтырған балалардың бәрін клиникалық сатысына, CD4 санына қарамастан емдеу ұсынылады. === Оппортунис инфекциялар === АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың көбінде оппортунис инфекциялардың алдын алу шараларын жүргізу нәтижелі болады. Антиретровирусты терапия негізгі ауруды емдеумен қатар, қосымша оппортунис инфекциялардың пайда болу қаупін де азайтады.<ref name="Montessori2004" /> Туберкулезге шалдығу қаупі жоғары аймақта тұратын АИВ бар ересектер мен жасөспірімдер (АРТ қабылдаса да) белсенді туберкулез белгілері болмаса да, профилактика ретінде изониазидті тепария (ПИТ) жүргізгені дұрыс; ПИТ қажеттілігін туберкулинге терілік сынама жасап білуге болады.<ref name="WHOHIVTB2011">{{cite web|title=Guidelines for intensified tuberculosis case-finding and isoniazid preventive therapy for people living with HIV in resource-constrained settings|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|website=Department of HIV/AIDS, World Health Organization 2011|format=PDF|date=2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019114659/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241500708_eng.pdf?ua=1|archive-date=October 19, 2014|df=mdy-all}}</ref> АИВ жұқтыру қаупі жоғары адамдарға А және В вирусты гепатиттеріне қарсы вакцинаны жұқтырмас бұрын егу ұсынылады; инфекция жұқтырып қойғаннан кейін де берілсе болады.<ref name="Laurence">{{cite journal|vauthors=Laurence J|title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons|journal=The AIDS Reader|volume=16|issue=1|pages=15–17|date=January 2006|pmid=16433468}}</ref> Анасы АИВ–оң болған 4-6 апталық және ана сүтін ембейтін нәрестелерге профилактика ретінде ко-тримоксазол беру ұсынылады.<ref name="UN2011ONESIXTY">UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Сондай-ақ пневмоцист қоздыратын пневомнияның алдын алу шараларын ұйымдастыру ұсынылады. Ол CD4 саны 200 жасуша/uL деңгейінен төмен немесе осыған дейін осы ауруға шалдыққан адамдарда жүргізіледі.<ref name="PCP2011">{{cite journal|vauthors=Huang L, Cattamanchi A, Davis JL, den Boon S, Kovacs J, Meshnick S, Miller RF, Walzer PD, Worodria W, Masur H|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|volume=8|issue=3|pages=294–300|date=June 2011|pmid=21653531|pmc=3132788|doi=10.1513/pats.201009-062WR}}</ref> Айқын иммунтапшылық анықталған адамдарда [[токсоплазмоз]]дың алдын алу керек.<ref name="PEPpocketguide">{{cite web|publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]]|date=February 2, 2007|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|accessdate=26 July 2018|title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024527/https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5315a1.htm|archive-date=July 27, 2018|url-status=live}}</ref> Аталған профилактика шараларын жүргізу – 1992 мен 1997 жылдар аралығында осы инфекциялардың даму қаупін 50% төмендеткен<ref name="InfectionBook2008" /> Сонымен қатар АИВ анықталған адамдарға тұмауға қарсы және Пневмо–23 вакциналарын егу ұсынылады.<ref>{{cite journal|vauthors=Beck CR, McKenzie BC, Hashim AB, Harris RC, Zanuzdana A, Agboado G, etal|title=Influenza vaccination for immunocompromised patients: summary of a systematic review and meta-analysis|journal=Influenza and Other Respiratory Viruses|volume=7 Suppl 2|pages=72–75|date=September 2013|pmid=24034488|pmc=5909396|doi=10.1111/irv.12084}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Lee KY, Tsai MS, Kuo KC, Tsai JC, Sun HY, Cheng AC, Chang SY, Lee CH, Hung CC|title=Pneumococcal vaccination among HIV-infected adult patients in the era of combination antiretroviral therapy|journal=[[Human Vaccines & Immunotherapeutics]]|volume=10|issue=12|pages=3700–10|date=2014|pmid=25483681|pmc=4514044|doi=10.4161/hv.32247}}</ref> === Емдем === ДДСҰ АИВ/ЖИТС бар адамдардың тамақтануына қойылатын талаптарға қатысты ұсыныстар жариялаған.<ref name="WHO_nutrients">{{cite book|last=World Health Organization|title=Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation|date=May 2003|location=Geneva|url=http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|isbn=|access-date=March 31, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf|archive-date=March 25, 2009|url-status=live}}</ref> Салауатты тамақтануға басымдылық беріледі. ДДСҰ АИВ анықталған ересектерге микроэлементттердің барлығына ортақ ұсынылған тәуліктік мөлшерін тұтынуды ұсынады; A витамині, мырыш пен темір АИВ бар ересектерде жанама әсер туғызатындықтан, аталған элементтердің тапшылығы расталмаса, тұтынбаған дұрыс.<ref name="WHO_nutrients" /><ref>{{cite journal|vauthors=Forrester JE, Sztam KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=[[The American Journal of Clinical Nutrition]]|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|date=December 2011|pmid=22089440|pmc=3226021|doi=10.3945/ajcn.111.011999}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Nunnari G, Coco C, Pinzone MR, Pavone P, Berretta M, Di Rosa M, Schnell M, Calabrese G, Cacopardo B|title=The role of micronutrients in the diet of HIV-1-infected individuals|journal=[[Frontiers in Bioscience]]|volume=4|issue=7|pages=2442–56|date=June 2012|pmid=22652651|doi=10.2741/e556|url=https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416074140/https://www.bioscience.org/2012/v4e/af/556/fulltext.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=April 16, 2015}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Zeng L, Zhang L|title=Efficacy and safety of zinc supplementation for adults, children and pregnant women with HIV infection: systematic review|journal=Tropical Medicine & International Health|volume=16|issue=12|pages=1474–82|date=December 2011|pmid=21895892|doi=10.1111/j.1365-3156.2011.02871.x}}</ref> Дұрыс тамақтанбайтын немесе толыққұнды диета ұстанбайтын АИВ жұқтырған адамдарға нутрициялық саплементация жүргізу иммунды жүйені нығайтуға және инфекциядан оңалуға көмектеседі; алайда жұқтырудың не өлімнің азаюына әсері анықталмаған.<ref>{{cite journal|vauthors=Visser ME, Durao S, Sinclair D, Irlam JH, Siegfried N|title=Micronutrient supplementation in adults with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|page=CD003650|date=May 2017|pmid=28518221|pmc=5458097|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub4}}</ref> АИВ бар жүктілер мен емізуші әйелдердің диетасына мультивитаминдерді қосу анаға да балаға да бірдей оң әсер көрсетеді.<ref name="Siegfried2012">{{cite journal|vauthors=Siegfried N, Irlam JH, Visser ME, Rollins NN|title=Micronutrient supplementation in pregnant women with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|pages=CD009755|date=March 2012|pmid=22419344|doi=10.1002/14651858.CD009755}}</ref> Бірақ тағам рационына мультивитаминдерді қосу – антиретровирусты терапия орнын баса алмайды<ref name="Siegfried2012" /> АИВ инфекциясы бар балаларда А дәрумені бар қоспалар өлім-жітімді азайтып, өсуді жақсартады деген бірнеше дәлелдемелер бар.<ref>{{cite journal|vauthors=Irlam JH, Siegfried N, Visser ME, Rollins NC|title=Micronutrient supplementation for children with HIV infection|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=|issue=10|page=CD010666|date=October 2013|pmid=24114375|doi=10.1002/14651858.CD010666}}</ref> === Балама медицина === АҚШ-та АИВ бар адамдардың шамамен 60% ем тиімділігі дәленденбеген болса да<ref name="pmid15969772">{{cite journal|vauthors=Mills E, Wu P, Ernst E|title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence|journal=International Journal of STD & AIDS|volume=16|issue=6|pages=395–403|date=June 2005|pmid=15969772|doi=10.1258/0956462054093962}}</ref>, әртүрлі қосымша немесе балама медицина көмегіне жүгінеді,<ref name="pmid18608078">{{cite journal|vauthors=Littlewood RA, Vanable PA|title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care|journal=AIDS Care|volume=20|issue=8|pages=1002–18|date=September 2008|pmid=18608078|pmc=2570227|doi=10.1080/09540120701767216}}</ref> Ем ретінде шөп дәрілерді қолдануды растайтын дәлелдер жеткіліксіз<ref>{{cite journal|vauthors=Liu JP, Manheimer E, Yang M|title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=3|page=CD003937|date=July 2005|pmid=16034917|doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> Тәбет ашу мен саламақ қосуда медициналық каннабистің тиімділігі дәлелденбегендіктен, оны ұсыну және тұтынуды қолдау негізсіз.<ref name="lutge_2013">{{cite journal|vauthors=Lutge EE, Gray A, Siegfried N|title=The medical use of cannabis for reducing morbidity and mortality in patients with HIV/AIDS|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=4|issue=4|page=CD005175|date=April 2013|pmid=23633327|doi=10.1002/14651858.CD005175.pub3}}</ref> == Болжам == [[Сурет:HIV-AIDS_world_map-Deaths_per_million_persons-WHO2012.svg|alt=|нобай|2012 жылы миллионға шаққанда АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны{{refbegin|3}}{{legend|#b3b3b3|дерексіз}}{{legend|#ffff20|0}}{{legend|#ffe820|1–4}}{{legend|#ffd820|5–12}}{{legend|#ffc020|13–34}}{{legend|#ffa020|35–61}}{{legend|#ff9a20|62–134}}{{legend|#f08015|135–215}}{{legend|#e06815|216–458}}{{legend|#d85010|459–1,402}}{{legend|#d02010|1,403–5,828}}{{refend}}]] Көптеген елдерде АИВ/ЖИТС бұрыңғыдай бірден өлімге әкелмейтін, созылмалы сипатқа ие ауру болды.<ref name="Knoll2007">{{cite journal|vauthors=Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z|title=Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians|journal=International Journal of Dermatology|volume=46|issue=12|pages=1219–28|date=December 2007|pmid=18173512|doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> Ауру болжамы CD4 саны мен вирус титріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.<ref name="M118" /> Емсіз АИВ жұқтырған адам вирус түріне қарай шамамен 9-дан 11 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.<ref name="UNAIDS2007" /> ЖИТС диагнозы қойылғаннан кейін де ем жүргізілмесе, адам 6-19&nbsp;ай ғана жасауы мүмкін.<ref name="Morgan2">{{cite journal|vauthors=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA|title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries?|journal=AIDS|volume=16|issue=4|pages=597–603|date=March 2002|pmid=11873003|doi=10.1097/00002030-200203080-00011|url=https://semanticscholar.org/paper/907a72ac4e604b3d529c1f38e2cb68aebc1d1da3}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis|vauthors=Zwahlen M, Egger M|url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|year=2006|access-date=March 19, 2008|version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf|archive-date=April 9, 2008|url-status=live}}</ref> ЖБАРТ және оппортунис инфекциялардың алдын алу – өлім-жітімді 80% төмендетеді және диагнозы жаңа қойылған жас адамның өмір сүру ұзақтығын 20-50 жасқа дейін арттырады.<ref name="Knoll2007" /><ref name="LifeExpecr2008">{{cite journal|author=Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration|title=Life expectancy of individuals on combination antiretroviral therapy in high-income countries: a collaborative analysis of 14 cohort studies|journal=The Lancet|volume=372|issue=9635|pages=293–99|date=July 2008|pmid=18657708|pmc=3130543|doi=10.1016/S0140-6736(08)61113-7}}</ref><ref name="Schack2006">{{cite journal|vauthors=Schackman BR, Gebo KA, Walensky RP, Losina E, Muccio T, Sax PE, Weinstein MC, Seage GR, Moore RD, Freedberg KA|title=The lifetime cost of current human immunodeficiency virus care in the United States|journal=Medical Care|volume=44|issue=11|pages=990–97|date=November 2006|pmid=17063130|doi=10.1097/01.mlr.0000228021.89490.2a}}</ref> Ем инфекцияның соңғы сатыларында басталса, болжам айтарлықтай жақсы болмайды:<ref name="Deut2010" /> мысалы, ем ЖИТС диагнозынан кейін басталса, өмір сүру ұзақтығы ~ 10–40 жыл.<ref name="Deut2010" /><ref name="Knoll2007" /> Ем қабылдамаған нәрестелердің жартысы 2 жасқа толмастан қайтыс болады.<ref name="UN2011ONESIXTY" /> [[Сурет:HIV-AIDS_world_map_-_DALY_-_WHO2004.svg|alt=A map of the world where much of it is colored yellow or orange except for sub Saharan Africa which is colored red or dark red|солға|нобай|2004 жылы 100 000 адамға шаққанда АИВ пен ЖИТСке қатысты мүгедектік алғандар саны{{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#b3b3b3|<small>дерексіз</small>}} {{legend|#ffff65|<small>≤&nbsp;10</small>}} {{legend|#fff200|<small>10–25</small>}} {{legend|#ffdc00|<small>25–50</small>}} {{legend|#ffc600|<small>50–100</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ffb000|<small>100–500</small>}} {{legend|#ff9a00|<small>500–1000</small>}} {{legend|#ff8400|<small>1,000–2,500</small>}} {{legend|#ff6e00|<small>2,500–5,000</small>}} {{legend|#ff5800|<small>5,000–7500</small>}} {{Col-break}} {{legend|#ff4200|<small>7,500–10,000</small>}} {{legend|#ff2c00|<small>10,000–50,000</small>}} {{legend|#cb0000|<small>≥&nbsp;50,000</small>}} {{col-end}}]] АИВ/ЖИТСтен өлімнің басты себебі — оппортунис инфекциялар мен қатерлі ісік. Екеуі де иммунды жүйенің әлсіреуінен дамиды.<ref name="InfectionBook2008">{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, MD|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151128082820/https://books.google.com/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|archive-date=November 28, 2015|url-status=live}}</ref><ref name="Cancer2005">{{cite journal|vauthors=Cheung MC, Pantanowitz L, Dezube BJ|title=AIDS-related malignancies: emerging challenges in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=The Oncologist|volume=10|issue=6|pages=412–26|date=Jun–Jul 2005|pmid=15967835|doi=10.1634/theoncologist.10-6-412|citeseerx=10.1.1.561.4760}}</ref> Қатерлі ісікке шалдығу қаупі CD4 саны 500/μL–ден төмен болғанда артады.<ref name="Deut2010" /> Клиникалық аурудың үдеу жылдамдығы әр адамда әр түрлі болатыны және оған адамның сезімталдығы мен иммунды жүйе қызметі;<ref name="Tang">{{cite journal|vauthors=Tang J, Kaslow RA|title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy|journal=AIDS|volume=17 Suppl 4|issue=Suppl 4|pages=S51–60|year=2003|pmid=15080180|doi=10.1097/00002030-200317004-00006}}</ref> медициналық көмекке қол жеткізе алуы, бірлескен инфекцияның болуы;<ref name="Morgan2" /><ref name="Lawn">{{cite journal|vauthors=Lawn SD|title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection|journal=The Journal of Infection|volume=48|issue=1|pages=1–12|date=January 2004|pmid=14667787|doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001}}</ref> қоздырған вирустың штамы (не штамдары)<ref name="Campbell">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, Bourgarel-Rey V, Peyrot V, Esquieu D, Barbier P, de Mareuil J, Braguer D, Kaleebu P, Yirrell DL, Loret EP|title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=279|issue=46|pages=48197–204|date=November 2004|pmid=15331610|doi=10.1074/jbc.M406195200}}</ref><ref name="Campbell2">{{cite journal|vauthors=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA|title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells|journal=The Journal of Biological Chemistry|volume=280|issue=46|pages=38376–82|date=November 2005|pmid=16155003|doi=10.1074/jbc.M506630200}}</ref> сияқты бірқатар факторлардың әсер ететіні дәлелденген. Туберкулезбен бірлесе дамуы (ко-инфекция) АИВ/ЖИТСпен ауыратындар өлімінің негізгі себептерінің бірі, ол АИВ жұқтырған адамдардың үштен бірінде кездеседі және АИВқа қатысты өлімнің 25%-ын құрайды.<ref>{{cite web|title=Tuberculosis|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|website=Fact sheet 104|publisher=World Health Organization|date=March 2012|access-date=August 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823143802/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/|archive-date=August 23, 2012|df=mdy-all}}</ref> Сонымен қатар АИВ – туберкулез дамуына әкелетін маңызды қауіп факторларының бірі.<ref name="WHO2011">{{cite book|title=Global tuberculosis control 2011|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011|isbn=978-92-4-156438-0|access-date=August 29, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906223650/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|archive-date=September 6, 2012|df=}}</ref> C гепатиті де ең жиі кездесетін ко-инфекциялардың бірі, олардың бірі екіншісінің дамуын үдетіп отырады.<ref>{{cite book|veditors=Rubin R, Strayer DS, Rubin E|title=Rubin's pathology: clinicopathologic foundations of medicine|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-968-2|page=154|url=https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|edition=Sixth|year=2011|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074740/https://books.google.com/books?id=wb2TzY9AgJ0C&pg=PA154|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> АИВ/ЖИТСтен болған ең жиі кездесетін екі қатерлі ісік: Капоши саркомасы және Ходжкиндік емес лимфома.<ref name="Cancer2005" /> Бұдан бөлек тік ішек обыры, Бөркит лимфомасы, орталық жүйке жүйесінің бастапқы лимфомасы мен жатыр мойны обыры да кездеседі.<ref name="Deut2010" /><ref>{{cite journal|vauthors=Nelson VM, Benson AB|title=Epidemiology of Anal Canal Cancer|journal=Surgical Oncology Clinics of North America|volume=26|issue=1|pages=9–15|date=January 2017|pmid=27889039|doi=10.1016/j.soc.2016.07.001}}</ref> Ұзақ уақыт антиретровирусты терапия жүргізгеннің өзінде АИВ жұқтырған адамдарда нейрокогнитив бұзылыстар,<ref name="Woods2009">{{cite journal|vauthors=Woods SP, Moore DJ, Weber E, Grant I|title=Cognitive neuropsychology of HIV-associated neurocognitive disorders|journal=[[Neuropsychology Review]]|volume=19|issue=2|pages=152–68|date=June 2009|pmid=19462243|pmc=2690857|doi=10.1007/s11065-009-9102-5}}</ref><!-- Woods2009 covers neurocognitive --> [[остеопороз]],<ref name="Brown2006">{{cite journal|vauthors=Brown TT, Qaqish RB|title=Antiretroviral therapy and the prevalence of osteopenia and osteoporosis: a meta-analytic review|journal=AIDS|volume=20|issue=17|pages=2165–74|date=November 2006|pmid=17086056|doi=10.1097/QAD.0b013e32801022eb}}</ref><!-- Brown2006 covers osteoarthritis --> [[Невропатия|нейропатия]],<ref name="Nicholas2007">{{cite journal|vauthors=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, Corless IB, Sefcik EF, Nokes KM, Bain CA, Kirksey KM, Eller LS, Dole PJ, Hamilton MJ, Coleman CL, Holzemer WL, Reynolds NR, Portillo CJ, Bunch EH, Wantland DJ, Voss J, Phillips R, Tsai YF, Mendez MR, Lindgren TG, Davis SM, Gallagher DM|title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS|journal=AIDS Care|volume=19|issue=2|pages=179–89|date=February 2007|pmid=17364396|doi=10.1080/09540120600971083}}</ref><!-- Nicholas2007 covers neuropathy --> ісік,<ref name="Boshoff2002">{{cite journal|vauthors=Boshoff C, Weiss R|title=AIDS-related malignancies|journal=Nature Reviews. Cancer|volume=2|issue=5|pages=373–82|date=May 2002|pmid=12044013|doi=10.1038/nrc797}}</ref><ref name="Yarchoan2005">{{cite journal|vauthors=Yarchoan R, Tosato G, Little RF|title=Therapy insight: AIDS-related malignancies – the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management|journal=Nature Clinical Practice Oncology|volume=2|issue=8|pages=406–15; quiz 423|date=August 2005|pmid=16130937|doi=10.1038/ncponc0253|url=https://zenodo.org/record/1233371}}</ref><!-- Boshoff2002 and Yarchoan2005 cover cancer --> [[нефропатия]]<ref name="Post2009">{{cite journal|vauthors=Post FA, Holt SG|title=Recent developments in HIV and the kidney|journal=Current Opinion in Infectious Diseases|volume=22|issue=1|pages=43–48|date=February 2009|pmid=19106702|doi=10.1097/QCO.0b013e328320ffec|url=https://semanticscholar.org/paper/b1b8b4411d2d269fe447d820d50b0bba68e4e6f4}}</ref><!-- Post2009 covers HIV/kidney --> мен [[Жүрек аурулары|жүрек-тамыр аурулары]] дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /><!-- Burgoyne2008 covers cardiovascular --> [[Липодистрофия]] АИВ өзінен де АРТ нәтижесінде де дамуы мүмкін.<ref name="Burgoyne2008" /> == Эпидемиология == [[Сурет:Deaths-and-new-cases-of-hiv.png|alt=|нобай|{{Легенда|#81c189|АИВ жұқтырып, өмір сүріп жатқандар саны}}{{Легенда|#cb2023|Жаңадан АИВ жұқтырғандар саны}}{{Легенда|#1f54a4|АИВ/ЖИТСтен өлгендер саны}}<ref name="auto" />]] АИВ/ЖИТС — жаһандық [[Індет|пандемия]].<ref name="Cohen2008">{{cite journal|vauthors=Cohen MS, Hellmann N, Levy JA, DeCock K, Lange J|title=The spread, treatment, and prevention of HIV-1: evolution of a global pandemic|journal=The Journal of Clinical Investigation|volume=118|issue=4|pages=1244–54|date=April 2008|pmid=18382737|pmc=2276790|doi=10.1172/JCI34706}}</ref> 2016 жыл дерегі бойынша әлемде шамамен 36.7&nbsp;миллион адам АИВке шалдыққан, сол жылы жаңадан инфекция жұқтырғандар саны – 1.8 миллионға жуық.<ref name="UNAIDS2016">{{cite web|title=Fact sheet – Latest statistics on the status of the AIDS epidemic {{!}} UNAIDS|url=http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|website=www.unaids.org|access-date=21 July 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713205307/http://www.unaids.org/en/resources/fact-sheet|archive-date=July 13, 2017|df=mdy-all}}</ref> 2001 жылы бұл көрсеткіш 3.1&nbsp;миллион болған.<ref name="UN2013">{{cite web|title=UNAIDS reports a 52% reduction in new HIV infections among children and a combined 33% reduction among adults and children since 2001|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|website=UNAIDS|access-date=October 7, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001090619/http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/pressreleaseandstatementarchive/2013/september/20130923prunga/|archive-date=October 1, 2013|df=mdy-all}}</ref> Жұқтырғандардың жартысынан сәл көбі – әйелдер, ал 2.1 миллионы – балалар.<ref name="UNAIDS2016" /> 2016 жылы бұл сырқаттан 1 миллион адам қаза тапса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 1.9&nbsp;миллион болған.<ref name="UNAIDS2016" /> Ең көп инфекция жұқтырғандар Сахараның оңтүстігіндегі Африкада тұрады. 2010 жылы барлық АИВ жұқтырғандардың 68% (22.9&nbsp;миллион) және барлық өлімнің 66% (1.2&nbsp;миллион) осы аймақтан шыққан.<ref name="UN2011Thirty">UNAIDS 2011 pg. 20–30</ref> Бұл дегеніміз аймақтағы ересектердің шамамен 5%-ы АИВ жұқтырған<ref name="UN2011Fifty">UNAIDS 2011 pp. 40–50</ref> және бала өлімі себептерінің 10% осы ауруға тиесілі.<ref name="M117">Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 117.</ref> Басқа аймақтармен салыстырғанда бұл жердегі жұқтырғандардың 60% – әйел.<ref name="UN2011Thirty" /> Келесі ең көп жұқтырғандар тұратын аймақ – [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік]] және [[оңтүстік-шығыс Азия]]да; 2010 жылы бұл аймақта шамамен 4 миллион адам (барлық жұқтырғандардың 12%) АИВ жұқтырған, оның 250 000 қайтыс болған.<ref name="UN2011Fifty" /> Шамамен 2.4&nbsp;миллоны – Үндістаннан шыққан.<ref name="UN2011Thirty" /> === Қазақстан === 2019 жылғы қыркүйекте белгілі болған мәлімет {{iw|Қазақстанда ВИЧ|бойынша Қазақстанда|ru|ВИЧ/СПИД в Казахстане}} 24 289 (0,14%) адамның статусы оң деп анықталған (60% – ерлер), олардың 70%-ға жуығы (416 бала) ретровирустарға қарсы терапия қабылдайды. АИВ жұқтырғандардың басым бөлігі (71%) 20-39 жас аралығындағы еңбекке жарамды адамдар. Негізігі жұқтыру жолы – гетеросексуалдар арасындағы жыныстық қатынас (53,1%).<ref>[http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ Қазақ дерматология және инфекциялық аурулар ғылыми орталығы жүргізген статистика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200302132418/http://www.kncdiz.kz/ru/aids/aids/statistika/ |date=2020-03-02 }}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" |+ ! colspan="4" |100 000 адамға шаққандағы АИВ жұқтырғандар көрсеткіші (2018 жылғы мәлімет<ref name=":0" />) |- !Облыс/қала !Көрсеткіш, % !Облыс/қала !Көрсеткіш, % |- |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |35,9 |[[Алматы облысы]] |16,9 |- |[[Қарағанды облысы]] |31,7 |[[Жамбыл облысы]] |8,8 |- |[[Алматы]] |30,4 |[[Маңғыстау облысы]] |7,0 |- |[[Павлодар облысы]] |28,3 |[[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] |6,9 |- |[[Қостанай облысы]] |25,5 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |6,7 |- |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |23,2 |[[Ақтөбе облысы]] |5,2 |- |[[Астана]] |21,2 |[[Атырау облысы]] |5,1 |- |[[Ақмола облысы]] |19,9 |[[Қызылорда облысы]] |2,6 |} == Тарихы == === Ашылуы === [[Сурет:Mmwr-aids-July1981-report-101.png|alt=text of the Morbidity and Mortality Weekly Report newsletter|нобай|1981 жылы ''Morbidity and Mortality Weekly Report'' жинағында кейін "ЖИТС" деген атауға ие болатын дерт жайлы жарияланған.]] ЖИТС алғаш рет 1981 жылғы 5 маусымда Құрама Штаттарда бес адамнан анықталған.<ref name="M169" /><ref>{{cite news|title=How I told the world about Aids|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|accessdate=February 12, 2019|work=BBC News|date=June 5, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212190640/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/5041928.stm|archive-date=February 12, 2019|url-status=live}}</ref> Олар ''Pneumocystis carinii'' қоздырған пневмонияға (ПП) және оппортунис инфекцияларына шалдыққан, көктамырына есірткі егетін, гомосексуал ерлер болған.<ref name="MMWR2">{{cite journal|vauthors=Gottlieb MS|title=Pneumocystis pneumonia – Los Angeles. 1981|journal=[[American Journal of Public Health]]|volume=96|issue=6|pages=980–81; discussion 982–83|date=June 2006|pmid=16714472|pmc=1470612|doi=10.2105/AJPH.96.6.980|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422042240/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm|url-status=live|archive-date=April 22, 2009}}</ref> Кейін 28 гомосексуал ерде әдетте сирек кездесетін тері обыры – Капоши саркомасы (КС) анықталған.<ref name="pmid7287964">{{cite journal|vauthors=Friedman-Kien AE|title=Disseminated Kaposi's sarcoma syndrome in young homosexual men|journal=[[Journal of the American Academy of Dermatology]]|volume=5|issue=4|pages=468–71|date=October 1981|pmid=7287964|doi=10.1016/S0190-9622(81)80010-2}}</ref><ref name="pmid6116083">{{cite journal|vauthors=Hymes KB, Cheung T, Greene JB, Prose NS, Marcus A, Ballard H, William DC, Laubenstein LJ|title=Kaposi's sarcoma in homosexual men-a report of eight cases|journal=The Lancet|volume=2|issue=8247|pages=598–600|date=September 1981|pmid=6116083|doi=10.1016/S0140-6736(81)92740-9}}</ref> Осыдан кейін де бірнеше адамда ПП мен КС анықталып, АҚШтың Ауруды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) аталған бұрқетпені зерттеп, бақылау үшін жұмыс тобын құрады.<ref name="Basavapathruni_2007">{{cite journal|vauthors=Basavapathruni A, Anderson KS|title=Reverse transcription of the HIV-1 pandemic|journal=FASEB Journal|volume=21|issue=14|pages=3795–808|date=December 2007|pmid=17639073|doi=10.1096/fj.07-8697rev}}</ref> Алғашқы күндері бұл аурудың ресми атауы болмады, тек осы жағдайда дамитын ауру атауымен аталып жүрді, мәселен: лимфаденопатия, Капоши саркомасы және оппортунис инфекция<ref name="MMWR1982b">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=26|pages=353–54, 360–61|date=July 1982|pmid=6811853|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920181924/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001123.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=September 20, 2011}}</ref>; Алғашқыда АИВ ашқан ғалымдар вирусты да лимфаденопатия тудыратын вирус деп атаған еді.<ref name="MMWR1982a">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=19|pages=249–51|date=May 1982|pmid=6808340|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018015418/http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001096.htm|df=mdy-all|url-status=live|archive-date=October 18, 2011}}</ref><ref name="Barre">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Кейінірек CDC бұл жағдайды "4Г дерті" ({{lang-en|the 4H disease}}) деп атай бастады, себебі бұл ауруға шалдыққандар [[Гаити]]ден шыққан, героин егетін, [[Гомосексуалдылық|гомосексуал]], [[Гемофилия|гемофиликтер]] еді ({{lang-en|Haiti, homosexual, hemophilia, heroine}})<ref>{{cite journal|title=AIDS and Syphilis: The Iconography of Disease|journal=October|volume=43|pages=87–107|editor=Gilman, Sander L.|year=1987|jstor=3397566|last1=Gilman|first1=Sander L|doi=10.2307/3397566}}</ref><ref name="SciRep470b">{{cite web|publisher=[[American Association for the Advancement of Science]]|date=July 28, 2006|url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|title=Making Headway Under Hellacious Circumstances|access-date=June 23, 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf|archive-date=June 24, 2008|df=mdy-all}}</ref> Ал прессада гейлердегі иммунтапшылық ({{lang-en|Gay-related immune deficiency}}, ''GRID'') терминін қолданылды.<ref name="Altman">{{cite news|author=Altman LK|url=https://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|title=New homosexual disorder worries health officials|work=[[The New York Times]]|date=May 11, 1982|access-date=August 31, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430231803/http://www.nytimes.com/1982/05/11/science/new-homosexual-disorder-worries-health-officials.html|archive-date=April 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Алайда кейінірек ЖИТСтің тек гей бірлестігінің өкілдерінде болмайтыны анықталып<ref name="MMWR1982b" />, ''GRID'' термині елді жаңылыстырмас үшін 1982 жылғы шілдеде болған жиында ЖИТС деп өзгертілді.<ref name="Kher">{{cite news|author=Kher U|title=A Name for the Plague|work=Time|date=July 27, 1982|url=http://www.time.com/time/80days/820727.html|access-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html|archive-date=March 7, 2008|url-status=live}}</ref> Сол жылы, қыркүйекте CDC бұл ауруды ресми түрде ЖИТС деп жариялады.<ref name="MMWR1982c">{{cite journal|author=Centers for Disease Control (CDC)|title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS) – United States|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=31|issue=37|pages=507–08, 513–14|date=September 1982|pmid=6815471}}</ref> 1983 жылы америкалық вирусолог Роберт Галло және француз тергеушілері – [[Франсуаза Барре-Синусси]] мен [[Люк Монтанье]] басқарған екі зерттеушілер тобы бір-бірінен тәуелсіз ЖИТСті ретровирустың жаңа түрі қоздыруы мүмкін деген мәлімдеме жасады. Зерттеу нәтижесі сол жылы ''[[Science (journal)|Science]]'' журналының 20 мамыр күні шыққан санында жарияланды.<ref name="Gallo">{{cite journal|vauthors=Gallo RC, Sarin PS, Gelmann EP, Robert-Guroff M, Richardson E, Kalyanaraman VS, Mann D, Sidhu GD, Stahl RE, Zolla-Pazner S, Leibowitch J, Popovic M|title=Isolation of human T-cell leukemia virus in acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=865–67|date=May 1983|pmid=6601823|doi=10.1126/science.6601823|bibcode=1983Sci...220..865G}}</ref><ref name="Montagnier">{{cite journal|vauthors=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, Nugeyre MT, Chamaret S, Gruest J, Dauguet C, Axler-Blin C, Vézinet-Brun F, Rouzioux C, Rozenbaum W, Montagnier L|title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS)|journal=Science|volume=220|issue=4599|pages=868–71|date=May 1983|pmid=6189183|pmc=|doi=10.1126/science.6189183|bibcode=1983Sci...220..868B|url=https://semanticscholar.org/paper/7872732fd9c2e2bc5102408b477a8fd7adbe633f}}</ref> Галло ЖИТСке шалдыққан адамнан алынған вирустың осыған дейін өзі басқаратын зерттеушілер тоб ашқан адамның Т-лимфотропты вирусына ({{Lang-en|Human T-lymphotropic viruses, HTLVs}}) қатты ұқсайтынын мәлімдеген. Сол себепті оның тобы өздері ашқан вирусты HTLV-III деп атады. Дәл осы уақытта Монтанье тобы мойын лимфа түйіндерінің ұлғаюына және [[әлсіздік]]ке (ЖИТСке тән екі белгі) шағымданып келген адамнан вирус бөліп алады. Галло тобының мәлімдемесіне қарамастан, Монтанье мен оның әріптестері бұл вирустың негізгі нәруыздары HTLV-I ақуыздарынан иммунологиялық жағынан ерекшеленетінін басып айтты. Монтанье тобы бөліп алған вирусын лимфаденопатия тудыратын вирус ({{Lang-en|lymphadenopathy-associated virus, LAV}}) деп атады.<ref name="Basavapathruni_2007" /> Кейін бұл екі вирус бірдей болғандықтан, 1986 жылы LAV пен HTLV-III атауы АИВ деп өзгертілді.<ref>{{cite book|veditors=Aldrich R, Wotherspoon G|title=Who's who in gay and lesbian history|year=2001|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-22974-6|page=154|url=https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150911044550/https://books.google.com/books?id=9KA7_1s6w-QC&pg=PA154|archive-date=September 11, 2015|url-status=live}}</ref> === Шығу тегі === [[Сурет:SIV_primates.jpg|alt=three primates possible sources of HIV|нобай|Солдан оңға: Африкалық жасыл маймыл – МИВ көзі, ысты мангобей – АИВ-2 көзі және [[шимпанзе]] – АИВ-1 көзі.]] АИВ-1 мен АИВ-2 де Батыс-орталық Африканы мекендейтін адамтәрізді приматтарда пайда болып, алғаш рет адамға XX ғасырдың басында [[Зооноздар|берілген]] деген болжам бар.<ref name="Orgin2011" /> АИВ-1 жабайы шимпанзелерге жұғатын маймылдың иммунтапшылық вирусының (SIV(cpz)) эволюциялануынан [[Камерун]]ның оңтүстігінде пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid99894102">{{cite journal|vauthors=Gao F, Bailes E, Robertson DL, Chen Y, Rodenburg CM, Michael SF, Cummins LB, Arthur LO, Peeters M, Shaw GM, Sharp PM, Hahn BH|title=Origin of HIV-1 in the chimpanzee Pan troglodytes troglodytes|journal=Nature|volume=397|issue=6718|pages=436–41|date=February 1999|pmid=9989410|doi=10.1038/17130|bibcode=1999Natur.397..436G}}</ref><ref name="Keele2">{{cite journal|vauthors=Keele BF, Van Heuverswyn F, Li Y, Bailes E, Takehisa J, Santiago ML, Bibollet-Ruche F, Chen Y, Wain LV, Liegeois F, Loul S, Ngole EM, Bienvenue Y, Delaporte E, Brookfield JF, Sharp PM, Shaw GM, Peeters M, Hahn BH|title=Chimpanzee reservoirs of pandemic and nonpandemic HIV-1|journal=Science|volume=313|issue=5786|pages=523–26|date=July 2006|pmid=16728595|pmc=2442710|doi=10.1126/science.1126531|bibcode=2006Sci...313..523K}}</ref> Ал АИВ-2 жақын туысы – Батыс Африка жағалауын ([[Сенегал]] оңтүстігінен [[Кот-д’Ивуар]] батысына дейін) мекендейтін ысты мангобейлерде (''Cercocebus atys atys'') болатын ''SIV(smm)''.<ref name="Reeves" /> Үкі маймыл секілді [[кеңтанаулы маймылдар]]дың геномында вирусқа резисентті екі түрлі ген болыды, сол екеуінің қосылып кетуіне байланысты аталған маймылдар АИВ-1 инфекциясына резистентті боп келеді.<ref name="Goodier2">{{cite journal|vauthors=Goodier JL, Kazazian HH|title=Retrotransposons revisited: the restraint and rehabilitation of parasites|journal=Cell|volume=135|issue=1|pages=23–35|date=October 2008|pmid=18854152|doi=10.1016/j.cell.2008.09.022}}(subscription required)</ref> АИВ-1 бірнеше рет түрленіп вирустың M, N және O типтеріне бастау берген.<ref name="Sharp20012">{{cite journal|vauthors=Sharp PM, Bailes E, Chaudhuri RR, Rodenburg CM, Santiago MO, Hahn BH|title=The origins of acquired immune deficiency syndrome viruses: where and when?|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=867–76|date=June 2001|pmid=11405934|pmc=1088480|doi=10.1098/rstb.2001.0863|df=|url-status=dead|archive-date=September 27, 2011}}</ref> Жабайы аң айлайтындар не етін жеткізушілер МИВ жұқтырып алуы мүмкін деген дәлелдер бар.<ref name="Kalish2005">{{cite journal|vauthors=Kalish ML, Wolfe ND, Ndongmo CB, McNicholl J, Robbins KE, Aidoo M, Fonjungo PN, Alemnji G, Zeh C, Djoko CF, Mpoudi-Ngole E, Burke DS, Folks TM|first8=George|first6=Michael|last6=Aidoo|last7=Fonjungo|first9=Clement|last8=Alemnji|last9=Zeh|doi=10.3201/eid1112.050394|title=Central African hunters exposed to simian immunodeficiency virus|pmc=3367631|pmid=16485481|date=December 2005|pages=1928–30|issue=12|volume=11|journal=Emerging Infectious Diseases|first7=Peter N.}}</ref> Алайда МИВ әлсіз вирус болғандықтан, адамның иммунды жүйесі бірнеше апта ішінде жойып тастайды. Вирус АИВке айналуы үшін бір адамнан келесі бір адамға бірнеше рет берілуі тиіс.<ref name="Marx2001">{{cite journal|vauthors=Marx PA, Alcabes PG, Drucker E|title=Serial human passage of simian immunodeficiency virus by unsterile injections and the emergence of epidemic human immunodeficiency virus in Africa|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=356|issue=1410|pages=911–20|date=June 2001|pmid=11405938|pmc=1088484|doi=10.1098/rstb.2001.0867|df=mdy-all}}</ref> Оның үстіне, адамнан адамға таралуы салыстырмалы түрде төмен болуына байланысты МИВ популяцияға тек бір не бірнеше жоғары қауіпті трансмиссия арналары болған кезде ғана тарала алады, ал XX ғасырға дейін Африкада бұндай арналар болмаған. == Қоғам мен мәдениет == === Стигматизация === [[File:Ryan White.jpg|thumb|Райан Уайт – инфекция жұқтырғаны үшін мектептен қуылып, АИВке қарсы күрес символына айналған жасөспірім.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |title=Ryan White, an American AIDS Victim |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=November 7, 2013 |access-date=July 16, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722112020/http://www.britannica.com/biography/Ryan-White |archive-date=July 22, 2015 |df=mdy-all}}</ref>]] ЖИТС стигмасы қоғамда әртүрлі түрде кездеседі: АИВ жұқтырған адамдарды қуғындау, шеттету, [[дискриминация]]лау, олардан қашқақтау; алдын ала келісімсіз АИВқа тексеру және құпиялық сақтамау; АИВ-инфекцияланған не солай деп санаған адамдарға қарсы зорлық-зомбылық; АИВ жұқтырған адамдарды [[карантин]]ге жабу.<ref name="UNAIDS2006Ch4" /> Көптеген адамдар стигмамен байланысты қатыгездік не зорлық-зомбылыққа ұшыраудан қорқып, АИВқа тексерілмейді, не нәтижесін білгісі келмейді, не ем қабылдамайды. Осының салдарынан олар басқаруға келетін созылмалы ауруды өлім жазасына айналдырып, АИВ-тың одан әрі таралуына жол ашады.<ref name="Ogden">{{cite web|vauthors=Ogden J, Nyblade L|website=[[International Center for Research on Women]]|year=2005|title=Common at its core: HIV-related stigma across contexts|url=http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|access-date=February 15, 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070217044825/http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf|archive-date=February 17, 2007|df=mdy-all}}</ref> ЖИТСке қатысты стигмаларды келесі үш топқа бөлуге болады: *''Құрал стигмасы'' – кез-келген өлім не жұқпалы ауру алдындағы қорқыныштан туатын стигма.<ref name="Herek1999">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|title=AIDS Stigma and sexual prejudice|access-date=March 27, 2006|volume=42|issue=7|pages=1130–47|doi=10.1177/0002764299042007006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf|archive-date=April 9, 2006|df=}}</ref> *''Символ стигмасы'' – осы ауруға жиі шалдығады деп санап, кей әлеуметтік топтар мен өмір салтына (гомосексуалдылық, секс-қызметкерлер, т.б.) деген көзқарасын білдіру үшін АИВ/ЖИТСті қолдану.<ref name="Herek1999" /> *''Әдеп стигмасы '' – АИВ/ЖИТС мәселесі не АИВ–оң адамдармен жұмыс істейтін не қандай да бір қатысы бар тұлғаларды стигмалау.<ref name="Snyder">{{cite journal|vauthors=Snyder M, Omoto AM, Crain AL|title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers|journal=American Behavioral Scientist|year=1999|pages=1175–92|volume=42|issue=7|doi=10.1177/0002764299042007009}}</ref> Көбіне ЖИТС-стигмасы басқа да стигма түрлерімен қатар жүреді, атап айтқанда: [[Гомосексуалдылық|гомосексуалдық]], бисексуалдық, промискуитет, жезөкшелік, тамырішілік есірткі қолдану – ЖИТСпен байланыстырылады.<ref>{{cite book|last=Sharma|first=A.K.|title=Population and society|publisher=Concept Pub. Co.|location=New Delhi|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|page=242|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924080127/https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA242|archive-date=September 24, 2015|url-status=live}}</ref> Көптеген [[дамыған елдер]]де, ЖИТС пен гомосексуалдық не бисексуалдық арасында жақындық байқалады, бұл, әрине, аталған топтарға қарсы теріс пікірлердің көп болуына байланысты.<ref name="Herek2002">{{cite journal|vauthors=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF|title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991–1999|journal=American Journal of Public Health|volume=92|issue=3|pages=371–77|date=March 2002|pmid=11867313|pmc=1447082|doi=10.2105/AJPH.92.3.371}}</ref> Оған қоса, ЖИТС көп жағдайда, кез келген, тіпті сау ер мен ер арасындағы секспен байланыстырылады.<ref name="Herek1999" /> Дегенмен, АИВтың әлем бойынша негізі таралу жолы гетеросексуал секс болып табылады.<ref>{{cite journal|vauthors=De Cock KM, Jaffe HW, Curran JW|title=The evolving epidemiology of HIV/AIDS|journal=AIDS|volume=26|issue=10|pages=1205–13|date=June 2012|pmid=22706007|doi=10.1097/QAD.0b013e328354622a}}</ref> [[2003 жыл]]ы неке мен халық заңнамасын толық реформалау аясында Қытайда ЖИТСпен ауыратын адамдарға неке қиюға рұқсат етілді.<ref>{{cite news|title=China relaxes laws on love and marriage|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|access-date=October 24, 2013|newspaper=The Telegraph|date=August 21, 2003|author=Richard Spencer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108082647/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1439403/China-relaxes-laws-on-love-and-marriage.html|archive-date=November 8, 2013|df=mdy-all}}</ref> [[2013 жыл]]ы АҚШ Ұлттық Медицина Кітапханасы ''Төзу мен өркендеу: ЖИТС, саясат пен мәдениет'' атты жылжымалы көрме өткізді;<ref>{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|title=Exhibition – Surviving and Thriving – NLM Exhibition Program|website=www.nlm.nih.gov|access-date=2018-03-16|publisher=U.S. National Institutes of Health, National Library of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201111011/https://www.nlm.nih.gov/exhibition/survivingandthriving/index.html|archive-date=December 1, 2017|url-status=live}}</ref> онда жаңа ғылыми зерттеу нәтижелері, АҚШ билігінің жауабы, ЖИТСпен ауыратын адамдардың, күтушілердің, белсенділердің жеке басынан өткен оқиғалары айтылды.<ref>{{cite news|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|title=The Confusing and At-Times Counterproductive 1980s Response to the AIDS Epidemic|last=Geiling|first=Natasha|work=Smithsonian.com|date=December 4, 2013|access-date=2018-03-16|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316152312/https://www.smithsonianmag.com/history/the-confusing-and-at-times-counterproductive-1980s-response-to-the-aids-epidemic-180948611/|archive-date=March 16, 2018|url-status=live}}</ref> === Экономикаға ықпалы === [[Сурет:Life_expectancy_in_select_Southern_African_countries_1960-2012.svg|alt=A graph showing an number of increasing lines followed by a sharp fall of the lines starting in mid-1980s to 1990s|нобай|Кей Африка елдеріндегі өмір сүру ұзақтығының өзгеруі, 1960–2012]] АИВ/ЖИТС тек жеке тұлғалардың емес, мемлекеттердің де экономикасына әсер етуде.<ref name="M117" /> Ең көп зардап шеккен елдердің [[жалпы ішкі өнім]]і [[адами капитал]] жетіспеуіне байланысты төмендеді.<ref name="M117" /><ref name="Bell-et-al-2003">{{cite journal|vauthors=Bell C, Devarajan S, Gersbach H|year=2003|url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa|access-date=April 28, 2008|version=World Bank Policy Research Working Paper No. 3152|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605151302/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=478060&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000160016_20031110113834|archive-date=June 5, 2013|df=mdy-all}}</ref> Дұрыс тамақтанудың және медицина мен дәрі дәрімектердің жетіспеушілігінен көптеген адамдар ЖИТС асқынауынан көз жұмады. Өлім алдында, олар жұмыс істеуге қабілетсіз, әрі айтарлықтай медициналық көмекті қажет етеді. 2007 жылға қарай ЖИТС салдарынан 12 миллион адам жетім қалған (ЖИТС жетімдері).<ref name="M117" /> Олардың көбі қарт ата-әжелерінің қолында өседі.<ref name="Greener">{{cite book|author=Greener R|year=2002|title=State of The Art: AIDS and Economics|chapter=AIDS and macroeconomic impact|editor=Forsyth S|pages=49–55|publisher=IAEN|chapter-url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012090520/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNACP969.pdf|archive-date=October 12, 2012|df=mdy-all}}</ref> АИВ/ЖИТС емін бастағаннан кейін жұмысқа қайтып оралу қиын және науқастар көп жағдайда басқа жұмысшыларға қарағанда азырақ жұмыс істейді. АИВ/ЖИТСі бар [[Жұмыссыздық|жұмыссыз адамдардың]] көбінде суицид жасау ойы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, қоғамнан шеттетілу секілді психикалық ауытқулар болады. Жұмыспен қамтылу АИВ/ЖИТСке шалдыққан адамдардың өзін-өзі бағалауын, ар-намысын, сенімділігі мен [[тұрмыс сапасы]]н арттырады. Антиретровирусты терапия да АИВ/ЖИТСпен ауыратын адамдардың көбірек жұмыс істеуіне септесіп, олардың жұмысқа тұру ықтималдығын арттырады (дәлелділік деңгейі төмен).<ref>{{cite journal|vauthors=Robinson R, Okpo E, Mngoma N|title=Interventions for improving employment outcomes for workers with HIV|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=5|page=CD010090|date=May 2015|pmid=26022149|doi=10.1002/14651858.CD010090.pub2|hdl=2164/6021}}</ref> ЖИТСке негізінен жас ересектер шалдығатындықтан, салық төлейтін халық саны кемиді, бұл өз кезегінде ЖИТСқа қатысы жоқ білім және денсаулық сақтау аясындағы мемлекеттік шығынды өтейтін ресурстың азаюына алып келеді. Осылайша мемлекет қаржысына қысым күшейіп, экономика өсімі баяулайды. Бұл [[салық базасы]]ның өсуінің баяулауына әкеліп соғады, ал науқас еміне, жаңа жұмыскерлерді үйретуге (науқастардың орнына алу үшін), сырқат төлемақысына және ЖИТС жетімдерін асырауға кететін шығындардың өсуі – бұл әсерді одан әрі күшейтеді. Бұл әсіресе ересектер өлімі күрт артып, жетім балалар үкімет қамқорлығына алынғанда айқын көрінеді.<ref name="Greener" /> Бір үй ішінде де ЖИТС табыстың азаюына және емге кететін шығынның өсуіне әкеледі. [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуардағы]] зерттеу көрсеткендей, АИВ/ЖИТСке шалдыққан науқасы бар отбасылар басқа отбасылармен салыстырғанда дәрі-дәрімекке екі есе көп ақша жұмсайды. Бұл шығын білім алуға және басқа да жеке немесе отбасылық инвестицияларға жұмсалатын қаржы мөлшерін азайтады.<ref name="WBank">{{cite journal|author=Over M|title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department|publisher=World Bank|year=1992|url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|access-date=May 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf|archive-date=May 27, 2008|url-status=live}}</ref> === Дін мен ЖИТС === Соңғы жиырма жыл ішінде дін мен ЖИТС тақырыбы өте даулы мәселеге айналды, бұның басты себебі — кей діни бірлестіктердің қорғану үшін мүшеқап қолдануға қарсы екенін ашық айтуында.<ref>{{cite web|url=http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|title=AIDS Stigma|website=News-medical.net|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111112214833/http://www.news-medical.net/health/AIDS-Stigma.aspx|archive-date=November 12, 2011|df=mdy-all|date=2009-12-07}}</ref><ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach">{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|title=Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach|website=Catholicnewsagency.com|date=June 5, 2011|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016214921/http://www.catholicnewsagency.com/news/thirty-years-after-aids-discovery-appreciation-growing-for-catholic-approach/|archive-date=October 16, 2011|df=mdy-all}}</ref> Америкалық денсаулық сақтау саласының маманы Мэтью Хэнлидің «''Католик шіркеуі мен ЖИТСтің жаһандық дағдарысы''» атты баяндамасында діндегі ЖИТСке қарсы күрестің басты тәсілі — мәдениет пен қоғам санасын өзгерту, әсіресе неке мен жыныстық қатынастағы адалдыққа баса назар аудару.<ref name="Thirty years after AIDS discovery, appreciation growing for Catholic approach" /> Кейбір діни ұйымдар құдайға сиынып, дұға қылу АИВ/ЖИТСті емдей алады деп мәлімдеген. 2011 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] Лондондағы кейбір шіркеулердің дұға ЖИТСті емдейді деген мәлімдемесін жариялаған, ал Хакниде орналасқан Жыныстық денсаулық пен АИВ зерттеу орталығы бірнеше адамның пастор кеңесіне еріп, дәрі-дәрмек ішуден бас тартқанын, салдарынан бірнеше адамның қайтыс болғанын мәлімдеді.<ref name="BBC18102011">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|title=Church HIV prayer cure claims 'cause three deaths'|date=October 18, 2011|access-date=October 18, 2011|work=BBC News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111018164909/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-14406818|archive-date=October 18, 2011|df=mdy-all}}</ref> «Күллі Ұлттың Шіркеуі – Синагога» деп аталатын ұйым құдайдан келген емді насихаттау үшін «сылауға арналған суды» жарнамалады. Дегенмен бұл ұйым адамдарға дәрі-дәрмек ішуді доғаруға кеңес бермегенін айтады.<ref name="BBC18102011" /> === Медиадағы көрінісі === [[Сурет:Әл үстіндегі Девид Көрби.jpg|нобай|ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан Девид Көрбидің ең танымал суреті, жанында әкесі, анасы мен жиен қарындасы.]] Алғашқылардың бірі боп Рок Хадсонның ЖИТСке шалдыққаны жайлы жаңалық медиада біраз шу шығарды. Рок кезінде отбасын құрып, бірақ көп ұзамай ажырасқан, Америкалық гей актер еді. Ол 1985 жылғы 25 шілдеде АИВ жұқтырғанын көпшілікке жариялап, сол жылы, 2 қазанда көз жұмған. Актерге ЖИТС диагнозы 1984 жылы қойылған еді.<ref>{{cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|title=Rock Hudson announces he has AIDS – History.com This Day in History – 7/25/1985|website=History.com|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227114929/http://www.history.com/this-day-in-history/rock-hudson-announces-he-has-aids|archive-date=December 27, 2011|df=mdy-all}}</ref> Дәл сол жылы марқұм Энтони Иденнің ұлы, гей саясаткер Николас Иден де Британияның танымал ЖИТС құрбанына айналды.<ref>{{cite web|last=Coleman|first=Brian|url=http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|title=Thatcher the gay icon|work=[[New Statesman]]|date=June 25, 2007|access-date=November 1, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111114044756/http://www.newstatesman.com/blogs/brian-coleman/2007/06/lady-thatcher-gay-tory|archive-date=November 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> 1991 жылғы 24 қарашад вирус британ рок жұлдызы, Queen тобының жетекші әншісі Фредди Меркьюридің өмірін үзді, ол өлер алдында ғана анықталған ЖИТСтен болған аурудан қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|title=November 24, 1991: Giant of rock dies|work=BBC On This Day|publisher=BBC News|access-date=November 1, 2011|date=November 24, 1991|author=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021020133/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/24/newsid_2546000/2546945.stm|archive-date=October 21, 2011|url-status=live|df=}}</ref> Дегенмен оның АИВ статусы оң екені 1987 жылы белгілі болған еді. Алғаш вирус жұқтырған танымал гетеросексуалдардың бірі – америкалық теннисші Артур Эш болды. Оған АИВ–оң диагнозы 1988 жылғы 31 тамызда қойылған. Кейін 1980 жылдар басында жүрекке жасалған операцияда қан құйылғанда вирус жұқтырғаны белгілі болды. Диагноз қойылғаннан кейінгі жүргізілген зерттеу нәтижесінде оның ЖИТСке шалдыққаны белгілі болды, алайда ол бұл туралы көпшілікке тек 1992 жылғы сәуірде жариялады.<ref>{{cite web|last=Bliss|first=Dominic|url=http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|title=Frozen In Time: Arthur Ashe|website=iTENNISstore.com|access-date=June 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130730170201/http://www.itennisstore.com/Tennis-Latest-News/FROZEN-IN-TIME--ARTHUR-ASHE-by-Dominic-Bliss.aspx|archive-date=July 30, 2013|df=mdy-all}}</ref> Ол 1993 жылғы 6 ақпанда, 49 жасында қайтыс болды.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|title=Tributes to Arthur Ashe|location=London|work=[[The Independent]]|date=February 8, 1993|access-date=July 24, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111124842/http://www.independent.co.uk/news/tributes-to-arthur-ashe-1471622.html|archive-date=November 11, 2012|df=mdy-all}}</ref> 1990 жылғы сәуірде Тереза Фрар отбасысының жанында, ЖИТС салдарынан әл үстінде жатқан гей белсенді Девид Көрбидің суретін түсіреді. Кейін бұл суретті ''Life'' журналы "АИВ/ЖИТС эпидемиясының ең шынайы келбетін сипаттайды" деп жариялайды.<ref>{{cite web|last=Cosgrove|first=Ben|title=Behind the Picture: The Photo That Changed the Face of AIDS|url=http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|website=LIFE magazine|access-date=August 16, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120814045129/http://life.time.com/history/behind-the-picture-the-photo-that-changed-the-face-of-aids/#1|archive-date=August 14, 2012|df=mdy-all}}</ref> === Жаңсақ түсініктер === АИВ пен ЖИТС жайлы жаңсақ түсініктер өте көп. Ең жиі кездесетіндері: ЖИТС күнделікті қарым-қатынаста беріледі, пәк қызбен жыныстық қатынасқа түсу ЖИТСті емдейді,<ref>{{cite news|title='Virgin cure': Three women killed to 'cure' Aids|url=http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|access-date=September 14, 2013|newspaper=[[International Herald Tribune]]|date=February 28, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015000557/http://tribune.com.pk/story/513598/virgin-cure-three-women-killed-to-cure-aids/|archive-date=October 15, 2013|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite book|last=Jenny|first=Carole|title=Child Abuse and Neglect: Diagnosis, Treatment and Evidence – Expert Consult|year=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3621-2|page=187|url=https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127054149/https://books.google.com/books?id=BKILM5KWFKwC&pg=PA187|archive-date=November 27, 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|author1=Klot, Jennifer|author2=Monica Kathina Juma|title=HIV/AIDS, Gender, Human Security and Violence in Southern Africa|publisher=Africa Institute of South Africa|location=Pretoria|year=2011|pages=47|isbn=978-0-7983-0253-1|url=https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|df=mdy-all|access-date=June 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426060547/https://books.google.com/books?id=du0aR53YsYMC&pg=PA47|archive-date=April 26, 2016|url-status=live}}</ref> және АИВ тек гейлер мен нашақорларға жұғады. 2014 жылғы зерттеулерге сүйенсек кей британ бірлестіктері АИВ өбіскенде (16%), ортақ ыдыс қолданғанда (5%), түкірік арқылы (16%), қоғамдық дәретханаға отырғанда (4%) және түшкіргенде не жөтелгенде (5%) таралады деп ойлайды екен.<ref>{{cite web|title=HIV Public Knowledge and Attitudes 2014|url=http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|website=National AIDS Trust|access-date=February 12, 2015|page=9|date=November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212142740/http://www.nat.org.uk/media/Files/PDF%20documents/Mori_2014_report_FINAL.pdf|archive-date=February 12, 2015|df=mdy-all}}</ref> Бұдан бөлек вирус жұқтырмаған кез-келген екі гей анал сексімен айналысса, АИВ жұқтыруы мүмкін немесе мектепте АИВ және гомосексуалдық жайлы ашық талқыланатын болса, ЖИТСке шалдығу көрсеткіші артады деген жаңасақ түсініктер де бар.<ref>{{cite book|author=Blechner MJ|title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV|publisher=Analytic Press|location=Hillsdale, NJ|year=1997|isbn=978-0-88163-223-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Kirby DB, Laris BA, Rolleri LA|title=Sex and HIV education programs: their impact on sexual behaviors of young people throughout the world|journal=The Journal of Adolescent Health|volume=40|issue=3|pages=206–17|date=March 2007|pmid=17321420|doi=10.1016/j.jadohealth.2006.11.143}}</ref> Кей адамдар АИВ пен ЖИТС арасындағы байланыстың жоқ екенін,<ref name="Duesberg">{{cite journal|vauthors=Duesberg P|title=HIV is not the cause of AIDS|journal=Science|volume=241|issue=4865|pages=514, 517|date=July 1988|pmid=3399880|doi=10.1126/science.3399880|bibcode=1988Sci...241..514D}}{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=The Duesberg phenomenon|journal=Science|volume=266|issue=5191|pages=1642–44|date=December 1994|pmid=7992043|doi=10.1126/science.7992043|url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101111630/http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf|df=mdy-all|bibcode=1994Sci...266.1642C|archive-date=January 1, 2007}}</ref> тіпті тіршілікте АИВтің болмайтынан немесе АИВ анықтау және емдеу тәсілдерінің негізсіз екен алға тартады.<ref name="Kalichman">{{cite book|author=Kalichman, Seth|authorlink=Seth Kalichman|title=Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy|publisher=Copernicus Books ([[Springer Science+Business Media]])|location=New York|year=2009|pages=|isbn=978-0-387-79475-4|url=https://archive.org/details/denyingaidsconsp0000kali|url-access=registration}}</ref><ref name="SmithNovella">{{cite journal|vauthors=Smith TC, Novella SP|title=HIV denial in the Internet era|journal=PLOS Medicine|volume=4|issue=8|page=e256|date=August 2007|pmid=17713982|pmc=1949841|doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> Бұл пікірлерді ғалымдар ЖИТС дениализм деп атап, тұжырымдарын жоққа шығарған.<ref name="consensus">{{cite web|author=Various|publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]]|date=January 14, 2010|url=https://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/Pages/HIVcausesAIDS.aspx|title=Resources and Links, HIV-AIDS Connection|access-date=February 22, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407225045/http://www.niaid.nih.gov/topics/HIVAIDS/Understanding/howHIVCausesAIDS/pages/hivcausesaids.aspx|archive-date=April 7, 2010|df=mdy-all}}</ref> Дегенмен АИВ диссиденттердің айтарлықтай саяси ықпалға ие болды, мәселен, 1999–2005 аралығында [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]] үкіметі ЖИТС дениализм бағытын насихаттаған, осылайша елде өлім-жітім көрсеткіші атып, халық үкіметті кінәлады.<ref>{{cite journal|vauthors=Watson J|title=Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'|journal=Nature Medicine|volume=12|issue=1|page=6|date=January 2006|pmid=16397537|doi=10.1038/nm0106-6a}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Baleta A|title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder|journal=The Lancet|volume=361|issue=9363|page=1105|date=March 2003|pmid=12672319|doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Cohen J|title=South Africa's new enemy|journal=Science|volume=288|issue=5474|pages=2168–70|date=June 2000|pmid=10896606|doi=10.1126/science.288.5474.2168}}</ref> Кей конспирологияларға сәйкес АИВті ғалымдар әдейі не абайсызда қолдан жасаған деп тұжырымдалады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] жүргізген «Инфекция» операциясының мақсаты "АИВ/ЖИТСті америка ғалымдары ойлап тапқан" деген дезинформацияны тарату болған. Сауалнамалар нәтижесіне сенсек, көптеген адамдар осы сыңды пікірлерге сенген әрі сеніп келеді.<ref name="infektion">{{cite web|last=Boghardt|first=Thomas|title=Operation INFEKTION Soviet Bloc Intelligence and Its AIDS Disinformation Campaign|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|publisher=Central Intelligence Agency|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514230328/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/vol53no4/soviet-bloc-intelligence-and-its-aids.html|archive-date=May 14, 2011|df=mdy-all}}</ref> == Зерттеу == АИВ/ЖИТС зерттеулері деп АИВ/ЖИТС алдын алуға, емдеуге және жазып шығуға бағытталған барлық медициналық зерттеулер мен инфекция қоздырушы агент ретінде АИВ табиғатын жене АИВ қоздыратын ЖИТС дерті жайлы іргелі зерттеулерді айтамыз. Көптеген елдер мен зерттеу институттары АИВ/ЖИТС зерттеулеріне өз үлесін қосуда. Мысалы, жыныстық сауатты арттыру, дәрілік заттар жасап шығару, жыныс жолдары арқылы берілетін ауру қоздырғышына қарсы микробицидтер шығару, АИВ вакцинасын жасау және жаңа антиретровирусты дәрі ойлап табу. Басқа зерттеу жұмыстары жұқтыруға дейінгі және кейінгі профилактикаға және сүндеттеудің АИВ жұқпасындағы маңызын анықтауға бағытталған<ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|title=Indicators – Program Evaluation – CDC|website=www.cdc.gov|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823210732/https://www.cdc.gov/eval/indicators/index.htm|archive-date=August 23, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|title=Community-Based Indicators for HIV Programs – MEASURE Evaluation|website=www.measureevaluation.org|language=en-us|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002500/https://www.measureevaluation.org/community-based-indicators|archive-date=August 25, 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.who.int/hiv/data/en/|title=Data and statistics|website=World Health Organization|language=en-GB|access-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902021227/http://www.who.int/hiv/data/en/|archive-date=September 2, 2018|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|AIDS}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Кедейлер дерті}} {{Таңдаулы мақала}} [[Санат:Биология]] [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Жұқпалы жыныс аурулары]] [[Санат:Медицина]] [[Санат:Жұқпалы аурулар]] 150pn6pziwtcwllitpeghjqp6of8qq8 0 24013 3579283 3415213 2026-04-09T05:49:27Z Эльмира Ералиева 179349 3579283 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағыда басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағыда басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағыда басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығы зд алған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қара құмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майының, жаңғақтық, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] f14o2v0zkjjzbgprky6gyzxmxct4z7f 3579285 3579283 2026-04-09T05:50:35Z Эльмира Ералиева 179349 3579285 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағыда басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағыда басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығы зд алған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қара құмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майының, жаңғақтық, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] rxmq701pff0pya03wg2zkwee3hlhdd5 3579287 3579285 2026-04-09T05:51:42Z Эльмира Ералиева 179349 3579287 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағыда басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағы да басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығы зд алған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қара құмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майының, жаңғақтық, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] 76j7awncmwz5gsaimxn0oq5lqvgj33z 3579289 3579287 2026-04-09T05:53:28Z Эльмира Ералиева 179349 3579289 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағы да басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағы да басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығы зд алған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қара құмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майының, жаңғақтық, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] al1lwzjrtrqpivyp91gumd6cbmyvwc8 3579291 3579289 2026-04-09T05:55:10Z Эльмира Ералиева 179349 3579291 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағы да басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағы да басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ, азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығы зд алған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қара құмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майының, жаңғақтық, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] r3u3ldso8sga9yaa61yjreq5ft8olq0 3579323 3579291 2026-04-09T06:04:47Z Эльмира Ералиева 179349 3579323 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағы да басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағы да басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ, азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығыздалған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қара құмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майының, жаңғақтық, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] 3365vq259e14a9f6nna6weyi0tju6qb 3579353 3579323 2026-04-09T06:06:43Z Эльмира Ералиева 179349 3579353 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағы да басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағы да басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ, азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығыздалған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қарақұмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майының, жаңғақтық, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] br0c4qsuji9pw54uz4he76mz62s2cja 3579368 3579353 2026-04-09T06:16:14Z Эльмира Ералиева 179349 3579368 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағы да басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағы да басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ, азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығыздалған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қарақұмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майы, жаңғақ, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] 9rli2m0ygzzbewasko0ajahqllvhm6s 3579369 3579368 2026-04-09T06:18:40Z Эльмира Ералиева 179349 3579369 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағы да басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағы да басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ, азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығыздалған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қарақұмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майы, жаңғақ, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ, малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңетеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] n2v8xsmwgq6r9f1rso6g7pijm74gy9b 3579371 3579369 2026-04-09T06:21:20Z Эльмира Ералиева 179349 3579371 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Vitamin E.jpg|thumb|alt=A.| ''Дәрумен''.]]'''Дәрумен''' — ''адам мен [[жануарлар]]дың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар.'' Дәрумен (латынша vіta – тіршілік және амин) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері [[Николай Лунин]] салды. 1912 жылы поляк дәрігері [[Казимеж Функ]] сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. Дәрумен немесе витамин - салыстырмалы құрылысы күрделі емес және әртүрлі табиғаты бар төменгі молекулярлы органикалық қосылыстардың тобы. Бұл жиынды химиялық табиғаты бойынша органикада біріктіріледі, олардың ортақ қасиеті гетеротрофтылармен азық түрінде тұтынатынында. Автотрофты ағзалар да дәруменге мұқтаж болып келеді, дегенмен олар дәруменді синтез жолымен не тікелей қоршаған ортадан алады. Тағамдар құрамында (немесе қоршаған ортада)дәрумендер саны айтарлықтай көп емес болғандытан, олар [[микронутриент]] болып табылады. Дәрумендер қатарына әдетте микроэлементтер мен алмастырылмайтын амин қышқылдары жатқызылмайды. Дәрумендерді зерттейтін ілім '''витаминология''' деп аталады. Дәрумендердің көбісі [[коферменттер]] болып табылады. Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына ([[гипервитаминоз]]) соқтырады. Ол көбінесе жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дәруменнің мал үшін де маңызы зор. Мал азығында дәрумен жеткіліксіз болса, малдың өнімі төмендейді, олар жүдеп, әртүрлі ауруларға шалдығады. Мал азығында А, Д, Е, К дәрумендері жеткілікті мөлшерде болуы қажет. Мысалы, А дәрумені жетіспеген жағдайда сиыр не бие көз ауруына шалдығады, сүті кемиді, сондай-ақ, олар қысыр қалуы, іш тастауы мүмкін. Малға қажетті дәрумен балауса шөпте, [[жоңышқа]]да, сүрленген шөптерде, тағы да басқа болады. Қыста адәруменозға шалдыққан, тағы да басқа түрлі жағдайлармен жүдеген малға дәрумен концентраттарын, [[сәбіз]], [[балық]] майы, тағы да басқа дәрумені мол азық беру керек. Мал азығындағы дәрумен мөлшерін көбейту үшін арнайы дәрумен препараттары мен құрғақ ашытқылар шығарылады. [[Сурет:ARS copper rich foods.jpg|thumb|left|Құнарлы тағамдар]] Дәрумен жетіспеушілік, [[авитаминоз]] – күнделікті ішетін тағамда дәрумендердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не дәрумен синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі дәрумені аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, ағзаға, негізінен көмірсулар (қант, тағы да басқа) ғана түсіп, ақуыз бен майлар аз түссе, ал көкөніс пен [[жеміс-жидек]]тер мүлдем болмаса дәрумен жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ, азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы дәрумендер бұзылады. Мысалы, құрамында [[никотин]] қышқылы (РР дәрумені) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда дәрумендердің жеткіліксіз болуы, адам ағзасын әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған [[ауа райы]]ның қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, [[гельминтоз]], лямблиоз, тағы да басқа аурулар себеп болады. Дәрумен жетіспеушілік болғанда ағзада зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, тағы да басқа жағдайларда ағзада дәрумен жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы дәрумендер қабылдап, [[көкөніс]] пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Дәрумен жетіспеушілік және [[гиповитаминоз]] жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Дәрумен жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, [[төл]] нашар өседі. Мысалы, В дәрумені жетіспеген жағдайда [[құс]] полиневритпен, [[шошқа]] пеллаграмен ауырады. D дәрумені жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.<ref>Балалар энциклопедиясы, III-том</ref> == Дәрумендердің топтары мен түрлері == [[Сурет:La Boqueria.JPG|thumb|Жемістер мен көкөністер құрамында дәрумендер көп]] Барлық дәрумендер '''майда''' және '''суда еритіндер''' деп екі топқа бөлінеді. '''Майда еритіндерге''' А, D, Е, К дәрумендері жатады. '''Суда еритін дәрумендерге''' С, РР және В тобындағы барлық дәрумендер жатады. Соңғы кезде дәрумендерді классификациялап, үлкен 4 топқа бөледі: * алифатты * алициклды * ароматикалық * гетероциклды == Майда еритін дәрумендер == '''А дәрумені''' ([[ретинол]]) ағзаның өсуіне, дамуына әсер етіп, түрлі ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Іңірде, түнде көруді жақсартады. А дәрумені шаштың, [[тырнақ]]тың өсуі мен терідегі жасушалардың мүйізденуіне әсер етеді. Ол жетіспегенде тері құрғап жарылып, түсі күңгірттенеді. [[Май]] бездерінің құрамы өзгереді, көздің қасаң қабығы бұзылады. Адам іңірде, түнде нашар көреді. Бұл ауруды ''ақшам соқыр'' (''куриная слепота'') деп атайды. А дәрумені бауырда, сүтте, жұмыртканың сарысында көп болады. Өсімдіктердің қызыл, сары жемістерінде, [[сәбіз]]де, [[қызанақ]]та, өрікте, асқабақта кездеседі. А дәруменінің ағзаға қажет тәуліктік мөлшері 2,5-10,5 мг. '''D дәрумені''' ([[кальциферол]]) адамның терісінде күннің [[ультракүлгін]] сәулелерінің әсерінен түзіледі. Ол [[кальций]] мен фосфордың ішектен бөлінуін жылдамдатып, сүйек ұлпасының мықтылығына әсер етеді. Адам ағзасы D дәруменін тағамның құрамынан да қабылдайды. Жас сәбилерде D дәруменінің жетіспеуінен болатын ауру ''мешел'' ([[рахит]]) деп аталады. Мешел ауруына шалдыққан балалардың қаңқасы дұрыс қалыптаспайды. Аяқ сүйектері дене салмағының әсерінен майысады, сүйек баяу дамиды, ұйқысы қашады. Жұқпалы аурулармен көп ауырады. Сондықтан жас сәбилердің мешел ауруына шалдықпауы үшін күн сәулесіне шығарып шынықтырады. D дәрумені балық майында, бауырында, уылдырығында, жұмыртқаның сарысында, жануарлардың бауырында, сүт өнімдерінде мол. D дәруменінің қажетті тәуліктік мөлшері 2,5 мг. == Суда еритін дәрумендер == '''С дәрумені''' ([[аскорбин қышқылы]]). Ағзаның жұқпалы ауруларға қарсы тұра алу әрекетін арттырады. Сүйекке және тіске беріктік қасиет береді. С дәрумені [[биологиялық тотығу]] кезінде зиянды заттардың түзілуін тежейді. Ол қарсы денелерді түзетін ферменттердің құрамына кіреді. Терідегі қантамырлардың қабырғасының бүлінуіне де кедергі жасайды. С дәрумені жетіспеген жағдайда ағза тез шаршайды, сілемейлі қабықшалар қабынады, қызылиек қанталайды. Бұл дәрумен ұзақ уақыт жетіспесе, адам кауіпті құрқұлақ ([[цинга]]) ауруына шалдығады. Адам ағзасы С дәруменін түзбейтіндіктен, тамақпен бірге қабылдануы керек. С дәрумені ағзаға қыс пен көктем айларында көбірек қажет. Жаңа піскен көкөністер, жемістер және тұздалған [[орамжапырақ]] құрамында көбірек кездеседі. Әсіресе итмұрынның, қарақаттың құрамында мол болады. Ағзаға қажетті тәуліктік мөлшері 60-100 мг. == Тағамдық өнімдеріндегі витаминдерді сақтау жолдары == Тағамдық заттарды дұрыс сақтамау және өңдеу кезінде құрамындағы дәрумендер бұзылады. Тағамдық өнімдерді жоғары температурада өңдегенде С дәрумені жойылып, В тобындағы дәрумендердің мөлшері азаяды. Тағамның құрамындағы дәрумендерді сақтау үшін, төменгі температурада, тоңазытып барып сүрлемелеу әдісін қолданады. Бұл кезде тағамдық өнімдер 0-4°С температура аралығында өңделеді. [[Азық-түлік]] өнімдерін тез арада [[тоңазыту]] әдісі кезінде олардың құрамындағы дәрумендер толығымен сақталады. [[Азық-түлік]] өнімдерін күнге кептірген кезде де, олардың құрамындағы дәрумендер азаяды. Тұздау кезінде дәрумендер сақталады. дәрумендерді сақтау үшін [[эмаль]], [[шыны ыдыстар]]ын пайдаланады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref><ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref> == В₁ дәруменi == '''В₁ дәруменi (тиамин )''' ағзада дұрыс зат алмасуы үшін (әсіресе кеміртегінің) аса қажет. дәрумен жетіспегенде шаршағандық сезіліп, ас қорыту процесі бұзылады. ағза тиаминге зәру болған жағдайда жүйке жүйесі үлкен ауруға шалдығуы мүмкін. В₁ дәруменіне әсіресе сыра ашытқысы, келтірілген және тығыздалған наубайханалық шикізаттар анағұрлым бай. Ал тағамдық азықтардың ішінде, әсіресе жармалар (көбіне қарақұмық және сұлы жармалары), құнарсыз ұн сорттарынан пісірілген нан болғаны жөн. Дене және ой еңбегімен көп шұғылданғанда және суықта ұзақ болғанда ағза В₁ дәруменін көп қажет етеді. == В₂ дәрумені == '''В₂ дәрумені (рибофлавин)''', басқа да дәрумендер сияқты ағзаның бірқалыпты өсуіне қажетті, ол биологиялық тотығу процестеріне қатысады. Жарақаттардың тез жазылуына мүмкіндік береді, көздің жақсы көру қабілетін сақтайды. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ерін құрғап, кезереді, ұшық шығады, денеге түскен жарақат баяу жазылады. Вг дәрумені нан ашытқысында, бауырда, сондай-ақ сүт пен сүт тағамдарында көбірек болады. дәрумен ыстыққа төзімді, бірақ жарықтық әсерінен тез бұзылады. == В₆ дәруменi == '''В₆ дәруменi (пиридоксин)''' ақуыздардың құрамдас бөлігі болып табылатын амин қышқылдарының алмасуы на қатысады. В₆ дәруменінің жетіспеушілігі жас балалардың бойының өсуін тежеп, қан аздығы мен сезіміне тез қозғыштығын тудырады, ал екіқабат әйелдердің бетінде қара дақ пайда болады. В6 дәрумені мал етінде, балықта, сүтте, ірі қара малдың бауырында, ашытқыларда және көптеген өсімдік өнімдеріне бар; әдеттегідей дұрыс тамақтанып жүрген жағдайда бұл дәрумен ағзада жеткілікті болады. В6 дәруменін молырақ қажетсіну ағзаның өсуі, әйелдің екіқабат және бала емізу кезеңдерінде жиірек байқалуы мүмкін. == В₁₂ дәрумені == '''В₁₂ дәрумені (цианокобаламин )''' қанның пайда болу процесіне қатысады. Бұл дәрумен жетіспеген жағдайда ағзада қан азаю процесі дамиды. Бауырда, бүйректе, балық тағамдарында (әсіресе балықтың бауыры мен уылдырығында) көбірек болады. Еттің, сүт пен ірімшіктің, жұмыртқа сары уызының құрамында В₁₂ дәрумені анағұрлым аз. == В₁₅ дәруменi == '''В₁₅ дәруменi (кальций пангаматы)'''. [[Химия]]лық табиғаты мен әсер ету күші әлі жеткілікті зерттелмеген. Емдік мақсатта атеросклероз, қан айналысының бұзылуы, бауыр ауруларына және басқа да сырқаттарға пайдаланылады. == Е дәруменi == '''Е дәруменi(токоферол)''' бұлшық еттердің және жыныс бездерінің қызметін жақсартады. Ол өсімдік майы, жаңғақ, бұршақ пен жүгері тұқымдарының және көкөністің құрамында көбірек болады. Сондай-ақ, малдың бауырында, жұмыртқада, сүттің құрамында бар. == К дәруменi == '''К дәруменi (филлохинон)''' қанның ұю процестеріне қатысады. Өсімдіктердің көктеп енетін бөліктерінде (жасыл жапырақты саумалдық, түбірлі және жапырақты қырықжапырақ, қалақай және т. б.), сондай-ақ сәбіз және томат құрамында болады. Малдан алынатын өнімдердің ішінде бауырдан басқа да К дәрумен жоқ. == Р дәруменi == '''Р дәруменi (биофлавоноидтер)'''—жіңішке қан тамырларының беріктігін арттырып, қызметін қалыпқа түсіріп отыратын [[биология]]лық [[зат]]тар тобы. Бұл С дәруменімен араласқанда анағұрлым тиімді. Р дәрумені шайдың (әсіресе көк шайдың) құрамында, сондай-ақ итмұрын, лимон, құрма, қара қарақат, жұзім, өрікте және қарақұмық ұнтағында өте көп. == РР дәрумені == РР дәрумені (ниацин). Табиғатта ең таралған суеріткіш топтары никотинді қышқыл және никотинамид деген атпен белгілі. Көмірсулар алмасуын жақсартады, тамырларды кеңейтеді, қан ағымын жақсартады, бауыр жұмысын жақсартады, жара мен терең жаралардың жазылуына әсер етеді. РР дәрумені жетіспеген жағдайда көңіл-күйдің болмауы, еріннің құрғақтығы мен бозарыңқылығы, іш өту және бұлшық ет ауруы. Көктем мен жаз кезінде теріде қызғылт тез өсетін дақ пайда болады, зақымданған тері жуандайды да кір қызыл-қоңыр түске боялады, қабыршықтанады. == Фолий қышқылы == '''Фолий қышқылы (фолацин)''' қан құралу процестерімен тығыз байланысты. Негізінен жапырақты көкөністердің құрамында болады, сонымен бірге помидор, алма, картопта, бауыр, бүйрек, ашытқылар бар. Пантотен қышқылы зат алмасуының маңызды реакцияларына қатысады. Мал өнімдерінен және өсімдіктен дайындалатын көптеген тағамдардың құрамында бар. Бұл дәруменнің тәулік ішінде адам ағзасына қажет мөлшері күнделікті тамақ құрамында жеткілікті болуға тиіс.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Дәрумендер}} [[Санат:Дәрумендер]] axjjw20d93albi7grdshpkm0lht3git 0 25749 3579002 3533704 2026-04-08T14:41:12Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Ауылнай]] бетін [[Ауыл старшыны]] бетіне жылжытты 3533704 wikitext text/x-wiki '''Ауылнай''' — кіші әкімшілік қызметкер. [[Сібір қазақтары туралы жарлығы|“Сібір қазақтары туралы жарлығы”]] (1822) бойынша енгізілген ең төменгі әкімшілік лауазым. Ресми атауы — ауыл старшыны. 1891 жылы “Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже” бойынша ауылнайлар сайлаушылар съезінде ашық дауыспен 3 жылға сайланған. [[Болыс]]қа бағынған. Оны уезд бастығы бекіткен. Ауылнай әдетте, жұртына сыйлы, ауқатты адамдар арасынан қойылған. Атқаратын міндеттері: ауылдастарының шаруашылығын басқару, маусымдық көшіп-қонуды ұйымдастыру, ел ішіндегі дау-жанжалдарды шешу, халықтан алым-салық жинау, болыстық сайлауға қатысушы адамдарды шақыру т.б. Ауылнай лауазымы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес өкіметі]]нің алғашқы жылдарында жойылды. Алайда ауылдық кеңестің төрағалары ауызекі тілде “ауылнай” аталып келді.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Терминология]] mai74tinv4ejcpd26uxnfl2chgc509w 0 27876 3579440 3576751 2026-04-09T07:48:21Z HorseBro the hemionus 173989 3579440 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер |атауы = Жоңғар хандығы |статусы = [[Хандық]] |өз атауы = ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ ᠣᠯᠣᠰ |әнұраны = |байрағы = |байрақ=Banner of the Dzungar Khanate.png|байрақ_сипаттамасы = |елтаңба = |елтаңба_сипаттамасы = |карта = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png |өлшем = |сипаттама = <!-- |type_before = [[Моңғол империясы]] --> |p1 = Ойрат хандығы |flag_p1 = Map of Ming Chinese empire 1415.jpg |image_p1 = |p2 = Моғолстан |flag_p2 = Yarkent Khanate.jpg |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |p4 = |flag_p4 = |image_p4 = |құрылды = [[1635]] |жойылды = [[1755]] <!-- |type_after = --> |s1 = Цинь империясы |flag_s1 =Flag of China (1889–1912).svg |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |s4 = |flag_s4 = |image_s4 = |ұраны = |астанасы = |қалалары = |тілі = [[Моңғол тілі|моңғолша]], [[Қалмақ тілі|ойрат-қалмақша]] |валютасы = |қосымша_параметр = |параметр_мазмұны = |аумағы = 3 600 000 км² |халқы = 600 000 (XVIII ғ. ортасы): [[ойраттар]], [[ұйғырлар]], [[алтайлықтар]], [[тывалар]], [[қырғыздар]] |басқару_формасы = [[монархия]] |династиясы = [[чорос]] |билеушілер_титулы = [[Қонтайшы]] |билеуші1 = [[Эрдэни-Батур]] |билік_жылдары1 = 1635—1653 |билеушілер_титулы2 = <!--келесі билушінің титулы ауысқан кезде қолданылады--> |билеуші2 = [[Сенге]] |билік_жылдары2 = 1653—1651 |билеушілер_титулы3 = [[Хан (титул)|Хан]] |билеуші3 = [[Галдан-Бошогту]] |билік_жылдары3 = 1651—1697 |билеушілер_титулы4 = [[Қонтайшы]] |билеуші4 = [[Цэван-Рабдан]] |билік_жылдары4 = 1697—1727 |билеушілер_титулы5 = |билеуші5 = [[Галдан-Цэрэн]] |билік_жылдары5 = 1727—1746 |билеушілер_титулы6 = |билеуші6 = [[Цэван-Дорджи]] |билік_жылдары6 = 1746—1749 |билеушілер_титулы7 = |билеуші7 = [[Лама-Даржа]] |билік_жылдары7 = 1749—1753 |билеушілер_титулы8 = |билеуші8 = [[Давачи]] |билік_жылдары8 = 1753—1755 |діні = [[Буддизм]] ([[гелуг]]) |қосымша_параметр1 = |параметр_мазмұны1 = |Кезең1 = |Уақыт1 = |Жыл1 = |Кезең2 = |Уақыт2 = |Жыл2 = |Кезең3 = |Уақыт3 = |Жыл3 = |Кезең4 = |Уақыт4 = |Жыл4 = |Кезең5 = |Уақыт5 = |Жыл5 = |Кезең6 = |Уақыт6 = |Жыл6 = |Кезең7 = |Уақыт7 = |Жыл7 = |Кезең8 = |Уақыт8 = |Жыл8 = |Кезең9 = |Уақыт9 = |Жыл9 = |Кезең10 = |Уақыт10 = |Жыл10 = |Кезең11 = |Уақыт11 = |Жыл11 = |қосымша_параметр2 = |параметр_мазмұны2 = |дейін = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |кейін = |к1 = |к2 = |к3 = |к4 = |к5 = |к6 = |к7 = |қосымша_параметр3 = |параметр_мазмұны3 = |ескерту = }} '''Жоңғар хандығы''' (ескі моңғол жазуы {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨ<br>ᠭᠠᠷ<br>ᠤᠨ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ<br>ᠣᠯᠣᠰ}}; ''jegün γar-un qaγan-tu ulus'', {{lang-xal|Зүн Һарин хаана улс}}; {{lang-mn|Зүүнгарын хаант улс}}) – Батыс [[Моңғолия]]да XVII ғасырдың 30-жылдарына қарай төрт ойрат тайпасының бірігуі негізінде құрылған мемлекет. == Жоңғар мемлекетінің құрылу алғышарттары == [[File:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы ойрат-қалмақ тайпаларының қоныстануы.jpg|thumb|320px|left|Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы ойрат-қалмақ тайпаларының қоныстануы]] Ғылыми әдебиеттерде Жоңғар хандығының негізін салған төрт тайпа – чорос, хошоуыт, дербет, хойттар аталады (торғауыттар 1627 жылы батыстағы [[Еділ]] бойына қоныс аударған). [[Шыңғыс хан]] ұрпақтары құрған [[Юань Империясы|Юань империясы]] ыдыраған соң (1368 жылы) олар Батыс Моңғолияда қоныстанып қалған еді. Олармен туысқан тайпалардың бір бөлігі халхалар Шығыс Моңғолияда тұратын. [[Қытай]]ға апаратын сауда жолдарын иемдену құқығы үшін Шығыс Моңғолия мен Батыс Моңғолияда тұратын ойраттар арасында бірнеше дүркін қанды соғыстар болған. 15 ғасырдың 1-жартысында ойраттардың басшылары Тогон (1418 – 40) және Эсен (1440 – 50) шығыс пен батыстағы ойрат тайпаларын бір мемлекетке қосқан. Бірақ ішкі және сыртқы жағдайларға байланысты біріккен мемлекет ұзақ өмір сүрген жоқ. Олар Қытайға апаратын сауда жолынан айырылып қалды. XV ғасырда, ортағасырлық [[Моңғолия]] өз күшінің шыңына жеткен кезде моңғол империясында билікті қолына алған жергілікті қалмақ (ойрат) тайшылары көрші Қытаймен қарым-қатынасты сауда қатынастарына қыздырудан қорықпады. Оқиғалардың өзара шиеленісуі 1449 жылы ойрат-қытай соғысына алып келді, ол кезде моңғолдардың де-факто көшбасшысы Ойрат Эсен-Тайши Қытайды жаулап алуға және Хубилай хан дәуіріндегі Моңғол Юан империясын қайта құруға көшті. 1449 жылдың жазында қалмақтардың (ойрат) Есен-тайшы бастаған 20 000 адамдық моңғол-ойрат әскері Қытайға басып кіріп, үш топқа бөлініп, Бейжіңге қарай беттеді. 4 тамызда Мин әулетінің үлкен қытай әскері император Чжу Кженнің басқаруымен жорыққа аттанды. Ритуалдар департаментінің бас уәзірі (министрлік) Ванг Чжэн, ол императордан кейінгі екінші адам болғандықтан, жас монархты солтүстікке жеңіспен шеруге және Моңғолияда Ойрат Есенді жеңуге көндірді. Бұл идеяны жүзеге асырудағы қытай әскері мен қытай императорының тәкаппарлығы көп ұзамай айқын болды.Жалпы шайқас 1449 жылы 1 қыркүйекте қазіргі Хубей провинциясындағы Хуайлай тауының оңтүстік-батысында Туму аймағында өтті. Ойрат әскерінен әлдеқайда көп қытай армиясын кездестірген ойраттар оларды жеңіліске ұшыратты. Империяның ең жоғары дәрежелі адамдары ұрыс даласында, оның ішінде Ван Чжэн қайтыс болды. Император мен көптеген сарбаздарды ойратттар тұтқынға алды. Есен тұтқында тұрған императордың өзінің қытайларға қарсы көзірі деп есептеді және ойрат көшпелілеріне оралып, соғыс қимылдарын тоқтатты. Қуатты қытайлық қолбасшы Ю Цян Пекинді қорғауды қолға алды, ол таққа жаңа император Чжу Кжэннің інісі Чжу Кюді қабылдады.Қытай сотының уәзір министрлерінің кеңестерінен кейін және Есеннің императорды төлеп алутуралы ұсыныстарын қабылдамай, Ю елдің император өмірінен маңызды екенін мәлімдеді. Есен ешқашан қытайлықтардан төлемақы алмады, төрт жылдан кейін, әйелінің кеңесі бойынша дос болып қалған императорды босатты. Ойрат басшысының өзі өзінің саналы саясатына қатысты қатты сынға ұшырады және Туму шайқасынан алты жыл өткен соң оны өлтірген моңғол ақсүйектерінің жаулап алған туыстары опасыздықпен өлтірді. ==Моғолстан мен Қазақ хандығына жасаған жорықтары== [[File:XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы.jpg|thumb|320px|left|XVIII ғасырдың бірінші ширегінде қалыптасқан геосаяси жағдайды сипаттайтын француз картасы]] Моғолстан мен Қазақ хандығына жасаған жорықтары да сәтсіз аяқталды. [[Тәуекел хан]] кезінде дурвэд және торғаут тайпалары [[Қазақ хандығы]]на бағынған (қысқаша Жоңғар шапқыншылығы). XVII ғасырдың 20-жылдары хошаут байбағыс пен шорос тайпасының тайшысы (тайджи) Хара-хула ойрат мемлекетін қайтадан құруға әрекеттер жасады. Ақырында Хара-хуланың баласы Батыр қонтайшы біртұтас ойрат мемлекетін құрады (1635). Мемлекет аты тарихи әдебиеттерде, көбінесе, Жоңғар Хандығы деп аталады. Тогон мен Эсен хандар кезінен бастап түркі тіліндегі әдебиеттерде және қазақтар арасында ойраттар – қалмақ деп аталып кетті. ===Батыр қонтайшы кезіндегі хандық=== Батыр қонтайшы кезінде (1635 – 53) хандықта қалалар сипатындағы отырықшы елді мекендер салына бастады, жер игеру біршама ілгеріледі. Осыған қарамай Жоңғар Хандығы көшпелі мемлекет ретінде тарихта қалды. 1640 жылы [[Тарбағатай]] тауларының етегінде біріккен моңғол, қалмақ және ойрат тайпалары басшылары моңғол – ойрат заңдарын қабылдайды. Жинақ “Цааджин бичиг” деп аталды. Онда моңғол-ойрат тайпаларының ішкі тіршілігі, мемлекет құрылымы, әскери қызмет атқару тәртібі, діни ұстанымдары белгіленген. Батыр қонтайшыдан кейін билік басында болған қонтайшылар Сенге (1653 – 1671), Қалдан Бошақты (1671 – 1697), Севан Рабдан (1697 – 1727), Қалдан Серен (1727 – 1745) Батырдың саясатын одан әрі жалғастырды. Олар хандықтың ішінде егін шаруашылығы мен ұсақ кәсіпшіліктер, сауда қатынастарының дамуына едәуір ықпал жасады. Қол өнері мен кәсіпшілік дамыды. Оларда соғыста қолға түскен тұтқындар да жұмыс істеді. Саудаға Шығыс түркістандықтар белсене қатысты. 18 ғасырларға қарай Жоңғар Хандығындағы адам саны 1 млн-ға жетті, басқа ұлттарды қосқанда мемлекеттегі халық саны 1,5 млн-ға жуық еді. ==Жоңғар хандығынның талқандалуы== Әскерді басқаруда бұрынғы Шыңғыс хан империясында қалыптасқан жүйе сақталып, өте қатаң тәртіп енгізілді. Сыртқы саясатта Шығыс Моңғолия тайпаларымен және Цин империясымен әр кез соғыстар жүргізіп отырды. Бұл саясат хандық жойылғанға дейін тоқталған жоқ. [[Ресей]] мен Жоңғар Хандығының арасында өзара елшілік қарым-қатынас орнады. Жоңғарлардың Кузнецк уезінен қару-жарақтар сатып алып тұрғаны туралы деректер бар. Жоңғар Хандығының Ресей империясына бодан болу туралы ұсыныс жасаған кезі де болған. Ресейден Жоңғар Хандығына тұтқынға түскендер онда маңызды рөл атқарған. Тұтқынға түскен швед офицері Ренат 18 ғасырдың 1-ширегінде Жоңғар Хандығының қарулы күштерін жарақтандыруға елеулі үлес қосқан. Жоңғар Хандығы [[Шығыс Түркістан]] халықтарына басқыншылық жорықтар жасап, оларға билік жүргізді. Басқа да тәуелді халықтарға қатаң тәртіп орнатты. Жоңғар Хандығы мен Қазақ хандығының арақатынасы өте шиеленісті болды. 16 ғасырдың 30-жылдарынан бастап Жоңғар Хандығы Қазақ мемлекетіне қарсы басқыншылық саясат ұстанды. Қазақ халқы [[Ойраттар|ойрат]]-жоңғар шапқыншылығына қарсы екі жүз жылға жуық уақыт бойы ерлікпен күрес жүргізді (қ. Жоңғар шапқыншылығы). Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін Жоңғар Хандығында тақ үшін талас-тартыс басталды. Осы жағдайды пайдаланған [[Цин империясы]] 1755, 1756, 1757 жылдары бірнеше дүркін шабуылдар жасап, Жоңғар Хандығын талқандады. Цин империясы басқыншыларына қарсы [[Әмірсана]] бастаған көтеріліс жеңіліске ұшырады. Цин әскерлері көтерілісшілерді аяусыз басып-жаншыды. Жоңғарлар қатты қырғынға ұшырап, нәтижесінде Жоңғар Хандығы жойылып кетті.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 4 том;</ref> ==Жоңғар хандығының билеушілері== [[File:Урга. Жоңғар қонтайшысының ордасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы).jpg|thumb|left|250px|Урга. Жоңғар қонтайшысының ордасы (XVIII ғасырдың бірінші жартысы)]] Жоңғар хандығында билеушілердің сатылы бағыныштылық тәртібі орнатылды, билеушілер тобына ұлы тайшылар, кіші тайшылар, зайсандар және жоғары ламалар кірген. Кіші тайшылар ұлы тайшылардың вассалдары болып есептелді. Ұлы тайшылар және кіші тайшылар көшпелі тайпалардың мал жайылымдарын, жоғары ламалар ғибадатханаларға тиесілі жерлерді иеленді. Зайсандар кіші тайшыларға бағынды. Ал төменгі әлеуметтік топтар араттар (қарапайым шаруалар) деп аталып, екіге бөлінді: албату –билеушілерге және шабинарлар – діндарларға тәуелділер. Олар өз иелеріне басыбайлы бекітіліп берілді. Албату Жоңғар Хандығы әскерінің негізін құрады, ал шабинарлар әскери қызметтен босатылды. Хандықта құлдар да болды, бірақ олардың қоғамда рөлі болмады. Хандықтағы жоғары билікті хандар жүргізді, хан тағына тек шорос тайпасынан шыққандар отырды. Хан лауазымы қонтайшы деп аталды. Жоңғар мемлекетін билеген чорос тайпасының өкілдері: * Эрдени Батур (1634-1638). 1638 жылдан 1660 жылға дейін Эрдени Батур хунтайджи (қонтайшы) ретінде белгілі. * Хотогчиннің ұлы Сенге (Сэцэн қонтайшы). 1660-1671 жылдары билік құрған. * Хотогчиннің ұлы Галдан (1645 жылы туған). 1671-1679 жылдары Галдан қонтайшы, ал 1679-1697 жылдары Галдан Бошақты хан. * Сенгенің ұлы Цеван Рабдан (1663 жылы туған). Эрдени Дзорикту-қонтайшы (1697-1727) ретінде белгілі. * Цэван Рабданның ұлы Қалдан Серен. 1727-1745 жылдары билік құрған. * Қалдан Сереннің ұлы Цэван Доржи (1732 жылы туған). 1746-1749 жылдары билік құрған. * Қалдан Сереннің ұлы Лама Доржи (1749-1753). * Намжил-Дачидің ұлы Дабачи (1753-1755). ==Тайпалар== Жоңғар хандығын құрған негізгі тайпалардан – ұлы тайшылар шықты, кейін қосылған тайпалардың билеушілері – кіші тайшылар болды. Кіші тайшылар билік жүргізген топтар – анги деп аталды. Ең шағын әлеуметтік бірлестік – хотон деп аталып, оның құрамында 4, 10, 50 жанұя болды. Бірнеше хотон аймақты немесе отоқты (шіркеу иелігінде иасы деп аталған) құрады. Әкімшілік басқару жүйесінде мемлекет аппарат маңызды рөл атқарды. Шенеуніктер 12 дәрежеге бөлініп, әрқайсысының атқаратын қызметі анықталды. Ұсақ қызметтерді атқарушылар да көп болды: 30 адамға бір басқарушыдан келді. Олардың жалпы саны 35 мыңға жеткен. Сот билігін атқарушылар зорго (сот өкілдері) деп аталып, ең беделді 8 зорго министрлер қызметін атқарды. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" | [[File:Ремезовтың сызба кітабындағы қалмақтардың (жоңғарлардың) қоныстануы.jpg|thumb|Ремезовтың сызба кітабындағы қалмақтардың (жоңғарлардың) қоныстануы]] | [[File:Ремезовтың сызба кітабы (50 бет).jpg|thumb|Ремезовтың сызба кітабы (50 бет)]] | [[File:Жоңғарияның картасы(Й.Г.Ренат).tif|thumb|Жоңғарияның картасы (Й.Г.Ренат)]] | [[File:Капитан Иван Унковскийдің Жоңғария картасы (1722-1723).png|thumb|Капитан Иван Унковскийдің Жоңғария картасы (''Владение контайшино, 1722-1723'')]] | [[File:Қонтайшы иелігі (И.Унковский, 1722-1724).png|thumb|Қонтайшы иелігі (И.Унковский, 1722-1724)]] |} == Әдебиет == * ''Бичурин Н. Я. (Иакинф).'' Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. —Элиста: Калмыцкое книжное изд-во, 1991. * «Илэтхэл шастир». Москва: «НАУКА», Главная редакция восточной литературы, 1990 г. * ''Злат­кин И. Я.'' Ис­то­рия Джун­гар­ско­го хан­ст­ва, 1635–1758. Москва, 1983. * ''Моисеев В. А.'' Россия и Джунгарское ханство в XVIII в. — Барнаул: Изд-во АГУ, 1998. * ''Моисеев В. А.'' Джунгарское ханство и казахи (XVII—XVIII вв.). — Алма-Ата: Гылым, 1991. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.kaznex.kz/kz/napr/export/analitika/china.php Қытай Халық Республикасы]{{Deadlink|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{commons|Category:Dzungar Khanate}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Моңғол мемлекеті]] [[Санат:Моңғолия тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер]] [[Санат:Қырғызстан тарихы]] [[Санат:Қалмақтар тарихы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] [[Санат:XVII ғасыр тарихы]] [[Санат:XVIII ғасыр тарихы]] [[Санат:Қытай тарихы]] 4pjsksy0xnd12tvqdhtnxw6uek7jl0s 0 29028 3579400 3331523 2026-04-09T06:34:42Z ~2026-21741-86 179645 Санды 3579400 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Ауыл |атауы =Күршім |сурет = |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =48 |lat_min =33|lat_sec = 53 |lon_deg =83|lon_min =39|lon_sec =37 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы{{!}}Шығыс Қазақстан |ауданы = Күршім ауданы |кестедегі аудан = Күршім ауданы{{!}}Күршім |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Күршім ауылдық округі{{!}}Күршім |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1914 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Кумашкино'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 8 462<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Күршім''' — [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Күршім ауданы]]ндағы ауыл, аудан және [[Күршім ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Облыс орталығы – [[Өскемен]] қаласынан оңтүстікке қарай 210 км, [[Күршім (өзен)|Күршім]] өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. Өскемен каласымен Күршім ауылының арақашықтығы – 220 км; Семейге дейін – 400 км; [[Астана]]ға дейін – 1250 км; [[Алматы]]ға дейін – 1250 км. == Тарихы == Шығыс Қазақстан облысының аумағы соңғы жүз жылда талай әкімшілік-аумақтық реформаны бастан өткізді. Алтай-Күршім, Нарым, Бұқтырма уезінің Тимофеев болысының бір бөлігінен, Зайсан уезінің Дарственное, Нарым болыстарынан, Өскемен уезінің Бөкен болыстарының бір бөлігінен [[1928 жыл]]ы «жинақталып» құралған Күршім ауданы Семей округінің 23 ауданының бірі болып бекіді. Округтік орталығы [[Семей]] қаласы, ал әкімшілік орталығы болып Кұмаш ауылы белгіленді. Омар болыстың басқаруы кезінде, [[1898 жыл]]ы Құмаш атты татар саудагері осы жерде дүкендер, қоймалар, саман үйлер салып, жаңадан қаланған мекен саудагер атымен [[1957 жыл]]ға дейін «Кумашкино» деп аталған. Күршім ауылы орналасқан жердің тарихи атауы «Ақарал» (кейбір деректерде Қарашілік). Негізі [[1914 жыл]]ы қаланған, [[1927 жыл]]дан аудан орталығы. [[1965 жыл]]ы Құмаш ауылы Күршім ауылы болып өзгертілді. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||10502||{{құлдырау}}9002 ||{{құлдырау}}8546 ||94,9 || ||{{құлдырау}}4193 ||95,9 ||4628 ||{{құлдырау}}4353 ||94,1 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Күршім ауданы елді мекендері}} [[Санат:Күршім ауданы елді мекендері]] 7744mmpm2j17m7mvc872419bwjbqxg6 0 38360 3579173 2788984 2026-04-09T04:35:43Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579173 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез-келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиу-сында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жутып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу қубылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бүл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғурлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) қүбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] myu5lq7hmgzs25p2kw3p21atko556df 3579176 3579173 2026-04-09T04:38:06Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579176 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жутып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу қубылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бүл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғурлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) қүбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] ocm78dlqzhuq2sttu7thikk8ny6o8a5 3579177 3579176 2026-04-09T04:38:53Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579177 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жутып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу қубылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бүл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғурлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 6us7jc9smst1y2w5zzu5n027aaqmyyq 3579179 3579177 2026-04-09T04:39:44Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579179 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу қубылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бүл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғурлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] gdqvd9tmwa6jn1j96qone74k004ucft 3579181 3579179 2026-04-09T04:40:10Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579181 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бүл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғурлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] nmjuei17cukrj1spzlflsgi1rfvpbju 3579182 3579181 2026-04-09T04:40:41Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579182 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғурлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] rzzgh975yt8i1lgcrk3rao98x4jvrta 3579183 3579182 2026-04-09T04:41:13Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579183 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлыц космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 7p8002ozqu7voc11y9ntq8k53qiqqfj 3579185 3579183 2026-04-09T04:41:49Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579185 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физик-тері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] m64ks29t53a5fjzovlblp4rcn1b262s 3579186 3579185 2026-04-09T04:42:44Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579186 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыилығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] sdrj2eq8khk17f7sfwt1zwvemeq3xkm 3579188 3579186 2026-04-09T04:43:17Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579188 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квант-талған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 9n3aadtkgun1sn1isf7yvbrorj6inyr 3579189 3579188 2026-04-09T04:44:18Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579189 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бул өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] bi0ky39y5b05a4ay138tf29mnbgivoh 3579190 3579189 2026-04-09T04:44:52Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579190 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Элнектромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] fj8oaqiq02fgbcjqszd9i0pq8klp3gk 3579193 3579190 2026-04-09T04:46:28Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579193 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кван-ттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] jmdikdrwt6vw8pshl9tf3zhnt0abmlu 3579197 3579193 2026-04-09T04:48:53Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579197 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасалады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] ld87mei77hhrtb990yx6yactppxzf2v 3579198 3579197 2026-04-09T04:49:35Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579198 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды ек! түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] ck0n1dpc64chn57l3pg3r1gb44llomv 3579199 3579198 2026-04-09T04:50:31Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579199 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орын-далады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 2mhtfd8hnukmapimr3kqybug4p34kh8 3579201 3579199 2026-04-09T04:50:55Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579201 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бүл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] m99xudyxpurayrscfhie1rb7tgax6ov 3579202 3579201 2026-04-09T04:52:05Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579202 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Олбір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бул жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 1kver7pfhwytovh99idcs7ewa5zi9q8 3579204 3579202 2026-04-09T04:53:13Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579204 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бүлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] a9duhwl8on1m9yn0nmzvodjqwq0jdsn 3579206 3579204 2026-04-09T04:56:19Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579206 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропор-ционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 5tynv047zuwbl0w0xdo4eovkfv6sy3g 3579309 3579206 2026-04-09T06:00:40Z Оразбаева Жанна 179344 3579309 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс турінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] lm73pdq368of6pcwdg5ps8vvykni56q 3579316 3579309 2026-04-09T06:03:01Z Оразбаева Жанна 179344 3579316 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп туратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 7lp6hkq6ji72u3iihk729bwo9f2p389 3579317 3579316 2026-04-09T06:03:36Z Оразбаева Жанна 179344 3579317 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп тұратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теория-сын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 139rt3r8am8vmdyjhvgbf58ppos5csx 3579320 3579317 2026-04-09T06:04:11Z Оразбаева Жанна 179344 3579320 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп тұратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теориясын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтроноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 393x9pkyqov55j7rmotl7aqssvzy0wm 3579364 3579320 2026-04-09T06:09:35Z Оразбаева Жанна 179344 3579364 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп тұратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теориясын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтриноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Белініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] na1365b9eiplf54bi757kk3bqeec678 3579366 3579364 2026-04-09T06:14:29Z Оразбаева Жанна 179344 3579366 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп тұратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теориясын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтриноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Бөлініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бүлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] chy7m23yfobduliu2ps95tl26v7mrp9 3579394 3579366 2026-04-09T06:30:12Z Оразбаева Жанна 179344 3579394 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп тұратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теориясын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтриноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Бөлініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бұлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тауелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 94qbs61ka46d68mabam4gwxkb1tmqis 3579396 3579394 2026-04-09T06:30:38Z Оразбаева Жанна 179344 3579396 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп тұратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теориясын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтриноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін күрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Бөлініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бұлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тәуелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] 134juy4j5tcbwggn461b1baga3q3p1a 3579397 3579396 2026-04-09T06:32:24Z Оразбаева Жанна 179344 3579397 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп тұратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теориясын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтриноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін қүрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Бөлініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бұлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тәуелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] k849puax5ryxhp4ofsz94qhgqs5sgkt 3579398 3579397 2026-04-09T06:32:56Z Оразбаева Жанна 179344 3579398 wikitext text/x-wiki '''Физикалық әрекеттесу''' - байланыс, өзара әрекеттесу және [[қозғалыс]] материяның негізгі атрибуттары. [[Дене]]нің барлық қасиеттері өзара әрекеттесуден шығады және олардың құрылымдық байланыстарының нәтижесі болып саналады. Өзара әрекеттесу деген [[уақыт]] пен [[кеңістік]] шеңберінде бір объектіге [[материя]] және қозғалыс алмасуы арқылы әсер етуі. Әрбір өзара әрекеттесудің негізіне заттардың өздеріне ең басынан қатысы бар қасиеттер жатады. Бөлшектердің өзара әрекеттесуге қабілеттерін тасушы, әрі өзара әрекеттесудің сандық өлшемі заряд болып табылады. Зарядтың ең кіші дискреттік шамасын (квантты) жекелеген заряд ретінде қарастырады. Өзара әрекеттесу күші кез келген жағдайда әрекеттесетін екі бөлшектің көбейтіндісіне тура пропорционал, ал өте күрделі түрде бөлшектердің арасындағы қашықтыққа байланысты. Қазіргі көзқарастар бойынша, кез келген өзара байланыс түрінің өзіндік физикалық агенті бар, яғни онсыз өзара әрекеттесу болмайды. Заттардың бір-біріне тартылуы немесе тебілуі оларды бөліп тұратын орта арқылы беріледі. Ондай орта - вакуум. Өзара әрекеттесу теориясын жасаған кезде процестің белгілі бір жобасы пайдаланылады: фермион - заряд бөлшектер маңында бозон-бөлшектерін тудыратын өріс қалыптастырады. Екі реальды бөлшек белгілі бір әрекеттесу радиусында бір-бірімен қозғалмалы бозондарымен алмаса бастайды, яғни бір бөлшек бозон бөлген кезде екіншісі оны жұтып, өз бозонын оған береді немесе керісінше, бозондармен алмасу бөлшектердің арасында тартылу немесе тебілу құбылыстарын қамтамасыз етеді. ==Гравитациялық өзара әрекеттесу== Бұл барлық әрекеттесулердің ішіндегі ең әлсізі. Өзара әсерлеуші денелердің массалары неғұрлым үлкен болса, соғұрлым гравитациялық әсер жоғары болады. Классикалық физикада ол [[Бүкіл әлемдік тартылыс заңы|Ньютонның белгілі тартылыс заңы]] арқылы сипатталады. Гравитациялық өзара әрекеттесу барлық космостық жүйелердің пайда болуын, сонымен қатар эволюция барысында таралып кеткен жұлдыздар мен галактикаларды дамудың жаңа цикліне енуін қамтамасыз етеді. Гравитациялық толқындардың таралу жылдамдығы вакуумдағы жарық жылдамдығына тең, бірақ гравитациялық толқындар өлшеуіш құралдар арқылы тіркелмеген. Өріс жағдайында гравитациялық заряд, Эйнштейннің кезқарасы бойынша заттың инерттік массасына эквивалентті. Американ физиктері Р.Хясли мен Дж. Тейлор гравитациялық толқындардың табиғатта бар екендігін дәлелдеп, 1993 жылы Нобель сыйлығын алды. Гравитация үшін тебілудің қарама-қарсы эквивалентті күші жоқ, барлық қарсы бөлшектердің оң мәні бар массалары мен энергиялары бар. Гравитацияның кванттық теориясы бойынша тартылыс өрісі квантталған, бұл өрістің кванттарын гравитондар деп атайды. Тартылыс күші денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе денелер арасында үздіксіз гравитондар немесе гравитациялық толқындар ауысуының нәтижесі болып табылады. Олар энергия тасымалдайды, сонымен бірге уақыт - кеңістік қасиеттері бар. ==Электромагниттік өзара әрекеттесу== Бұл өзара әрекеттесудің де өзіндік әмбебап қасиеттері бар, бірақ гравитациялық өзара әрекеттесуден бір айырмашылығы, өзара тартылыс (әр түрлі зарядтар арасында) және тебіліс (бірдей зарядтар арасында) құбылыстары байқалады. Электромагниттік байланыстың арқасында атомдар, молекулалар және макроскопиялық денелер пайда болады. Барлық химиялық реакциялар электромагниттік өзара әрекеттесудің нәтижесі болып табылады. Бұл принципті химия ғылымы зерттейді. Электр туралы ғылымның дамуының алғашқы кезеңінде бұл өзара әрекеттесудің электрлік және магниттік компоненттері бір-бірне байланыссыз түрде қарастырылды. Максвелл бұл екі күштің бір-бірімен тығыз байланысты екендігін дәлелдеді. Максвелдің электродинамикасы электромагнетизмнің аяқталған классикалық теориясы болып табылады, ол өз мәнін осы уақытқа дейін жоғалтқан жоқ. Бірақ қазіргі физика электромагнетизмнің жетілген және нақты теориясын жасады, онда құбылыстың кванттық-өрістік аспектілері қарастырылған. Бұл құбылыс - кванттық электродинамика деп аталады. Физикада массаның пайда болу себебі белгісіз болса, электромагниттік зарядтың табиғаты да түсініксіз. Сондықтан теория осы зарядтың өмір сүруі туралы постулаттардан тұрады. Электр заряды екі түрде кездеседі: электронға тән заряд - теріс заряд деп, ал позитрон мен протонға тән заряд оң заряд деп аталады. Зарядтардың өзара әрекеттесуі қозғалмалы фотондардың алмасуы арқылы жүзеге асырылады. Әр түрлі зарядтардың әрекеттесу жағдайында тартылыс әсері, ал бірдей зарядтар әрекеттескенде тебілу әсері байқалады. Электромагниттік зарядтар қатысуымен болатын барлық процестерде заряд, импульс, энергия сақталу заңдары орындалады. == Әлсіз өзара әрекеттесу == {{main|Әлсіз әсерлесу}} Бұл тек микроәлемде байқалатын әрекеттесу. Ол бір фермион бөлшектердің екінші түрге айналуына қатысты, бұл жағдайда өзара әрекеттесуші лептондар мен кварктер түсі өзгермейді. Әлсіз әрекеттесудің қарапайым мысалы: бета - ыдырау процесі барысында бос нейтрон 15 минут ішінде протонға, электронға және электрондық антинейтриноға ыдырайды. Әлсіз заряд үш айырбас бозон бөлшектері бар үш өріс түрін құрайды. Әлсіз өзара әрекеттесу векторлық бозондар арқылы беріледі және әрекеттесу радиусы өте қысқа - 1015 см. Әлсіз өзара әрекеттесу туралы ең алғаш жасалған теория аяқталмаған болып шықты. Күннің өзі әлсіз әрекеттесу нәтижесінде жарық шашады (протон нейтронға, позитронға және нейтриноға айналады). Бөлініп шығатын нейтронның аса жоғары өту қабілеті бар, ол миллиард километр қалыңдықтағы темір плита арқылы өтіп кетеді. Әлсіз өзара әрекеттесу жағдайында бөлшектер зарядтары өзгереді. Әлсіз әрекеттесу түйісу арқылы жүзеге аспайды, керісінше аралық ауыр бөлшектердің - бозондардың алмасуы арқылы жүреді. 60-шы жылдарда С.Вайнберг пен А.Салам біртұтас электро әлсіз өзара әрекеттесу теориясын ұсынды. Бұл теория біртұтас іргелі зарядтардың өмір сүруі арқылы жасалған. ==Күшті өзара әрекеттесу== {{main|Күшті әсерлесу}} Күшті өзара әрекеттесу адрондар (грекше «адрос» - күшті) және нуклондар (протондар мен нейтрондар) және лизондар арасында орын алады. Күшті әрекеттесу үлкен арақашықтық жағдайында мүмкін (радиусы мөлшермен 1013 см шамасында). Күшті өзара әрекеттесудің бір көрінісі - ядролық күштер. Күшті әрекеттесуді ең алғаш рет ашқан Э.Резерфорд (1911 жылы), сол уақытта атом ядросы ашылды (бұл күштер арқылы бөлшектердің ыдырауы түсіндіріледі). Юкаваның гипотезасы бойынша (1935 ж.) күшті өзара әрекеттесулер аралық бөлшектердің - ядролық күштерді тасымалдаушылардың шығарылуына байланысты. Бұл 1947 жылы табылған пи-мезон, оның массасы нуклонның массасынан 6 есе кіші, сонымен бірге кейінірек табылған мезондар. Нуклондар мезондар « бұлтымен» қоршалған. Нуклондар қозу жағдайында болғанда бариондық резонанс туады, яғни, басқа бөлшектермен алмасады. Бариондар соқтығысқан кезде олардың бұлттары бірін-бірі жауып қалады да жан-жаққа таралған бұлттардың бағытымен бөлшектер шығарылады. Орталық бөліктерінен әр түрлі бағытқа қарай ақырындап қалдық бөлшектер шыға бастайды. Ядролық күш бөлшектер зарядына тәуелді емес күшті өз ара әрекеттесу кезінде заряд бірлігі сақталады. {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Физика]] [[Санат:Терминология]] lrwafvn1ydlmy0mge07zk8wx235sas4 0 38877 3579009 2867470 2026-04-08T14:46:13Z 1nter pares 146705 3579009 wikitext text/x-wiki '''Көркемдік әдіс.''' [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] поэзиясында кең өріс алған көркемдік әдіс - [[реализм]]. Бұл әдіс өмір шындығын неғұрлым терең, жан-жақты көрсетуге мүмкіндік береді. Айналадағы өмірдің өзін тереңдеп ұғып-түсінуге, күнделікті жайларды, қарапайым адамдардың бейнесін суреттеуге бет бұру - бұл реализм әдісінің бағалы жағы еді. Ф. Энгельс реализм әдісі жеке дерек-жайттардың шындығын былай қойғанда, типтік характерлерді типтік жағдайда алып суреттейтінін атап көрсетті. Реализм әдебиетте, көркем өнерде бұқара халықтың өмірін неғұрлым мол, шыншылдықпен бейнелеуге жол ашты. Халықтық әдеби дәстүрлермен байланыс бұрынғыдан әлдеқайда күшейе түсті. Осының нәтижесінде әдебиет пен көркем өнердің халықтық сипаты арта тұсті. Орыс әдебиетінде реалистік әдіс [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] шығармалары арқылы қалыптасып, [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М. Ю. Лермонтов]], Н. В. Гоголь, И. А. Гончаров, [[Иван Сергеевич Тургенев|И. С. Тургенев]], [[Толстой Лев|Л. Н. Толстой]], [[Фёдор Михайлович Достоевский|Ф. М. Достоевский]], [[Чехов Антон|А. П. Чехов]] сияқты жазушылардың шығармаларында жан-жақты дамыды. Кейде реалистік әдіспен жазылған шығармаларда шыншылдық пен сыншылдық араласып келгенде сыншыл реализм деген ұғым да қолданылады. Абай шығармаларына тән көркемдік әдістен реализмнің де, сыншыл реализмнің де сипат-белгілері молынан көрінеді. Абайдың өмірді, адамды суреттеуі барынша шыншыл да терең. Қандай құбылысты, адамды болса да ол қоғамдық, әлеуметтік тамырын, маңызын аша суреттей отырып, оның адам үшін, қоғам үшін пайдалы, зиянды жақтарын айқын көрсетеді. Міне, бұл ерекшелік Абайдың өмірді суреттеу тәсілін жаңаша қалыптастырды, әдебиетте сыншылдық бағытты орнықтырды, мұның бәрі, сайып келгенде, әдебиетімізде сыншыл реализм әдісінің туып, қалыптасуы еді. Бұл бүкіл көркемдік танымымызға Абай әкелген жаңа сапалық өзгерістердің бірі және негізгісі. Абай әдебиетті идеялық, көркемдік жаңа биікке көтере отырып, оқушысына идеялық, [[эстетика]]лық тәрбие беруді, басқаша айтсақ, әдебиеттің «өмір оқулығы» ретінде атқаратын қызметін арттыруды бірінші мәселе етіп қойды. Жастарды озық мәдениетке, өнер-білімге, адал еңбекке шақырып, оның бойында шынайы адамдық қасиеттерді тәрбиелеуге, жамандықтан қашып, жақсылыққа ұмтылуды қалыптастыруға тек өресі биік әдебиет қана ат салысатынын ақын терең түсініп, өзі өмір бойы сол жолда ізденді. Абай әдебиетке мүлдем жаңа міндет жүктеді. «Түзетпек ем заманды» деп, әдебиеттің өмірді дамытуға, түзетуге, өзгертуге шешуші үлес қосуын, белсенді қызмет етуін, идеялық-көркемдік құрал дәрежесінде биіктеуін уақыттың үлкен талабы ретінде ұсынды. Абайдың реалистік әдісі әсіресе адамның [[типтік бейне]]сін суреттеуден айқын аңғарылады. Ең алдымен Абайдың адам мен қоғам жайындағы тұжырымы - қазақ топырағындағы жаңа көзқарас. Абай адамды белгілі қоғамдық өмірдің жемісі, нәтижесі ретінде қарады, оның қимыл-әрекетін, психологиясын, моральдық келбетін өмірге, өлеуметтік тұрмысқа байланыстыра қарап, бағалап бейнелейді. Мысалы, Абай өлеңдерінен неше түрлі байдың әлеуметтік тип дәрежесіне көтерілген жинақталған бейнесін бүкіл іші-сыртымен көз алдымызға келтіреміз. Солардың бірі «Өз малын өзінікі дей алмай, күндіз күлкі, түнде ұйқысы» бұзылған бай. Бұл кәдімгі бір жағынан патша үкіметінің билеуші әкімсымақтар, екінші жағынан, ел ішіндегі [[би]], [[болыс]], төрелер тарапынан екі жақты қыспаққа ұшырап, есі шығып, өз малын өзі билей алмай әлекке түсіп, жапа шегіп жүрген сасық бай. Немесе Абайдың болысын алайық. Бұл да Абаймен замандас, 19 ғасырдың 80-90 жылдарының болысы. Ол ата-бабасынан ел билеген феодал, шынжыр балақ шұбар төс емес, билікке малымен, байлығымен қолы жеткен, қулығы байлығынан да басым сұм-сұрқия, пысық жан. Оның ел билеу тәсілі, адамдармен қатынасы алдау- арбауға, әлдіге келгенде шыбындап, әлсізге келгенде қырындауға негізделген. Абай мұндай билеушілер басқарған ел ісінің оңға баспайтынын үлкен көркемдік шындық, идеялық түйін ретінде ұсынады. Абай адам бейнесін қоғамдық орнына, мүддесіне, сол мүддеге жету жолындағы ішкі сезімі мен айла-тәсіліне байланысты жасады. Ол өз заманындағы сан түрлі әлеуметтік топтардың барлығын да осы тұрғыдан терең зерттеп көре де, бейнелей де білді. [[Қожа]], [[молда]], [[Ауыл старшыны|ауылнай]], [[жүзбасы]], еңбексіз мал таппақшы пысық, амалын тауып кун кермек епті, «бұзылса елдің арасы, мал таппаймын демейтін» қулар, қулықты ат-шапаннан кем кермейтін даңғой, дарақы, той-думаншы бозбала, еңбексіз еріншектер т. б. ақын шығармаларынан кең орын алып, өздеріне ғана тән типтік жағдай, типтік сипаттарымен көрінеді. Ақын осыншама сұм-сұрқия адамдар мен олардың өзара қатынастарынан қүрылған қоғамдық тұрмыстың тозығы жетіп, ескіргенін өз шығармашылығының бүкіл рухымен дәлелдейді. Абай шығармаларында халықтың өмір-тұрмысы, мінез-құлқы, іс-әрекеттері, ғұрып-салты, өнегесі, өнері, қоғамдық өмірдің сан-алуан қайшылықтары жан-жақты, толық, асқан көркемдік шеберлікпен бейнеленген. Абай шығармашылығы өз дәуірінің көркем шежіресі болумен қатар халықтың алдағы күннен күткен арман- тілегінің де көрінісі. Өйткені ақын шығармаларына, өз көзінің ең озық талап-мүдделері мен идеяларын арқау етті, олардан оптимистік ерекше сенім мен қуат, нәр алды, бүкіл болмысымен жарқын келешекке қарай ұмтылды.<ref>Әуезов М. Әр жылдар ойлары. - А.. 1959; Абай тағылымы (әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер). - А., 1986; Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы, - А., 1973.</ref><ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Абай энциклопедиясы]] ph7p0yvmos37pl9r01vu2o5zai5tbwr 0 41383 3579475 3528241 2026-04-09T08:27:02Z 1nter pares 146705 3579475 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Үргеніш |шынайы атауы = {{lang-uz|Urganch/Урганч}} |сурет = {{Photomontage | photo1a = Ourguentchbanner.jpg | photo2a = Bridge through Shavat canal in "Avesto" park.jpg | photo2b = Waterfront of Shavat canal in Urganch.jpg | photo3a = New houses in Urgench near Shavat canal.jpg | photo3c = Shavat kanal.jpg | photo4a = Ourguentch (4).jpg | photo4c = Urganch-004.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 33|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 60|lon_min = 38|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Хорезм облысы{{!}}Хорезм |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1646 жыл|1646 жылы]] |алғашқы дерек = [[XVII ғасыр]] |бұрынғы атаулары = Гүргәніж, Жаңа Үргеніш |статус алуы = [[1929 жыл|1929 жылы]] |жер аумағы = 70 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 103 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 145 000 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 4 800 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +998 6222 |пошта индексі = 220100 |пошта индекстері = |автомобиль коды = 90 — 94 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Urgench |сайты = https://urganchshahar.uz/ |сайт тілі = uz }} '''Үргеніш''' ({{lang-uz|Urganch/Урганч}}) — ежелгі қала, ортағасырлық [[Хорезм]] мемлекетінің астанасы, қазіргі [[Өзбекстан]] Республикасы [[Хорезм облысы]]ндағы қала. == Географиялық орны == Ол ел астанасы Ташкенттен 1100 шақырым және Әмудария жағалауынан 12 шақырым жерде орналасқан. Мұнда Чалыш пристаны, Түркменабат-Бейнеу желісіндегі теміржол стансасы, әуежай орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2375-Urgench.html|title=Өзбекстан. Хорезм облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Үргеніш — үлкен қала. Ол өз елінде ([[Өзбекстан]]) халық саны бойынша 13-ші орында және өз аймағында ([[Хорезм облысы]]) көшбасшы болып табылады. Оның жаһандық рейтингі шамамен 3360-шы орында. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Ханқа]] (14 км), [[Беруни (қала)|Беруни]] (20 км), [[Жаңабазар (Хорезм облысы)|Жаңабазар]] (21 км), [[Хиуа]] (28 км), [[Төрткөл (Қарақалпақстан)|Төрткөл]] (31 км), [[Шауат]] (31 км), [[Гүрлен]] (39 км), [[Бостан (Қарақалпақстан)|Бостан]] (41 км), [[Хазарасп]] (44 км), [[Дашоғыз]] (64 км, [[Түрікменстан]]), [[Пітнақ]] (67 км), [[Газошақ]] (75 км, [[Түрікменстан]]), [[Маңғыт (қала)|Маңғыт]] (79 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Urganch&id=2762|title=Үргеніш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-2 |lang=}}</ref> == Тарихы == Үргеніштің пайда болған уақыты анықталмаған. Қала жөніндегі алғашқы деректер мұсылман жазбаларында келтірілсе де, қаланың арабтар келерден әлдеқайда бұрын салынғаны күмән туғызбайды. Шамасы Гургандж (араб. Джурджания) атауы б.з.б. 1 ғасырға жататын жазбалардағы Хорезмнің қытайша атауынан (Юецзянь) шықса керек. I ғасырда Хорезм бір-біріне тәуелсіз екі иелікке бөлінді: * астанасы Қият болған хорезмшаһ аймағы; * Гүргәніж (қорған) әмірінің аймағы болды. Бирунидің (“[[Әл-Асар әл-Бақйиа]]”) жазуы бойынша арабтар жаулап алғаннан кейін Қиятты бұрынғы билеуші әулет өкілдері — шахтар, Гурганджды-араб уәлилері биледі. Бұл жағдай елдің екіге бөлінуіне әкеп соқты. 995 жылы Гургандж әмірі Қиятты басып алып, жергілікті әулет өкілдерін биліктен тайдырды. Сөйтіп, Хорезмді қайтадан біріктіріп, өзіне хорезмшах атағын алды. 10 ғасырдағы араб саяхатшылары Гурганджды үлкендігі жағынан Хорезмнің екінші қаласы ретінде сипаттайды. Ежелгі Қиятқа қарағанда ол тез өсіп, сауда мен қолөнердің гүлденген орт-на айналды. Қос иелік біріктіріліп, біртұтас мемлекетке айналған соң Қият пен Гургандж маңызы бірдей астаналар болып есептелді. Алайда кейінгі билеушілердің тұсында Гургандж мемлекеттің негізгі астанасына айналды. Үргеніштің гүлдену кезеңі 12 — 13 ғасырлардағы хорезмшахтар билік еткен кезеңге тура келеді. Үргеніштен 3 фарсах қашықтықта “Кіші Гургандж” атанған екінші қала орналасты. Жуайни 1221 жылы сәуір айында моңғолдардың Гурганджды қоршап, оны қалай алғаны жөнінде көп деректер қалдырған. Олар Әмудариядағы бөгендерді бұзып, барлық жерді су басты. Шапқыншылық пен су тасқынынан кейбір құрылыстар мен ғимараттар ғана аман қалды. Үргеніш 1224 жылдан [[Жошы ұлысы]]ның құрамына кіріп, көп ұзамай қалпына келтірілді. 13 ғасырдың ортасынан бастап [[Алтын Орда]]ның құрамында болып, [[сауда]], [[қолөнер]], әкімшілік орталық ретінде өз маңызын жойған жоқ. 14 ғасырдың ортасына қарай Хорезм Алтын Ордадан бөлінген кезде Үргеніш қайтадан оның астанасына айналды. 1388 жылы Үргенішті [[Әмір Темір]]дің әскерлері қиратты. 1391 жылы ішінара қалпына келтірілгенімен, даму қарқыны төмендеді. 17 ғасырда қала тіршілігі құлдырап, кері кетті. Оның негізгі себептерінің бірі — [[Әмудария]] өзені арнасының ауысып, қаланың судан қашық қалуы еді. Үргеніш тұрғындарын Хиуа ханы Әбілғазы жаңа Үргенішке көшірді. Үргеніште сақталған тарихи-мәдени ескерткіштердің қатарына 12 ғасырдың 2-жартысына жататын Фахрад-дин Разидің кесенесі (12 қырлы негізге орнатылған, шатырлы 12 қырлы күмбезі бар шаршы түрдегі көлемді құрылыс, алды оймышты терракотамен безендірілген), 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың бас кезінде салынған [[Ала ад-Дин Текеш|Текеш]] кесенесі (тікбұрышты, “қатпарлы” негізге орнатылған шатырлы-конусты күмбезі бар), 1321 — 33 жылдары аралығында салынған [[Құтлұқ Темір]] мұнарасы (әшекейлі кірпіштерден қаланған белдеулер мен жазулар түсірілген жолақтармен безендірілген, конустық биік бағанды), 14 ғасырда салынған қонақ үйі бар [[Нажмеддин Құбр]]дың кесенесі (үш күмбезді порталды құрылыс), 14 ғасырдағы керуен сарайының порталы (алдыңғы беті түрлі түсті қаптама материалдармен безендірілген), Софы әулетінен [[Төребек ханым]] кесенесі ([1360 жылдары салынған, композициясы күрделі, мозаикалы негізге орнатылған үш биік күмбезі, порталы бар), т.б. жатады. Үргеніштегі археологиялық қазба жұмыстары 1929 жылы А.Ю. Якубовскийдің, 1952 жылы С.П. Толстовтың басшылығымен жүргізілді.<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Үргеніштің экономикасы өнеркәсіптік кәсіпорындарға негізделген. Мұнда эксковатор-жөндеу зауыты, жем-шөп жинайтын зауыт, мақта тазалау, май экстракциялау, дөңгелек жөндеу зауыттары жұмыс істейді. Металл-пластикалық терезелер мен құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорындар, тігін фабрикасы мен жібек илеу фабрикасы да белсенді. Қаланың шаруа қожалықтары мен дихан шаруашылықтарының құрамында көкөніс және мал шаруашылығымен айналысады. Жеке компаниялар жүк және жолаушылар тасымалы, банк және телекоммуникация қызметтерін көрсетеді. Сондай-ақ супермаркеттер, шағын дүкендер, кафелер мен мейрамханалар бар. Мемлекеттік университет, лицей, колледж, орта мектептер де белсенді жұмыс атқарады. Қалада облыстық музыка, драма және комедия театры, сурет галереясы, 27 кітапхана, мәдениет және демалыс саябағы, Олимпиадалық спорт кешені, стадиондар, спорт залдары, ойын алаңдары, теннис корттары, сондай-ақ төрт санаторий мен демалыс орындары бар. == Көрнекі орындары == Үргеніш тарихи және сәулет ескерткіштеріне бай. Бірнеше көне ғимараттар жақсы сақталған: 12 ғасырдың екінші жартысынан қалған Фахраддин Рази кесенесі; 1321-1333 жылдар аралығында салынған Құтлұғ Тимур мұнарасы; 12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында тұрғызылған Текеш кесенесі; түрлі-түсті безендірілген керуен сарай порталы; 1360 жылы салынған сопылар руының Тұрабек ханым кесенесі және 14 ғасырдың басында салынған Наджмеддин Кубро Ханака мен кесенесі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Хорезм облысы қалалары}} [[Санат:Хорезм облысы қалалары]] nsod4ojns4enzfrchq13xr1670vlu3j 0 42328 3579112 1767235 2026-04-08T19:57:04Z Artem Vynohradov 179636 фотосурет қосты 3579112 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Zapadnaya_Dvina.png|thumb|Батыс Двина]] [[Сурет:Daugava, spring morning.jpg|thumb|Батыс Двина, таңғы көрініс]] '''Батыс Двина''', Даугава ({{lang-lv|Daugava}}, {{lang-be|Заходняя Дзвіна}}) — Еуропадағы өзен. Ол [[Валдай қыраты|Валдай қыратындағы]] [[Двинец]] кентінен басталып [[Ресей]], [[Беларусь]], [[Латвия]] жерін басып өтеді де, [[Рига]] шығанағы арқылы [[Балтық]] теңізінене құяды. Ұзындығы 1020 км, су жиналатын алабы 87,9 мың км. Батыс Двина жоғарғы ағысында биікт. 7—20 м жарқабақты аңғармен ағады, арнасында [[қайраң]] мен [[Шоңғалдар|шоңғалдар]] кездеседі. Шығыс [[Латвия]] ойпатына шыққан соң ағысы баяулап, тармақтарға бөлініп, атырауланып [[Рига шығанағы|Рига шығанағына]] құяды. Негізінен қар және грунт суларымен толығады. Сағасындағы көп жылдық орташа су ағыны 606 м/с. Көктемде суы тасиды, жазда және күзде мол жауыннан тасқын болып тұрады. Желтоқсанның басында қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Өзен алабында көл мен батпақ көп; жекелеген бөліктерінде [[кеме]] қатынасы бар. Бойында [[Кегум]], [[Плявинь]], Рига СЭС-тері және бөгендер орналасқан. ==Сілтеме== *Қазақ энциклопедиясы {{stub}} {{wikify}} [[Санат:Ресей өзендері]] [[Санат:Беларусь өзендері]] [[Санат:Латвия өзендері]] mrfxg6rt2ei2jyn00gz7pd245m4pbs9 0 46074 3579689 3122463 2026-04-09T11:29:31Z Rasulbek Adil 176232 3579689 wikitext text/x-wiki {{Ойпат |Атауы = Шілікті аңғары |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 1150 |Ең төмен нүктесі = |Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі қашықтық = 70 |Батыстан шығысқа дейінгі қашықтық = 30 |Ауданы = |Өзендер = Қандысу/Терісайрық/Шағаноба/Кергентас |Көлдер = |Координаттары = 47.189733/N/84.543837/E |CoordScale = |Елдер = Қазақстан |Аймақтар =Шығыс Қазақстан облысы |Позициялық карта = Қазақстан |Позициялық карта 1 = Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |Карта = |Карта тақырыбы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Шілікті аңғары''', Шілікті жазығы – [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]] және [[Сауыр жоталары|Сауыр]] жоталары аралығындағы тауаралық табан. == Географиялық орны == [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Тарбағатай ауданы|Тарбағатай]] және [[Зайсан ауданы|Зайсан]] аудандары жерінде. == Жер бедері == Аңғарлы жазық солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70 км-ге созылған, енді жері 30 км-ге жуық. Теңіз деңгейінен 1050 – 1150 м биіктікте орналасқан. Ортасында (Шілікті аңғарынан батысқа қарай) сазды-батпақты көлтабан жатыр. Оның ұзындығы 25 км, ені 7 – 8 км. Қытаймен шектесетін қиыр шығысы теңіз деңгейінен 1400 – 1500 м биіктікте. == Геологиялық құрылымы == Аңғары негізінен палеозойлық қатпарлану кезеңінде қалыптасқан. Жер қыртысы құмтас, алевролит, конгломераттан түзілген. Кейбір жерлерінде [[Триас дәуірі|триас]] және [[Юра кезеңі|юра]] кезеңдерінің андезиттері, бор мен плиоцендік саздақты-құмды қабаттар кездеседі. Тектоникалық тұрғыдан аңғар тау түзілу кезеңінің жаңа көтерілген ойысына жатады. Сондықтан да жер бедерінде неоген-антропогендік қозғалыстарының да әсері байқалады. Баяу тектоникалық қозғалыс күні бүгінге дейін жалғасуда. Жер қойнауында тас көмір (Кендірлік көмір кен орны), құрылыс материалдары кен орындары бар. == Климаты == Климаты тым континенттік. Қысы суық, ызғарлы, жазы жылы әрі қуаң. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –16 – 18°С, кейде –46°С-қа дейін төмендейді, шілдеде 20 – 22°С, кейде ауа температурасы 40°С-қа дейін көтеріледі. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 – 350 мм, тау бөктері мен қиыр шығысында 500 – 550 мм-ге жетеді. Тұрақты қар жамылғысы қараша айының 3-онкүндігінде қалыптасып, сәуірдің соңында кетеді. Шілікті аңғарының орта тұсынан шығыстан батысқа қарай Қандысу және Кендірлік өзендері және олардың салалары ағып өтеді. Жер асты тұщы сулары 5 – 10 м тереңдікте жатыр. == Өсімдігі мен жануарлар дүниесі== Тауаралық аллювийлі-пролювийлі дала ландшафтысының топырағы орта тұсында бозғылт қоңыр, қо-ңыр, шеткі өңірлерінде қызғылт қоңыр және қара топырақ қалыптасқан. Құнарлы топырағында бұта, ши аралас астық тұқымдас шөптесін (бетеге, селеу, қылқан боз, айрауық, қияқ, атқонақ, тағы басқа), тау бөктерлерінде қарағай, қайың, көктерек, тал, жабайы алма, итмұрын, емдік қасиеті бар қара меңдуана, ащы жусан, долана, қара андыз, қырықбуын, тағы басқа өседі. Жануарлар дүниесінде қасқыр, түлкі, құну, бұлғын, сусар, қара күзен, аламан, марал, тау ешкісі, тағы басқа мекендейді. Шағын көлдері мен суы мол өзендерінде қаз, үйрек, бірқазан, тырналар, тағы басқа ұя салады. Сулары балыққа бай. Шілікті аңғары – шүйгін шабындық, шұрайлы жайылымдық өңір саналады.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ойпаттары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы]] iipkf8c43dnrp8guyoml5pmhb74rsux 0 48566 3579191 3486860 2026-04-09T04:45:56Z ~2026-21764-38 179640 3579191 wikitext text/x-wiki [[Сурет:SB - Kazakh man on horse with golden eagle.jpg|200px|thumb|right]] '''Жетіген батыр''' — [[дастан]]. Халық ақыны [[Есдәулет Қандекұлы]] жырлаған дастан оқиғасы [[махаббат]] тақырыбына құрылған, онда адамның қартайса да армансыз болмайтындығы баяндалады. Дастан әрі батыр, әрі бай Жетіген қарттың жас кезінде басынан өткен ғашықтық дерті туралы сыр шертеді. Жас Жетіген батырдың [[қалмақ]] ханының қызы Шырын сұлуға махаббатын бас кейіпкер өзі әңгімелейді. Оқиға сюжетінің кейбір тұстары ертегідегідей елес беріп, дастан соңы қайғылы аяқталғанымен, шығарма махаббатқа [[адалдық]] пен [[адамгершілік]] [[асыл]] қасиеттер жайлы үлкен әсер қалдырады. 1939 ж. Есдәулет ақынның айтуынан жазып алынған бұл дастан бұрын еш жерде жарияланбаған. Жыр нұсқасы толық, 11 буынды қара өлең және 7 — 8 буынды жыр үлгісіне құрылған, кей тұстарында қара сөзбен түсінік беріліп отырылады. Қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998. ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ жырлары]] 6x2uebog8t932ye87tlicap0afyaumr 0 48648 3579180 679712 2026-04-09T04:39:55Z ~2026-21764-38 179640 3579180 wikitext text/x-wiki '''“Жошы-Алаша Хан”''' – дастан. Еш жерде жарияланбаған. Авторы – бұрынғы [[Семей облысы]], [[Шұбартау]] ауданында тұрған әрі ақын, әрі [[әнші]] [[Уәйіс Мейірманұлы]]. Шығарманы Семейлік [[Әміре Сыпанұлы]] деген кісі жинап, Орталық ғылыми кітапхана қорына тапсырған. Уәйіс ақын Жошы қазасына байланысты оқиғаны өзінше жырлаған: дастанда [[Алаша хан|Алаша ханның]] баласы Жошының аң аулауға шығып қаза табуы, бұл қазаны Тыма деген күйшінің естіртіп, ханның домбыраны сындыруы, қайғыдан бас көтермеген ханның елден безіп, оны Тыма күйшінің қайта оралуға көндіруі, содан кейін Алаша ханның қалың құланды қыруы жөніндегі оқиғалар баяндалады. Жырдың оқиға желісі тартымды. Дастан 11 буынды қара өлеңмен жазылған. <ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6 </ref> ==Сілтеме== <references/> {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат: Әдебиет]] rv9toucwg8noxb2fthhdr4dzne9z7b8 0 53730 3579471 2106568 2026-04-09T08:24:04Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Текеш]] бетін [[Ала ад-Дин Текеш]] бетіне жылжытты 2106568 wikitext text/x-wiki '''Текеш''', Абул Музафар Текеш ибн иль-Арслан (туған жылы белгісіз – 1200) – [[Хорезм]] шахы (1172 – 1200). 1170 – 1180 жылы [[қарақытайлар]]дан толық тәуелсіздік алу ушін [[Мауераннахр]]ға жорық жасады. 1187 жылы [[Нишапур]]ды, 1192 жылы [[Рей]]ді, 1193 жылы [[Мерв]]ті жаулап алды. 1194 жылы [[Тоғұрыл II]] сұлтан басқарған батыс [[салжұқтар]]ын, 1196 жылы [[халиф Насир]] басқарған [[Бағдат]] халифаты әскерлерін талқандады. Текеш билеген кезеңде [[Хорезм]] мемлекеті нығайып, [[Орталық Азия]] мен Орта Шығыста күшті мемлекетке айналды. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> ==Сілтемелер== <references /> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Хорезм билеушілері]] [[Санат:1200 жылы қайтыс болғандар]] {{stub}} 48okplynn39w9pwg9dtt778e5rdllrs 3579474 3579471 2026-04-09T08:26:21Z 1nter pares 146705 3579474 wikitext text/x-wiki '''Текеш''', Абул Музафар Текеш ибн иль-Арслан (туған жылы белгісіз – 1200) – [[Хорезм]] шахы (1172 – 1200). 1170 – 1180 жылы [[қарақытайлар]]дан толық тәуелсіздік алу ушін [[Мауераннахр]]ға жорық жасады. 1187 жылы [[Нишапур]]ды, 1192 жылы [[Рей]]ді, 1193 жылы [[Мерв]]ті жаулап алды. 1194 жылы [[Тоғұрыл II]] сұлтан басқарған батыс [[салжұқтар]]ын, 1196 жылы [[халиф Насир]] басқарған [[Бағдат]] халифаты әскерлерін талқандады. Текеш билеген кезеңде [[Хорезм]] мемлекеті нығайып, [[Орталық Азия]] мен Орта Шығыста күшті мемлекетке айналды. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Хорезм билеушілері]] [[Санат:1200 жылы қайтыс болғандар]] 772w94vxivvxbyatz3vlm3vojhmgnnf 0 66765 3579010 2661162 2026-04-08T14:47:38Z 1nter pares 146705 3579010 wikitext text/x-wiki '''Абай дәуірі''' - Абай өмір сүріп, шығармашылық қызметпен айналысқан кезең - 19 ғасырдың 2 жартысы қазақ қауымының әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени өміріндегі түбегейлі өзгерістермен сипатталады. Бұл өзгерістер белгілі деңгейде бір жарым ғасырға созылып, 19 ғасырдың 60 жылдарында аяқталған қазақ жерінің Ресейге қосылуына байланысты туындады. ==XIX ғасырдың 2-ші жартысындағы Қазақ жеріндегі жағдай== ===Сібір қазақтарының Ресейге қосылуы=== Патша әкімшілігіне өлкені отаршылдық тұрғыда игеру үшін қазақ даласына басқарудың бірыңғай жүйесін енгізу және басқа да шараларды жүзеге асыру арқылы Қазақстанды түгел дерлік бағындыру қажет болды. Хандық өкіметті жойғаннан кейін енгізілген жаңа әкімшілік құрылыс Батыс Сібір губернаторы [[Михаил Михайлович Сперанский|М. М. Сперанскийдің]] Сібір (қазақтары) қырғыздары аймақтары үшін 1822 ж. әзірлеген «[[Сібір қырғыздары туралы жарғы]]сында» негізделгенерал Сібір қырғыздары аймағына [[Орта жүз]] жайлаулары, [[Ұлы жүз]]дің Батыс Сібір губернаторлығының қарамағындағы бөлігі қарайтын. «Жарғыға» сәйкес бұл жерлер [[округ]]терге, [[болыс]]тар мен [[ауыл]]дарға бөлінді. Округтер қауымның рулық бөліністерін ескере отырып, қысқа қоныстар негізінде ұйымдастырылды. 19 ғасырдың бас кезінде патшалық құрылыстың ең басты тірегі болған [[сұлтан]]дардың экономикалық және саяси жағдайы үлкен өзгерістерге ұшырады; олардың феодал, билеуші ретіндегі праволары мен ықпалы барған сайын шектеле түсті. Бірте-бірте батырлар да қоғамдағы өз мәнінен айрыла бастады. Сұлтандар өкіметінің құлдырауына байланысты алым-салық жинайтын [[төлеңгіттер]]дің де қажеті болмай қалды. Жаңа әкімшілік құрылыс бойынша Орта жүз жері [[аға сұлтан]]дар басқаратын округтарға бөлінді, аға сұлтандар бұрынғыдай мұрагерлік жолымен емес, сайланып қойылатын болды. Сайлау барысына жергілікті патша әкімшілігі бақылау жасады. Бұдан былай билеуші сұлтандыққа бұрынғыдай «ақ сүйек» атанған Шыңғыс әулетінің өкілдері ғана емес, ру феодалдарынан көтерілген дәулетті адамдар да сайланатын болды.<br /> Ру феодалдарының ішінде руларды басқарған билердің ықпалы күшті болды. Экономикалық билікті қолдарына жинақтап, сот ісін жүргізген [[би]]лер өздері басқарған рулар ішінде көптеген артықшылықтар алды, жерді бөлу билігі солардың қолына көшті, ру аралық қақтығыстар мен соғыстарда саяси белсенділігі артты. «Жарғыда» билер сотына шектеу қойылып, оны бірте-бірте жалпы мемлекеттік сотпен алмастыру көзделді. Ірі [[байлар]]дың, сондай-ақ, болыстардың, сайланып қойылатын соттардың, ауыл ақсақалдарының ықпалы күшейді. Халықтың басым көпшілігін әр түрлі патриархалдық-феодалдық қанауға ұшыраған қазақ шаруалары құрады. ===Право нормалары=== 19 ғасырдың 2-жартысында өзара кереғар келетін әр түрлі право нормалары: ''әдет'' (қазақтардың әдет-ғұрыптық правосы), ''шариғат'' (мұсылмандық право нормалары) және ''жалпыорыстық право нормалары'' қатар қолданылды. Әдеттегі право деген түсінікке қазақ халқының тарихында ұзақ уақыт бойы қалыптасқан және заң әдебиетінде әдет деген атаумен белгілі заң нормаларының жиынтығы, сондай-ақ сотты жүргізу ісіне өзінің өзгерістерін енгізіп отырған [[Билер Соты|билер соты]] жатады. Сонымен қатар әдеттегі право нормаларының жекелеген тармақтары билердің тайпалар аралық съездерінде қабылданған ережелер мен толықтырылып немесе өзгертіліп отырды. Тарихи деректерге қарағанда Абай Павлодар, Қарқаралы, Семей, Өскемен уездері мен Семей облысы Зайсан приставтығы билерінің 1885 ж. руаралық Шар съезінде қабылданған ережені әзірлеуге қатысқан. Ол ұсынған жоба 93 баптан тұрады. Онда қазақтардың дәстүрлі праволық заң жүйелері көрініс тапқан, сонымен қатар азаматтық және отбасылықаласынекелік қатынастарға байланысты жаңа дәуір талабы да ескерілгенерал Отарлық саясаттың күшеюіне сәйкес қазақтың әдет-ғұрып заңдарының бірқатар негізгі ережелері бірте-бірте патша өкіметінің қылмысты істер заңдары нормаларымен алмастырыла бастады. 19 ғасырдың ортасында Қазақстанның саяси өмірі ру аралық күреске толы болды. Бұл күресте феод, билеуші топ әдеттегісінше тек қана ездеріне пайдалы экономикалық және саяси мақсаттарды көздеп, ол алауыздық қақтығыстарды бұқара халыққа ру мүддесін қорғау жолындағы күрес етіп көрсетуге тырысты. Мыс., Омбы облыстық мемлекеттік архивінің деректемелерінде (ООМА, 3-қор, 3-тізім, 3649- 3650-іс) негізгі басшыларының бірі [[Қарқаралы Округі|Қарқаралы округінің]] 1849-54 ж. аға сұлтаны болған Абайдың әкесі [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбай Өскенбаев]] ұйымдастырып отырған тобықты тайпасының қоғамдық өміріндегі ірі-ірі феодалдық алауыздықтар тарихы сақталған. Құнанбайдың заңға қайшы әрекеттері туралы істерді қарау ұзақ жылдарға, 1862 жылға дейін созылып, ақыры нәтижесіз қалады. Бұл тергеудің мұнша ұзаққа созылуы - ру аралық күресті бәсеңдету үшін ерекше жағдайларда ғана болмаса батыл шаралар қолдана қоймайтын патша үкіметінің отаршылдық саясатын айқын дәлелдейді. Патша өкіметі әдетте оларды отаршылдыққа қарсы күрестен бұрып әкету үшін жергілікті жерлерде қазақ руларын іштей өзара қақтығыстар жағдайында ұстауға тырысты. Туған жеріне оралып, Көкше-тобықты болыстығының ел билігін қолына алып, болыстық қызметке қайта отырумен аяқталған Құнанбай ісінің ақыры - патша өкіметінің осы саясатының айқын көрінісі. ===Шаруашылығы=== Қазақ қауымының ыдырауы ұзаққа созылды, оның бойына әбден сіңген патриархалдық рулық сарқыншақтар қазақтардың санасы мен тұрмысына мықтап бекіп алған еді. Қазақ қоғамының рулық-тайпалық құрылымы жер иелену мәселелерінде айқын көрініс тапты: әр [[ру]]дың жеке дара белгілі маусымдық жайылымдары мен қатаң белгіленген көші-қоныс жолдарының шекарасы болды. Бұл жер тұтастығы - қандас туыстық (бір атаның ұрпақтары) туралы түсінікпен қатар идеологиялық мәселеде көбіне патриархалдық-рулық сарқыншақтарды мүдде тұтып, руды экономикалық және саяси жағынан біріктіруге негіз болды. Халықтың санасындағы патриархалдық-рулық сарқыншақтар еңбекшілердің таптық сана-сезімінің қалыптасуын кешеуілдетті, таптық күрестің дамуына тежеу болып, феодалдардың оны өз мүдделерін қорғау үшін пайдалануына көмектесті. [[Көшпелі шаруашылық|Көшпелі мал шаруашылығы]] жағдайында жайылымдықтарды жылдың әр мезгіліне сай тиімді пайдаланудың маусымдық сипатына байланысты қазақтар ауыл-ауыл болып көшіп-қонып жүрді. Көшпелі ауыл белгілі бір жайылымдық жерлерді сөз жүзінде бірлесіп пайдалануды негізге алған жайылымдық-көшпелі қауым болды. Іс жүзінде жерге қауым жерін қалауынша пайдалана алатын феодалдар ғана иелік етті. Мүліктік бұл айқын жіктелу, қыруар малдың феодалдар қолына топтасуы - олардың шұрайлы да неғұрлым ыңғайлы жайылымдықтарды иемденіп, жеке меншіктеріне айналдырып қана қоймай, сонымен қатар бүкіл қауым жеріне [[монополия]]лық иелік орнатуларына қажетті жағдай жасады. Қатардағы қауымдастар өздеріне феодалдар бөлген шағын жайылымдықтарды ғана пайдаланумен шектелді. Қазақтардың әдет-ғұрыптық заң нормаларына сәйкес жерді пайдалану тәртібін зерттеу оның күрделі тарихи даму жолдан өткендігін аңғартады, бұрын бүкіл ру иелігі болған жерлерді іс жүзінде үстем тап өкілдерінің мүддесі үшін жекелеген отбасылар меншігі ретінде тану правосын қолдайтыны байқалады.<br /> Қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық қатынастарындағы бұл ерекшеліктер оның негізгі өндіріс саласы - жайылымдық-көшпелі мал шаруашылығымен тығыз байланысты болды. Қазақтардың бүкіл экономикалық өмірі - жайылымдықтарды маусым сайын үнемі ауыстырып тұруды қажет ететін көшпелі мал шаруашылығының талаптарына сай қыста тебіндеп жайылатын малдың жаңа жайылымдықтары үшін көшіп-қонуға негізделе құрылды. Көшпелі мал шаруашылығы кездейсоқ қырылудан, табиғи апаттардан көп шығынға ұшырап отырды. Әсіресе, ауық-ауық қайталанып тұрған жұттардың зияны елеулі болды.<br /> Патриархалдық-феодалдық өндірістік қатынастарда патриархалдық-рулық идеология сарқыншақтары шешуші қызмет атқарды, бұл идеология феодал-шонжарларға ғана қызмет етіп, рулық көмек деген желеумен феодалдық-тәуелділіктегі шаруаларды қанаудың қатаң түрлерін бүркемелеуге көмектесті. Халық бұқарасы екіжақты, феодалдық-отарлық қанаудың ауыр зардаптарын тартты. 1822 ж. жарғы бойынша қазақ халқы патша үкіметіне жасақ төлеуге (әрбір жүз бас малдан бір мал) міндетті болды. [[Жасақ]] пен басқа да қазыналық алымдар көлемін ауылдар үшін отарлық басқару аппаратының жергілікті өкілдерімен бірге [[елубасы]]лар белгіледі. Қазақ халқы қазынаға төленетін ресми салықтардан басқа болыстардың қарамағына түсетін «қара шығын» деп аталатын алым төлеп отырды. Қазақтың феодалдық билеуші тобы патша үкіметі өкілдерімен бірге жергілікті жерлерде отарлық саясатты жүзеге асырудың негізгі тірегіне айналды. ===«Уақытша ереже»=== 1868 ж. қабылданған «[[Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарының дала аймақтарын басқарудағы уақытша ережесі]]» Қазақстанды отарлық игеруді жеңілдетіп, орыс помещиктері мен өнеркәсіп буржуазиясының экономик, мүддесін көздеді. Оны жүзеге асыру нәтижесінде әкімшілік басқару, жер мәселесі, сот ісі мен алым-салық жүйесі саласында айтарлықтай өзгерістер қалыптасты. Жаңа әкімшілік құрылыс жергілікті ерекшеліктерді жойып, байырғы рулық байланыстарды күйретуге тиісті болды. «Уақытша ережеде» қазақ қоғамын руына қарай бөлу мүлде ескерілмей, оған территориялық принцип негізге алынды. Соның салдарынан Қазақстанның барлық жері үш: '''''Түркістан''''', '''''Орынбор''''' және '''''Батыс-Сібір''''' генерал-губернаторлықтарына бөлінді де, оларды генерал-губернаторлар басқарып, барлық әскердің және азаматтық өкіметтің билігін өз қолына жинақтады. Әр [[генерал-губернаторлық]] бірнеше облыстан құралды. Өз кезегінде әр облыс уездерге бөлінді. Мыс., Батыс- Сібір генерал-губернаторлығына қарайтын Семей облысы Семей, Көкпекті, Зайсан, Баянауыл, Қарқаралы және Өскемен уездерінен құрылды. Уездер жеке-жеке әкімшілік бірлік болып табылатын болыстар мен ауылдарға бөлінді. Бұларға облыс және уездік орыс әкімшілік ([[Генерал-Губернатор|генерал-губернатор]], облыс және уездік бастықтар) басшылық жасады. Тек болыстар басшылығына ғана қазақ халқының өкілдерінен болыстық басшылар сайланып, әкімшілік ауылдарды сол болыстың басшылары тағайындайтын [[ауыл старшыны|Ауыл старшындары]] басқарды. Ауылнайлар ел ішінде тәртіп сақтау және саяси өкімет билігін жүзеге асырып, алым-салық жинаумен айналысты, билер сотының шешімдерін іске асырды. Сөйтіп, болыс басшылары реформаны жүзеге асыру кезеңінде отарлық басқару аппаратының басты тірегіне айналды, әскери күш те солардың қарамағында болды. Реформадан кейін бұрынғы ұлан-ғайыр басқару аудандары (округтер мен ірі болыстар) неғұрлым ұсақ әкімшілік бірліктерге бөлшектеніп, жергілікті жерлерде патша әкімшілігінің билігі күшейе түсті. Патша үкіметі ірі руларды әр түрлі болыстарға ыдырату арқылы бұрын кең-байтақ аудандарда бірегей қожалық еткен ру ақсақалдары билеген қазақ қоғамының рулық негіздеріне қатты соққы берді. == XIX ғасырдың соңындағы Қазақ жеріндегі жағдай == === Отарлық саясат === [[Реформа]] отарлық қанауды бұрынғыдан да күшейте түсті, алым-салықтың көлемі едәуір ұлғайды: әр үйден жиналатын түтін салығы жер төлемімен. бірге жылына ''1,5 сомнан 3,5 сомға'' дейін өсті. Бұл салықтардың негізгі ауыртпалығы - олардың мөлшері салық төлеушілердің материалдық әл-ауқатына байланысты болмағандықтан, қазақ шаруаларының иығына түсті. Реформа отарлық езгімен қатар феодалдық қанауды да күшейтті, өйткені ауылдар арасында салықтарды бөлу болыс басшыларының қолдарында болды да, олар бар ауыртпалықты қарамағындағы кедей де тәуелді ауылдарға артты. Әсіресе негізінен болыс әкімшілігін ұстауға жұмсалатын, ''«[[қара шығын]]»'' деп аталған салықты жинау барысында жөнсіз қиянатқа жол берілді, ресми салықтарға ешқандай бақылау жасалмай, олардың көлемі жиі-жиі өсіп кетіп отырды. Патша үкіметі қазақ еңбекшілерін отарлық талау мен қанауға барынша мүмкіндік тудырып, Қазақстан өндіргіш күштерінің дамуына тұсау салып отырған патриархалдық-феодалдық қатынастарды сақтауға мүдделі болды. Отарлық саясат Қазақстанды империяның аграрлы шикізат көзіне айналдыруға бағытталды, оның қоғамдық-экономикалық жағынан жан-жақты дамуына тежеу салды. Соған қарамастан, Қазақстанның жалпыресейліқ экономика жүйесіне қосылуы Ресей капитализмінің артта қалған Қазақстан экономикасына игі ықпал етуіне мүмкіндік тудырып, қазақтардың қарапайым шаруашылығының негіздерін өзгертуге мәжбүр етті, ол бірте-бірте өзінің томаға-тұйықтығынан шығып, тауарлы-ақша қатынастары өрісіне тартылды. Қоғамның патриархалдық-феодалдық негіздерімен қарама-қайшылық барысында Қазақстанда капиталистік қатынастардың ену жолы тым баяу болып, 19 ғасырдың соңында бұл құбылыс аяқтала қоймаса да, шаруашылықты жүргізудің жаңа түрлері қазақ экономикасын жан-жақты қамти бастады. Феодалдық-рулық билеуші топтың қауымдық жерлерді тартып алуы кең қанат жайған 19 ғасырдың соңғы ширегінде патриархалдық-феодалдық қатынастардың ыдырау құбылысының жеделдей түсуі нәтижесінде және сахараға ене бастаған капиталистік қатынастардың ықпалымен қазақ ауылдарында таптық жіктелу одан әрі айқындала түсті. Мал мен жайылымдықтар негізінен байлардың қолында болды. Малмен күнелткен қазақ кедейлерін жерден айырып, қайыршылыққа ұшырату, орта ғасыр кезіндегіден де жедел жүргізілді; олардың көпшілігі мал шаруашылығын тастап егіншілікке ауысты, бірқатары жұмыс іздеп кәсіпшіліктерге шұбырды, батырақтыққа көшті. Міне, осындай отаршылдық қанау кедей шаруалардың еңсесін басып, тұрмыстарының одан ары ауырлап, кедейлене түсуіне әкеліп соқтырды. Патша отаршылдарының халықты қанау саясаты мен ел өкімдерінің шектен тыс зорлық-зомбылықтарын, әділетсіздіктерін ''Шортанбай'', ''Дулат'' пен ''Бұқар жырау'' өз өлең-жырларында аяусыз сынады. === Шаруашылығы === 19 ғасырдың соңғы ширегінде Қазақстанда [[жалдамалы кәсіпшілік]] етек алды, бұл капиталистік қатынастардың енуімен, қарапайым көшпелі шаруашылықтың ыдырауымен, мыңдаған отбасыларын үйреншікті [[мал шаруашылығы]]н тастап, тіршілік қамымен басқа кәсіп іздеуге мәжбүр еткен қазақ қауымында таптық жіктелудің шиеленісіп, тереңдей түсуімен тікелей байланысты болды. Кедейлердің басым көпшілігі байларға, орыс кулактары мен казактарға батырақтыққа жалданып, ауыл шаруашылығындағы жалдамалы жұмысты кәсіп етті. Ерікті жұмыс күші тауарға айналды. Жері мен басқа да өндіргіш құралдарынан айырылған қазақ кедейлерінің басым көпшілігі өздерінің жұмыс күшін сататын жалдамалы батырақтарға айналып, патриархалдық-феодалдық тәуелділіктің қандай түрінен болса да ерікті қазақ ауыл шаруашылық пролетариатының қалыптасуына жағдай туды. Сонымен қатар қанаудың патриархалдық-феодалдық түрлерін сақтай отырып, жалдамалы еңбекті пайдалануға көшкен байлардың да жағдайы нығая түсті. Сөйтіп, кедейлердің батыраққа айналуы қазақ ауылдарында әдеттегі құбылыс болып, барған сайын кең қанат жайды. Мүліктік жіктелу, әсіресе, айтулы жұттардан кейін барынша айқындалып, өндіргіш құралдарынан жұрдай болған мыңдаған шаруалар бұқарасын жалдамалы еңбекке ауысуға мәжбүр етті. 19 ғасырдың соңғы ширегінде Ресей мен Қазақстанның өнеркәсіпті аудандарының арасында товар айырбасы кең қанат жайып, товар өндірісінің өсуіне жағдай тудырды және қарапайым шаруашылықтың томаға-түйықтығын жоюға жол ашты. Қазақтар [[жәрмеңке]]лерге мал және мал өнімдерін апарып, олардан Ресейден әкелінген мата, киім-кешек, қант, ұсақ-түйек заттар т. б. алатын болды. Семей облысында ''Ботов (Қоянды)'' және ''Шар'' жәрмеңкелерінің маңызы зор болды. Бұл аймақта [[сауда]] ісінің дамуына Семей облысы арқылы Батыс Қытаймен және Орта Азиямен кең келемде сауда қатынасын қалыптастыруға мүмкіндік берген өте қолайлы географиялық жағдай көп көмегін тигізді. Сауда ісінің мұнша кең қанат жаюы қазақ жерінде сауда капиталының туғандығын дәлелдейді. Товарлы өндіріс жолына түскен мал шаруашылығымен айналысатын ірі байлар дәулетінің артуы, би-феодалдар қолындағы капиталдың өсуі ауылдарға товарлы-ақша қатынастарының одан әрі кең көлемде енуіне қажетті жағдай жасады. Қарызға (үлестіріліп) берілген өнеркәсіп товарлары құнын өтейтін алым-салықтар мен басқа да мал шаруашылық өнімдерін жинау үшін жалдамалы адамдар мен товар сатып алушы-алыпсатарлар бүкіл қазақ даласын аралап қаптап жүрді. Ресей базарының тез ұлғая түскен мал мен мал шаруашылығы шикізатына деген сұранысына тікелей байланысты алыпсатарлар қызметі де кең қанат жайды. Осының барлығы қазақтардың томаға-тұйық көшпелі қарапайым шаруашылығына товарлы-ақша қатынастарының кеңінен енуіне, Қазақстанның Ресеймен сауда-экономиалық байланыстарының нығаюына игі әсер етті. Патриархалдық-феодалдық қатынастардың ыдырап, Қазақстан экономикасына капиталистік қатынастардың енуіне мүмкіндік берген Қазақстан мен Ресейдің шаруашылық жағынан жақындасуы 19 ғасырдың 2-жартысында шаруашылықтың түрлі салаларында елеулі өзгерістер мен алға басушылыққа апарып соқты. Мұндай өзгерістер ең алдымен мал шаруашылығы мен [[егіншілік]]ті қатар дамытып, көп жағдайда жартылай отырықшылық сипат алған Қазақстанның солтүстік және солтүстік-шығыс аудандарында айқынырақ көріне бастады.<br /> Қазақ халқының отырықшылыққа көшуі және егіншілік кәсіппен айналысуы 19 ғасырдың соңғы ширегінде одан әрі өрістеді. Бұл жолда жердің байлар қолына топтастырылуының ұлғая түсуі мен өлкені отарлаудың күшеюіне байланысты патша үкіметінің едәуір жерді тартып алуы себепті белгі бере бастаған жер тапшылығы шешуші қызмет атқарды. Байлар ең шұрайлы шабындықтар мен жайылымдықтарды өздері иеленіп, кедейлерді кіріптар тәуелділікке түсірді, қатардағы көшпенділердің жағдайын әлсіретіп, олардың қолдарындағы малын айтарлықтай шығынға ұшыратты. Міне, осының барлығы да кедейлердің бұрынғыша өмір сүрулеріне мүмкіндік бермей, отырықшылыққа көшіп, ендігі күнкөріс көзін егіншіліктен іздеуге мәжбүр етті. Егер бұған дейін егіншілік мал шаруашылығының қосалқы демеушісі қызметін ғана атқарса, енді 19 ғасырдың соңғы ширегі мен 20 ғасырдың басынан ол қазақ шаруаларының тіршілік етуінің негізгі көзіне айналды. Шаруалардың едәуір бөлігі бірте-бірте жартылай отырықшылыққа көшіп, оны егіншілікпен, кәсіпкерлікпен және отырықшы егін шаруашылығымен ұштастыра түсті. Түрлі рулардың өкілдерінен құралған ауылдардың пайда болуы осы кездің өзіне тән құбылысқа айналды. Малынан айырылып, жұтап қалған көшпенділер егіншілікпен шұғылдануды күнкөріс етудің бірден-бір көзі деп біліп, жатақ ауылдарына барып қоныстана бастады. Олармен қатар орта шаруалар мен тіпті жекеленген байлар да жер өңдеумен айналысып, егіншілік пен отырықшылыққа бой ұрды, соның нәтижесінде егіншілік товарлық сипат алды. 19 ғасырдың 80 ж. қазақ шаруаларының жаңа әлеуметтік тобы - қала жатақтары пайда болды, олар рулық байланыстардан қол үзіп, [[кулак]]тар мен егін шаруашылығымен айналысатын қала халқына өздерінің жұмыс күштерін сату үшін қала мен қала төңіректеріндегі селоларға кіре бастаған қазақ қоғамының мейлінше кедейленген қайыршы бөлігі еді.<br /> Қазақтардың отырықшылыққа ауысып, егіншілікпен айналысуы тап күресін бұрын болмаған деңгейде шиеленістіріп жіберді. Көшпелі кедейлердің отырықшылық пен егіншілікке ауысуы барысында жер үшін қақтығыстар күшейді. Көшіп-қону еркіндігін шектегісі келмеген, сонымен қатар көшпелі кедейлердің бір бөлігінің басқа топқа қосылып, феодалдар өктемдігінен ішінара болса да азат болуын қаламаған ауқатты адамдар мен ауылдардың ықпалды шонжарлары қатты қарсылық жасады. Орталық Ресейде жер тапшылығының зардабын шеккен орыс және украин шаруаларын Қазақстанға әкеліп қоныстандырудың патша үкіметі үшін маңызы зор болды. Басыбайлылық правоны жоюдың Ресейде аграрлық мәселені шеше алмағаны белгілі. Сондықтан да қайта қоныстандыру патша үкіметінің аграрлық саясатының аса маңызды бір бөлігіне айналды, ол Сібірді, Қазақстанның солтүстік, батыс, орталық және оңтүстік-шығыс аудандарын отарлау арқылы шаруалардың революциялық қозғалысын әлсіретуді мақсат етті. Егер 19 ғасырдың ортасында Қазақстанда не бары жүздеген қоныс аударушы орыс шаруалары ғана болса, 1897 жылғы санақ мәліметтері бойынша қазақ жеріне көшіріп әкелінген, негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын орыстар мен украиндар саны жарты миллионнан асып кетті. Қазақ және орыс еңбекшілерінің ортақ тіл табысуы нәтижесінде бұл қайта қоныстандыру қазақ шаруаларының отырықшылыққа көшіп, егіншілікпен айналысуын тездетті, қазақ диқандарының шаруашылықты жүргізудің неғұрлым озық әдістерін (тәлімді егіншілік, жаңа дақылдар: бидай, арпа, сұлы т. б. өсіру) игеруге ықпал етті. Қазақ шаруалары мен қоныстанушылар арасындағы шаруашылық байланыстар орыс шаруалары үшін де маңызды болды, олар қазақтардан мал бағуды, суармалы егістікке тән байырғы еңбек машықтарын үйренді. Қазақстанда егіншілік кәсібі бұрыннан бар болатын, бірқатар аудандарда орыс шаруалары келуден көп бұрын басталған егін шаруашылығына көшу қазақ қоғамының өз ішінде белгілі бір қажеттіліктер өмірге әкелген өзгерістер еді.Қазақтардың егіншілікпен айналысуға бет бұруы жекелеген аудандарда тікелей орыс шаруаларының ықпалымен жүзеге асырыла бастағанына қарамастан, егін шаруашылығын Қазақстанға сырттан, орыс шаруалары әкелді деуге әсте болмайды, олар бұл саланың дамуын жеделдетіп, бірқатар сапалық өзгерістер ғана енгізді. Сөйтіп, Ресейде капитализмнің дамуына байланысты Қазақстан экономикасында белгілі дәрежеде алға басу байқалған бұл кезеңге көшпелі тұрмыс-салтынан жартылай көшпелі, жартылай егіншілікті немесе толық отырықшылықты егін шаруашылығына ауысу сипаты тән. Тұтас алғанда патриархалдық-феодалдық құрылысқа негізделген көшпелі мал шаруашылығы өте күрделі дағдарыс жағдайын бастан кешкеніне қарамастан, 19 ғасырдың ақырында Қазақстанда өндірістің басым саласы болып қалды. 19 ғасырдың 2-жартысында Ресей өнеркәсіп капиталының Қазақстанға экономика, ықпалы күшейе түсті. ===Өнеркәсібі=== Отарлық қанау жағдайындағы Қазақстанның өнеркәсібі: ауыл шаруашылық өнімдерін алғашқы өңдеу және ''Жезқазған'', ''Қарсақбай'' т. б. пайдалы кен қазбаларын игеру бағытында дами бастады. Ресей капитализмінің Қазақстанды шикізат базасы және империяның өнеркәсіп товарларын өткізу көзіне айналдыруға ұмтылуының нәтижесінде өлкеде ауыл шаруашылық шикізатын өңдейтін ұсақ өнеркәсіп орындарының маңызы артты. Мыс., Семейде тері илеу, сабын қайнату заводтары, қасапхана, қой терісін өңдеу, сыра ашыту т. б. кәсіпорындар болды. Қазақстанда қалыптаса бастаған ұлттық буржуазия өз капиталын негізінен сауда-өсімқорлық операцияларға, ауыл шаруашылық шикізаттарын өңдейтін фабрика-завод кәсіпорындарына жұмсады. Капиталистік кәсіпорындардың пайда болуы қазақ ауылдарындағы таптық жіктелуді одан әрі тереңдетіп, ұлттық жүмысшы табын қалыптастыра бастады. Қазақстан қалаларының одан әрі өркендеуі маңызды қызмет атқарды. Егер бұрын қалалар сауда-әкімшілік пункттері ғана болып есептелсе, 19 ғасырдың соңғы ширегінде ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін өнеркәсіп орындарының дамуына байланысты олардың көпшілігі өлкенің аса маңызды сауда және мәдени орталықтарына айналды. Мыс., 1860 ж. Семей қаласының тұрғындары 9420 адам болса, ол 1903 ж. үш еседен астам өсіп, 31 мың адамға жетті. 19 ғасырдың соңғы ширегінде басқа да қалаларда қазақ халқының саны едәуір ұлғайды. ==Мәдениет және ағарту ісі== Қазақстанның Ресейге қосылуы елге озық ойлы демократиялық орыс мәдениетін енгізуге қолайлы жағдай жасады. Бұған бірқатар уездік қалалар мен селоларда орыс-қазақ мектептерінің ашылуы белгілі дәрежеде ықпал етті, 19 ғасырдың соңғы онжылдығында ғана бірнеше мыңдаған қазақ балалары бастауыш білім алды. Үкіметке сенімді қызметкерлер мен тілмаштар әзірлеуді көздеген патша әкімдерінің отаршылдық мақсаттарына қара¬мастан, халық бұқарасының көзін ашып, білім тарату жолында күрескен орыстың озық ойлы зиялыларының табанды қызметінің арқасында орыс мектептері қазақтың демокр. интеллигенциясын қалыптастыруға жағдай туғызды. 1887 ж. Семей облысындағы 88 оқу орнының 8-і орыс-қазақ мектеп-интернаты, 15-і татар мектептері болып, оларда 854 шәкірт оқып білім алды. Абайдың балалары: Әбіш, Мағауия, қызы Гүлбадан орыс мектебінде оқыған. Далалық өлке мәдениетін өркендетуде ғылыми қоғамдар мен мәдениет-ағарту мекемелері маңызды қызмет атқарды, олар Қазақстан экономикасының дамуын сипаттайтын әр түрлі мәселелер жөнінде ғылыми деректер жинап, қорытып жариялаумен айналысты, өлкенің табиғи байлықтарын, тарихын, этнографиясын, ауыз әдебиеті үлгілерін зерттеді. Орыс мәдениетін, ғылым мен білімді насихаттауды, қазақтардың рухани және материалдық мәдениетін зерттеуді мақсат еткен бұл ұйымдардың қызметі терең прогрессивті сипатта болды. Қазақстанның бірқатар облыстық қалаларында ашылған Орыс географиялық қоғамының жергілікті бөлімдері мен бөлімшелері өлкеде айтарлықтай зерттеу жұмыстарын жүргізді. Мыс., 1877 ж. Омбы қаласында ұйымдастырылған Орыс географиялық қоғамының Батыс-Сібір бөліміне ілесе Семей қаласында оның бөлімшесі ашылды (қ. Орыс географиялық қоғамының Семей бөлімшесі). 1868 ж. облыс басқармалар жанынан ашылған статистикалық комитеттер өлке экономикасын зерттеумен айналысты. 19 ғасырдың ақырында барлық облыстар мен уездік қалаларда халық ісімен айналысатын қоғамдар құрылып, 70-80 ж. қоғамдық кітапханалар, оқу залдары, музейлер ұйымдастырыла бастады. 2 класты орыс-қазақ училищелерінің жанынан кітапханалар ашқан қазақтың аса көрнекті ағартушысы және демократы [[Ыбырай Алтынсарин|Ы.Алтынсариннің]] белсенді қызметі де осы кезеңге сай келеді.<br /> 19 ғасырдың 2 жартысы - 20 ғасырдың басында Семейдің мәдени өмірінде жер аударылып келген саяси орыс [[интеллигенция]]сы - халықшылдар, социал-демократтар маңызды қызмет атқарды. Олардың бірқатары жергілікті халық арасында ағартушылық жұмыстарын жандандыруға белсене араласты (кітапханалар, оқу залдарын, халық үйлерін, музейлер т. б. ашу), бұл Ресейдің артта қалған отар аймақтарына, сөз жоқ, игі ықпалын тигізді. Мыс., Абай үзбей кітап алып, оқып тұрған Семей қоғамдық кітапханасында осы саяси жер аударылған кісілердің табанды еңбегінің нәтижесінде тарихтан, экономикадан, философиядан сол кезең үшін аса құнды саналатын еңбектер, орыс және батыс еуропа әдебиеті мен күнделікті баспасөздің озық үлгілері жинақталды. 1878 ж. Статистикалық комитеттің құрылуы қаланың мәдени өміріндегі үлкен жаңалық болды. Ол негізінен Семей облыс бойынша статистик, мәліметтерді жинап, қорытындылаумен айналысты. Статистик, комитет саяси жер аударылғандардың көмегімен өлке географиясын, тарихын, экономикасын, рухани мәдениетін зерттеу жұмыстарына басшылық жасады. 1886 ж. Е. П. Михаэлистің ұсынуымен Абай Семей облыстық. статистикалық комитетіне мүше болды. Абайдың саяси жер аударылған орыс интеллигенциясымен тығыз байланысы ақынның орыстың революциялық-демократиялық ағартушылық талантының ашыла түсуіне игі әсерін тигізді. Бұл жақындасу Абайдың орыс әдебиетімен, сол арқылы бүкіл әлем мәдениетімен танысуына мумкіндік туғызып, озық ойлы орыс мәдениетін игеруге бағыт сілтеді.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref><ref>Сулейменов Б. Аграрный вопрос в Казахстане в последней трети ХІХ - начале XX в. - А.-А., 1963</ref><ref>Бекмаханов Е. Очерки истории Казахстана XIX в. - А.-А., 1966</ref><ref>Ауэзова Л. М. Исторические основы эпопеи «Путь Абая». - А.-А., 1969</ref><ref>Қазақ ССР Тарихы. 3 т. - А., 1979.</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Абай энциклопедиясы]] pw705bpjg99drjb61ov7wyetm4iw2pq 0 71251 3578958 3577823 2026-04-08T12:48:31Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578958 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Koshegulov Shaymardan.jpg|right|250px|thumb]] '''Шәймерден Қосшығұлұлы''' (Көкшетау оязы, Қотыркөл болысы, 1874–1932) - [[Көкшетау]] мешіті жанындағы интернаттың мұғалімі. 19 ғасырдың 90-жылдары - 20 ғасырдың бас кезінде патша үкіметі қазақ өлкесін уысында берік ұстау үшін оны басқарудың дін мекемелері мен мектептерді де қамтитын жаңа тәртіптерін енгізді. 1901 жылы патша әкімшілігінің жарлығы бойынша [[Петропавл]], Көкшетау, [[Павлодар]] өңірінде мешіттер жабылып, молдалардың мұсылман дінінің заңы - шариғат жолымен қызмет атқаруына тыйым салынды. Мұндай әрекеттер халық арасында наразылық тудырып, ел ішінде дүмпулер туғызды. Патшалық Ресейдің қазақ даласындағы бұл отарлық саясатына қарсы Көкшетау молдасы Наурызбай Тала сұлы және оның көмекшісі Шәймерден қауым арасында белең ала бастаған демократиялық озық ой-пікірді, азаттық қозғалысты біріктіріп өлкені тұтас қамтитын мүфтиге бағынатын, дербес діни панисламдық ұйым құруды көздеді. Өз қимыл-әрекеттерінің пәрменділігін, ықпалын арттыру үшін қазақ жұртына құрметті де беделді адамдарға иек арту мақсатымен ол Абайға екі рет хат жолдаған. Ол хатында Абайды: «Баяғы дәурен етті де, өлетін заман жетті де... Барлық жай-жапсарды айтып, ақылдасуға... қазақтың мүддесін шағып ойласуға...» (Абай тағылымы. - А., 1986, 424-6.) шақырып, ақынды ел қамын ойлайтын, қалың елге мұратты жол нұсқайтын кемеңгер ақылшы, ақ ниет қамқоршысы ретінде таныған. Бұл хаттар патша әкімшілігінің қолына түсіп, Шәймерден 1903 жылы тұтқындалып, 5 жылға түрмеге қамалады.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> Көрнекті [[Алаш]] қайраткері, діндар '''Шаймерден Қосшығұлұлы''' 1874 жылы [[Ақмола облысы]], [[Көкшетау уезі|Көкшетау оязы]], [[Қотыркөл болысы]]нда туған. [[Керей]] руының [[Ақсары]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.minber.kz/2012/01/er-esimi-eskerusiz-qalmasa/|title=Ер есімі ескерусіз қалмаса… – Мінбер|access-date=2021-05-04}}</ref> Жас шағында ауыл молдасынан хат таниды, кейін Көкшетаудағы Науан хазірет медресесінде және Бұхарада оқиды. Мұнан соң осы қалада 1886 жылы жұртшылық қаржысымен салынған, Мезгіл болысының азаматы Наурызбай (Науан хазірет) Таласұлы ұстаған мешіт жанындағы интернаттың мұғалімі болады. Бұл кезде ол ұстазымен бірігіп, [[Ресей]]дің шоқындыру саясатына ашық қарсы тұрады. 1903 жылы [[Абай Құнанбайұлы]] сынды қазақтың білікті, сыйлы азаматтарына патшалық режимнің оспадар әрекеті туралы және осыған байланысты бас қосу жөнінде екі мәрте хат жазады. Осы күресі үшін имам Н.Таласұлы екеуі абақтыға жабылады. Жандармерия тексергенде, Көкшетау мешітінен «цензура» өткізбеген 164 кітап және күмәнді қолжазбалар шығады. Ақыры патша өкіметі 1903 жылы шілдеде Шаймерденге - 5 жыл, Науанға - 3 жыл кесіп, Үркіт генерал-губернаторының бақылауына Батыс Сібірге жіберіледі. Бұл жерден оларды Якутияға жер аударады. Осы заңсыздықты [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Ә.Бөкейхан]] мен М.Сералин жауапты орындарға, орыс зиялыларына дәлелдеп айта жүріп, бірнеше министрдің қабылдауында болып, оларды 1905 жылы наурызда босатып алады. Осы жылы М.Тынышбайұлы, С.Шипабекұлы секілді қайраткерлермен бірге Петерборға барып, патша өкіметіне қарсы шеруге қатынасады. Сонан соң Нижний Новгородта ашылған жалпыресейлік мұсылмандар съездіне қатысады. Елге келген соң күрескер азаматты халық 1906 жылғы I Мемлекеттік Думаға депутат етіп сайлайды. Бірақ ол бұл жолы «орыс тілін білмейді» деген желеумен депутаттыққа тіркелмеген. Ресми өкімет, халықты сатып жүрген тілмаштар қайраткер туралы неше түрлі алыпқашпа сөз таратқан. Бұл шақта қайраткер Балықты көлдегі алты бөлмелі ағаштан қиып салған үйін мектепке айналдырып, орыс мұғалімін жалдап, балалардың оқу шығынын өзі көтерген. I [[Мемлекеттік Дума]] таратылған соң, патша II Думаға сайлау жарлығын шығарғанда қайраткерді халық тағы да парламентке ұсынады. Ол Петерборға аттанады. Дума мүшесі болады. Бұл Дума да таратылғанда қайраткер өз қаржысымен астанада татардың «Улфат» (Бірлесу) газетіне қосымша ретінде «[[Серке газеті|Серке]]» газетін шығарады. Қазақтан кісі сайланбаған III Думаға «Жер туралы» Заң жөнінде сұрау (запрос) салады. 1907 жылы [[Алаш]] көсемі Ә.Бөкейханның тапсырмасымен Түркияға барып, үкімет, парламент басшыларымен кездеседі. Түріктің бір газеті арқылы II Николайға мәлімдеме жасайды. Діндар 1917–1919 жылдардағы [[Алаш қозғалысы]]нан да шет қалмайды. [[Кеңес үкіметі|Кеңес өкіметі]] оны 1931 жылы Петропавл түрмесіне жабады. Әбден қиналған, саясаттан теперіш көрген қайраткер 1932 жылы [[Омбы]] жерінде қайтыс болады.<ref>«Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1874 жылы туғандар]] [[Санат:Ақмола облысында туғандар]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:1932 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш Орда қайраткерлері]] [[Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары]] [[Санат:Ресей Мемлекеттік Думасының депутаттары]] {{Bio-stub}} jvandeyyqca3qg4k78k4jcgjtpl3nvf 0 71921 3579174 2519393 2026-04-09T04:37:28Z ~2026-21764-38 179640 3579174 wikitext text/x-wiki '''Абыралы Мырзабаев''' (1827-1918), [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] елінің адамы. Абайдың «Абыралыға» деген өлеңі бар. Абайдың інісі Ысқақ Құнанбаев болыстық құрғанда, Абыралы 6 жыл оның кандидаты болған. Өзі оқымаған адам болса да ораза-намаздан қалмаған. Содан барып «''Абыралыға''» деген өлеңі туған. Абыралының бейіті «Қосқұдық» деген жерде. [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|Әуезов]]: {{Start citation }} «Абайдың біртіндеп өсуіне қонымды, сыйымды тек Абай ғана айтарлық өлеңдер болса, неге беземіз? «''Абыралыға''», «''Сап-сап көңілім''», «''Тайға міндік''», «''Жарк етпес''» Абай жазуға лайық емес деп кім айта алады. Осылардан реалист сатирик болатын сыншы, ойшыл Абай көрініп тұрған жоқ па? «''Абыралыға''» тіпті қызық, «пошел» деген орыс сөзімен Құран аятын араластыра мысқылдайды, богохульство... бұны да Абай ғана айта алады» {{End citation}} деген («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 47-бет).<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601- 282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1827 жылы туғандар]] [[Санат:1918 жылы қайтыс болғандар]] {{stub}} 393unm3obxmyd8p9f8gz9tvbvoc0t6m 0 73950 3579187 3369491 2026-04-09T04:42:59Z ~2026-21764-38 179640 3579187 wikitext text/x-wiki «Кей пьесалар туралы пікірлері» - жазушының мақаласы. [[Арап]] әрпімен 20-ншы жылдары жазылып, [[қолжазба]] күйінде сақталған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Шығармаларының елу томдық толық жинағының 11-томына енгізілді. Жазушы «[[Жорық]]» және «[[Қанжар]]» деген екі пьесаға өз пікірін білдірген, бірақ олардың авторларының кім екенін, жазылу себебіне токталмаған. Алғашкы пьесаның мазмұнына қысқаша токталып, арзанкол шығарма күтіп қалган, жеңіл-желпі, еліртпе, есірік қызықты баяндайтын [[Америка]] мен [[Еуропа]]ның киноларындағыдай «декоратив, детектив боп шолжайып қалған» деп тұжырымдайды. Ал «Қанжар» туралы сөз еткенде, ол [[кавказ]] тұрмысынан алынып жазылғандықтан, «бұрынғы үлгідегі орыс жазушыларының сарынын еске түсіреді», жарқылдақ, бұрқ-сарқ қайнаған арзан өмірдің сарынымен кеткен. Күнделікті саяси, шаруашылық тақырып болмай, жат, ұғымсыз ортаға түсіп кеткен. Сондықтан автор салт-саналык, саяси қатеге ұрынған дейді.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан әдебиеті]] {{Stub}} 1919439no0c0b4mocce91a7cvfcy4uj 0 74598 3579035 2752498 2026-04-08T16:50:22Z Rasulbek Adil 176232 3579035 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Ақтау қаласындағы Қазақстан ішкі істер министрлігінің оқыту орталығы |Қысқартылған аты = АқҚІІМОО |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = |Бұрынғы атауы = Қазақстан ішкі істер министрлігі училищесі |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1997 жыл]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Арнаулы орта оқыту орны |Басшының лауазымы =Директор |Фио лауазымы = [[Оңайбек Нұрасылұлы Әбділов]] |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 120 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Ақтау]] |Метро бекеті = |Кампус = қалалық |Мекенжайы = 4 шағын аудан |Сайты = |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 43|lat_min = 15|lat_sec = 09 |lon_dir = E |lon_deg = 76|lon_min = 55|lon_sec = 36 |CoordScale = 3000 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |edu_region = KZ }} '''Қазақстан ішкі істер министрлігі училищесі''' – арнаулы орта оқу орны. == Тарихы == [[Маңғыстау облысы]]ның ішкі істер органдарын кадрмен қамтамасыз ету мақсатында 1997 жылы [[Ақтау]] қаласында 120 адамдық толықтыру лимитімен құрылған. == Директорлары == Алғашқы бастығы, [[полиция]] подполковнигі Ю.М. Югай (1997 – 99), кейіннен полиция майоры А.О. Бегендіков (1999 – 2002) басшылық етті. 2002 жылдан бастап училищені полиция полковнигі, техникалық ғылыми докторы, академик [[Оңайбек Нұрасылұлы Әбділов|О.Н. Әбділов]] басқарады. == Оқу-техникалық базасы және іс шаралары == [[Училище]] құрамы дайындық кезінде «Интернет» әлемдік жүйесін, «Юрист» базалық бағдарламасын пайдалана алады. Қызметтердің барлық түрлері бойынша сұрақтар қамтылған кешенді көшпелі сабақтар тәжірибеге енгізілген. Училище бастығы О.Әбіловтың ұсынысымен Ақтау қаласының орта мектептерінің жоғары сыныптарына арналған 2 жылдық «Жас полицей» дайындық курстары ашылды. Мектеп оқушылары арасындағы қылмысты болдырмау мақсатында училище базасында биылғы оқу жылынан бастап «Ұлан» аула клубы құрылып, «Мерген», «Тастүлек», «Полицияның жас досы», «Жас тергеуші» үйірмелері жұмыс істеуде. Әлеуметтік қорғау, полиция қызметкерлеріне заңдық көмек көрсету және жеке құрам арасындағы қылмысты, заң бұзушылықтардың алдын алу мақсатында училищеде «Қорғаушы» ерікті қоғамдық құрылымы жұмыс жасайды.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007 </ref> <ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978; </ref> <ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997; </ref> <ref>«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998; </ref> <ref>«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000; </ref> <ref>«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; </ref> <ref>«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002; </ref> <ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002; </ref> <ref>«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006; </ref> <ref>«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006; </ref> <ref>«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006; </ref> <ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007. </ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Қазақстан жоғарғы оқу орындары]] {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} {{Stub}} [[Санат:Маңғыстау облысы колледждері]] sw9q9id3dh0qn13zqq5fn4xz3nv842o 0 75238 3579489 2094924 2026-04-09T08:44:41Z 1nter pares 146705 3579489 wikitext text/x-wiki '''Қанапия Доспамбетқызы''' (1840 жылы ш., [[Маңғыстау]] өңірі – ө. жылы б., сонда) – [[ақын]]. Ел ішінде оның «[[Сүгірәлі ауылы шабылғанда]]» деген тарихи тақырыпқа шығарылған толғау-дастаны сақталған. Қанапияның әкесі Доспамбет батыр 1853 жылы [[Хорезм ханы|Хиуа ханы]] шапқыншыларының қолынан елі мен жерін қорғау жолында мерт болған. Батырдың 13 жасар қызы Қанапия. осы қанды оқиғаны жырмен баяндап, әкесінің рухына арнап жоқтау шығарған. Бұдан басқа Қанапия ақын туралы толық деректер жоқ.<ref>«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007 </ref> <ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978; </ref> <ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997; </ref> <ref>«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998; </ref> <ref>«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000; </ref> <ref>«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; </ref> <ref>«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002; </ref> <ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002; </ref> <ref>«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006; </ref> <ref>«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006; </ref> <ref>«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006; </ref> <ref>«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007. </ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1840 жылы туғандар]] {{Stub}} q5a9va117dlh7f5k7j3dwtm90zht13b 0 80324 3579477 3281620 2026-04-09T08:28:29Z 1nter pares 146705 3579477 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Хорезмшах мемлекеті|өз атауы={{lang-fa|خارزم}}|статусы=[[Орталық Азия|Орталық]] және [[Оңтүстік Азия]] тарихи мемлекеті|p1=Селжүк әулеті|flag_p1=Seljuk Empire.png|құрылуы=[[1097 жыл]]|ыдырауы=[[1231 жыл]]|s1=Моңғол империясы|flag_s1=Flag of the Mongol Empire.svg|карта=Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|астана=[[Көнеүргеніш]] (1097–1212)<br> [[Самарқан]] (1212–1220)|қалалары=Көнеүргеніш, [[Исфаһан]], [[Мерв]], [[Балх]], [[Нишапур]], Самарқан, [[Рей (қала)|Рей]], [[Бұхара]], [[Жент (қала)|Жент]]|тілі=[[қыпшақ тілі|қыпшақ]], [[оғыз тілі|оғыз]], [[парсы тілі|парсы]], [[түрікмен тілі|түрікмен]]|діні=[[Ислам]]|валютасы=дирхам|халқы=5 000 000 адам ([[түркілер]] мен [[ирандық халықтар]])|басқару_формасы=[[монархия]]|династиясы=[[Аныштегіндер]]}} '''Хорезмшах мемлекеті''' немесе '''Хорезмшах империясы''' ({{Lang-fa|خوارزم (Ху‎āразм)}}; {{Lang-tk|Horezmşalar Döwleti}}) — [[1097 жыл|1097]] мен [[1231 жыл|1231]] жылдардың арасында [[Орталық Азия|Орталық Азияда]] орналасқан мемлекет, [[Аныштегіндер]] династиясымен биленген. ==Хорезмшах мемлекетінің өрлеуі== [[Орта Азия]]дағы жері бай, мәдениеті өркендеген мемлекеттердін бірі Хорезм мемлекеті болды. X ғасырдың соңында Солтүстік Хорезм билеушісі [[Мамун ибн-Мұхаммед]] елді біріктіріп, біртұтас қуатты мемлекет құрады. Хорезм мемлекетінің астанасы [[Көнеүргеніш]] қаласы болды. Мамун ибн-Мұхаммед өлгеннен кейін Хорезмде оның інісі II [[Мамун ибн-Мамун]] ([[999]]-[[1017]]) билік жүргізді. Өте ақылды бұл адам елдің тәуелсіздігін сақтау жолында көп жұмыстар атқарған. Көнеүргеніш, Бұхара қалаларында сәнді ғимараттар салдырған. Шығыстың ғұлама ғалымы [[Ибн Сина]] сол кезде Көнеүргеніш қаласының мәдени орталығында [[Бируни]]мен бірге өз ілімдерін халыққа дәріс оқу арқылы жеткізіп отырған. Хорезм мемлекетін сұлтан [[Махмұд Ғазнауи]] ([[998]]-[[1030]]) жаулап алуға әрекет жасады. 1014 жылы Ғазнауи Мамун Хорезмшахқа хат жолдап, оны қол астына бағындырғысы келетінін, егер осы хаттағы талап орындалмаса, Мамунды өлтіріп, басын шауып алатынын айтады. Мамун ибн-Мамун қойылған талаптарға көну Хорезмнің тәуеліздігінен айырылуымен бірдей екенін түсініп, хатқа жауап бермейді.1017 жылы шілде айында Хорезм мемлекетіне бірнеше мың әскерімен Махмұд Ғазнауи шабуыл жасап, Хорезмді бағындырды. XII ғасырдың бас кезінде [[Ануш-тегін Атсыз]] (1127-1156) салжұқ сұлтаны [[Санжар]]ды жеңіп, Хорезм мемлекетін біріктіру үшін күрес жүргізеді. Солтүстік-шығыста қыпшақтарға қарсы соғыс ашып, [[Жент]], батыста Маңғыстау жерін өзіне қосып алады. Атсыз шах уақытында Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік аймақтарына [[Қарақытай]] ([[қидан]]) тайпалары шабуыл жасап, [[1138]] жылы [[Шаш]], [[Ферғана]], [[Зеравшан]] және [[Қашқария]] өлкесін, [[1141]] жылы [[Мауараннахр]]ды жаулап алды. 1153 жылы [[Салжұқ Сұлтандығы|Салжұқ мемлекеті]] құлайды. 1156 жылы Хорезмшах Атсыз өлгеннен кейін, Хорезм тәуелсіздігінен қайтадан айырылады. ==Арслан кезіндегі Хорезм== Атсыз шахтың ісін алға қарай жалғастырып, Хорезм мемлекетін күшейтуге күш салған оның баласы Арслан (1156-1172) қарақытайлармен соғыс жүргізіп, [[Қорасан]], [[Дехиетан]] жерін азат етеді. 1172 жылы Мауараннахр жеріндегі қарақытайларға қарсы соғыста Арслан өлгеннен кейін оның баласы [[Ала ад-Дин Текеш]] (1172-1200) Хорезм тағына отырып, 1187 жылы - [[Нишапур]], 1193 жылы - [[Мерв]], 1194 жылы Шығыс Иран жерін бағындырады. моңғол шапкыншылығы алдында Хорезмді II Мұхаммед (1200 - 1220) биледі. Мұхаммед хорезмшах сол кезде Орта Азиядағы көп әскерімен Қарақытайлар мен Мауараннахрды өзіне бағындырады. Қыпшақ даласына шабуыл жасап, 1218 жылы Торғай даласында Мұхаммед хорезмшах әскері алғаш рет Жошы бастаған моңғол әскерімен кездеседі. Бұл соғыста екі жақ тең түсіп, Мұхаммед Хорезмге, [[Жошы]] өз әскерімен моңғолияға қайтады. 1219-1220 жылдарда [[Шыңғысхан]] бастаған моңғол әскері Отырар каласын алғаннан кейін, Мұхаммед хорезмшах әскерін Самарқан қаласында талқандайды. Хорезм мемлекеті жойылып, Орта Азия жерінде моңғол үстемдігі орнайды. Хорезм мемлекетінің халқы ертеден отырықшы салтта өмір сүріп, [[егін шаруашылығы]]мен айналысқан. Әсіресе суармалы егіншілік жақсы дамыды. Каналдар қазып, суландыру жүйесін ежелден білген. Егістікте [[арпа]], [[бидай]], [[тары]], [[мақта]] егілді. Бау-бақшада [[шабдалы]], [[өрік]], [[Бадам (өсімдік)|бадам]], [[жүзім]], [[алма]], [[алмұрт]] өсірілді. [[Мал шаруашылығы]] да өркендеді. [[Жібек құртын өсіру|Жібек құртын]] өсіріп, [[жібек]] те өндірген. моңғол үстемдігі орнағаннан кейін Орта Азияда шаруашылық күйзеліске ұшырады. Орта Азия және Қазақстан қалалары арқылы өтетін [[Ұлы Жібек жолы]] өзінің маңызын жойды. Тек қана XV ғасырдан бастап суландыру жүйесі кеңейіп, қалалар қайтадан сауда орталығына айналады, қолөнер дами бастайды. Орта Азияда феодалдық жер иеленудің негізгі түрі [[сойырғал]] болды. Феодалдар жерін шаруаларға үлестіріп беретін де, олардан ақы алып отыратын. Сойырғалға берілген жер әкеден балаға көшіп отырды. XV-XVI ғасырлар аралығында Орта Азия жерінде түрік тектес бірнеше хандықтар - [[Бұхара]], [[Хорезм]] т. б. хандықтар құрылды. Бұл хандықтар бір-бірімен шаруашылық және мәдени байланыста болды. Бұхара мен Самарқандағы көтерілістер. Мұхаммед хорезмшах кезінде Хорезм мемлекетінің қарапайым халқы өте ауыр феодалдық езгіде болды. Салықтардың түрі өте көп болып, салықтан түскен пайдадан ірі феодалдар мен мұсылман дін басшылары шексіз байи түсті. Әсіресе XIII ғасырдың басында қала түрғындары мен қолөнершілердің тұрмыс жағдайы адам төзгісіз болды. Феодалдық қанау қала адамдарын көтеріліске шығуға итермеледі. [[1206]] жылы [[Бұхара]] қаласында [[Садр Мухаммед ибн Абдуләзиз]] тұсында көтеріліс басталды. Көтерілістің негізгі себебі – Садр Абдуләзиздің халықтан шектен тыс мөлшерде салық жинауы болды. Ол қарапайым халықпен санаспады әрі өте қатал билік жүргізді. Меккеге қажылыққа баратын болса да халықтан көп салық жинап, олардың ашу-ызасын тудырды. Қолөнершілердің көтерілісін '''[[Мәлік Санжар]]''' деген адам басқарып, олар Бұхара қаласын өз қолдарына алды. Садр Мұхаммед отбасымен қаладан кетуге мәжбүр болды. Көтерілісті естіген Мұхаммед хорезмшах әскерімен Бұхара қаласына келіп, 1207 жылы көтерілісшілерді аяусыз басып, қаланы өзіне бағындырады. Сөйтіп, Бұхара қаласы Хорезм мемлекетінің құрамына кірді. Хорезм мемлекетінің ірі қаласы Самарқанда '''1212''' жылы [[Мұхаммед Хорезмшах|Мұхаммед хорезмшахқа]] қарсы халық көтерілісі болды. Мұхаммед хорезмшах қалаға көп әскер жіберді. Көтерілісшілер хорезмшах әскеріне қарсылық көрсете алмады. Әскер қала көтерілісшілерін қатал жазалап, үш күн бойына қаланы тонайды. Жазалау барысында [[Самарқан]] қаласында 10 мыңдай адам қаза табады.<ref>Орта ғасырлардағы дүние жүзі тарихы. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-625-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Дүние жүзі тарихы]] [[Санат:Ортағасырлар]] [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] {{stub}} [[hu:Hvárezmi sahok listája]] rgeg7n4ds3ngp8rzxmc2elwttum7jbo 0 84430 3579011 3567879 2026-04-08T14:48:40Z 1nter pares 146705 3579011 wikitext text/x-wiki [[File:Kramskoy Alexander III.jpg|250px|thumb| [[Александр III]]]] '''"Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже"''' - [[1891 жыл]]ғы [[25 наурыз]]да [[Ресей]] императоры [[Александр III|III Александр]] кол қойған құжат.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Ол [[Ресей империясы]]ның дәстүрлі қазақ қоғамына әкімшілік-сот реформасын енгізуін аяқтап, өлкеге тұтастай саяси өктемдігін орнатуын, экономикалық тұрмысын шексіз билеп-төстеуін заңдастырды. "''Ережеге''" сәйкес [[Орынбор генерал-губернаторлығы|Орынбор]] және [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]мен қатар тағы бір әкімшілік бөлік — [[Дала генерал-губернаторлығы]] құрылып, орталығы — [[Омбы]] қаласы болды. Құрамына [[Ақмола]], [[Семей]], [[Орал]], [[Торғай]], [[Жетісу]] облыстары кірді. Генерал-губернаторға шектеусіз билік берілді. Жергілікті халықты басқарудың сайланбалы негізі қағаз бетінде қалды. Іс жүзінде патша әкімшілігінің басшылары болыстар мен ауылнайларды сайлау өткізбей-ақ тағайындады, ал сайлаған жергілікті шенеуніктерді әскери губернатор бекітуге тиіс болды; ол жаңадан сайлау өткізу құқын иеленді. Ереже бойынша бір болыс шетіндегі, көршілес рулар арасындағы жер дауы, жесір дауын — болыстық съезд, ал түтін иелері (жеке адамдар) арасындағы дауларды ауыл басқармасы талқылады. [[Болыс]]тар мен [[Ауыл старшыны|ауылнайлар]] шешуші рөл атқарды. Осыған байланысты ел ішіне жік түсіп, 3 жылға сайланатын болыстық пен ауылнайлыққа әр ру өз адамын өткізуге жанталасты. Қалыптасқан моральдық-құқықтық принциптер бұрмаланып, [[мансапқорлық]], [[парақорлық]], озбырлық жайлады. Сот төрелігі саласы да өзгертілді. [[Билер соты]]ның орнына сайланбалы халықтық судьялар билігі пайда болды. Бұл әдет нормаларының, шариғат сотының қағидаларын бұзып, дәстүрлі әділеттік сезімнің тілін үзді. Қазақстанның аумақтық-әкімшілік құрылымдарындағы және әлеуметтік-экономикалық даму бағытындағы өзгерістер империяның отаршылдық мүдделерін қорғайтын жаңа салық жүйесінің қабылдануына жол ашты. Отырықшылдық тұрмыс кешіп, егіншілікпен айналысатын мұғажырларға (казак-орыстарға, орыс шаруаларына) қарағанда ауа райының амалына тәуелді, кіріптар қазақ шаруалары салық төлеушілердің негізгі бөлігін: 1880 ж. — ''90,5%'', ал 1897 ж. ''82,0%'' құрады. [[Жетісу]] және [[Сырдария]] облыс тұрғындарынан — 2 сом 75 тиын, далалық төрт облыс тұрғындарынан 3 сом мөлшерінде алынатын түтін алымы мемлекеттік салықтың бір түрі ретінде жүрді. Ішкі (Бөкей) Ордада салық салудың айрықша түрі қолданылды. Бұрынғы "зекет", "соғым" алымдарына ақшалай төлем — мал басына салық салу енгізілді. Арнаулы низамдарда салық жинаудың пропорционалдық жүйесі басым сипат алды да, ең қарапайымы, әр қилы әлеуметтік топтардың материалдық әл-ауқатын есепке алу жағы ескерілмеді. "''Ереже''" жер пайдалану ісінде қазақтардың мүдделерін аяқ асты етті. Оның 119-бабындағы "''Көшпелілер жайлаған жерлер мен осы жер аумағындағылардың барлығы, соның ішінде, ормандар мемлекеттік меншік болын танылады''" деген жолдар көптеген әділетсіздіктерге жол ашты. Жерге орналастыру барысында патша әкімшілігі малшы қазақтарға топырағы құнарсыз, шөл, шөлейтті жерлерді ғана берді. Сондықтан олар өздерінің иелігіндегі [[жайылым]]дар мен [[шабындық]]тарды казак-орыстардан кіреге (жалға) алуға мәжбүр болды; станица атамандары мұндай кіріптарлықты асыра пайдаланып, өрісі тарылған қазақ шаруаларын тікелей тонауға — негізсіз алым-салықтар салуға көшті. Олардың озбырлық әрекеттерін казак-орыс басқармалары қолдап отырды, ал қазақтардың заңды талап-шағымдарын қаперге алған жоқ. Тұтастай алғанда, 1891 ж. [[25 наурыз]]ындағы Ереже — Ресей патшалығының қазақ өлкесін отарлау саясатын түбегейлі жүзеге асырған, байырғы тұрғын халықтың дәстүрлі әлеуметтік-экономикалық тұрмысына нұқсан келтіре отырып, құқықтық санасын, рухани аңсарын езгіге түсірген ресми акт болды.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Құжаттар]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] 6u35s3pcre9bn7f8t2tkeq5kedzlcod 0 86351 3579695 3557989 2026-04-09T11:31:45Z 19642206g 179570 Тыныс белгілері толықтырылды. 3579695 wikitext text/x-wiki '''Алармист''' — абыржушылық көңіл-күй тудыратын, тексерілмеген, негізі жоқ сыбысты тарататын, үрейленуге бейім адам.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: Жеті жарғы, 2008. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub:Заң}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] to2m6e655onfwsdbdl10d2g2u2gbrv0 0 96357 3579171 2303712 2026-04-09T04:33:09Z ~2026-21764-38 179640 3579171 wikitext text/x-wiki '''"Қалит саһаба, қырық уәзір"''' - жыр. [[Әбубәкір Керімбайұлы]] деген [[жыршы]]дан Ақмолалық [[ауыз әдебиеті]]н жинаушы Қ. Байғұттыұлы жазып алып, [[Әдебиет және өнер институты]] қорына тапсырған. Бұл жыр ел арасына кең тараған шығыстық сарындағы "Қырық уәзір" [[Кітап|кітабының]] бір үзіндісі. [[Шығарма]]да бір [[патша]]ның өлген әйелінен қалған ұлының өзіне біреудің айтқан [[ақыл]]ымен қырық күнге дейін үндемеуінің салдарынан көрген қорлықтары жайлы [[хикая]] түрінде баяндалады. [[Оқиға]] желісі аяқталмаған. Шығарма [[мәтін]]і толық емес. 11 буынды қара [[өлең]]мен жазылған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Жыр [[қолжазбасы]] Орталық ғылыми [[кітапхана]] қорында сақтаулы.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан әдебиеті]] r1e8u6urd6slhpd423cki3lzjz9s8ru 0 96470 3579155 3577834 2026-04-09T04:07:31Z ~2026-21764-38 179640 3579155 wikitext text/x-wiki '''"Қарқабат"'''- батырлық [[дастан]]. Авторы Оңтүстік [[Қазақстан]]дық халық ақыны Белгібай Бектұрғанов. Дастанда зұлымдық пен ізгілік, опасыздық пен адалдық бетпе-бет келіп, әділдік пен парасаттылық [[салтанат]] құрады, зорлық-зомбылық пен жоқшылықты көп көрген [[патша]] баласы Шерқуат өзінің ақылдылығы мен батырлығы арқасында мұратына жетеді. Дастан бұрын еш жерде жарияланбаған, нұсқасы толық 7- 8 буынды жыр үлгісіне құрылған. [[Қолжазба]] нұсқасы Әдебиет және [[өнер]] институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан әдебиеті]] qyu3iyyag1elht5k5c84eojvg8phkiy 0 100502 3579537 3577681 2026-04-09T09:28:22Z Rasulbek Adil 176232 3579537 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Мұрат Ноянбайұлы Ахманов |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні = 01.06.1959 |туған жері = [[Алматы облысы]] <br /> {{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} <br /> театр [[режиссер]]і |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1976 жыл]]дан |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]] |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} |сайты = }} '''Мұрат Ноянбайұлы Ахманов''' ([[1959 жыл]]ы [[1 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]]нда туған) — [[актер]], театр [[режиссер]]і. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] ([[1998]]). [[Құрмет ордені]]нің иегері ([[2012]]). == Толығырақ == * Мұрат Ноянбайұлы Ахманов [[1959 жыл]]ы [[1 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]] Ұзынбұлақ ауылында дүниеге келген * [[1971]] - [[1976]] жылдары Алматы хореографиялық училищесін үздік бітірген. Алғашқы еңбек жолы 1976 жылдың тамыз айынан «Қазақ ССР-нің ән-би ансамблінде» балет артисі болудан бастау алады. * [[1980]] - [[1984]] жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] (бұрынғы Алматы театр және көркемсурет институты)ның актерлік бөлімін бітірген. * [[1994]] - [[1998]] жылдары [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның режисерлік бөлімін бітірген. == Еңбек жолы == * 1976 жылы «Қазақ ССР-нің ән-би ансамблінде» балет артисі болудан бастау алады. * [[1984]] - [[1993]] жылдары [[Бикен Римова атындағы Талдықорған қалалық қазақ драма театры]]ның қоюшы [[режиссер]]і * [[1999]] - [[2001]] жылдары [[С. Қожамқұлов атындағы Жезқазған қазақ музыкалық драма театры]]ның бас [[режиссер]]і * [[2001]] - [[2005]] жылдары қазіргі [[Хадиша Бөкеева атындағы Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры]]ның бас режиссері * [[2005]] - [[2010]] жылдары Б. Римова атындағы Талдықорған облысының қазақ драма театрының директоры әрі көркемдік жетекшісі болды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * [[2010 жыл]]дан [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры]]ның қоюшы [[режиссер]]і. == Марапаттары == * [[1998 жыл]]ы ҚР Президентінің жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағы берілді. * [[2012 жыл]]ы — [[Құрмет ордені]] == Отбасы == * Жары: актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері [[Хазима Нұғманова]] * Екі ұл, бір қызы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан театр режиссёрлері]] [[Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары]] q4xixav1cahbij3i2khh50u0nu3j0zb 0 100593 3579110 3577646 2026-04-08T19:52:56Z Rasulbek Adil 176232 3579110 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов |шынайы есімі = |сурет = |туған кездегі есімі = |туған күні =20.06.1956 |туған жері = [[Алматы облысы]] <br /> {{туғанжері|Райымбек ауданы|Райымбек ауданында}} |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{актер|Қазақстан}} <br /> {{Кинорежиссёр|КСРО|Қазақстан}} |азаматтығы = {{USSR}}<br />{{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |белсенді жылдары = [[1967 жыл]]дан |бағыты = [[драма]], [[мелодрама]], [[комедия]], [[Тарихи фильм|тарихи]], [[Атыс-шабыс фильм]]дер |ұжымы = |марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}} |сайты = }} '''Болат Нұрғалиұлы Қалымбетов''' ([[1956 жыл]]ы [[20 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]] [[Нарынқол ауылдық округі|Нарынқол ауылы]]нда туған) - [[актер]], [[режиссер|кинорежиссер]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі]] ([[1998 жыл|1998]]). [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы. [[Өнертану|Өнертану ғылымдарының]] [[доцент]]і. [[Парасат ордені|Парасат]] және [[Құрмет ордені|Құрмет]] ордендерінің иегері. == Толығырақ == * Болат Нұрғалиұлы [[1956 жыл]]ы [[20 маусым]]да [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]] [[Нарынқол ауылдық округі|Нарынқол ауылы]]нда дүниеге келген. * [[1977 жыл]]ы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның актерлік бөлімін КСРО халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері, профессор [[Хадиша Бөкеева]]ның классын бітірген. * [[1989 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]] (бұрынғы Алматы театр-көрқемсурет институты)н режиссерлік бөлімін бітірген. * 1967 жылы Алғашқы түскен киносы режисері [[Қарсақбаев Абдолла|А. Қарсақбаевтың]] "Балалық шаққа саяхат филъмі"не түсті. * Қалымбетов 50- ден астам киноға ("Раушан", "Менің ағай", "Даладағы қуғын", "Адамды қабылдаңдар", "Ауылым Алатаудың баурайында", тағы басқа) түскен. Өзі де қинофильмдер ("Тамшы" 1989, "Айналайын" (1990), "Соңғы суық" (1993), тағы басқа) түсірді. == Марапаттары == * [[1984 жыл]]ы КСРО Киноматографистер одағының мүшесі. * [[1990 жыл]]ы "Дарын" мемлекеттік жастар сыйлығының иегері. * [[1998 жыл]]ы Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат "[[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі|Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі]]" құрметті атағымен марапатталды. * [[2009 жыл]]ы Елбасының жарлығымен "[[Құрмет ордені]]" мен марапатталды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> * Көптеген Халықаралық кино-фестивальдардың жүлдегері. * [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы. * [[Өнертану|Өнертану ғылымдарының]] [[доцент]]і. * [[2017 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ындағы ҚР Президентінің жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды. == Отбасы == Үйленген. Жұбайы - Қалымбетова Тоғжан Бәсірқызы (1960 жылы туған ), педиатр. Ұлы - Қалымбетов Бектас Болатұлы (1981 жылы туған ); қызы - Қалымбетова Айжан Болатқызы (1982 жылы туған ).<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері]] [[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]] [[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:20 маусымда туғандар]] [[Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері]] 8gs0th0a6tbw9fvu5n1vky55j6grwfk 0 106708 3579574 3565222 2026-04-09T10:15:53Z Almatrkh 172335 3579574 wikitext text/x-wiki '''Абай даңғылы''' — [[Алматы]] қаласының [[Әуезов ауданы|Әуезов]], [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық]], [[Медеу ауданы|Медеу]], [[Алмалы ауданы|Алмалы]] аудандарында орналасқан даңғыл. Даңғыл — шығыстан батысқа қарай, [[Достық даңғылы (Алматы)|Достық даңғылынан]] [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы көшесіне]] дейінгі аралықта созылып жатқан қаланың басты [[магистраль]]дарының бірі. Даңғыл екі бағытты жол болып есептеледі, екі бағыттың ортасын ағаш, гүл, газон көмкерген алаңқай бөліп жатыр. Даңғылдың ұзындығы - 9400 метр. Абай даңғылы бойында республикадағы ең ірі кітапхана — [[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] орналасқан.<ref name="anyktama">Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: «ИП Волошин» баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> [[Сурет:Абай даңғылы.jpg|нобай]] == Атауы == Даңғылға [[Қазақтар|қазақтың]] ұлы ақыны, философ, қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы [[Абай Құнанбайұлы]]ның есімі берілген<ref>Алматы атқару комитетінің [[23 ақпан|23.02.]][[1955]] жылы №8 шешімі бойынша</ref>. Бұрынғы атаулары: Арычная көшесі, Мичурин көшесі. == Қиылысатын көшелері == *[[Достық даңғылы (Алматы)|Достық]], *[[Уәлиханов көшесі (Алматы)|Уәлиханов]], *[[Фурманов көшесі (Алматы)|Фурманов]], *[[Бәйсейітова атындағы көше (Алматы)|Байсейітова]], *[[Желтоқсан көшесі (Алматы)|Желтоқсан]], *[[Наурызбай батыр көшесі (Алматы)|Наурызбай батыр]], *[[Сейфуллин атындағы даңғыл(Алматы)|Сейфуллин]], *[[Масанчи атындағы көше (Алматы)|Масанчи]], *[[Ахмет Байтұрсынұлы атындағы көше (Алматы)|Ахмет Байтұрсынұлы]], *[[Байзақов атындағы көше (Алматы)|Байзақов]], *[[Жандосов атындағы көше (Алматы)|Жандосов]], *[[Абылай хан атындағы даңғыл|Абылай хан]], *[[Әуезов атындағы көше (Алматы)|Әуезов]], *[[Манас атындағы көше (Алматы)|Манас]], *[[Жароков көшесі (Алматы)|Жароков]], *[[Айманов атындағы көше (Алматы)|Айманов]], *[[Гагарин даңғылы (Алматы)|Гагарин]], *[[Розыбакиев атындағы көше (Алматы)|Розыбакиев]], *[[Тұрғыт Өзал көшесі (Алматы)|Тұрғыт Өзал]], *[[Түркебаев көшесі (Алматы)|Түркебаев]], *[[Өтеген батыр көшесі (Алматы)|Өтеген батыр]], *[[Алтынсарин даңғылы (Алматы)|Алтынсарин]], *[[Сайын атындағы көше (Алматы)|Саин]], *[[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Момышұлы]] ==Даңғыл бойында== #[[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайы]] (1970 жылы Сәулетшілер: В.Ю. Алле, В.Н. Ким, [[Юрий Григорьевич Ратушный|Ю.Г. Ратушный]], Н.И. Рипинский, [[Лев Леонидович Ухоботов|Л.Л. Ухоботов]]); #[[Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы]] - (1966 жылы Сәулетшілер: [[Владимир Зеликович Кацев|В. Кацев]], О. Наумова); #Орталық стадион - (1955-1967 жылдары, сәулетшілер: [[Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов|А.Қ. Қапанов]], А.Я. Косов); #[[Неке сарайы (Алматы)|Неке сарайы]]. (1971 жылы Сәулетшілер: A. Леппик, [[Малбағар Меңдіқұлов|М. Меңдіқұлов]]); #Ю. Лермонтов атындағы орыс драма театры (1969 жылы Сәулетшілер: B,П. Давыденко, Г.П. Горлышков); #[[Қазақ мемлекеттік циркі]] (1972 жылы Сәулетші: [[Владимир Зеликович Кацев|В.З. Кацев]]); #[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры|М.О. Әуезов атындағы қазақ драма театры]] (1980 жылы Сәулетшілер: [[Орысбай Жұбайұлы Баймырзаев|О.Ж. Баймырзаев]], [[Марат Файзуллаұлы Жақсылықов|М.Ф. Жақсылықов]], [[Арыстан Сайлаубайұлы Қайнарбаев|А.С. Қайнарбаев]]) орналасқан. === Оқу орындар === #ҚМЭБИ (КИМЭП) - Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты. (1978 жылы Сәулетшілер: Б. Воронин, Ким-Досен, Д. Мельников); #Қазақ Аграрлық университеті (1934 жылы Сәулетші: В. Бирюкова), #[[Халықаралық бизнес академиясы]], #[[Қазақ спорт және туризм академиясы]], #С. Асфендияров атындағы Қазақ мемлекеттік медицина институты. === Ескерткіштер === #[[Абай ескерткіші]] (Мүсіншісі: [[Хакімжан Есімханұлы Наурызбай|Хакімжан Исмаханұлы Наурызбаев]], 1960 жыл), #[[Мұқан Төлебаев]] ескерткіші, #[[Әуезов ескерткіші|Мұхтар Әуезов ескерткіші]]. (Мүсіншісы: [[Ескен Аманжолұлы Сіргебаев]], 1980 жыл). #Спортшы қыз бен жігіттің ескерткіші (1967 жылы)<ref name="anyktama" /> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] e5u4eksppja5pl0memkrf2kx11ir5rm 0 110193 3579020 2154876 2026-04-08T15:43:58Z Almatrkh 172335 3579020 wikitext text/x-wiki Көшеге қазақтың жазушы-драматургі [[Шахмет Құсайынов]]тың есімі ([[1978]] жылы) берілген. Құсайынов Шахмет ([[1906]]-[[1971]]) Көкшетау облысында дүниеге келген. Ол «Біздің Ғани», «Алдар Көсе», «Әл-Фараби» пьесаларының авторы. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенін бұрынғы атауы - 18-ші линия. Көшенің үзындығы - 4800 метр.<ref>Алматы көшелері. Анықтамалық энциклопедия. – Алматы: “ИП Волошин” баспасы, 2009. ISBN 978-601-7157-18-0</ref> [[Сурет:Құсайынов атындағы көше (Алматы).jpg|нобай]] ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алматы көшелері]] sye3brgm93eem49d825gq0k4jwz84nc 0 117807 3578955 3578835 2026-04-08T12:46:27Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578955 wikitext text/x-wiki Үй шаруашылықтарының ақшалай табыстарына сонымен бірге мемлекеттік әлеуметтік [[трансферт]]терді - зейнетақыларды, жәрдемақыларды және түрлі деңгейлер бюджеттері мен бюджеттен тыс қорлар қаражаттарынан төленетін басқа төлемақыларды жатқызады. '''Қазіргі кезде халықты әлеуметтік қорғаудың төрт деңгейлі жүйесі қалыптасқан''': *''бірінші деңгей'' - [[мемлекеттік бюджет]]тен төленетін мемлекеттік базалық әлеуметтік жәрдемақылар: базалық зейнетақы төлемдері, мемлекеттік жәрдемақылар, баланың туылуына арналған біржолғы төлемдер; *''екінші деңгей'' [[Әлеуметтік сақтандыру]]дың мемлекеттік қорынан ортақ зейнетақы мен әлеуметтік төлемдерді төлеу, яғни барлық жұмыскерлер аударым жасайтын, ал зейнеткерлікке жасы толғандар немесе тиісті сақтық жағдайы орын алғандар ғана алатын орнықтылық қағидаттарымен жүзеге асырылатын төлемдер; *''үшінші деңгей'' - міндетті зейнетақы жарналарының есебінен төленетін [[зейнетақы]] төлемдері, яғни адамның жеке салымдарына тәуелді жүзеге асырылатын төлемдер; *''төртінші деңгей'' - ерікті сақтандыру есебінен төленетін әлеуметтік төлемдер. Үкіметтік бағдарламалармен халықтың жекелеген санаттарына әлеуметтік көмек көрсетудің қосымша нысандары қарастырылған. Мәселен, кедейлікті жою және әлеуметтік-демографиялық жағдаятты жақсарту үшін қажетті жағдайлар жасау мақсатымен 2005 жылдан бала бір жасқа толғанға дейін оның күтімі бойынша [[жәрдемақы]]лар енгізуді, ал перспективада отбасынының табыстарына қарай балалардың жәрдемақылар төлеуді қоса, балаларды қорғаудың біртұтас жүйесі жасалуда. Әлеуметтік сақтандыру көбінесе зейнетақымен қамтамасыз ету арқылы іске асырылады. ''Зейнетақы'' - бұл қартайғанда, толық немесе ішінара еңбек ету қабілеттігінен, асыраушысынан айырылған және заңда көзделген басқа жағдайларда азаматтарды қамтамасыз ету үшін берілетін ай сайынғы ақшалай [[төлемақы]], қызмет атқарған уақыттағы табыстың бір бөлігі. Зейнетақы төлемдерінің мөлшерлері тек қана жұмыс өтіліне және зейнетақыны есептеу үшін берілген орташа айлық табыс деңгейіне байланысты болады. «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» 1997 жылы маусымның 20-сындағы заңның қабылдануымен байланысты зейнетақы реформасы басталды. Оның мәні - 1997 жылға дейін өмір сүрген зейнетақымен қамтамасыз етудің зейнетақы қорларын қалыптастыру кезіндегі ұрпақтардың ынтымақтастық қағидатынан дара қорланымдардың қағидатына көшуде болды. Бұл үшін жинақтаушы зейнетақы қорларының жүйесі (соның ішінде [[Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры]]) және Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық қарастырылған. Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры жалақының барлық түрлерін, әр алуан сыйлықақыларды, үстеме ақыларды, үстемелерді қоса, жалдамалы жұмыскерлердің еңбегін пайдаланатын [[заңды тұлға|заңи тұлғалардың]], сондай-ақ дара кәсіпкерлердің, [[адвокат]]тар мен жекеше [[нотариус]]тардың ай сайынғы ақшалай немесе натуралдық нысандағы табысынан (жұмыс берушінің материалдық, әлеуметтік игіліктер немесе басқадай материалдық пайда түріндегі табыстарын қоса) он пайыз мөлшерінде міндетті зейнетақы жарналары нысанында аудару жолымен қалыптасады. Бұл кездің есебінен жинақтаушы зейнетақы қорлары салымшыларының зейнетақы қорланымдары қалыптасады. Зейнетақы қорланымдарын қалыптастырудың басты мақсаты азаматтарды қартайғанда әлеуметтік қамтамасыз ету. Осыған байланысты жұмыскердің ай сайынғы табысынан ұсталатын және азаматтардың дара шоттарында жиналатын міндетті [[зейнетақы жарнасы|зейнетақы жарналары]] - бұл қатаң нысаналы ақша, график бойынша дүркін-дүркін төленетін төлемдер негізінде оның арналымы қарттықты қамтамасыз етуде болып табылады. Зейнетақымен қамсыздандыру Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы Қазақстан Республикасы заңына сәйкес жүзеге асырылады. Қазіргі кезде жинақтаушы зейнетақы жарналарының жүйесі - зейнетақы төлемдерін төлейтін Орталық 1998 жылғы 1 қаңтардағы жай-күйі бойынша кемінде алты ай [[еңбек өтілі]] бар жеке тұлғаларға еңбек өтіліне бара-бар түрде жүзеге асырылатын ақшаны, жинақтаушы зейнетақы қорлары алушыларға зейнетақы қорланымдарын төлейді. Міндетті зейнетақы жарналарын есептеуге алынатын ай сайынғы табыс ең төменгі айлық жалақының жетпіс бес еселік мөлшерінен аспауы тиіс. Жинақтаушы зейнетақы қорларына аударылатын міндетті зейнетақы жарналары [[Салықтық кодекс]]те белгіленген бірқатар төлемдерден ұсталынбайды. Кейін зейнетақы төлемдері мемлекеттік және мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорларындағы әркімнің дара зейнетақы шотынан төленеді. Сондықтан зейнетақының мөлшеріне бюджеттің жай-күйі, қанша адамның жұмыспен қамтылып, қаншасы жұмыссыз жүргені әсер етпейді. [[Салымшы]]лар немесе жұмыс берушілер міндетті зейнетақы жарналарына қосымша ретінде ерікті зейнетақы жарналарын төлей алады, олардың мөлшері шектелінбейді, жарналар бірақ рет немесе дүркін-дүркін, ұдайы немесе тұрақсыз, қолма-қол ақшамен немесе аудару жолымен (қолма- қолсыз ақшамен) төленеді. Қазақстанда аралас зейнетақы жүйесі жұмыс істейді, өйткені 1998 жылға дейін [[зейнеткерлік]]ке шықкан зейнеткерлер немесе бұл уақытқа дейін зейнеткерлік өтілі барлар үшін ынтымақтастық зейнетақы жүйесінің жұмыс істеуі жалғасуда. Олардың зейнетақымен қамтамасыз етілуін қаржыландыру үшін қаражаттар [[республикалық бюджет]]тен Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорына және одан ары зейнетақылар төлем жөніндегі орталыққа аударылады. Негізінде мұндай қаражаттардың көзі әлеуметтік салық болып табылуы тиіс, бірақ зейнеткерлік бағдарламаларды жабуға және оларды толық қаржыландыруға оның түсімдерінің жеткіліксіздігі жағдайларында [[мемлекеттік бюджет]] кірістерінің басқа түрлері тартылады. Зейнетақы төлемдері салымшының таңдауы бойынша Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорына немесе Мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорларына бағытталады, салымшыға зейнетақы келісімшартының негізінде дара зейнетақы шоты және жекеше нөмір [[дара сәйкестендіру нөмірі]] (ДСН) ашылады. Салымшылардың қордаланған жарналарын зейнетақы қорлары уәкілетті орган - банк ([[кастодиан]]) арқылы зейнетақы активтерін басқаруды жүзеге асыратын ұйымдарға, [[бағалы қағаздар]]ға, банктердің [[депозиттер]]іне және басқа қаржылық құралдарына орналастырады. Орналастыру кезінде алынған табыс [[инвестициялық табыс]] деп аталады, ол салымшылардың дара шоттары бойынша қордаланған қаражаттардың сомасына сәйкес бөлінеді; инвестициялық табыс қорланудың ұлғаюын және оның [[инфляция]]дан қорғалуын қамтамасыз етеді. «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» заңға сәйкес Орталықтан зейнетақы төлемдері зейнеткерлік жасқа жеткен азаматтарға - еркектер 63 жасқа толғанда, әйелдер 58 жасқа толғанда және еркектерге кемінде 25 жыл еңбек өтілі болғанда, әйелдерге 20 жыл еңбек өтілі болғанда тағайындалады. 2008 жылдың екінші жартысында қор индекстерінің опырыла төмендеуі зейнетақылық активтердің табыстылығына әсер етті, жинақтаушы зейнетақы қорларының салымшыларын көбірек шығынға ұшыратты. Зейнетақылық активтерді инвестициялаудан алынған «таза» инвестициялық табыс сомасы (2008 жылдың аяғындағы [[комиссиялық сыйақы]]ларды шығарып тастағанда) өспек түгіл, ол тіпті 306,9 миллион теңгеге дейін қысқарды. Зейнетақылық активтерді инвестициялаудан шеккен залал 2008 жылы 30 миллиард теңгеден асып түсті. Толық емес көлемдегі жасына байланысты зейнетақы төлемдері азаматтарға, олардың нақты еңбек өтілінің болуына қарай Орталықтан толық көлемінде зейнетақы төлемдерін алу құқығы болмаған жағдайда тағайындалалуы мүмкін. Төтенше және барынша радиациялық қатерлі өңірлерде 1949 жылы 29 тамыздан 1963 жылғы 5 шілдеге дейін кемінде 10 жыл тұрған азаматтар «Семей ядролық сынақ полигоныңдағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен зейнеткерлерге», мемлекеттік әлеуметтік [[жәрдемақы]] алушыларға: еркектер - жалпы еңбек өтілі 25 жылдан кем болмаған жағдайда 50 жасқа жеткенде; әйелдер жалпы өтілі - 20 жылдан кем болмаған жағдайда 45 жасқа жеткенде зейнетақы тағайындалуына құқылы. Төтенше және осы өңірдің ең жоғары радиациялық қатер өңірлеріне жататын аумақтарда жұмыс істейтін (жұмыс істемейтін), тұратын, сондай-ақ 1949 жылдан 1990 жыл кезеңінде тұрған азаматтарға [[республикалық бюджет]]тен бір жолғы мемлекеттік ақшалай [[өтемақы]] төлеу жаңғыртылды. ''Зейнетақымен қамсыздандыру туралы'' заңға сәйкес Орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерін белгіленген [[орташа айлық табыс]]тың 60 пайызы есебінен жүргізіледі және жұмыста болған үзілістерге қарамастан, қатарынан кез келген 3 жыл жұмыс үшін орташа айлық табыс негізге алына отырып, 1995 жылғы 1 қаңтардан бастап жүзеге асырылады. 1998 жылы қаңтардың 1-іне дейін қажетті еңбек өтілінен тыс жұмыс істеген әрбір толық жыл үшін зейнетақы төлемдерінің мөлшері 1 пайызға өсіріледі, бірақ ол зейнетақыны есептеу үшін ескерілетін табыстың 75 пайызынан аспауы тиіс. Орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерін есептеуге арналған табысқа еңбекке ақы төлеудің барлық түрлері және тізбесін үкімет белгілейтін өзге табыстар енгізіледі. Зейнетақы төлемдерін есептеу үшін 3 жылғы жұмыс ішіндегі табыс қатарынан 36 [[күнтізбелік ай]]дағы жұмыс ішіндегі табыстың жалпы сомасын отыз алтыға бөлу арқылы анықталып, орташа айлық [[жалақы]] шығарылады. 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін тағайындалған зейнетақы төлемдерінің ең жоғары мөлшері (зейнетақы алушылардың бірқатарын шығарып тастағанда) Республикалық бюджет туралы заңмен белгіленген 32 еселенген айлық есептік көрсеткіштің 75 пайызынан аса алмайды. Бұған [[Ұлы Отан соғысы]]ның қатысушылары мен мүгедектерінің, әскери қызметшілердің, ішкі істер органдарының, бұрынғы Мемлекеттік тергеу комитеті қызметкерлерінің және [[өндіріс]]тердің, жұмыстардың, кәсіптердің, [[лауазым]]дардың және көрсеткіштердің үкімет бекіткен №1 тізімдегі 1998 жылғы қаңтардың 1-іне дейін зейнетақы тағайындалған адамдар жатпайды. [[Үкімет]] 2003 жылдын 4 шілдедегі қаулысымен «Міндетті зейнетақы салымдарынан құрылған жинақтаушы зейнетақы қорлары мен ерікті кәсіптік зейнетақы салымдарынан зейнетақы төлеудін ережесін» бекітті. Бұл ретте мамандықтары бойынша анықтап белгілегендерге жұмыс берушілер тарапынан ерікті кәсіптік салымдар салу енгізілді.Ерікті кәсіптік зейнетақы жарналарын жұмыс берушілер жұмыскерлердің пайдасына меншікті қаражаттары есебінен аударады, бұл ретте жұмыс берушілер үшін [[салық преференциясы|салық преференциялары]] қарастырылған. Ерікті кәсіптік зейнетақы жарналары есебінен жинақталған қорланымдарды төлеу 50 жастан, яғни белгіленген зейнеткерлік жастан ертерек жастан жүзеге асырыла бастайды. Сол сияқты, егер азамат 55 жасқа дейін міндетті жинақтаушы зейнетақы қорына өмірінің сонына дейін жететін ең төменгі төлем деңгейін жинап үлгерсе, зейнетақы демалысына шығуына мүмкіндігі бар. Бұл жағдайда зейнетақы төлемдері аталмыш азаматтардың зейнетақы салымдарын сақтық ұйымдарына өзімен келісім негізінде аударылатын болады. Әскери қызметшілерді, ішкі істер органдарының, басқа тәртіп сақтау органдарының (тергеу, [[Ұлттық Қауіпсіздік|ұлттық қауіпсіздік]], Республикалық ұлан, жоғары лауазымды адамдарды қорғау службасы органдарының) қызметкерлерін зейнетақымен қамтамасыздандыруды қаржыландырудың ерекшеліктері бар. Бұл санаттардың зейнетақы төлемдерін қаржыландырудың көзі - сайып келгенде бірден бір республикалық және жергілікті бюджеттердің қаражаттары. Сонымен бірге жасына байланысты азаматтар мен мүгедектігі мерзімсіз белгіленген бірінші және екінші топтағы мүгедектер сақтық ұйымдарымен міндетті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан зейнетақы қорланымдарын пайдалана отырып сактық төлемдерін өмір бойы жүзеге асыру туралы зейнетақылық [[аннуитет]] келісімшартын жасауға құқығы бар. Бұл ретте сақтық ұйымынан төленетін ай сайынғы сақтық төлемдері зейнетақылық аннуитет келісімшарты жасалған күнге тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген ең төменгі зейнетақы мөлшерінен кем болмауы керек. Зейнетақымен қамтамасыз ету жайындағы мемлекеттік [[әлеуметтік саясат]]тың басым бағыттарының бірі зейнетақылардың деңгейін көтеру болып табылады. 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап, енді оның ең төменгі мөлшері 12344 теңге, мемлекеттік базалық зейнетақы төлемінің мөлшері 5981 теңге болып белгіленген. Базалық зейнетақының өсуін есепке алғанда, зейнетақы төлеудің ортақ жүйесіндегі ең төменгі зейнетақы мөлшері 18 235 теңгені, орташа мөлшері 27 481 теңгені, зейнетақының ең жоғарғы мөлшері 40 001 теңгені құрап отыр. Соңғы 3 жылда орташа зейнетақы алатындар саны 1,6 есеге өскен. 677 мыңға жуық адам жинақтаушы зейнетақы жүйесінен зейнетақы ала бастаған. Міндетті зейнетақы жарналары бойынша салымшылардың (алушылардың) дара зейнетақы шоттарының саны 2008 жылы 7,7 миллион, ал алушылардың саны 2,5 миллион адамды (бұл әр түрлі зейнетақы қорларында бір салушының бірнеше шоттарының барын білдіреді) құрады. 2008 жылы Зейнетақылар төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтан зейнетақы алатындардың саны 1633,9 мың адамды, мемлекеттік әлеуметтік [[жәрдемақы]] алушылардың саны (жасына қарай, мүгедектігі бойынша, асырушысынан айырылған жағдайда, отбасының еңбекке қабілетсіз мүшелері) 636,2 мың адамды, арнаулы әлеуметтік көмек алушылардың саны 231,6 мың адамды құрады. Зейнетақылар бюджеттен тыс жинақтаушы зейнетақы қорларынан төленеді. [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] Қазақстан халқына Жолдауына сәйкес 2015 жылға қарай базалық зейнетақы төлемдері [[Күнкөріс минимумы|ең төменгі күнкөріс деңгейі]] мөлшерінің 60 пайызы деңгейіне дейін өсіріледі. Қазіргі уақытта экономикалық зерттелімдер, актуарлық есеп-қисаптар жүргізілуде, осылардың нәтижелері бойынша Қазақстан Республикасының зейнетақы жүйесін дамытудың бағдарламасы әзірленетін болады. ''Әлеуметтік сақтандыру'' жүйесіндегі екінші бағыт әр түрлі жәрдемақылар төлеу болып табылады. ''Жәрдемақы'' - бұл жұмыстағы уақытша үзіліс кезінде, сондай-ақ белгілі бір жағдайларға пайда болатын көтеріңкі шығындарды өтеуге арналған кепілдік берілген ақшалай [[өтемақы]]. Міндетті әлеуметтік сақтандыру шеңберінде төленетін жәрдемақылардан басқа азаматтар уақытша еңбек қабілетінен, асыраушысынан, жұмысынан айырылған жағдайда, сонымен бірге жүктілігіне және босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына, бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табысынан айырылуына байланысты. Әлеуметтік сақтандырудың мемлекеттік қорынан жәрдемақыларды кіріктіреді. Алып жүрген мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардан басқа еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақы өзі үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыға, әлеуметтік төлемақы алуға өтініш берген уақытта жұмысы тоқтатқанына немесе істеп жатқанына қарамастан, тағайындалады. Еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақылар қордан төленетін әлеуметтік төлемақыларға құқық туындаған күннен бастап еңбек ету қабілетінен айырылды деп белгіленген барлық кезеңге тағайындалады. [[Еңбек ету қабілеті]]нен айырылған жағдайда ай сайынғы әлеуметтік төлемақылардың мөлшері Қазақстан Республикасы заңнамалық актілерінде белгіленген әлеуметтік аударымдар объекті ретінде ескерілген соңғы жиырма төрт ай ішіндегі табыстың заңнамалық актілерде белгіленген ең төменгі жалақының сексен пайызын шегергендегі орташа айлық мөлшерін табысты ауыстырудың, еңбек ету қабілетінен айырылу мен қатысу өтілінің тиісті коэффициенттеріне көбейту арқылы айқындалады. Сөйтіп, еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақылардың мөлшері орташа айлық жалақысына, еңбек ету қабілетінен айырылу дәрежесіне және міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне байланысты болады. Алушы жасына қарай зейнетақы төлемдерін алуға [[құқық]] беретін жасқа жеткен кезде еңбек ету қабілетінен айырылу жағдайында берілетін әлеуметтік төлемақылар тоқтатылады. «Қазақстан Республикасында мүгедектігі бойынша және жасына байланысты берілетін мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар туралы» Заңына сәйкес асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша жәрдемақы алуға, асыраушысы қайтыс болған отбасының еңбекке жарамсыз, оның асырауында болған мүшелерінің құқығы пайда болған күннен бастап тағайындалады және қажетті құжаттар 12 ай мерзім ішінде тапсырылуы тиіс. Ата-анасының екеуінен де айырылған балаларға (тұлдыр жетімдерге) тағайындалған жәрдемақылар олардың заңды өкіліне (асырап алушыға, қамқоршысына) төленеді. Оған қоса, ''«Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы»'' заңға сәйкес, отбасының жан басына шаққандағы орташа табысы кедейлік шегінен аспаған жағдайда атаулы әлеуметтік көмек көрсетіледі. Оның мөлшері жан басына шаққандағы орташа табыс пен белгіленген отбасының әрбір мүшесіне есептелген кедейлік шегінің айырмасы түрінде есептелінеді. Асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар - бұл мемлекет кепілдендірілген ең аз әлеуметтік төлемдер, олар қайтыс болған асыраушысының [[жұмыс өтілі]]не және орташа айлық табысына байланысты емес, жәрдемақымен қамтамасыз етілетін отбасының еңбекке жарамсыз мүшелеріне байланысты белгеленеді. Қайтыс болған (сот хабар-ошарсыз кетті деп танылған немесе қайтыс болды деп жариялаған) асыраушының - өзі үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушысының мына отбасы мүшелері асыраушынан айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақылар тағайындалуға және алуға құқылы: *1) он сегіз жасқа толмаған болса, олар он сегіз жасқа толғанға дейін [[мүгедек]] болып қалса, осы жастан асқан балалары, аға-інілері, апа-сіңлілері мен немерелері; *2) жасына және еңбек қабілеттілігіне қарамастан, ата-анасының біреуі немесе жұбайы, не атасы, әжесі, аға-інісі немесе апа-сіңлісі, егер ол қайтыс болған асыраушысының үш жасқа толмаған балаларын, аға-інілерін, апа-сіңлілерін немесе немерелерін күтіп-бағумен айналысатын болса. Сонымен бірге, асыраушысынан айырылғандардың ''«Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы»'' заңға сәйкес, отбасының орта есеппен жан басына шаққандағы табысы белгіленген азық-түлік себетінің құнына төмен болған жағдайда 18 жасқа дейінгі балаларға арналған жәрдемақы алуға құқығы бар. Өздері үшін міндетті әлеуметтік аударымдар жүргізілген ата-ананың-міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушының қамқорлығынсыз қалған балаларға тағайындалған әлеуметтік төлемақылар [[заңнамалық акт]]іге сәйкес айырылып қалған әрбір ата-ана үшін асырап алушыға, қораншыға (қамқоршыға) төленеді. Қайтыс болған асыраушысының асырауында болған, асыраушысынан айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақы тағайындалуына және алуға құқығы бар отбасының барлық мүшелеріне бір әлеуметтік төлемақы тағайындалады. * ''Табысты ауыстыру коэффициенті'' - әлеуметтік төлемақының әлеуметтік аударымдарды есептеу кезінде негізге алынған табыс мөлшеріне қатынасын айқындайтын коэффициент; * ''еңбек ету қабілетінен айырылу коэффициенті'' - өзі үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтаңдыру жүйесіне қатысушының еңбек қабілетінен айырылу дәрежесіне қарай айқындалатын коэффициент; * ''қатысу өтілінің коэффициенті'' - мінетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне ([[күнтізбе]]мен есептегіндегі уақыттың жалпы мөлшерін) қарай айқындалатын коэффициент. Бала кезінен I немесе II топтағы мүгедектер деп танылған адамдарға әлеуметтік төлемақылар мүгедектер белгіленген мерзімге тағайындалады. Асыраушысынан айырылған жағдайда ай сайынғы әлеуметтік төлемақылардың мөлшері әлеуметтік аударымдар объекті ретінде ескерілген соңғы жиырма төрт ай ішіндегі жалақының сексен пайызы шегерілген орташа айлық мөлшері табысты ауыстыру, асырауындағылар санының және қатысу өтілінің тиісті коэффициенттеріне көбейту арқылы айқындалады. 2009 жылы ең төменгі күнкөріс деңгейінің өсуіне байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың мөлшерлері екі рет - 1 қаңтардан және 1 маусымнан арттырылды. Нәтижесінде әлеуметтік жәрдемақылар 9%-ға артты. Сонымен қатар мемлекетік әлеуметтік жәрдемақы көлемі де өсу үстінде. Мысалы, мүгедектігі бойынша берілетін жәрдемақы 2007 жылы 9 331 теңге болса, 2009 жылы бұл көрсеткіш 14 415 теңгеге жеткен. Асыраушысын жоғалтқан жағдайда төленетін жәрдемақы 12086 теңге болса, жасқа байланысты ол 4670 теңгеден 6858 теңгеге өскен. Бала туу бойынша берілетін бір жолғы жәрдемақы мөлшері 2 есеге көтерілсе, [[нәресте]]ні 1 жасқа дейін бағу үшін ай сайын берілетін жәрдемақы 1,6 есе- ге өсті. Бұл атаулы көмектерді елімізде 410 мың отбасы алады. Бұған қоса [[Жергілікті атқарушы органдар|жергілікті атқару органдары]] есебінен әлеуметтік аз қамтылған отбасыларды қолдау мақсатында қосымша 1,2 миллиард теңге бөлінген. Сол сияқты, 2,1 миллиард теңге балаларға арналған жәрдемақыға бөлінді. Бұл 1 миллионға жуық қазақстандыққа қосымша әлеуметтік көмек болып отыр. Жүктілігіне және босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына, бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табысынан айрылған жағдайларда төленетін әлеуметтік төлемақы міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінін Қордан әлеуметтік төлемақы алуға құқығы бар қатысушысына 2008 жылғы 1 қаңтардан бастап тағайындалған. Жүктілігіне және босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына байланысты табысынан айрылған жағдайларда төленетін төлемақы [[денсаулық сақтау]] саласындағы уәкілетті орган белгілеген тәртіппен берілген еңбекке жарамсыздық парағында көрсетілген барлық кезеңге тағайындалған. Табыстың орташа айлық мөлшері, әлеуметтік тәуекел жағдайы басталған ай үшін қорға әлеуметтік аударымдар түскен болса, осы айды қоса алғанда, соңғы он екі айда әлеуметтік аударымдар жүргізілген кірістер соммасын 12-ге бөлу жолымен айқындалады. 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап төрт және одан көп бала туған аналарға берілетін бір жолғы жәрдемақы мөлшерін 70 650 теңгеге дейін және бала бір жасқа толғанға дейін оның күтімі үшін төленетін ай сайынғы жәрдемақы мөлшері *бірінші балаға - 7 772 теңге, *екінші балаға - 9 185 теңге, *үшінші балаға - 10 598, 4 және *одан кейінгі балаларға 12 011 теңгеге дейін көбейту қарастырылған. Соған сәйкес көп бала туған және тәрбиелеген аналарды «[[Алтын алқа]]» белгісімен марапаттау үшін балалар саны 10 нан 7 ге дейін, «[[Күміс алқа]]» белгісімен марапаттау үшін 8-ден 6-ға дейін төмендетілді. Оларға берілетін арнаулы мемлекеттік жәрдемақының мөлшері 3,9 АЕК-тен 6,0 АЕК- ке дейін жеткізілді. Бұрын бұл белгілермен марапатталған немесе «Батыр ана» атағын алған, сондай-ақ I және II дәрежелі «Ана даңқы» ордендерімен марапатталған көп балалы аналарға берілетін жәрдемақы мөлшері де 8 478 теңгеге өсті. Мүгедек баланы тәрбиелеуші ата ананың біреуіне немесе асырап алушыға, қамқоршыға ең төмен жалақы мөлшерінде (14 952) ай сайынғы жаңа мемлекеттік жәрдемақы түрі енгізілді. Бұл жәрдемақыны 2010 жылдан бастап 28 мыңға жуық азамат алатын болады. Отбасында 2 және оданда көп мүгедек бала болған жағдайда жәрдемақы әрбір азаматқа бөлек тағайындалады. 2010 жылдың 1 қаңтарынан «Балалы отбастарына мемлекеттік жәрдемақылар туралы» Қазақстан Республикасы заңымен төртінші және одан артық бола туғанда берілетін біржолғы жәрдемақының мөлшерін 50 АЕК-ке көбейту қарастырылған. Жұмысынан айырылған жағдайда берілетін әлеуметтік төлем жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі уәкілетті органға адам жұмыссыз ретінде тіркеуге өтініш берген күннен бастап тағайындалады және оның мөлшері [[әлеуметтік аударым]]дар объекті ретінде ескерілген соңғы жиырма төрт ай ішіндегі табыстың орташа айлық мөлшерін тиісінше табысты алмастыру коэффициенттеріне және қатысу өтілінің коэффициенттеріне көбейту арқылы тағайындалады. Бұл ретте кірісті алмастыру коэффициенті - 0,3 болады, ал қатысу өтілінің коэффициенті «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» заңға сәйкес есептеледі. Әлемнің көптеген елдерінде жұмысынан айырылғанда әлеуметтік қорғау шаралары қолданылады. Бұл шаралар жұмыскерлердің еңбек қызметінен жоғалтқан табыстарына өтемақы төлейтін әр түрлі әдістерін кіріктіреді; олардың [[біліктілік]]ке, жұмыс өтіліне, жұмысынан айрылу себептеріне, отбасының табысы денгейіне және т.б. байланысты саралануы мүмкін. Тиісінше, жұмысынан айырылғандарға төлемақылар үшін қорларды қалыптастырудың әдістері, бұл қорлардың деңгейі және олардан төленетін төлемақылардың мезгілдері ажыратылады. Жұмысынан айырылғандар ''қысқартылғандар'' және ''жұмыссыздар'' мәртебесіне бөлінуі мүмкін. Бірінші жағдайда жаңа жұмыс іздеу кезінде (белгілі бір мезгілде) орташа [[жалақы]]сының, жұмыс өтілінің сақталуына рұқсат етіледі, [[әлеует]]ті жұмысқа орналастырудың басқа мүмкіндіктері болуы мүмкін. Жұмыс іздеуші, жұмыспен қамтудың мемлекеттік службасында тіркелген және өзінің біліміне, кәсібіне, [[еңбек машығы]]на сай келетін жұмыс алуға нақты мүмкіндігі жоқ еңбекке жарамды азаматтар [[Жұмыссыздық|жұмыссыздар]] деп саналады. Жұмыссыздарға жұмыссыздық бойынша берілетін жәрдемақылар төленеді. Жәрдемақы жұмыссыз ретінде тіркелген мезеттен жұмысқа орналастыру туралы мәселе шешілгенге шейін, бірақ заңнамамен белгіленген мезгілден аспайтын уақытқа төленеді. Әр түрлі елдерде жұмысынан айырылғанда [[әлеуметтік қолдау]]ды қаржыландыру үшін қаражаттарды қалыптастырудың өзіндік механизмдері қолданылады. бірақ негізінен жұмыссыздық бойынша жәрдемақыларды (зейнетақыларды) қаржыландыру еңбекке ақы төлеу қорынан жұмыс берушілердің сақтық жарналары есебінен жүргізіледі. Мұқтаж адамдарда жұмыссыз мәртебесі болмаған жағдайда (мысалы, өтілі бойынша) олар әлеуметтік көмекті көбінесе жергілікті бюджеттерден немесе [[қайырымдылық]] қорларынан алады. Үкімет және жергілікті атқарушы органдар жұмыскерлер мен жұмыс берушілердің өкілдерінің қатысуымен әлеуметтік-экономикапық дамудың индикативтік жоспарлары негізінде халықты жұмыспен қамтудың бағдарламаларын әзірлеп, бекітеді. Мемлекет халықты жұмыспен қамту сферасында азаматтарға әлеуметтік қорғандыруды кепілдендіреді. [[Қазақстан Республикасы]] заңнамасымен жұмыспен қамту бағдарламалары жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатыны аннықталған. Жұмыссыздықтан мемлекеттік әлеуметтік қорғау мына шараларды кіріктіреді: *1) жұмысқа орналасуға жәрдемдесу; *2) кәсіптік даярлау, біліктілікті жоғарылату және жұмыссыздарды қайта даярлау олар үшін [[қоғамдық жұмыстар]] ұйымдастыру; *3) қоғамдық жұмыстармен қамтылған жұмыссыздардың еңбегіне ақы төлеу; *4) табысы аз азаматтардан шыққан жұмыссыздарға мемлекеттік атаулы көмек көрсету. Қоғамдық жұмыстарды орталық және атқарушы органдар ұйымдастырады, республикалық және жергілікті бюджеттердің қаражаттарынан және олардың өтінімдері бойынша жұмыс берушілердің қаражаттарынан қаржыландырылады. Қазақстан Республикасындағы «Арнаулы мемлекеттік жәрдемақы туралы» заңыңда және оған сәйкес қабылданған өзге заңнамалық актілерінде көзделген негіздерде және тәртіппен азаматтардың арнаулы мемлекеттік [[жәрдемақы]] - әлеуметтік қорғауға мұқтаж адамдарға және жәрдемақылардың өзге түрлеріне қарамастан берілетін ақшалай өтемақы алуға құқығы бар. Арнаулы бұл жәрдемақы 1999 жылдың 1 сәуірінен бастап жәрдемақы алуға құқығы бар азаматтардың 14 санатына заңда көрсетілген мөлшерде төленеді. Бір мезгілде әр түрлі арнаулы мемлекеттік жәрдемақы алуға құқығы бар адамдарға олардың таңдауы бойынша бір жәрдемақы тағайындалатынын атап айту қажет. [[Өндіріс]]тердің, жұмыстардың, кәсіптердің, лауазымдар мен көрсеткіштердің Үкімет бекітетін №1 тізімі бойынша жер асты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайлары ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда 1998 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша жұмыс өтілі бар азаматтарға мемлекеттік арнаулы жәрдемақы қарастырылған. Мұндай жәрдемақы еркектер - 53 жасқа толғанда және жұмыс өтілі кемінде 20 жыл болып, оның кемінде 10 жылын аталған жұмыстарда істегенде; әйелдер - 48 жасқа толғанда және жұмыс өтілі 15 жыл болып, оның кемінде 7 жыл 6 айын аталған жұмыстарда істегенде оларға тоғыз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде тағайындалады. Ал осындай №2 тізім бойынша еркектер - 58 жасқа толғанда және жұмыс өтілі кемінде 25 жыл болып, оның кемінде 12 жылын аталған жұмыстарда істегенде; әйелдер - 53 жасқа толғанда және жұмыс өтілі 20 жыл болып, оның кемінде 10 жыл аталған жұмыстарда істегенде оларга сегіз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде тағайындалады. Еңбек жағдайлары ауыр (ерекше ауыр) жұмыстарда және зиянды (ерекше зиянды) және қауіпті жұмыстарда істейтін қызметкерлерге [[Қазақстан республикасының еңбек кодексі|Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне]] және уәкілетті орган бекіткен еңбек жағдайлары зиянды өндірістердің, [[цех]]тардың, кәсіптер мен лауазымдардың тізіміне (тізбесіне) сәйкес қосымша ақы төлеу көзделген. 2000 жылғы 1 қаңтардан бастап «Жер асты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайы ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда істеген адамдарга берілетін мемлекеттік арнаулы жәрдемақы туралы» 1999 жылғы шілдедегі Қазақстан Республикасынын заңы күшіне енді. Осы заңға сәйкес 1-ші тізімге енген азаматтар республикалық бюджеттен әлеуметтік жәрдемақыны зейнеткерлік жасқа жеткенге дейін алады. Ал зейнеткерлік жасқа толған соң, ол азаматтардың мәселесі қайта қаралып, еңбек өтіліне және табысының мөлшеріне қарай [[зейнетақы]] тағайындалады. Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы Жолдауына сәйкес 1998 жылғы 1 қаңтарға ауыр және зиянды өндірістерде белгілі бір өтіл жинаған азаматтар үшін 2008 жылғы 1 қаңтардан бастап №2 тізім бойынша мемлекеттік арнаулы жәрдемақы енгізілді. Көрсетілген жәрдемақылар, зиянды еңбек жағдайларында жұмыс істеген аға буын азаматтарға жалпыға ортақ белгіленген зейнеткерлік жасына жеткенде әлеуметтік қолдау алу құқығын бере отырып, оларды әлеуметтік қорғау проблемасын белгілі бір деңгейде шешуге мүмкіндік береді. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар ең төменгі күнкөріс деңгейінен еселенген мөлшерде белгіленеді (2006 жылдың басына дейін - айлық есептік көрсеткіштен ). Адамның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу жөніндегі төлемақылар, сондай-ақ азаматтың қайтыс болуы нәтижесінде залал шеккен адамдардың зияндарын өтеуді сақтық компаниялары өздеріне алған. Мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айырылған жағдай бойынша Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларды мемлекет төлейді. Барлық төлемақылар кездейсоқ жағдайға дейін адамның алып жүрген жалақысына тікелей байланысты болып келеді. Тұтас алғанда 2009 жылы мүгедектік бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың мөлшері орта есеппен 14 пайызға арттырылды.2009 жылдың 1 желтоқсанына қарасты деректер бойынша, республикада 638,9 мың мүгедек міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінен қосымша әлеуметтік төлемдер алады. Елімізде 43,4 мыңнан астам азамат 1 және 2-ші тізімдер бойынша арнайы мемлекеттік жәрдемақылар алады. Бұл жәрдемақы мөлшері 2009 жылы 11 пайызға артты. 2015 жылға қарай мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар мөлшерін 2010 жылмен салыстырғанда 1,2 есе арттыру көзделген. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» заңға сәйкес жан басына шаққанда өңірлерде белгіленген [[кедейлік]] деңгейінен төмен орташа табыс алатын халықтың бәрі атаулы көмекпен қамтылады. Негізінен олар кәмелетке толмаған балалары, жұмыссыздары, мүгедектері бар отбасылар. [[Кедейлік шегі]] мен ең төменгі күнкөріс деңгейі өңірлер бойынша сараланатындықтан, заң әрбір отбасының табысын нақтылауға мүмкіндік береді. Азаматтардың қайда тұратынына қарамастан, өздерін отбасында жан басына шаққанда кедейлік шегі деңгейінде орташа табыспен қамтамасыз ететіндей [[әлеуметтік көмек]] алады. Мысалы, жергілікті бюджеттерде табысы аз отбасыларының 18 жасқа дейінгі балаларына мемлекеттік жәрдемақылар төлеу қарастырылған. Заңға сәйкес, жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі өкілетті органдарда тіркелмеген еңбек жасындағы жұмыссыздардың әлеуметтік көмек алуға құқылары жок. Мүгедектер, айдан астам уақыт стационарлық емдеуде жатқан адамдар, 1 және 2 топтағы мүгедектерге, жасы 80-нен асқан кісілерге, 7 жасқа дейінгі балаларға күтім жасаумен айналысатын азаматтар, оқушылар мен студенттер бұл санатқа жатпайды. Сонымен бірге, жұмыспен қамту органдарына өтініш берген жағдайда, еңбекке жарамды адамдарға лайықты жұмыс немесе қоғамдық жұмыстарға қатысу ұсынылады. Бұл жұмыстардан бас тартқан жағдайда олар алты ай мерзімге дейін атаулы әлеуметтік көмек алу құқығынан айырылады. Заңда атаулы көмек тағайындату үшін өтініш білдірудегі рәсімдер жеңілдетілген. '''Қазақстанда мынадай жәрдемақылар төленеді:''' *1) жұмыссыздықтан мемлекеттік әлеуметтік қорғау; *2) [[Жүктілік|жүктілігіне]] және босануына байланысты; *3) жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына байланысты; *4) бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты; *5) жерлеуге берілетін жәрдемақылар; *6) саноторийларға жолдама сатып алу шығыстары. Бұл бағыт бойынша қаржыландыру: 1,6 тармақтар шаруашылық жүргізуші субъектілердің жұмыс берушілердің қаражаттары есебінен, 2,3,4,5 тармақтар жергілікті бюджеттердің есебінен жүзеге асырылады. '''Әлеуметтік көмек бойынша төлемақылар мыналарды кіріктіреді:''' *а) отбасының жиынтық табысын ескере отырып тағайындалатын, балалы отбастарына жәрдемақы (18 жасқа дейінгі балаларға); *ә) балалары бар мерзімділік қызметтің әскери қызметшілерінің отбасына жәрдемақы; *б) мүгедек - балалары бар отбасыларына жәрдемақы; *в) [[ВИЧ]] - инфекцияланған балалар мен ересектерге жәрдемақы; *г) әкелері [[алимент]] төлеуден жалтарынған балаларға уақытша жәрдемақы; *д) 4 және одан көп 7 жасқа дейін жастағы балалары бар жұмыссыз аналарға жәрдемақы және т.б. '''Әлеуметтік қорғау жүйесімен сондай-ақ мыналар қарастырылған:''' * отбасының жиынтық табыстарын ескере отырып тағайындалатын тұрғын үй жәрдемақысы; *тұрғын үй-коммуналдық қызметтерді, отынды, көлікті, соғыс және еңбек ардагерлеріне, табысы аз зейнеткерлерге және басқаларға [[медициналық қызмет|медициналық қызмет көрсету]] жеңілдіктерінің жүйесі; * қарттарға, мүгедектерге, үйсіздерге және ауру балаларға арналған мекемелерді ұстау; * [[оралман]]дарды тарихи отанына қоныстандыру және әлеуметтік қорғау. Табысы екі айлық есептік көрсеткіштен артық емес жұмыссыздарға материалдық көмек белгіленген. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасында мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берілетін мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар туралы» заңына сәйкес мүгедектігі бойынша мемлекеттік жәрдемақылар алуға құқығы бар. Осы заңға сәйкес мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар ең төмен күнкөріс деңгейі мөлшерінен есептеледі. 2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төмен күнкөріс деңгейі көлемінің ұлғаюына байланысты мүгедектер үшін жәрдемақы мөлшері арттырылды. '''Жергілікті бюджеттерден әлеуметтік көмек көрсету түрінде төлемақылар мыналарға төленеді:''' *1) [[экологиялық апат]]тардан, нәубеттерден, ядролық сынақтардан зардап шекендерге; *2) жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарына, көп балалы аналарға, жан басына шаққанда табыс деңгейі төмен аз қамтылған отбасыларына, халықтың біркатар басқа санаттарына. Шаруашылық жүргізуші субъектілер, басқа жұмыс берушілер меншікті әлеуметтік қорларынан өздерінің жұмыс істеп жүрген жұмыскерлеріне, бұрынғы жұмысскерлеріне, олардың отбасы мүшелеріне қосымша материалдық және ақшалай көмек көрсете алады. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар (бала туғанда, жерлеуге, балалары бар отбасыларына, табысы аз отбасыларына азаматтарға) тұрғын үй көмегі, жұмыссыздарға материалдық көмек жергілікті бюджеттердің қаражаттарынан төленеді. Қазақстан Республикасында кедейлікті төмендету жөніндегі бағдарламада азаматтардың жұмыспен қамтылуына жәрдемдесу жолымен, жалпы орта білімге және денсаулық қызметіне қолжеткілікті жақсарту, атаулы әлеуметтік көмекті арттыру және басқа іс-шараларды іске асыру проблемаларын шешуге кешенді [[тәсілдеме]] қарастырылған. Бұл үшін кезең-кезеңімен [[әлеуметтік қамсыздандыру]] мен әлеуметтік қызмет көрсетудің нормативтері енгізілді. Жыл өткен сайын Қазақстанда әлеуметтік міндеттемелер қомақты бола түсіп, ол [[ТМД]] мемлекеттері арасында көшбасшылар қатарында болып отыр. Бүгінде бес миллионға жуық қазақстандық, яғни азаматтардың үштен бірі түрлі әлеуметтік жәрдемақымен қамтылған. Егер 2003 жылы бұл салада 17 әлеуметтік жәрдемақы түрі болса, 2008 жылы олардың саны 29-ға жетті. Халықты әлеуметтік қамтамасыз ету мен әлеуметтік көмекке бағытталған шығындар 2009 жылы 813 милиард теңгені құрады, бұл оның алдындағы жылмен салыстырғанда 22,8 пайызға артық. 2010-2012 жылдарға арналған үш жылдық бюджеттің үштен бір бөлігінен жуығын әлеуметтік салаға жұмсау көзделіп отыр. Әлемнің көптеген елдерінде жұмыстан айырылған кезде мемлекеттік әлеуметтік қорғаудың шаралары қолданылады. Қазақстан Республикасы заңнамасымен отбасыларына, жекелеген азаматтарға арнаулы әлеуметтік қызметтер деп аталатындарды беру кепілдендірілген. ''Арнаулы әлеуметтік қызметтер'' - қиын өмірлік жағдаятта ([[жетімдік]], ата- аналар қамқорлығының болмауы, кәмелетке толмағандарды қадағалаусыздық, баспанасыздық, бас бостандығынан айыру орнынан босану және басқалары бойынша) адамға (отбасына) пайда болған әлеуметтік проблемаларды жою үшін жағдайды қамтамасыз ететін және қоғам өміріне қатысуға оларға басқа азаматтармен тең мүмкіндіктер жасауға бағытталған қызметтер кешені. ''Арнаулы әлеуметтік қызметтерді беретін субъектілер'' - арнаулы әлеуметтік қызметтер беру бойынша мемлекеттік және мемлекеттік емес секторларда жұмыс істейтін жеке және (немесе) заңи тұлғалар. '''Арнаулы әлеуметтік қызметтерді беру сферасындағы мемлекеттік саясаттың негізгі міндеттері мыналар болып табылады:''' *қиын өмірлік жағдаятты (егер ол пайда болған жағдайда) жою үшін жағдайлар жасау; *арнаулы әлеуметтік қызметтерді кепілденілген көлеммен қамтамасыз ету; *арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетудің стандарттарын сақтауды қамтамасыз ету; *[[мониторинг]] және берілетін арнаулы әлеуметтік қызметтердің сапасын бағалау жүйесін дамыту; *арнаулы әлеуметтік қызметтер берудің жүйесін дамытуды қамтамасыз ету; *арнаулы әлеуметтік қызметтер туралы Қазақстан Республикасы заңнамасын сақтауды мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру; *арнаулы әлеуметтік қызметтер беру сферасында халықаралық ынтымақтастықты дамыту және басқалары. Арнаулы әлеуметтік қызметтер арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілденілген көлемін және ақылы арнаулы әлеуметтік қызметтерді кіріктіреді. Арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілдендірілген көлемі бюджеттік қаражаттар есебінен берілетін арнаулы әлеуметтік қызметтердің бірыңғай тізбесі болып табылады. Әлеуметтік қызметтер тек мұқтаж адамдарға көрсетіліп, казіргі заманғы стандарттар мен Қазақстандағы өмір деңгейіне сәйкес болуы керек. Арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілдендірілген көлемінің тізбесі *әлеуметтік-тұрмыстық; *әлеуметтік-медициналық; *әлеуметтік-психологиялық; *әлеуметтік-педагогикалық; *әлеуметтік-еңбек; *әлеуметтік-мәдени; *әлеуметтік-экономикалық; *әлеуметтік-құқықтық қызметтерді қамтиды. Арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілдендірілген көлемі психоневрологиялық аурулары бар 18 жастан асқан мүгедектер қатарынан дене немесе ақыл ой мүмкіндіктеріне байланысты ағзасының функциялары тұрақты бұзылған адамдарға ұсынылады. Ақылы арнаулы [[Әлеуметтік қызмет көрсету|әлеуметтік қызметтер]] арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілденілген көлемінен тыс ақылы негізде беріледі. Арнаулы әлеуметтік қызметтер ақпараттық, [[консультация]]лық, [[делдал]]дық қызметтер түрінде жалпы сипаттағы қызметтер беруді кіріктіре алады. Мемлекеттік секторда жұмыс істейтін субъектілер жалпы сипаттағы қызметтерді бюджет қаражаттары есебінен береді. Арнаулы әлеуметтік қызметтерді беру арнаулы әлеуметтік қызметтерге қажеттілікті бағалау және анықтау жөніндегі әлеуметтік жұмыскер айқындайтын қиын өмірлік жағдаяттағы адамның (отбасының) арнаулы әлеуметтік қызметтерге қажеттілігін бағалау және анықтау негізінде жүзеге асырылады. Арнаулы әлеуметтік қызметтерге қажеттілікті бағалауды және анықтауды жүргізу кезінде мыналар критерийлер болып табылады: *өмірлік қызметтің шектелімі; *әлеуметтік бейімделім; *әлеуметтік [[депривация]]; *қолайсыз әлеуметтік орта және басқалары. Кепілденілген көлемнен тыс берілетін арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілденілген және қосымша көлемін беру аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергілікті атқарушы органдарының шешімі негіздемесінде жүзеге асырылады. '''Арнаулы әлеуметтік қызметтерді беретін субъектілерді қаржыландыру:''' *Қазақстан Республикасы заңнамасымен белгіленген тәртіппен бюджеттік қаражаттардың; *ақылы арнаулы әлеуметтік қызметтерді бергені үшін алынған қаражаттардың; *Қазақстан Республикасы заңнамасына қайшы келмейтін өзгедей көздердің есебінен жүзеге асырылады. Қазақстанда рыноктық қатынастардың кеңеюі қоғамда тез жіктелуді және халықтын әлеуметтік-мүліктік жіктелуін тудырды. Мұны жақсы қамтамасыз етілген және нашар қамтамасыз етілген үй шаруашылықтарының делдалдық топтарын салыстыра отырып көруге болады. Үй шаруашылығы қимасында табыстылықты талдау жиынтық табысты, соның ішінде оның ақшалай емес және натуралдық нысанында да бөлудің және пайдаланудың [[демография]]лық, өңірлік және ішкі отбасылық факторларын есепке алуға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, үй шаруашылықтарының ақшалай табыстарына тұрған жері (қала немесе ауылдық жер), сондай-ақ саны, соның ішінде отбасындағы балалардың саны үлкен әсер етеді. Қазақстанда халықтың бір бөлігі кедей болып қалуда. ''Кедейлік'' - бұл негізгі өмірлік (биологиялық) қажеттіліктерді -тұрғын үйді, тамақты, киім-кешекті, қызметтерді қанағаттандыру үшін жеткіліксіз ақшалай және натуралдық табыстардың төменгі деңгейі. Ел кедейлігінің көрсеткіші деп экономикалық әдебиетте ең төменгі тұрмыс деңгейінен төмен болатын табысы бар халықтың үлес салмағын айтады. Үй шаруашылықтарының бюджеттерін тексеру кедейліктің көпбейінді сипаттарының болатынын көрсетеді және тұрғылықты жерімен, әлеуметтік факторлармен, жұмыспен қамтылу мәртебесімен, білім деңгейімен және басқаларымен айқындалады. Кедей үй шаруашылықтарының үлесі қалаға қарағанда ауылды жерде жоғары. Әлжуаз және өте кедей үй шаруашылықтары - бұл үш және одан көп бала тәрбиелегі отырған отбасылар. Қазақстан Республикасында кедейлікті төмендету бағдарламасы азаматтарды жұмыспен қамту, орта жалпы білімге және денсаулық сақтау қызметтеріне жетушілікті жақсарту, әлеуметтік көмектің атаулылығын арттыру және басқа іс-шараларды іске асыру жолымен кедейлік проблемасын шешудің кешенді тәсілдемесін қарастырады. [[Азық-түлік]] себетінің құнынан төмен табыстары бар халықтын үлесі 2001 жылы 16,1%- дан 2007 жылы 1,4%-га дейін қысқарды. Ең төменгі күнкөріс деңгейінің мөлшері 2001 жылы айына 4546 тенгеден (31 [[АҚШ доллары]]ның) 2005 жылы 7618 теңгеге (57,8 долларга) дейін және 2007 жылы 9653 теңгеге (78,7 долларға) дейін көбейді. Алайда бұл көбею (2,1 есе) 58,2%- ға осы жылдары қордаланған [[инфляция]]мен (158,2%), ал долларлық баламамен өлшеу кезінде қосымша доллардың орташа жылдық бағамының 16,4%-ға төмендеуімен жабылды. Сөйтіп, 2008 жылы ең төменгі күнкөріс деңгейінің мөлшері - күніне 2,5 доллар [[БҰҰ]] критерийі бойынша күніне 1 долларлық табыстармен өлшенетін кедейліктің төменгі шегінің белгісінен асып түсті, бірақ айтылған мөлшер [[Дүниежүзілік банк]]тің тиісінше арттырылған критерийінен (күніне 4 доллар) төмен. Қазақстанда табыс тұрғысынан кедейліктің біртіндеп қысқаруы байкалуда. Алайда оның деңгейі әлі де жоғары болып отыр. Сонымен бірге әлеуметтік реформаларды одан ары тереңдету бағдарламасына сәйкес халықтың тұрмыс деңгейін жақсарту жөнінде бірқатар іс-шаралар іске асырылды: *жалақыны көбейту, әсіресе айтарлықтай дәрежеде [[бюджет]] сферасы жұмыскерлеріне және мемлекеттік қызметшілерге; *мүгедектердің барлық санаттарына, жасына байланысты жәрдемақылар алушыларға мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар; *асыраушысынан айырылған отбастарына қолдау көрсету; *қосымша базалық зейнетақы төлемдерін енгізу; *көп балалы анапарға арнаулы мемлекеттік жәрдемақыларды арттыру; *баланы біржасқа дейін қарауға жәрдемақылар тағайындау; *балалардың, [[жасөспірім]]дердің, жүкті әйелдердің бірқатар санаттарын дәрілермен ақысыз қамтамасыз ету. Кедейлікті қыскартуға ең төменгі күнкөріс деңгейімен салыстырғанда табыстардың деңгейін арттыру, жұмыссыздықты қысқарту және жеткілікті арнаулы әлеуметік көмек көрсету әсер етеді. Ең төменгі күнкөріс деңгейі бар табыстар арақатынасы мен кедейлік арасындағы корреляция тығыз - 0,9 деңгейінде болатынын есеп-қисаптар көрсетіп отыр. Кедейлікті жою үшін халық табыстарының орташа деңгейін көтеру қажет. 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап базалық әлеуметтік төлемдердің мөлшерін есептеу үшін ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамасы 14952 теңге болып белгіленген. Ең төменгі күнкөріс деңгейі мөлшерінің өсуіне байланысты мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек пен 18 жасқа дейінгі балаларға ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақы төлеуге ағымдағы нысаналы [[трансферт]]тер көзделген. 2008 жылы Қазақстан экономикасында 7,9 миллион адам жұмыс істеді (экономикалық жағынан белсенді халықтың саны кезінде - 8,4 миллион адам жұмыспен қамтылу деңгейі - 95,2%, соның ішінде жолданым бойынша - 5,2 миллион адам немесе барлық жұмыс істегендердің 65,9%, өздігінше жұмыспен айналысу - 2,7 миллион (34,1%); жұмыссыздардың саны 562,4 миллион адамды құрады. Жұмыссыздықты қысқарту да кедейлікті қысқартуға әсер етеді. Жұмыссыздықтың деңгейі 6,3%-да қалыптасты. Есептер бойынша, жұмыссыздықты 2,8% деңгейге дейін қысқарту кедейлікке бұл фактордың әсерін іс жүзінде жоюға жеткізеді, яғни бұл көрсеткіштің мәнділігі біртіндеп төмендейді. Сонымен бірге еңбекке ақы төлеудің рөлі жоғарылайды: кедейліктің негізгі себебі - еңбекақының төмен болуы, екінші орында - жұмыстың жоқтығы. Кедейліктің себептерін үнемі қадағалап отыру және жекелеген факторлардың оның қысқаруына әсерін бағалау бұл үдерісті басқарылатын етуге жағдай жасайды және елде кедейлікті қысқарту жөнінде баптық (статьяланған) мақсаттарға жетуді қамтамасыз етеді. Кедейлік керсеткіштерінің динамикасы 18.1 кестеде келтірілген, одан оның бірте-бірте төмендеуі байқалынады. Соңғы 10 жылда өмір сүрудің ең төменгі деңгейінен аз табысы бар халықтың үлесі 4 есеге (50%-дан 12%-ға дейін) азайды. [[File:Табыс тұрғысынан Қазақстандағы кедейлік деңгейі.jpg|thumb|center|500px|Add caption here]] ''Кедейлік ауқымы'' - сандық көрсеткіш, ең төменгі күнкөріс деңгейінен (кедейліктің азық- түліктік шеңберінен және кедейліктің белгіленген шеңберінен) төмен табыстары бар халықтың үлесі (саны); бір адамдық тұтыну (табыс) деңгейінің белгілі бір шеңберден төмен халықтың үлесі. ''Кедейлік тереңдігінің коэффициенті'' ең төменгі күнкөріс денгейінің мөлшерінен ең төменгі күнкөрістен төмен болатын адамдардың табыс (тұтыну) деңгейінің орта ауытқуын көрсетеді және үй шаруашылықтары мүшелерінің жалпы санымен арақатынасы белгіленген табыстың жиындық тапшылығының мөлшерімен тұлғаланады. Ол олардың табысы (тұтыну) деңгейінің қаншалықты төмен болуына қарай әлжуаз адамдардың әр түрлі топтарын айырады. ''Кедейлік өткірлігінің коэффициенті'' - үй шаруашылықтарының ең төменгі күнкөріс деңгейінін мөлшерінен орташа безбенделген ауытқуын сипаттайды және зерттелетін үй шаруашылықтары мүшелерінің жалпы санымен ара қатынасы белгіленген табыстың жиынтық квадратикалық тапшылығынын мөлшерімен тұлғаланады. Кедейлік өткірлігінің көрсеткіші табыс тапшылығынын анағұрлым жоғары мөлшері бар отбасы үшін үлкен салмақты есепке ала отырып есептеп шығарылады. Кедейлік қиындылығы дәрежесін сандық өлшеу үшін қажет, яғни кедейлер арасындағы теңсіздікті сипаттайды. ''Қорлар коэффициенті'' - оныншы және бірінші децилдық топтарда бөлу қатарының ішіндегі халықтың салыстырмалы топтарының орташа табыстарының арасындағы ара салмақты өлшейді. Халық арасында табыстарды бөлу теңсіздігінің коэффициенті (''Лоренцтің табыстарды шоғырландыру коэффициенті'' немесе ''Джини индексі'') тенсіздік дәрежесін санмен бағалауға мүмкіндік береді. Ол халықтың сан жағынан тең топтары бойынша табыстарды нақтылы бөлудің оларды тендей бөлудің сызығынан ауытқу дәрежесін анықтайды. Табыстар теңдігінің [[статистика]]лық өлшемі 0 кезінде - халықтың барлық топтары табыстарының жасалған теңдігін, 1 кезінде - барлық табыс адамдардың бір тобына жатқызылғанда жасалған теңдікті білдіре отырып, 0-ден 1-ге дейін ауытқиды.<ref>Құлпыбаев С., Ынтықбаева С.Ж., Мельников В.Д. Қаржы: Оқулық / - Алматы. Экономика, 2010- 522 бет ISBN 978-601-225-169-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Экономика]] i7hrr4j7gud3bullqadn0spow9vle7b 3579195 3578955 2026-04-09T04:47:37Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579195 wikitext text/x-wiki Үй шаруашылықтарының ақшалай табыстарына сонымен бірге мемлекеттік әлеуметтік [[трансферт]]терді - зейнетақыларды, жәрдемақыларды және түрлі деңгейлер бюджеттері мен бюджеттен тыс қорлар қаражаттарынан төленетін басқа төлемақыларды жатқызады. '''Қазіргі кезде халықты әлеуметтік қорғаудың төрт деңгейлі жүйесі қалыптасқан''': *''бірінші деңгей'' - [[мемлекеттік бюджет]]тен төленетін мемлекеттік базалық әлеуметтік жәрдемақылар: базалық зейнетақы төлемдері, мемлекеттік жәрдемақылар, баланың туылуына арналған біржолғы төлемдер; *''екінші деңгей'' [[Әлеуметтік сақтандыру]]дың мемлекеттік қорынан ортақ зейнетақы мен әлеуметтік төлемдерді төлеу, яғни барлық жұмыскерлер аударым жасайтын, ал зейнеткерлікке жасы толғандар немесе тиісті сақтық жағдайы орын алғандар ғана алатын орнықтылық қағидаттарымен жүзеге асырылатын төлемдер; *''үшінші деңгей'' - міндетті зейнетақы жарналарының есебінен төленетін [[зейнетақы]] төлемдері, яғни адамның жеке салымдарына тәуелді жүзеге асырылатын төлемдер; *''төртінші деңгей'' - ерікті сақтандыру есебінен төленетін әлеуметтік төлемдер. Үкіметтік бағдарламалармен халықтың жекелеген санаттарына әлеуметтік көмек көрсетудің қосымша нысандары қарастырылған. Мәселен, кедейлікті жою және әлеуметтік-демографиялық жағдаятты жақсарту үшін қажетті жағдайлар жасау мақсатымен 2005 жылдан бала бір жасқа толғанға дейін оның күтімі бойынша [[жәрдемақы]]лар енгізуді, ал перспективада отбасынының табыстарына қарай балалардың жәрдемақылар төлеуді қоса, балаларды қорғаудың біртұтас жүйесі жасалуда. Әлеуметтік сақтандыру көбінесе зейнетақымен қамтамасыз ету арқылы іске асырылады. ''Зейнетақы'' - бұл қартайғанда, толық немесе ішінара еңбек ету қабілеттігінен, асыраушысынан айырылған және заңда көзделген басқа жағдайларда азаматтарды қамтамасыз ету үшін берілетін ай сайынғы ақшалай [[төлемақы]], қызмет атқарған уақыттағы табыстың бір бөлігі. Зейнетақы төлемдерінің мөлшерлері тек қана жұмыс өтіліне және зейнетақыны есептеу үшін берілген орташа айлық табыс деңгейіне байланысты болады. «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» 1997 жылы маусымның 20-сындағы заңның қабылдануымен байланысты зейнетақы реформасы басталды. Оның мәні - 1997 жылға дейін өмір сүрген зейнетақымен қамтамасыз етудің зейнетақы қорларын қалыптастыру кезіндегі ұрпақтардың ынтымақтастық қағидатынан дара қорланымдардың қағидатына көшуде болды. Бұл үшін жинақтаушы зейнетақы қорларының жүйесі (соның ішінде [[Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры]]) және Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық қарастырылған. Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры жалақының барлық түрлерін, әр алуан сыйлықақыларды, үстеме ақыларды, үстемелерді қоса, жалдамалы жұмыскерлердің еңбегін пайдаланатын [[заңды тұлға|заңды тұлғалардың]], сондай-ақ дара кәсіпкерлердің, [[адвокат]]тар мен жекеше [[нотариус]]тардың ай сайынғы ақшалай немесе натуралдық нысандағы табысынан (жұмыс берушінің материалдық, әлеуметтік игіліктер немесе басқадай материалдық пайда түріндегі табыстарын қоса) он пайыз мөлшерінде міндетті зейнетақы жарналары нысанында аудару жолымен қалыптасады. Бұл кездің есебінен жинақтаушы зейнетақы қорлары салымшыларының зейнетақы қорланымдары қалыптасады. Зейнетақы қорланымдарын қалыптастырудың басты мақсаты азаматтарды қартайғанда әлеуметтік қамтамасыз ету. Осыған байланысты жұмыскердің ай сайынғы табысынан ұсталатын және азаматтардың дара шоттарында жиналатын міндетті [[зейнетақы жарнасы|зейнетақы жарналары]] - бұл қатаң нысаналы ақша, график бойынша дүркін-дүркін төленетін төлемдер негізінде оның арналымы қарттықты қамтамасыз етуде болып табылады. Зейнетақымен қамсыздандыру Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы Қазақстан Республикасы заңына сәйкес жүзеге асырылады. Қазіргі кезде жинақтаушы зейнетақы жарналарының жүйесі - зейнетақы төлемдерін төлейтін Орталық 1998 жылғы 1 қаңтардағы жай-күйі бойынша кемінде алты ай [[еңбек өтілі]] бар жеке тұлғаларға еңбек өтіліне бара-бар түрде жүзеге асырылатын ақшаны, жинақтаушы зейнетақы қорлары алушыларға зейнетақы қорланымдарын төлейді. Міндетті зейнетақы жарналарын есептеуге алынатын ай сайынғы табыс ең төменгі айлық жалақының жетпіс бес еселік мөлшерінен аспауы тиіс. Жинақтаушы зейнетақы қорларына аударылатын міндетті зейнетақы жарналары [[Салықтық кодекс]]те белгіленген бірқатар төлемдерден ұсталынбайды. Кейін зейнетақы төлемдері мемлекеттік және мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорларындағы әркімнің дара зейнетақы шотынан төленеді. Сондықтан зейнетақының мөлшеріне бюджеттің жай-күйі, қанша адамның жұмыспен қамтылып, қаншасы жұмыссыз жүргені әсер етпейді. [[Салымшы]]лар немесе жұмыс берушілер міндетті зейнетақы жарналарына қосымша ретінде ерікті зейнетақы жарналарын төлей алады, олардың мөлшері шектелінбейді, жарналар бірақ рет немесе дүркін-дүркін, ұдайы немесе тұрақсыз, қолма-қол ақшамен немесе аудару жолымен (қолма- қолсыз ақшамен) төленеді. Қазақстанда аралас зейнетақы жүйесі жұмыс істейді, өйткені 1998 жылға дейін [[зейнеткерлік]]ке шықкан зейнеткерлер немесе бұл уақытқа дейін зейнеткерлік өтілі барлар үшін ынтымақтастық зейнетақы жүйесінің жұмыс істеуі жалғасуда. Олардың зейнетақымен қамтамасыз етілуін қаржыландыру үшін қаражаттар [[республикалық бюджет]]тен Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорына және одан ары зейнетақылар төлем жөніндегі орталыққа аударылады. Негізінде мұндай қаражаттардың көзі әлеуметтік салық болып табылуы тиіс, бірақ зейнеткерлік бағдарламаларды жабуға және оларды толық қаржыландыруға оның түсімдерінің жеткіліксіздігі жағдайларында [[мемлекеттік бюджет]] кірістерінің басқа түрлері тартылады. Зейнетақы төлемдері салымшының таңдауы бойынша Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорына немесе Мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорларына бағытталады, салымшыға зейнетақы келісімшартының негізінде дара зейнетақы шоты және жекеше нөмір [[дара сәйкестендіру нөмірі]] (ДСН) ашылады. Салымшылардың қордаланған жарналарын зейнетақы қорлары уәкілетті орган - банк ([[кастодиан]]) арқылы зейнетақы активтерін басқаруды жүзеге асыратын ұйымдарға, [[бағалы қағаздар]]ға, банктердің [[депозиттер]]іне және басқа қаржылық құралдарына орналастырады. Орналастыру кезінде алынған табыс [[инвестициялық табыс]] деп аталады, ол салымшылардың дара шоттары бойынша қордаланған қаражаттардың сомасына сәйкес бөлінеді; инвестициялық табыс қорланудың ұлғаюын және оның [[инфляция]]дан қорғалуын қамтамасыз етеді. «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» заңға сәйкес Орталықтан зейнетақы төлемдері зейнеткерлік жасқа жеткен азаматтарға - еркектер 63 жасқа толғанда, әйелдер 58 жасқа толғанда және еркектерге кемінде 25 жыл еңбек өтілі болғанда, әйелдерге 20 жыл еңбек өтілі болғанда тағайындалады. 2008 жылдың екінші жартысында қор индекстерінің опырыла төмендеуі зейнетақылық активтердің табыстылығына әсер етті, жинақтаушы зейнетақы қорларының салымшыларын көбірек шығынға ұшыратты. Зейнетақылық активтерді инвестициялаудан алынған «таза» инвестициялық табыс сомасы (2008 жылдың аяғындағы [[комиссиялық сыйақы]]ларды шығарып тастағанда) өспек түгіл, ол тіпті 306,9 миллион теңгеге дейін қысқарды. Зейнетақылық активтерді инвестициялаудан шеккен залал 2008 жылы 30 миллиард теңгеден асып түсті. Толық емес көлемдегі жасына байланысты зейнетақы төлемдері азаматтарға, олардың нақты еңбек өтілінің болуына қарай Орталықтан толық көлемінде зейнетақы төлемдерін алу құқығы болмаған жағдайда тағайындалалуы мүмкін. Төтенше және барынша радиациялық қатерлі өңірлерде 1949 жылы 29 тамыздан 1963 жылғы 5 шілдеге дейін кемінде 10 жыл тұрған азаматтар «Семей ядролық сынақ полигоныңдағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен зейнеткерлерге», мемлекеттік әлеуметтік [[жәрдемақы]] алушыларға: еркектер - жалпы еңбек өтілі 25 жылдан кем болмаған жағдайда 50 жасқа жеткенде; әйелдер жалпы өтілі - 20 жылдан кем болмаған жағдайда 45 жасқа жеткенде зейнетақы тағайындалуына құқылы. Төтенше және осы өңірдің ең жоғары радиациялық қатер өңірлеріне жататын аумақтарда жұмыс істейтін (жұмыс істемейтін), тұратын, сондай-ақ 1949 жылдан 1990 жыл кезеңінде тұрған азаматтарға [[республикалық бюджет]]тен бір жолғы мемлекеттік ақшалай [[өтемақы]] төлеу жаңғыртылды. ''Зейнетақымен қамсыздандыру туралы'' заңға сәйкес Орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерін белгіленген [[орташа айлық табыс]]тың 60 пайызы есебінен жүргізіледі және жұмыста болған үзілістерге қарамастан, қатарынан кез келген 3 жыл жұмыс үшін орташа айлық табыс негізге алына отырып, 1995 жылғы 1 қаңтардан бастап жүзеге асырылады. 1998 жылы қаңтардың 1-іне дейін қажетті еңбек өтілінен тыс жұмыс істеген әрбір толық жыл үшін зейнетақы төлемдерінің мөлшері 1 пайызға өсіріледі, бірақ ол зейнетақыны есептеу үшін ескерілетін табыстың 75 пайызынан аспауы тиіс. Орталықтан төленетін зейнетақы төлемдерін есептеуге арналған табысқа еңбекке ақы төлеудің барлық түрлері және тізбесін үкімет белгілейтін өзге табыстар енгізіледі. Зейнетақы төлемдерін есептеу үшін 3 жылғы жұмыс ішіндегі табыс қатарынан 36 [[күнтізбелік ай]]дағы жұмыс ішіндегі табыстың жалпы сомасын отыз алтыға бөлу арқылы анықталып, орташа айлық [[жалақы]] шығарылады. 1998 жылғы 1 қаңтарға дейін тағайындалған зейнетақы төлемдерінің ең жоғары мөлшері (зейнетақы алушылардың бірқатарын шығарып тастағанда) Республикалық бюджет туралы заңмен белгіленген 32 еселенген айлық есептік көрсеткіштің 75 пайызынан аса алмайды. Бұған [[Ұлы Отан соғысы]]ның қатысушылары мен мүгедектерінің, әскери қызметшілердің, ішкі істер органдарының, бұрынғы Мемлекеттік тергеу комитеті қызметкерлерінің және [[өндіріс]]тердің, жұмыстардың, кәсіптердің, [[лауазым]]дардың және көрсеткіштердің үкімет бекіткен №1 тізімдегі 1998 жылғы қаңтардың 1-іне дейін зейнетақы тағайындалған адамдар жатпайды. [[Үкімет]] 2003 жылдын 4 шілдедегі қаулысымен «Міндетті зейнетақы салымдарынан құрылған жинақтаушы зейнетақы қорлары мен ерікті кәсіптік зейнетақы салымдарынан зейнетақы төлеудін ережесін» бекітті. Бұл ретте мамандықтары бойынша анықтап белгілегендерге жұмыс берушілер тарапынан ерікті кәсіптік салымдар салу енгізілді.Ерікті кәсіптік зейнетақы жарналарын жұмыс берушілер жұмыскерлердің пайдасына меншікті қаражаттары есебінен аударады, бұл ретте жұмыс берушілер үшін [[салық преференциясы|салық преференциялары]] қарастырылған. Ерікті кәсіптік зейнетақы жарналары есебінен жинақталған қорланымдарды төлеу 50 жастан, яғни белгіленген зейнеткерлік жастан ертерек жастан жүзеге асырыла бастайды. Сол сияқты, егер азамат 55 жасқа дейін міндетті жинақтаушы зейнетақы қорына өмірінің сонына дейін жететін ең төменгі төлем деңгейін жинап үлгерсе, зейнетақы демалысына шығуына мүмкіндігі бар. Бұл жағдайда зейнетақы төлемдері аталмыш азаматтардың зейнетақы салымдарын сақтық ұйымдарына өзімен келісім негізінде аударылатын болады. Әскери қызметшілерді, ішкі істер органдарының, басқа тәртіп сақтау органдарының (тергеу, [[Ұлттық Қауіпсіздік|ұлттық қауіпсіздік]], Республикалық ұлан, жоғары лауазымды адамдарды қорғау службасы органдарының) қызметкерлерін зейнетақымен қамтамасыздандыруды қаржыландырудың ерекшеліктері бар. Бұл санаттардың зейнетақы төлемдерін қаржыландырудың көзі - сайып келгенде бірден бір республикалық және жергілікті бюджеттердің қаражаттары. Сонымен бірге жасына байланысты азаматтар мен мүгедектігі мерзімсіз белгіленген бірінші және екінші топтағы мүгедектер сақтық ұйымдарымен міндетті зейнетақы жарналары есебінен қалыптасқан зейнетақы қорланымдарын пайдалана отырып сактық төлемдерін өмір бойы жүзеге асыру туралы зейнетақылық [[аннуитет]] келісімшартын жасауға құқығы бар. Бұл ретте сақтық ұйымынан төленетін ай сайынғы сақтық төлемдері зейнетақылық аннуитет келісімшарты жасалған күнге тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген ең төменгі зейнетақы мөлшерінен кем болмауы керек. Зейнетақымен қамтамасыз ету жайындағы мемлекеттік [[әлеуметтік саясат]]тың басым бағыттарының бірі зейнетақылардың деңгейін көтеру болып табылады. 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап, енді оның ең төменгі мөлшері 12344 теңге, мемлекеттік базалық зейнетақы төлемінің мөлшері 5981 теңге болып белгіленген. Базалық зейнетақының өсуін есепке алғанда, зейнетақы төлеудің ортақ жүйесіндегі ең төменгі зейнетақы мөлшері 18 235 теңгені, орташа мөлшері 27 481 теңгені, зейнетақының ең жоғарғы мөлшері 40 001 теңгені құрап отыр. Соңғы 3 жылда орташа зейнетақы алатындар саны 1,6 есеге өскен. 677 мыңға жуық адам жинақтаушы зейнетақы жүйесінен зейнетақы ала бастаған. Міндетті зейнетақы жарналары бойынша салымшылардың (алушылардың) дара зейнетақы шоттарының саны 2008 жылы 7,7 миллион, ал алушылардың саны 2,5 миллион адамды (бұл әр түрлі зейнетақы қорларында бір салушының бірнеше шоттарының барын білдіреді) құрады. 2008 жылы Зейнетақылар төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтан зейнетақы алатындардың саны 1633,9 мың адамды, мемлекеттік әлеуметтік [[жәрдемақы]] алушылардың саны (жасына қарай, мүгедектігі бойынша, асырушысынан айырылған жағдайда, отбасының еңбекке қабілетсіз мүшелері) 636,2 мың адамды, арнаулы әлеуметтік көмек алушылардың саны 231,6 мың адамды құрады. Зейнетақылар бюджеттен тыс жинақтаушы зейнетақы қорларынан төленеді. [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] Қазақстан халқына Жолдауына сәйкес 2015 жылға қарай базалық зейнетақы төлемдері [[Күнкөріс минимумы|ең төменгі күнкөріс деңгейі]] мөлшерінің 60 пайызы деңгейіне дейін өсіріледі. Қазіргі уақытта экономикалық зерттелімдер, актуарлық есеп-қисаптар жүргізілуде, осылардың нәтижелері бойынша Қазақстан Республикасының зейнетақы жүйесін дамытудың бағдарламасы әзірленетін болады. ''Әлеуметтік сақтандыру'' жүйесіндегі екінші бағыт әр түрлі жәрдемақылар төлеу болып табылады. ''Жәрдемақы'' - бұл жұмыстағы уақытша үзіліс кезінде, сондай-ақ белгілі бір жағдайларға пайда болатын көтеріңкі шығындарды өтеуге арналған кепілдік берілген ақшалай [[өтемақы]]. Міндетті әлеуметтік сақтандыру шеңберінде төленетін жәрдемақылардан басқа азаматтар уақытша еңбек қабілетінен, асыраушысынан, жұмысынан айырылған жағдайда, сонымен бірге жүктілігіне және босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына, бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табысынан айырылуына байланысты. Әлеуметтік сақтандырудың мемлекеттік қорынан жәрдемақыларды кіріктіреді. Алып жүрген мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардан басқа еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақы өзі үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыға, әлеуметтік төлемақы алуға өтініш берген уақытта жұмысы тоқтатқанына немесе істеп жатқанына қарамастан, тағайындалады. Еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақылар қордан төленетін әлеуметтік төлемақыларға құқық туындаған күннен бастап еңбек ету қабілетінен айырылды деп белгіленген барлық кезеңге тағайындалады. [[Еңбек ету қабілеті]]нен айырылған жағдайда ай сайынғы әлеуметтік төлемақылардың мөлшері Қазақстан Республикасы заңнамалық актілерінде белгіленген әлеуметтік аударымдар объекті ретінде ескерілген соңғы жиырма төрт ай ішіндегі табыстың заңнамалық актілерде белгіленген ең төменгі жалақының сексен пайызын шегергендегі орташа айлық мөлшерін табысты ауыстырудың, еңбек ету қабілетінен айырылу мен қатысу өтілінің тиісті коэффициенттеріне көбейту арқылы айқындалады. Сөйтіп, еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақылардың мөлшері орташа айлық жалақысына, еңбек ету қабілетінен айырылу дәрежесіне және міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне байланысты болады. Алушы жасына қарай зейнетақы төлемдерін алуға [[құқық]] беретін жасқа жеткен кезде еңбек ету қабілетінен айырылу жағдайында берілетін әлеуметтік төлемақылар тоқтатылады. «Қазақстан Республикасында мүгедектігі бойынша және жасына байланысты берілетін мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар туралы» Заңына сәйкес асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша жәрдемақы алуға, асыраушысы қайтыс болған отбасының еңбекке жарамсыз, оның асырауында болған мүшелерінің құқығы пайда болған күннен бастап тағайындалады және қажетті құжаттар 12 ай мерзім ішінде тапсырылуы тиіс. Ата-анасының екеуінен де айырылған балаларға (тұлдыр жетімдерге) тағайындалған жәрдемақылар олардың заңды өкіліне (асырап алушыға, қамқоршысына) төленеді. Оған қоса, ''«Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы»'' заңға сәйкес, отбасының жан басына шаққандағы орташа табысы кедейлік шегінен аспаған жағдайда атаулы әлеуметтік көмек көрсетіледі. Оның мөлшері жан басына шаққандағы орташа табыс пен белгіленген отбасының әрбір мүшесіне есептелген кедейлік шегінің айырмасы түрінде есептелінеді. Асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар - бұл мемлекет кепілдендірілген ең аз әлеуметтік төлемдер, олар қайтыс болған асыраушысының [[жұмыс өтілі]]не және орташа айлық табысына байланысты емес, жәрдемақымен қамтамасыз етілетін отбасының еңбекке жарамсыз мүшелеріне байланысты белгеленеді. Қайтыс болған (сот хабар-ошарсыз кетті деп танылған немесе қайтыс болды деп жариялаған) асыраушының - өзі үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушысының мына отбасы мүшелері асыраушынан айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақылар тағайындалуға және алуға құқылы: *1) он сегіз жасқа толмаған болса, олар он сегіз жасқа толғанға дейін [[мүгедек]] болып қалса, осы жастан асқан балалары, аға-інілері, апа-сіңлілері мен немерелері; *2) жасына және еңбек қабілеттілігіне қарамастан, ата-анасының біреуі немесе жұбайы, не атасы, әжесі, аға-інісі немесе апа-сіңлісі, егер ол қайтыс болған асыраушысының үш жасқа толмаған балаларын, аға-інілерін, апа-сіңлілерін немесе немерелерін күтіп-бағумен айналысатын болса. Сонымен бірге, асыраушысынан айырылғандардың ''«Балалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақылар туралы»'' заңға сәйкес, отбасының орта есеппен жан басына шаққандағы табысы белгіленген азық-түлік себетінің құнына төмен болған жағдайда 18 жасқа дейінгі балаларға арналған жәрдемақы алуға құқығы бар. Өздері үшін міндетті әлеуметтік аударымдар жүргізілген ата-ананың-міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушының қамқорлығынсыз қалған балаларға тағайындалған әлеуметтік төлемақылар [[заңнамалық акт]]іге сәйкес айырылып қалған әрбір ата-ана үшін асырап алушыға, қораншыға (қамқоршыға) төленеді. Қайтыс болған асыраушысының асырауында болған, асыраушысынан айырылған жағдайда әлеуметтік төлемақы тағайындалуына және алуға құқығы бар отбасының барлық мүшелеріне бір әлеуметтік төлемақы тағайындалады. * ''Табысты ауыстыру коэффициенті'' - әлеуметтік төлемақының әлеуметтік аударымдарды есептеу кезінде негізге алынған табыс мөлшеріне қатынасын айқындайтын коэффициент; * ''еңбек ету қабілетінен айырылу коэффициенті'' - өзі үшін әлеуметтік аударымдар жүргізілген міндетті әлеуметтік сақтаңдыру жүйесіне қатысушының еңбек қабілетінен айырылу дәрежесіне қарай айқындалатын коэффициент; * ''қатысу өтілінің коэффициенті'' - мінетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтіліне ([[күнтізбе]]мен есептегіндегі уақыттың жалпы мөлшерін) қарай айқындалатын коэффициент. Бала кезінен I немесе II топтағы мүгедектер деп танылған адамдарға әлеуметтік төлемақылар мүгедектер белгіленген мерзімге тағайындалады. Асыраушысынан айырылған жағдайда ай сайынғы әлеуметтік төлемақылардың мөлшері әлеуметтік аударымдар объекті ретінде ескерілген соңғы жиырма төрт ай ішіндегі жалақының сексен пайызы шегерілген орташа айлық мөлшері табысты ауыстыру, асырауындағылар санының және қатысу өтілінің тиісті коэффициенттеріне көбейту арқылы айқындалады. 2009 жылы ең төменгі күнкөріс деңгейінің өсуіне байланысты мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың мөлшерлері екі рет - 1 қаңтардан және 1 маусымнан арттырылды. Нәтижесінде әлеуметтік жәрдемақылар 9%-ға артты. Сонымен қатар мемлекетік әлеуметтік жәрдемақы көлемі де өсу үстінде. Мысалы, мүгедектігі бойынша берілетін жәрдемақы 2007 жылы 9 331 теңге болса, 2009 жылы бұл көрсеткіш 14 415 теңгеге жеткен. Асыраушысын жоғалтқан жағдайда төленетін жәрдемақы 12086 теңге болса, жасқа байланысты ол 4670 теңгеден 6858 теңгеге өскен. Бала туу бойынша берілетін бір жолғы жәрдемақы мөлшері 2 есеге көтерілсе, [[нәресте]]ні 1 жасқа дейін бағу үшін ай сайын берілетін жәрдемақы 1,6 есе- ге өсті. Бұл атаулы көмектерді елімізде 410 мың отбасы алады. Бұған қоса [[Жергілікті атқарушы органдар|жергілікті атқару органдары]] есебінен әлеуметтік аз қамтылған отбасыларды қолдау мақсатында қосымша 1,2 миллиард теңге бөлінген. Сол сияқты, 2,1 миллиард теңге балаларға арналған жәрдемақыға бөлінді. Бұл 1 миллионға жуық қазақстандыққа қосымша әлеуметтік көмек болып отыр. Жүктілігіне және босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына, бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табысынан айрылған жағдайларда төленетін әлеуметтік төлемақы міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінін Қордан әлеуметтік төлемақы алуға құқығы бар қатысушысына 2008 жылғы 1 қаңтардан бастап тағайындалған. Жүктілігіне және босануына, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына байланысты табысынан айрылған жағдайларда төленетін төлемақы [[денсаулық сақтау]] саласындағы уәкілетті орган белгілеген тәртіппен берілген еңбекке жарамсыздық парағында көрсетілген барлық кезеңге тағайындалған. Табыстың орташа айлық мөлшері, әлеуметтік тәуекел жағдайы басталған ай үшін қорға әлеуметтік аударымдар түскен болса, осы айды қоса алғанда, соңғы он екі айда әлеуметтік аударымдар жүргізілген кірістер соммасын 12-ге бөлу жолымен айқындалады. 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап төрт және одан көп бала туған аналарға берілетін бір жолғы жәрдемақы мөлшерін 70 650 теңгеге дейін және бала бір жасқа толғанға дейін оның күтімі үшін төленетін ай сайынғы жәрдемақы мөлшері *бірінші балаға - 7 772 теңге, *екінші балаға - 9 185 теңге, *үшінші балаға - 10 598, 4 және *одан кейінгі балаларға 12 011 теңгеге дейін көбейту қарастырылған. Соған сәйкес көп бала туған және тәрбиелеген аналарды «[[Алтын алқа]]» белгісімен марапаттау үшін балалар саны 10 нан 7 ге дейін, «[[Күміс алқа]]» белгісімен марапаттау үшін 8-ден 6-ға дейін төмендетілді. Оларға берілетін арнаулы мемлекеттік жәрдемақының мөлшері 3,9 АЕК-тен 6,0 АЕК- ке дейін жеткізілді. Бұрын бұл белгілермен марапатталған немесе «Батыр ана» атағын алған, сондай-ақ I және II дәрежелі «Ана даңқы» ордендерімен марапатталған көп балалы аналарға берілетін жәрдемақы мөлшері де 8 478 теңгеге өсті. Мүгедек баланы тәрбиелеуші ата ананың біреуіне немесе асырап алушыға, қамқоршыға ең төмен жалақы мөлшерінде (14 952) ай сайынғы жаңа мемлекеттік жәрдемақы түрі енгізілді. Бұл жәрдемақыны 2010 жылдан бастап 28 мыңға жуық азамат алатын болады. Отбасында 2 және оданда көп мүгедек бала болған жағдайда жәрдемақы әрбір азаматқа бөлек тағайындалады. 2010 жылдың 1 қаңтарынан «Балалы отбастарына мемлекеттік жәрдемақылар туралы» Қазақстан Республикасы заңымен төртінші және одан артық бола туғанда берілетін біржолғы жәрдемақының мөлшерін 50 АЕК-ке көбейту қарастырылған. Жұмысынан айырылған жағдайда берілетін әлеуметтік төлем жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі уәкілетті органға адам жұмыссыз ретінде тіркеуге өтініш берген күннен бастап тағайындалады және оның мөлшері [[әлеуметтік аударым]]дар объекті ретінде ескерілген соңғы жиырма төрт ай ішіндегі табыстың орташа айлық мөлшерін тиісінше табысты алмастыру коэффициенттеріне және қатысу өтілінің коэффициенттеріне көбейту арқылы тағайындалады. Бұл ретте кірісті алмастыру коэффициенті - 0,3 болады, ал қатысу өтілінің коэффициенті «Міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы» заңға сәйкес есептеледі. Әлемнің көптеген елдерінде жұмысынан айырылғанда әлеуметтік қорғау шаралары қолданылады. Бұл шаралар жұмыскерлердің еңбек қызметінен жоғалтқан табыстарына өтемақы төлейтін әр түрлі әдістерін кіріктіреді; олардың [[біліктілік]]ке, жұмыс өтіліне, жұмысынан айрылу себептеріне, отбасының табысы денгейіне және т.б. байланысты саралануы мүмкін. Тиісінше, жұмысынан айырылғандарға төлемақылар үшін қорларды қалыптастырудың әдістері, бұл қорлардың деңгейі және олардан төленетін төлемақылардың мезгілдері ажыратылады. Жұмысынан айырылғандар ''қысқартылғандар'' және ''жұмыссыздар'' мәртебесіне бөлінуі мүмкін. Бірінші жағдайда жаңа жұмыс іздеу кезінде (белгілі бір мезгілде) орташа [[жалақы]]сының, жұмыс өтілінің сақталуына рұқсат етіледі, [[әлеует]]ті жұмысқа орналастырудың басқа мүмкіндіктері болуы мүмкін. Жұмыс іздеуші, жұмыспен қамтудың мемлекеттік службасында тіркелген және өзінің біліміне, кәсібіне, [[еңбек машығы]]на сай келетін жұмыс алуға нақты мүмкіндігі жоқ еңбекке жарамды азаматтар [[Жұмыссыздық|жұмыссыздар]] деп саналады. Жұмыссыздарға жұмыссыздық бойынша берілетін жәрдемақылар төленеді. Жәрдемақы жұмыссыз ретінде тіркелген мезеттен жұмысқа орналастыру туралы мәселе шешілгенге шейін, бірақ заңнамамен белгіленген мезгілден аспайтын уақытқа төленеді. Әр түрлі елдерде жұмысынан айырылғанда [[әлеуметтік қолдау]]ды қаржыландыру үшін қаражаттарды қалыптастырудың өзіндік механизмдері қолданылады. бірақ негізінен жұмыссыздық бойынша жәрдемақыларды (зейнетақыларды) қаржыландыру еңбекке ақы төлеу қорынан жұмыс берушілердің сақтық жарналары есебінен жүргізіледі. Мұқтаж адамдарда жұмыссыз мәртебесі болмаған жағдайда (мысалы, өтілі бойынша) олар әлеуметтік көмекті көбінесе жергілікті бюджеттерден немесе [[қайырымдылық]] қорларынан алады. Үкімет және жергілікті атқарушы органдар жұмыскерлер мен жұмыс берушілердің өкілдерінің қатысуымен әлеуметтік-экономикапық дамудың индикативтік жоспарлары негізінде халықты жұмыспен қамтудың бағдарламаларын әзірлеп, бекітеді. Мемлекет халықты жұмыспен қамту сферасында азаматтарға әлеуметтік қорғандыруды кепілдендіреді. [[Қазақстан Республикасы]] заңнамасымен жұмыспен қамту бағдарламалары жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатыны аннықталған. Жұмыссыздықтан мемлекеттік әлеуметтік қорғау мына шараларды кіріктіреді: *1) жұмысқа орналасуға жәрдемдесу; *2) кәсіптік даярлау, біліктілікті жоғарылату және жұмыссыздарды қайта даярлау олар үшін [[қоғамдық жұмыстар]] ұйымдастыру; *3) қоғамдық жұмыстармен қамтылған жұмыссыздардың еңбегіне ақы төлеу; *4) табысы аз азаматтардан шыққан жұмыссыздарға мемлекеттік атаулы көмек көрсету. Қоғамдық жұмыстарды орталық және атқарушы органдар ұйымдастырады, республикалық және жергілікті бюджеттердің қаражаттарынан және олардың өтінімдері бойынша жұмыс берушілердің қаражаттарынан қаржыландырылады. Қазақстан Республикасындағы «Арнаулы мемлекеттік жәрдемақы туралы» заңыңда және оған сәйкес қабылданған өзге заңнамалық актілерінде көзделген негіздерде және тәртіппен азаматтардың арнаулы мемлекеттік [[жәрдемақы]] - әлеуметтік қорғауға мұқтаж адамдарға және жәрдемақылардың өзге түрлеріне қарамастан берілетін ақшалай өтемақы алуға құқығы бар. Арнаулы бұл жәрдемақы 1999 жылдың 1 сәуірінен бастап жәрдемақы алуға құқығы бар азаматтардың 14 санатына заңда көрсетілген мөлшерде төленеді. Бір мезгілде әр түрлі арнаулы мемлекеттік жәрдемақы алуға құқығы бар адамдарға олардың таңдауы бойынша бір жәрдемақы тағайындалатынын атап айту қажет. [[Өндіріс]]тердің, жұмыстардың, кәсіптердің, лауазымдар мен көрсеткіштердің Үкімет бекітетін №1 тізімі бойынша жер асты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайлары ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда 1998 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша жұмыс өтілі бар азаматтарға мемлекеттік арнаулы жәрдемақы қарастырылған. Мұндай жәрдемақы еркектер - 53 жасқа толғанда және жұмыс өтілі кемінде 20 жыл болып, оның кемінде 10 жылын аталған жұмыстарда істегенде; әйелдер - 48 жасқа толғанда және жұмыс өтілі 15 жыл болып, оның кемінде 7 жыл 6 айын аталған жұмыстарда істегенде оларға тоғыз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде тағайындалады. Ал осындай №2 тізім бойынша еркектер - 58 жасқа толғанда және жұмыс өтілі кемінде 25 жыл болып, оның кемінде 12 жылын аталған жұмыстарда істегенде; әйелдер - 53 жасқа толғанда және жұмыс өтілі 20 жыл болып, оның кемінде 10 жыл аталған жұмыстарда істегенде оларга сегіз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде тағайындалады. Еңбек жағдайлары ауыр (ерекше ауыр) жұмыстарда және зиянды (ерекше зиянды) және қауіпті жұмыстарда істейтін қызметкерлерге [[Қазақстан республикасының еңбек кодексі|Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне]] және уәкілетті орган бекіткен еңбек жағдайлары зиянды өндірістердің, [[цех]]тардың, кәсіптер мен лауазымдардың тізіміне (тізбесіне) сәйкес қосымша ақы төлеу көзделген. 2000 жылғы 1 қаңтардан бастап «Жер асты және ашық кен жұмыстарында, еңбек жағдайы ерекше зиянды және ерекше ауыр жұмыстарда істеген адамдарга берілетін мемлекеттік арнаулы жәрдемақы туралы» 1999 жылғы шілдедегі Қазақстан Республикасынын заңы күшіне енді. Осы заңға сәйкес 1-ші тізімге енген азаматтар республикалық бюджеттен әлеуметтік жәрдемақыны зейнеткерлік жасқа жеткенге дейін алады. Ал зейнеткерлік жасқа толған соң, ол азаматтардың мәселесі қайта қаралып, еңбек өтіліне және табысының мөлшеріне қарай [[зейнетақы]] тағайындалады. Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы Жолдауына сәйкес 1998 жылғы 1 қаңтарға ауыр және зиянды өндірістерде белгілі бір өтіл жинаған азаматтар үшін 2008 жылғы 1 қаңтардан бастап №2 тізім бойынша мемлекеттік арнаулы жәрдемақы енгізілді. Көрсетілген жәрдемақылар, зиянды еңбек жағдайларында жұмыс істеген аға буын азаматтарға жалпыға ортақ белгіленген зейнеткерлік жасына жеткенде әлеуметтік қолдау алу құқығын бере отырып, оларды әлеуметтік қорғау проблемасын белгілі бір деңгейде шешуге мүмкіндік береді. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар ең төменгі күнкөріс деңгейінен еселенген мөлшерде белгіленеді (2006 жылдың басына дейін - айлық есептік көрсеткіштен ). Адамның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу жөніндегі төлемақылар, сондай-ақ азаматтың қайтыс болуы нәтижесінде залал шеккен адамдардың зияндарын өтеуді сақтық компаниялары өздеріне алған. Мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айырылған жағдай бойынша Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақыларды мемлекет төлейді. Барлық төлемақылар кездейсоқ жағдайға дейін адамның алып жүрген жалақысына тікелей байланысты болып келеді. Тұтас алғанда 2009 жылы мүгедектік бойынша мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардың мөлшері орта есеппен 14 пайызға арттырылды.2009 жылдың 1 желтоқсанына қарасты деректер бойынша, республикада 638,9 мың мүгедек міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінен қосымша әлеуметтік төлемдер алады. Елімізде 43,4 мыңнан астам азамат 1 және 2-ші тізімдер бойынша арнайы мемлекеттік жәрдемақылар алады. Бұл жәрдемақы мөлшері 2009 жылы 11 пайызға артты. 2015 жылға қарай мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар мөлшерін 2010 жылмен салыстырғанда 1,2 есе арттыру көзделген. «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек туралы» заңға сәйкес жан басына шаққанда өңірлерде белгіленген [[кедейлік]] деңгейінен төмен орташа табыс алатын халықтың бәрі атаулы көмекпен қамтылады. Негізінен олар кәмелетке толмаған балалары, жұмыссыздары, мүгедектері бар отбасылар. [[Кедейлік шегі]] мен ең төменгі күнкөріс деңгейі өңірлер бойынша сараланатындықтан, заң әрбір отбасының табысын нақтылауға мүмкіндік береді. Азаматтардың қайда тұратынына қарамастан, өздерін отбасында жан басына шаққанда кедейлік шегі деңгейінде орташа табыспен қамтамасыз ететіндей [[әлеуметтік көмек]] алады. Мысалы, жергілікті бюджеттерде табысы аз отбасыларының 18 жасқа дейінгі балаларына мемлекеттік жәрдемақылар төлеу қарастырылған. Заңға сәйкес, жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі өкілетті органдарда тіркелмеген еңбек жасындағы жұмыссыздардың әлеуметтік көмек алуға құқылары жок. Мүгедектер, айдан астам уақыт стационарлық емдеуде жатқан адамдар, 1 және 2 топтағы мүгедектерге, жасы 80-нен асқан кісілерге, 7 жасқа дейінгі балаларға күтім жасаумен айналысатын азаматтар, оқушылар мен студенттер бұл санатқа жатпайды. Сонымен бірге, жұмыспен қамту органдарына өтініш берген жағдайда, еңбекке жарамды адамдарға лайықты жұмыс немесе қоғамдық жұмыстарға қатысу ұсынылады. Бұл жұмыстардан бас тартқан жағдайда олар алты ай мерзімге дейін атаулы әлеуметтік көмек алу құқығынан айырылады. Заңда атаулы көмек тағайындату үшін өтініш білдірудегі рәсімдер жеңілдетілген. '''Қазақстанда мынадай жәрдемақылар төленеді:''' *1) жұмыссыздықтан мемлекеттік әлеуметтік қорғау; *2) [[Жүктілік|жүктілігіне]] және босануына байланысты; *3) жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуына байланысты; *4) бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты; *5) жерлеуге берілетін жәрдемақылар; *6) саноторийларға жолдама сатып алу шығыстары. Бұл бағыт бойынша қаржыландыру: 1,6 тармақтар шаруашылық жүргізуші субъектілердің жұмыс берушілердің қаражаттары есебінен, 2,3,4,5 тармақтар жергілікті бюджеттердің есебінен жүзеге асырылады. '''Әлеуметтік көмек бойынша төлемақылар мыналарды кіріктіреді:''' *а) отбасының жиынтық табысын ескере отырып тағайындалатын, балалы отбастарына жәрдемақы (18 жасқа дейінгі балаларға); *ә) балалары бар мерзімділік қызметтің әскери қызметшілерінің отбасына жәрдемақы; *б) мүгедек - балалары бар отбасыларына жәрдемақы; *в) [[ВИЧ]] - инфекцияланған балалар мен ересектерге жәрдемақы; *г) әкелері [[алимент]] төлеуден жалтарынған балаларға уақытша жәрдемақы; *д) 4 және одан көп 7 жасқа дейін жастағы балалары бар жұмыссыз аналарға жәрдемақы және т.б. '''Әлеуметтік қорғау жүйесімен сондай-ақ мыналар қарастырылған:''' * отбасының жиынтық табыстарын ескере отырып тағайындалатын тұрғын үй жәрдемақысы; *тұрғын үй-коммуналдық қызметтерді, отынды, көлікті, соғыс және еңбек ардагерлеріне, табысы аз зейнеткерлерге және басқаларға [[медициналық қызмет|медициналық қызмет көрсету]] жеңілдіктерінің жүйесі; * қарттарға, мүгедектерге, үйсіздерге және ауру балаларға арналған мекемелерді ұстау; * [[оралман]]дарды тарихи отанына қоныстандыру және әлеуметтік қорғау. Табысы екі айлық есептік көрсеткіштен артық емес жұмыссыздарға материалдық көмек белгіленген. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасында мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша және жасына байланысты берілетін мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар туралы» заңына сәйкес мүгедектігі бойынша мемлекеттік жәрдемақылар алуға құқығы бар. Осы заңға сәйкес мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар ең төмен күнкөріс деңгейі мөлшерінен есептеледі. 2010 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төмен күнкөріс деңгейі көлемінің ұлғаюына байланысты мүгедектер үшін жәрдемақы мөлшері арттырылды. '''Жергілікті бюджеттерден әлеуметтік көмек көрсету түрінде төлемақылар мыналарға төленеді:''' *1) [[экологиялық апат]]тардан, нәубеттерден, ядролық сынақтардан зардап шекендерге; *2) жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарына, көп балалы аналарға, жан басына шаққанда табыс деңгейі төмен аз қамтылған отбасыларына, халықтың біркатар басқа санаттарына. Шаруашылық жүргізуші субъектілер, басқа жұмыс берушілер меншікті әлеуметтік қорларынан өздерінің жұмыс істеп жүрген жұмыскерлеріне, бұрынғы жұмысскерлеріне, олардың отбасы мүшелеріне қосымша материалдық және ақшалай көмек көрсете алады. Мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар (бала туғанда, жерлеуге, балалары бар отбасыларына, табысы аз отбасыларына азаматтарға) тұрғын үй көмегі, жұмыссыздарға материалдық көмек жергілікті бюджеттердің қаражаттарынан төленеді. Қазақстан Республикасында кедейлікті төмендету жөніндегі бағдарламада азаматтардың жұмыспен қамтылуына жәрдемдесу жолымен, жалпы орта білімге және денсаулық қызметіне қолжеткілікті жақсарту, атаулы әлеуметтік көмекті арттыру және басқа іс-шараларды іске асыру проблемаларын шешуге кешенді [[тәсілдеме]] қарастырылған. Бұл үшін кезең-кезеңімен [[әлеуметтік қамсыздандыру]] мен әлеуметтік қызмет көрсетудің нормативтері енгізілді. Жыл өткен сайын Қазақстанда әлеуметтік міндеттемелер қомақты бола түсіп, ол [[ТМД]] мемлекеттері арасында көшбасшылар қатарында болып отыр. Бүгінде бес миллионға жуық қазақстандық, яғни азаматтардың үштен бірі түрлі әлеуметтік жәрдемақымен қамтылған. Егер 2003 жылы бұл салада 17 әлеуметтік жәрдемақы түрі болса, 2008 жылы олардың саны 29-ға жетті. Халықты әлеуметтік қамтамасыз ету мен әлеуметтік көмекке бағытталған шығындар 2009 жылы 813 милиард теңгені құрады, бұл оның алдындағы жылмен салыстырғанда 22,8 пайызға артық. 2010-2012 жылдарға арналған үш жылдық бюджеттің үштен бір бөлігінен жуығын әлеуметтік салаға жұмсау көзделіп отыр. Әлемнің көптеген елдерінде жұмыстан айырылған кезде мемлекеттік әлеуметтік қорғаудың шаралары қолданылады. Қазақстан Республикасы заңнамасымен отбасыларына, жекелеген азаматтарға арнаулы әлеуметтік қызметтер деп аталатындарды беру кепілдендірілген. ''Арнаулы әлеуметтік қызметтер'' - қиын өмірлік жағдаятта ([[жетімдік]], ата- аналар қамқорлығының болмауы, кәмелетке толмағандарды қадағалаусыздық, баспанасыздық, бас бостандығынан айыру орнынан босану және басқалары бойынша) адамға (отбасына) пайда болған әлеуметтік проблемаларды жою үшін жағдайды қамтамасыз ететін және қоғам өміріне қатысуға оларға басқа азаматтармен тең мүмкіндіктер жасауға бағытталған қызметтер кешені. ''Арнаулы әлеуметтік қызметтерді беретін субъектілер'' - арнаулы әлеуметтік қызметтер беру бойынша мемлекеттік және мемлекеттік емес секторларда жұмыс істейтін жеке және (немесе) заңи тұлғалар. '''Арнаулы әлеуметтік қызметтерді беру сферасындағы мемлекеттік саясаттың негізгі міндеттері мыналар болып табылады:''' *қиын өмірлік жағдаятты (егер ол пайда болған жағдайда) жою үшін жағдайлар жасау; *арнаулы әлеуметтік қызметтерді кепілденілген көлеммен қамтамасыз ету; *арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсетудің стандарттарын сақтауды қамтамасыз ету; *[[мониторинг]] және берілетін арнаулы әлеуметтік қызметтердің сапасын бағалау жүйесін дамыту; *арнаулы әлеуметтік қызметтер берудің жүйесін дамытуды қамтамасыз ету; *арнаулы әлеуметтік қызметтер туралы Қазақстан Республикасы заңнамасын сақтауды мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру; *арнаулы әлеуметтік қызметтер беру сферасында халықаралық ынтымақтастықты дамыту және басқалары. Арнаулы әлеуметтік қызметтер арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілденілген көлемін және ақылы арнаулы әлеуметтік қызметтерді кіріктіреді. Арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілдендірілген көлемі бюджеттік қаражаттар есебінен берілетін арнаулы әлеуметтік қызметтердің бірыңғай тізбесі болып табылады. Әлеуметтік қызметтер тек мұқтаж адамдарға көрсетіліп, казіргі заманғы стандарттар мен Қазақстандағы өмір деңгейіне сәйкес болуы керек. Арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілдендірілген көлемінің тізбесі *әлеуметтік-тұрмыстық; *әлеуметтік-медициналық; *әлеуметтік-психологиялық; *әлеуметтік-педагогикалық; *әлеуметтік-еңбек; *әлеуметтік-мәдени; *әлеуметтік-экономикалық; *әлеуметтік-құқықтық қызметтерді қамтиды. Арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілдендірілген көлемі психоневрологиялық аурулары бар 18 жастан асқан мүгедектер қатарынан дене немесе ақыл ой мүмкіндіктеріне байланысты ағзасының функциялары тұрақты бұзылған адамдарға ұсынылады. Ақылы арнаулы [[Әлеуметтік қызмет көрсету|әлеуметтік қызметтер]] арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілденілген көлемінен тыс ақылы негізде беріледі. Арнаулы әлеуметтік қызметтер ақпараттық, [[консультация]]лық, [[делдал]]дық қызметтер түрінде жалпы сипаттағы қызметтер беруді кіріктіре алады. Мемлекеттік секторда жұмыс істейтін субъектілер жалпы сипаттағы қызметтерді бюджет қаражаттары есебінен береді. Арнаулы әлеуметтік қызметтерді беру арнаулы әлеуметтік қызметтерге қажеттілікті бағалау және анықтау жөніндегі әлеуметтік жұмыскер айқындайтын қиын өмірлік жағдаяттағы адамның (отбасының) арнаулы әлеуметтік қызметтерге қажеттілігін бағалау және анықтау негізінде жүзеге асырылады. Арнаулы әлеуметтік қызметтерге қажеттілікті бағалауды және анықтауды жүргізу кезінде мыналар критерийлер болып табылады: *өмірлік қызметтің шектелімі; *әлеуметтік бейімделім; *әлеуметтік [[депривация]]; *қолайсыз әлеуметтік орта және басқалары. Кепілденілген көлемнен тыс берілетін арнаулы әлеуметтік қызметтердің кепілденілген және қосымша көлемін беру аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергілікті атқарушы органдарының шешімі негіздемесінде жүзеге асырылады. '''Арнаулы әлеуметтік қызметтерді беретін субъектілерді қаржыландыру:''' *Қазақстан Республикасы заңнамасымен белгіленген тәртіппен бюджеттік қаражаттардың; *ақылы арнаулы әлеуметтік қызметтерді бергені үшін алынған қаражаттардың; *Қазақстан Республикасы заңнамасына қайшы келмейтін өзгедей көздердің есебінен жүзеге асырылады. Қазақстанда рыноктық қатынастардың кеңеюі қоғамда тез жіктелуді және халықтын әлеуметтік-мүліктік жіктелуін тудырды. Мұны жақсы қамтамасыз етілген және нашар қамтамасыз етілген үй шаруашылықтарының делдалдық топтарын салыстыра отырып көруге болады. Үй шаруашылығы қимасында табыстылықты талдау жиынтық табысты, соның ішінде оның ақшалай емес және натуралдық нысанында да бөлудің және пайдаланудың [[демография]]лық, өңірлік және ішкі отбасылық факторларын есепке алуға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, үй шаруашылықтарының ақшалай табыстарына тұрған жері (қала немесе ауылдық жер), сондай-ақ саны, соның ішінде отбасындағы балалардың саны үлкен әсер етеді. Қазақстанда халықтың бір бөлігі кедей болып қалуда. ''Кедейлік'' - бұл негізгі өмірлік (биологиялық) қажеттіліктерді -тұрғын үйді, тамақты, киім-кешекті, қызметтерді қанағаттандыру үшін жеткіліксіз ақшалай және натуралдық табыстардың төменгі деңгейі. Ел кедейлігінің көрсеткіші деп экономикалық әдебиетте ең төменгі тұрмыс деңгейінен төмен болатын табысы бар халықтың үлес салмағын айтады. Үй шаруашылықтарының бюджеттерін тексеру кедейліктің көпбейінді сипаттарының болатынын көрсетеді және тұрғылықты жерімен, әлеуметтік факторлармен, жұмыспен қамтылу мәртебесімен, білім деңгейімен және басқаларымен айқындалады. Кедей үй шаруашылықтарының үлесі қалаға қарағанда ауылды жерде жоғары. Әлжуаз және өте кедей үй шаруашылықтары - бұл үш және одан көп бала тәрбиелегі отырған отбасылар. Қазақстан Республикасында кедейлікті төмендету бағдарламасы азаматтарды жұмыспен қамту, орта жалпы білімге және денсаулық сақтау қызметтеріне жетушілікті жақсарту, әлеуметтік көмектің атаулылығын арттыру және басқа іс-шараларды іске асыру жолымен кедейлік проблемасын шешудің кешенді тәсілдемесін қарастырады. [[Азық-түлік]] себетінің құнынан төмен табыстары бар халықтын үлесі 2001 жылы 16,1%- дан 2007 жылы 1,4%-га дейін қысқарды. Ең төменгі күнкөріс деңгейінің мөлшері 2001 жылы айына 4546 тенгеден (31 [[АҚШ доллары]]ның) 2005 жылы 7618 теңгеге (57,8 долларга) дейін және 2007 жылы 9653 теңгеге (78,7 долларға) дейін көбейді. Алайда бұл көбею (2,1 есе) 58,2%- ға осы жылдары қордаланған [[инфляция]]мен (158,2%), ал долларлық баламамен өлшеу кезінде қосымша доллардың орташа жылдық бағамының 16,4%-ға төмендеуімен жабылды. Сөйтіп, 2008 жылы ең төменгі күнкөріс деңгейінің мөлшері - күніне 2,5 доллар [[БҰҰ]] критерийі бойынша күніне 1 долларлық табыстармен өлшенетін кедейліктің төменгі шегінің белгісінен асып түсті, бірақ айтылған мөлшер [[Дүниежүзілік банк]]тің тиісінше арттырылған критерийінен (күніне 4 доллар) төмен. Қазақстанда табыс тұрғысынан кедейліктің біртіндеп қысқаруы байкалуда. Алайда оның деңгейі әлі де жоғары болып отыр. Сонымен бірге әлеуметтік реформаларды одан ары тереңдету бағдарламасына сәйкес халықтың тұрмыс деңгейін жақсарту жөнінде бірқатар іс-шаралар іске асырылды: *жалақыны көбейту, әсіресе айтарлықтай дәрежеде [[бюджет]] сферасы жұмыскерлеріне және мемлекеттік қызметшілерге; *мүгедектердің барлық санаттарына, жасына байланысты жәрдемақылар алушыларға мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар; *асыраушысынан айырылған отбастарына қолдау көрсету; *қосымша базалық зейнетақы төлемдерін енгізу; *көп балалы анапарға арнаулы мемлекеттік жәрдемақыларды арттыру; *баланы біржасқа дейін қарауға жәрдемақылар тағайындау; *балалардың, [[жасөспірім]]дердің, жүкті әйелдердің бірқатар санаттарын дәрілермен ақысыз қамтамасыз ету. Кедейлікті қыскартуға ең төменгі күнкөріс деңгейімен салыстырғанда табыстардың деңгейін арттыру, жұмыссыздықты қысқарту және жеткілікті арнаулы әлеуметік көмек көрсету әсер етеді. Ең төменгі күнкөріс деңгейі бар табыстар арақатынасы мен кедейлік арасындағы корреляция тығыз - 0,9 деңгейінде болатынын есеп-қисаптар көрсетіп отыр. Кедейлікті жою үшін халық табыстарының орташа деңгейін көтеру қажет. 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап базалық әлеуметтік төлемдердің мөлшерін есептеу үшін ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамасы 14952 теңге болып белгіленген. Ең төменгі күнкөріс деңгейі мөлшерінің өсуіне байланысты мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек пен 18 жасқа дейінгі балаларға ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақы төлеуге ағымдағы нысаналы [[трансферт]]тер көзделген. 2008 жылы Қазақстан экономикасында 7,9 миллион адам жұмыс істеді (экономикалық жағынан белсенді халықтың саны кезінде - 8,4 миллион адам жұмыспен қамтылу деңгейі - 95,2%, соның ішінде жолданым бойынша - 5,2 миллион адам немесе барлық жұмыс істегендердің 65,9%, өздігінше жұмыспен айналысу - 2,7 миллион (34,1%); жұмыссыздардың саны 562,4 миллион адамды құрады. Жұмыссыздықты қысқарту да кедейлікті қысқартуға әсер етеді. Жұмыссыздықтың деңгейі 6,3%-да қалыптасты. Есептер бойынша, жұмыссыздықты 2,8% деңгейге дейін қысқарту кедейлікке бұл фактордың әсерін іс жүзінде жоюға жеткізеді, яғни бұл көрсеткіштің мәнділігі біртіндеп төмендейді. Сонымен бірге еңбекке ақы төлеудің рөлі жоғарылайды: кедейліктің негізгі себебі - еңбекақының төмен болуы, екінші орында - жұмыстың жоқтығы. Кедейліктің себептерін үнемі қадағалап отыру және жекелеген факторлардың оның қысқаруына әсерін бағалау бұл үдерісті басқарылатын етуге жағдай жасайды және елде кедейлікті қысқарту жөнінде баптық (статьяланған) мақсаттарға жетуді қамтамасыз етеді. Кедейлік керсеткіштерінің динамикасы 18.1 кестеде келтірілген, одан оның бірте-бірте төмендеуі байқалынады. Соңғы 10 жылда өмір сүрудің ең төменгі деңгейінен аз табысы бар халықтың үлесі 4 есеге (50%-дан 12%-ға дейін) азайды. [[File:Табыс тұрғысынан Қазақстандағы кедейлік деңгейі.jpg|thumb|center|500px|Add caption here]] ''Кедейлік ауқымы'' - сандық көрсеткіш, ең төменгі күнкөріс деңгейінен (кедейліктің азық- түліктік шеңберінен және кедейліктің белгіленген шеңберінен) төмен табыстары бар халықтың үлесі (саны); бір адамдық тұтыну (табыс) деңгейінің белгілі бір шеңберден төмен халықтың үлесі. ''Кедейлік тереңдігінің коэффициенті'' ең төменгі күнкөріс денгейінің мөлшерінен ең төменгі күнкөрістен төмен болатын адамдардың табыс (тұтыну) деңгейінің орта ауытқуын көрсетеді және үй шаруашылықтары мүшелерінің жалпы санымен арақатынасы белгіленген табыстың жиындық тапшылығының мөлшерімен тұлғаланады. Ол олардың табысы (тұтыну) деңгейінің қаншалықты төмен болуына қарай әлжуаз адамдардың әр түрлі топтарын айырады. ''Кедейлік өткірлігінің коэффициенті'' - үй шаруашылықтарының ең төменгі күнкөріс деңгейінін мөлшерінен орташа безбенделген ауытқуын сипаттайды және зерттелетін үй шаруашылықтары мүшелерінің жалпы санымен ара қатынасы белгіленген табыстың жиынтық квадратикалық тапшылығынын мөлшерімен тұлғаланады. Кедейлік өткірлігінің көрсеткіші табыс тапшылығынын анағұрлым жоғары мөлшері бар отбасы үшін үлкен салмақты есепке ала отырып есептеп шығарылады. Кедейлік қиындылығы дәрежесін сандық өлшеу үшін қажет, яғни кедейлер арасындағы теңсіздікті сипаттайды. ''Қорлар коэффициенті'' - оныншы және бірінші децилдық топтарда бөлу қатарының ішіндегі халықтың салыстырмалы топтарының орташа табыстарының арасындағы ара салмақты өлшейді. Халық арасында табыстарды бөлу теңсіздігінің коэффициенті (''Лоренцтің табыстарды шоғырландыру коэффициенті'' немесе ''Джини индексі'') тенсіздік дәрежесін санмен бағалауға мүмкіндік береді. Ол халықтың сан жағынан тең топтары бойынша табыстарды нақтылы бөлудің оларды тендей бөлудің сызығынан ауытқу дәрежесін анықтайды. Табыстар теңдігінің [[статистика]]лық өлшемі 0 кезінде - халықтың барлық топтары табыстарының жасалған теңдігін, 1 кезінде - барлық табыс адамдардың бір тобына жатқызылғанда жасалған теңдікті білдіре отырып, 0-ден 1-ге дейін ауытқиды.<ref>Құлпыбаев С., Ынтықбаева С.Ж., Мельников В.Д. Қаржы: Оқулық / - Алматы. Экономика, 2010- 522 бет ISBN 978-601-225-169-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қаржы]] [[Санат:Экономика]] 1vj94x16aouhck29ul63eqycta69uf8 0 118172 3579100 3578852 2026-04-08T19:09:05Z ~2026-21696-88 179632 3579100 wikitext text/x-wiki '''Бақтыбай Әшімбекұлы Қасымбеков''' ([[19 сәуір]] [[1958 жыл]], [[Түркістан облысы]] [[Сарыағаш ауданы]]) - ҚР Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласын бақылау комитетінің профессоры (2003 жылдан), Халықаралық инженерлік академиясының академигі ([[Мәскеу]] қ., 2003 жылдан), Ұлттық ғалымдар академиясының, Ұлттық инженерлік академияның, Жаратылыстану ғылымдары академиясының құрметті академигі («Калий» (Мәскеу қ., 2000), Техника ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (2003). [[Шанышқылы]] тайпасының Дархан, Оршақ руынан шыққан. <ref>{{кітап |авторы = Мекембай Омарұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = Шаңышқылы шежіресі |сілтеме = http://berdeke.kz/blog/2012/06/03/%d1%88%d0%b0%d0%bd%d1%8b%d1%88%d2%9b%d1%8b%d0%bb%d1%8b-%d1%88%d0%b5%d0%b6%d1%96%d1%80%d0%b5%d1%81%d1%96-%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d0%b5%d0%bc%d0%b1%d0%b0%d0%b9-%d0%be%d0%bc%d0%b0%d1%80%d2%b1%d0%bb%d1%8b/ |уикитека = |жауапты = А.Ирисбаев |басылым = |орны = Ташкент |баспасы = Езувчи |жыл = 2000 |томы = |беттері = |барлық беті = 232 |сериясы = |isbn = 5-8255-0662-4 |тиражы = 1000 }}</ref> == Білімі == * 1980 жылы - Ленсовет атындағы Ленинград технологиялық институтының Инженерлік кибернетика факультеті (үздік). * [[Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты|1981 жылы]] - Мәскеу Жоғары патент жүргізу және өнертапқыштық институты (үздік). * [[Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты|1985 жылы]] - КСРО ҒА Н.С. Курнаков атынд. Мәскеу жалпы және бейорганикалық химия институтының аспирантурасы, КСРО ҒА академигі, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, өнеркәсіптік ауыр су (дейтерий) өндірісінің негізін қалаушы Н.М. Жаворонковтың ғылыми мектебінің оқушысы 2004 жылы - Қазақ мемлекеттік заң академиясы (үздік) * 2004 == Білімі бойынша мамандығы == '''1.   Инженер-механик;''' '''2.   Құқықтанушы.''' == Ғылыми дәрежесі, ғылыми атағы == * '''''Техника  ғылымдарының  кандидаты''''' ''Тақырыбы:'' '''Ағатын қорытпа үлдірінен фракциялық кристалдану''' ''Ғылыми атақ берілген жыл:'' '''1985 жыл''' * '''''Техника  ғылымдарының  докторы''''' ''Тақырыбы:   '''''Фракциялық кристалдану кезінде ерекше таза заттар алу процестерінің ғылыми негіздері''' ''Ғылыми атақ берілген жыл:'' '''2003 жыл''' * ·'''''Профессор''''' ''Қандай мекемеге:'' ҚР Ғылым және білім министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ''Қай жылдан бастап:'' '''2003 жылдан''' * ·    '''''Академик''''' # ҚР Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі # ҚР Ұлттық инженерия академиясының академигі # ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі # Халықаралық инженерия академиясы # Халықаралық экология, адам және табиғат қауіпсіздігі ғылымдары академиясы (МАНЭБ). == Біліктілікті арттыру == * 1981 ж. – Патент жүргізу және өнертапқыштық мәселелері бойынша басқарушы, инженерлік- техникалық және ғылыми жұмыскерлердің біліктілігін арттырудың жоғары мемлекеттік курстары; * 2006 ж. – Ресей Федерациясының Президенті жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет академиясында «Кадрлық менеджмент» мамандығы бойынша оқытудан өткен; == Қызмет жолы == * 08.1980 – 03.1981 Қазақ химия-технология институтының (ҚазХТИ) салалық зертхана инженері, Шымкент қ. * 03.1981 – 10.1981 ҚазХТИ ХӨМА кафедрасының кіші ғылыми қызметкері, Шымкент қ. * 12.1981 – 06.1985 [[КСРО ғылым академиясы]]ның Н.С. Курнаков атынд. Мәскеу жалпы және бейорганикалық химия институтының '''аспиранты''', Мәскеу қ. === Мемлекеттік қызметі === * 10.2002 – 11.2003 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының көмекшісі * 11.2003 – 12.2003 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі Мемлекеттік қызметті кадрлық қамтамасыз ету департаменті директорының орынбасары * 12.2003 – 04.2006 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Тыл департаменті бастығының орынбасары * 11.2007 – 08.2010 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Ұйымдастыру жұмысы және аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы * '''08.2010 – 03.2011''' '''Қазақстан Республикасы Білім және ғылым вице-министрі''' * '''03.2011 – 03.2012''' '''Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы''' * 05.2012 – 08.2012 Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі «Әскери-стратегиялық зерттеулер орталығы» АҚ вице-президенті * 12.2012 – 08.2013 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Өңірлік даму бөлімінің бас инспекторы * '''08.2013 – 09.2014''' '''Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі Өнеркәсіп комитетінің төрағасы''' * 08.2014 –02.2017 '''Директор''' «Қазақстан Республикасының шикізатты кешенді ұқсату жөніндегі Ұлттық орталығы» РМК * 02.2017 – 05.2020 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Орынбасарының '''Кеңесшісі''' * 05.2020 – 04.2021 Қазақстан Республикасы Үкіметінің Парламенттегі өкілі * 04-2021 – осы күнге дейін Еңбек ардагері * 04-2021 - осы күнге дейін Зейнеткер * 12.2023 –  9.04.2025 Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің Директорлар Кеңесінің Төрағасы * 05.2025- осы күнге дейін Тараз Мемелекеттік университеті Директорлар Кеңесінің Төрағасы, «Shengtai biotech» ЖШС-ң Бас Директордың орынбасары == Білім және ғылым саласындағы еңбектері == * '''''Шығарған кітаптары :''''' ** ·  Калий // «Руда и металлы» баспа үйі, Мәскеу, 2000 жыл ** ·  Химия бойынша есептік міндеттер алгоритмдері // Шымкент, 2001 жыл ** ·  Фракциялық кристалдану // «Руда и металлы» баспа үйі, Мәскеу, 2002 жыл ** ·  Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет // «Сарыарқа» баспа үйі, Астана, 2004 жыл ** ·  Шанышқылы Бердіқожа батыр // «Фолиант» баспасы, Астана, 2009 жыл * '''''Мақалалары, жарияланымдары:''''' ** '''80-нен астам жарияланымның''' авторы. ** '''''Өнертабыстары,  патенттері :''''' ** Алты патенттелген өнертабыстың авторы, сондай-ақ капролактам мен бензол қышқылын аса жоғары қысымдарда тазартудың жаңа, тиімділігі жоғары технологияларының авторы * '''''Өзгелері :''''' ** ·  Нанотехнология жөніндегі ғылыми мектептің негізін қалаушы; ** ·  '''Екі ғылым докторын''' және '''жеті ғылым кандидатын''' дайындаған; ** ·  Өнеркәсіптің мұнай-химия, химия, фармацевтика салаларында қолданылатын ерекше таза органикалық заттарды алудың ғылымды көп қажет ететін өндірісін құрған. == Заңдар мен нормативтік құқықтық актілер әзірлеу == * '''ҚР БҒМ Ғылым комитетінде:''' ** '''«Ғылым туралы» ҚР Заңының''' әзірленуі мен қабылдануына қатысқан және басқарған''';''' ** '''Мемлекеттік ұлттық ғылыми-техникалық сараптама орталығын''' құруға қатысқан; o отандық  жоғары оқу орындары  мен  ғылыми-зерттеу  институттарына  Thomson Reuters,  Springer  сияқты  және  т.б.  '''халықаралық ғылыми-техникалық  ақпарат''' '''дерекқорларын''' енгізген. * ·  '''ҚР ИЖТМ Өнеркәсіп комитетінде:''' ** '''Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудың 2015-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын''' және одан туындайтын нормативтік құқықтық актілерді әзірлеуге қатысқан; ** '''Жеңіл өнеркәсіпті дамыту жөніндегі 2015-2019 жылдарға арналған кешенді жоспарды''' әзірлеуге қатысқан және басқарған; ** '''«Бағалы металдар мен асыл тастар туралы»  ҚР Заңының''' жобасын  әзірлеуге қатысқан және басқарған. * ·  ҚР  ҚМ  «Әскери-стратегиялық  зерттеулер орталығы» АҚ-да  '''Қазақстан Республикасында әскери ғылымды дамыту тұжырымдамасын''' әзірлеген. ** ·    '''Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Орынбасарының Кеңесшісі:''' Қазақстан Республикасында Аграрлық ғылымды дамыту тұжырымдамасын әзірлеген. ==Марапаттары мен шендері== * 1983 ж. – КСРО ҒА ғылыми конференциясының қорытындысы бойынша екінші сыйлық, Мәскеу қ.; * 1988 ж. – ҚазХТИ-дің «Шымкент облысының үздік жас маманы» дипломы; * 2004 ж. – «Ішкі істер министрлігіндегі үздік қызметі үшін» төсбелгісі; * 2005 ж. – «Андропов ордені» (Мәскеу қ.); * 2006 ж. – Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудағы белсенді қызметі үшін ҚР Ұлттық инженерия академиясының «Қазақстан Республикасының Ұлттық инженерия академиясына 15 жыл» төсбелгісі; * 2006 ж. – академик О.А. Жолдасбековтің туылғанына 75 жыл толуы құрметіне орай ҚР Ұлттық инженерия академиясының төсбелгісі; * 2010 ж. – '''ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Алғыс грамотасы'''; * 2011 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» '''медалі'''; * 2014 ж. – «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл» '''медалі'''. * 2021 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» '''медалі'''; * 2021 ж– «Қазақстан Республикасының Ерен Еңбегі үшін» '''медалі.''' * Әскери атағы - запастағы полковник ==Еңбектері== * Техника ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (2003). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Фракциялық кристалдау кезінде аса таза заттектер алу үдерісінің ғылыми негіздері». * «Химия бойынша есеп айырысу тапсырмаларының алгоритмі» ([[Шымкент]] қ., 2001), * «Фракциялық кристалдау» ([[Мәскеу]] қ., 2002) * «Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет» ([[Астана]] қ., 2004) * «Шанышқылы Бердіқожа батыр» (2009) кітаптарының; * 80-нен астам жарияланымдардың авторы. ==Отбасы== * Үйленген. Жұбайы - Қасымбекова Рита Телегенқызы, кәсіпкер. * Балалары - Әйгерім, Тимур, Асылзат.<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:19 сәуірде туғандар]] [[Санат:1958 жылы туғандар]] [[Санат:Сарыағаш ауданында туғандар]] [[Санат:Ленинград технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік заң университеті түлектері]] [[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Білім және ғылыми министрлігі Білім және ғылым саласын бақылау комитетінің профессорлары]] [[Санат:Халықаралық инженерлік академиясының академиктері]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық инженерлік академиясының академиктері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] 3uvcz7domsx6xk0xr0p7x7s6i5mcu1q 3579114 3579100 2026-04-08T20:01:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-21696-88|~2026-21696-88]] ([[User talk:~2026-21696-88|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578575 wikitext text/x-wiki '''Бақтыбай Әшімбекұлы Қасымбеков''' ([[19 сәуір]] [[1958 жыл]], [[Түркістан облысы]] [[Сарыағаш ауданы]]) - ҚР Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласын бақылау комитетінің профессоры (2003 жылдан), Халықаралық инженерлік академиясының академигі ([[Мәскеу]] қ., 2003 жылдан), Ұлттық ғалымдар академиясының, Ұлттық инженерлік академияның, Жаратылыстану ғылымдары академиясының құрметті академигі («Калий» (Мәскеу қ., 2000), Техника ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (2003). [[Шанышқылы]] тайпасының Дархан, Оршақ руынан шыққан. <ref>{{кітап |авторы = Мекембай Омарұлы |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = Шаңышқылы шежіресі |сілтеме = http://berdeke.kz/blog/2012/06/03/%d1%88%d0%b0%d0%bd%d1%8b%d1%88%d2%9b%d1%8b%d0%bb%d1%8b-%d1%88%d0%b5%d0%b6%d1%96%d1%80%d0%b5%d1%81%d1%96-%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d0%b5%d0%bc%d0%b1%d0%b0%d0%b9-%d0%be%d0%bc%d0%b0%d1%80%d2%b1%d0%bb%d1%8b/ |уикитека = |жауапты = А.Ирисбаев |басылым = |орны = Ташкент |баспасы = Езувчи |жыл = 2000 |томы = |беттері = |барлық беті = 232 |сериясы = |isbn = 5-8255-0662-4 |тиражы = 1000 }}</ref> == Білімі == * 1980 жылы - Ленсовет атындағы Ленинград технологиялық институтының Инженерлік кибернетика факультеті (үздік). * [[Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты|1981 жылы]] - Мәскеу Жоғары патент жүргізу және өнертапқыштық институты (үздік). * [[Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты|1985 жылы]] - КСРО ҒА Н.С. Курнаков атынд. Мәскеу жалпы және бейорганикалық химия институтының аспирантурасы, КСРО ҒА академигі, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, өнеркәсіптік ауыр су (дейтерий) өндірісінің негізін қалаушы Н.М. Жаворонковтың ғылыми мектебінің оқушысы 2004 жылы - Қазақ мемлекеттік заң академиясы (үздік) == Білімі бойынша мамандығы == '''1.   Инженер-механик;''' '''2.   Құқықтанушы.''' == Ғылыми дәрежесі, ғылыми атағы == * '''''Техника  ғылымдарының  кандидаты''''' ''Тақырыбы:'' '''Ағатын қорытпа үлдірінен фракциялық кристалдану''' ''Ғылыми атақ берілген жыл:'' '''1985 жыл''' * '''''Техника  ғылымдарының  докторы''''' ''Тақырыбы:   '''''Фракциялық кристалдану кезінде ерекше таза заттар алу процестерінің ғылыми негіздері''' ''Ғылыми атақ берілген жыл:'' '''2003 жыл''' * ·'''''Профессор''''' ''Қандай мекемеге:'' ҚР Ғылым және білім министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ''Қай жылдан бастап:'' '''2003 жылдан''' * ·    '''''Академик''''' # ҚР Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі # ҚР Ұлттық инженерия академиясының академигі # ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі # Халықаралық инженерия академиясы # Халықаралық экология, адам және табиғат қауіпсіздігі ғылымдары академиясы (МАНЭБ). == Біліктілікті арттыру == * 1981 ж. – Патент жүргізу және өнертапқыштық мәселелері бойынша басқарушы, инженерлік- техникалық және ғылыми жұмыскерлердің біліктілігін арттырудың жоғары мемлекеттік курстары; * 2006 ж. – Ресей Федерациясының Президенті жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет академиясында «Кадрлық менеджмент» мамандығы бойынша оқытудан өткен; == Қызмет жолы == * 08.1980 – 03.1981 Қазақ химия-технология институтының (ҚазХТИ) салалық зертхана инженері, Шымкент қ. * 03.1981 – 10.1981 ҚазХТИ ХӨМА кафедрасының кіші ғылыми қызметкері, Шымкент қ. * 12.1981 – 06.1985 [[КСРО ғылым академиясы]]ның Н.С. Курнаков атынд. Мәскеу жалпы және бейорганикалық химия институтының '''аспиранты''', Мәскеу қ. === Мемлекеттік қызметі === * 10.2002 – 11.2003 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының көмекшісі * 11.2003 – 12.2003 Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі Мемлекеттік қызметті кадрлық қамтамасыз ету департаменті директорының орынбасары * 12.2003 – 04.2006 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Тыл департаменті бастығының орынбасары * 11.2007 – 08.2010 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Ұйымдастыру жұмысы және аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы * '''08.2010 – 03.2011''' '''Қазақстан Республикасы Білім және ғылым вице-министрі''' * '''03.2011 – 03.2012''' '''Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің төрағасы''' * 05.2012 – 08.2012 Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі «Әскери-стратегиялық зерттеулер орталығы» АҚ вице-президенті * 12.2012 – 08.2013 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесі Өңірлік даму бөлімінің бас инспекторы * '''08.2013 – 09.2014''' '''Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі Өнеркәсіп комитетінің төрағасы''' * 08.2014 –02.2017 '''Директор''' «Қазақстан Республикасының шикізатты кешенді ұқсату жөніндегі Ұлттық орталығы» РМК * 02.2017 – 05.2020 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Орынбасарының '''Кеңесшісі''' * 05.2020 – 04.2021 Қазақстан Республикасы Үкіметінің Парламенттегі өкілі * 04-2021 – осы күнге дейін Еңбек ардагері * 04-2021 - осы күнге дейін Зейнеткер * 12.2023 –  9.04.2025 Ш. Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің Директорлар Кеңесінің Төрағасы * 05.2025- осы күнге дейін Тараз Мемелекеттік университеті Директорлар Кеңесінің Төрағасы, «Shengtai biotech» ЖШС-ң Бас Директордың орынбасары == Білім және ғылым саласындағы еңбектері == * '''''Шығарған кітаптары :''''' ** ·  Калий // «Руда и металлы» баспа үйі, Мәскеу, 2000 жыл ** ·  Химия бойынша есептік міндеттер алгоритмдері // Шымкент, 2001 жыл ** ·  Фракциялық кристалдану // «Руда и металлы» баспа үйі, Мәскеу, 2002 жыл ** ·  Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет // «Сарыарқа» баспа үйі, Астана, 2004 жыл ** ·  Шанышқылы Бердіқожа батыр // «Фолиант» баспасы, Астана, 2009 жыл * '''''Мақалалары, жарияланымдары:''''' ** '''80-нен астам жарияланымның''' авторы. ** '''''Өнертабыстары,  патенттері :''''' ** Алты патенттелген өнертабыстың авторы, сондай-ақ капролактам мен бензол қышқылын аса жоғары қысымдарда тазартудың жаңа, тиімділігі жоғары технологияларының авторы * '''''Өзгелері :''''' ** ·  Нанотехнология жөніндегі ғылыми мектептің негізін қалаушы; ** ·  '''Екі ғылым докторын''' және '''жеті ғылым кандидатын''' дайындаған; ** ·  Өнеркәсіптің мұнай-химия, химия, фармацевтика салаларында қолданылатын ерекше таза органикалық заттарды алудың ғылымды көп қажет ететін өндірісін құрған. == Заңдар мен нормативтік құқықтық актілер әзірлеу == * '''ҚР БҒМ Ғылым комитетінде:''' ** '''«Ғылым туралы» ҚР Заңының''' әзірленуі мен қабылдануына қатысқан және басқарған''';''' ** '''Мемлекеттік ұлттық ғылыми-техникалық сараптама орталығын''' құруға қатысқан; o отандық  жоғары оқу орындары  мен  ғылыми-зерттеу  институттарына  Thomson Reuters,  Springer  сияқты  және  т.б.  '''халықаралық ғылыми-техникалық  ақпарат''' '''дерекқорларын''' енгізген. * ·  '''ҚР ИЖТМ Өнеркәсіп комитетінде:''' ** '''Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудың 2015-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын''' және одан туындайтын нормативтік құқықтық актілерді әзірлеуге қатысқан; ** '''Жеңіл өнеркәсіпті дамыту жөніндегі 2015-2019 жылдарға арналған кешенді жоспарды''' әзірлеуге қатысқан және басқарған; ** '''«Бағалы металдар мен асыл тастар туралы»  ҚР Заңының''' жобасын  әзірлеуге қатысқан және басқарған. * ·  ҚР  ҚМ  «Әскери-стратегиялық  зерттеулер орталығы» АҚ-да  '''Қазақстан Республикасында әскери ғылымды дамыту тұжырымдамасын''' әзірлеген. ** ·    '''Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Орынбасарының Кеңесшісі:''' Қазақстан Республикасында Аграрлық ғылымды дамыту тұжырымдамасын әзірлеген. ==Марапаттары мен шендері== * 1983 ж. – КСРО ҒА ғылыми конференциясының қорытындысы бойынша екінші сыйлық, Мәскеу қ.; * 1988 ж. – ҚазХТИ-дің «Шымкент облысының үздік жас маманы» дипломы; * 2004 ж. – «Ішкі істер министрлігіндегі үздік қызметі үшін» төсбелгісі; * 2005 ж. – «Андропов ордені» (Мәскеу қ.); * 2006 ж. – Қазақстан Республикасын индустриялық-инновациялық дамытудағы белсенді қызметі үшін ҚР Ұлттық инженерия академиясының «Қазақстан Республикасының Ұлттық инженерия академиясына 15 жыл» төсбелгісі; * 2006 ж. – академик О.А. Жолдасбековтің туылғанына 75 жыл толуы құрметіне орай ҚР Ұлттық инженерия академиясының төсбелгісі; * 2010 ж. – '''ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Алғыс грамотасы'''; * 2011 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» '''медалі'''; * 2014 ж. – «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне 80 жыл» '''медалі'''. * 2021 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» '''медалі'''; * 2021 ж– «Қазақстан Республикасының Ерен Еңбегі үшін» '''медалі.''' ==Еңбектері== * Техника ғылымдарының кандидаты (1985), докторы (2003). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Фракциялық кристалдау кезінде аса таза заттектер алу үдерісінің ғылыми негіздері». * «Химия бойынша есеп айырысу тапсырмаларының алгоритмі» ([[Шымкент]] қ., 2001), * «Фракциялық кристалдау» ([[Мәскеу]] қ., 2002) * «Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет» ([[Астана]] қ., 2004) * «Шанышқылы Бердіқожа батыр» (2009) кітаптарының; * 80-нен астам жарияланымдардың авторы. ==Отбасы== * Үйленген. Жұбайы - Қасымбекова Рита Телегенқызы, кәсіпкер. * Балалары - Әйгерім, Тимур, Асылзат.<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:19 сәуірде туғандар]] [[Санат:1958 жылы туғандар]] [[Санат:Сарыағаш ауданында туғандар]] [[Санат:Ленинград технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Мәскеу Жоғары мемлекеттік патенттеу және өнертабыс институты түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік заң университеті түлектері]] [[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Білім және ғылыми министрлігі Білім және ғылым саласын бақылау комитетінің профессорлары]] [[Санат:Халықаралық инженерлік академиясының академиктері]] [[Санат:Қазақстан инженерлері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]] [[Санат:Қазақстан Ұлттық инженерлік академиясының академиктері]] [[Санат:Қазақстан вице-министрлері]] hu6ton1dlxwzyq5f4setgg25phuc413 0 122130 3579526 3576639 2026-04-09T09:12:29Z Zhandos M 10443 /* Сілтемелер */ 3579526 wikitext text/x-wiki '''Биль гипотезасы''' — сандар теориясындағы гипотеза, [[Ферманың Ұлы теоремасы]]ның жалпылама түрі. [[1993]] жылы техас миллиардері, әрі әуесқой математигі [[:en:Andrew Beal|Эндрю Биль]] қойған есеп, ол кім осы гипотезаны дәлелдесе немесе дұрыс еместігін көрсетсе соған 100 000 [[АҚШ доллары]]н тіккен. == Тұжырымдамасы == Егер : <math>A^x+B^y=C^z,</math> мұндағы <math>A,\;B,\;C,\;x,\;y,\;z</math> — [[натурал сан]]дар және <math>x,\;y,\;z>2</math>, онда <math>A,\;B,\;C</math> сандарының ортақ [[жай сан|жай]] бөлгіші болады. == Ферманың ұлы теоремасымен байланысы == Биль жорамалы дұрыс болса ұлы Ферма теоремасы [[қарсы жорумен дәлелдеу]]ге болады: : ''n'' > 2 және ''A'', ''B'', ''C'' сандары <math>A^n+B^n=C^n</math> шартын қанағаттандырсын, мұндағы ''C'' — мүмкін ең кіші сан. Онда Биль гипотезасы бойынша ''x'' = ''y'' = ''z'' = ''n'' үшін ''p'' жай саны ''A'', ''B'' және ''C'' бөлгіші болатындай табылады. Онда <math>(A/p)^n+(B/p)^n=(C/p)^n</math>, ал бұл ең кіші таңдалған ''C'' саны шартына қарама қайшы. Яғни ондай ''n'', ''A'', ''B'', ''C'' сандары жоқ, ұлы Ферма теоремасы дәлелденді. == Қазіргі жағдайы == Биль гипотезасы барлық алты сандар 1000-нан аспаған жағдайлар үшін тексерілген.<ref>[http://www.norvig.com/beal.html Beal’s Conjecture: A Search for Counterexamples]{{ref-en}}</ref> <!-- '''Beal’s conjecture''' is a [[conjecture]] in [[number theory]] proposed by the [[Texas]] billionaire and amateur mathematician [[Andrew Beal]]. While investigating generalizations of [[Fermat's last theorem]] in 1993, Beal formulated the following conjecture: If: <math> A^x +B^y = C^z, \,</math> where ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', and ''z'' are positive integers with ''x'', ''y'', ''z'' > 2 then ''A'', ''B'', and ''C'' must have a common prime [[divisor|factor]]. By computerized searching, greatly accelerated by aid of [[modular arithmetic]], this conjecture has been verified for all values of all six [[variable]]s up to 1000.<ref>[http://www.norvig.com/beal.html Beal’s Conjecture: A Search for Counterexamples<!-- Bot generated title — ->]</ref> So in any [[counterexample]], at least one of the variables must be greater than 1000. To illustrate, the solution 3³ + 6³ = 3⁵ has bases with a common factor of 3, and the solution 7⁶ + 7⁷ = 98³ has bases with a common factor of 7. Indeed the equation has infinitely many solutions, including for example : <math> \left[a \left(a^m + b^m\right)\right]^m + \left[b \left(a^m + b^m\right)\right]^m = \left(a^m+b^m\right)^{m+1} </math> for any <math>a</math>, <math>b</math>, <math>m > 3</math>. But no such solution of the equation is a counterexample to the conjecture, since the bases all have the factor <math>a^m + b^m</math> in common. It can happen that the ''exponents'' are pairwise [[coprime]], as for example in <math>27^4 +162^3 = 9^7</math>. Beal’s conjecture is a generalization of Fermat’s last theorem, which corresponds to the case <math>x = y = z</math>. If <math>a^x + b^x = c^x</math> with <math>x \ge 3</math>, then either the bases are [[coprime]] or share a common factor. If they share a common factor, it can be divided out of each to yield an equation with smaller, coprime bases. The conjecture is not valid over the larger domain of [[Gaussian integers]]. After a prize of $50 was offered for a counterexample, Fred W. Helenius provided (−2 + ''i'')³ + (−2 − ''i'')³ = (1 + ''i'')⁴.<ref>[http://www.mathpuzzle.com/Gaussians.html Neglected Gaussians<!-- Bot generated title — ->]</ref> Beal has offered a prize of [[USD|US$]]100,000 for a proof of his conjecture or a counterexample<ref>[http://www.math.unt.edu/~mauldin/beal.html The Beal Conjecture<!-- Bot generated title — >]</ref>. --> == Сілтемелер == <references/> * [http://www.bealconjecture.com/ The Beal Conjecture] * [http://www.math.unt.edu/~mauldin/beal.html The Beal Conjecture and Prize] * {{cite journal |author=R. Daniel Mauldin |title=A Generalization of Fermat’s Last Theorem: The Beal Conjecture and Prize Problem |journal=Notices of the AMS |volume=44 |issue=11 |pages=1436-1439 |year=1997 |url=http://www.ams.org/notices/199711/beal.pdf}} * {{PlanetMath |title=Beal's Conjecture |urlname=BealsConjecture}} {{Short description|Сан теоремасындағы гипотеза}} '''Биль гипотезасы''' – сан теоремасындағы келесі [[гипотеза]]: {{unsolved|mathematics|Егер <math>A^x + B^y = C^z</math>, мұндағы ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', ''z'' оң бүтін сандар болып, ''x'', ''y'', ''z'' > 2 болса, ''A'', ''B'' және ''C'' ортақ жай бөлгішке ие бола ма?}} :Егер :: <math> A^x + B^y = C^z</math>, :мұндағы ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', ''z'' оң [[бүтін сан]]дар болып, ''x'', ''y'', ''z'' > 2 болса, онда ''A'', ''B'' және ''C'' ортақ [[жай бөлгіш]]ке ие.<ref>{{cite web |title=Beal Prize |url=https://www.ams.org/prizes-awards/paview.cgi?parent_id=41 |publisher=American Mathematical Society |access-date=9 February 2025}}</ref> Басқа тәсілмен айтқанда, : <math>A^x + B^y = C^z</math> теңдеуі оң бүтін сандар мен жұптастырылған [[coprime]] (ортақ бөлгіші жоқ) бүтін сандар үшін ешқандай шешімге ие емес, егер ''x, y, z'' > 2 болса. Гипотезаны 1993 жылы [[Andrew Beal]], банкир және [[List of amateur mathematicians|аматорлық математик]], [[Fermat’s Last Theorem]] теоремасының жалпыламаларын зерттеу барысында ұсынған.<ref>{{cite web| url=https://www.ams.org/profession/prizes-awards/ams-supported/beal-conjecture | title=Beal Conjecture | publisher=American Mathematical Society | access-date=21 August 2016}}</ref><ref name=BealWebsite>{{cite web|title=Beal Conjecture|url=http://www.bealconjecture.com/|publisher=Bealconjecture.com|accessdate=2014-03-06}} </ref> 1997 жылдан бастап Беал осы гипотезаның [[Peer review|құқықтық расталған]] дәлелі немесе [[counterexample]] үшін ақша сыйлығын ұсынады.<ref name="Mauldin"/> Сыйлық бірнеше рет өсті және қазіргі уақытта $1 миллион құрайды.<ref name="BealPrize"/> Кейбір жарияланымдарда бұл гипотеза кейде жалпыланған Ферма теңдеуі,<ref name=":0">{{cite web |last1=Bennett |first1=Michael A. |last2=Chen |first2=Imin |last3=Dahmen |first3=Sander R. |last4=Yazdani |first4=Soroosh |date=June 2014 |title=Generalized Fermat Equations: A Miscellany |url=https://personal.math.ubc.ca/~bennett/BeChDaYa-IJNT-2015.pdf |access-date=1 October 2016 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> Маулдин гипотезасы,<ref>{{cite web| url = http://www.primepuzzles.net/puzzles/puzz_559.htm | title = Mauldin / Tijdeman-Zagier Conjecture | publisher = Prime Puzzles | access-date = 1 October 2016}}</ref> және Тийдеман-Заигер гипотезасы деп те аталған.<ref name=Elkies>{{cite journal|last=Elkies| first = Noam D. | title=The ABC's of Number Theory | journal = The Harvard College Mathematics Review | year=2007 | volume=1 | issue = 1 | url=http://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/2793857/Elkies%20-%20ABCs%20of%20Number%20Theory.pdf?sequence=2}} </ref><ref>{{cite journal|journal= Moscow Mathematical Journal|volume=4|year=2004|title=Open Diophantine Problems|pages=245–305|author=Michel Waldschmidt|doi=10.17323/1609-4514-2004-4-1-245-305|arxiv=math/0312440|s2cid=11845578}}</ref><ref name=PrimeNumbers/> ==Қатысты мысалдар== Мысалы, <math>3^3 + 6^3 = 3^5</math> шешімі 3 ортақ бөлгішке ие, <math>7^3 + 7^4 = 14^3</math> шешімі 7 ортақ бөлгішке ие, ал <math>2^n + 2^n = 2^{n+1}</math> шешімі 2 ортақ бөлгішке ие. Шын мәнінде, теңдеудің базалары ортақ бөлгішті бөлісетін шексіз шешімдері бар, соның ішінде жоғарыдағы үш мысалдың жалпыламалары: :<math>3^{3n}+[2(3^{n})]^{3}=3^{3n+2}, \quad\quad n \ge 1;</math> :<math>[b(a^{n}-b^{n})^{k}]^{n}+(a^{n}-b^{n})^{kn+1}=[a(a^{n}-b^{n})^{k}]^{n}, \quad\quad a > b, \quad b \ge 1, \quad k \ge 1, \quad n \ge 3;</math> :<math>[a(a^{n}+b^{n})^{k}]^{n}+[b(a^{n}+b^{n})^{k}]^{n}=(a^{n}+b^{n})^{kn+1}, \quad \quad a \ge 1, \quad b \ge 1, \quad k \ge 1, \quad n \ge 3.</math> Сонымен қатар, әр шешім үшін (ортақ бөлгіші бар немесе жоқ базаларымен) бірдей көрсеткіштер жиынтығымен және ортақ бөлгіші жоқ базаларымен шексіз шешімдер бар. Мысалы, шешім: :<math>A_1^{x} + B_1^{y} = C_1^{z}</math> үшін қосымша: :<math>A_n^{x}+B_n^{y} = C_n^{z};</math> <math>n \ge 2</math> мұндағы :<math>A_{n} = (A_{n-1}^{yz+1}) (B_{n-1}^{yz }) (C_{n-1}^{yz })</math> :<math>B_{n} = (A_{n-1}^{xz }) (B_{n-1}^{xz+1}) (C_{n-1}^{xz })</math> :<math>C_{n} = (A_{n-1}^{xy }) (B_{n-1}^{xy }) (C_{n-1}^{xy+1})</math> Беал гипотезасының кез келген шешімі үш терминнің барлығы [[Powerful number#Generalization|үштік қуатты сан]] болуын талап етеді, яғни әр жай бөлгішінің көрсеткіші кемінде үш болуы керек. Көптеген зерттеулерде ортақ бөлгіші жоқ үштік қуатты сандардың қосындысы шексіз екені белгілі;<ref>{{cite journal|title=On A Conjecture of Erdos on 3-Powerful Numbers|last = Nitaj|first=Abderrahmane|year=1995|journal=Bulletin of the London Mathematical Society|volume=27|issue=4|pages=317–318|doi=10.1112/blms/27.4.317|citeseerx = 10.1.1.24.563}}</ref> бірақ мұндай қосындылар сирек кездеседі. Ең кіші екі мысал: :<math>\begin{align} 271^3 + 2^3\ 3^5\ 73^3 = 919^3 &= 776{,}151{,}559 \ 3^4\ 29^3\ 89^3 + 7^3\ 11^3\ 167^3 = 2^7\ 5^4\ 353^3 &= 3{,}518{,}958{,}160{,}000 \ \end{align}</math> Беал гипотезасының ерекшелігі – әр үш терминді бір қуат түрінде көрсету керек. ==Басқа гипотезалармен байланысы== [[Fermat's Last Theorem]] анықтады, егер ''n'' > 2 болса, <math>A^n + B^n = C^n</math> теңдеуі оң бүтін сандар үшін шешімге ие емес. Егер Ферма соңғы теоремасы бойынша шешімдер болса, барлық ортақ бөлгіштерді бөліп шығару арқылы A, B, C ортақ бөлгішсіз шешімдер де болар еді. Сол себепті Ферма соңғы теоремасы Беал гипотезасының арнайы жағдайы болып саналады (x = y = z). [[Fermat–Catalan conjecture]] бойынша <math> A^x +B^y = C^z</math> теңдеуі тек шектеулі шешімдерге ие, мұндағы A, B, C оң бүтін сандар, ортақ жай бөлгіштері жоқ, x, y, z оң бүтін сандар және <math display="inline"> \frac{1}{x}+\frac{1}{y}+\frac{1}{z} < 1 </math>. Беал гипотезасы "Барлық Fermat–Catalan гипотезасының шешімдеріде 2 көрсеткіші қолданылады" деп қайта жазуға болады. [[abc conjecture]] Беал гипотезасының қарсы мысалдары шектеулі болуы мүмкін екенін көрсетеді. ==Жартылай нәтижелер== Төмендегі жағдайларда n – көрсеткіш, оның көпшілігі дәлелденген, өйткені kn-көтерілген сан да n-көтерілген сан болып табылады. Екінші қуатты шешімдерге қатысты жағдайлар [[Fermat–Catalan conjecture#Known solutions]] бөлімінде көрсетілген. (2,3,n) немесе (2,n,3) шешімі 2^3 + 1^n = 3^2, бұл '''Каталан шешімі''' деп аталады. x = y = z ≥ 3 жағдайы [[Fermat's Last Theorem]], 1994 жылы [[Andrew Wiles]] дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 7) және барлық пермутациялары тек төрт Каталан емес шешімге ие екені, Беал гипотезасына қайшы келмейтіні, [[Bjorn Poonen]], Edward F. Schaefer, Michael Stoll 2005 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 8) және барлық пермутациялары тек екі шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 9) және барлық пермутациялары тек бір шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 10) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, David Zureick-Brown 2009 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 11) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, Freitas, Naskręcki және Stoll дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 15) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, Samir Siksek және Michael Stoll 2013 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, 4) және барлық пермутациялары шешімі жоқ, Pierre de Fermat (1640s) және Euler (1738) дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, 5) және барлық пермутациялары тек екі шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, n), n ≥ 6, Michael Bennett, Jordan Ellenberg, Nathan Ng 2009 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 6, n), n ≥ 3, Michael Bennett, Imin Chen 2011 және 2014 дәлелдеді. (x, y, z) = (2n, 3, 4), n ≥ 2, дәлелденді. (5,5,7), (5,5,19), (7,7,5) және пермутациялары Sander R. Dahmen және Samir Siksek 2013 дәлелдеді. (x, y, z) = (n,n,2), n ≥ 4, Darmon және Merel 1995 дәлелдеді. (x, y, z) = (n,n,3), n ≥ 3, [[Édouard Lucas]], Bjorn Poonen, Darmon және Merel дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, 5), l,m ≥ 5, Bennett 2006 дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, n), l,m ≥ 5 prime, n = 3,5,7,11, Anni және Siksek 2016 дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, 13), l,m ≥ 5 prime, Billerey, Chen, Dembélé, Dieulefait, Freitas дәлелдеді. (x, y, z) = (3l, 3m, n), l,m ≥ 2, n ≥ 3, Kraus дәлелдеді. Darmon–Granville теоремасы әрбір x,y,z көрсеткішіне арналған шектеулі coprime A,B,C шешімдерінің бар екенін көрсетеді. A=1 немесе B=1 жағдайлары [[Catalan's conjecture]] бойынша мүмкін емес. A,B,C Пифагорлық үштік құраса, L. Jesmanowicz және J. Jozefiak зерттеген. [[Peter Norvig]] Беал гипотезасының қарсы мысалдарын іздеді, x,y,z ≤7, A,B,C ≤250,000, сондай-ақ x,y,z ≤100, A,B,C ≤10,000 жағдайларын жоққа шығарды. Егер A,B тақ, x,y жұп болса, қарсы мысал жоқ. [[Санат:Сандар теориясы]] [[Санат:Математикалық гипотезалар|Биль]] 1tk4eado9xlju1lkp0qi1h2n4qs63ro 3579528 3579526 2026-04-09T09:15:00Z Zhandos M 10443 /* Сілтемелер */Қате түзетілді 3579528 wikitext text/x-wiki '''Биль гипотезасы''' — сандар теориясындағы гипотеза, [[Ферманың Ұлы теоремасы]]ның жалпылама түрі. [[1993]] жылы техас миллиардері, әрі әуесқой математигі [[:en:Andrew Beal|Эндрю Биль]] қойған есеп, ол кім осы гипотезаны дәлелдесе немесе дұрыс еместігін көрсетсе соған 100 000 [[АҚШ доллары]]н тіккен. == Тұжырымдамасы == Егер : <math>A^x+B^y=C^z,</math> мұндағы <math>A,\;B,\;C,\;x,\;y,\;z</math> — [[натурал сан]]дар және <math>x,\;y,\;z>2</math>, онда <math>A,\;B,\;C</math> сандарының ортақ [[жай сан|жай]] бөлгіші болады. == Ферманың ұлы теоремасымен байланысы == Биль жорамалы дұрыс болса ұлы Ферма теоремасы [[қарсы жорумен дәлелдеу]]ге болады: : ''n'' > 2 және ''A'', ''B'', ''C'' сандары <math>A^n+B^n=C^n</math> шартын қанағаттандырсын, мұндағы ''C'' — мүмкін ең кіші сан. Онда Биль гипотезасы бойынша ''x'' = ''y'' = ''z'' = ''n'' үшін ''p'' жай саны ''A'', ''B'' және ''C'' бөлгіші болатындай табылады. Онда <math>(A/p)^n+(B/p)^n=(C/p)^n</math>, ал бұл ең кіші таңдалған ''C'' саны шартына қарама қайшы. Яғни ондай ''n'', ''A'', ''B'', ''C'' сандары жоқ, ұлы Ферма теоремасы дәлелденді. == Қазіргі жағдайы == Биль гипотезасы барлық алты сандар 1000-нан аспаған жағдайлар үшін тексерілген.<ref>[http://www.norvig.com/beal.html Beal’s Conjecture: A Search for Counterexamples]{{ref-en}}</ref> <!-- '''Beal’s conjecture''' is a [[conjecture]] in [[number theory]] proposed by the [[Texas]] billionaire and amateur mathematician [[Andrew Beal]]. While investigating generalizations of [[Fermat's last theorem]] in 1993, Beal formulated the following conjecture: If: <math> A^x +B^y = C^z, \,</math> where ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', and ''z'' are positive integers with ''x'', ''y'', ''z'' > 2 then ''A'', ''B'', and ''C'' must have a common prime [[divisor|factor]]. By computerized searching, greatly accelerated by aid of [[modular arithmetic]], this conjecture has been verified for all values of all six [[variable]]s up to 1000.<ref>[http://www.norvig.com/beal.html Beal’s Conjecture: A Search for Counterexamples<!-- Bot generated title — ->]</ref> So in any [[counterexample]], at least one of the variables must be greater than 1000. To illustrate, the solution 3³ + 6³ = 3⁵ has bases with a common factor of 3, and the solution 7⁶ + 7⁷ = 98³ has bases with a common factor of 7. Indeed the equation has infinitely many solutions, including for example : <math> \left[a \left(a^m + b^m\right)\right]^m + \left[b \left(a^m + b^m\right)\right]^m = \left(a^m+b^m\right)^{m+1} </math> for any <math>a</math>, <math>b</math>, <math>m > 3</math>. But no such solution of the equation is a counterexample to the conjecture, since the bases all have the factor <math>a^m + b^m</math> in common. It can happen that the ''exponents'' are pairwise [[coprime]], as for example in <math>27^4 +162^3 = 9^7</math>. Beal’s conjecture is a generalization of Fermat’s last theorem, which corresponds to the case <math>x = y = z</math>. If <math>a^x + b^x = c^x</math> with <math>x \ge 3</math>, then either the bases are [[coprime]] or share a common factor. If they share a common factor, it can be divided out of each to yield an equation with smaller, coprime bases. The conjecture is not valid over the larger domain of [[Gaussian integers]]. After a prize of $50 was offered for a counterexample, Fred W. Helenius provided (−2 + ''i'')³ + (−2 − ''i'')³ = (1 + ''i'')⁴.<ref>[http://www.mathpuzzle.com/Gaussians.html Neglected Gaussians<!-- Bot generated title — ->]</ref> Beal has offered a prize of [[USD|US$]]100,000 for a proof of his conjecture or a counterexample<ref>[http://www.math.unt.edu/~mauldin/beal.html The Beal Conjecture<!-- Bot generated title — >]</ref>. --> == Сілтемелер == <references/> * [http://www.bealconjecture.com/ The Beal Conjecture] * [http://www.math.unt.edu/~mauldin/beal.html The Beal Conjecture and Prize] * {{cite journal |author=R. Daniel Mauldin |title=A Generalization of Fermat’s Last Theorem: The Beal Conjecture and Prize Problem |journal=Notices of the AMS |volume=44 |issue=11 |pages=1436-1439 |year=1997 |url=http://www.ams.org/notices/199711/beal.pdf}} * {{PlanetMath |title=Beal's Conjecture |urlname=BealsConjecture}} {{Short description|Сан теоремасындағы гипотеза}} '''Биль гипотезасы''' – сан теоремасындағы келесі [[гипотеза]]: Егер <math>A^x + B^y = C^z</math>, мұндағы ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', ''z'' оң бүтін сандар болып, ''x'', ''y'', ''z'' > 2 болса, ''A'', ''B'' және ''C'' ортақ жай бөлгішке ие бола ма? :Егер :: <math> A^x + B^y = C^z</math>, :мұндағы ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', ''z'' оң [[бүтін сан]]дар болып, ''x'', ''y'', ''z'' > 2 болса, онда ''A'', ''B'' және ''C'' ортақ [[жай бөлгіш]]ке ие.<ref>{{cite web |title=Beal Prize |url=https://www.ams.org/prizes-awards/paview.cgi?parent_id=41 |publisher=American Mathematical Society |access-date=9 February 2025}}</ref> Басқа тәсілмен айтқанда, : <math>A^x + B^y = C^z</math> теңдеуі оң бүтін сандар мен жұптастырылған [[coprime]] (ортақ бөлгіші жоқ) бүтін сандар үшін ешқандай шешімге ие емес, егер ''x, y, z'' > 2 болса. Гипотезаны 1993 жылы [[Andrew Beal]], банкир және [[List of amateur mathematicians|аматорлық математик]], [[Fermat’s Last Theorem]] теоремасының жалпыламаларын зерттеу барысында ұсынған.<ref>{{cite web| url=https://www.ams.org/profession/prizes-awards/ams-supported/beal-conjecture | title=Beal Conjecture | publisher=American Mathematical Society | access-date=21 August 2016}}</ref><ref name=BealWebsite>{{cite web|title=Beal Conjecture|url=http://www.bealconjecture.com/|publisher=Bealconjecture.com|accessdate=2014-03-06}} </ref> 1997 жылдан бастап Беал осы гипотезаның [[Peer review|құқықтық расталған]] дәлелі немесе [[counterexample]] үшін ақша сыйлығын ұсынады.<ref name="Mauldin"/> Сыйлық бірнеше рет өсті және қазіргі уақытта $1 миллион құрайды.<ref name="BealPrize"/> Кейбір жарияланымдарда бұл гипотеза кейде жалпыланған Ферма теңдеуі,<ref name=":0">{{cite web |last1=Bennett |first1=Michael A. |last2=Chen |first2=Imin |last3=Dahmen |first3=Sander R. |last4=Yazdani |first4=Soroosh |date=June 2014 |title=Generalized Fermat Equations: A Miscellany |url=https://personal.math.ubc.ca/~bennett/BeChDaYa-IJNT-2015.pdf |access-date=1 October 2016 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> Маулдин гипотезасы,<ref>{{cite web| url = http://www.primepuzzles.net/puzzles/puzz_559.htm | title = Mauldin / Tijdeman-Zagier Conjecture | publisher = Prime Puzzles | access-date = 1 October 2016}}</ref> және Тийдеман-Заигер гипотезасы деп те аталған.<ref name=Elkies>{{cite journal|last=Elkies| first = Noam D. | title=The ABC's of Number Theory | journal = The Harvard College Mathematics Review | year=2007 | volume=1 | issue = 1 | url=http://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/2793857/Elkies%20-%20ABCs%20of%20Number%20Theory.pdf?sequence=2}} </ref><ref>{{cite journal|journal= Moscow Mathematical Journal|volume=4|year=2004|title=Open Diophantine Problems|pages=245–305|author=Michel Waldschmidt|doi=10.17323/1609-4514-2004-4-1-245-305|arxiv=math/0312440|s2cid=11845578}}</ref><ref name=PrimeNumbers/> ==Қатысты мысалдар== Мысалы, <math>3^3 + 6^3 = 3^5</math> шешімі 3 ортақ бөлгішке ие, <math>7^3 + 7^4 = 14^3</math> шешімі 7 ортақ бөлгішке ие, ал <math>2^n + 2^n = 2^{n+1}</math> шешімі 2 ортақ бөлгішке ие. Шын мәнінде, теңдеудің базалары ортақ бөлгішті бөлісетін шексіз шешімдері бар, соның ішінде жоғарыдағы үш мысалдың жалпыламалары: :<math>3^{3n}+[2(3^{n})]^{3}=3^{3n+2}, \quad\quad n \ge 1;</math> :<math>[b(a^{n}-b^{n})^{k}]^{n}+(a^{n}-b^{n})^{kn+1}=[a(a^{n}-b^{n})^{k}]^{n}, \quad\quad a > b, \quad b \ge 1, \quad k \ge 1, \quad n \ge 3;</math> :<math>[a(a^{n}+b^{n})^{k}]^{n}+[b(a^{n}+b^{n})^{k}]^{n}=(a^{n}+b^{n})^{kn+1}, \quad \quad a \ge 1, \quad b \ge 1, \quad k \ge 1, \quad n \ge 3.</math> Сонымен қатар, әр шешім үшін (ортақ бөлгіші бар немесе жоқ базаларымен) бірдей көрсеткіштер жиынтығымен және ортақ бөлгіші жоқ базаларымен шексіз шешімдер бар. Мысалы, шешім: :<math>A_1^{x} + B_1^{y} = C_1^{z}</math> үшін қосымша: :<math>A_n^{x}+B_n^{y} = C_n^{z};</math> <math>n \ge 2</math> мұндағы :<math>A_{n} = (A_{n-1}^{yz+1}) (B_{n-1}^{yz }) (C_{n-1}^{yz })</math> :<math>B_{n} = (A_{n-1}^{xz }) (B_{n-1}^{xz+1}) (C_{n-1}^{xz })</math> :<math>C_{n} = (A_{n-1}^{xy }) (B_{n-1}^{xy }) (C_{n-1}^{xy+1})</math> Беал гипотезасының кез келген шешімі үш терминнің барлығы [[Powerful number#Generalization|үштік қуатты сан]] болуын талап етеді, яғни әр жай бөлгішінің көрсеткіші кемінде үш болуы керек. Көптеген зерттеулерде ортақ бөлгіші жоқ үштік қуатты сандардың қосындысы шексіз екені белгілі;<ref>{{cite journal|title=On A Conjecture of Erdos on 3-Powerful Numbers|last = Nitaj|first=Abderrahmane|year=1995|journal=Bulletin of the London Mathematical Society|volume=27|issue=4|pages=317–318|doi=10.1112/blms/27.4.317|citeseerx = 10.1.1.24.563}}</ref> бірақ мұндай қосындылар сирек кездеседі. Ең кіші екі мысал: :<math>\begin{align} 271^3 + 2^3\ 3^5\ 73^3 = 919^3 &= 776{,}151{,}559 \ 3^4\ 29^3\ 89^3 + 7^3\ 11^3\ 167^3 = 2^7\ 5^4\ 353^3 &= 3{,}518{,}958{,}160{,}000 \ \end{align}</math> Беал гипотезасының ерекшелігі – әр үш терминді бір қуат түрінде көрсету керек. ==Басқа гипотезалармен байланысы== [[Fermat's Last Theorem]] анықтады, егер ''n'' > 2 болса, <math>A^n + B^n = C^n</math> теңдеуі оң бүтін сандар үшін шешімге ие емес. Егер Ферма соңғы теоремасы бойынша шешімдер болса, барлық ортақ бөлгіштерді бөліп шығару арқылы A, B, C ортақ бөлгішсіз шешімдер де болар еді. Сол себепті Ферма соңғы теоремасы Беал гипотезасының арнайы жағдайы болып саналады (x = y = z). [[Fermat–Catalan conjecture]] бойынша <math> A^x +B^y = C^z</math> теңдеуі тек шектеулі шешімдерге ие, мұндағы A, B, C оң бүтін сандар, ортақ жай бөлгіштері жоқ, x, y, z оң бүтін сандар және <math display="inline"> \frac{1}{x}+\frac{1}{y}+\frac{1}{z} < 1 </math>. Беал гипотезасы "Барлық Fermat–Catalan гипотезасының шешімдеріде 2 көрсеткіші қолданылады" деп қайта жазуға болады. [[abc conjecture]] Беал гипотезасының қарсы мысалдары шектеулі болуы мүмкін екенін көрсетеді. ==Жартылай нәтижелер== Төмендегі жағдайларда n – көрсеткіш, оның көпшілігі дәлелденген, өйткені kn-көтерілген сан да n-көтерілген сан болып табылады. Екінші қуатты шешімдерге қатысты жағдайлар [[Fermat–Catalan conjecture#Known solutions]] бөлімінде көрсетілген. (2,3,n) немесе (2,n,3) шешімі 2^3 + 1^n = 3^2, бұл '''Каталан шешімі''' деп аталады. x = y = z ≥ 3 жағдайы [[Fermat's Last Theorem]], 1994 жылы [[Andrew Wiles]] дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 7) және барлық пермутациялары тек төрт Каталан емес шешімге ие екені, Беал гипотезасына қайшы келмейтіні, [[Bjorn Poonen]], Edward F. Schaefer, Michael Stoll 2005 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 8) және барлық пермутациялары тек екі шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 9) және барлық пермутациялары тек бір шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 10) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, David Zureick-Brown 2009 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 11) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, Freitas, Naskręcki және Stoll дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 15) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, Samir Siksek және Michael Stoll 2013 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, 4) және барлық пермутациялары шешімі жоқ, Pierre de Fermat (1640s) және Euler (1738) дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, 5) және барлық пермутациялары тек екі шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, n), n ≥ 6, Michael Bennett, Jordan Ellenberg, Nathan Ng 2009 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 6, n), n ≥ 3, Michael Bennett, Imin Chen 2011 және 2014 дәлелдеді. (x, y, z) = (2n, 3, 4), n ≥ 2, дәлелденді. (5,5,7), (5,5,19), (7,7,5) және пермутациялары Sander R. Dahmen және Samir Siksek 2013 дәлелдеді. (x, y, z) = (n,n,2), n ≥ 4, Darmon және Merel 1995 дәлелдеді. (x, y, z) = (n,n,3), n ≥ 3, [[Édouard Lucas]], Bjorn Poonen, Darmon және Merel дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, 5), l,m ≥ 5, Bennett 2006 дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, n), l,m ≥ 5 prime, n = 3,5,7,11, Anni және Siksek 2016 дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, 13), l,m ≥ 5 prime, Billerey, Chen, Dembélé, Dieulefait, Freitas дәлелдеді. (x, y, z) = (3l, 3m, n), l,m ≥ 2, n ≥ 3, Kraus дәлелдеді. Darmon–Granville теоремасы әрбір x,y,z көрсеткішіне арналған шектеулі coprime A,B,C шешімдерінің бар екенін көрсетеді. A=1 немесе B=1 жағдайлары [[Catalan's conjecture]] бойынша мүмкін емес. A,B,C Пифагорлық үштік құраса, L. Jesmanowicz және J. Jozefiak зерттеген. [[Peter Norvig]] Беал гипотезасының қарсы мысалдарын іздеді, x,y,z ≤7, A,B,C ≤250,000, сондай-ақ x,y,z ≤100, A,B,C ≤10,000 жағдайларын жоққа шығарды. Егер A,B тақ, x,y жұп болса, қарсы мысал жоқ. [[Санат:Сандар теориясы]] [[Санат:Математикалық гипотезалар|Биль]] nnsjc7chyr6r7iq9a3riqbrk98fo8jy 3579534 3579528 2026-04-09T09:24:23Z Zhandos M 10443 /* Сілтемелер */ 3579534 wikitext text/x-wiki '''Биль гипотезасы''' — сандар теориясындағы гипотеза, [[Ферманың Ұлы теоремасы]]ның жалпылама түрі. [[1993]] жылы техас миллиардері, әрі әуесқой математигі [[:en:Andrew Beal|Эндрю Биль]] қойған есеп, ол кім осы гипотезаны дәлелдесе немесе дұрыс еместігін көрсетсе соған 100 000 [[АҚШ доллары]]н тіккен. == Тұжырымдамасы == Егер : <math>A^x+B^y=C^z,</math> мұндағы <math>A,\;B,\;C,\;x,\;y,\;z</math> — [[натурал сан]]дар және <math>x,\;y,\;z>2</math>, онда <math>A,\;B,\;C</math> сандарының ортақ [[жай сан|жай]] бөлгіші болады. == Ферманың ұлы теоремасымен байланысы == Биль жорамалы дұрыс болса ұлы Ферма теоремасы [[қарсы жорумен дәлелдеу]]ге болады: : ''n'' > 2 және ''A'', ''B'', ''C'' сандары <math>A^n+B^n=C^n</math> шартын қанағаттандырсын, мұндағы ''C'' — мүмкін ең кіші сан. Онда Биль гипотезасы бойынша ''x'' = ''y'' = ''z'' = ''n'' үшін ''p'' жай саны ''A'', ''B'' және ''C'' бөлгіші болатындай табылады. Онда <math>(A/p)^n+(B/p)^n=(C/p)^n</math>, ал бұл ең кіші таңдалған ''C'' саны шартына қарама қайшы. Яғни ондай ''n'', ''A'', ''B'', ''C'' сандары жоқ, ұлы Ферма теоремасы дәлелденді. == Қазіргі жағдайы == Биль гипотезасы барлық алты сандар 1000-нан аспаған жағдайлар үшін тексерілген.<ref>[http://www.norvig.com/beal.html Beal’s Conjecture: A Search for Counterexamples]{{ref-en}}</ref> <!-- '''Beal’s conjecture''' is a [[conjecture]] in [[number theory]] proposed by the [[Texas]] billionaire and amateur mathematician [[Andrew Beal]]. While investigating generalizations of [[Fermat's last theorem]] in 1993, Beal formulated the following conjecture: If: <math> A^x +B^y = C^z, \,</math> where ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', and ''z'' are positive integers with ''x'', ''y'', ''z'' > 2 then ''A'', ''B'', and ''C'' must have a common prime [[divisor|factor]]. By computerized searching, greatly accelerated by aid of [[modular arithmetic]], this conjecture has been verified for all values of all six [[variable]]s up to 1000.<ref>[http://www.norvig.com/beal.html Beal’s Conjecture: A Search for Counterexamples<!-- Bot generated title — ->]</ref> So in any [[counterexample]], at least one of the variables must be greater than 1000. To illustrate, the solution 3³ + 6³ = 3⁵ has bases with a common factor of 3, and the solution 7⁶ + 7⁷ = 98³ has bases with a common factor of 7. Indeed the equation has infinitely many solutions, including for example : <math> \left[a \left(a^m + b^m\right)\right]^m + \left[b \left(a^m + b^m\right)\right]^m = \left(a^m+b^m\right)^{m+1} </math> for any <math>a</math>, <math>b</math>, <math>m > 3</math>. But no such solution of the equation is a counterexample to the conjecture, since the bases all have the factor <math>a^m + b^m</math> in common. It can happen that the ''exponents'' are pairwise [[coprime]], as for example in <math>27^4 +162^3 = 9^7</math>. Beal’s conjecture is a generalization of Fermat’s last theorem, which corresponds to the case <math>x = y = z</math>. If <math>a^x + b^x = c^x</math> with <math>x \ge 3</math>, then either the bases are [[coprime]] or share a common factor. If they share a common factor, it can be divided out of each to yield an equation with smaller, coprime bases. The conjecture is not valid over the larger domain of [[Gaussian integers]]. After a prize of $50 was offered for a counterexample, Fred W. Helenius provided (−2 + ''i'')³ + (−2 − ''i'')³ = (1 + ''i'')⁴.<ref>[http://www.mathpuzzle.com/Gaussians.html Neglected Gaussians<!-- Bot generated title — ->]</ref> Beal has offered a prize of [[USD|US$]]100,000 for a proof of his conjecture or a counterexample<ref>[http://www.math.unt.edu/~mauldin/beal.html The Beal Conjecture<!-- Bot generated title — >]</ref>. --> == Сілтемелер == <references/> * [http://www.bealconjecture.com/ The Beal Conjecture] * [http://www.math.unt.edu/~mauldin/beal.html The Beal Conjecture and Prize] * {{cite journal |author=R. Daniel Mauldin |title=A Generalization of Fermat’s Last Theorem: The Beal Conjecture and Prize Problem |journal=Notices of the AMS |volume=44 |issue=11 |pages=1436-1439 |year=1997 |url=http://www.ams.org/notices/199711/beal.pdf}} * {{PlanetMath |title=Beal's Conjecture |urlname=BealsConjecture}} {{Short description|Сан теоремасындағы гипотеза}} '''Биль гипотезасы''' – сан теоремасындағы келесі [[гипотеза]]: Егер <math>A^x + B^y = C^z</math>, мұндағы ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', ''z'' оң бүтін сандар болып, ''x'', ''y'', ''z'' > 2 болса, ''A'', ''B'' және ''C'' ортақ жай бөлгішке ие бола ма? :Егер :: <math> A^x + B^y = C^z</math>, :мұндағы ''A'', ''B'', ''C'', ''x'', ''y'', ''z'' оң [[бүтін сан]]дар болып, ''x'', ''y'', ''z'' > 2 болса, онда ''A'', ''B'' және ''C'' ортақ [[жай бөлгіш]]ке ие.<ref>{{cite web |title=Beal Prize |url=https://www.ams.org/prizes-awards/paview.cgi?parent_id=41 |publisher=American Mathematical Society |access-date=9 February 2025}}</ref> Басқа тәсілмен айтқанда, : <math>A^x + B^y = C^z</math> теңдеуі оң бүтін сандар мен жұптастырылған [[coprime | өзара жәй ]] (ортақ бөлгіші жоқ) бүтін сандар үшін ешқандай шешімге ие емес, егер ''x, y, z'' > 2 болса. Гипотезаны 1993 жылы [[Эндрю Биль]], банкир және [[List of amateur mathematicians|аматорлық математик]], [[Ферманың соңғы теоремасы | Ферманың соңғы ]] теоремасының жалпыламаларын зерттеу барысында ұсынған.<ref>{{cite web| url=https://www.ams.org/profession/prizes-awards/ams-supported/beal-conjecture | title=Beal Conjecture | publisher=American Mathematical Society | access-date=21 August 2016}}</ref> <ref name=BealWebsite>{{cite web|title=Beal Conjecture|url=http://www.bealconjecture.com/|publisher=Bealconjecture.com|accessdate=2014-03-06}} </ref> 1997 жылдан бастап Беал осы гипотезаның [[Peer review|құқықтық расталған]] дәлелі немесе [[counterexample | қарама-қарсы дәлелі]] үшін ақша сыйлығын ұсынады.<ref name="Mauldin"/> Сыйлық бірнеше рет өсті және қазіргі уақытта $1 миллион құрайды.<ref name="BealPrize"/> Кейбір жарияланымдарда бұл гипотеза кейде жалпыланған Ферма теңдеуі,<ref name=":0">{{cite web |last1=Bennett |first1=Michael A. |last2=Chen |first2=Imin |last3=Dahmen |first3=Sander R. |last4=Yazdani |first4=Soroosh |date=June 2014 |title=Generalized Fermat Equations: A Miscellany |url=https://personal.math.ubc.ca/~bennett/BeChDaYa-IJNT-2015.pdf |access-date=1 October 2016 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> Маулдин гипотезасы,<ref>{{cite web| url = http://www.primepuzzles.net/puzzles/puzz_559.htm | title = Mauldin / Tijdeman-Zagier Conjecture | publisher = Prime Puzzles | access-date = 1 October 2016}}</ref> және Тийдеман-Заигер гипотезасы деп те аталған.<ref name=Elkies>{{cite journal|last=Elkies| first = Noam D. | title=The ABC's of Number Theory | journal = The Harvard College Mathematics Review | year=2007 | volume=1 | issue = 1 | url=http://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/2793857/Elkies%20-%20ABCs%20of%20Number%20Theory.pdf?sequence=2}} </ref><ref>{{cite journal|journal= Moscow Mathematical Journal|volume=4|year=2004|title=Open Diophantine Problems|pages=245–305|author=Michel Waldschmidt|doi=10.17323/1609-4514-2004-4-1-245-305|arxiv=math/0312440|s2cid=11845578}}</ref><ref name=PrimeNumbers/> ==Қатысты мысалдар== Мысалы, <math>3^3 + 6^3 = 3^5</math> шешімі 3 ортақ бөлгішке ие, <math>7^3 + 7^4 = 14^3</math> шешімі 7 ортақ бөлгішке ие, ал <math>2^n + 2^n = 2^{n+1}</math> шешімі 2 ортақ бөлгішке ие. Шын мәнінде, теңдеудің базалары ортақ бөлгішті бөлісетін шексіз шешімдері бар, соның ішінде жоғарыдағы үш мысалдың жалпыламалары: :<math>3^{3n}+[2(3^{n})]^{3}=3^{3n+2}, \quad\quad n \ge 1;</math> :<math>[b(a^{n}-b^{n})^{k}]^{n}+(a^{n}-b^{n})^{kn+1}=[a(a^{n}-b^{n})^{k}]^{n}, \quad\quad a > b, \quad b \ge 1, \quad k \ge 1, \quad n \ge 3;</math> :<math>[a(a^{n}+b^{n})^{k}]^{n}+[b(a^{n}+b^{n})^{k}]^{n}=(a^{n}+b^{n})^{kn+1}, \quad \quad a \ge 1, \quad b \ge 1, \quad k \ge 1, \quad n \ge 3.</math> Сонымен қатар, әр шешім үшін (ортақ бөлгіші бар немесе жоқ базаларымен) бірдей көрсеткіштер жиынтығымен және ортақ бөлгіші жоқ базаларымен шексіз шешімдер бар. Мысалы, шешім: :<math>A_1^{x} + B_1^{y} = C_1^{z}</math> үшін қосымша: :<math>A_n^{x}+B_n^{y} = C_n^{z};</math> <math>n \ge 2</math> мұндағы :<math>A_{n} = (A_{n-1}^{yz+1}) (B_{n-1}^{yz }) (C_{n-1}^{yz })</math> :<math>B_{n} = (A_{n-1}^{xz }) (B_{n-1}^{xz+1}) (C_{n-1}^{xz })</math> :<math>C_{n} = (A_{n-1}^{xy }) (B_{n-1}^{xy }) (C_{n-1}^{xy+1})</math> Беал гипотезасының кез келген шешімі үш терминнің барлығы [[Powerful number#Generalization|үштік қуатты сан]] болуын талап етеді, яғни әр жай бөлгішінің көрсеткіші кемінде үш болуы керек. Көптеген зерттеулерде ортақ бөлгіші жоқ үштік қуатты сандардың қосындысы шексіз екені белгілі;<ref>{{cite journal|title=On A Conjecture of Erdos on 3-Powerful Numbers|last = Nitaj|first=Abderrahmane|year=1995|journal=Bulletin of the London Mathematical Society|volume=27|issue=4|pages=317–318|doi=10.1112/blms/27.4.317|citeseerx = 10.1.1.24.563}}</ref> бірақ мұндай қосындылар сирек кездеседі. Ең кіші екі мысал: :<math>\begin{align} 271^3 + 2^3\ 3^5\ 73^3 = 919^3 &= 776{,}151{,}559 \ 3^4\ 29^3\ 89^3 + 7^3\ 11^3\ 167^3 = 2^7\ 5^4\ 353^3 &= 3{,}518{,}958{,}160{,}000 \ \end{align}</math> Беал гипотезасының ерекшелігі – әр үш терминді бір қуат түрінде көрсету керек. ==Басқа гипотезалармен байланысы== [[Fermat's Last Theorem]] анықтады, егер ''n'' > 2 болса, <math>A^n + B^n = C^n</math> теңдеуі оң бүтін сандар үшін шешімге ие емес. Егер Ферма соңғы теоремасы бойынша шешімдер болса, барлық ортақ бөлгіштерді бөліп шығару арқылы A, B, C ортақ бөлгішсіз шешімдер де болар еді. Сол себепті Ферма соңғы теоремасы Беал гипотезасының арнайы жағдайы болып саналады (x = y = z). [[Fermat–Catalan conjecture]] бойынша <math> A^x +B^y = C^z</math> теңдеуі тек шектеулі шешімдерге ие, мұндағы A, B, C оң бүтін сандар, ортақ жай бөлгіштері жоқ, x, y, z оң бүтін сандар және <math display="inline"> \frac{1}{x}+\frac{1}{y}+\frac{1}{z} < 1 </math>. Беал гипотезасы "Барлық Fermat–Catalan гипотезасының шешімдеріде 2 көрсеткіші қолданылады" деп қайта жазуға болады. [[abc conjecture]] Беал гипотезасының қарсы мысалдары шектеулі болуы мүмкін екенін көрсетеді. ==Жартылай нәтижелер== Төмендегі жағдайларда n – көрсеткіш, оның көпшілігі дәлелденген, өйткені kn-көтерілген сан да n-көтерілген сан болып табылады. Екінші қуатты шешімдерге қатысты жағдайлар [[Fermat–Catalan conjecture#Known solutions]] бөлімінде көрсетілген. (2,3,n) немесе (2,n,3) шешімі 2^3 + 1^n = 3^2, бұл '''Каталан шешімі''' деп аталады. x = y = z ≥ 3 жағдайы [[Fermat's Last Theorem]], 1994 жылы [[Andrew Wiles]] дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 7) және барлық пермутациялары тек төрт Каталан емес шешімге ие екені, Беал гипотезасына қайшы келмейтіні, [[Bjorn Poonen]], Edward F. Schaefer, Michael Stoll 2005 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 8) және барлық пермутациялары тек екі шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 9) және барлық пермутациялары тек бір шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 10) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, David Zureick-Brown 2009 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 11) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, Freitas, Naskręcki және Stoll дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 3, 15) және барлық пермутациялары тек Каталан шешімін береді, Samir Siksek және Michael Stoll 2013 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, 4) және барлық пермутациялары шешімі жоқ, Pierre de Fermat (1640s) және Euler (1738) дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, 5) және барлық пермутациялары тек екі шешімге ие, Беал гипотезасына қайшы келмейді, Nils Bruin 2003 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 4, n), n ≥ 6, Michael Bennett, Jordan Ellenberg, Nathan Ng 2009 дәлелдеді. (x, y, z) = (2, 6, n), n ≥ 3, Michael Bennett, Imin Chen 2011 және 2014 дәлелдеді. (x, y, z) = (2n, 3, 4), n ≥ 2, дәлелденді. (5,5,7), (5,5,19), (7,7,5) және пермутациялары Sander R. Dahmen және Samir Siksek 2013 дәлелдеді. (x, y, z) = (n,n,2), n ≥ 4, Darmon және Merel 1995 дәлелдеді. (x, y, z) = (n,n,3), n ≥ 3, [[Édouard Lucas]], Bjorn Poonen, Darmon және Merel дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, 5), l,m ≥ 5, Bennett 2006 дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, n), l,m ≥ 5 prime, n = 3,5,7,11, Anni және Siksek 2016 дәлелдеді. (x, y, z) = (2l, 2m, 13), l,m ≥ 5 prime, Billerey, Chen, Dembélé, Dieulefait, Freitas дәлелдеді. (x, y, z) = (3l, 3m, n), l,m ≥ 2, n ≥ 3, Kraus дәлелдеді. Darmon–Granville теоремасы әрбір x,y,z көрсеткішіне арналған шектеулі coprime A,B,C шешімдерінің бар екенін көрсетеді. A=1 немесе B=1 жағдайлары [[Catalan's conjecture]] бойынша мүмкін емес. A,B,C Пифагорлық үштік құраса, L. Jesmanowicz және J. Jozefiak зерттеген. [[Peter Norvig]] Беал гипотезасының қарсы мысалдарын іздеді, x,y,z ≤7, A,B,C ≤250,000, сондай-ақ x,y,z ≤100, A,B,C ≤10,000 жағдайларын жоққа шығарды. Егер A,B тақ, x,y жұп болса, қарсы мысал жоқ. [[Санат:Сандар теориясы]] [[Санат:Математикалық гипотезалар|Биль]] 7tfyg9cmbs37l4bx63emvi4275yiya7 0 144037 3578929 3400734 2026-04-08T12:25:26Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578929 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Муаммар Қаддафи|Басқаруын аяқтады_2=[[2 наурыз]] [[1977 жыл]]|Жұбайы=1) Фатхиа Нұри Халед<br/> 2) [[Сафия Фаркаш]]|Анасы=Айша бин Ниран|Әкесі=Мұхаммед Әбу Меньяр|Жерленді=[[Ливия шөлі]]|Діні=[[Ислам]], [[Суннизм|суннизм]]|Қайтыс болған жері=[[Сирт]], [[Ливия Социалистік Халық Жамахирия]]|Қайтыс болған күні=20.10.2011|Туған жері=[[Қаср Әбу Хади]], [[Италияндық Ливия]]|Туған күні=07.06.1942|Ізбасары_3=[[Абдель Салам Желлуд]]|Ізашары_3=[[Махмұт Сүлеймен Әл-Мағриби]]|Титулы_3=[[Ливия премьер–министрі]]|Басқара бастады_2=[[1 қыркүйек]] [[1969 жыл]]|Суреті=Muammar al-Gaddafi-09122003.jpg|Ту2=Coat of arms of Libya (1977-2011).svg|Ту=Flag of Libya (1977–2011).svg|Ту2_2=Coat of arms of Libya (1969–1972).svg|Ту_2=Flag of Libya (1969–1972).svg|Ізбасары_2=лауазым жойылған|Ізашары_2=лауазым ұйымдастырылған; [[Мұхаммед Ыдырыс Әс-Сануси|Ыдырыс (Ливия патшасы)]] патша ретінде|Титулы_2=Ливия революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы|Ізбасары=лауазым жойылған|Ізашары=лауазым ұйымдастырылған|Басқаруын аяқтады=[[20 қазан]] [[2011 жыл]]|Басқара бастады=[[1 қыркүйек]] [[1969 жыл]]|Титулы=Бауырлас көшбасшы және революция жетекшісі|Шынайы есімі={{lang-ar|معمر القذافي}}|Балалары=''бірінші некеден''<br>'''ұл:''' Мұхаммед Қаддафи <br>''екінші некеден'' <br>'''ұлдары:''' Саиф әл-Ислам, <br> Саади Қаддафи, <br> Мұтассим Қаддафи, <br> Ганнибал Қаддафи, <br> Саиф әл-Араб Қаддафи, <br> Хамис Қаддафи<br>'''қызы:'''Аиша Қаддафи<br>'''''Асырап алынған балалар:''''' <br>қызы: Ханна <br>ұл: Милад|Ту_3=Flag of Libya (1969–1972).svg|Ізбасары_4=белгісіз|Ізашары_4=Адам Саид Хауаз|Титулы_4=Ливия қорғаныс министрі|Партиясы=[[Ливиядағы әскери төңкеріс (1969)|Еркін офицерлер]] (1964–1969)<br/> [[Араб Социалистік Одағы (Ливия)|Араб Социалистік Одағы]] (1972–1977)|Мамандығы=әскери, саясаткер, публицист, революционер|Ғылыми аясы=Ғылым докторы|Қолтаңбасы=Muammar al-Gaddafi Signature.svg|Білімі=[[Ливия университеті]]<br/> Бенгази әскери университетінің академиясы<br/>|Commons=Muammar al-Gaddafi}} '''Муаммар ибн Мұхаммед Әбу Меньяр Әбдуссаләм ибн Һамид әл-Қаддафи''' ({{Audio|Ar-Muammar al-Qaddafi.ogg|audio}} {{lang-ar|معمر القذافي}} {{IPA|[muˈʕamːar alqaðˈðaːfiː]}}, ''Muʿammar al-Qaḏḏāfī'', {{lang-ar|}}{{IPA|[muˈʕæmːɑrˤ əlɡædˈdæːfi]}}; [[7 маусым]] [[1940 жыл]] немесе [[1942 жыл]], [[Сирт]], [[Италияндық Ливия|Итальяндық Ливия]] — [[20 қазан]] [[2011 жыл]]а, [[Сирт]], [[Ливия]]<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20111020/465444737.html Муамар Каддафи ауыр жаралардан қаза тапты]. — РИА Новости, 20 қазан 2011жыл.</ref>) — ливияның мемлекеттік және әскери қайраткері, Ливияның джамахирии ( 1969 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 2011 жылдың 20 қазанына дейін<ref>[https://web.archive.org/web/20111120184724/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h2NflCTWlrw96Cs-Ts7A7Xcem2dA?docId=CNG.a8a1185f4a08d2928999ea8643dc5bd9.501 African Union officially recognises Libya’s new leadership.]</ref><ref>Lederer, Edith (16 September 2011). «UN approves Libya seat for former rebels». San Jose Mercury News. [http://www.mercurynews.com/news/ci_18910663.]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Retrieved 16 September 2011.</ref><ref>«General Assembly Seats NTC of Libya as Country’s Representative for Sixty-Sixth Session». 16 September 2011. [http://www.un.org/News/Press/docs/2011/ga11137.doc.htm]. Retrieved 16 September 2011.</ref> ) басшысы (еншілес), Ливияның революциондық пәрмен беру алқымының төрағасы (1969 – 1977), Ливия қорғаныс премьер-министрі және министрі (1970 – 1979), Жалпы Халықтық Конгресс бас хатшысы (1977 – 1979), полковник (1969 жылдан бастап 2011 жылға дейін). Қаддафи барлық лауазымдардан бас тартқаннан кейін, ''Ағайын көсем және революция басшысы''<ref>Daniel Don Nanjira, ''African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st Century'', Greenwood Publishing Group, 2010, p. [http://books.google.com/books?id=2foVQSzjVsEC&lpg=PA279&dq=%22Brotherly%20Leader%20and%20Guide%20of%20the%20First%20of%20September%20Revolution%20of%20the%20Great%20Socialist%20People's%20Libyan%20Arab%20Jamahiriya%22&pg=PA279#v=onepage&q&f=false 279] n. 2</ref><ref>US Department of State’s Background Notes, (қараша 2005) [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm <u>«Libya — History»<u></u></u>], ''[[United States Department of State]]''. Тексерілген 14 шілде 2006.</ref>. Монархияны жойғаннан соң, өзінің үш томдық "Жасыл кітап" атты еңбегінде жазған "Үшінші әлемдік теорияны", Джамахирия - жаңа басқару жүйесін құрды. Мұнай өндіруден келген ақшаны, ливия басшылары, әлеуметтік мұқтаждарға жұмсады. Осының арқасында, 1970 жылдарының ортасында, масштабты мемлекеттік тұрғын үйлер құрылыстар, білім беру және денсаулық сақтау жобаларын дамуына қол жеткізді. Қаддафидың басқару жылдарында, Ливияны, бірнеше рет, басқа мемлекеттердің жұмысына араласуын айыптады. 1977 жылы Мысыр мемлекетімен шекаралық соғыс болды. 1980 жылдары мемлекет Чадтағы қарулы жанжалға тартылды. Панарабизм қолдаушысы болғандықтан, Қаддафи басқа мемлекеттермен бірігуге тырысты. 2011 жылдың 27 маусымында, азаматтық соғысы кезінде, Халықаралық қылмыстық соты, Қадаффины өлтіру, заңсыз қамауға алу айыптары бойынша, тұтқынға алуға рұқсат береді.<ref name="МУС"/> 2011 жылдың қараша айында, Сирт қаласын Ұлттық өту алқасының күштерімен алуынан соң қаза табады.<ref>{{cite news | title=Убит Муаммар Каддафи|publisher=metronews.ru| url=http://www.metronews.ru/novosti/ubit-muammar-kaddafi-foto/Tpokju!AcrfinUlKbL3o/| lang=ru}}</ref>. == Өмірбаяны == === Жас кезі === Муаммар Мухаммад Абу Миняр Аль-Каддафи Каср Абу Хади маңында, Ливияның батысындағы Триполитания шөлдеріндегі Сирт қаласының маңындағы ауылдық жерде дүниеге келген. Оның отбасы Каддафа деп аталатын кішкентай, салыстырмалы түрде ықпалды емес тайпалық топтан шыққан, ол араб тілінен шыққан. Оның анасы Айша бин Ниран (1978 жылы қайтыс болды), ал оның әкесі Мұхаммед Абдул Салам бин Хамед БИН Мохаммад болды, ол Әбу Мениар ретінде белгілі болды (1985 жылы қайтыс болды); соңғысы ешкі мен түйе шопанының аз өмір сүруін тапты Кейбір дереккөздер оның әжесі исламды қабылдаған еврей деп мәлімдеді. Басқа заманауи Каддафтар сияқты, көшпелі бедуин тайпалары сияқты, отбасы сауатсыз болды және туу туралы жазбаларды жүргізбеді. Көптеген өмірбаяншылар 7 маусымды Каддафидің туған күні деп санайды; дегенмен, оның туған күні нақты белгісіз және дереккөздер оның 1942 жылы немесе 1943 жылдың көктемінде туылғанын айтады, биографтар Дэвид Бланди мен Эндрю Лайсетт Каддафидің дүниеге келуі 1940 жылға дейін болуы мүмкін деп атап өтті. Каддафидің үш үлкен әпкесі болды және ол ата-анасының жалғыз ұлы болды. Бедуин мәдениетінде Каддафидің тәрбиесі оның жеке талғамына өмір бойы әсер етті; ол шөлді қаладан артық көрді және сол жерде ойлау үшін зейнетке шықты Каддафи бала кезінен Еуропалық отарлық державалардың Ливияға қатысы бар екенін білді; оның елін Италия басып алды және екінші дүниежүзілік соғыстың Солтүстік африка жорығы кезінде Ливия итальяндық және британдық күштер арасындағы қақтығыстың куәсі болды. Кейінгі мәлімдемелерге сәйкес, Каддафидің атасы Абдессалам Буминярды 1911 жылы Итальяндық шапқыншылық кезінде Италия әскері өлтірген. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Ливияны Британдық және француз әскерлері басып алды. Ұлыбритания мен Франция елді өз империялары арасында бөлуді қарастырды, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы елге саяси тәуелсіздік берілуі керек деп шешті, 1951 жылы Ливия Біріккен Корольдігін, саяси партияларға тыйым салған және билікті орталықтандырған батысшыл монарх Идристің басшылығымен федералды мемлекетті өз қолыммен құрды Отбасы Алғашқы жары Фатхиа әл-Нұри Халедпен [[1970 жыл]]ы ажырасқан. Екінші жары Сафия Фаркаш әл-Барасси ([[1952 жыл]]ы дүниеге келген). Ол Африканың [[бірінші ханым]]дар одағында [[вице-президент]] қызметін атқарды және ''Buraq Air'' әуе компаниясының иесі ретінде де танымал <ref>[http://ria.ru/arab_mm/20111020/465548492.html Семья Муамара Каддафи] - Риа Новости</ref>. === Білім және саяси белсенділік: 1950-1963 жылдары === Каддафидің ең алғашқы білімі діни сипатта болды, оны жергілікті ислам мұғалімі берді. Кейіннен бастауыш мектепке бару үшін көрші Сиртке көшіп, төрт жыл ішінде алты сыныпты бітірді. Ливиядағы білім тегін болған жоқ, бірақ әкесі қаржылық қиындықтарға қарамастан ұлына үлкен пайда әкеледі деп ойлады. Бір апта бойы Каддафи мешітте ұйықтап, демалыс күндері ата-аналарына бару үшін 32 шақырым жүрді. Мектепте Каддафиді бедуин деп мазақ етті, бірақ ол өзінің жеке басын мақтан тұтты және басқа бедуиндік балаларда мақтаныш сезімін оятты. Сирттан ол және оның отбасы Ливияның орталық бөлігінің оңтүстігіндегі Фезцандағы Сабха базарына көшіп келді, онда әкесі тайпа көсемінің қамқоршысы болып жұмыс істеді, ал Муаммар орта мектепте оқыды, оны ата-анасы да жасамады. Каддафи осы мектепте танымал болды; онда пайда болған кейбір достар оның соңынан маңызды лауазымдарға ие болды Сабхадағы көптеген мұғалімдер мысырлықтар болды, ал Каддафи алдымен панараб газеттері мен радио хабарларына, әсіресе Каирдің "арабтардың дауысына " қол жеткізді". Каддафи балалық шағында араб әлемін дүр сілкіндірген маңызды оқиғалардың куәсі болды, оның ішінде 1948 жылғы араб-израиль соғысы, 1952 жылғы Египет төңкерісі, 1956 жылғы Суэц дағдарысы және 1958-1961 жылдар аралығында Біріккен Араб Республикасының қысқа өмір сүруі. Каддафи Египет Араб Республикасында оның кейіпкері, Президент Гамале Абдель Насердің қол астында болған саяси өзгерістерге таң қалды. Нассер Араб ұлтшылдығын жақтады; Батыс отаршылдығынан, неоколониализмнен және сионизмнен бас тарту; капитализмнен социализмге көшу. Каддафиге Насердің "революция философиясы" кітабы әсер етті, онда төңкерісті қалай бастау керектігі сипатталған. Мысырлық Каддафи мұғалімдерінің бірі Махмуд Эфай, дереккөздерге сүйенсек, жас жігіттің саяси идеяларына жанашыр болып, оған не үшін сәтті екенін айтты Каддафи демонстрациялар ұйымдастырып, монархияны сынға алған плакаттар таратты. 1961 жылдың қазан айында ол Сирияның Біріккен Араб Республикасынан бөлінуіне қарсы наразылық шеруін басқарды және насерге қолдау жеделхаттарын жіберуге қаражат жинады. Тәртіпсіздік салдарынан жиырма студент қамауға алынды. Каддафи мен оның серіктері де жергілікті қонақүйдің терезелерін сындырды, оны алкогольмен қамтамасыз етті деп айыптады. Каддафиді жазалау үшін билік оны және оның отбасын Сабхадан қуып шығарды. Каддафи Мисратаға көшіп, онда Мисрата орта мектебінде оқыды. Араб ұлтшылдық белсенділігіне деген қызығушылығын қолдай отырып, ол қалада жұмыс істейтін тыйым салынған саяси партиялардың кез-келгеніне, соның ішінде араб ұлтшылдық қозғалысына, Баас АРАБ СОЦИАЛИСТІК партиясына және Мұсылман бауырларына қосылудан бас тартып, фракционалдылықты қабылдамайтынын айтты. Ол Насер мен 1789 жылғы Француз төңкерісі, сондай-ақ Сирия политінің жұмысы туралы көп оқыды === Әскери дайындығы: 1963-1966 жылдары === Каддафи Бенгазидегі Ливия университетінде тарихты ұзақ оқымады, содан кейін әскери қызметке түсу үшін оқуын тастады. Полиция құжатына қарамастан, ол 1963 жылы Бенгазидегі Корольдік Әскери академияда Мисратадағы бірнеше пікірлес достарымен бірге оқуды бастады. Қарулы Күштер ливиялықтар үшін әлеуметтік сатыға көтерілудің жалғыз мүмкіндігі болды, ал Каддафи оларды саяси өзгерістің ықтимал құралы деп санады. Идрис кезінде Ливия қарулы күштері британдық әскери күштермен оқытылды; бұл британдықтарды Империалист деп санайтын Каддафиді ашуландырды және сәйкесінше ағылшын тілін үйренуден бас тартты және британдық офицерлермен дөрекі болды, нәтижесінде емтихандарды сәтсіз аяқтады. Британдық нұсқаушылар оны бағынбағаны және дөрекі әрекеті үшін 1963 жылы әскери академия командирінің өліміне қатысы бар деген күдіктері туралы хабарлады. Бұл хабарламалар еленбеді және Каддафи тез арада курстан өтті 1964 жылы Каддафи бір топ адал кадрлармен бірге еркін офицерлер қозғалысының Орталық комитетін, мысырлық насерит предшественниктің атымен аталған революциялық топты құрды. Каддафи бастаған олар жасырын кездесулер өткізіп, жалақыларын бірыңғай қорға біріктіріп, жасырын ұяшықтар жүйесінде ұйымдастырылды. Каддафи Ливияны аралап, барлау мәліметтерін жинап, жанашырлармен байланыс орнатты, бірақ үкіметтің арнайы қызметтері оны кішкентай қауіп деп санады. 1965 жылы тамызда жоғары білім алған Каддафи армия байланыс корпусында байланыс офицері болды. 1966 жылы сәуірде ол Ұлыбританияға әрі қарай оқуға жіберілді; тоғыз ай бойы ол Беконсфилд, Бакингемшир уезінде ағылшын тілі курсын, Дорсет уезіндегі Бовингтон лагеріндегі әскери авиация корпусының әскери байланыс нұсқаушылары курсын және Кент уезіндегі Хайте жаяу әскер байланысының нұсқаушылары курсын оқыды. Әскери байланысты зерттеу бойынша Бовингтон курстарының директоры Каддафи ағылшын тілін үйрену мәселелерін сәтті жеңіп, сөйлеу бұрылыстарын жақсы меңгергенін айтты. Каддафидің сүйікті хоббиі оқу және футбол ойнау екенін атап өтіп, оны "Көңілді офицер, әрқашан көңілді, еңбекқор және саналы"деп санады. Каддафи Англияны ұнатпады, Британдық Армия офицерлері оны нәсілдік негізде қорлады және елдің мәдениетіне бейімделу қиынға соқты; Лондонда өзінің араб тұлғасын растай отырып, ол дәстүрлі Ливия киімдерінде Пиккадиллиді аралап жүрді. == Ливия Араб Республикасы == <blockquote>Ливия Азаматтары! Жүрегіңізді толғандырған ішкі ұмтылыстар мен армандарға жауап ретінде, өзгеріс пен рухани жаңарудың үздіксіз талаптарына жауап ретінде, осы идеалдар үшін ұзақ уақытқа созылған күреске жауап ретінде, көтеріліс туралы үндеуіңізді тыңдап, сізге берілген армия күштері бұл тапсырманы өз мойнына алып, реакциялық және жемқор режимді құлатты, оның ашуы жүрек айнуын тудырды және қорқынышты болды. бәріміз. Бір соққымен біздің батыл әскеріміз бұл пұттарды құлатып, олардың бейнелерін жойды. Бір соққымен армия ғасырлар бойғы қараңғылық дәуірін Бостандық нұрымен жарықтандырды, оның барысында біз түрік қамытын, итальяндық отаршылдықты, содан кейін бұл реакциялық және ыдырайтын режимді бастан өткердік, бұл сыбайлас жемқорлық, бөліну, сатқындық пен сатқындықтың ошағынан басқа ештеңе емес еді. - Каддафидің билікті басып алғаннан кейінгі радиода сөйлеген сөзі, 1969 жыл</blockquote>Идрис Үкіметі 1960 жылдардың аяғында танымал бола бастады; ол Ливиядағы дәстүрлі аймақтық және тайпалық келіспеушіліктерді күшейтіп, елдің федералды жүйесін елдің мұнай байлығын пайдалану үшін орталықтандырды. Мұнай өнеркәсібінде сыбайлас жемқорлық пен патронаждың қалыптасқан жүйелері кеңінен таралды. Араб ұлтшылдығы барған сайын танымал бола бастады және 1967 жылы Израильмен алты күндік соғыста Египет жеңіліске ұшырағаннан кейін наразылықтар басталды; Идрис әкімшілігі Батыс державаларымен одақтас болғандықтан Израильді жақтады деп саналды. Триполи мен Бенгазиде Батысқа қарсы тәртіпсіздіктер басталды, ал Ливиялық жұмысшылар Мысырмен ынтымақтасу үшін мұнай терминалдарын жауып тастады. 1969 жылға қарай Америка Құрама Штаттарының Орталық барлау басқармасы Ливия қарулы күштерінің бір бөлігі төңкерісті бастайды деп күтті. 1969 жылдың ортасында Идрис жазды Түркия мен Грецияда өткізу үшін шетелге кетті. Каддафидің еркін офицерлері бұған "Иерусалим" операциясын бастай отырып, монархияны құлату мүмкіндігін көрді. 1 қыркүйекте олар Триполи мен Бенгазидегі әуежайларды, полиция бекеттерін, радиостанцияларды және мемлекеттік органдарды басып алды. Каддафи Бенгазидегі Берк казармаларын өз бақылауына алды, ал Омар Мехейши Триполи казармаларын басып алды, ал Джаллуд қалалық зениттік батареяларды басып алды. Хвелди Хемейди мұрагер ханзада Сейид Хасан Ар-Рид әл-Махди ас-Сенуссиді тұтқындауға және оны таққа таласудан бас тартуға мәжбүр етуге жіберілді. Олар айтарлықтай қарсылыққа тап болмады және монархистерге қарсы іс жүзінде зорлық-зомбылық жасамады. Каддафи монархиялық үкіметті құлатқаннан кейін, ол Ливия Араб республикасының құрылғанын жариялады. Радио арқылы халыққа үндеу жасай отырып, ол "реакциялық және жемқор" режимнің аяқталғанын жариялады, "оның иісі жүрек айнуын тудырады және бәрімізді қорқытады". Төңкерістің қансыз сипатына байланысты ол бастапқыда "ақ революция" деп аталды, бірақ кейінірек ол болған күннің құрметіне "бірінші қыркүйек төңкерісі" деп аталды. Каддафи "еркін офицерлер" төңкерісі Ливияның әлеуметтік-экономикалық және саяси сипатындағы кең ауқымды өзгерістердің басталуын білдіретін революция болды деп сендірді. Ол революция "Бостандық, социализм және бірлік" дегенді білдіреді және келесі жылдары осы мақсатқа жету үшін шаралар қабылдады. === Көшбасшылықты шоғырландыру: 1969-1973 жылдары === 12 мүшеден тұратын Еркін офицерлердің Орталық Комитеті өзін революциялық қолбасшылық кеңесі, жаңа Республиканың Үкіметі деп жариялады. Лейтенант Каддафи революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы болды, сондықтан нақты Мемлекет басшысы болды, сонымен қатар полковник атағын берді және Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы болды. Джалуд премьер-министр болды және революциялық қолбасшылық кеңесінің саясатын жүзеге асыру үшін Сүлейман Магриби бастаған азаматтық Министрлер Кеңесі құрылды. Ливияның әкімшілік астанасы Эль Бейдадан Триполиге көшірілді. Теориялық тұрғыдан революциялық қолбасшылық Кеңесі консенсус негізінде жұмыс істейтін алқалы орган болғанымен, Каддафи оған үстемдік етті. Кейбіреулер Каддафидің шамадан тыс деп санайтындарын тоқтатуға тырысты. Каддафи Үкіметтің қоғамдық тұлғасы болып қала берді, ал революциялық қолбасшылық Кеңесінің басқа мүшелерінің тұлғалары 1970 жылдың 10 қаңтарында ғана жария етілді. Революциялық қолбасшылық кеңесінің мүшелері жұмыс ортасы мен орта таптың жастары болды, олардың ешқайсысында университеттік білім жоқ; олар бұрын елді басқарған бай, жоғары білімді консерваторлардан ерекшеленді. Төңкерісті аяқтаған соң революциялық қолбасшылық Кеңесі революциялық үкіметті нығайту және елді жаңғырту жөніндегі өз ниетін іске асыруға кірісті . Олар монархистер мен бұрынғы патша Идрис сенуситтік клан мүшелерін саяси әлемнен және Ливия қарулы күштерінен қуып шығарды; Каддафи бұл элита Ливия халқының еркіне қарсы деп санайды және оны қуып шығару керек деп санайды. Әр түрлі монархиялық саясаткерлер мен журналистердің істерін қарау үшін" халық соттары " құрылды, олардың көпшілігі түрмеге жабылды, бірақ ешқайсысы орындалмады. Идрис сырттай өлім жазасына кесілді. 1970 жылы мамырда зиялы қауымды революция идеяларымен таныстыру мақсатында революциялық интеллигенция семинары өткізілді, сол жылы қабылданған заңнаманы қайта қарау және өзгерту зайырлы және діни заң кодекстерін біріктіріп, шариғатты құқықтық жүйеге енгізді. Жарлықтарды басқара отырып, революциялық қолбасшылық кеңесі саяси партияларға монархиялық тыйым салуды сақтап қалды, 1970 жылы мамырда кәсіподақтарға тыйым салды, ал 1972 жылы жұмысшылардың ереуілдерін жариялады және газет шығаруды тоқтатты. 1971 жылдың қыркүйегінде Каддафи реформаның қарқынына көңілі толмайтынын айтып, отставкаға кетті, бірақ бір айдан кейін өз лауазымына оралды. 1973 жылы ақпанда ол қайтадан зейнетке шығып, келесі айда қайтадан оралды ==== Сыртқы қатынастар ==== Насердің Араб ұлтшылдығының революциялық қолбасшылық Кеңесіне әсері бірден байқалды. Әкімшілікті Египет, Сирия, Ирак және Суданның көршілес араб ұлтшыл режимдері бірден мойындады, оның үстіне Египет революциялық қолбасшылықтың тәжірибесіз Кеңесіне көмектесу үшін сарапшыларды жіберді. Каддафи бүкіл Солтүстік Африка мен Таяу Шығысты қамтитын біртұтас араб мемлекетін құру қажеттілігін жариялау арқылы панарабтық идеяларды насихаттады. 1969 жылы желтоқсанда Ливия Египет пен Суданмен бірге Триполи Жарғысына қол қойды. Нәтижесінде араб революциялық Майданы құрылды, бұл үш ұлттың түпкілікті саяси бірлестігіне алғашқы қадам ретінде ойластырылған ұлттық бірлестік. 1970 жылы Сирия Біріккен Ұлттар ұйымына қосылуға ниет білдірді. Насер 1970 жылы қыркүйекте кенеттен қайтыс болды, ал Каддафи оның жерлеу рәсімінде көрнекті рөл атқарды. Насердің орнына Анвар Садат келді, ол араб елдеріне біртұтас мемлекет құруды емес, 1971 жылы сәуірде жүзеге асырылған саяси Федерация құруды ұсынды; Египет, Сирия және Судан Ливияның мұнай ақшасынан үлкен субсидиялар алды. 1972 жылы ақпанда Каддафи мен Садат бірігу туралы бейресми Хартияға қол қойды, бірақ ол ешқашан орындалмады, өйткені келесі жылы олардың арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Садат Ливияның радикалды бағытынан қорқып, 1973 жылдың қыркүйегіне белгіленген федерацияны жүзеге асыру мерзімі ешқандай әрекетсіз өтті. 1969 жылғы төңкерістен кейін төрт державаның өкілдері — Франция, Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары және Кеңес Одағы — революциялық қолбасшылық кеңесінің өкілдерімен кездесуге шақырылды. Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттары Ливиядағы әскери базаларының жағдайын қамтамасыз етуге үміттеніп, одан әрі тұрақсыздықтан қорқып, дипломатиялық тануды тез кеңейтті. Каддафидің расположыласына ие боламын деп үміттеніп, 1970 жылы Америка Құрама Штаттары оған кем дегенде бір жоспарланған қарсы төңкеріс туралы хабарлады. Революциялық қолбасшылық Кеңесімен жұмыс қарым-қатынасын орнатудың мұндай әрекеттері сәтсіз аяқталды; Каддафи ұлттық егемендікті қалпына келтіруге және шетелдік отарлық және империалистік Ықпал деп атаған нәрседен арылуға бел буды. Оның әкімшілігі Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританиядан өздерінің әскери базаларын Ливиядан шығаруды талап етті, Каддафи "халық дауысын білдіру үшін көтерілген қарулы күштер" деп мәлімдеді. Италияның ықпалын азайту үшін 1970 жылдың қазан айында Италияға тиесілі барлық активтер иеліктен шығарылды, ал 12 мың адамнан тұратын итальяндық қауымдастық Ливия еврейлерінің кішігірім қауымдастығымен бірге Ливиядан қуылды. Бұл күн "кек күні" деп аталатын ұлттық мерекеге айналды". Италия бұл 1956 жылғы Италия-Ливия келісіміне қайшы келеді деп шағымданды, дегенмен Біріккен Ұлттар Ұйымының санкциялары орындалмады. Жерорта теңізіндегі Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымының күшін азайту мақсатында 1971 жылы Ливия Мальтадан Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына өз жерлерін әскери базаға пайдалануға рұқсат беруді тоқтатуды талап етті, өз кезегінде Мальтаға шетелдік көмек ұсынды. Мальаға келгеннен кейін Мальта үкіметі Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына аралды пайдалануға рұқсат беруді жалғастырды, бірақ Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы оны ар-ға соққы беру үшін пайдаланбаған. Каддафи АҚШ-ты Израильдің қолдауы үшін ерекше сынға алды және Израиль-Палестина қақтығысында палестиналықтардың жағына шықты, 1948 жылы Израиль Мемлекетінің құрылуын араб әлеміне енгізілген Батыс отаршылдық оккупациясы ретінде қарастырды. Ол Израиль мен Батыс күштеріне қарсы палестиналық зорлық-зомбылық өз Отанын отарлауға қарсы күресетін езілген халықтың ақталған реакциясы деп санайды . Араб мемлекеттерін Израильге қарсы "үздіксіз соғыс" жүргізуге шақырып, 1970 жылы Израильге қарсы содырларды қаржыландыру үшін жиһад қорын құрды. 1972 жылы маусымда Каддафи Израильге қарсы партизандарды даярлау үшін алғашқы насерит еріктілер орталығын құрды. Каддафи әлемдегі басқа жауынгерлік топтарға, соның ішінде Қара пантера партиясына, Ислам ұлтына, Тупамаросқа, 19 сәуірдегі қозғалысқа және Никарагуадағы Сандинистік ұлттық азаттық майданына, Африка ұлттық конгресіне және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күрестегі басқа азаттық қозғалыстарға қаржылық қолдау көрсетті, уақытша Ирландия Республикалық Армиясы, Баск елі және Бостандық, тікелей әрекет, Еуропадағы қызыл бригадалар мен Қызыл Армия фракциясы, Армян Құпия Армиясы, Жапон Қызыл Армиясы, еркін Ачеха қозғалысы және Филиппиндегі Моро Ұлттық Азаттық майданы. Каддафи өзі қаржыландырған тараптарды таңдауда түсініксіз болды, кейде қақтығыста бір тарапты қолдаудан екінші Тарапқа ауысады, мысалы, Эритреяның тәуелсіздік соғысы. 1970 жылдардың ішінде бұл топтар Ливиядан қаржылық қолдау алды, ол үшінші әлемнің отаршылдық пен неоколониализмге қарсы күресінде көшбасшы ретінде қарастырыла бастады. === "Халық төңкерісі": 1973-1977 жылдары === 1973 жылы 16 Сәуірде Каддафи Зуварда сөйлеген сөзінде "халық революциясының" басталуын жариялады. Ол революцияны бес тармақтан тұратын жоспардан бастады, біріншісі революциялық қаулылармен алмастырылуы керек барлық қолданыстағы заңдардың таратылуын қарастырды. Екінші абзац революцияның барлық қарсыластарын жою керек деп жариялады, ал үшіншісі Каддафи жариялағандай, бюрократия мен буржуазияның барлық іздерін жоятын әкімшілік революцияны бастады. Төртінші абзац халық комитеттерін құрып, төңкерісті қорғау үшін Қарулы болуы керек деп мәлімдеді, ал бесінші тармақ Ливияны" улы " шетелдік әсерлерден тазарту үшін мәдени революцияның басталуын жариялады. Ол революцияның осы жаңа кезеңі туралы Ливия, Египет және Францияда дәріс оқи бастады. Процесс ретінде ол китте жүзеге асырылған Мәдени төңкеріспен көп байланысты болды. Халықтық революция аясында Каддафи Ливия халқына саяси сананы арттыру арналары ретінде Жалпыға ортақ халық комитеттерін құруды ұсынды. Каддафи бұл кеңестерді құру бойынша ешқандай ұсыныс жасамаса да, олар партияларға негізделген дәстүрлі өкілдік жүйеден гөрі демократиялық болатын тікелей саяси қатысудың бір түрі болады деп сендірді. Ол Кеңестер халықты революциялық қолбасшылық кеңесін қолдауға жұмылдырады, дәстүрлі көшбасшылар мен бюрократияның билігіне нұқсан келтіреді және халық таңдаған жаңа құқықтық жүйені құруға мүмкіндік береді деп үміттенді. Мұндай комитеттердің көпшілігі мектептер мен колледждерде құрылды, онда олар қызметкерлерді, курстар мен оқулықтарды елдің революциялық идеологиясына сәйкестігін тексеруге жауапты болды. Халық комитеттері революциялық қолбасшылық Кеңесі рұқсат еткен шектерде шешім қабылдауда халықтың көп қатысуына әкелді , бірақ тайпалық келіспеушіліктер мен шиеленісті күшейтті. Комитеттер сонымен қатар қауіпсіздік қызметтеріне баасистерді, марксистерді және исламистерді тұтқындауға әкелген революциялық қолбасшылық Кеңесіне сыни көзқараспен адамдарды табуға көмектесетін бақылау жүйесі ретінде қызмет етті. Пирамида құрылымында әрекет ете отырып, бұл комитеттердің негізгі формасы жергілікті жұмыс топтары болды, олар сайланған өкілдерді аудандық деңгейге, сол жерден Жалпы Халықтық Конгресс пен Жалпы Халықтық комитет арасында бөлінген ұлттық деңгейге жіберді. Олардың үстінде Каддафи және революциялық қолбасшылық Кеңесі қалды, ол барлық негізгі шешімдерге жауап берді. Аймақтық және рулық сәйкестікті жеңе отырып, комитеттер жүйесі ұлттық интеграция мен орталықтандыруға ықпал етіп, бақылауды күшейтті. === Үшінші дүниежүзілік теория және "Жасыл кітап" === 1973 жылы маусымда Каддафи халықтық революцияның негізі ретінде саяси идеологияны құрды: үшінші дүниежүзілік теория. Бұл тәсілді Америка Құрама Штаттары да, Кеңес Одағы да империалистік елдер ретінде қарастырды және осылайша Батыс капитализмін, сондай-ақ марксистік-лениндік атеизмді қабылдамады. Бұл тұрғыда ол Қытайдың саяси жетекшісі Мао Цзэдун жасаған "үш әлем" теориясына ұқсас болды . Осы теория аясында Каддафи ұлтшылдықты прогрессивті күш ретінде мақтады және империализмге қарсы исламдық және үшінші әлемді басқаратын панараб мемлекетін құруды жақтады. Каддафи Ислам осы идеологияда шешуші рөл атқарады деп санайды, исламдық қайта өрлеу дәуіріне шақырады, ол Құранның шығу тегіне оралады, ғылыми түсіндірулер мен хадистерді қабылдамайды; осылайша ол көптеген Ливиялық дін қызметкерлерін ашуландырды. 1973 және 1974 жылдары оның үкіметі шариғатқа заңды қолдауды тереңдетті, мысалы, қарақшылық үшін сотталған адамдарға жаза ретінде. Каддафи үшінші дүниежүзілік теорияны 1975-1979 жылдар аралығында жарық көрген және "Жасыл кітап"деген атпен белгілі үш қысқа томмен қорытындылады. Бірінші том демократия мәселесіне арналды, онда тікелей жалпыға ортақ халық конгрестерінің пайдасына өкілдік жүйелердің кемшіліктері сипатталды. Екінші том Каддафидің социализмге деген сенімін қарастырады, ал үшіншісі отбасы мен тайпаға қатысты әлеуметтік мәселелерді зерттейді. Егер алғашқы екі том түбегейлі реформаларды жақтаса, үшіншісі ерлер мен әйелдер тең болғанымен, олар биологиялық тұрғыдан өмірдегі әртүрлі рөлдерге арналған деп жариялап, әлеуметтік консервативті ұстанымға ие болды. Кейінгі жылдары каддафистер "өкілдік — алдау" сияқты "жасыл кітаптан"дәйексөздерді ұран ретінде қабылдады. Сонымен қатар, 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи кеңестер мен Араб Социалистік одағы арасындағы қарым-қатынасты жақсарту міндеттерін қойып, халықты жұмылдыруды арттыру үшін одан әрі шаралар қабылдады. 1975 жылы Каддафи үкіметі сыртқы саудаға мемлекеттік монополия жариялады. Оның барған сайын түбегейлі реформалары, шетелдік мақсаттарға жұмсалған мұнай сатудан түскен табыстың көптігімен бірге, Ливияда, әсіресе елдің сауда класы арасында наразылық тудырды. 1974 жылы Ливияда Каддафи Үкіметіне алғашқы азаматтық шабуыл болды, ол кезде Бенгазидегі армия ғимараты бомбаланды. Оппозицияның көп бөлігі революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Омар Мохейшидің айналасында болды. Революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Башир Сагир әл-Хаваадимен бірге ол Каддафиге қарсы төңкеріс жоспарын жасай бастады. 1975 жылы олардың қастандығы ашылып, олар Садаттың Египетінен пана алып, жер аударылуға қашып кетті. Осыдан кейін революциялық қолбасшылық Кеңесінің бес мүшесі ғана қалды, ал билік Каддафидің қолында одан әрі шоғырланды. Бұл революциялық ком Кеңесінің ресми түрде жойылуына әкелді. 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи әскерді тазалап, 200-ге жуық аға офицерді тұтқындады, ал қазан айында революцияның қауіпсіздігі жөніндегі құпия басқарманы құрды. 1976 жылы сәуірде ол университеттердегі жақтастарын "революциялық студенттік кеңестер" құруға және "реакциялық элементтерді"қуып шығаруға шақырды. Сол жылы Триполи мен Бенгази университеттерінде каддафистік студенттермен де, полициямен де қақтығыстарға әкелетін анти-дафистік студенттік демонстрациялар басталды. Революциялық қолбасшылық кеңесі бұған жаппай қамауға алу арқылы жауап берді және жастар үшін міндетті Ұлттық қызметті енгізді. 1977 жылдың қаңтарында екі келіспейтін студент пен бірнеше Армия офицерлері көпшілік алдында Асылды; Amnesty International мұны каддафистік Ливиядағы алғашқы оқиға ретінде айыптады, онда қарсыластар таза саяси қылмыстар үшін өлім жазасына кесілді. Келіспеушілік сонымен бірге Каддафиді қозғалыс жасады деп айыптаған консервативті дінбасылар мен "Мұсылман бауырлар" тарапынан пайда болды. === Сыртқы қатынастар === Анвар Садат Египет президенті болғаннан кейін Ливияның Египетпен қарым қатынасы нашарлады. Кейінгі жылдары олардың арасында қырғи қабақ соғыс жағдайы пайда болды. Садат Каддафидің болжамсыздығына ашуланып, Египетке Ливиядағы сияқты мәдени революция қажет деп сендірді. 1973 жылы ақпанда Израиль әскерлері Libyan Arab Airlines авиакомпаниясының 114 рейсін құлатты, ол құмды дауыл кезінде Египеттің әуе кеңістігінен Израиль басқаратын аумаққа шықты. Каддафи Египеттің оқиғаның алдын алу үшін көп жұмыс жасамағанына ашуланды және кек алу үшін Израильдің 25 жылдығына орай американдық еврейлер Хайфаға жүзу үшін жалдаған Британдық кеме Queen Elizabeth 2-ді жоюды жоспарлады. Каддафи мысырлық сүңгуір қайыққа кемені нысанаға алуды бұйырды, бірақ Садат әскери эскалациден қорқып, бұйрықты жойды. Кейінірек Египет пен Сирия Йом Киппурдың Исраилге қарсы соғысын оның келісімінсіз жоспарлаған кезде, Каддафи ашуланды және Египет соғысты жалғастырудың орнына бейбіт келіссөздерге келіскен кезде ашуланды. Каддафи Египет басшысына ашық түрде дұшпандық танытып, Садатты құлатуға шақырды. Судан Президенті Джафар Нимейри Садатты жақтаған кезде, Каддафи оған қарсы шығып, Судан халық-азаттық армиясының Ниемейриді құлатуға әрекетін қолдады. Сириямен қарым-қатынас Ливандағы азаматтық соғыс оқиғаларына байланысты нашарлады. Бастапқыда Ливия да, Сирия да Араб лигасының бітімгершілік күштеріне әскерлер берді, дегенмен Сирия армиясының Ливан Ұлттық қозғалысына шабуылынан кейін Каддафи Сирия президенті Хафез әл-Асадты "ұлттық опасыздық жасады" деп ашық айыптады; ол Сирияның әрекеттерін сынға алған жалғыз араб жетекшісі болды. 1972 жылдың аяғында — 1973 жылдың басында Ливия аннексиялау үшін Чадқа басып кірді. Исламды насихаттауды мақсат еткен Каддафи 1973 жылы Исламға шақыру қоғамын құрды, ол он жыл ішінде Африка бойынша 132 орталық ашты. 1973 жылы ол өзінің сеніміне Габон президенті Омар Бонгоны бұрды және ол бұл әрекетті үш жылдан кейін Орталық Африка Республикасының Президенті Жан-бедел Бокассамен қайталады. 1973-1979 жылдар аралығында Ливия Африка елдеріне, атап айтқанда Заир мен Угандаға 500 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетті және сауда мен дамуға ықпал ету үшін осы елдерде бірлескен кәсіпорындар құрды. Каддафи сонымен бірге Африканың сегіз мемлекетін 1973 жылы Израильмен дипломатиялық қатынастарды үзуге сендіру үшін қаржылық ынталандыруды қолдана отырып, Израильдің Африкадағы ықпалын төмендетуге тырысты. Ливия Каддафи мен Пәкістанның премьер-министрі Зульфикар Али Бхутто арасында да тығыз байланыс орнатылды: екі ел ядролық зерттеулер алмасты. Каддафи Мағребте тығыз байланыстарды дамытуға тырысты; 1974 жылы қаңтарда Ливия мен Тунис саяси одақ — араб Ислам Республикасы құрылғанын жариялады. Каддафи мен Тунис президенті Хабиб Бургиба бұл қадамды жақтағанымен, ол Тунисте терең танымал болмады және көп ұзамай одан бас тартты. Каддафи жауап ретінде 1980 жылдары Тунистегі үкіметке қарсы содырларға демеушілік жасады. Алжирге назар аудара отырып, 1975 жылы Ливия Хасси Месаудта қорғаныс одағына қол қойды, ол "мароккалық экспансионизмге" қарсы тұру үшін, сонымен қатар Мароккоға қарсы тәуелсіздік үшін күресте Батыс Сахараның Сагиа Эль Хамра мен Рио-де-Ороны азат етудің халықтық майданын қаржыландырды. Ливия экономикасын әртараптандыру мақсатында Каддафи Үкіметі Fiat сияқты ірі еуропалық корпорациялардың акцияларын сатып ала бастады, сонымен қатар Мальта мен Италияда мұнай өңдеу кезінде құнды табыс көзіне айналды == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ливия]] sra3efaashpovh8np5f8867qw5mozto 3578931 3578929 2026-04-08T12:27:09Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578931 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Қазақша есімі=Муаммар Қаддафи|Басқаруын аяқтады_2=[[2 наурыз]] [[1977 жыл]]|Жұбайы=1) Фатхиа Нұри Халед<br/> 2) [[Сафия Фаркаш]]|Анасы=Айша бин Ниран|Әкесі=Мұхаммед Әбу Меньяр|Жерленді=[[Ливия шөлі]]|Діні=[[Ислам]], [[Суннизм|суннизм]]|Қайтыс болған жері=[[Сирт]], [[Ливия Социалистік Халық Жамахирия]]|Қайтыс болған күні=20.10.2011|Туған жері=[[Қаср Әбу Хади]], [[Италияндық Ливия]]|Туған күні=07.06.1942|Ізбасары_3=[[Абдель Салам Желлуд]]|Ізашары_3=[[Махмұт Сүлеймен Әл-Мағриби]]|Титулы_3=[[Ливия премьер–министрі]]|Басқара бастады_2=[[1 қыркүйек]] [[1969 жыл]]|Суреті=Muammar al-Gaddafi-09122003.jpg|Ту2=Coat of arms of Libya (1977-2011).svg|Ту=Flag of Libya (1977–2011).svg|Ту2_2=Coat of arms of Libya (1969–1972).svg|Ту_2=Flag of Libya (1969–1972).svg|Ізбасары_2=лауазым жойылған|Ізашары_2=лауазым ұйымдастырылған; [[Мұхаммед Ыдырыс Әс-Сануси|Ыдырыс (Ливия патшасы)]] патша ретінде|Титулы_2=Ливия революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы|Ізбасары=лауазым жойылған|Ізашары=лауазым ұйымдастырылған|Басқаруын аяқтады=[[20 қазан]] [[2011 жыл]]|Басқара бастады=[[1 қыркүйек]] [[1969 жыл]]|Титулы=Бауырлас көшбасшы және революция жетекшісі|Шынайы есімі={{lang-ar|معمر القذافي}}|Балалары=''бірінші некеден''<br>'''ұл:''' Мұхаммед Қаддафи <br>''екінші некеден'' <br>'''ұлдары:''' Саиф әл-Ислам, <br> Саади Қаддафи, <br> Мұтассим Қаддафи, <br> Ганнибал Қаддафи, <br> Саиф әл-Араб Қаддафи, <br> Хамис Қаддафи<br>'''қызы:'''Аиша Қаддафи<br>'''''Асырап алынған балалар:''''' <br>қызы: Ханна <br>ұл: Милад|Ту_3=Flag of Libya (1969–1972).svg|Ізбасары_4=белгісіз|Ізашары_4=Адам Саид Хауаз|Титулы_4=Ливия қорғаныс министрі|Партиясы=[[Ливиядағы әскери төңкеріс (1969)|Еркін офицерлер]] (1964–1969)<br/> [[Араб Социалистік Одағы (Ливия)|Араб Социалистік Одағы]] (1972–1977)|Мамандығы=әскери, саясаткер, публицист, революционер|Ғылыми аясы=Ғылым докторы|Қолтаңбасы=Muammar al-Gaddafi Signature.svg|Білімі=[[Ливия университеті]]<br/> Бенгази әскери университетінің академиясы<br/>|Commons=Muammar al-Gaddafi}} '''Муаммар ибн Мұхаммед Әбу Меньяр Әбдуссаләм ибн Һамид әл-Қаддафи''' ({{Audio|Ar-Muammar al-Qaddafi.ogg|audio}} {{lang-ar|معمر القذافي}} {{IPA|[muˈʕamːar alqaðˈðaːfiː]}}, ''Muʿammar al-Qaḏḏāfī'', {{lang-ar|}}{{IPA|[muˈʕæmːɑrˤ əlɡædˈdæːfi]}}; [[7 маусым]] [[1940 жыл]] немесе [[1942 жыл]], [[Сирт]], [[Италияндық Ливия|Итальяндық Ливия]] — [[20 қазан]] [[2011 жыл]]а, [[Сирт]], [[Ливия]]<ref>[http://ria.ru/arab_ly/20111020/465444737.html Муамар Каддафи ауыр жаралардан қаза тапты]. — РИА Новости, 20 қазан 2011жыл.</ref>) — ливияның мемлекеттік және әскери қайраткері, Ливияның джамахирии ( 1969 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 2011 жылдың 20 қазанына дейін<ref>[https://web.archive.org/web/20111120184724/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h2NflCTWlrw96Cs-Ts7A7Xcem2dA?docId=CNG.a8a1185f4a08d2928999ea8643dc5bd9.501 African Union officially recognises Libya’s new leadership.]</ref><ref>Lederer, Edith (16 September 2011). «UN approves Libya seat for former rebels». San Jose Mercury News. [http://www.mercurynews.com/news/ci_18910663.]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Retrieved 16 September 2011.</ref><ref>«General Assembly Seats NTC of Libya as Country’s Representative for Sixty-Sixth Session». 16 September 2011. [http://www.un.org/News/Press/docs/2011/ga11137.doc.htm]. Retrieved 16 September 2011.</ref> ) басшысы (еншілес), Ливияның революциондық пәрмен беру алқымының төрағасы (1969 – 1977), Ливия қорғаныс премьер-министрі және министрі (1970 – 1979), Жалпы Халықтық Конгресс бас хатшысы (1977 – 1979), полковник (1969 жылдан бастап 2011 жылға дейін). Қаддафи барлық лауазымдардан бас тартқаннан кейін, ''Ағайын көсем және революция басшысы''<ref>Daniel Don Nanjira, ''African Foreign Policy and Diplomacy: From Antiquity to the 21st Century'', Greenwood Publishing Group, 2010, p. [http://books.google.com/books?id=2foVQSzjVsEC&lpg=PA279&dq=%22Brotherly%20Leader%20and%20Guide%20of%20the%20First%20of%20September%20Revolution%20of%20the%20Great%20Socialist%20People's%20Libyan%20Arab%20Jamahiriya%22&pg=PA279#v=onepage&q&f=false 279] n. 2</ref><ref>US Department of State’s Background Notes, (қараша 2005) [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm <u>«Libya — History»<u></u></u>], ''[[United States Department of State]]''. Тексерілген 14 шілде 2006.</ref>. Монархияны жойғаннан соң, өзінің үш томдық "Жасыл кітап" атты еңбегінде жазған "Үшінші әлемдік теорияны", Джамахирия - жаңа басқару жүйесін құрды. Мұнай өндіруден келген ақшаны, ливия басшылары, әлеуметтік мұқтаждарға жұмсады. Осының арқасында, 1970 жылдарының ортасында, масштабты мемлекеттік тұрғын үйлер құрылыстар, білім беру және денсаулық сақтау жобаларын дамуына қол жеткізді. Қаддафидің басқару жылдарында, Ливияны, бірнеше рет, басқа мемлекеттердің жұмысына араласуын айыптады. 1977 жылы Мысыр мемлекетімен шекаралық соғыс болды. 1980 жылдары мемлекет Чадтағы қарулы жанжалға тартылды. Панарабизм қолдаушысы болғандықтан, Қаддафи басқа мемлекеттермен бірігуге тырысты. 2011 жылдың 27 маусымында, азаматтық соғысы кезінде, Халықаралық қылмыстық соты, Қадаффины өлтіру, заңсыз қамауға алу айыптары бойынша, тұтқынға алуға рұқсат береді.<ref name="МУС"/> 2011 жылдың қараша айында, Сирт қаласын Ұлттық өту алқасының күштерімен алуынан соң қаза табады.<ref>{{cite news | title=Убит Муаммар Каддафи|publisher=metronews.ru| url=http://www.metronews.ru/novosti/ubit-muammar-kaddafi-foto/Tpokju!AcrfinUlKbL3o/| lang=ru}}</ref>. == Өмірбаяны == === Жас кезі === Муаммар Мухаммад Абу Миняр Аль-Каддафи Каср Абу Хади маңында, Ливияның батысындағы Триполитания шөлдеріндегі Сирт қаласының маңындағы ауылдық жерде дүниеге келген. Оның отбасы Каддафа деп аталатын кішкентай, салыстырмалы түрде ықпалды емес тайпалық топтан шыққан, ол араб тілінен шыққан. Оның анасы Айша бин Ниран (1978 жылы қайтыс болды), ал оның әкесі Мұхаммед Абдул Салам бин Хамед БИН Мохаммад болды, ол Әбу Мениар ретінде белгілі болды (1985 жылы қайтыс болды); соңғысы ешкі мен түйе шопанының аз өмір сүруін тапты Кейбір дереккөздер оның әжесі исламды қабылдаған еврей деп мәлімдеді. Басқа заманауи Каддафтар сияқты, көшпелі бедуин тайпалары сияқты, отбасы сауатсыз болды және туу туралы жазбаларды жүргізбеді. Көптеген өмірбаяншылар 7 маусымды Каддафидің туған күні деп санайды; дегенмен, оның туған күні нақты белгісіз және дереккөздер оның 1942 жылы немесе 1943 жылдың көктемінде туылғанын айтады, биографтар Дэвид Бланди мен Эндрю Лайсетт Каддафидің дүниеге келуі 1940 жылға дейін болуы мүмкін деп атап өтті. Каддафидің үш үлкен әпкесі болды және ол ата-анасының жалғыз ұлы болды. Бедуин мәдениетінде Каддафидің тәрбиесі оның жеке талғамына өмір бойы әсер етті; ол шөлді қаладан артық көрді және сол жерде ойлау үшін зейнетке шықты Каддафи бала кезінен Еуропалық отарлық державалардың Ливияға қатысы бар екенін білді; оның елін Италия басып алды және екінші дүниежүзілік соғыстың Солтүстік африка жорығы кезінде Ливия итальяндық және британдық күштер арасындағы қақтығыстың куәсі болды. Кейінгі мәлімдемелерге сәйкес, Каддафидің атасы Абдессалам Буминярды 1911 жылы Итальяндық шапқыншылық кезінде Италия әскері өлтірген. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Ливияны Британдық және француз әскерлері басып алды. Ұлыбритания мен Франция елді өз империялары арасында бөлуді қарастырды, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы елге саяси тәуелсіздік берілуі керек деп шешті, 1951 жылы Ливия Біріккен Корольдігін, саяси партияларға тыйым салған және билікті орталықтандырған батысшыл монарх Идристің басшылығымен федералды мемлекетті өз қолыммен құрды Отбасы Алғашқы жары Фатхиа әл-Нұри Халедпен [[1970 жыл]]ы ажырасқан. Екінші жары Сафия Фаркаш әл-Барасси ([[1952 жыл]]ы дүниеге келген). Ол Африканың [[бірінші ханым]]дар одағында [[вице-президент]] қызметін атқарды және ''Buraq Air'' әуе компаниясының иесі ретінде де танымал <ref>[http://ria.ru/arab_mm/20111020/465548492.html Семья Муамара Каддафи] - Риа Новости</ref>. === Білім және саяси белсенділік: 1950-1963 жылдары === Каддафидің ең алғашқы білімі діни сипатта болды, оны жергілікті ислам мұғалімі берді. Кейіннен бастауыш мектепке бару үшін көрші Сиртке көшіп, төрт жыл ішінде алты сыныпты бітірді. Ливиядағы білім тегін болған жоқ, бірақ әкесі қаржылық қиындықтарға қарамастан ұлына үлкен пайда әкеледі деп ойлады. Бір апта бойы Каддафи мешітте ұйықтап, демалыс күндері ата-аналарына бару үшін 32 шақырым жүрді. Мектепте Каддафиді бедуин деп мазақ етті, бірақ ол өзінің жеке басын мақтан тұтты және басқа бедуиндік балаларда мақтаныш сезімін оятты. Сирттан ол және оның отбасы Ливияның орталық бөлігінің оңтүстігіндегі Фезцандағы Сабха базарына көшіп келді, онда әкесі тайпа көсемінің қамқоршысы болып жұмыс істеді, ал Муаммар орта мектепте оқыды, оны ата-анасы да жасамады. Каддафи осы мектепте танымал болды; онда пайда болған кейбір достар оның соңынан маңызды лауазымдарға ие болды Сабхадағы көптеген мұғалімдер мысырлықтар болды, ал Каддафи алдымен панараб газеттері мен радио хабарларына, әсіресе Каирдің "арабтардың дауысына " қол жеткізді". Каддафи балалық шағында араб әлемін дүр сілкіндірген маңызды оқиғалардың куәсі болды, оның ішінде 1948 жылғы араб-израиль соғысы, 1952 жылғы Египет төңкерісі, 1956 жылғы Суэц дағдарысы және 1958-1961 жылдар аралығында Біріккен Араб Республикасының қысқа өмір сүруі. Каддафи Египет Араб Республикасында оның кейіпкері, Президент Гамале Абдель Насердің қол астында болған саяси өзгерістерге таң қалды. Нассер Араб ұлтшылдығын жақтады; Батыс отаршылдығынан, неоколониализмнен және сионизмнен бас тарту; капитализмнен социализмге көшу. Каддафиге Насердің "революция философиясы" кітабы әсер етті, онда төңкерісті қалай бастау керектігі сипатталған. Мысырлық Каддафи мұғалімдерінің бірі Махмуд Эфай, дереккөздерге сүйенсек, жас жігіттің саяси идеяларына жанашыр болып, оған не үшін сәтті екенін айтты Каддафи демонстрациялар ұйымдастырып, монархияны сынға алған плакаттар таратты. 1961 жылдың қазан айында ол Сирияның Біріккен Араб Республикасынан бөлінуіне қарсы наразылық шеруін басқарды және насерге қолдау жеделхаттарын жіберуге қаражат жинады. Тәртіпсіздік салдарынан жиырма студент қамауға алынды. Каддафи мен оның серіктері де жергілікті қонақүйдің терезелерін сындырды, оны алкогольмен қамтамасыз етті деп айыптады. Каддафиді жазалау үшін билік оны және оның отбасын Сабхадан қуып шығарды. Каддафи Мисратаға көшіп, онда Мисрата орта мектебінде оқыды. Араб ұлтшылдық белсенділігіне деген қызығушылығын қолдай отырып, ол қалада жұмыс істейтін тыйым салынған саяси партиялардың кез-келгеніне, соның ішінде араб ұлтшылдық қозғалысына, Баас АРАБ СОЦИАЛИСТІК партиясына және Мұсылман бауырларына қосылудан бас тартып, фракционалдылықты қабылдамайтынын айтты. Ол Насер мен 1789 жылғы Француз төңкерісі, сондай-ақ Сирия политінің жұмысы туралы көп оқыды === Әскери дайындығы: 1963-1966 жылдары === Каддафи Бенгазидегі Ливия университетінде тарихты ұзақ оқымады, содан кейін әскери қызметке түсу үшін оқуын тастады. Полиция құжатына қарамастан, ол 1963 жылы Бенгазидегі Корольдік Әскери академияда Мисратадағы бірнеше пікірлес достарымен бірге оқуды бастады. Қарулы Күштер ливиялықтар үшін әлеуметтік сатыға көтерілудің жалғыз мүмкіндігі болды, ал Каддафи оларды саяси өзгерістің ықтимал құралы деп санады. Идрис кезінде Ливия қарулы күштері британдық әскери күштермен оқытылды; бұл британдықтарды Империалист деп санайтын Каддафиді ашуландырды және сәйкесінше ағылшын тілін үйренуден бас тартты және британдық офицерлермен дөрекі болды, нәтижесінде емтихандарды сәтсіз аяқтады. Британдық нұсқаушылар оны бағынбағаны және дөрекі әрекеті үшін 1963 жылы әскери академия командирінің өліміне қатысы бар деген күдіктері туралы хабарлады. Бұл хабарламалар еленбеді және Каддафи тез арада курстан өтті 1964 жылы Каддафи бір топ адал кадрлармен бірге еркін офицерлер қозғалысының Орталық комитетін, мысырлық насерит предшественниктің атымен аталған революциялық топты құрды. Каддафи бастаған олар жасырын кездесулер өткізіп, жалақыларын бірыңғай қорға біріктіріп, жасырын ұяшықтар жүйесінде ұйымдастырылды. Каддафи Ливияны аралап, барлау мәліметтерін жинап, жанашырлармен байланыс орнатты, бірақ үкіметтің арнайы қызметтері оны кішкентай қауіп деп санады. 1965 жылы тамызда жоғары білім алған Каддафи армия байланыс корпусында байланыс офицері болды. 1966 жылы сәуірде ол Ұлыбританияға әрі қарай оқуға жіберілді; тоғыз ай бойы ол Беконсфилд, Бакингемшир уезінде ағылшын тілі курсын, Дорсет уезіндегі Бовингтон лагеріндегі әскери авиация корпусының әскери байланыс нұсқаушылары курсын және Кент уезіндегі Хайте жаяу әскер байланысының нұсқаушылары курсын оқыды. Әскери байланысты зерттеу бойынша Бовингтон курстарының директоры Каддафи ағылшын тілін үйрену мәселелерін сәтті жеңіп, сөйлеу бұрылыстарын жақсы меңгергенін айтты. Каддафидің сүйікті хоббиі оқу және футбол ойнау екенін атап өтіп, оны "Көңілді офицер, әрқашан көңілді, еңбекқор және саналы"деп санады. Каддафи Англияны ұнатпады, Британдық Армия офицерлері оны нәсілдік негізде қорлады және елдің мәдениетіне бейімделу қиынға соқты; Лондонда өзінің араб тұлғасын растай отырып, ол дәстүрлі Ливия киімдерінде Пиккадиллиді аралап жүрді. == Ливия Араб Республикасы == <blockquote>Ливия Азаматтары! Жүрегіңізді толғандырған ішкі ұмтылыстар мен армандарға жауап ретінде, өзгеріс пен рухани жаңарудың үздіксіз талаптарына жауап ретінде, осы идеалдар үшін ұзақ уақытқа созылған күреске жауап ретінде, көтеріліс туралы үндеуіңізді тыңдап, сізге берілген армия күштері бұл тапсырманы өз мойнына алып, реакциялық және жемқор режимді құлатты, оның ашуы жүрек айнуын тудырды және қорқынышты болды. бәріміз. Бір соққымен біздің батыл әскеріміз бұл пұттарды құлатып, олардың бейнелерін жойды. Бір соққымен армия ғасырлар бойғы қараңғылық дәуірін Бостандық нұрымен жарықтандырды, оның барысында біз түрік қамытын, итальяндық отаршылдықты, содан кейін бұл реакциялық және ыдырайтын режимді бастан өткердік, бұл сыбайлас жемқорлық, бөліну, сатқындық пен сатқындықтың ошағынан басқа ештеңе емес еді. - Каддафидің билікті басып алғаннан кейінгі радиода сөйлеген сөзі, 1969 жыл</blockquote>Идрис Үкіметі 1960 жылдардың аяғында танымал бола бастады; ол Ливиядағы дәстүрлі аймақтық және тайпалық келіспеушіліктерді күшейтіп, елдің федералды жүйесін елдің мұнай байлығын пайдалану үшін орталықтандырды. Мұнай өнеркәсібінде сыбайлас жемқорлық пен патронаждың қалыптасқан жүйелері кеңінен таралды. Араб ұлтшылдығы барған сайын танымал бола бастады және 1967 жылы Израильмен алты күндік соғыста Египет жеңіліске ұшырағаннан кейін наразылықтар басталды; Идрис әкімшілігі Батыс державаларымен одақтас болғандықтан Израильді жақтады деп саналды. Триполи мен Бенгазиде Батысқа қарсы тәртіпсіздіктер басталды, ал Ливиялық жұмысшылар Мысырмен ынтымақтасу үшін мұнай терминалдарын жауып тастады. 1969 жылға қарай Америка Құрама Штаттарының Орталық барлау басқармасы Ливия қарулы күштерінің бір бөлігі төңкерісті бастайды деп күтті. 1969 жылдың ортасында Идрис жазды Түркия мен Грецияда өткізу үшін шетелге кетті. Каддафидің еркін офицерлері бұған "Иерусалим" операциясын бастай отырып, монархияны құлату мүмкіндігін көрді. 1 қыркүйекте олар Триполи мен Бенгазидегі әуежайларды, полиция бекеттерін, радиостанцияларды және мемлекеттік органдарды басып алды. Каддафи Бенгазидегі Берк казармаларын өз бақылауына алды, ал Омар Мехейши Триполи казармаларын басып алды, ал Джаллуд қалалық зениттік батареяларды басып алды. Хвелди Хемейди мұрагер ханзада Сейид Хасан Ар-Рид әл-Махди ас-Сенуссиді тұтқындауға және оны таққа таласудан бас тартуға мәжбүр етуге жіберілді. Олар айтарлықтай қарсылыққа тап болмады және монархистерге қарсы іс жүзінде зорлық-зомбылық жасамады. Каддафи монархиялық үкіметті құлатқаннан кейін, ол Ливия Араб республикасының құрылғанын жариялады. Радио арқылы халыққа үндеу жасай отырып, ол "реакциялық және жемқор" режимнің аяқталғанын жариялады, "оның иісі жүрек айнуын тудырады және бәрімізді қорқытады". Төңкерістің қансыз сипатына байланысты ол бастапқыда "ақ революция" деп аталды, бірақ кейінірек ол болған күннің құрметіне "бірінші қыркүйек төңкерісі" деп аталды. Каддафи "еркін офицерлер" төңкерісі Ливияның әлеуметтік-экономикалық және саяси сипатындағы кең ауқымды өзгерістердің басталуын білдіретін революция болды деп сендірді. Ол революция "Бостандық, социализм және бірлік" дегенді білдіреді және келесі жылдары осы мақсатқа жету үшін шаралар қабылдады. === Көшбасшылықты шоғырландыру: 1969-1973 жылдары === 12 мүшеден тұратын Еркін офицерлердің Орталық Комитеті өзін революциялық қолбасшылық кеңесі, жаңа Республиканың Үкіметі деп жариялады. Лейтенант Каддафи революциялық қолбасшылық кеңесінің төрағасы болды, сондықтан нақты Мемлекет басшысы болды, сонымен қатар полковник атағын берді және Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы болды. Джалуд премьер-министр болды және революциялық қолбасшылық кеңесінің саясатын жүзеге асыру үшін Сүлейман Магриби бастаған азаматтық Министрлер Кеңесі құрылды. Ливияның әкімшілік астанасы Эль Бейдадан Триполиге көшірілді. Теориялық тұрғыдан революциялық қолбасшылық Кеңесі консенсус негізінде жұмыс істейтін алқалы орган болғанымен, Каддафи оған үстемдік етті. Кейбіреулер Каддафидің шамадан тыс деп санайтындарын тоқтатуға тырысты. Каддафи Үкіметтің қоғамдық тұлғасы болып қала берді, ал революциялық қолбасшылық Кеңесінің басқа мүшелерінің тұлғалары 1970 жылдың 10 қаңтарында ғана жария етілді. Революциялық қолбасшылық кеңесінің мүшелері жұмыс ортасы мен орта таптың жастары болды, олардың ешқайсысында университеттік білім жоқ; олар бұрын елді басқарған бай, жоғары білімді консерваторлардан ерекшеленді. Төңкерісті аяқтаған соң революциялық қолбасшылық Кеңесі революциялық үкіметті нығайту және елді жаңғырту жөніндегі өз ниетін іске асыруға кірісті . Олар монархистер мен бұрынғы патша Идрис сенуситтік клан мүшелерін саяси әлемнен және Ливия қарулы күштерінен қуып шығарды; Каддафи бұл элита Ливия халқының еркіне қарсы деп санайды және оны қуып шығару керек деп санайды. Әр түрлі монархиялық саясаткерлер мен журналистердің істерін қарау үшін" халық соттары " құрылды, олардың көпшілігі түрмеге жабылды, бірақ ешқайсысы орындалмады. Идрис сырттай өлім жазасына кесілді. 1970 жылы мамырда зиялы қауымды революция идеяларымен таныстыру мақсатында революциялық интеллигенция семинары өткізілді, сол жылы қабылданған заңнаманы қайта қарау және өзгерту зайырлы және діни заң кодекстерін біріктіріп, шариғатты құқықтық жүйеге енгізді. Жарлықтарды басқара отырып, революциялық қолбасшылық кеңесі саяси партияларға монархиялық тыйым салуды сақтап қалды, 1970 жылы мамырда кәсіподақтарға тыйым салды, ал 1972 жылы жұмысшылардың ереуілдерін жариялады және газет шығаруды тоқтатты. 1971 жылдың қыркүйегінде Каддафи реформаның қарқынына көңілі толмайтынын айтып, отставкаға кетті, бірақ бір айдан кейін өз лауазымына оралды. 1973 жылы ақпанда ол қайтадан зейнетке шығып, келесі айда қайтадан оралды ==== Сыртқы қатынастар ==== Насердің Араб ұлтшылдығының революциялық қолбасшылық Кеңесіне әсері бірден байқалды. Әкімшілікті Египет, Сирия, Ирак және Суданның көршілес араб ұлтшыл режимдері бірден мойындады, оның үстіне Египет революциялық қолбасшылықтың тәжірибесіз Кеңесіне көмектесу үшін сарапшыларды жіберді. Каддафи бүкіл Солтүстік Африка мен Таяу Шығысты қамтитын біртұтас араб мемлекетін құру қажеттілігін жариялау арқылы панарабтық идеяларды насихаттады. 1969 жылы желтоқсанда Ливия Египет пен Суданмен бірге Триполи Жарғысына қол қойды. Нәтижесінде араб революциялық Майданы құрылды, бұл үш ұлттың түпкілікті саяси бірлестігіне алғашқы қадам ретінде ойластырылған ұлттық бірлестік. 1970 жылы Сирия Біріккен Ұлттар ұйымына қосылуға ниет білдірді. Насер 1970 жылы қыркүйекте кенеттен қайтыс болды, ал Каддафи оның жерлеу рәсімінде көрнекті рөл атқарды. Насердің орнына Анвар Садат келді, ол араб елдеріне біртұтас мемлекет құруды емес, 1971 жылы сәуірде жүзеге асырылған саяси Федерация құруды ұсынды; Египет, Сирия және Судан Ливияның мұнай ақшасынан үлкен субсидиялар алды. 1972 жылы ақпанда Каддафи мен Садат бірігу туралы бейресми Хартияға қол қойды, бірақ ол ешқашан орындалмады, өйткені келесі жылы олардың арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Садат Ливияның радикалды бағытынан қорқып, 1973 жылдың қыркүйегіне белгіленген федерацияны жүзеге асыру мерзімі ешқандай әрекетсіз өтті. 1969 жылғы төңкерістен кейін төрт державаның өкілдері — Франция, Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары және Кеңес Одағы — революциялық қолбасшылық кеңесінің өкілдерімен кездесуге шақырылды. Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттары Ливиядағы әскери базаларының жағдайын қамтамасыз етуге үміттеніп, одан әрі тұрақсыздықтан қорқып, дипломатиялық тануды тез кеңейтті. Каддафидің расположыласына ие боламын деп үміттеніп, 1970 жылы Америка Құрама Штаттары оған кем дегенде бір жоспарланған қарсы төңкеріс туралы хабарлады. Революциялық қолбасшылық Кеңесімен жұмыс қарым-қатынасын орнатудың мұндай әрекеттері сәтсіз аяқталды; Каддафи ұлттық егемендікті қалпына келтіруге және шетелдік отарлық және империалистік Ықпал деп атаған нәрседен арылуға бел буды. Оның әкімшілігі Америка Құрама Штаттары мен Ұлыбританиядан өздерінің әскери базаларын Ливиядан шығаруды талап етті, Каддафи "халық дауысын білдіру үшін көтерілген қарулы күштер" деп мәлімдеді. Италияның ықпалын азайту үшін 1970 жылдың қазан айында Италияға тиесілі барлық активтер иеліктен шығарылды, ал 12 мың адамнан тұратын итальяндық қауымдастық Ливия еврейлерінің кішігірім қауымдастығымен бірге Ливиядан қуылды. Бұл күн "кек күні" деп аталатын ұлттық мерекеге айналды". Италия бұл 1956 жылғы Италия-Ливия келісіміне қайшы келеді деп шағымданды, дегенмен Біріккен Ұлттар Ұйымының санкциялары орындалмады. Жерорта теңізіндегі Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымының күшін азайту мақсатында 1971 жылы Ливия Мальтадан Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына өз жерлерін әскери базаға пайдалануға рұқсат беруді тоқтатуды талап етті, өз кезегінде Мальтаға шетелдік көмек ұсынды. Мальаға келгеннен кейін Мальта үкіметі Солтүстік Атлантикалық Келісім ұйымына аралды пайдалануға рұқсат беруді жалғастырды, бірақ Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы оны ар-ға соққы беру үшін пайдаланбаған. Каддафи АҚШ-ты Израильдің қолдауы үшін ерекше сынға алды және Израиль-Палестина қақтығысында палестиналықтардың жағына шықты, 1948 жылы Израиль Мемлекетінің құрылуын араб әлеміне енгізілген Батыс отаршылдық оккупациясы ретінде қарастырды. Ол Израиль мен Батыс күштеріне қарсы палестиналық зорлық-зомбылық өз Отанын отарлауға қарсы күресетін езілген халықтың ақталған реакциясы деп санайды . Араб мемлекеттерін Израильге қарсы "үздіксіз соғыс" жүргізуге шақырып, 1970 жылы Израильге қарсы содырларды қаржыландыру үшін жиһад қорын құрды. 1972 жылы маусымда Каддафи Израильге қарсы партизандарды даярлау үшін алғашқы насерит еріктілер орталығын құрды. Каддафи әлемдегі басқа жауынгерлік топтарға, соның ішінде Қара пантера партиясына, Ислам ұлтына, Тупамаросқа, 19 сәуірдегі қозғалысқа және Никарагуадағы Сандинистік ұлттық азаттық майданына, Африка ұлттық конгресіне және Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күрестегі басқа азаттық қозғалыстарға қаржылық қолдау көрсетті, уақытша Ирландия Республикалық Армиясы, Баск елі және Бостандық, тікелей әрекет, Еуропадағы қызыл бригадалар мен Қызыл Армия фракциясы, Армян Құпия Армиясы, Жапон Қызыл Армиясы, еркін Ачеха қозғалысы және Филиппиндегі Моро Ұлттық Азаттық майданы. Каддафи өзі қаржыландырған тараптарды таңдауда түсініксіз болды, кейде қақтығыста бір тарапты қолдаудан екінші Тарапқа ауысады, мысалы, Эритреяның тәуелсіздік соғысы. 1970 жылдардың ішінде бұл топтар Ливиядан қаржылық қолдау алды, ол үшінші әлемнің отаршылдық пен неоколониализмге қарсы күресінде көшбасшы ретінде қарастырыла бастады. === "Халық төңкерісі": 1973-1977 жылдары === 1973 жылы 16 Сәуірде Каддафи Зуварда сөйлеген сөзінде "халық революциясының" басталуын жариялады. Ол революцияны бес тармақтан тұратын жоспардан бастады, біріншісі революциялық қаулылармен алмастырылуы керек барлық қолданыстағы заңдардың таратылуын қарастырды. Екінші абзац революцияның барлық қарсыластарын жою керек деп жариялады, ал үшіншісі Каддафи жариялағандай, бюрократия мен буржуазияның барлық іздерін жоятын әкімшілік революцияны бастады. Төртінші абзац халық комитеттерін құрып, төңкерісті қорғау үшін Қарулы болуы керек деп мәлімдеді, ал бесінші тармақ Ливияны" улы " шетелдік әсерлерден тазарту үшін мәдени революцияның басталуын жариялады. Ол революцияның осы жаңа кезеңі туралы Ливия, Египет және Францияда дәріс оқи бастады. Процесс ретінде ол китте жүзеге асырылған Мәдени төңкеріспен көп байланысты болды. Халықтық революция аясында Каддафи Ливия халқына саяси сананы арттыру арналары ретінде Жалпыға ортақ халық комитеттерін құруды ұсынды. Каддафи бұл кеңестерді құру бойынша ешқандай ұсыныс жасамаса да, олар партияларға негізделген дәстүрлі өкілдік жүйеден гөрі демократиялық болатын тікелей саяси қатысудың бір түрі болады деп сендірді. Ол Кеңестер халықты революциялық қолбасшылық кеңесін қолдауға жұмылдырады, дәстүрлі көшбасшылар мен бюрократияның билігіне нұқсан келтіреді және халық таңдаған жаңа құқықтық жүйені құруға мүмкіндік береді деп үміттенді. Мұндай комитеттердің көпшілігі мектептер мен колледждерде құрылды, онда олар қызметкерлерді, курстар мен оқулықтарды елдің революциялық идеологиясына сәйкестігін тексеруге жауапты болды. Халық комитеттері революциялық қолбасшылық Кеңесі рұқсат еткен шектерде шешім қабылдауда халықтың көп қатысуына әкелді , бірақ тайпалық келіспеушіліктер мен шиеленісті күшейтті. Комитеттер сонымен қатар қауіпсіздік қызметтеріне баасистерді, марксистерді және исламистерді тұтқындауға әкелген революциялық қолбасшылық Кеңесіне сыни көзқараспен адамдарды табуға көмектесетін бақылау жүйесі ретінде қызмет етті. Пирамида құрылымында әрекет ете отырып, бұл комитеттердің негізгі формасы жергілікті жұмыс топтары болды, олар сайланған өкілдерді аудандық деңгейге, сол жерден Жалпы Халықтық Конгресс пен Жалпы Халықтық комитет арасында бөлінген ұлттық деңгейге жіберді. Олардың үстінде Каддафи және революциялық қолбасшылық Кеңесі қалды, ол барлық негізгі шешімдерге жауап берді. Аймақтық және рулық сәйкестікті жеңе отырып, комитеттер жүйесі ұлттық интеграция мен орталықтандыруға ықпал етіп, бақылауды күшейтті. === Үшінші дүниежүзілік теория және "Жасыл кітап" === 1973 жылы маусымда Каддафи халықтық революцияның негізі ретінде саяси идеологияны құрды: үшінші дүниежүзілік теория. Бұл тәсілді Америка Құрама Штаттары да, Кеңес Одағы да империалистік елдер ретінде қарастырды және осылайша Батыс капитализмін, сондай-ақ марксистік-лениндік атеизмді қабылдамады. Бұл тұрғыда ол Қытайдың саяси жетекшісі Мао Цзэдун жасаған "үш әлем" теориясына ұқсас болды . Осы теория аясында Каддафи ұлтшылдықты прогрессивті күш ретінде мақтады және империализмге қарсы исламдық және үшінші әлемді басқаратын панараб мемлекетін құруды жақтады. Каддафи Ислам осы идеологияда шешуші рөл атқарады деп санайды, исламдық қайта өрлеу дәуіріне шақырады, ол Құранның шығу тегіне оралады, ғылыми түсіндірулер мен хадистерді қабылдамайды; осылайша ол көптеген Ливиялық дін қызметкерлерін ашуландырды. 1973 және 1974 жылдары оның үкіметі шариғатқа заңды қолдауды тереңдетті, мысалы, қарақшылық үшін сотталған адамдарға жаза ретінде. Каддафи үшінші дүниежүзілік теорияны 1975-1979 жылдар аралығында жарық көрген және "Жасыл кітап"деген атпен белгілі үш қысқа томмен қорытындылады. Бірінші том демократия мәселесіне арналды, онда тікелей жалпыға ортақ халық конгрестерінің пайдасына өкілдік жүйелердің кемшіліктері сипатталды. Екінші том Каддафидің социализмге деген сенімін қарастырады, ал үшіншісі отбасы мен тайпаға қатысты әлеуметтік мәселелерді зерттейді. Егер алғашқы екі том түбегейлі реформаларды жақтаса, үшіншісі ерлер мен әйелдер тең болғанымен, олар биологиялық тұрғыдан өмірдегі әртүрлі рөлдерге арналған деп жариялап, әлеуметтік консервативті ұстанымға ие болды. Кейінгі жылдары каддафистер "өкілдік — алдау" сияқты "жасыл кітаптан"дәйексөздерді ұран ретінде қабылдады. Сонымен қатар, 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи кеңестер мен Араб Социалистік одағы арасындағы қарым-қатынасты жақсарту міндеттерін қойып, халықты жұмылдыруды арттыру үшін одан әрі шаралар қабылдады. 1975 жылы Каддафи үкіметі сыртқы саудаға мемлекеттік монополия жариялады. Оның барған сайын түбегейлі реформалары, шетелдік мақсаттарға жұмсалған мұнай сатудан түскен табыстың көптігімен бірге, Ливияда, әсіресе елдің сауда класы арасында наразылық тудырды. 1974 жылы Ливияда Каддафи Үкіметіне алғашқы азаматтық шабуыл болды, ол кезде Бенгазидегі армия ғимараты бомбаланды. Оппозицияның көп бөлігі революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Омар Мохейшидің айналасында болды. Революциялық қолбасшылық Кеңесінің мүшесі Башир Сагир әл-Хаваадимен бірге ол Каддафиге қарсы төңкеріс жоспарын жасай бастады. 1975 жылы олардың қастандығы ашылып, олар Садаттың Египетінен пана алып, жер аударылуға қашып кетті. Осыдан кейін революциялық қолбасшылық Кеңесінің бес мүшесі ғана қалды, ал билік Каддафидің қолында одан әрі шоғырланды. Бұл революциялық ком Кеңесінің ресми түрде жойылуына әкелді. 1975 жылдың қыркүйегінде Каддафи әскерді тазалап, 200-ге жуық аға офицерді тұтқындады, ал қазан айында революцияның қауіпсіздігі жөніндегі құпия басқарманы құрды. 1976 жылы сәуірде ол университеттердегі жақтастарын "революциялық студенттік кеңестер" құруға және "реакциялық элементтерді"қуып шығаруға шақырды. Сол жылы Триполи мен Бенгази университеттерінде каддафистік студенттермен де, полициямен де қақтығыстарға әкелетін анти-дафистік студенттік демонстрациялар басталды. Революциялық қолбасшылық кеңесі бұған жаппай қамауға алу арқылы жауап берді және жастар үшін міндетті Ұлттық қызметті енгізді. 1977 жылдың қаңтарында екі келіспейтін студент пен бірнеше Армия офицерлері көпшілік алдында Асылды; Amnesty International мұны каддафистік Ливиядағы алғашқы оқиға ретінде айыптады, онда қарсыластар таза саяси қылмыстар үшін өлім жазасына кесілді. Келіспеушілік сонымен бірге Каддафиді қозғалыс жасады деп айыптаған консервативті дінбасылар мен "Мұсылман бауырлар" тарапынан пайда болды. === Сыртқы қатынастар === Анвар Садат Египет президенті болғаннан кейін Ливияның Египетпен қарым қатынасы нашарлады. Кейінгі жылдары олардың арасында қырғи қабақ соғыс жағдайы пайда болды. Садат Каддафидің болжамсыздығына ашуланып, Египетке Ливиядағы сияқты мәдени революция қажет деп сендірді. 1973 жылы ақпанда Израиль әскерлері Libyan Arab Airlines авиакомпаниясының 114 рейсін құлатты, ол құмды дауыл кезінде Египеттің әуе кеңістігінен Израиль басқаратын аумаққа шықты. Каддафи Египеттің оқиғаның алдын алу үшін көп жұмыс жасамағанына ашуланды және кек алу үшін Израильдің 25 жылдығына орай американдық еврейлер Хайфаға жүзу үшін жалдаған Британдық кеме Queen Elizabeth 2-ді жоюды жоспарлады. Каддафи мысырлық сүңгуір қайыққа кемені нысанаға алуды бұйырды, бірақ Садат әскери эскалациден қорқып, бұйрықты жойды. Кейінірек Египет пен Сирия Йом Киппурдың Исраилге қарсы соғысын оның келісімінсіз жоспарлаған кезде, Каддафи ашуланды және Египет соғысты жалғастырудың орнына бейбіт келіссөздерге келіскен кезде ашуланды. Каддафи Египет басшысына ашық түрде дұшпандық танытып, Садатты құлатуға шақырды. Судан Президенті Джафар Нимейри Садатты жақтаған кезде, Каддафи оған қарсы шығып, Судан халық-азаттық армиясының Ниемейриді құлатуға әрекетін қолдады. Сириямен қарым-қатынас Ливандағы азаматтық соғыс оқиғаларына байланысты нашарлады. Бастапқыда Ливия да, Сирия да Араб лигасының бітімгершілік күштеріне әскерлер берді, дегенмен Сирия армиясының Ливан Ұлттық қозғалысына шабуылынан кейін Каддафи Сирия президенті Хафез әл-Асадты "ұлттық опасыздық жасады" деп ашық айыптады; ол Сирияның әрекеттерін сынға алған жалғыз араб жетекшісі болды. 1972 жылдың аяғында — 1973 жылдың басында Ливия аннексиялау үшін Чадқа басып кірді. Исламды насихаттауды мақсат еткен Каддафи 1973 жылы Исламға шақыру қоғамын құрды, ол он жыл ішінде Африка бойынша 132 орталық ашты. 1973 жылы ол өзінің сеніміне Габон президенті Омар Бонгоны бұрды және ол бұл әрекетті үш жылдан кейін Орталық Африка Республикасының Президенті Жан-бедел Бокассамен қайталады. 1973-1979 жылдар аралығында Ливия Африка елдеріне, атап айтқанда Заир мен Угандаға 500 миллион АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетті және сауда мен дамуға ықпал ету үшін осы елдерде бірлескен кәсіпорындар құрды. Каддафи сонымен бірге Африканың сегіз мемлекетін 1973 жылы Израильмен дипломатиялық қатынастарды үзуге сендіру үшін қаржылық ынталандыруды қолдана отырып, Израильдің Африкадағы ықпалын төмендетуге тырысты. Ливия Каддафи мен Пәкістанның премьер-министрі Зульфикар Али Бхутто арасында да тығыз байланыс орнатылды: екі ел ядролық зерттеулер алмасты. Каддафи Мағребте тығыз байланыстарды дамытуға тырысты; 1974 жылы қаңтарда Ливия мен Тунис саяси одақ — араб Ислам Республикасы құрылғанын жариялады. Каддафи мен Тунис президенті Хабиб Бургиба бұл қадамды жақтағанымен, ол Тунисте терең танымал болмады және көп ұзамай одан бас тартты. Каддафи жауап ретінде 1980 жылдары Тунистегі үкіметке қарсы содырларға демеушілік жасады. Алжирге назар аудара отырып, 1975 жылы Ливия Хасси Месаудта қорғаныс одағына қол қойды, ол "мароккалық экспансионизмге" қарсы тұру үшін, сонымен қатар Мароккоға қарсы тәуелсіздік үшін күресте Батыс Сахараның Сагиа Эль Хамра мен Рио-де-Ороны азат етудің халықтық майданын қаржыландырды. Ливия экономикасын әртараптандыру мақсатында Каддафи Үкіметі Fiat сияқты ірі еуропалық корпорациялардың акцияларын сатып ала бастады, сонымен қатар Мальта мен Италияда мұнай өңдеу кезінде құнды табыс көзіне айналды == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ливия]] ru68q604y5c4b19i6me2jerqczh2wvo 0 160819 3579563 3569705 2026-04-09T10:02:53Z Құралай Мұратқызы 179559 3579563 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Марыль-Кы |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 41 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Таз (өзен)|Таз өзені]] |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі |commons = }} '''1-Марыль-Кы''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Таз (өзен)|Таз өзені]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=203420|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Марыль-Кы}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000112115300066762 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115306676 * Су алабының коды — 15.05.00.001 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] {{Russia-river-stub}} 3ovou9ln7f9mpb2c1ttjquq3r08nqdw 3579564 3579563 2026-04-09T10:03:06Z Құралай Мұратқызы 179559 3579564 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Марыль-Кы |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 41 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Таз (өзен)|Таз өзені]] |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі |commons = }} '''1-Марыль-Кы''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Таз (өзен)|Таз өзені]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=203420|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Марыль-Кы}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000112115300066762 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115306676 * Су алабының коды — 15.05.00.001 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] {{Russia-river-stub}} 3f22dvl8d2ka7znudz998a0j59pwjcy 3579565 3579564 2026-04-09T10:03:20Z Құралай Мұратқызы 179559 3579565 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Марыль-Кы |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 41 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Таз (өзен)|Таз өзені]] |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі |commons = }} '''1-Марыль-Кы''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Таз (өзен)|Таз өзені]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=203420|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Марыль-Кы}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000112115300066762 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115306676 * Су алабының коды — 15.05.00.001 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] {{Russia-river-stub}} qdtatdfbp2udlrgq62e8dwv39sctep3 3579718 3579565 2026-04-09T11:38:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды 3569705 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Марыль-Кы |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 41 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Таз (өзен)|Таз өзені]] |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі |commons = }} '''1-Марыль-Кы''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Краснояр өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Марыль-Кы]] өзенінің сол жағалауынан 30 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Таз (өзен)|Таз өзені]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=203420|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Марыль-Кы}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000112115300066762 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115306676 * Су алабының коды — 15.05.00.001 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] {{Russia-river-stub}} lpv8216c9kbczcj6nbsk0m5j4ptuv0s 0 167834 3579544 3021348 2026-04-09T09:51:41Z Құралай Мұратқызы 179559 3579544 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Актюба |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 26 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''Актюба''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186860|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Актюба}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200003969 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200396 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] {{hydro-stub}} frdpui5opzj3pu4s0vrmt05pbqlvprl 3579545 3579544 2026-04-09T09:54:29Z Құралай Мұратқызы 179559 3579545 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Актюба |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 26 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''Актюба''' — [[Ресей]]дегі өзен.Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186860|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Актюба}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200003969 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200396 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] {{hydro-stub}} fxybomj44ivf4nraxu3k108glwdpqu2 3579546 3579545 2026-04-09T09:54:46Z Құралай Мұратқызы 179559 3579546 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Актюба |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 26 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''Актюба''' — [[Ресей]]дегі өзен.Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186860|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Актюба}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200003969 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200396 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] {{hydro-stub}} 6hct8griyng5blu16nu7b49z3kvyfqj 3579547 3579546 2026-04-09T09:55:13Z Құралай Мұратқызы 179559 3579547 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Актюба |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 26 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''Актюба''' — [[Ресей]]дегі өзен.Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186860|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Актюба}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200003969 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200396 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] {{hydro-stub}} lxferiiit8n2rvqoxxw0pzir8759sq0 3579548 3579547 2026-04-09T09:55:47Z Құралай Мұратқызы 179559 3579548 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Актюба |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 26 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''Актюба''' — [[Ресей]]дегі өзен.Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін.Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186860|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Актюба}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200003969 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200396 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] {{hydro-stub}} r45e19bj902a8honstaoesbpnx0nw0c 3579724 3579548 2026-04-09T11:39:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3021348 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Актюба |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 26 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''Актюба''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Шошка]] өзенінің оң жағалауынан 37 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 26 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186860|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Актюба}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200003969 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200396 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] {{hydro-stub}} huran7y3shxey1qftbqzxw75d4dmj61 0 167869 3579560 3553753 2026-04-09T10:01:48Z Құралай Мұратқызы 179559 3579560 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Грязнушка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 12 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Грязнушка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186873|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Грязнушка}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 12010000812112200004331 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200433 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] qu4gbop504a9fz2klstecxrkix5wcmf 3579561 3579560 2026-04-09T10:02:06Z Құралай Мұратқызы 179559 3579561 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Грязнушка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 12 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Грязнушка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186873|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Грязнушка}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 12010000812112200004331 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200433 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] 9wooic5mse2dpxn1dc6c9f6ebt1t4ce 3579562 3579561 2026-04-09T10:02:20Z Құралай Мұратқызы 179559 3579562 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Грязнушка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 12 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Грязнушка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186873|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Грязнушка}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 12010000812112200004331 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200433 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] d7365pp15ei2ovyox2ex8y8ladi1t9n 3579719 3579562 2026-04-09T11:38:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды 3553753 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Грязнушка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 12 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Грязнушка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Орал өзенінің оң жағалауынан 1559 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 12 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Орал (өзен)|Орал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186873|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Грязнушка}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 12010000812112200004331 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200433 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] nxbe275lasf8px9wnypsosiq3mgf1mn 0 167887 3579551 3553815 2026-04-09T09:57:34Z Құралай Мұратқызы 179559 3579551 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Карагачка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 10 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Карагачка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынанағып өтеді.Өзен сағасы [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186817|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Карагачка}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200004478 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200447 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] r2hcriyh44dsv1detru9h68n1zfjzb7 3579552 3579551 2026-04-09T09:58:07Z Құралай Мұратқызы 179559 3579552 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Карагачка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 10 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Карагачка''' — [[Ресей]]дегі өзен.Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынанағып өтеді.Өзен сағасы [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186817|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Карагачка}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200004478 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200447 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] fg390o2ub2n2o9fpv8e815a11wv9c3o 3579723 3579552 2026-04-09T11:38:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды 3553815 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Карагачка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 10 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін |өзендердің су алабы = Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі) |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Орынбор облысы |commons = }} '''1-Карагачка''' — [[Ресей]]дегі өзен. Орынбор облысы<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Уртабуртя]] өзенінің оң жағалауынан 94 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жайық су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Урал (өзен)|Урал өзені]] [[Орск]] қаласынан [[Сакмара]] өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=186817|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Карагачка}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 12010000812112200004478 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200447 * Су алабының коды — 12.01.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 12 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін Урал су алабы}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Орынбор облысы өзендері]] l4dyttkp2isj1t4c2f937d8ucho2txv 0 169520 3579556 3553752 2026-04-09T10:00:41Z Құралай Мұратқызы 179559 3579556 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Грязнуха (балка Грязнуха) |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 35 |су алабының ауданы = 88,9 |су алабы = [[Чамлык]] |өзендердің су алабы = Кубань |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Краснодар өлкесі |commons = }} '''1-Грязнуха (балка Грязнуха)''' — [[Ресей]]дегі өзен.Краснодар өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кубань су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чамлык]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=172396|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Грязнуха (балка Грязнуха)}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 06020000812108100003921 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 108100392 * Су алабының коды — 06.02.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 08 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Краснодар өлкесі өзендері]] 7izpax7n08vhdo2x4zlgu6l37x4k6zi 3579557 3579556 2026-04-09T10:00:58Z Құралай Мұратқызы 179559 3579557 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Грязнуха (балка Грязнуха) |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 35 |су алабының ауданы = 88,9 |су алабы = [[Чамлык]] |өзендердің су алабы = Кубань |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Краснодар өлкесі |commons = }} '''1-Грязнуха (балка Грязнуха)''' — [[Ресей]]дегі өзен.Краснодар өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кубань су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чамлык]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=172396|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Грязнуха (балка Грязнуха)}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 06020000812108100003921 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 108100392 * Су алабының коды — 06.02.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 08 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Краснодар өлкесі өзендері]] h37ac1ihsay7kuyztwvaghxg9di2pj4 3579559 3579557 2026-04-09T10:01:15Z Құралай Мұратқызы 179559 3579559 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Грязнуха (балка Грязнуха) |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 35 |су алабының ауданы = 88,9 |су алабы = [[Чамлык]] |өзендердің су алабы = Кубань |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Краснодар өлкесі |commons = }} '''1-Грязнуха (балка Грязнуха)''' — [[Ресей]]дегі өзен.Краснодар өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кубань су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чамлык]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=172396|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Грязнуха (балка Грязнуха)}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 06020000812108100003921 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 108100392 * Су алабының коды — 06.02.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 08 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Краснодар өлкесі өзендері]] 87bl7jzsfv0e1jv0j9059imgk3yzrtv 3579721 3579559 2026-04-09T11:38:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды 3553752 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Грязнуха (балка Грязнуха) |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 35 |су алабының ауданы = 88,9 |су алабы = [[Чамлык]] |өзендердің су алабы = Кубань |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Краснодар өлкесі |commons = }} '''1-Грязнуха (балка Грязнуха)''' — [[Ресей]]дегі өзен. Краснодар өлкесі<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Чамлык өзенінің оң жағалауынан 168 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 35 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Кубань су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чамлык]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Кубань<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=172396|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Грязнуха (балка Грязнуха)}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 06020000812108100003921 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 108100392 * Су алабының коды — 06.02.00.008 * ГЗ томының нөмірі — 08 * ГЗ бойынша шығарылуы — 1 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Краснодар өлкесі өзендері]] gqpn4img8x1mikqueoyni7h1xk1k8bp 0 170603 3579570 3013135 2026-04-09T10:06:39Z Құралай Мұратқызы 179559 3579570 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1--Талка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін |өзендердің су алабы = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы |commons = }} '''1--Талка''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Кемеров облысы]], [[Краснояр өлкесі]], [[Томск облысы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=189931|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1--Талка}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13010400212115200016596 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115201659 * Су алабының коды — 13.01.04.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Кемеров облысы өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] [[Санат:Томск облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] {{hydro-stub}} 47ut0plkzl7e2rzxuryamg9n5use8tc 3579571 3579570 2026-04-09T10:08:46Z Құралай Мұратқызы 179559 3579571 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Талка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін |өзендердің су алабы = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы |commons = }} '''1-Талка''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Кемеров облысы]], [[Краснояр өлкесі]], [[Томск облысы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумақтарынан ағып өтеді.Өзен сағасы Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=189931|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1--Талка}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13010400212115200016596 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115201659 * Су алабының коды — 13.01.04.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Кемеров облысы өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] [[Санат:Томск облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] {{hydro-stub}} 6lv0huig9a66mqfpqrjgh6oj2nlnsdt 3579712 3579571 2026-04-09T11:37:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3013135 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1--Талка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін |өзендердің су алабы = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы |commons = }} '''1--Талка''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Кемеров облысы]], [[Краснояр өлкесі]], [[Томск облысы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=189931|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1--Талка}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13010400212115200016596 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115201659 * Су алабының коды — 13.01.04.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Кемеров облысы өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] [[Санат:Томск облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] {{hydro-stub}} kegije5yrsawufg8y9ijszot57sng28 3579714 3579712 2026-04-09T11:38:08Z 1nter pares 146705 3579714 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Талка |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 18 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін |өзендердің су алабы = Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Кемеров облысы, Краснояр өлкесі, Томск облысы |commons = }} '''1-Талка''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Кемеров облысы]], [[Краснояр өлкесі]], [[Томск облысы]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Кемчуг (Үлкен Кемчуг) өзенінің сол жағалауынан 344 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 18 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Чулым (Обь тармағы)|Чулым]] [[Ачинск]] қаласынан [[Зырянское (Томск облысы)|Зырянское]] ауылындағы [[су өлшейтін пост]]қа дейін. Өзен саласы — Томнан Чулымға дейінгі (Жоғарғы) Обь тармағының су алаптары, өзен алабы — Ертіске қосылу құйылысына дейінгі (Жоғарғы) Обь<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=189931|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1--Талка}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13010400212115200016596 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115201659 * Су алабының коды — 13.01.04.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Кемеров облысы өзендері]] [[Санат:Краснояр өлкесі өзендері]] [[Санат:Томск облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] {{hydro-stub}} 7haubk8e8q8mtslxznw6rsd0v65dg49 0 171200 3579553 3553751 2026-04-09T09:58:58Z Құралай Мұратқызы 179559 3579553 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Бурла |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 14 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Үлкен Тополь көлі]] су алаптары және [[Бурла (өзен)|Бурла]] өзендері |өзендердің су алабы = Обь және Ертіс өзендері аралықтарындағы ағынсыз аймақ |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = жерге сіңіп, арнасын жоғалтады |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Новосібір облысы, Алтай өлкесі |commons = }} '''1-Бурла''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Новосібір облысы]], [[Алтай өлкесі]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы жерге сіңіп, арнасын жоғалтады . Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Үлкен Тополь көлі]] су алаптары және [[Бурла (өзен)|Бурла]] өзендері. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Обь және Ертіс өзендері аралықтарындағы ағынсыз аймақ<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=194315|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Бурла}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13020000412115200052782 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115205278 * Су алабының коды — 13.02.00.004 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Алтай өлкесі өзендері]] [[Санат:Новосібір облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] 3esqjox93gryzjjndwbistyf38yg228 3579554 3579553 2026-04-09T09:59:19Z Құралай Мұратқызы 179559 3579554 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Бурла |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 14 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Үлкен Тополь көлі]] су алаптары және [[Бурла (өзен)|Бурла]] өзендері |өзендердің су алабы = Обь және Ертіс өзендері аралықтарындағы ағынсыз аймақ |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = жерге сіңіп, арнасын жоғалтады |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Новосібір облысы, Алтай өлкесі |commons = }} '''1-Бурла''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Новосібір облысы]], [[Алтай өлкесі]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы жерге сіңіп, арнасын жоғалтады . Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Үлкен Тополь көлі]] су алаптары және [[Бурла (өзен)|Бурла]] өзендері. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Обь және Ертіс өзендері аралықтарындағы ағынсыз аймақ<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=194315|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Бурла}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13020000412115200052782 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115205278 * Су алабының коды — 13.02.00.004 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Алтай өлкесі өзендері]] [[Санат:Новосібір облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] m2b40lpo99c43c58b2feyz13vuyk5ua 3579555 3579554 2026-04-09T10:00:01Z Құралай Мұратқызы 179559 3579555 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Бурла |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 14 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Үлкен Тополь көлі]] су алаптары және [[Бурла (өзен)|Бурла]] өзендері |өзендердің су алабы = Обь және Ертіс өзендері аралықтарындағы ағынсыз аймақ |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = жерге сіңіп, арнасын жоғалтады |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Новосібір облысы, Алтай өлкесі |commons = }} '''1-Бурла''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Новосібір облысы]], [[Алтай өлкесі]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы жерге сіңіп, арнасын жоғалтады . Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Үлкен Тополь көлі]] су алаптары және [[Бурла (өзен)|Бурла]] өзендері.Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Обь және Ертіс өзендері аралықтарындағы ағынсыз аймақ<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=194315|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Бурла}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13020000412115200052782 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115205278 * Су алабының коды — 13.02.00.004 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Алтай өлкесі өзендері]] [[Санат:Новосібір облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] grpiigjrgz3lj65jfws3bpo87tnvwco 3579722 3579555 2026-04-09T11:38:51Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Wikuiser|Wikuiser]] соңғы нұсқасына қайтарды 3553751 wikitext text/x-wiki {{тексерілмеген өзен}} {{Өзен |атауы = 1-Бурла |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 14 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Үлкен Тополь көлі]] су алаптары және [[Бурла (өзен)|Бурла]] өзендері |өзендердің су алабы = Обь және Ертіс өзендері аралықтарындағы ағынсыз аймақ |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = жерге сіңіп, арнасын жоғалтады |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Новосібір облысы, Алтай өлкесі |commons = }} '''1-Бурла''' — [[Ресей]]дегі өзен. [[Новосібір облысы]], [[Алтай өлкесі]]<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы жерге сіңіп, арнасын жоғалтады . Өзен ұзындығы 14 км-ді құрайды. == Су тізілімінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Жоғарғы Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Үлкен Тополь көлі]] су алаптары және [[Бурла (өзен)|Бурла]] өзендері. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Обь және Ертіс өзендері аралықтарындағы ағынсыз аймақ<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ аумағын су шаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=194315|title=РФ мемлекеттік су тізілімі: 1-Бурла}}</ref>: * Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 13020000412115200052782 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115205278 * Су алабының коды — 13.02.00.004 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{Russia-river-stub}} [[Санат:Алтай өлкесі өзендері]] [[Санат:Новосібір облысы өзендері]] [[Санат:Жоғарғы Обь су алабы өңірі өзендері]] s3q27op2tmt34tslug27wxbdfoimic5 0 176176 3579566 3013133 2026-04-09T10:04:06Z Құралай Мұратқызы 179559 3579566 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Нянь-Яха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 21 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Яромичу-Яха]] өзенінің оң жағалауынан 23 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО |commons = }} '''1-Нянь-Яха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Яромичу-Яха]] өзенінің оң жағалауынан 23 км қашықтықта орналасқан.Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=204413|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Нянь-Яха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000212115300077248 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115307724 * Су алабының коды — 15.05.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері]] {{hydro-stub}} 8eynrqmojkv5q4g8jrrf0rms80xfad9 3579716 3579566 2026-04-09T11:38:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3013133 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Нянь-Яха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 21 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = [[Яромичу-Яха]] өзенінің оң жағалауынан 23 км қашықтықта |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО |commons = }} '''1-Нянь-Яха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы [[Яромичу-Яха]] өзенінің оң жағалауынан 23 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 21 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=204413|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Нянь-Яха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000212115300077248 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115307724 * Су алабының коды — 15.05.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері]] {{hydro-stub}} a9v7g19avbrn041winegmjnhve5g6l8 0 176244 3579567 3013134 2026-04-09T10:04:48Z Құралай Мұратқызы 179559 3579567 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Сябута-Яха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 15 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Обь кірмесі |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО |commons = }} '''1-Сябута-Яха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обь кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=204290|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Сябута-Яха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000212115300075992 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115307599 * Су алабының коды — 15.05.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері]] {{hydro-stub}} lmltiwtwka7u0ak9d4squle8x9epgk4 3579568 3579567 2026-04-09T10:05:07Z Құралай Мұратқызы 179559 3579568 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Сябута-Яха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 15 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Обь кірмесі |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО |commons = }} '''1-Сябута-Яха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> аумағынан ағып өтеді.Өзен сағасы Обь кірмесі орналасқан.Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=204290|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Сябута-Яха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000212115300075992 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115307599 * Су алабының коды — 15.05.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері]] {{hydro-stub}} 5ob1ysrsi92e49hs6s19rnunwu2rrp6 3579715 3579568 2026-04-09T11:38:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3013134 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = 1-Сябута-Яха |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 15 |су алабының ауданы = ? |су алабы = [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін |өзендердің су алабы = Таз |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = Обь кірмесі |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО |commons = }} '''1-Сябута-Яха''' — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АО, Таймыр (Долган-Ненецк) АО<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Обь кірмесі орналасқан. Өзен ұзындығы 15 км-ді құрайды. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Кара теңізі]] су алабының өзендері [[Таз (өзен)|Таз]] өзені су алабының солтүстік шығыс шекарасынан [[Енисей шығанағы]] су алабының шекарасына дейін. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Таз<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=204290|title=РФ мемлекеттік су реестрі: 1-Сябута-Яха}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15050000212115300075992 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115307599 * Су алабының коды — 15.05.00.002 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{тексерілмеген өзен}} [[Санат:Ямало-Ненецк автономиялық округі өзендері]] [[Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы өзендері]] {{hydro-stub}} pgvfwplxgdr3v4muu6iukr7b8b9bx43 0 202373 3578906 3354923 2026-04-08T12:13:16Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578906 wikitext text/x-wiki {{Мұздық |Атауы = Эйяфьядлайокюдль |Төл атауы = is/Eyjafjallajökull |Сурет = Eyjafjallajökull glacier in Iceland 2005 1.JPG |Сурет атауы = |Координаттары = 63/37/N/19/36/W |CoordScale = |Мұздықтың түрі = |Ауданы = шамамен 100 |Ұзындығы = |Қалыңдығы = |Мұздықтың күйі = |Ел = Исландия |Аймақ = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Eyjafjallajökull }} {{Тау |Түрі = Жанартау |Атауы = Эйяфьядлайёкюдль |Шынайы атауы = |Сурет = EyjafjallajökullSkógar.JPG |Сурет өлшемі = |Сурет атауы = |lat_dir = N|lat_deg = 63|lat_min = 37|lat_sec = 12 |lon_dir = W|lon_deg = 19|lon_min = 36|lon_sec = 48 |region = |CoordScale = |Орналасуы = [[Исландия]] |Тау жүйесі = |Үстірт = |Жанартау пішіні = [[Стратожанартау]] |Кратер диаметрі = 3—4 мың |Кратер тереңдігі = |Соңғы атқылауы = [[20 наурыз]] - [[маусым]] айының соңы, [[2010 жыл]] |Биіктігі = 1666 |Биіктік көзі = |Салыстырмалы биіктік = |Алғашқы шыңға шығу = |Позициялық карта 1 = Исландия |ПозКарта 1 ені = |crosses180 = |Позициялық карта 2 = |ПозКарта 2 ені = |Ортаққордағы санаты = }} '''Эйяфьядлайокюдль''' (немесе ''Эйяфьядлайокудль'' {{lang-is|Eyjafjallajökull}}) — [[Исландия]]дағы алтыншы ең ірі [[Мұздық|мұздығы]]. Исландияның астанасы [[Рейкьявик]] қаласынан шығысқа қарай 125 км (77 миль) қашықтықта орналасқан. Осы мұздықтың астында (және көршілес [[Мюрдальсйокудль]] мұздығы бөлігінің астында) жалқы есімсіз, баспасөзде жай ''Эйяфьядлайокюдль'' деп аталынатын, конустық пішінді жанартау орналасқан. Шыңның биіктігі 1666 [[метр]], мұздық аумағы шамамен 100 км². [[Жанартау кратері]]нің диаметраі 3—4 км ([[2010]] жылға дейін мұздықтармен жабулы болған). Жанартауды [[Қалқан тәрізді жанартау|қалқан тәрізділерге]] жатқызады. Ең жақын ауыл [[Скоугар]], мұздықтың оңтүстік аяқтауында орналасқан. [[Скоугафосс]] танымал сарқырамасы орналасқан мұздықтан, өз бастауын Скоугау ({{lang-is|Skógá}}) өзені алады. == Тарихы == Шамамен екі жүз жылдай жанартауды ұйықтап жатқан деп санаған. [[1821 жыл]]дың [[19 желтоқсан]]ынан бастап [[1823 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ына дейін, бір жыл бойы атқылаған. Жанартаудың атқылауы нәтижесінде Эйяфьядлайокюдль мұздығы апатты күйге ұшырады. Атқылау күші VEI шкаласы бойынша — 2 баллды құрады, [[Жанартау күлі|тефра]] көлемі — 4{{e|6}} м³. Жанартаудың соңғы атқылауы жергілікті уақыт бойынша сағат 22:30 және 23:30 аралығында, [[2010 жыл]]дың [[20 наурыз]]ында басталды. Нәтижесінде мұздықтың шығыс бөлігінде шамамен ұзындығы 0,5 км-ге дейін жететін сынық пайда болды. Күлдің үлкен көлемді атылуы туралы деректер тіркелмеген. 2010 жылдың 14 сәуірінде жанартау күлінің үлкен көлемді атылуы күшейді, бұл мәселе [[Еуропа]]ның бірқатар елдерінің 2010 жылдың 16 сәуір — 20 сәуір күндері аралығында әуе кеңістігінің жабылуына себеп болды. Жанартау атқылауының қарқындылығы VEI шкаласы бойынша — 4 балл<ref>Erica R. Hendry «[http://www.smithsonianmag.com/science-nature/91838474.html What We Know From the Icelandic Volcano ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426112622/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/91838474.html |date=2010-04-26 }}». {{ref-en}}</ref>. == Атауы == [[Исланд тілі]]ндегі ''Eyjafjallajökull'' сөзінің аудармасы — аралды таулардың мұздығы дегенді білдіреді. Атауы келесі үш сөзден құрылған: * {{lang-is|[[:is:Eyja|Eyja]]}} [ˈɛɪja] — арал, * {{lang-is|[[:is:Fjall|Fjall]]}} [fjatl̥] — тау, * {{lang-is|[[:is:Jökull|Jökull]]}} [ˈjœkʏtl̥] — мұздық. Американдық лингвисттердің зерттеуі бойынша, мұздықтың атауын Жердің тек қана 0,005 % тұрғындары айта алады. Исландық әнші Элиза Гейрсдоттир Ньюман «Эйяфьядлайёкюдль» сөзін жаттауға көмектесетін өлеңді шығарды. ; Фотосуреттері * [http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=43252 Satellite image of 2010 eruption by NASA] * [http://www.millhouse.nl/eyjafjallajokull/ Photos of the 2010 eruption by Fred Kamphues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418185156/http://www.millhouse.nl/eyjafjallajokull/ |date=2010-04-18 }} * [http://cimss.ssec.wisc.edu/goes/blog/archives/5137 A collection of satellite images from the CIMSS Satellite Blog] * [http://lostinstockholm.com/2010/04/16/amazing-photos-from-the-volcanic-eruption-in-iceland/ Best of Photo Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709151026/http://lostinstockholm.com/2010/04/16/amazing-photos-from-the-volcanic-eruption-in-iceland/ |date=2012-07-09 }} * [http://www.boston.com/bigpicture/2010/04/more_from_eyjafjallajokull.html More from Eyjafjallajökull – The Big Picture] * [https://web.archive.org/web/20110502080519/http://www.raw.is/?cat=4 Photographs by Raw Iceland], a Reykjavik-based organization that organizes amateur and professional photography tours to the volcano ; Видео * [http://vimeo.com/11008464 A short time-lapse from сәуір 17, 2010. About 30 minutes played in 18 second.] * [http://www.flickr.com/photos/iriya/4526241556/ Video of the first 2010 eruption] * [http://www.vimeo.com/10548285 Video of the first 2010 eruption by Raw Iceland] * [http://www.helicoptericeland.com/volcano-tour-eyjafjallajokull/ Video of the aftermath of Eyjafjallajokull eruption. Shot on 28 шілде 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718182351/http://www.helicoptericeland.com/volcano-tour-eyjafjallajokull/ |date=2010-07-18 }} * [http://www.vimeo.com/11122783 A film crew lands on Eyjafjallajokull during the 2010 eruption] ; Аудио * [http://www.binauralairwaves.com/2008/12/icelandic-waterfall-in-fall-2008.html Volcanic Eyjafjallajökull run off: Seljalandsfoss Waterfall (binaural recording optimized for headphones)] ; Геологиялық мақалалар * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050622000000/www.jardvis.hi.is/page/jheyjafjallajokull Univ. of Iceland: History of Eyjafjallajökull] * [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7W57-4X83J77-7&_user=713833&_origUdi=B6VCS-4XH0MNS-2&_fmt=high&_coverDate=12%2F31%2F2010&_rdoc=1&_orig=article&_acct=C000039878&_version=1&_urlVersion=0&_userid=713833&md5=905703f9b1f300b531ddaf11e2fc50fa Geology of Katla and Eyjafjallajökull volcanoes, University of Iceland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502190928/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7W57-4X83J77-7&_user=713833&_origUdi=B6VCS-4XH0MNS-2&_fmt=high&_coverDate=12%2F31%2F2010&_rdoc=1&_orig=article&_acct=C000039878&_version=1&_urlVersion=0&_userid=713833&md5=905703f9b1f300b531ddaf11e2fc50fa |date=2010-05-02 }} * [http://www.vedur.is/media/vedurstofan/utgafa/skyrslur/2009/VI_2009_013.pdf Magma pathways and earthquakes at Eyjafjallajökull, Icelandic Meteorological Institute (PDF)] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100809191050/www.evropusamvinna.is/solofile/1015933 Institute of Earth Sciences&nbsp;– Eruption in Eyjafjallajökull] (daily eruption status reports) * [http://www.volcano.si.edu/reports/usgs/index.cfm#eyjafjol SI / USGS Weekly Volcanic Activity Report for Eyjafjallajökull] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051112102231/http://www.volcano.si.edu/reports/usgs/index.cfm#eyjafjol |date=2005-11-12 }} ; Болжамдар * [http://www.metoffice.gov.uk/aviation/vaac/vaacuk_vag.html Volcanic Ash Advisory Graphical Forecast for the North Atlantic region] * [http://www.metoffice.gov.uk/corporate/pressoffice/2010/volcano/ashconcentration/ Volcanic Ash Concentration Charts for the North Atlantic region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404191846/http://www.metoffice.gov.uk/corporate/pressoffice/2010/volcano/ashconcentration/ |date=2011-04-04 }} ; Maps * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100813154030/www.lmi.is/Files/Skra_0041261.pdf Iceland National Land Survey‘s map of area] * [http://atlas.lmi.is/kortasafn_kort/2001-540-qv.jpg contour map] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Eyjafjallajökull}} [[Санат:Белсенді жанартаулар]] [[Санат:Исландия жанартаулары]] [[Санат:Исландия мұздықтары]] kotp180uub72heyee9claiaob4842r0 0 211812 3579127 1826663 2026-04-08T20:29:29Z 1nter pares 146705 3579127 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Санкт-Бернхард (Тюрингия) |шынайы атауы = St Bernhard (Thüringen) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_St.Bernhard.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=28 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=35 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Биргит Зайферт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 480 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 480 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036873 |пошта индексі = 98660 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 047 |ортаққордағы санаты = St. Bernhard (Thüringen) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Санкт-Бернхард (Тюрингия)''' ({{lang-de|St Bernhard (Thüringen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 480 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 047''. Муниципалитеттің басшысы — Биргит Зайферт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] d9cibcxvl68kveunl6faj4ickapa521 0 211813 3579128 1826662 2026-04-08T20:29:49Z 1nter pares 146705 3579128 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Санкт-Ганглофф |шынайы атауы = St Gangloff |сурет = [[Сурет:Kirche_St_Gangloff.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_St.Gangloff.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=51 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Франк Виденхёфт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 330 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1303 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036606 |пошта индексі = 7629 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 093 |ортаққордағы санаты = St. Gangloff |сайты = http://www.vg-hermsdorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Санкт-Ганглофф''' ({{lang-de|St Gangloff}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1303 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 093''. Муниципалитеттің басшысы — Франк Виденхёфт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-hermsdorf.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] ky6i2p66ccbf3nc8kd1i9kmyopx26bn 0 211814 3579129 3408519 2026-04-08T20:30:04Z 1nter pares 146705 3579129 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Санкт-Килиан |шынайы атауы = St Kilian |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=34 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=43 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вилли Бюттнер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 54,88 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 395 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2986 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036841 |пошта индексі = 98553 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 048 |ортаққордағы санаты = St. Kilian |сайты = http://www.gg-sankt-kilian.de/ |сайт тілі = de }} '''Санкт-Килиан''' ({{lang-de|St Kilian}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2986 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 54,88 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 048''. Муниципалитеттің басшысы — Вилли Бюттнер. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gg-sankt-kilian.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305065404/http://www.gg-sankt-kilian.de/ |date=2010-03-05 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 31aouv2m14u8758f6y5l7pi5rvvhkd6 0 211840 3579130 1826926 2026-04-08T20:30:22Z 1nter pares 146705 3579130 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Табарц (Тюринген орманы) |шынайы атауы = Tabarz/Thür Wald |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=52 |lat_sec=57 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=30 |lon_sec=48 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Гота |кестедегі аудан = Гота (аудан){{!}}Гота |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Маттиас Клем |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 21,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 400–440 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4031 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036259 |пошта индексі = 99891 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GTH |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 67 064 |ортаққордағы санаты = Tabarz |сайты = http://www.tabarz.de/ |сайт тілі = de }} '''Табарц (Тюринген орманы)''' ({{lang-de|Tabarz/Thür Wald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гота (аудан)|Гота]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4031 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 21,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 67 064''. Муниципалитеттің басшысы — Маттиас Клем. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.tabarz.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Гота ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] dnj8g02fvmsiy3pp3mit26b7hgqiyzj 0 211849 3579131 3565804 2026-04-08T20:31:06Z 1nter pares 146705 3579131 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тайхвиц |шынайы атауы = Teichwitz |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=45 |lat_sec=28 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=5 |lon_sec=5 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Грайц |кестедегі аудан = Грайц (аудан){{!}}Грайц |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эрика Шаллер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,06 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 331 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 110 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03 66 03 |пошта индексі = 7570 |пошта индекстері = |автомобиль коды = GRZ |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 76 074 |ортаққордағы санаты = Teichwitz |сайты = http://www.leubatal.de/ |сайт тілі = de }} '''Тайхвиц''' ({{lang-de|Teichwitz}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Грайц (аудан)|Грайц]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 110 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 3,06 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 76 074''. Муниципалитеттің басшысы — Эрика Шаллер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.leubatal.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301145046/http://www.leubatal.de/ |date=2008-03-01 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Грайц ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] fjtbwi989ke7toyo617xtp49sgrtg1f 0 214521 3579074 1829006 2026-04-08T17:45:51Z 1nter pares 146705 3579074 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ротенштайн |шынайы атауы = Rothenstein |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=50 |lat_sec=58 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=36 |lon_sec=19 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хенри Пауккер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,48 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 160 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1345 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036424 |пошта индексі = 7751 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 079 |ортаққордағы санаты = Rothenstein |сайты = http://www.vg-suedliches-saaletal.de |сайт тілі = de }} '''Ротенштайн''' ({{lang-de|Rothenstein}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1345 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 10,48 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 079''. Муниципалитеттің басшысы — Хенри Пауккер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.vg-suedliches-saaletal.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] ah1r4ll6p6mlteeb1pt44vke5kp9le7 0 214522 3579076 1928621 2026-04-08T17:46:52Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3579076 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Роттенбах |шынайы атауы = Rottenbach |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Rottenbach.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=41 |lat_sec=17 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=9 |lon_sec=50 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заальфельд-Рудольштадт |кестедегі аудан = Заальфельд-Рудольштадт (аудан){{!}}Заальфельд-Рудольштадт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 9 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Фолькер Штайн |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 52,26 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 280 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1874 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036739 |пошта индексі = 7422 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SLF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 73 075 |ортаққордағы санаты = Rottenbach (Thüringen) |сайты = http://www.gemeinderottenbach.de |сайт тілі = de }} '''Роттенбах''' ({{lang-de|Rottenbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заальфельд-Рудольштадт (аудан)|Заальфельд-Рудольштадт]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1874 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 52,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 73 075''. Муниципалитеттің басшысы — Фолькер Штайн. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinderottenbach.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заальфельд-Рудольштадт ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 37l4zfq6c1q0pl91y0781hbi1p84nij 0 214523 3579118 1829004 2026-04-08T20:05:59Z 1nter pares 146705 3579118 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Роттероде |шынайы атауы = Rotterode |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=42 |lat_sec=40 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=33 |lon_sec=6 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шмалькальден-Майнинген |кестедегі аудан = Шмалькальден-Майнинген (аудан){{!}}Шмалькальден-Майнинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Уве Моргенвек |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,74 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 550 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 783 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036847 |пошта индексі = 98587 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 66 062 |ортаққордағы санаты = Rotterode |сайты = |сайт тілі = de }} '''Роттероде''' ({{lang-de|Rotterode}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Шмалькальден-Майнинген (аудан)|Шмалькальден-Майнинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 783 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 6,74 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 66 062''. Муниципалитеттің басшысы — Уве Моргенвек. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Шмалькальден-Майнинген ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 8u7b3ixv7b11v3f7pz1vl7l3opihzda 0 214524 3579075 1829003 2026-04-08T17:46:32Z 1nter pares 146705 3579075 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ротлебен |шынайы атауы = Rottleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Rottleben.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=21 |lat_sec=46 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=2 |lon_sec=42 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Барбара Нестлер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 633 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034671 |пошта индексі = 6567 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 062 |ортаққордағы санаты = Rottleben |сайты = |сайт тілі = de }} '''Ротлебен''' ({{lang-de|Rottleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 633 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 062''. Муниципалитеттің басшысы — Барбара Нестлер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] kfdm7y0lpjvkszgtwfmnok708q08c68 0 214525 3579071 3430918 2026-04-08T17:44:55Z 1nter pares 146705 3579071 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Росдорф |шынайы атауы = Roßdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Rossdorf (Thueringen).png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=42 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=13 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Шмалькальден-Майнинген |кестедегі аудан = Шмалькальден-Майнинген (аудан){{!}}Шмалькальден-Майнинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Вихлер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,28 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 380 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 687 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036968 |пошта индексі = 98590 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 66 061 |ортаққордағы санаты = Roßdorf (Thüringen) |сайты = http://www.rossdorf-rhoen.de/ |сайт тілі = de }} '''Росдорф''' ({{lang-de|Roßdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Шмалькальден-Майнинген (аудан)|Шмалькальден-Майнинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 687 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,28 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 66 061''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Вихлер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rossdorf-rhoen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080214233836/http://www.rossdorf-rhoen.de/ |date=2008-02-14 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Шмалькальден-Майнинген ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] hqxe9pm1dls2yzo7cdguo3hnumqni62 0 214526 3579073 3319646 2026-04-08T17:45:20Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3579073 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Рослебен |шынайы атауы = Roßleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Roßleben.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=17 |lat_sec=52 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=26 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Райнер Хойхель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 33,42 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 119 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5540 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034672 |пошта индексі = 6571 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF (бұрын: ART) |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 061 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.stadt-rossleben.de |сайт тілі = de }} '''Рослебен''' ({{lang-de|Roßleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5540 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 33,42 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 061''. Қаланың басшысы — Райнер Хойхель. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-rossleben.de Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907014325/http://www.stadt-rossleben.de/ |date=2015-09-07 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] bshulnfu3www1vez0k9ej7zzwq45l2r 0 214527 3579119 2367710 2026-04-08T20:06:27Z 1nter pares 146705 3579119 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Рудерсдорф |шынайы атауы = Rudersdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Rudersdorf (Thüringen).jpg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=6 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=26 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зёммерда |кестедегі аудан = Зёммерда (аудан){{!}}Зёммерда |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханнелоре Тёпфер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,76 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 200 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 340 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036373 |пошта индексі = 99628 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SÖM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 68 046 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Рудерсдорф''' ({{lang-de|Rudersdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Зёммерда (аудан)|Зёммерда]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 340 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,76 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 68 046''. Муниципалитеттің басшысы — Ханнелоре Тёпфер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Зёммерда ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 75g77xr8dugtf2s5656wifjq3y2wx5y 0 214528 3579120 3554788 2026-04-08T20:06:43Z 1nter pares 146705 3579120 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Рудольштадт |шынайы атауы = Rudolstadt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Rudolstadt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=43 |lat_sec=1 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=19 |lon_sec=39 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заальфельд-Рудольштадт |кестедегі аудан = Заальфельд-Рудольштадт (аудан){{!}}Заальфельд-Рудольштадт |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Йёрг Райхль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 55,38 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 195 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 23 762 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03672 |пошта индексі = 7407 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SLF (бұрын: RU) |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 73 076 |ортаққордағы санаты = Rudolstadt |сайты = http://www.rudolstadt.de/ |сайт тілі = de }} '''Рудольштадт''' ({{lang-de|Rudolstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Заальфельд-Рудольштадт (аудан)|Заальфельд-Рудольштадт]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 23 762 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 55,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 73 076''. Қаланың басшысы — Йёрг Райхль. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rudolstadt.de/ Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заальфельд-Рудольштадт ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] cp0li8pe4l3b7rstauabfniqog0v8ax 0 214531 3579121 2905178 2026-04-08T20:07:16Z 1nter pares 146705 3579121 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Руттерсдорф-Лочен |шынайы атауы = Ruttersdorf-Lotschen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=53 |lat_sec=9 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=44 |lon_sec=6 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Заале-Хольцланд |кестедегі аудан = Заале-Хольцланд (аудан){{!}}Заале-Хольцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Курт Трёбер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 250 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 335 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036428 |пошта индексі = 7646 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SHK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 74 081 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://тwww.stadtroda.de |сайт тілі = de }} '''Руттерсдорф-Лочен''' ({{lang-de|Ruttersdorf-Lotschen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Заале-Хольцланд (аудан)|Заале-Хольцланд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 335 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,5 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 74 081''. Муниципалитеттің басшысы — Курт Трёбер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://тwww.stadtroda.de Ресми сайты]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Заале-Хольцланд ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 91v1a0r41jh4pk0ktst9pkdp33ckq6a 0 214877 3579203 3508974 2026-04-09T04:52:25Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Eisfeld.png]] → [[File:DEU Eisfeld COA.svg]] PNG → SVG 3579203 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Айсфельд |шынайы атауы = Eisfeld |сурет = [[Сурет:Waffenrod-Klingeberg-Blessberg.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Eisfeld COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=25 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=55 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хильдбургхаузен |кестедегі аудан = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Керстин Хайнц |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46,97 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 440 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5569 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03686 |пошта индексі = 98673 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HBN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 69 012 |ортаққордағы санаты = Eisfeld |сайты = http://www.stadt-eisfeld.de |сайт тілі = de }} '''Айсфельд''' ({{lang-de|Eisfeld}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5569 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 46,97 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 012''. Қаланың басшысы — Керстин Хайнц. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-eisfeld.de Ресми сайты] {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] hwtp8zbnae1oa4xmsy6t0gxf6h6hvjc 0 270750 3579425 1844729 2026-04-09T07:14:39Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Bandeiramunicipio.jpg]]» деген «[[:File:Bandeira_de_Alpinópolis,_MG.jpg]]» дегенмен алмастырылды. 3579425 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Алпинополис |шынайы атауы = Alpinópolis |сурет = [[Сурет:Alpinopolis-MG.JPG|330px]] |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = brasao5.jpg |ту = Bandeira de Alpinópolis, MG.jpg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=20 |lat_min=51 |lat_sec=50 |lon_dir=W |lon_deg=46 |lon_min=23 |lon_sec=16 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Минас-Жерайс |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс (мезорегион){{!}}Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Пасус (микрорегион){{!}}Пасус --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Эдсон Луйс Резенди Рейс |құрылған уақыты = 1938 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 458,976 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 18 690 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 40,7 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Алпинополис''' ({{lang-pt|Alpinópolis}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Минас-Жерайс (штат)|Минас-Жерайс]] штатында орналасқан. [[Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс (мезорегион)|Оңтүстік және оңтүстік-батыс Минас-Жерайс]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Пасус (микрорегион)|Пасус]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 18 690 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 458,976 км² шамасында. Халық тығыздығы — 40,7 адам/км². == Тарихы == Қала [[1938 жыл]]ы құрылған. {{Пасус микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Минас-Жерайс елді мекендері]] hukwd1sbbwi86b3qmpl545v4u2cbd59 0 303101 3579081 1856472 2026-04-08T17:53:57Z SpinnerLaserzthe2nd 101961 ([[c:GR|GR]]) [[File:Pic Rothenburg.png]] → [[File:CHE Rothenburg COA.svg]] 3579081 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Ротенбург (Люцерн) |шынайы атауы = Rothenburg LU |сурет = [[Сурет:Rothenburg Flecken DSC04548.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Rothenburg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=5 |lat_sec=38 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=16 |lon_sec=18 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Люцерн |кестедегі аймақ = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Хохдорф |кестедегі аудан = Хохдорф (округ){{!}}Хохдорф |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15.50 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 489 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 6991 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 6023 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LU |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 1040 |ортаққордағы санаты = Rothenburg |сайты = http://www.rothenburg.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Rothenburg 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Ротенбург (Люцерн)''' ({{lang-de|Rothenburg LU}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Хохдорф (округ)|Хохдорф]] округінің құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6991 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15.50 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1040'', [[пошта индексі]] — 6023. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rothenburg.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} {{Швейцария:Хохдорф округі:Қалалар}} [[Санат:Люцерн елді мекендері]] 0lg18s7u8g01hx9lzvzshvgrej9rs5a 3579098 3579081 2026-04-08T18:49:31Z 1nter pares 146705 3579098 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Ротенбург (Люцерн) |шынайы атауы = Rothenburg LU |сурет = Rothenburg Flecken DSC04548.jpg |жағдайы = |ел = Швейцария |елтаңба = CHE Rothenburg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=5 |lat_sec=38 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=16 |lon_sec=18 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны |аймағы = Люцерн |кестедегі аймақ = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн |аудан түрі = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Хохдорф |кестедегі аудан = Хохдорф (округ){{!}}Хохдорф |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15.50 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 489 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі |тұрғыны = 6991 |санақ жылы = 2007 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 6023 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LU |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 1040 |ортаққордағы санаты = Rothenburg |сайты = http://www.rothenburg.ch |сайт тілі = }} [[Сурет:Karte Gemeinde Rothenburg 2007.png|250px|thumb|Картада орналасуы]] '''Ротенбург (Люцерн)''' ({{lang-de|Rothenburg LU}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Хохдорф (округ)|Хохдорф]] округінің құрамына кіреді. [[2007 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6991 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 15.50 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1040'', [[пошта индексі]] — 6023. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.rothenburg.ch Ресми сайты] {{Switzerland-geo-stub}} [[Санат:Люцерн елді мекендері]] nrgkxa143i81h54dlu6hiacj99ph7ng 0 338758 3578900 3415790 2026-04-08T12:09:04Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578900 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Роналдиньо |толық аты = Роналдо де Ассис Морейра |лақап аты = ''Ронни'' (Ronni) |сурет = Ronaldinho061115.jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 21.3.1980 |туған жері = [[Порту-Алегри]], [[Бразилия]] |азаматтығы = {{BRA}} |бойы = 182 [[см]] |салмағы = 80 |позиция = Шабылдаушы [[жартылай қорғаушы]]<br /> [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = клубсыз |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1987—1991| {{flagicon|Brazil}} Ланжендонк| |1991—1995| {{flagicon|Brazil}} Белу-Оризонти| |1995—1998| {{flagicon|Brazil}} [[Гремио]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1998—2001| {{flagicon|Brazil}} [[Гремио]] |52 (21) |2001—2003| {{flagicon|France}} [[Пари Сен-Жермен]]|55 (17) |2003—2008|{{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|145 (70) |2008—2011|{{flagicon|Italy}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|76 (20) |2011—2012|{{flagicon|Brazil}} [[Фламенго]]|33 (15) |2012—2014|{{flagicon|Brazil}} [[Атлетико Минейро]]| 32 (9) |2014—2015|{{flagicon|Mexico}} [[Керетаро]]|25 (8) |2015|{{flagicon|Brazil}} [[Флуминенсе]]|7 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1999—2013|{{flagicon|Brazil}} [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]|97 (33) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 2012 ж. қарашаның 13 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 2012 ж. қарашаның 13 }} '''Роналдо де Ассис Морейра''' ({{lang-pt|Ronaldo de Assis Moreira}}; [[21 наурыз]] [[1980 жыл|1980]], [[Порту-Алегри]], [[Риу-Гранди-ду-Сул]] штаты) — бразилиялық футболшы, «[[Атлетико Минейро]]» және Бразилия ұлттық құрамасының шабуылдаушы, [[жартылай қорғаушы]] және шабуылшы ойнады. 1 дүркін «Алтын доп» иегері, [[ФИФА 100]] тізіміне іліккен. == Карьерасы == === Клубтық === Роналдиньо [[1980 жыл|1980]] жылы [[21 наурыз]]да Сан-Лукас перзентханасында, [[Порту-Алегри]] қаласында, [[Риу-Гранди-ду-Сул]] штатында, отбасындағы үшінші бала болып дүние есігін ашады<ref name="fc-barcelone.com">[http://www.fc-barcelone.com/ronaldinhobio1.htm Ronaldinho > Biographie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123020034/http://fc-barcelone.com/ronaldinhobio1.htm |date=2010-11-23 }}</ref>. Анасы Дон Мигуэлина саудагер және де медбикелікке де қабілеті болған<ref name="ronaldinhogaucho-video">[http://www.ronaldinhogaucho-videos.com/FR/pages/carriere-ronaldinho-gaucho.php Ronaldinhogaucho videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509232204/http://www.ronaldinhogaucho-videos.com/FR/pages/carriere-ronaldinho-gaucho.php |date=2015-05-09 }}</ref>. Әкесі Жуан да Силва Морейра «[[Гремио]]» футбол клубының тұрағында қарауыл болып қызмет атқарған. Әкесі жергілікті жанкүйерлерден құрылған «[[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]]<nowiki/>» командасының сапында ойнады<ref>[http://archiviostorico.gazzetta.it/2008/luglio/18/Dieci_cose_Ronnie_Little_Italy_ga_10_080718017.shtml Dieci cose su Ronnie Da Little Italy in poi]</ref>. Яғни Роналдиньоның футболға деген қызығушылығын оятқан және де алғашқы ұстазы есебінде көше футболына апарып, бағыт-бағдар беріп жүрген әкесі болған. Қара бала, футболдың айналасындағылардың бәрін таңқалдырады. Үлкен футболға аяқ баспас бұрын, шағын футболдың добын теуіп жүрген Роналдиньо, 13 жасында «[[Белу-Оризонти]]» клубының сапында жергілікті командаға қарсы болған ойында 23 гол соғады. Көргендер осынау талантты баланың шеберлігіне таңданыстарын жасырып қалмайды<ref>[http://www.fourfourtwo.premiumtv.co.uk/page/Interviews/0,,11442~758106,00.html The Master] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701185807/http://www.fourfourtwo.premiumtv.co.uk/page/Interviews/0%2C%2C11442~758106%2C00.html |date=2007-07-01 }}</ref>. [[1995 жыл|1995]] жылы «Гремионың» жасөспірімдер клубына қабылданып, [[1997 жыл|1997]] жылы клубпен алғашқы келісімшартқа отырады. [[2001 жыл|2001]] жылдың [[15 ақпан]]ында Францияның, «[[Пари Сен-Жермен]]» клубымен қол алысып, бас изесіп келісімге келеді<ref name="ronaldinhogaucho-video"/>. [[Франция]]лық клубтың сапында өзінің өзге қырларын көрсеткен ойыншы, [[2003 жыл|2003]] жылдың [[19 шілде]]сінде әйгілі «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона»]] футбол клубының құрамына қабылданады. «Барселона» сапында жұлдызды ойыншы болады. Маңызды голдар соғады, ұтымды ұтқыр пастар шығарады, ешкімнің ойына кіріп шықпайтын алаңдағы әрекеттерімен ерекше есте қалады. Ронна 2008 жылдың 15 шілдесінде «Барселона» мен қоштасып, [[Италия]]ндық «[[Милан]]ның» жаңа ойыншысы болады. «Милан» сапында жарқыраған жұлдызды сәттері сөне бастайды. Көбінде қосалқы құрамнан шығып жүрді. 2011 жылдың 10 қаңтарында өз Отаны Бразилияға оралып, сол елдегі «Фламенго» клубымен келесім жасасып, қол қояды. Алайда көп уақыт өтпей Ронна клубтан кетеді. [[2012 жыл|2012]] жылдың [[4 маусым]]ында «[[Атлетико Минейро]]мен» жарты жылдық келісімшартқа отырады<ref>{{cite web|url=http://www.atletico.com.br/noticias/?p=11677|title=Ronaldinho é Galo|publisher=Site oficial do Clube Atlético Mineiro|lang=pt|date=4.06.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMGUC6Z|archivedate=2012-06-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.atletico.com.br/noticias/?p=11682|title=Presidente Alexandre Kalil comenta contratação de Ronaldinho Gaúcho|publisher=Site oficial do Clube Atlético Mineiro|lang=pt|date=4.06.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMGxO8X|archivedate=2012-06-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/schneller-wechsel-ronaldinho-heuert-bei-atletico-mineiro-an-/news/anzeigen_92520.html|title=Schneller Wechsel: Ronaldinho heuert bei Atlético Mineiro an|publisher=transfermarkt.de|lang=de|date=5.05.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMHOkon|archivedate=2012-06-25}}</ref>. 2015 жылы карьерасын аяқтады. === Ұлттық құрама === [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылы әлем чемпионатына]] қатысып, бес кездесуде екі гол соқты. Тұңғыш голын топтық кезеңнің екінші турында [[Қытай Ұлттық футбол құрамасы|Қытай]] қақпасына енгізді, ал ширек финалда [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англияның]] қақпасына керемет гол соқты, қапталдан айып добын орындап, допты қақпаға тікелей бағыттады, доғаша иіліп ұшқан доп алыс бұрышқа күмп берді. Бұл турнирде Бразилия құрамасы әлем чемпионы атанды. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатында]] Роналдиньо онша жарқырай алмады, құрама ширек финалда [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франциядан]] ұтылып қалды. Роналдиньо бұдан кейін әлем чемпионатына қатысқан жоқ. == Жетiстектерi == === Клубтық === {{flagicon|Brazil}} '''«[[Гремио]]<nowiki/>».''' * Риу-Гранди-ду-Сул штатының Чемпионы: 1999. * Сул-Минас Кубогының иегері: 1999. {{flagicon|France}} '''«Пари Сен-Жермен»''' * Интертото кубогының иегері: 2001. {{flagicon|Spain}} '''«[[Барселона (футбол клубы)|Барселона»]]'''. * Испанияның Чемпионы (2): 2005, 2006. * Испания Суперкубогының иегері: (2): 2005, 2006. * Чемпиондар Лигасының жеңімпаздары: 2006. {{flagicon|Italy}} '''«[[Милан (футбол клубы)|Милан]]<nowiki/>»'''. * Италия Чемпионы: 2010/11 * Италия чемпионатының қола жүлдегері (2) : 2008/09, 2009/10 {{flagicon|Brazil}} '''«[[Фламенго]]<nowiki/>»'''. * Гуанабара Кубогының иегері: 2011. * Рио Кубогының иегері: 2011. * Рио-де-Жанейро штатының чемпионы: 2011. {{flagicon|Brazil}} '''Бразилия құрамасы'''. * Әлем чемпионы (17 жасқа дейінгілер арасында): 1997. * Америка Кубогының иегері: 1999. * Әлем Чемпионы: 2002. * Конфедерация Кубогының иегері: 2005. * Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 2008. * Роки Кубогының иегері: 2011. === Жеке === * Риу-Гранди-ду-Сул штатының чемпионатында ең үздік сұрмерген: 1999 (15 гол). * Конфедерация Кубогында ең үздік сұрмерген: 1999 (6 гол). * Конфедерация Кубогының үздік ойыншысы: 1999. * Бразилиядағы «күміс доптың» иегері: 2000. * Әлем чемпионатының символикалық құрамасына кіреді: 2002. * Испания чемпионатының үздік ойыншысы: 2004. * Трофей ЕФЕ иегері (Үздік оңтүстікамерикалық Испания чемпионатындағы): 2004. * ФИФАның жыл ойыншысы: 2004, 2005 * World Soccer версиясы бойынша жыл ойыншысы: 2004, 2005. * France Football анықтағыны бойынша үздік ойыншы. «Алтын дотың» иегері.2005. * УЕФАның үздік шабуылшысы: 2005. * Onze версиясы бойынша Әлемнің үздік ойыншысы: 2005. * УЕФАның клубтық ойыншы дәрежесі: 2006. * ФИФПРО версиясы бойынша үздік футболшы: 2005, 2006. * ФИФПРОның символикалық құрамасына енді: 2005, 2006, 2007. * Италия чемпионатында үздік пас беруші: 2009/10 (15 пас) * Рио-де-Жанейро штатының символикалық құрамына енді: 2011. * Бразилия чемпионатының символикалық құрамына енді: 2011. ==Дереккөздер== <references/> == Сiлтемелер == {{commonscat|Ronaldinho}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html Роналдиньо Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html?type=photo Фотохроника Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html?type=stat Статистика Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://atletico.com.br/site/time/profissional_detalhe_foto/218 Профиль «Атлетико Минейро» ресми сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014230936/http://www.atletico.com.br/site/time/profissional_detalhe_foto/218 |date=2013-10-14 }} {{ref-pt}} * [http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_06-07/plantilla/jugadors/ronaldinho.html Профиль «Барселона» ресми сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603064634/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_06-07/plantilla/jugadors/ronaldinho.html |date=2010-06-03 }} {{ref-en}} * [http://futpedia.globo.com/jogadores/ronaldinho-gaucho Футпедии сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328214402/http://futpedia.globo.com/jogadores/ronaldinho-gaucho |date=2010-03-28 }} [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Гремио ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] i75cst7ibdvldpmhwrbrylfznkii5qf 3578907 3578900 2026-04-08T12:13:33Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Карьерасы */ 3578907 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Роналдиньо |толық аты = Роналдо де Ассис Морейра |лақап аты = ''Ронни'' (Ronni) |сурет = Ronaldinho061115.jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 21.3.1980 |туған жері = [[Порту-Алегри]], [[Бразилия]] |азаматтығы = {{BRA}} |бойы = 182 [[см]] |салмағы = 80 |позиция = Шабылдаушы [[жартылай қорғаушы]]<br /> [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = клубсыз |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1987—1991| {{flagicon|Brazil}} Ланжендонк| |1991—1995| {{flagicon|Brazil}} Белу-Оризонти| |1995—1998| {{flagicon|Brazil}} [[Гремио]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1998—2001| {{flagicon|Brazil}} [[Гремио]] |52 (21) |2001—2003| {{flagicon|France}} [[Пари Сен-Жермен]]|55 (17) |2003—2008|{{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|145 (70) |2008—2011|{{flagicon|Italy}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|76 (20) |2011—2012|{{flagicon|Brazil}} [[Фламенго]]|33 (15) |2012—2014|{{flagicon|Brazil}} [[Атлетико Минейро]]| 32 (9) |2014—2015|{{flagicon|Mexico}} [[Керетаро]]|25 (8) |2015|{{flagicon|Brazil}} [[Флуминенсе]]|7 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1999—2013|{{flagicon|Brazil}} [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]|97 (33) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 2012 ж. қарашаның 13 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 2012 ж. қарашаның 13 }} '''Роналдо де Ассис Морейра''' ({{lang-pt|Ronaldo de Assis Moreira}}; [[21 наурыз]] [[1980 жыл|1980]], [[Порту-Алегри]], [[Риу-Гранди-ду-Сул]] штаты) — бразилиялық футболшы, «[[Атлетико Минейро]]» және Бразилия ұлттық құрамасының шабуылдаушы, [[жартылай қорғаушы]] және шабуылшы ойнады. 1 дүркін «Алтын доп» иегері, [[ФИФА 100]] тізіміне іліккен. == Карьерасы == === Клубтық === Роналдиньо [[1980 жыл|1980]] жылы [[21 наурыз]]да Сан-Лукас перзентханасында, [[Порту-Алегри]] қаласында, [[Риу-Гранди-ду-Сул]] штатында, отбасындағы үшінші бала болып дүние есігін ашады<ref name="fc-barcelone.com">[http://www.fc-barcelone.com/ronaldinhobio1.htm Ronaldinho > Biographie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123020034/http://fc-barcelone.com/ronaldinhobio1.htm |date=2010-11-23 }}</ref>. Анасы Дон Мигуэлина саудагер және де медбикелікке де қабілеті болған<ref name="ronaldinhogaucho-video">[http://www.ronaldinhogaucho-videos.com/FR/pages/carriere-ronaldinho-gaucho.php Ronaldinhogaucho videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509232204/http://www.ronaldinhogaucho-videos.com/FR/pages/carriere-ronaldinho-gaucho.php |date=2015-05-09 }}</ref>. Әкесі Жуан да Силва Морейра «[[Гремио]]» футбол клубының тұрағында қарауыл болып қызмет атқарған. Әкесі жергілікті жанкүйерлерден құрылған «[[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]]<nowiki/>» командасының сапында ойнады<ref>[http://archiviostorico.gazzetta.it/2008/luglio/18/Dieci_cose_Ronnie_Little_Italy_ga_10_080718017.shtml Dieci cose su Ronnie Da Little Italy in poi]</ref>. Яғни Роналдиньоның футболға деген қызығушылығын оятқан және де алғашқы ұстазы есебінде көше футболына апарып, бағыт-бағдар беріп жүрген әкесі болған. Қара бала, футболдың айналасындағылардың бәрін таңқалдырады. Үлкен футболға аяқ баспас бұрын, шағын футболдың добын теуіп жүрген Роналдиньо, 13 жасында «[[Белу-Оризонти]]» клубының сапында жергілікті командаға қарсы болған ойында 23 гол соғады. Көргендер осынау талантты баланың шеберлігіне таңданыстарын жасырып қалмайды<ref>[http://www.fourfourtwo.premiumtv.co.uk/page/Interviews/0,,11442~758106,00.html The Master] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701185807/http://www.fourfourtwo.premiumtv.co.uk/page/Interviews/0%2C%2C11442~758106%2C00.html |date=2007-07-01 }}</ref>. [[1995 жыл|1995]] жылы «Гремионың» жасөспірімдер клубына қабылданып, [[1997 жыл|1997]] жылы клубпен алғашқы келісімшартқа отырады. [[2001 жыл|2001]] жылдың [[15 ақпан]]ында Францияның, «[[Пари Сен-Жермен]]» клубымен қол алысып, бас изесіп келісімге келеді<ref name="ronaldinhogaucho-video"/>. [[Франция]]лық клубтың сапында өзінің өзге қырларын көрсеткен ойыншы, [[2003 жыл|2003]] жылдың [[19 шілде]]сінде әйгілі «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона»]] футбол клубының құрамына қабылданады. «Барселона» сапында жұлдызды ойыншы болады. Маңызды голдар соғады, ұтымды ұтқыр пастар шығарады, ешкімнің ойына кіріп шықпайтын алаңдағы әрекеттерімен ерекше есте қалады. Ронна 2008 жылдың 15 шілдесінде «Барселона» мен қоштасып, [[Италия]]ндық «[[Милан]]ның» жаңа ойыншысы болады. «Милан» сапында жарқыраған жұлдызды сәттері сөне бастайды. Көбінде қосалқы құрамнан шығып жүрді. 2011 жылдың 10 қаңтарында өз Отаны Бразилияға оралып, сол елдегі «Фламенго» клубымен келесім жасасып, қол қояды. Алайда, көп уақыт өтпей Ронна клубтан кетеді. [[2012 жыл|2012]] жылдың [[4 маусым]]ында «[[Атлетико Минейро]]мен» жарты жылдық келісімшартқа отырады<ref>{{cite web|url=http://www.atletico.com.br/noticias/?p=11677|title=Ronaldinho é Galo|publisher=Site oficial do Clube Atlético Mineiro|lang=pt|date=4.06.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMGUC6Z|archivedate=2012-06-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.atletico.com.br/noticias/?p=11682|title=Presidente Alexandre Kalil comenta contratação de Ronaldinho Gaúcho|publisher=Site oficial do Clube Atlético Mineiro|lang=pt|date=4.06.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMGxO8X|archivedate=2012-06-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/schneller-wechsel-ronaldinho-heuert-bei-atletico-mineiro-an-/news/anzeigen_92520.html|title=Schneller Wechsel: Ronaldinho heuert bei Atlético Mineiro an|publisher=transfermarkt.de|lang=de|date=5.05.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMHOkon|archivedate=2012-06-25}}</ref>. 2015 жылы карьерасын аяқтады. === Ұлттық құрама === [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылы әлем чемпионатына]] қатысып, бес кездесуде екі гол соқты. Тұңғыш голын топтық кезеңнің екінші турында [[Қытай Ұлттық футбол құрамасы|Қытай]] қақпасына енгізді, ал ширек финалда [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англияның]] қақпасына керемет гол соқты, қапталдан айып добын орындап, допты қақпаға тікелей бағыттады, доғаша иіліп ұшқан доп алыс бұрышқа күмп берді. Бұл турнирде Бразилия құрамасы әлем чемпионы атанды. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатында]] Роналдиньо онша жарқырай алмады, құрама ширек финалда [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франциядан]] ұтылып қалды. Роналдиньо бұдан кейін әлем чемпионатына қатысқан жоқ. == Жетiстектерi == === Клубтық === {{flagicon|Brazil}} '''«[[Гремио]]<nowiki/>».''' * Риу-Гранди-ду-Сул штатының Чемпионы: 1999. * Сул-Минас Кубогының иегері: 1999. {{flagicon|France}} '''«Пари Сен-Жермен»''' * Интертото кубогының иегері: 2001. {{flagicon|Spain}} '''«[[Барселона (футбол клубы)|Барселона»]]'''. * Испанияның Чемпионы (2): 2005, 2006. * Испания Суперкубогының иегері: (2): 2005, 2006. * Чемпиондар Лигасының жеңімпаздары: 2006. {{flagicon|Italy}} '''«[[Милан (футбол клубы)|Милан]]<nowiki/>»'''. * Италия Чемпионы: 2010/11 * Италия чемпионатының қола жүлдегері (2) : 2008/09, 2009/10 {{flagicon|Brazil}} '''«[[Фламенго]]<nowiki/>»'''. * Гуанабара Кубогының иегері: 2011. * Рио Кубогының иегері: 2011. * Рио-де-Жанейро штатының чемпионы: 2011. {{flagicon|Brazil}} '''Бразилия құрамасы'''. * Әлем чемпионы (17 жасқа дейінгілер арасында): 1997. * Америка Кубогының иегері: 1999. * Әлем Чемпионы: 2002. * Конфедерация Кубогының иегері: 2005. * Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 2008. * Роки Кубогының иегері: 2011. === Жеке === * Риу-Гранди-ду-Сул штатының чемпионатында ең үздік сұрмерген: 1999 (15 гол). * Конфедерация Кубогында ең үздік сұрмерген: 1999 (6 гол). * Конфедерация Кубогының үздік ойыншысы: 1999. * Бразилиядағы «күміс доптың» иегері: 2000. * Әлем чемпионатының символикалық құрамасына кіреді: 2002. * Испания чемпионатының үздік ойыншысы: 2004. * Трофей ЕФЕ иегері (Үздік оңтүстікамерикалық Испания чемпионатындағы): 2004. * ФИФАның жыл ойыншысы: 2004, 2005 * World Soccer версиясы бойынша жыл ойыншысы: 2004, 2005. * France Football анықтағыны бойынша үздік ойыншы. «Алтын дотың» иегері.2005. * УЕФАның үздік шабуылшысы: 2005. * Onze версиясы бойынша Әлемнің үздік ойыншысы: 2005. * УЕФАның клубтық ойыншы дәрежесі: 2006. * ФИФПРО версиясы бойынша үздік футболшы: 2005, 2006. * ФИФПРОның символикалық құрамасына енді: 2005, 2006, 2007. * Италия чемпионатында үздік пас беруші: 2009/10 (15 пас) * Рио-де-Жанейро штатының символикалық құрамына енді: 2011. * Бразилия чемпионатының символикалық құрамына енді: 2011. ==Дереккөздер== <references/> == Сiлтемелер == {{commonscat|Ronaldinho}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html Роналдиньо Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html?type=photo Фотохроника Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html?type=stat Статистика Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://atletico.com.br/site/time/profissional_detalhe_foto/218 Профиль «Атлетико Минейро» ресми сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014230936/http://www.atletico.com.br/site/time/profissional_detalhe_foto/218 |date=2013-10-14 }} {{ref-pt}} * [http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_06-07/plantilla/jugadors/ronaldinho.html Профиль «Барселона» ресми сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603064634/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_06-07/plantilla/jugadors/ronaldinho.html |date=2010-06-03 }} {{ref-en}} * [http://futpedia.globo.com/jogadores/ronaldinho-gaucho Футпедии сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328214402/http://futpedia.globo.com/jogadores/ronaldinho-gaucho |date=2010-03-28 }} [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Гремио ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] 88m5r6kr150uacsas8orxstohrqlghu 3578910 3578907 2026-04-08T12:14:27Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Клубтық */ 3578910 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Роналдиньо |толық аты = Роналдо де Ассис Морейра |лақап аты = ''Ронни'' (Ronni) |сурет = Ronaldinho061115.jpg |сурет ені = |атауы = |туған күні = 21.3.1980 |туған жері = [[Порту-Алегри]], [[Бразилия]] |азаматтығы = {{BRA}} |бойы = 182 [[см]] |салмағы = 80 |позиция = Шабылдаушы [[жартылай қорғаушы]]<br /> [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = клубсыз |номері = |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1987—1991| {{flagicon|Brazil}} Ланжендонк| |1991—1995| {{flagicon|Brazil}} Белу-Оризонти| |1995—1998| {{flagicon|Brazil}} [[Гремио]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1998—2001| {{flagicon|Brazil}} [[Гремио]] |52 (21) |2001—2003| {{flagicon|France}} [[Пари Сен-Жермен]]|55 (17) |2003—2008|{{flagicon|Spain}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|145 (70) |2008—2011|{{flagicon|Italy}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|76 (20) |2011—2012|{{flagicon|Brazil}} [[Фламенго]]|33 (15) |2012—2014|{{flagicon|Brazil}} [[Атлетико Минейро]]| 32 (9) |2014—2015|{{flagicon|Mexico}} [[Керетаро]]|25 (8) |2015|{{flagicon|Brazil}} [[Флуминенсе]]|7 (0) }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1999—2013|{{flagicon|Brazil}} [[Бразилия Ұлттық футбол құрамасы|Бразилия]]|97 (33) }} |ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту = 2012 ж. қарашаның 13 |ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту = 2012 ж. қарашаның 13 }} '''Роналдо де Ассис Морейра''' ({{lang-pt|Ronaldo de Assis Moreira}}; [[21 наурыз]] [[1980 жыл|1980]], [[Порту-Алегри]], [[Риу-Гранди-ду-Сул]] штаты) — бразилиялық футболшы, «[[Атлетико Минейро]]» және Бразилия ұлттық құрамасының шабуылдаушы, [[жартылай қорғаушы]] және шабуылшы ойнады. 1 дүркін «Алтын доп» иегері, [[ФИФА 100]] тізіміне іліккен. == Карьерасы == === Клубтық === Роналдиньо [[1980 жыл|1980]] жылы [[21 наурыз]]да Сан-Лукас перзентханасында, [[Порту-Алегри]] қаласында, [[Риу-Гранди-ду-Сул]] штатында, отбасындағы үшінші бала болып дүние есігін ашады<ref name="fc-barcelone.com">[http://www.fc-barcelone.com/ronaldinhobio1.htm Ronaldinho > Biographie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123020034/http://fc-barcelone.com/ronaldinhobio1.htm |date=2010-11-23 }}</ref>. Анасы Дон Мигуэлина саудагер және де медбикелікке де қабілеті болған<ref name="ronaldinhogaucho-video">[http://www.ronaldinhogaucho-videos.com/FR/pages/carriere-ronaldinho-gaucho.php Ronaldinhogaucho videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509232204/http://www.ronaldinhogaucho-videos.com/FR/pages/carriere-ronaldinho-gaucho.php |date=2015-05-09 }}</ref>. Әкесі Жуан да Силва Морейра «[[Гремио]]» футбол клубының тұрағында қарауыл болып қызмет атқарған. Әкесі жергілікті жанкүйерлерден құрылған «[[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]]<nowiki/>» командасының сапында ойнады<ref>[http://archiviostorico.gazzetta.it/2008/luglio/18/Dieci_cose_Ronnie_Little_Italy_ga_10_080718017.shtml Dieci cose su Ronnie Da Little Italy in poi]</ref>. Яғни Роналдиньоның футболға деген қызығушылығын оятқан және де алғашқы ұстазы есебінде көше футболына апарып, бағыт-бағдар беріп жүрген әкесі болған. Қара бала, футболдың айналасындағылардың бәрін таңқалдырады. Үлкен футболға аяқ баспас бұрын, шағын футболдың добын теуіп жүрген Роналдиньо, 13 жасында «[[Белу-Оризонти]]» клубының сапында жергілікті командаға қарсы болған ойында 23 гол соғады. Көргендер осынау талантты баланың шеберлігіне таңданыстарын жасырып қалмайды<ref>[http://www.fourfourtwo.premiumtv.co.uk/page/Interviews/0,,11442~758106,00.html The Master] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701185807/http://www.fourfourtwo.premiumtv.co.uk/page/Interviews/0%2C%2C11442~758106%2C00.html |date=2007-07-01 }}</ref>. [[1995 жыл|1995]] жылы «Гремионың» жасөспірімдер клубына қабылданып, [[1997 жыл|1997]] жылы клубпен алғашқы келісімшартқа отырады. [[2001 жыл|2001]] жылдың [[15 ақпан]]ында Францияның, «[[Пари Сен-Жермен]]» клубымен қол алысып, бас изесіп келісімге келеді<ref name="ronaldinhogaucho-video"/>. [[Франция]]лық клубтың сапында өзінің өзге қырларын көрсеткен ойыншы, [[2003 жыл|2003]] жылдың [[19 шілде]]сінде әйгілі «[[Барселона (футбол клубы)|Барселона»]] футбол клубының құрамына қабылданады. «Барселона» сапында жұлдызды ойыншы болады. Маңызды голдар соғады, ұтымды ұтқыр пастар шығарады, ешкімнің ойына кіріп шықпайтын алаңдағы әрекеттерімен ерекше есте қалады. Ронна 2008 жылдың 15 шілдесінде «Барселона» мен қоштасып, [[Италия]]ндық «[[Милан]]ның» жаңа ойыншысы болады. «Милан» сапында жарқыраған жұлдызды сәттері сөне бастайды. Көбінде қосалқы құрамнан шығып жүрді. 2011 жылдың 10 қаңтарында өз Отаны Бразилияға оралып, сол елдегі «Фламенго» клубымен келесім жасасып, қол қояды. Алайда, көп уақыт өтпей Ронни клубтан кетеді. [[2012 жыл|2012]] жылдың [[4 маусым]]ында «[[Атлетико Минейро]]мен» жарты жылдық келісімшартқа отырады<ref>{{cite web|url=http://www.atletico.com.br/noticias/?p=11677|title=Ronaldinho é Galo|publisher=Site oficial do Clube Atlético Mineiro|lang=pt|date=4.06.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMGUC6Z|archivedate=2012-06-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.atletico.com.br/noticias/?p=11682|title=Presidente Alexandre Kalil comenta contratação de Ronaldinho Gaúcho|publisher=Site oficial do Clube Atlético Mineiro|lang=pt|date=4.06.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMGxO8X|archivedate=2012-06-25}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.de/de/schneller-wechsel-ronaldinho-heuert-bei-atletico-mineiro-an-/news/anzeigen_92520.html|title=Schneller Wechsel: Ronaldinho heuert bei Atlético Mineiro an|publisher=transfermarkt.de|lang=de|date=5.05.2012|accessdate=5 Juny 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/68gMHOkon|archivedate=2012-06-25}}</ref>. 2015 жылы карьерасын аяқтады. === Ұлттық құрама === [[Футболдан 2002 жылғы әлем біріншілігі|2002 жылы әлем чемпионатына]] қатысып, бес кездесуде екі гол соқты. Тұңғыш голын топтық кезеңнің екінші турында [[Қытай Ұлттық футбол құрамасы|Қытай]] қақпасына енгізді, ал ширек финалда [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англияның]] қақпасына керемет гол соқты, қапталдан айып добын орындап, допты қақпаға тікелей бағыттады, доғаша иіліп ұшқан доп алыс бұрышқа күмп берді. Бұл турнирде Бразилия құрамасы әлем чемпионы атанды. [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі|2006 жылғы әлем чемпионатында]] Роналдиньо онша жарқырай алмады, құрама ширек финалда [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франциядан]] ұтылып қалды. Роналдиньо бұдан кейін әлем чемпионатына қатысқан жоқ. == Жетiстектерi == === Клубтық === {{flagicon|Brazil}} '''«[[Гремио]]<nowiki/>».''' * Риу-Гранди-ду-Сул штатының Чемпионы: 1999. * Сул-Минас Кубогының иегері: 1999. {{flagicon|France}} '''«Пари Сен-Жермен»''' * Интертото кубогының иегері: 2001. {{flagicon|Spain}} '''«[[Барселона (футбол клубы)|Барселона»]]'''. * Испанияның Чемпионы (2): 2005, 2006. * Испания Суперкубогының иегері: (2): 2005, 2006. * Чемпиондар Лигасының жеңімпаздары: 2006. {{flagicon|Italy}} '''«[[Милан (футбол клубы)|Милан]]<nowiki/>»'''. * Италия Чемпионы: 2010/11 * Италия чемпионатының қола жүлдегері (2) : 2008/09, 2009/10 {{flagicon|Brazil}} '''«[[Фламенго]]<nowiki/>»'''. * Гуанабара Кубогының иегері: 2011. * Рио Кубогының иегері: 2011. * Рио-де-Жанейро штатының чемпионы: 2011. {{flagicon|Brazil}} '''Бразилия құрамасы'''. * Әлем чемпионы (17 жасқа дейінгілер арасында): 1997. * Америка Кубогының иегері: 1999. * Әлем Чемпионы: 2002. * Конфедерация Кубогының иегері: 2005. * Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 2008. * Роки Кубогының иегері: 2011. === Жеке === * Риу-Гранди-ду-Сул штатының чемпионатында ең үздік сұрмерген: 1999 (15 гол). * Конфедерация Кубогында ең үздік сұрмерген: 1999 (6 гол). * Конфедерация Кубогының үздік ойыншысы: 1999. * Бразилиядағы «күміс доптың» иегері: 2000. * Әлем чемпионатының символикалық құрамасына кіреді: 2002. * Испания чемпионатының үздік ойыншысы: 2004. * Трофей ЕФЕ иегері (Үздік оңтүстікамерикалық Испания чемпионатындағы): 2004. * ФИФАның жыл ойыншысы: 2004, 2005 * World Soccer версиясы бойынша жыл ойыншысы: 2004, 2005. * France Football анықтағыны бойынша үздік ойыншы. «Алтын дотың» иегері.2005. * УЕФАның үздік шабуылшысы: 2005. * Onze версиясы бойынша Әлемнің үздік ойыншысы: 2005. * УЕФАның клубтық ойыншы дәрежесі: 2006. * ФИФПРО версиясы бойынша үздік футболшы: 2005, 2006. * ФИФПРОның символикалық құрамасына енді: 2005, 2006, 2007. * Италия чемпионатында үздік пас беруші: 2009/10 (15 пас) * Рио-де-Жанейро штатының символикалық құрамына енді: 2011. * Бразилия чемпионатының символикалық құрамына енді: 2011. ==Дереккөздер== <references/> == Сiлтемелер == {{commonscat|Ronaldinho}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html Роналдиньо Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html?type=photo Фотохроника Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://www.sports.ru/tags/1363902.html?type=stat Статистика Sports.ru сайтада] {{ref-ru}} * [http://atletico.com.br/site/time/profissional_detalhe_foto/218 Профиль «Атлетико Минейро» ресми сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014230936/http://www.atletico.com.br/site/time/profissional_detalhe_foto/218 |date=2013-10-14 }} {{ref-pt}} * [http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_06-07/plantilla/jugadors/ronaldinho.html Профиль «Барселона» ресми сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603064634/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_06-07/plantilla/jugadors/ronaldinho.html |date=2010-06-03 }} {{ref-en}} * [http://futpedia.globo.com/jogadores/ronaldinho-gaucho Футпедии сайтада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328214402/http://futpedia.globo.com/jogadores/ronaldinho-gaucho |date=2010-03-28 }} [[Санат:Бразилия футболшылары]] [[Санат:Гремио ФК ойыншылары]] [[Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары]] [[Санат:Барселона ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан әлем чемпиондары]] [[Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] m7a7kt30vjyawyp9hzuybfddxyvznm4 10 478912 3579200 3526122 2026-04-09T04:50:37Z Kvazimodo 124458 қате 3579200 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = style |image = [[File:Gnome globe current event.svg|42px|alt=Clock over a larger globe]] |text = Кестедегі статистикалық мәліметтер [[:c:Data:Wikipedia statistics/data.tab]]‎ [[Уикипедия:Боттар|бот]] арқылы күн сайын автоматты жаңартылатын дерегінен алынған.<br> (<span class="plainlinks">[{{fullurl:c:Data:Wikipedia statistics/data.tab|diff=cur}} Соңғы жаңартылуы]</span>) |text-small = }} {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="width:100%; background: #fff; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: right" class="sortable" |- ! {{comment|Орны|Мақала саны бойынша Уикипедияның барлық тіл бөлімдері арасындағы орны}} ! {{comment|[[Уикипедия]]<br/>бөлімдері|Уикипедияның түркі тілдеріндегі бөлімдері}} ! {{comment|Уики|Уикипедия бөлімінің коды}} ! Ашылған<br/>жылы ! [[Уикипедия:Мақала|Мақалалар]] ! {{comment|Беттер|Барлық беттер саны мақала, мақала емес беттер}} ! {{comment|Өңдемелер|Барлық өңдеулер саны}} ! [[Уикипедия:Администраторлар|Админ]] ! [[Уикипедия:Тіркелу|{{comment|Қатысушылар|Тіркелген қатысушылар}}]] ! {{comment|Белсенді<br/>қатысушылар|Cоңғы 30 күнде қандай да бір іс-әрекет жасаған қатысушылар}} ! {{comment|Медиа<br/>файлдар|Жүктелген файлдар}} ! [[Уикипедия:Тереңдік|Тереңдігі]] |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|tr}}]] | [[Түрікше Уикипедия|Түрікше]] | [[:tr:|tr]] | [[2002]] | [[:tr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|tr|N}}]] | [[:tr:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tr|N}}]] | [[:tr:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|tr|N}}]] | {{Тереңдік|tr}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|tt}}]] | [[Татарша Уикипедия|Татарша]] | [[:tt:|tt]] | [[2003]] | [[:tt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|tt|N}}]] | [[:tt:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tt|N}}]] | [[:tt:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|tt|N}}]] | {{Тереңдік|tt}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|uz}}]] | [[Өзбекше Уикипедия|Өзбекше]] | [[:uz:|uz]] | [[2004]] | [[:uz:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|uz|N}}]] | [[:uz:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|uz|N}}]] | [[:uz:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|uz|N}}]] | {{Тереңдік|uz}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|azb}}]] | [[Оңтүстік Әзербайжанша Уикипедия|Оңтүстік <br/>Әзербайжанша]] | [[:azb:|azb]] | [[2015]] | [[:azb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|azb|N}}]] | [[:azb:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|azb|N}}]] | [[:azb:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|azb|N}}]] | {{Тереңдік|azb}} |- |style="background:#dcffd6"| [[УП:УТ| {{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|kk}}]] |style="background:#dcffd6"| [[Қазақша Уикипедия|Қазақша]] |style="background:#dcffd6"| [[Басты бет|kk]] |style="background:#dcffd6"| [[2002]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Statistics|{{NUMBEROFPAGES}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Statistics|{{NUMBEROFEDITS}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Listadmins|{{NUMBEROFADMINS}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Listusers|{{NUMBEROFUSERS}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:ActiveUsers|{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}]] |style="background:#dcffd6"| [[:kk:Арнайы:Imagelist|{{NUMBEROFFILES}}]] |style="background:#dcffd6"| {{Тереңдік|kk}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|az}}]] | [[Әзербайжанша Уикипедия|Әзербайжанша]] | [[:az:|az]] | [[2004]] | [[:az:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|az|N}}]] | [[:az:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|az|N}}]] | [[:az:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|az|N}}]] | [[:az:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|az|N}}]] | [[:az:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|az|N}}]] | [[:az:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|az|N}}]] | [[:az:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|az|N}}]] | {{Тереңдік|az}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|ky}}]] | [[Қырғызша Уикипедия|Қырғызша]] | [[:ky:|ky]] | [[2002]] | [[:ky:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|ky|N}}]] | [[:ky:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ky|N}}]] | [[:ky:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|ky|N}}]] | {{Тереңдік|ky}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|ba}}]] | [[Башқұртша Уикипедия|Башқұртша]] | [[:ba:|ba]] | [[2005]] | [[:ba:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|ba|N}}]] | [[:ba:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ba|N}}]] | [[:ba:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|ba|N}}]] | {{Тереңдік|ba}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|cv}}]] | [[Чувашша Уикипедия|Чувашша]] | [[:cv:|cv]] | [[2004]] | [[:cv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|cv|N}}]] | [[:cv:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|cv|N}}]] | [[:cv:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|cv|N}}]] | {{Тереңдік|cv}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|crh}}]] | [[Қырым-татарша Уикипедия|Қырым-<br/>татарша]] | [[:crh:|crh]] | [[2008]] | [[:crh:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|crh|N}}]] | [[:crh:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|crh|N}}]] | [[:crh:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|crh|N}}]] | {{Тереңдік|crh}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|sah}}]] | [[Сахаша Уикипедия|Сахаша]] | [[:sah:|sah]] | [[2008]] | [[:sah:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|sah|N}}]] | [[:sah:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|sah|N}}]] | [[:sah:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|sah|N}}]] | {{Тереңдік|sah}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|kaa}}]] | [[Қарақалпақша Уикипедия|Қарақалпақша]] | [[:kaa:|kaa]] | [[2008]] | [[:kaa:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|kaa|N}}]] | [[:kaa:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|kaa|N}}]] | {{Тереңдік|kaa}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|ug}}]] | [[Ұйғырша Уикипедия|Ұйғырша]] | [[:ug:|ug]] | [[2003]] | [[:ug:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|ug|N}}]] | [[:ug:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|ug|N}}]] | [[:ug:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|ug|N}}]] | {{Тереңдік|ug}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|tk}}]] | [[Түрікменше Уикипедия|Түрікменше]] | [[:tk:|tk]] | [[2004]] | [[:tk:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|tk|N}}]] | [[:tk:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tk|N}}]] | [[:tk:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|tk|N}}]] | {{Тереңдік|tk}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|tyv}}]] | [[Тываша Уикипедия|Тыва]] | [[:tyv:|tyv]] | [[2013]] | [[:tyv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|tyv|N}}]] | [[:tyv:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|tyv|N}}]] | {{Тереңдік|tyv}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|gag}}]] | [[Ғағауызша Уикипедия|Ғағауызша]] | [[:gag:|gag]] | [[2010]] | [[:gag:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|gag|N}}]] | [[:gag:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|gag|N}}]] | [[:gag:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|gag|N}}]] | {{Тереңдік|gag}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|krc}}]] | [[Қарашай-балқарша Уикипедия|Қарашай-<br/>балқарша]] | [[:krc:|krc]] | [[2010]] | [[:krc:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|krc|N}}]] | [[:krc:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|krc|N}}]] | [[:krc:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|krc|N}}]] | {{Тереңдік|krc}} |- | [[УП:УТ|{{Үлгі:Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|alt}}]] | [[Алтайша Уикипедия|Алтайша]] | [[:alt:|alt]] | [[2021]] | [[:alt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|ARTICLES|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|PAGES|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Statistics|{{NUMBEROF|EDITS|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Listadmins|{{NUMBEROF|ADMINS|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Listusers|{{NUMBEROF|USERS|alt|N}}]] | [[:alt:Special:ActiveUsers|{{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|alt|N}}]] | [[:alt:Special:Imagelist|{{NUMBEROF|FILES|alt|N}}]] | {{Тереңдік|alt}} |- |colspan="4" |<center>{{comment|{{color|red|Барлығының қосынды көрсеткіші}}|Түркі тілдеріндегі Уикипедия бөлімдерінің қосынды көрсеткіші}}</center> |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|ARTICLES|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|PAGES|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|EDITS|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|ADMINS|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|USERS|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|ACTIVEUSERS|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{formatnum:{{#expr:{{NUMBEROFGROUP|FILES|trk}}}}}}}} |{{color|red|{{comment|{{GROUPDEPTH|trk}}|Түркі тілді Уикипедиялардың орташа тереңдігі}}}} |- |} <noinclude>{{Wikistats}}</noinclude> nhr1fgtwdaau8kdp2p0qe58bht5tmlo 0 481731 3579196 2975111 2026-04-09T04:47:50Z ~2026-21764-38 179640 3579196 wikitext text/x-wiki {{Басылым |Атауы = Өзіме сабақ |Түпнұсқа атауы = |Басқа атаулары = |Сурет = |Ені = |Сурет атауы = |Авторы = [[Кемел Мырзакелді|К. Мырзакелді]] |Жанры = |Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Түпнұсқаның шыққан уақыты = |Аудармашы = |Безендірген = |Сериясы = |Баспасы = «Нұра-Астана», [[Астана]] |Шыққан уақыты = [[2011 жыл]] |Беттері = 384 |Типі = |Алдыңғы = |Келесі = |isbn = 978-601-7101-33-6<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref> |Lib = |Уикикітап = |Қосымша ақпарат = жазушының ой-иірімдерінен }} '''Өзіме сабақ''' — [[2011 жыл]]ы [[Астана]] қаласы «Нұра-Астана» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — [[Кемел Мырзакелді|К. Мырзакелді]]. Беттер саны — 384.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-7101-33-6&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-7101-33-6|978-601-7101-33-6]].<ref name=ISBN /> == Қысқаша мазмұны == {{quotation|Қазақстан Жазушылыр одағының мүшесі, экономикалық ғылымдарының докторы, профессор М. Кемалдың бұл кітабына бұрын жарияланбаған еңбектері енгізілген. Кітапта көне үнді даналығы «Панчатантраның» үзінділері қазақшаға аударылған және көне философтардың ішінде даналығы жағынан әрі ақын, әрі көсемсөзші, әрі философ ретінде аты тарихта қалған белгілі тұлға Итальяндық Луций Анней Сенеканың, орыстың ұлы жазушысы Толстойдың өмірі мен шығармашылығы жайында еңбектер бар. «Ақселеу асуы» атты жазушы, этнограф-ғалым А. Сейдімбектің өзі құраст., артына мұра етіп қалдырған 6 томдық шығармалар жинағына шолу жасап, Ақселеудің интеллектін, ішкі дүниесін, парасаты мен пайымын, философиясын елге танытуға арналғаншығармасы бар.|}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]] * [[ISBN]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121010911/http://www.bookchamber.kz/ |date=2012-11-21 }} {{book-stub}} {{Қазақстан кітап палатасы}} [[Санат:Қазақша кітаптар]] [[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]] [[Санат:Нұра-Астана баспасының кітаптары]] 12z8mazmsyp5t34ubzsdvtmn5jk6kba 3579391 3579196 2026-04-09T06:25:22Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-21764-38|~2026-21764-38]] ([[User talk:~2026-21764-38|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2975111 wikitext text/x-wiki {{Басылым |Атауы = Өзіме сабақ |Түпнұсқа атауы = |Басқа атаулары = |Сурет = |Ені = |Сурет атауы = |Авторы = [[Кемел Мырзакелді|К. Мырзакелді]] |Жанры = |Тілі = [[Қазақ тілі|қазақша]] |Түпнұсқаның шыққан уақыты = |Аудармашы = |Безендірген = |Сериясы = |Баспасы = «Нұра-Астана», [[Астана]] |Шыққан уақыты = [[2011 жыл]] |Беттері = 384 |Типі = |Алдыңғы = |Келесі = |isbn = 978-601-7101-33-6<ref name=ISBN>[http://www.bookchamber.kz/index.php/ru/-isbn-ismn-issn ISBN, ISMN, ISSN Агенттіктері]</ref> |Lib = |Уикикітап = |Қосымша ақпарат = жазушының ой-иірімдерінен }} '''Өзіме сабақ''' — [[2011 жыл]]ы [[Астана]] қаласы «Нұра-Астана» [[баспа]]сында басылып шыққан [[кітап]]. Кітап авторы/құрастырушысы — [[Кемел Мырзакелді|К. Мырзакелді]]. Беттер саны — 384.<ref>[http://www.bookchamber.kz/index.php/kz/component/search/?searchword=978-601-7101-33-6&ordering=&searchphrase=all «bookchamber.kz» сайтындағы кітаптар базасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]]нан тіркелу кезінде берілген [[ISBN]] нөмірі — [[Арнайы:Кітап_қайнарлары/978-601-7101-33-6|978-601-7101-33-6]].<ref name=ISBN /> == Қысқаша мазмұны == {{quotation|Қазақстан Жазушылыр одағының мүшесі, экономикалық ғылымдарының докторы, профессор М. Кемалдың бұл кітабына бұрын жарияланбаған еңбектері енгізілген. Кітапта көне үнді даналығы «Панчатантраның» үзінділері қазақшаға аударылған және көне философтардың ішінде даналығы жағынан әрі ақын, әрі көсемсөзші, әрі философ ретінде аты тарихта қалған белгілі тұлға итальяндық Луций Анней Сенеканың, орыстың ұлы жазушысы Толстойдың өмірі мен шығармашылығы жайында еңбектер бар. «Ақселеу асуы» атты жазушы, этнограф-ғалым А. Сейдімбектің өзі құраст., артына мұра етіп қалдырған 6 томдық шығармалар жинағына шолу жасап, Ақселеудің интеллектін, ішкі дүниесін, парасаты мен пайымын, философиясын елге танытуға арналғаншығармасы бар.|}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы]] * [[ISBN]] == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bookchamber.kz/ Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121121010911/http://www.bookchamber.kz/ |date=2012-11-21 }} {{book-stub}} {{Қазақстан кітап палатасы}} [[Санат:Қазақша кітаптар]] [[Санат:2011 жылы шыққан кітаптар]] [[Санат:Нұра-Астана баспасының кітаптары]] cvc1ngtenvfaab0urrhbd9yya51ikzp 4 491233 3579507 3578718 2026-04-09T09:00:34Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3579507 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35042]||616||26||18||263||23||3||33917||8||0||168||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2092]||221||6||4||279||7||13||1551||0||4||7||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1275]||70||0||3||6||2||1||1170||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1147]||37||0||0||11||17||0||1071||0||0||11||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 435]||1||0||0||16||3||2||393||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 318]||15||0||7||13||4||1||263||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] m5pdp2iqfl3eidi05uolqunjfgytlm2 4 492279 3578891 3578221 2026-04-08T12:02:28Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3578891 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3227}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1442}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:1312}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}} |- | 4 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:833}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:410}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 6 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:401}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 7 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 8 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:273}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 9 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 10 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:188}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 11 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:142}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 12 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 13 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:111}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 14 || [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] || [[Special:Contributions/Ақжарқын Шыңғысбаева|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Ақжарқын Шыңғысбаева}} |- | 15 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 16 || [[User:Акмарал Т|Акмарал Т]] || [[Special:Contributions/Акмарал Т|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Акмарал Т}} |- | 17 || [[User:Рысмаханов Курманбек|Рысмаханов Курманбек]] || [[Special:Contributions/Рысмаханов Курманбек|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Рысмаханов Курманбек}} |- | 18 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 19 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 20 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:81}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 21 || [[User:Bektenbai Bekzhan|Bektenbai Bekzhan]] || [[Special:Contributions/Bektenbai Bekzhan|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Bektenbai Bekzhan}} |- | 22 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 23 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 24 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 25 || [[User:Рахматулла Нұрқанат|Рахматулла Нұрқанат]] || [[Special:Contributions/Рахматулла Нұрқанат|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Рахматулла Нұрқанат}} |- | 26 || [[User:Ермек Нәзерке Еркінқызы|Ермек Нәзерке Еркінқызы]] || [[Special:Contributions/Ермек Нәзерке Еркінқызы|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Ермек Нәзерке Еркінқызы}} |- | 27 || [[User:Нұрғиса Ажиров|Нұрғиса Ажиров]] || [[Special:Contributions/Нұрғиса Ажиров|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Нұрғиса Ажиров}} |- | 28 || [[User:Мақпал гидролог|Мақпал гидролог]] || [[Special:Contributions/Мақпал гидролог|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Мақпал гидролог}} |- | 29 || [[User:Milenioscuro|Milenioscuro]] || [[Special:Contributions/Milenioscuro|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Milenioscuro}} |- | 30 || [[User:Dilnazavr|Dilnazavr]] || [[Special:Contributions/Dilnazavr|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Dilnazavr}} |- | 31 || [[User:Digital Jetisu|Digital Jetisu]] || [[Special:Contributions/Digital Jetisu|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Digital Jetisu}} |- | 32 || [[User:Керимкулов Батыр|Керимкулов Батыр]] || [[Special:Contributions/Керимкулов Батыр|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Керимкулов Батыр}} |- | 33 || [[User:Gulimaa|Gulimaa]] || [[Special:Contributions/Gulimaa|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Gulimaa}} |- | 34 || [[User:Турсун Ибраев|Турсун Ибраев]] || [[Special:Contributions/Турсун Ибраев|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Турсун Ибраев}} |- | 35 || [[User:Нарбаева Каракоз|Нарбаева Каракоз]] || [[Special:Contributions/Нарбаева Каракоз|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Нарбаева Каракоз}} |- | 36 || [[User:Алдаберген Ұлжан|Алдаберген Ұлжан]] || [[Special:Contributions/Алдаберген Ұлжан|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Алдаберген Ұлжан}} |- | 37 || [[User:QazaqEditor|QazaqEditor]] || [[Special:Contributions/QazaqEditor|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|QazaqEditor}} |- | 38 || [[User:Erkerim1988|Erkerim1988]] || [[Special:Contributions/Erkerim1988|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Erkerim1988}} |- | 39 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}} |- | 40 || [[User:Медеууутоп|Медеууутоп]] || [[Special:Contributions/Медеууутоп|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Медеууутоп}} |- | 41 || [[User:Жәди|Жәди]] || [[Special:Contributions/Жәди|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Жәди}} |- | 42 || [[User:Қуаныш Гүлайым|Қуаныш Гүлайым]] || [[Special:Contributions/Қуаныш Гүлайым|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Қуаныш Гүлайым}} |- | 43 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}} |- | 44 || [[User:ErnatPointmakker|ErnatPointmakker]] || [[Special:Contributions/ErnatPointmakker|{{formatnum:36}}]] || {{Permissions|ErnatPointmakker}} |- | 45 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}} |- | 46 || [[User:Ақмешіт|Ақмешіт]] || [[Special:Contributions/Ақмешіт|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Ақмешіт}} |- | 47 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 48 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 49 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 50 || [[User:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] || [[Special:Contributions/Daniyal.aidarov5|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Daniyal.aidarov5}} |- | 51 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}} |- | 52 || [[User:Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] || [[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ерекешова Жаныгуль}} |- | 53 || [[User:Андрианова Анастасия Антоновна|Андрианова Анастасия Антоновна]] || [[Special:Contributions/Андрианова Анастасия Антоновна|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Андрианова Анастасия Антоновна}} |- | 54 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}} |- | 55 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}} |- | 56 || [[User:Yernur055|Yernur055]] || [[Special:Contributions/Yernur055|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Yernur055}} |- | 57 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Lanananna}} |- | 58 || [[User:Poundgated|Poundgated]] || [[Special:Contributions/Poundgated|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Poundgated}} |- | 59 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Топчикмед}} |- | 60 || [[User:Imambek Onlasyn|Imambek Onlasyn]] || [[Special:Contributions/Imambek Onlasyn|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Imambek Onlasyn}} |- | 61 || [[User:Ruslan.dm|Ruslan.dm]] || [[Special:Contributions/Ruslan.dm|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ruslan.dm}} |- | 62 || [[User:Maktakyz|Maktakyz]] || [[Special:Contributions/Maktakyz|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Maktakyz}} |- | 63 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 64 || [[User:Эльмира 76|Эльмира 76]] || [[Special:Contributions/Эльмира 76|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Эльмира 76}} |- | 65 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}} |- | 66 || [[User:TheWikipedian1250|TheWikipedian1250]] || [[Special:Contributions/TheWikipedian1250|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheWikipedian1250}} |- | 67 || [[User:Айбаса|Айбаса]] || [[Special:Contributions/Айбаса|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Айбаса}} |- | 68 || [[User:Almatoswiki|Almatoswiki]] || [[Special:Contributions/Almatoswiki|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Almatoswiki}} |- | 69 || [[User:Салима Симбаева|Салима Симбаева]] || [[Special:Contributions/Салима Симбаева|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Салима Симбаева}} |- | 70 || [[User:Шеримова Сауле|Шеримова Сауле]] || [[Special:Contributions/Шеримова Сауле|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Шеримова Сауле}} |- | 71 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}} |- | 72 || [[User:Тәжі Томирис|Тәжі Томирис]] || [[Special:Contributions/Тәжі Томирис|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Тәжі Томирис}} |- | 73 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 74 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 75 || [[User:Тұран|Тұран]] || [[Special:Contributions/Тұран|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Тұран}} |- | 76 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 77 || [[User:Фыефытр|Фыефытр]] || [[Special:Contributions/Фыефытр|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Фыефытр}} |- | 78 || [[User:Careful Soul|Careful Soul]] || [[Special:Contributions/Careful Soul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Careful Soul}} |- | 79 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}} |- | 80 || [[User:HiOne'kazakh|HiOne'kazakh]] || [[Special:Contributions/HiOne'kazakh|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|HiOne'kazakh}} |- | 81 || [[User:Erkokshe|Erkokshe]] || [[Special:Contributions/Erkokshe|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Erkokshe}} |- | 82 || [[User:Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] || [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Zhanar Orazaliyeva}} |- | 83 || [[User:Ғауғауррр|Ғауғауррр]] || [[Special:Contributions/Ғауғауррр|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Ғауғауррр}} |- | 84 || [[User:Otepkaliyeva|Otepkaliyeva]] || [[Special:Contributions/Otepkaliyeva|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Otepkaliyeva}} |- | 85 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 86 || [[User:Aizhan Isk|Aizhan Isk]] || [[Special:Contributions/Aizhan Isk|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Aizhan Isk}} |- | 87 || [[User:SpinnerLaserzthe2nd|SpinnerLaserzthe2nd]] || [[Special:Contributions/SpinnerLaserzthe2nd|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|SpinnerLaserzthe2nd}} {{/end}} 1uomgq9py8vdppcdt6cl63alpb1pycc 0 513782 3579078 3215730 2026-04-08T17:49:47Z ~2026-21666-90 179624 Название неправильно было 3579078 wikitext text/x-wiki '''Ибупрофен''' == Фармакологиялық тобы == Қабынуға қарсы және ревматизмге қарсы препараттар, пропион қышқылының туындысы. == Фармакодинамикасы == Ибупрофен ыстықты түсіретін, ауруды басатын және қабынуға қарсы әсері бар пропион қышқылының туындысы. Ибупрофен әсер ету механизмі ең алдымен арахидон қышқылының простагландиндерге, простациклин және тромбоксанға айналуын реттейтін ферменті – циклооксигеназа белсенділігін төмендету есебінен простагландиндер биосинтезін бәсеңдетуге байланысты. Бұл кезде арахидон қышқылыныңциклооксигеназалы метаболизмі жолын қайтымды тежеу нәтижесінде простагландиндер концентрациясын төмендету брадикинин, эндогенді пирогендер, басқа биологиялық белсенді заттардың, оттек радикалдары және азот оксидінің түзілуінің азаюымен қатар жүреді. Қабылдағаннан кейін 30 минуттан соң дене қызуының төмендеуі әсері басталады, оның ең жоғары әсері 3 сағаттан соң байқалады. == Қолданылуы == * Әртүрлі генездегі дене температурасы жағдайында: * Суық тиіп ауырғанда * Жедел респираторлы вирусты жұқпаларда * Тұмауда * Баспада (фарингитте) * Поствакцинальді реакцияларда * Әр түрлі ауыру синдромында: * Тіс ауырғанда, тіс ауыртып шыққанда * Бас ауруы, бас сақинасы * Қимыл-тірек аппаратыныӊ жарақаты салдарынан бұлшықет, буын аурғана * Ортаӊғы құлақ қабынуы кезіндегі құлақ ауруында == Қолдануға болмайтын жағдайлар == * Препараттыӊ қандай да бір құрамдас бөлігіне, сондай-ақ қабынуға қарсы стероидты емес дәрілік препараттарға жоғары сезімталдық * Ацетилсалицил қышқылы және қабынуға қарсы стероидты препараттарды қолданғаннан кейін мұрын бітелуі, тері бөртелері, бронх түйілуініӊ реакциялары сияқты бұрын болған аллергияныӊ қандай да бір симптомдарында * Асқыну кезіндегі асқазан және он екі елі ішектіӊ ойық жара ауруында * Жүктіліктіӊ соӊғы триместрінде * Үш айға дейінгі балаларға <ref>Лекарстенные средства. М.Д. Машковский. Ташкент, 1998</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Дәрілік заттар]] 9zmuc9bgsokhvsjlyj5vvir0dt3mu9a 3579080 3579078 2026-04-08T17:52:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-21666-90|~2026-21666-90]] ([[User talk:~2026-21666-90|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2156064 wikitext text/x-wiki '''Ибуфен''' == Фармакологиялық тобы == Қабынуға қарсы және ревматизмге қарсы препараттар, пропион қышқылының туындысы. == Фармакодинамикасы == Ибупрофен ыстықты түсіретін, ауруды басатын және қабынуға қарсы әсері бар пропион қышқылының туындысы. Ибупрофен әсер ету механизмі ең алдымен арахидон қышқылының простагландиндерге, простациклин және тромбоксанға айналуын реттейтін ферменті – циклооксигеназа белсенділігін төмендету есебінен простагландиндер биосинтезін бәсеңдетуге байланысты. Бұл кезде арахидон қышқылыныңциклооксигеназалы метаболизмі жолын қайтымды тежеу нәтижесінде простагландиндер концентрациясын төмендету брадикинин, эндогенді пирогендер, басқа биологиялық белсенді заттардың, оттек радикалдары және азот оксидінің түзілуінің азаюымен қатар жүреді. Қабылдағаннан кейін 30 минуттан соң дене қызуының төмендеуі әсері басталады, оның ең жоғары әсері 3 сағаттан соң байқалады. == Қолданылуы == * Әртүрлі генездегі дене температурасы жағдайында: * Суық тиіп ауырғанда * Жедел респираторлы вирусты жұқпаларда * Тұмауда * Баспада (фарингитте) * Поствакцинальді реакцияларда * Әр түрлі ауыру синдромында: * Тіс ауырғанда, тіс ауыртып шыққанда * Бас ауруы, бас сақинасы * Қимыл-тірек аппаратыныӊ жарақаты салдарынан бұлшықет, буын аурғана * Ортаӊғы құлақ қабынуы кезіндегі құлақ ауруында == Қолдануға болмайтын жағдайлар == * Препараттыӊ қандай да бір құрамдас бөлігіне, сондай-ақ қабынуға қарсы стероидты емес дәрілік препараттарға жоғары сезімталдық * Ацетилсалицил қышқылы және қабынуға қарсы стероидты препараттарды қолданғаннан кейін мұрын бітелуі, тері бөртелері, бронх түйілуініӊ реакциялары сияқты бұрын болған аллергияныӊ қандай да бір симптомдарында * Асқыну кезіндегі асқазан және он екі елі ішектіӊ ойық жара ауруында * Жүктіліктіӊ соӊғы триместрінде * Үш айға дейінгі балаларға <ref>Лекарстенные средства. М.Д. Машковский. Ташкент, 1998</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Дәрілік заттар]] ltu2vlv29p6ec51xc2r3roytj0yi9eg 0 516562 3578950 3470640 2026-04-08T12:44:23Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578950 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сақынасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жұрген олеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин уфада дұниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жұріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бәрақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сұйемелденіп айтылатын өлендер дискісі шықты 200дана тиражымен. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсіне қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа кқшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губинның 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттық программасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекістанда ұлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жұргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Кәзіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мұшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бір неше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] 7xoswdkvgf5kxdn53imvj2qsqu6no0e 3578952 3578950 2026-04-08T12:44:54Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578952 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сақынасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин уфада дұниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жұріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бәрақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сұйемелденіп айтылатын өлендер дискісі шықты 200дана тиражымен. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсіне қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа кқшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губинның 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттық программасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекістанда ұлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жұргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Кәзіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мұшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бір неше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] 6b0bhjitlcbktelq7vjmnlgyz2rush5 3578953 3578952 2026-04-08T12:45:59Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578953 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сахнасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин уфада дұниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жұріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бәрақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сұйемелденіп айтылатын өлендер дискісі шықты 200дана тиражымен. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсіне қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа кқшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губинның 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттық программасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекістанда ұлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жұргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Кәзіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мұшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бір неше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] rkgfyz5cg1oju5w57th2dluu6v4fdxp 3578956 3578953 2026-04-08T12:47:44Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Өмірбаяны */ 3578956 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сахнасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин уфада дүниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жүріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бірақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сұйемелденіп айтылатын өлендер дискісі шықты 200дана тиражымен. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсіне қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа кқшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губинның 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттық программасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекістанда ұлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жұргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Кәзіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мұшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бір неше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] 60o1zwbd3bh2f64o41hr89ktdvm7lqh 3578959 3578956 2026-04-08T12:48:35Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Өмірбаяны */ 3578959 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сахнасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин уфада дүниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жүріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бірақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сүйемелденіп айтылатын өлендер дискісі шықты 200дана тиражымен. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсіне қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа кқшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губинның 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттық программасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекістанда ұлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жұргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Кәзіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мұшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бір неше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] 5ryklo9owu38fqnvq5qfaomhc44m544 3578960 3578959 2026-04-08T12:49:31Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578960 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сахнасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин уфада дүниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жүріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бірақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сүйемелденіп айтылатын 200дана тиражымен өлендер дискісі шықты. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсіне қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа кқшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губинның 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттық программасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекістанда ұлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жұргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Кәзіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мұшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бір неше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] rwtcldr6z01kyb52bjrnmwxkth4j8pl 3578962 3578960 2026-04-08T12:51:04Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578962 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сахнасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин уфада дүниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жүріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бірақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сүйемелденіп айтылатын 200дана тиражымен өлендер дискісі шықты. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсына қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000 нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа көшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губинның 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттық программасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекістанда ұлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жұргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Кәзіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мұшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бір неше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] 6ckiighqhe3k95xusxmjg8dluoxu232 3578963 3578962 2026-04-08T12:54:59Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578963 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сахнасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин уфада дүниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жүріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бірақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сүйемелденіп айтылатын 200дана тиражымен өлендер дискісі шықты. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсына қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000 нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа көшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губиннің 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттік бағдарламасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекістанда ұлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жұргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Қазіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мүшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бірнеше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] huu8cpo2nko7ejyecxcv7v0cjuvxwvj 3579301 3578963 2026-04-09T05:57:52Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Өмірбаяны */ 3579301 wikitext text/x-wiki Андре́й Ви́кторович Гу́бин ([[КСРО]], [[Уфа]]да, [[1974]] жылдың 30 сәуірінде дүниеге келген) – ресейлік эстрадалық [[поп]]-орындаушы, ресейлік сахнасының тарихында ең танымал әртістердің бірі, Юлия Береттаның алғашқы продюсеры, орындап жүрген өлеңдерінің авторы.<br /> == Өмірбаяны == Андрей Губин Уфа қаласында дүниеге келген. Андрей 8 жасқа толғанда отбасы [[Москва]] қаласына қоныс аударған, қаланың ішінде 1983 жыл бойы қайта-қайта көше берген екен.<br /> Андрей Губин [[шахмат]] ойынымен айналысқан, кейін кәсіби [[футбол]]шы болып Москваның құрамасына да кірген, бірақ аяғы сынып спорттық карьерамен қоштасуға тура келген. Журналист болып жүріп [[Андрей Макаревич]]тен интервью алған. Өзін [[музыка]]да барлап көрейін деп [[Гнесинка]] мемлекеттік музыкалық училищеге қабылданған, бірақ сабақты көп жіберетіндігіне байланысты оқу орнынан шығарылды.<br /> 1980 жылдардың соңында «До 16 и старше» телебағдарламасына қатысып көпшілік алдындағы әншілік қызметі басталды.<br /> 1986 жылы өзінің бірінші «Мальчик-Бродяга» деген өлеңін жазды. 1989 жылы «Я бомж» деген гитарамен сүйемелденіп айтылатын 200дана тиражымен өлендер дискісі шықты. «Аве Мария» және «Принц и Нищий» альбомдары шықты.<br /> 1994 жылы Андрей Губин «Славутич-94» конкурсына қатысып , сол жерде Леонид Агутинмен танысты. Агутинның колдауымен 1996 жылы Андрей Губинның 1-ші студияда жазылған «Мальчик-Бродяга» альбомы жарық көрді. 1996 жылы 500 000 нан астам дебюттық альбомның түпнұсқа көшірмелері сатылды.<br /> 1998 жылы Андрей Губиннің 2-ші студияда жазылған «Только ты» альбомы жарық көрді. 1998-1999 жылдары Андрей Губин Ресей, Қазақстан, Украина және де Белоруссияда жалғыз өзі осы концерттік бағдарламасымен өнер қөрсете бастады.<br /> 2000 жылы Андрей Губинның 3-ші студияда жазылған «Было, но прошло» альбомы жарық көрді. АҚШ, Израиль, Германия, Латвия, Азербайджан, Қазақстан және Өзбекстанда үлкен гастрольдық турлар өтіп, альбомның пиары жасалды.<br /> 2001 жылы Андрей Губин «Лучшее» деген диск шығарып, уақытша гастрольдері мен концерттерін тоқтатты.<br /> 2002 жылы Андрей Губинның 4-ші студияда жазылған «Всегда с тобой» альбомы жарық көрді.<br /> 2004 жылы «Песни о Путине» дискте «Шаурма рекордз» лейблмен жарық көрген «DJ Путин» деген өлеңі жазылған. 2004 жылдың соңында [[Жанна Фриске]] деген карьерасын алғаш бастап жатқан әншіге «Ла-ла-ла» деген ән жазған.<br /> 2007 жылы «Лена» деген жаңа ән жарық көрді. Юлия Беретта деген әншіге арнайы жазылған, Андрей Губин Юлия Береттаның продюсеры болып жүргенде.<br /> 2009 жылы «Нежность» деген тағы бір жаңа ән жарық көрді. Сол уақыттан бастап Андрей Губин еш басқа жаңа материал шығарған жоқ.<br /> Қазіргі уақытта Андрей Губин көбінесе жюридың мүшесі ретінде ғана көпшілік алдына шығады. Ішімдікке салынып кеткенін жоқтау үшін, аздап алынатын интервьюларында бірнеше жаңадан өлең жазғанын хабарлайды.<br /> == Жанұя және жеке басының тірлігі == Өгей әкесі Виктор Викторович Губин гылыми қызметкер болған, бұрынғы Ресейлік шикізат биржасының вице-президенты Андрейдің продюсері болған, бір неше фирмалары болған, 2007 жылдың 3 наурызында марқұм болды.<br /> Анасы Светлана Васильевна ұй шаруашылығымен айналысқан, 2012 жылдың 14 маусымында дұниеден озды.<br /> Кіші қарындасы – Настя Клементьева.<br /> Андрей өгей әкесінің фамилиясын алған. Басы бос. Жақын арада сақынаға шығу ойында.<br /> == Студидиялық альбомдары == * 1996 — Мальчик-бродяга * 1998 — Только ты * 2000 — Было, но прошло * 2002 — Всегда с тобой<br /> == Басқасы == * 2001 — The Best * 2002 — V.I.P * 2003 — Платиновая коллекция * 2004 — Время романтиков * 2008 — The Best * 2013 — С тобою рядом<br /> == Видеографиясы == * 1994 — Лиза * 1995 — Мальчик-бродяга * 1996 — Ночь * 1996 — Дай мне слово * 1997 — Зима-холода * 1998 — Я знаю, ты знаешь * 1998 — Птица * 1999 — Плачь, любовь * 2000 — Без тебя * 2000 — Облака * 2002 — Танцы * 2002 — Она одна * 2002 — Будь со мной * 2003 — Девушки как звёзды * 2003 — Я всегда с тобой (feat. Ольга Орлова) * 2004 — Солнышко * 2004 — Те, кто любит (feat. Краски)<br /> == Фильмографиясы == * 1998 — Я знаю, ты знаешь<br /> == Сілтемелер == * [http://www.andreygubin.ru www.andreygubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003033802/http://www.andreygubin.ru/ |date=2019-10-03 }} * [http://www.gubin.aha.ru www.gubin.aha.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323075453/http://www.gubin.aha.ru/ |date=2016-03-23 }} * [http://www.lastfm.ru/music/Андрей%2BГубин www.lastfm.ru] m7jodo8jc6xg9eq475ey97gmc9n2n0x 0 516691 3579510 3439647 2026-04-09T09:02:41Z Kaiyr 3134 3579510 wikitext text/x-wiki [[File:Mean length of kazakh names in letters in 1920-2021.png|thumb|1920-2021 жж. қазақ есімдерінің әріптермен орташа ұзындығы]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} Балаларға бүгінгі жарқын өмір, бақытты дәуір талабына сай жарасты да лайықты есім қою халық діттеп отырған мүдделі де маңызды мәселенің бірі болып саналады. Ата-ана дүниеге келген перзентке мағынасы айқын, әдемі де, айшықты сұлу есім беруді қалайды, бірақ олар қай атты таңдауда, одан кейін оны жазуда қиналысқа ұшырап отырады. Бұл өмірлік мәселе. Сондықтан адамдарға есім беру мәселесі барлық уақытта да адамдарды толғантып келді, қазіргі кезде өзекті күйінде қалып отыр. Балаға жарасымды есім беруге ата-ана, олардың туған-туыс, жора-жолдастары ғана емес, жергілікті халық депутаттары кеңестері мен Азаматтық хал актілерін тіркеу бөлімдері де толық мүдделі. Адам есімі қоғам өмірі мен оны қоршаған ортамен тығыз байланысты. Ұрпаққа жарасымды есім беру - ежелден келе жатқан, ізі суымаған жалпы халықтың игі дәстүрi. Есімдер де халық тіліндегі сөздер сияқты өмір сүріп, ескіріп әрі жаңарып отырады. Олар да ғасырлар үшін қарт шежіре сияқты ұрпаққа жеткізіп отырады. Антропонимдер тілдегі сөздік құрамның бір бөлігі болып саналады. Ол өз арнасын жалпы халық тілі қорынан алады да тіліміздің ішкі заңына сәйкес дамиды. Сөйтіп ол тілдегі сөздердің (лексиканың) барлық салаларынан жасалады. Қазақ есімдерінің басым тобы халқымыздың өткен замандардан бастап күні бүгінге дейін мәдени-тарихи өмір бейнесін анық көрсетеді. Лексикалық тұрғыдан қарағанда, олардың көне қабаттары негізгі де ұйытқы тірек боп табылып, төмендегідей лексика-семантикалық топқа жіктеледі. 1. Мал шаруашылығымен байланысты есімдер: Бота, Бұқа, Аққозы., Құлыншақ, Жылқыбай, Қозы т.б. 2. Табиғат құбылысымен байланысты есімдер: Таубай, Боран, Толғанай, Айым, Сәуле т.б. 3 .Аңдар мен үй хайуанаттары және құстармен байланысты есімдер: Арыстан, Түлкібай, Лашын, Бүркіт, Қарлығаш, Жолбарыс т.б. 4. Асыл металдар мен қымбат заттар атауларына байланысты есімдер: Алтын, Болат, Маржан т.б. 5. Өсімдік аттарына байланысты: Қызғалдақ, Райхан, Раушан, Гүлжан, Гүлім т.б. 6. Жеміс-жидек атауларымен байланысты: Алма, Мейіз, Анар, Жаңғақ, Өрік, Қарақат т.б. 7.Туыстық атаулармен байланысты: Атабек, Баба, Туғанбай, Жиенбай т.б. 8. Жер-су аттарына қойылған есімдер: Алатау, Еділ, Орал, Алтай, Жарқын, Жамбыл т.б. 9. Үй-жиһаздарымен, мүліктерге байланысты: Шара, Табақбай, Айнагүл т.б. 10. Түрлі тағам аттарына байланысты есімдер: Айранбай, Шырынбай, Шекер, Сүттібай, Балым, Балжан т.б. Балаларға ат қоюды ертеде белгілі дәрежеде ырым мен дәстүр ерекше орын алып отырған. Олардың кейбірін сөздің киелі күшімен де байланыстырып отырушылық көне дәуірден бар құбылыс. Сол ескі замандарда балаларға көз тиюден немесе жын-шайтаннан сақтау мақсатымен елеусіз оғаш есімдер қойып отырған. Мәселен, Итбай, Күшікбай, Жаманбай тағы басқа. Есім берудегі кеңінен тараған дәстүрдің бірі – сан есіммен байланысты болып келеді. Ондай сан есімдерден қойылған кісі аттары бір сан есімінен мың санына дейін кездеседі. Мысалы: Бірбай, Біржан, Бесбай, Жетібай, Сегізбай, Елубай, Сексенбай, Тоқсанбай, Жүзбай, Мыңбай. Керісінше, сан есімнен қойылған әйел есімдері некен-саяқ қана. Ал, балаларға жарасымды да сұлу есім беруде ешбір шек болмаған есімдер тарихында ғасырлар бойы жаңару, ескіру, архаизмге айналу процесі болып отырады. Адамға ат қоюдың себептері алуан - түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған. Бұл заңды құбылыс. Адамға ат қоюдың себептері алуан түрлі тілек-мақсаттармен байланысты да болып отырған. 1. Бала дәулетті де бай, ауқатты болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Байбол, Дәулетбай, Алтынбай, Малбай т.б. 2. Күшті де батыл, қырағы да сақ, ержүрек болсын деп қойылған есімдер: Арыстан, Батыр, Тарғын, Ержігіт т.б. 3. Бала сұлу да көрікті, ажарлы да әдемі болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Айсұлу, Әсем, Нұрсұлу, Ботагөз, Ажар. 4. Денсаулығы зор болып, ұзақ жасасын деген тілекпен қойылған есімдер: Ұзақ, Өмірзақ, Мыңжасар. 5. Бала ақылды да тапқыр болсын деген тілекпен қойылған есімдер: Ақылбай, Ақылбек, Данышпан, Дана. 6. Бала мырза да жомарт болсын деп қойылған есімдер: Жомарт, Мырзабек, Мәртай. 7. Бірінші туған балаға Тұңғышбай, Алғашбек, Әуелбек, Төлбасы 8. Соңынан туған балаға Жалғас, Ерсін, Көбейсін деп қояды. 9. Кенже балаға Кенжебай, Кенжеғали,Сарқыт деп қояды. 10. Баланың туған мезгіліне қарап қоятын есімдер: Қыстықбай, Күздібай, Күнтуған, Айтуған, Түнқатар, Таңатар, Іңірбай. Есімдерді таңдап, талғап қоюда бұлардан басқа да белгілер мен түрлі нышан, әр түрлі жағдаяттар болып отырған. Мәселеге, Аманжан, Қаржаубай, Жолай тағы басқа. Көп ретте ертедегі есімдер халықтың әдет-ғұрып, салт-сана, тарихи дәстүрлерімен байланысты қойылып отырғаны белгілі. Ал балалары тұрмай өле берген үйлерде өмірге жаңа келген сәбилерге: Тоқтар, Тұрар, Тұрсын деген есімдер қойылып отырған. Батырлар жырларындағы халық батырлары мен тамаша, ақылды да парасатты тарихи адамдардың дәстүрлі есімдері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп, күні бүгінге дейін қойылып келе жатыр. Тіліміздегі кеңінен тараған екі не үш сөздерден құралған күрделі тұлғасы есімдердің көбірек кездесетіндері – құрамында бай, бек, би, хан, сұлтан, төре, шах, ханым компоненттері (сыңарлары) бар есімдер. Тарихи сипаты жағынан бұл сөздер архаизм әрі историзм ретінде келмеске кеткен әлеуметтік терминдер. Қазақ халқы тарихында феодал ақсүйектер – өздерінің әлеуметтік тегін немесе атақ дәрежесін көрсету мақсатымен бай, бек, би, төре сияқты сөздерді өз есімдеріне қосып, қосақтай айтып отырған еді. Бұл анықтауыш сипаттағы тұлғалар сол замандардан бастап жалпы халық есімдері құрамында да жиі кездесетін. Бірақ біздің советтік дәуірде анықтауыштар әуелі мағыналарынан айырылса, енді біреулері жаңа мағынаға ие болды. Мәселен, мырза қазіргі кезде «қайырымды», «жомарт», «мәрт адам», «бай», «әлді», «қуатты». Бұл күнде ата-аналар балаларына – бай, бек, би, сұлтан, төре сөздері арқылы жасалған есімдерді сирек беріп, балаларға мән-мағынасы айқын да анық, сұлу да көркем есімдер береді: Мәселен, Басат, Азат, Артур, Айбек, Серік, Алма, Дина, Мира, Сәуле, Мерей, Бақыт тағы басқа. Кейбір есімдердің мән-мағынасы (семантикасы) мен дыбыстық сипаттары арқылы белгілі бір аймақ тұрғындарының тілдік ерекшеліктерін анық байқауға болады. Сол жергілікті тілдер негізінде қойылған есімдердің алуан түрлі тұлғалары мен тұрмыстың варианттары да ерекшеленіп тұрады. Атап айтқанда, оңтүстік, тұрғындары есімдеріне дауыссыз еріндік және сонар мдыбыстары орнына қатаң дауысты п дыбысы қолданылса, сол пдыбысы орнына сонар м дыбысының қолданылуы есімдер мен фамилиялардың тек басқа буындарында ғана емес, ортасында да кездесіп отырады. Мәселен, Пақтагүл (әдеби тілдегі Мақтагүл орнына), Палым (Балым); Полат (Болат), Палымбет (Болымбет) т.б. Алматы, Жамбыл, Талдықорған облыстарында, сондай-ақ Семей, Шығыс Қазақстан облыстарының кейбір аудандарында әдеби тіліміздегі дауыссыз ұяңш дыбысы орнына тіл алды чдыбысы қолданылады. Мәселен, Ақчал, Чегебай, Чотбай, Чойбек т.б. Тілімізде халықтың осындай ұлттық психологиялық түсінік, ырым, наным-сенім негізінде дүниеге келген есімдер өте көп. Айталық, аты аңызға айналған Қорқыт есімінің шығу тарихы «Қорқыт ата» кітабында: «Қорқыт ата дүниеге келгенде, табиғат алай-дүлей қаһарына мініп, көк аспанды қара бұлт басып, бірнеше күн қараңғылық билеп, елдің зәре құтын қашырған күн болыпты» делінген. Халықты қорқытқан бала деп атын Қорқыт атапты десе, енді бір деректерде Қорқыт түбірі – құт - береке, байлық, ырыс мағынасында қойылған есім делінеді. == Жиілігі== 2019-2021 жылы туғандарға ең көп қойылған аттар<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/itis/interesting/name|title=stat.gov.kz|website=stat.gov.kz|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220419082329/https://stat.gov.kz/itis/interesting/name|deadlink=no}}</ref>. Бұл аттарды балаларға бермеу керек. Бұл аттар қазақ есімдерінің әртүрлілігін азайтады.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://saryarqanews.kz/en/node/10146|title=Какие имена не стоит давать детям?|website=«Saryarqa Aqparat»|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310083605/https://saryarqanews.kz/en/node/10146|deadlink=no}}</ref>. {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable sortable" ! !! ұл аттары !! 2019 !! 2020!! 2021 |- | 1 || АЛИХАН || 4 246 || 4 712 || 4 602 |- | 2 || АЙСҰЛТАН || 3 261 || 3 387 || 3 347 |- | 3 || НҰРИСЛАМ || 2 510 || 2 980 || 3 306 |- | 4 || АМИР || 2 422 || 2 383 || 2 479 |- | 5 || АЛИНҰР || 2 327 || 2 269 || 2 386 |- | 6 || АЛДИЯР || 1 744 || 2 375 || 2 663 |- | 7 || АЛИ || 2 079 || 2 084 || 2 387 |- | 8 || ОМАР || 1 555 || 1 779 || 2 317 |- | 9 || РАМАЗАН || 1 810 || 1 719 || 1 906 |- | 10 || САНЖАР || 1 729 || 1 852 || 1 754 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable" ! ! қыз аттары !! 2019 !! 2020!! 2021 |- |1 | МЕДИНА || 4 892 || 5 557 || 6 203 |- |2 | АЙЛИН || 3 919 || 4 980 || 5 602 |- |3 | РАЯНА || 5 124 || 4 703 || 4 519 |- |4 | АЙША || 3 786 || 4 647 || 5 156 |- |5 | АСЫЛЫМ || 3 259 || 4 465 || 5 181 |- |6 | АЙЗЕРЕ || 4 089 || 4 393 || 4 032 |- |7 | АЯЛА || 3 588 || 4 333 || 4 159 |- |8 | АМИНА || 2 932 || 3 152 || 3 628 |- |9 | АЙАРУ || 2 995 || 3 332 || 3 237 |- |10 | АЙЫМ || 2 069 || 3 756 || 3 368 |} {{col-end}} == Статистикасы == [[File:Most commons male kazakh names ending.png|thumb|Қазақстанда 1927-2021 жылдардағы ер қазақтар арасында еңкөп таралған ат жалғаулары]] 2024 жылдың 30 сәуірінде 2021 жылғы Халық санағының қорытындысы бойынша есімдер мен фамилиялар туралы жарияланым Ұлттық статистика бюросының ресми сайтына шықты. Бұнда ең көп кездесетін 33 мың қазақ аты, 29 мың қазақ фамилиясы. 95% қазақтың аты мен 83% қазақтың фамилиясы бар. Статистика жылдар, өңірлер бойынша берілген. Бұдан басқа орыс және өзбек халықтарының есімдері мен фамилиялары берілген. 99% орыс осы таблицадан өз аттарын және 69% орыс өз фамилиясын таба алады. Деректер 2021 жылғы Халық санағы нәтижесіне негізделген. Бұндай толыққанды антропонимика туралы жарияланым ТМД елдерінде бірінші рет шығуы. Есімдер бойынша толыққанды статистика негізі дамыған Европа елдерінде шығып тұрады.<ref>{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/ru/news/azamat-i-aruzhan-samye-populyarnye-kazakhskie-imena-v-kazakhstane/|title=Азамат и Аружан – самые популярные казахские имена в Казахстане - Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан|lang=ru|website=stat.gov.kz|access-date=2024-05-27}}</ref><ref>https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/809/s6670geqltx5s36p8h0castfy7ugr2kg/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5%20%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%20%D0%B8%20%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD.xlsx</ref> === Квинтель бойынша жиілік классификациясы === {| class="wikitable collapsible sortable" ! үлесі !! ат типі жиілік бойынша !! colspan="2" | ер аттары, аттас саны !! colspan="2" | әйел аттары, аттас саны |- ! ! | көп|| аз|| көп|| аз |- | 20% || өте жиі || 25 060 || 63 818 || 31 010 || 73 469 |- | 20% || жиі || 11 603 || 25 026 || 16 061 || 30 528 |- | 20% || орта|| 4 125 || 11 564 || 5 665 || 15 932 |- | 20% || сирек|| 614 || 4 123 || 986 || 5 661 |- | 20% || өте сирек || 1 || 613 || 1 || 986 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] * [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер == *[http://szh.kz/18500/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B Қазақ есімдерінің мағынасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527220921/http://szh.kz/18500/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3-%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B |date=2014-05-27 }} == Әдебиеттер == * [[Телғожа Сейдінұлы Жанұзақов|Телқожа Жанұзақов]], К.Есбаева. Қазақ есімдері. (Анықтама сөздік) Қазақ ССР-інің Ғылым баспасы. Алматы. 1988. Тираж 70 000. 480 бет. 10 000 атқа жуық. * Аңғар Жағыпарұлы Смағұлов. Қазақ есімдері. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы. Атамұра. 2006, 2013. 800 бет. 70 000 ат тізім. 12 00 ат түсініктеме. * [[Телғожа Сейдінұлы Жанұзақов|Телқожа Жанұзақов]], Есімдер сыры/Тайны имен.Алматы, Парасат журналы 2014 жыл. 208 бет. ISBN 9965-27-014-7<ref>https://atau.kz/docs/3018.pdf</ref> {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақ есімдері]] [[Санат:Қазақтар]] op87pkppn6ca4bg84oynxzr6qvnf2q9 0 519691 3579167 3575966 2026-04-09T04:27:20Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3579167 wikitext text/x-wiki {{Ауру|Name=Эбола ауруы|Image=7042 lores-Ebola-Zaire-CDC Photo.jpg|Caption=Екі медбике Эбола вирусын жұқтырған науқастың төсегінің жанында тұр (үшінші хабарланған жағдай). Заир Республикасы, 1976 ж|DiseasesDB=18043|ICD10={{ICD10|A|98|4}}|ICD9={{ICD9|065.8}}|MedlinePlus=001339|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=626|MeshID=D019142}} '''Эбола ауруы''' (EVD) немесе '''Эбола геморрагикалық лихорадкасы''' (EHF), [[эболавирус]] себепші болатын [[адам]]дар мен [[приматтар]]дың ауруы. Аурудың алғашқы белгілері екі күннен үш аптаға дейінгі аралықта көрінеді. Бұлшықет пен бас ауруымен бірге жүретін [[қызба]] (лихорадка). Әдетте [[диарея]], құсу басталып, бауыр мен бүйректері істен шығады. Осы уақытта науқастың ағзасында іштей және сыртта қан ағу басталады.<ref name=WHO2014>{{cite web | title = Ebola virus disease Fact sheet N°103|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|work=World Health Organization | accessdate = 2014-04-12 | date = 2014-03-01 }}</ref> Вирус жұқпалы жануар немесе науқас адамның сұйықтығы арқылы беріледі. Табиғи ортада ауа арқылы таралу жағдайы тіркелмеген.<ref name=WHOAir2014>{{cite web | title = 2014 Ebola Virus Disease (EVD) outbreak in West Africa | url = http://www.who.int/ith/updates/20140421/en/ | publisher = WHO | accessdate = 2014-08-03 | date = 2014-04-21 }}</ref> Өсімдік жарқанаттары арқылы таралады, бірақ оларға аурудың вирустары әсер етпейді. [[File:Symptoms of ebola.png|thumb|Эбола белгілері.<ref name="urlSigns and Symptoms | Ebola Hemorrhagic Fever | CDC">{{cite web | url = http://www.cdc.gov/vhf/ebola/symptoms/ | title = Ebola Hemorrhagic Fever: Signs and Symptoms | format = | work = | publisher = United States Centers for Disease Control and Prevention }}</ref>]] Ауруды емдейтін арнайы ем әзірге жоқ.<ref name=WHO2014/> Әзірге науқас адамдарды емдеуде регидратациялық терапия және ағзаға керекті қоректерді жүйелі түрде құю пайдаланылады.<ref name=WHO2014/> Аурудың қауіптілік деңгейі жоғары, науқастардың 50% мен 90% аралығында қайтыс болады.<ref name="Elsevier/Academic Press">{{cite book|author1=C.M. Fauquet|title=Virus taxonomy classification and nomenclature of viruses; 8th report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|date=2005|publisher=Elsevier/Academic Press|location=Oxford|isbn=9780080575483|page=648|url=http://books.google.ca/books?id=9Wy7Jgy5RWYC&pg=PA648}}</ref> Эбола ауруы алғаш рет [[Судан]] (қазіргі [[Оңтүстік Судан]]) мен [[Конго]]да тіркелген.<ref name=WHO2014/> == Сипаттамасы == Эбола вирусы ауру немесе өлген адамның немесе жануардың қаны немесе дене сұйықтықтары арқылы таралады. Сіз ауру адаммен тікелей байланыста ғана емес, сонымен қатар жақында биологиялық сұйықтықтармен ластанған заттар арқылы да жұғуы мүмкін.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|title=Ebola virus disease|publisher=www.who.int|lang=ru|accessdate=2020-04-25|archive-date=2020-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200420055510/https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/ebola-virus-disease|deadlink=no}}</ref> [[Приматтар]], соның ішінде адамдар арасында аурудың ауа-тамшылары арқылы таралуы зертханалық немесе табиғи жағдайларда құжатталмаған.<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|title=West Africa - Ebola virus disease|lang=en|publisher=WHO|accessdate=2019-08-01|archive-date=2014-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140729034008/https://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|deadlink=no}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://viralzone.expasy.org/all_by_species/207.html Вирус: Эбола секілді вирус] – [[Швейцария Биоинформатика институты]]ның ұсынуы бойынша * [http://www.cdc.gov/vhf/ebola/ CDC: Эбола геморрагикалық лихорадкасы] * [http://www.who.int/csr/disease/ebola/en/ ДСҰ: Эбола геморрадикалық лихорадкасы] – Дүниежүзілік Денсаулық сақтау Ұйымы * [http://www.viprbrc.org/brc/home.do?decorator=filo Вирустық патогендер базасы мен сараптамалық қоры]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola Эболаның 3D макромолекуларлық құрылымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808072117/http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola |date=2014-08-08 }} * [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&ie=UTF8&t=h&ll=27.371767,5.273438&spn=110.017392,184.21875&z=2&source=embed&dg=feature Google Map Эболаның таралу аймағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819171607/https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&ie=UTF8&t=h&ll=27.371767,5.273438&spn=110.017392,184.21875&z=2&source=embed&dg=feature |date=2014-08-19 }} * [http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ ДСҰ-ы ұсынған инфекциялық бақылау деңгейі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816223245/http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ |date=2014-08-16 }} {{Сыртқы сілтемелер}}{{stub}} [[Санат:Вирустық аурулар]] [[Санат:Эбола]] [[Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары]] [[Санат:Тропиктік аурулар]] [[Санат:Қызба]] pu4y7riq9yrsseezt6s42i6v2ebthre 0 536170 3579558 2241321 2026-04-09T10:01:09Z TalgatSnow 143530 3579558 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Алтын пальма бұтағы | түпнұсқа_атауы = {{lang-fr|Palme d’Or}} | сурет = Palmed'or.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = | мемлекет = {{Байрақ|Франция}} | не үшін = Канн кинофестивалінің үздік фильмі үшін | құрылтайшы = [[Канн кинофестивалі]] | негізі_қаланды = 1955 | сайт = https://www.festival-cannes.com/en/the-festival/the-palme-d-or/ | алдыңғы = | келесі = }} '''«Алтын пальма бұтағы»''' ({{lang-fr|Palme d’Or}}) — [[Канн кинофестивалі]]нің негізгі конкурсындағы «Үздік толықметражды фильм» номинациясы бойынша жеңімпаз режиссерге берілетін ең жоғары марапат. Оны 1955 жылы фестивальдің ұйымдастыру комитеті тағайындады. Бұған дейін, 1939 жылдан 1954 жылға дейін, фестивальдің ең жоғары марапаты «Халықаралық кинофестивальдің Гран-приі» ({{lang-fr|Grand Prix du Festival International du Film}} деп аталды. 1964 жылы «Алтын пальма бұтағы» қайтадан Гран-примен алмастырылып, тек 1975 жылы ғана біржола қайтарылды.<ref name="Brief History">{{Cite web |date=20 May 2023 |title=The Palme d'or – From its creation to the present day |url=http://www.festival-cannes.com/en/69-editions/palme/a-brief-history-of-the-palme-d-or |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526162114/http://www.festival-cannes.com/en/69-editions/palme/a-brief-history-of-the-palme-d-or |archive-date=26 May 2018 |access-date=21 May 2023 |website=[[Cannes Film Festival|festival-cannes.com]]}}</ref> Кино әлемдегі ең беделді марапаттарының бірі ретінде танылады.<ref>{{Cite news|url=https://www.vox.com/culture/2017/5/16/15508284/cannes-film-festival-how-to-pronounce-high-heels-netflix-jury|title=Why the Cannes Film Festival matters (and how to pronounce it)|work=Vox|access-date=21 January 2018|archive-date=21 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121184302/https://www.vox.com/culture/2017/5/16/15508284/cannes-film-festival-how-to-pronounce-high-heels-netflix-jury|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170528-cannes-2017-swedish-film-square-ruben-ostlund-wins-top-prize-palme-d-or|title=Cannes 2017: Sweden's Ruben Östlund wins Palme d'Or for 'The Square' – France 24|date=28 May 2017|work=France 24|access-date=21 January 2018|language=en-US|archive-date=22 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422000836/https://www.france24.com/en/20170528-cannes-2017-swedish-film-square-ruben-ostlund-wins-top-prize-palme-d-or|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://deadline.com/2016/05/cannes-film-festival-academy-awards-pete-hammond-commentary-1201751722/|title=Cannes Vs Oscar: Why The Palme d'Or And Best Picture Academy Award Don't Make A Perfect Match|last=Hammond|first=Pete|date=11 May 2016|work=Deadline|access-date=21 January 2018|language=en-US|archive-date=21 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121184356/http://deadline.com/2016/05/cannes-film-festival-academy-awards-pete-hammond-commentary-1201751722/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/cannes-palme-dor-winners-ranked-891143/item/scarecrow-palme-dor-winners-891097|title='Scarecrow' (1973) – Cannes: All the Palme d'Or Winners, Ranked|website=The Hollywood Reporter|date=10 May 2016}}</ref> 2011 жылдан бастап киноөнеріне қосқан зор үлесі мен мансабындағы жетістіктері үшін берілетін «Құрметті Алтын пальма бұтағы» ({{lang-fr|Honorary Palme d'Or}}) табысталып келеді. == Жеңімпаздар == === Гран-при (1939—1954) === {| class="wikitable unsortable" !scope="col" style="width:1%;" | Жыл !scope="col" style="width:10%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:8%;"| Түпнұсқа атауы !scope="col" style="width:5%;"| Режиссёрі !scope="col" style="width:3%;"| Өндіруші ел !scope="col" style="width:1%;" class="unsortable"| {{abbr|Дер|Дереккөздер}} |- ! style="text-align:center;" | [[1939 жыл|1939]] | colspan="4" style="background-color:#EFD; padding-left:3%" data-sort-value="ω" | '''Канн кинофестивалі алғаш рет 1939 жылы өтуі тиіс еді, бірақ соғыстың басталуына байланысты тоқтатылды. 2002 жылы фестиваль ұйымдастырушылары 1939 жылғы байқауға қатысуы тиіс болған фильмдерді қайта қарап, «[[Юнион Пасифик (фильм)|Юнион Пасифик]]» фильмін жеңімпаз деп таныды.''' | style="text-align:center;" |<ref name="war">{{cite news|last1=Ronk|first1=Liz|last2=Rothman|first2=Lily|date=13 May 2015|title=How World War II Created the Cannes Film Festival|url=https://time.com/3843724/first-cannes-history/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=5 April 2020|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526183606/https://time.com/3843724/first-cannes-history/|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="11" style="text-align:center;" | [[1946 жыл|1946]] | ''[[Қысқа кездесу (фильм, 1945)|Қысқа кездесу]]'' | Brief Encounter | [[Дэвид Лин]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=BRIEF ENCOUNTER|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/brief-encounter|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175042/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/brief-encounter|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Соңғы мүмкіндік (фильм, 1945)|Соңғы мүмкіндік]]'' | ''Die Letzte Chance'' | [[Леопольд Линдтберг]] | {{Байрақ|Швейцария}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=DIE LETZTE CHANCE (THE LAST CHANCE)|url=https://www.festival-cannes.com/en/f/die-letzte-chance/|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=13 May 2016 |language=en|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526183621/https://www.festival-cannes.com/en/f/die-letzte-chance/|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Жоғалған демалыс]]'' | The Lost Weekend | [[Билли Уайлдер]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE LOST WEEK-END|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-lost-week-end|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418195129/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-lost-week-end|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Мария Канделария]]'' | María Candelaria | [[Эмилио Фернандес]] | {{Байрақ|Мексика}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=MARIA CANDELARIA|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/maria-candelaria|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418193632/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/maria-candelaria|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Қанатсыз адамдар]]'' | ''Muži bez křídel'' | [[Франтишек Чап]] | {{Байрақ|Чехословакия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=MUZI BEZ KIDEL|url=https://www.festival-cannes.com/en/films/muzi-bez-kidel|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175031/https://www.festival-cannes.com/en/films/muzi-bez-kidel|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Төменгі қала]]'' | Neecha Nagar | [[Четан Ананд]] | {{Байрақ|Үндістан}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=NEECHA NAGAR|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/neecha-nagar|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175033/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/neecha-nagar|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Пасторальдық симфония (фильм)|Пасторальдық симфония]]'' | ''La symphonie pastorale'' | [[Жан Деланнуа]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LA SYMPHONIE PASTORALE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-symphonie-pastorale|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418205203/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-symphonie-pastorale|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Қызыл шалғындар]]'' | ''De røде enge'' | [[Бодиль Ипсен]], [[Лау Лауритцен]] | {{Байрақ|Дания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=DE RØDE ENGE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/de-rode-enge|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175035/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/de-rode-enge|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Рим, ашық қала]]'' | ''Roma, città aperta'' | [[Роберто Росселлини]] | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=ROMA CITTA APERTA|url=https://www.festival-cannes.com/en/films/roma-citta-aperta|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175048/https://www.festival-cannes.com/en/films/roma-citta-aperta|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Азап (фильм, 1944)|Азап]]'' | ''Hets'' | [[Альф Шёберг]] | {{Байрақ|Швеция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=HETS|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/hets|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418200644/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/hets|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Ұлы бетбұрыс]]'' | Великий перелом | [[Фридрих Эрмлер]] | {{Байрақ|КСРО}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=VELIKIY PERELOM|url=https://www.festival-cannes.com/en/films/velikiy-perelom|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175053/https://www.festival-cannes.com/en/films/velikiy-perelom|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="4" style="text-align:center;" | [[1947 жыл|1947]] | ''[[Антуан мен Антуанетта]]'' <small>(Үздік психологиялық және махаббат туралы фильм)</small> | ''Antoine et Antoinette'' | [[Жак Беккер]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=ANTOINE ET ANTOINETTE|url=https://www.festival-cannes.com/en/films/antoine-et-antoinette|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=12 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230312161417/https://www.festival-cannes.com/en/films/antoine-et-antoinette|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Айқас от]]'' <small>(Үздік әлеуметтік фильм)</small> | Crossfire | [[Эдвард Дмитрык]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=CROSSFIRE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/crossfire|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=12 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230312161432/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/crossfire|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Қарғыс атқандар (фильм, 1947)|Қарғыс атқандар]]'' <small>(Үздік шытырман оқиғалы және криминалдық фильм)</small> | ''Les Maudits'' | [[Рене Клеман]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LES MAUDITS|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/les-maudits|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=12 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230312162953/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/les-maudits|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Зигфелд ақымақтығы]]'' <small>(Үздік музыкалық комедия)</small> | Ziegfeld Follies | [[Винсент Миннелли]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |title=ZIEGFELD FOLLIES |url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/ziegfeld-follies |access-date=16 July 2021 |website=Festival de Cannes |language=en |archive-date=12 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312161418/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/ziegfeld-follies |url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1948 жыл|1948]] | colspan="4" style="background-color:#EFD; text-align:center;" data-sort-value="ω" | '''Фестиваль өткізілген жоқ''' | style="text-align:center;" | <ref name="history">{{cite news|date=6 May 2011|title=Factbox: History of the Cannes film festival|url=https://www.reuters.com/article/us-cannes-history/factbox-history-of-the-cannes-film-festival-idUSTRE74528Y20110506|work=[[Reuters]]|access-date=5 April 2020|archive-date=12 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230312155200/https://www.reuters.com/article/us-cannes-history/factbox-history-of-the-cannes-film-festival-idUSTRE74528Y20110506|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1949 жыл|1949]] | ''[[Үшінші адам]]'' | The Third Man | [[Кэрол Рид]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE THIRD MAN|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-third-man|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418203643/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-third-man|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1950 жыл|1950]] | colspan="4" style="background-color:#EFD; text-align:center;" data-sort-value="ω" | '''Фестиваль өткізілген жоқ''' | style="text-align:center;" | <ref name="history" /> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1951 жыл|1951]] | ''[[Миландағы ғажайып]]'' | ''Miracolo a Milano'' | [[Витторио Де Сика]] | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=MIRACOLO A MILANO|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/miracolo-a-milano-2|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=18 May 2019|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175055/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/miracolo-a-milano-2|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Фрёкен Юлия (фильм, 1951)|Фрёкен Юлия]]'' | ''Fröken Julie'' | [[Альф Шёберг]] | {{Байрақ|Швеция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=FRÖKEN JULIE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/froken-julie|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418173516/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/froken-julie|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1952 жыл|1952]] | ''[[Отелло (фильм, 1951)|Отелло]]'' | Othello | [[Орсон Уэллс]] | {{Байрақ|Италия}}<br>{{Байрақ|Марокко}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE TRAGEDY OF OTHELLO : THE MOOR OF VENICE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-tragedy-of-othello-the-moor-of-venice|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175039/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-tragedy-of-othello-the-moor-of-venice|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Екі тиындық үміт]]'' | ''Due soldi di speranza'' | [[Ренато Кастеллани]] | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=DUE SOLDI DI SPERANZA|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/due-soldi-di-speranza|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418172010/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/due-soldi-di-speranza|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1953 жыл|1953]] | ''[[Қорқыныш сыйы]]'' | ''Le salaire de la peur'' | [[Анри-Жорж Клузо]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LE SALAIRE DE LA PEUR|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/le-salaire-de-la-peur|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=19 May 2017|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175057/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/le-salaire-de-la-peur|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1954 жыл|1954]] | ''[[Тозақ қақпасы (фильм)|Тозақ қақпасы]]'' | 地獄門 | [[Тэйносукэ Кинугаса]] | {{Байрақ|Жапония}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=JIGOKU-MON|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/jigoku-mon|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418183610/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/jigoku-mon|url-status=live}}</ref> |} === Алтын пальма бұтағы (1955—1963) === {| class="wikitable unsortable" !scope="col" style="width:1%;" | Жыл !scope="col" style="width:10%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:8%;"| Түпнұсқа атауы !scope="col" style="width:5%;"| Режиссёрі !scope="col" style="width:3%;"| Өндіруші ел !scope="col" style="width:1%;" class="unsortable"| {{abbr|Дер|Дереккөздер}} |- ! style="text-align:center;" | [[1955 жыл|1955]] | ''[[Марти (фильм)|Марти]]'' ^§ | Marty | [[Делберт Манн]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=MARTY|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/marty-1|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418200642/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/marty-1|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1956 жыл|1956]] | ''[[Үнсіз әлем (фильм)|Үнсіз әлем]]'' | Le monde du silence | [[Жак-Ив Кусто]], [[Луи Маль]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LE MONDE DU SILENCE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/le-monde-du-silence|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=22 May 2010|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418202149/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/le-monde-du-silence|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1957 жыл|1957]] | ''[[Достық ниет]]'' | Friendly Persuasion | [[Уильям Уайлер]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=FRIENDLY PERSUASION|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/friendly-persuasion|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175025/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/friendly-persuasion|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1958 жыл|1958]] | ''[[Тырналар ұшып барады]]'' | Летят журавли | [[Михаил Калатозов]] | {{Байрақ|КСРО}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LETJAT ZURAVLI|url=https://www.festival-cannes.com/en/films/letjat-zuravli|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175040/https://www.festival-cannes.com/en/films/letjat-zuravli|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1959 жыл|1959]] | ''[[Қара Орфей]]'' ^§ | Orfeu Negro | [[Марсель Камю]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Бразилия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=ORFEU NEGRO|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/orfeu-negro|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=11 July 2021|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418190622/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/orfeu-negro|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1960 жыл|1960]] | ''[[Тәтті өмір]]'' ^§ | La dolce vita | [[Федерико Феллини]] | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LA DOLCE VITA|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-dolce-vita|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418172012/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-dolce-vita|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1961 жыл|1961]] | ''[[Ұзаққа созылған айрылысу]]'' ^§ | Une aussi longue absence | [[Анри Кольпи]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=UNE AUSSI LONGUE ABSENCE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/une-aussi-longue-absence|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175029/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/une-aussi-longue-absence|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Виридиана]]'' ^§ | Viridiana | [[Луис Бунюэль]] | {{Байрақ|Испания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=VIRIDIANA|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/viridiana|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175053/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/viridiana|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1962 жыл|1962]] | ''[[Уәде орындаушы]]'' ^§ | O Pagador de Promessas | [[Ансельмо Дуарте]] | {{Байрақ|Бразилия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=O PAGADOR DE PROMESSAS|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/o-pagador-de-promessas|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418195138/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/o-pagador-de-promessas|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1963 жыл|1963]] | ''[[Қабылан (фильм, 1963)|Қабылан]]'' ^§ | Il gattopardo | [[Лукино Висконти]] | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=IL GATTOPARDO|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/il-gattopardo|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175032/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/il-gattopardo|url-status=live}}</ref> |} === Гран-при (1964—1974) === {| class="wikitable unsortable" !scope="col" style="width:1%;" | Жыл !scope="col" style="width:10%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:8%;"| Түпнұсқа атауы !scope="col" style="width:5%;"| Режиссёрі !scope="col" style="width:3%;"| Өндіруші ел !scope="col" style="width:1%;" class="unsortable"| {{abbr|Дер|Дереккөздер}} |- ! style="text-align:center;" | [[1964 жыл|1964]] | ''[[Шербур қолшатырлары]]'' | Les parapluies de Cherbourg | [[Жак Деми]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LES PARAPLUIES DE CHERBOURG|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/les-parapluies-de-cherbourg|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=16 May 2013|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418172010/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/les-parapluies-de-cherbourg|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1965 жыл|1965]] | ''[[Тәсіл және оны қалай меңгеру керек]]'' | The Knack ...and How to Get It | [[Ричард Лестер]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE KNACK... AND HOW TO GET IT|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-knack-and-how-to-get-it|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175030/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-knack-and-how-to-get-it|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1966 жыл|1966]] | ''[[Ханымдар мен мырзалар (фильм, 1966)|Ханымдар мен мырзалар]]'' | Signore e signori | [[Пьетро Джерми]] | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=SIGNORE E SIGNORI|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/signore-e-signori|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175019/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/signore-e-signori|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Еркек пен әйел (фильм, 1966)|Еркек пен әйел]]'' | Un homme et une femme | [[Клод Лелуш]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=UN HOMME ET UNE FEMME|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/un-homme-et-une-femme-1|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=14 May 2016|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175059/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/un-homme-et-une-femme-1|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1967 жыл|1967]] | ''[[Фотоүлкейту (фильм)|Фотоүлкейту]]'' | Blowup | [[Микеланджело Антониони]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=BLOW UP|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/blow-up|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175028/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/blow-up|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1968 жыл|1968]] | colspan="5" style="background-color:#EFD; text-align:center;" data-sort-value="ω" | '''Фестиваль [[1968 жылғы мамырдағы оқиғалар|мамыр оқиғаларына]] байланысты наразылық білдірген студенттер мен жұмысшылармен ынтымақтастық белгісі ретінде орта жолдан тоқтатылды.''' |- ! style="text-align:center;" | [[1969 жыл|1969]] | ''[[Егер....]]'' | If.... | [[Линдсей Андерсон]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=IF|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/if|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418210657/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/if|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1970 жыл|1970]] | ''[[MASH (фильм)|MASH]]'' | MAS*H | [[Роберт Олтмен]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=M.A.S.H.|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/m-a-s-h|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175050/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/m-a-s-h|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1971 жыл|1971]] | ''[[Дәнекер (фильм, 1971)|Дәнекер]]'' | The Go-Between | [[Джозеф Лоузи]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE GO-BETWEEN|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-go-between|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175018/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-go-between|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1972 жыл|1972]] | ''[[Маттеи ісі]]'' ^§ | Il caso Mattei | [[Франческо Рози]] | rowspan="2" | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=IL CASO MATTEI|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/il-caso-mattei|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418192117/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/il-caso-mattei|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Жұмысшы табы жәннатқа барады]]'' ^§ | La classe operaia va in paradiso | [[Элио Петри]] | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LA CLASSE OPERAIA VA IN PARADISO|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-classe-operaia-va-in-paradiso|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418193624/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-classe-operaia-va-in-paradiso|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1973 жыл|1973]] | ''[[Жалданушы (фильм, 1973)|Жалданушы]]'' | The Hireling | [[Алан Бридж]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE HIRELING|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-hireling|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175040/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-hireling|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Қарақшы (фильм, 1973)|Қарақшы]]'' | Scarecrow | [[Джерри Шацберг]] | rowspan="2" | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=SCARECROW|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/scarecrow|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175042/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/scarecrow|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1974 жыл|1974]] | ''[[Әңгіме (фильм, 1974)|Әңгіме]]'' | The Conversation | [[Фрэнсис Форд Коппола]] | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE CONVERSATION|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-conversation|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175044/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-conversation|url-status=live}}</ref> |} === Алтын пальма бұтағы (1975 жылдан бастап) === {| class="wikitable unsortable" !scope="col" style="width:1%;" | Жыл !scope="col" style="width:10%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:8%;"| Түпнұсқа атауы !scope="col" style="width:5%;"| Режиссёрі !scope="col" style="width:3%;"| Өндіруші ел !scope="col" style="width:1%;" class="unsortable"| {{abbr|Дер|Дереккөздер}} |- ! style="text-align:center;" | [[1975 жыл|1975]] | ''[[Отты жылдар шежіресі]]'' | ''Chronique des années de braise'' | [[Мохаммед Лахдар-Хамина]] | {{Байрақ|Алжир}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=CHRONIQUE DES ANNÉES DE BRAISE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/chronique-des-annees-de-braise|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175056/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/chronique-des-annees-de-braise|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1976 жыл|1976]] | ''[[Такси жүргізушісі (фильм, 1976)|Такси жүргізушісі]]'' | Taxi Driver | [[Мартин Скорсезе]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=TAXI DRIVER|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/taxi-driver|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418202139/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/taxi-driver|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1977 жыл|1977]] | ''[[Әке-қожайын]]'' | Padre Padrone | [[Паоло және Витторио Тавиани]] | rowspan="2" | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=PADRE PADRONE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/padre-padrone|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175051/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/padre-padrone|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1978 жыл|1978]] | ''[[Шалғы ағашы]]'' ^§ | ''L'albero degli zoccoli'' | [[Эрманно Ольми]] | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=L'ALBERO DEGLI ZOCCOLI|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/l-albero-degli-zoccoli|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418185107/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/l-albero-degli-zoccoli|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1979 жыл|1979]] | ''[[Ақыр заман (фильм, 1979)|Ақыр заман]]'' | Apocalypse Now | [[Фрэнсис Форд Коппола]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=APOCALYPSE NOW (A WORK IN PROGRESS)|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/apocalypse-now-a-work-in-progress|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175038/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/apocalypse-now-a-work-in-progress|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Қаңылтыр барабан (фильм)|Қаңылтыр барабан]]'' | ''Die Blechtrommel'' | [[Фолькер Шлёндорфф]] | {{Байрақ|ГФР}}<br>{{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=DIE BLECHTROMMEL|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/die-blechtrommel|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418185117/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/die-blechtrommel|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1980 жыл|1980]] | ''[[Джаздың бәрі (фильм, 1979)|Джаздың бәрі]]'' | All That Jazz | [[Боб Фосс]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=ALL THAT JAZZ|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/all-that-jazz|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418205151/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/all-that-jazz|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Жауынгердің көлеңкесі]]'' | 影武者 | [[Акира Куросава]] | {{Байрақ|Жапония}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=KAGEMUSHA|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/kagemusha|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418182105/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/kagemusha|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1981 жыл|1981]] | ''[[Темір адам (фильм, 1981)|Темір адам]]'' | Człowiek z żelaza | [[Анджей Вайда]] | {{Байрақ|Польша}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=CZLOWIEK Z ZELAZA|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/czlowiek-z-zelaza|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=21 May 2017|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418180601/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/czlowiek-z-zelaza|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1982 жыл|1982]] | ''[[Із-түзсіз жоғалған (фильм, 1982)|Із-түзсіз жоғалған]]'' ^§ | Missing | [[Коста-Гаврас]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=MISSING|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/missing|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418182054/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/missing|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Жол (фильм, 1982)|Жол]]'' ^§ | Yol | [[Йылмаз Гюней]], [[Шериф Гёрен]] | {{Байрақ|Түркия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=YOL|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/yol|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175022/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/yol|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1983 жыл|1983]] | ''[[Нараяма туралы баллада (фильм, 1983)|Нараяма туралы баллада]]'' | 楢山節考 | [[Сёхэй Имамура]] | {{Байрақ|Жапония}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=NARAYAMA-BUSHI-KO|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/narayama-bushi-ko|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=18 May 2012|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418173515/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/narayama-bushi-ko|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1984 жыл|1984]] | ''[[Париж, Техас]]'' ^§ | Paris, Texas | [[Вим Вендерс]] | {{Байрақ|ГФР}}<br>{{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=PARIS TEXAS|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/paris-texas-1|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=21 May 2014|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175047/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/paris-texas-1|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1985 жыл|1985]] | ''[[Әкем іссапарда болғанда]]'' ^§ | Отац на службеном путу | [[Эмир Кустурица]] | {{Байрақ|Югославия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite news |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1985-05-21-ca-7944-story.html |title=Unusual Choice For Cannes Jury : Yugoslav Film Snares Golden Palm |work=Los Angeles Times |first=Stanley |last=Meisler |date=21 May 1985 |access-date=19 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929235430/https://articles.latimes.com/1985-05-21/entertainment/ca-7944_1_cannes-jury |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1986 жыл|1986]] | ''[[Миссия (фильм, 1986)|Миссия]]'' | The Mission | [[Ролан Жоффе]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE MISSION|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-mission|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175023/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-mission|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1987 жыл|1987]] | ''[[Шайтан күннің астында]]'' ^§ | Sous le soleil de Satan | [[Морис Пиала]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=SOUS LE SOLEIL DE SATAN|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/sous-le-soleil-de-satan|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175036/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/sous-le-soleil-de-satan|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1988 жыл|1988]] | ''[[Жеңімпаз Пелле]]'' | Pelle Erobreren | [[Билле Аугуст]] | {{Байрақ|Дания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=PELLE EROBREREN|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/pelle-erobreren|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175049/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/pelle-erobreren|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1989 жыл|1989]] | ''[[Секс, өтірік және видео]]'' | Sex, Lies, and Videotape | [[Стивен Содерберг]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=SEX, LIES & VIDEOTAPE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/sex-lies-videotape|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418212202/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/sex-lies-videotape|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1990 жыл|1990]] | ''[[Жүрегі нәзік (фильм)|Жүрегі нәзік]]'' | Wild at Heart | [[Дэвид Линч]] | rowspan="2" | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=WILD AT HEART|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/wild-at-heart|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175029/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/wild-at-heart|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1991 жыл|1991]] | ''[[Бартон Финк]]'' ^§ | Barton Fink | [[Ағайынды Коэн|Джоэль Коэн]] | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=BARTON FINK|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/barton-fink|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175030/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/barton-fink|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1992 жыл|1992]] | ''[[Қайырлы ниет]]'' | Den goda viljan | [[Билле Аугуст]] | {{Байрақ|Дания}}<br>{{Байрақ|Швеция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=DEN GODA VILJAN|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/den-goda-viljan|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175043/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/den-goda-viljan|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1993 жыл|1993]] | ''[[Қош бол, күңім]]'' | 霸王別姬 | [[Чэнь Кайгэ]] | {{Байрақ|Гонконг}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=BAWANG BIEJI|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/bawang-bieji|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418190613/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/bawang-bieji|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Пианино (фильм)|Пианино]]'' | The Piano | [[Джейн Кэмпион]] | {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}<br>{{Байрақ|Аустралия}}<br>{{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE PIANO|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-piano|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175026/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-piano|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1994 жыл|1994]] | ''[[Қойыртпақ шығарма]]'' | Pulp Fiction | [[Квентин Тарантино]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=PULP FICTION|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/pulp-fiction-1|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=23 May 2014|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175045/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/pulp-fiction-1|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1995 жыл|1995]] | ''[[Андеграунд (фильм)|Андеграунд]]'' | Подземље | [[Эмир Кустурица]] | {{Байрақ|Югославия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=UNDERGROUND|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/underground|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175037/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/underground|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1996 жыл|1996]] | ''[[Құпиялар мен өтіріктер]]'' | Secrets & Lies | [[Майк Ли]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=SECRETS AND LIES|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/secrets-and-lies|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175037/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/secrets-and-lies|url-status=live}}</ref> |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1997 жыл|1997]] | ''[[Жайын (фильм)|Жайын]]'' | うなぎ | [[Сёхэй Имамура]] | {{Байрақ|Жапония}} | style="text-align:center;" rowspan="2" | <ref>{{Cite web|title=UNAGI|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/unagi|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175046/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/unagi|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Шие дәмі]]'' | طعم گيлас | [[Аббас Киаростами]] | {{Байрақ|Иран}} |- ! style="text-align:center;" | [[1998 жыл|1998]] | ''[[Мәңгілік және бір күн]]'' ^§ | Μια αιωνιότητα και μια μέρα | [[Теодорос Ангелопулос]] | {{Байрақ|Грекия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=MIA EONIOTITA KE MIA MERA|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/mia-eoniotita-ke-mia-mera|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175039/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/mia-eoniotita-ke-mia-mera|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[1999 жыл|1999]] | ''[[Розетта (фильм)|Розетта]]'' ^§ | Rosetta | [[Ағайынды Дарденндер|Жан-Пьер және Люк Дарденн]] | {{Байрақ|Бельгия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=ROSETTA|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/rosetta|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175101/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/rosetta|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2000 жыл|2000]] | ''[[Түнектегі биші]]'' | Dancer in the Dark | [[Ларс фон Триер]] | {{Байрақ|Дания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=DANCER IN THE DARK|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/dancer-in-the-dark|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418180549/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/dancer-in-the-dark|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2001 жыл|2001]] | ''[[Ұлының бөлмесі]]'' | La stanza del figlio | [[Нанни Моретти]] | {{Байрақ|Италия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LA STANZA DEL FIGLIO|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-stanza-del-figlio|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175021/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-stanza-del-figlio|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2002 жыл|2002]] | ''[[Пианист (фильм)|Пианист]]'' | The Pianist | [[Роман Полански]] | {{Байрақ|Польша}}<br>{{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Германия}}<br>{{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE PIANIST|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-pianist|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175020/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-pianist|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2003 жыл|2003]] | ''[[Піл (фильм, 2003)|Піл]]'' | Elephant | [[Гас Ван Сент]] | rowspan="2" | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=ELEPHANT|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/elephant|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418203659/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/elephant|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2004 жыл|2004]] | ''[[Фаренгейт 9/11]]'' | Fahrenheit 9/11 | [[Майкл Мур]] | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=FAHRENHEIT 9/11|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/fahrenheit-9-11|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418203657/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/fahrenheit-9-11|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2005 жыл|2005]] | ''[[Бала (фильм, 2005)|Бала]]'' | L'Enfant | [[Ағайынды Дарденндер|Жан-Пьер және Люк Дарденн]] | {{Байрақ|Бельгия}}<br>{{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=L'ENFANT|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/l-enfant|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418192119/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/l-enfant|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | ''[[Арпаны тербеген жел]]'' ^§ | The Wind That Shakes the Barley | [[Кен Лоуч]] | {{Байрақ|Ирландия}}<br>{{Байрақ|Ұлыбритания}}<br>{{Байрақ|Италия}}<br>{{Байрақ|Германия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE WIND THAT SHAKES THE BARLEY|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-wind-that-shakes-the-barley|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528142200/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-wind-that-shakes-the-barley|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2007 жыл|2007]] | ''[[4 ай, 3 апта және 2 күн]]'' | 4 luni, 3 săptămâni și 2 zile | [[Кристиан Мунджиу]] | {{Байрақ|Румыния}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=4 LUNI, 3 SAPTAMINI SI 2 ZILE|url=https://www.festival-cannes.com/en/films/4-luni-3-saptamini-si-2-zile|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|language=en|archive-date=28 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528142225/https://www.festival-cannes.com/en/films/4-luni-3-saptamini-si-2-zile|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2008 жыл|2008]] | ''[[Сынып (фильм, 2008)|Сынып]]'' ^§ | Entre les murs | [[Лоран Канте]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=ENTRE LES MURS|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/entre-les-murs|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=25 May 2008|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418200634/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/entre-les-murs|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2009 жыл|2009]] | ''[[Ақ таспа (фильм)|Ақ таспа]]'' | Das weiße Band | [[Михаэль Ханеке]] | {{Байрақ|Германия}}<br>{{Байрақ|Аустрия}}<br>{{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=DAS WEISSE BAND|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/das-weisse-band|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=24 May 2009|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418183559/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/das-weisse-band|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2010 жыл|2010]] | ''[[Бунми ағай (фильм)|Бунми ағай]]'' | ลุงบุญมีระลึกชาติ | [[Апичатпонг Вирасетакул]] | {{Байрақ|Тайланд}}<br>{{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Германия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LUNG BOONMEE RALUEK CHAT|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/lung-boonmee-raluek-chat|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=21 May 2010|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175023/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/lung-boonmee-raluek-chat|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2011 жыл|2011]] | ''[[Өмір ағашы (фильм, 2011)|Өмір ағашы]]'' | The Tree of Life | [[Терренс Малик]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE TREE OF LIFE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-tree-of-life|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=16 May 2011|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418202151/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-tree-of-life|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2012 жыл|2012]] | ''[[Махаббат (фильм, 2012)|Махаббат]]'' | Amour | [[Михаэль Ханеке]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Германия}}<br>{{Байрақ|Аустрия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=AMOUR|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/amour|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=27 May 2012|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418173514/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/amour|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2013 жыл|2013]] | ''[[Әдел өмірі]]'' ^§ | La Vie d'Adèle: Chapitres 1 et 2 | [[Абделатиф Кешиш]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Бельгия}}<br>{{Байрақ|Испания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=LA VIE D'ADÈLE – CHAPITRE 1 & 2|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-vie-d-adele-chapitre-1-2|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=26 May 2013|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175021/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/la-vie-d-adele-chapitre-1-2|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2014 жыл|2014]] | ''[[Қысқы ұйқы (фильм, 2014)|Қысқы ұйқы]]'' | Kış Uykusu | [[Нури Бильге Джейлан]] | {{Байрақ|Түркия}}<br>{{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Германия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=WINTER SLEEP|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/winter-sleep|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=24 May 2014|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175056/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/winter-sleep|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2015 жыл|2015]] | ''[[Дипан (фильм)|Дипан]]'' | Dheepan | [[Жак Одиар]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=DHEEPAN|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/dheepan|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=24 May 2015|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175033/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/dheepan|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2016 жыл|2016]] | ''[[Мен, Дэниел Блейк]]'' | I, Daniel Blake | [[Кен Лоуч]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=I, DANIEL BLAKE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/i-daniel-blake|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=22 May 2016|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418175020/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/i-daniel-blake|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2017 жыл|2017]] | ''[[Шаршы (фильм, 2017)|Шаршы]]'' | The Square | [[Рубен Эстлунд]] | {{Байрақ|Швеция}}<br>{{Байрақ|Германия}}<br>{{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Дания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=THE SQUARE|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-square|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=20 May 2017|language=en|archive-date=24 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230224113810/http://www.festival-cannes.com/en/festival/films/the-square|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2018 жыл|2018]] | ''[[Дүкен ұрылары]]'' | 万引き家族 | [[Хирокадзу Корээда]] | {{Байрақ|Жапония}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=MANBIKI KAZOKU|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/manbiki-kazoku|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=14 May 2018|language=en|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418210708/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/manbiki-kazoku|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2019 жыл|2019]] | ''[[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]]'' ^§ | 기생충 | [[Пон Чжун Хо]] | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|title=GISAENGCHUNG|url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/gisaengchung|access-date=16 July 2021|website=Festival de Cannes|date=22 May 2019|language=en|archive-date=3 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903091243/http://www.festival-cannes.com/en/festival/films/gisaengchung|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2020 жыл|2020]] | colspan="4" style="background-color:#EFD; padding-left:3%" data-sort-value="ω" | '''Фестиваль [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты өткізілген жоқ. Фестиваль ресми бағдарлама ретінде 56 фильмді жариялады, бірақ марапаттар берілген жоқ.''' | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web|date=3 June 2020|title=What Cannes 2020 line-up says about the cancelled festival|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2020-06-03/cannes-2020-canceled-lineup-wes-anderson-pixar|website=Los Angeles Times|language=en|access-date=28 July 2020|archive-date=10 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510230540/https://www.latimes.com/entertainment-arts/movies/story/2020-06-03/cannes-2020-canceled-lineup-wes-anderson-pixar|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2021 жыл|2021]] | ''[[Титан (фильм, 2021)|Титан]]'' | Titane | [[Жюлия Дюкурно]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Бельгия}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |url=https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/titane |title=TITANE |access-date=17 July 2021 |website=Festival de Cannes |date=14 July 2021 |language=en |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528020837/https://www.festival-cannes.com/en/festival/films/titane |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2022 жыл|2022]] | ''[[Мұң үшбұрышы]]'' | Triangle of Sadness | [[Рубен Эстлунд]] | {{Байрақ|Швеция}}<br>{{Байрақ|Германия}}<br>{{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Ұлыбритания}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |title=TRIANGLE OF SADNESS – Festival de Cannes 2022 |url=https://www.festival-cannes.com/en/films/triangle-of-sadness |access-date=28 May 2022 |website=www.festival-cannes.com |date=22 May 2022 |language=en |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329004212/https://www.festival-cannes.com/en/films/triangle-of-sadness |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2023 жыл|2023]] | ''[[Құлау анатомиясы]]'' | Anatomie d'une chute | [[Жюстин Трие]] | {{Байрақ|Франция}} | style="text-align:center;" | <ref>{{Cite web |title=ANATOMIE D'UNE CHUTE – Festival de Cannes 2023 |url=https://www.festival-cannes.com/f/anatomie-d-une-chute/ |access-date=27 May 2023 |website=www.festival-cannes.com |date=21 May 2023 |language=en |archive-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528020952/https://www.festival-cannes.com/f/anatomie-d-une-chute/ |url-status=live }}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2024 жыл|2024]] | ''[[Анора]]'' | Anora | [[Шон Бейкер]] | {{Байрақ|АҚШ}} | style="text-align:center;" | <ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2024/04/cannes-film-festival-lineup-2024-live-francis-ford-coppola-thierry-fremaux-1235881376/|title=Cannes Film Festival Lineup Set: Competition Includes Coppola, Audiard, Cronenberg, Arnold, Lanthimos, Sorrentino & Abbasi's Trump Movie — Full List|last=Ntim|first=Zac|date=11 April 2024|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|access-date=9 May 2024|archive-date=10 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240510021739/https://deadline.com/2024/04/cannes-film-festival-lineup-2024-live-francis-ford-coppola-thierry-fremaux-1235881376/|url-status=live}}</ref> |- ! style="text-align:center;" | [[2025 жыл|2025]] | ''[[Бұл жай ғана кездейсоқтық]]'' | یک تصادف ساده | [[Джафар Панахи]] | {{Байрақ|Иран}}<br>{{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Люксембург}} | style="text-align:center;" | <ref name=":5">{{Cite web |date=2025-05-24 |title=Le Palmarès du 78e Festival de Cannes |url=https://www.festival-cannes.com/presse/communiques/le-palmares-du-78e-festival-de-cannes/ |access-date=2025-05-24 |website=Festival de Cannes |language=fr-FR}}</ref> |} ; Ескертпелер : ^{<nowiki>§</nowiki>} Жеңімпаз бірауыздан шешім қабылдау арқылы анықталғанын білдіреді == Тағы қараңыз == * [[Алтын арыстан]] * [[Алтын аю]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.festival-cannes.fr/ Канн кинофестивалінің ресми сайты]{{ref-fr}}{{ref-en}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Канн кинофестивалі]] dzdaxybv4uooksbv1y35temeybfda9g 0 536396 3579083 3569866 2026-04-08T17:59:28Z TalgatSnow 143530 3579083 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Пол Томас Андерсон |шынайы есімі = {{lang-en|Paul Thomas Anderson}} |сурет =Paul Thomas Anderson in 2025.jpg |сурет ені =200px |сурет атауы = Пол Томас Андерсон (2025) |туған кездегі есімі = Пол Томас Андерсон |туған күні =26.06.1970 |туған жері = {{Туғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{USA}} |белсенді жылдары = [[1988]] — қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (2025 – үш мәрте)<br />«[[Алтын глобус]]» (2026 – екі мәрте)<br />«[[BAFTA]]» (2022, 2026 — үш мәрте)<br /> |imdb_id = 0000759 |сайты = |ортаққор = Paul Thomas Anderson }} '''Пол Томас Андерсон''' ({{lang-en|Paul Thomas Anderson}}; [[26 маусым]] [[1970 жыл|1970]], [[Лос Анжелес]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]), '''ПТА''' (PTA) инициалдарымен де кеңінен танымал — америкалық [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. Өз буынының ең көрнекті кинематографистерінің бірі ретінде жиі сипатталады.<ref name=nytimes>{{cite news |first=Rebecca |last=Flint Marx |title=Paul Thomas Anderson – Biography – Movies & TV |url=https://movies.nytimes.com/person/231996/Paul-Thomas-Anderson/biography |archive-url=https://web.archive.org/web/20071115041515/http://movies.nytimes.com/person/231996/Paul-Thomas-Anderson/biography |url-status=dead |archive-date=November 15, 2007 |department=Movies & TV Dept. |newspaper=[[The New York Times]] |date=2007 |access-date=February 10, 2010}}</ref> Режиссер үш «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]», екі «[[Алтын глобус]]» және төрт [[BAFTA]] сыйлығының иегері. Сондай-ақ ол әлемдік деңгейдегі [[Венеция кинофестивалі|Венеция]] («[[Күміс арыстан]]»), [[Канн кинофестивалі|Канн]] («Үздік режиссер») және [[Берлин кинофестивалі|Берлин]] («[[Алтын аю|Алтын]]» және «[[Күміс аю]]») мәртебелі кинофестивальдерінің жеңімпазы атанған. Андерсонның шығармашылығына тән басты ерекшелік — тағдыр тауқыметін тартқан, кемелсіз кейіпкерлердің ішкі дүниесін ашатын психологиялық драмалар. Оның фильмдерінде отбасылық берекесіздік, жатсыну, жалғыздық пен рухани тазару тақырыптары батыл визуалды әдістермен, атап айтқанда, үздіксіз қозғалыстағы камера мен ұзақ пландар арқылы шебер үйлесім тапқан. Ол Фиона Эппл, Haim, Эйми Манн, Джоанна Ньюсом, Майкл Пенн, [[Radiohead]] және The Smile сияқты орындаушылардың музыкалық клиптерін түсірген. Сонымен қатар, Андерсон [[Джонни Гринвуд]]тың Junun альбомы туралы деректі фильмнің (2015) және Radiohead тобының вокалисі [[Том Йорк]]ке арналған Anima (2019) атты қысқаметражды музыкалық туындының режиссері болды. == Фильмография == {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|1996|[[Қатерлі сегіздік]]|Hard Eight / Sydney|режиссёр, сценарист}} {{Фильмде|1997|[[Буги стиліндегі түндер]]|Boogie Nights|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|1999|[[Магнолия (фильм)|Магнолия]]|Magnolia|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|2002|[[Мас махаббат]]|Punch-Drunk Love|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|2007|[[Мұнай (фильм)|Мұнай]]|There Will Be Blood|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|2012|[[Шебер (фильм, 2012)|Шебер]]|The Master|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|2014|[[Туа біткен мін]]|Inherent Vice|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|2017|[[Елес жіп]]|Phantom Thread|режиссёр, продюсер, сценарист, оператор}} {{Фильмде|2021|[[Лакрицалық пицца]]|Licorice Pizza|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{Фильмде|2025|[[Шайқас артынан шайқас]]|One Battle After Another|режиссёр, продюсер, сценарист}} {{ФильмдеТөм}} == Сыртқы сілтемелер == * {{imdb name|id=0000759|name=Пол Томас Андерсон}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} {{Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы}} {{Үздік сценарий үшін Алтын глобус сыйлығы}} {{Үздік түпнұсқалық сценарий үшін BAFTA сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Спутник сыйлығының иегерлері]] dka5r7iyk2wvkg273kv8n2e4mdfhs6w 4 537752 3579210 3578507 2026-04-09T05:00:38Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3579210 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120020" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 020] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="94928" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 94 928] | data-sort-value="1060" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1060] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86173" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 173] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84034" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="79931" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 79 931] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55497" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 497] | data-sort-value="63" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="48041" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 041] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41111" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 111] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="21182" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 182] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="19990" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 19 990] | data-sort-value="41" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 41] |2023-12-17 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="17216" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 17 216] | data-sort-value="33" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 33] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="16898" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 898] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16065" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 065] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="14863" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 14 863] | data-sort-value="102" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 102] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14707" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 707] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13715" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 715] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11024" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 024] | data-sort-value="56" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="9840" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 9840] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8361" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8335" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8187" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7893" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7893] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="7431" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7431] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7059" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7059] | data-sort-value="13" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 13] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6703" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="6637" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 6637] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4321" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4321] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4159" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4159] | data-sort-value="20" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3575" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3575] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3396" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3326" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3326] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3117" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="2753" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2753] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2473] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2447" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2284" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2284] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="1959" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1959] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="1753" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 1753] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="1696" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1696] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1596" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1596] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1516" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1516] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1498" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1498] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1128" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1128] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="989" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 989] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="663" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="616" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 616] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="615" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="553" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 553] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] b0f2z6d4er288larodrpy8casau0ll6 0 550240 3579132 2371700 2026-04-08T22:10:35Z Wooze 132753 3579132 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Мелисса Варгас |суреті =Melissa Vargas, 2025.jpg |сурет ені =240px |сурет тақырыбы = |жынысы = әйел |толық есімі = Мелисса Тереза Варгас Абреу |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = [[Куба]] |мамандандыру = |клубы = Сьенфуэгос |туған күні =16 .10.1999 |туған жері = Сьен Фуэгос |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = 13 жастан бастап қазіргі күнге дейін |бапкерлері = Хуан Карлос Гала Родригес |бойы = 184 |салмағы = 78 |медальдары = }} '''Мелисса Тереза Варгас Абреу''' ({{lang-en|Melissa Teresa Vargas Abreu}}; 16 қазан [[1999 жыл|1999]], [[Куба]],[[Сьенфуэгос]]) — Кубалық волейболшы, "Сьенфуэгос" командасының шабуылшысы. == Мансабы == Мелисса волейболға 8 жасынан қызығады. 13 жасында жас шабуылшы Куба құрамасының мүшесі атанды және қазіргі уақытта да Куба мемлекетінің волейбол құрамасында ойнайды. Мелисса өзінің алғышқы екі ойынында гол соғып, командасына 16 және 13 ұпай алып келген. [[2014 жыл|2014 жылы]] 15 қазанда Куба құрамасының Канаданы жеңген кезінде XIII Әйелдер Волейболы Pan American Cup атағын женді. Кубаның ұлттық құрамасы Варгастың құзырына 134 ұпай алып келді. Бұл көрсеткіш континет аралық тарихта Аури Круздан кейінгі 2 орынды иеленді. Аури Круздың құзырында 151 ұпай болып отыр. Осы жылы Варгас World Grand Prix-тың алдын ала турнирінде 3 ойында 48 ұпай жинап, үздік бомбардир атағына ие болды. ==Клубы== * {{flagicon|Cuba}} [[Cienfuegos (әйелдер воллейбол)|Cienfuegos]] (2014) == Интервьюлардан үзінділері == <nowiki>''Мен Мирея сияқты болғым келеді, ол маған өте ұнайды.''</nowiki> деді Варгас өзінің интервьюлерінің бірінде. Варгастың тіпті өз кумирінің алдында физикалық артықшылықтары бар. Ол Мирея Луиске қарағанда 8 см ұзынрақ. Сонымен қатар Варгас 3,38 м ұзындыққа секірген болатын. [[Санат:16 қазанда туғандар]] [[Санат:Куба волейболшылары]] [[Санат:Әйел-волейболшылар]] jhx320ri56cgo7rz3bq5uz1rpnys995 0 556666 3578893 3578217 2026-04-08T12:02:50Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Экипаж */ 3578893 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]<nowiki/>сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]<nowiki/>да 1960 [[жыл]]<nowiki/>ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиатехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тамысалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[нажағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 кұш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзеляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелюждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелюждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына кертіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] hbkcvs9gbsm0b5s97mmdp3asetfy4s2 3578896 3578893 2026-04-08T12:04:18Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Экипаж */ 3578896 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]<nowiki/>сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]<nowiki/>да 1960 [[жыл]]<nowiki/>ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиятехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тамысалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[нажағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 кұш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзеляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелюждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелюждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына кертіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] 9y0ttxkq7yspp3jwu9etjuc4dcuws3l 3578897 3578896 2026-04-08T12:05:14Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Апат */ 3578897 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]<nowiki/>сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]<nowiki/>да 1960 [[жыл]]<nowiki/>ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиятехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тасымалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[нажағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 кұш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзеляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелюждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелюждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына кертіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] ej45kt0hx9o4e0ejrme7u2wwa30zkz5 3578899 3578897 2026-04-08T12:07:58Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Апат */ 3578899 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]<nowiki/>сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]<nowiki/>да 1960 [[жыл]]<nowiki/>ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиятехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тасымалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғысының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[нажағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 кұш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзеляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелюждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелюждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына кертіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] 826s6tx8mn24mujuclm9pmqkp0n1nwx 3578905 3578899 2026-04-08T12:12:10Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Алдын-ала тексеру */ 3578905 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]<nowiki/>сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]<nowiki/>да 1960 [[жыл]]<nowiki/>ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиятехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тасымалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғысының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[найзағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 кұш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзеляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелюждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелюждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына кертіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] b3qjqtk4uyy0h85kjp4tvuvwafuwr3j 3578912 3578905 2026-04-08T12:15:38Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Сынықтарды анықтау */ 3578912 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]<nowiki/>сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]<nowiki/>да 1960 [[жыл]]<nowiki/>ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиятехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тасымалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғысының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[найзағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 күш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзеляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелюждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелюждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына кертіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] gxuvnba33sfaaa1my7ixt8rof9y8toz 3578919 3578912 2026-04-08T12:18:27Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Сынықтарды анықтау */ 3578919 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]<nowiki/>сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]<nowiki/>да 1960 [[жыл]]<nowiki/>ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиятехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тасымалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғысының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[найзағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 күш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзелляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелляждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелляждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына кертіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] gkgic3xvb7lxpsd5pqtidb8b5se3549 3578924 3578919 2026-04-08T12:21:52Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Ұшақ жүйесі */ 3578924 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''[[Буффало]]дағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]<nowiki/>сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]<nowiki/>да 1960 [[жыл]]<nowiki/>ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиятехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тасымалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғысының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[найзағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 күш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзелляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелляждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелляждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына келтіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] eqyt9cevxortevcjwn5bhcm5ycun4sl 3578969 3578924 2026-04-08T13:18:55Z 1nter pares 146705 3578969 wikitext text/x-wiki {{уики}} '''Буффалодағы L-188 ұшағымен болған апат''' — Braniff Airways [[Авиакомпания|әуе компания]]сының Lockheed L-188A Electra ұшағымен 1959 жылы 29 қыркүйегінде болған апат<ref group="*">Название дано согласно итоговому отчёту.</ref>. Жаңа авиалайнер қолайлы ауа райында Хьюстоннан Далласқа (екеуі де Техас штатында) кәдуілгі жолаушы тасымалы рейсін жасап жатқан болатын, сол кезде кенет оның қанаты бөлініп қалды. Басқаруын жоғалтып, машина [[Буффало]] қаласының жанындағы Леон аумағында жерге құлады, бортта отырған барлық 34 адам қаза тапты. Жарты жыл өткеннен кейін, 17 [[наурыз]]да 1960 [[жыл]]ы Каннелтонға ([[Индиана]] штаты) жақын жерде Northwest Airlines компаниясының Lockheed L-188A Electra ұшағымен осыған ұқсас тағы бір ұшақ апаты орын алды. Екі ұқсас апаттар ұшақты қарастыру керек деген ұйғарымға алып келді, сондықтан [[НАСА]] ғылыми-зерттеу орталығында ауқымды модельді сынақтан өткізді.  Нәтижесінде апат салдары авиацияның ескі дұшпаны - әуе винтінің флаттері деп анықталды,  яғни жаңа турбиналы-винтті ұшақтардың жылдамдығын арттырған кезде пайда болатын әуе винті айналымының артуымен түсіндіріледі. Нәтижесінде қозғалтқыштың тербелуі орын алған және қанаттары соның салдарынан сынған.  == Ұшақ == Lockheed L-188A Electra  ұшағы тіркеу нөмірі N9705C (зауыттық — 1090<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://www.planelogger.com/Aircraft/View?Registration=N9705C&DeliveryDate=18.09.59|title = Registration Details For N9705C (Braniff International Airways) L-188 Electra-A|publisher = Plane Logger|lang = en|accessdate = 2015-05-26}}</ref>) апат орын алған сәтте жаңа болатын. Оның соңғы құрастырылуы Бербанктегі ([[Калифорния]]) зауытта 1959 жылы 4 қыркүйекте болған, яғни апат апат болғанға дейін 25 күн бұрын өзінің бірінші сынағынан өткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414-3|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[2]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9414_3-0"></span>. Ұшақ бар-жоғы үш сынақтан өтті және бір рет қабылдау алдындағы ұшудан өткізілген, содан кейін 18 қыркүйек күні тапсырыс беруші америкалық әуе компаниясы Braniff Airways (Braniff International Airways немесе қысқаша Braniff)<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-0"></span> қабылдап алды. Төрт турбиналы-винтті қозғалтқыш Allison фирмасының 501-D13 моделі болатын және Aero Products (Allison және Aero Products - General Motors-тың бөлімшелері) [[фирма]]<nowiki/>сының A6441FN-606 моделді әуе винтімен жабдықталған <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii-5|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94ii_5-0"></span>. Қозғалтқыштың ұшаққа орнатылғанға дейінгі атқарған жұмыс көлемі - 26 сағат 25 минут, яғни қалған үш қозғалтқыш та, төрт әуе винті де мүлде жаңа болатын, атқарған жұмыс көлемі 0-ді құраған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-1"></span>. Қабылданғаннан кейін  N9705C борты [[Даллас]] [[әуежай]]<nowiki/>ына - Braniff компаниясының торапты [[әуежай]]<nowiki/>ына бағытталған болатын, осыдан кейін қажетті қабылдау тексеруінен өтті. Осыдан соң [[Хьюстон]]<nowiki/>нан ұшып шыққан [[ұшақ]] [[эксплуатация]] барысында 122 сағат ұшып үлгерді, ал оның жалпы ұшу көлемі (сынақ уақытын қосқанда) 132 сағат 33 минутты құрады. Осылай ұшақ бір рет те ағымдық бақылаудан өтпеді, себебі техникалық тексеру уақыты 205 ұшу сағатын құрайтын еді. Ұшақтың барлық қажетті тексерулері мен рұқсаты туралы [[сертификат]]<nowiki/>тары болатын. Сонымен қатар [[әуе компания]]<nowiki/>сының L-188 барлық бортына қатысты ескертпелерді тіркеп жүретін әрі [[эксплуатация]]<nowiki/>лық паркті [[мониторинг]]<nowiki/>тен өткізетін арнайы тобы болды. N9705C бортына қатысты бірде-бір маңызды жазба болмаған болатын. Ұшақтың [[эксплуатация]] процесіндегі барлық олқылықтар жөнделген және ұшу барысындағы қатерлі сәтте ұшақ техникалық тұрғыдан түзелген еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-2"></span>. Апат орын алғанға дейінгі бір аптада, 22 қыркүйек күні, N9705C борты жаттығу мақсатындағы ұшу сапары ретінде қолданылған болатын, ұшу барысында ұшақ бір жағына жантайып, [[эксплуатация]] барысында жол берілмейтін бафтинг ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде buffeting, от buffet — ұру, соғу, автотербелістің бір түрі) орын алған болатын. Алайда борт [[командир]]<nowiki/>і конструкцияның тұтастығы және беріктігі зақымданған жоқтығын әрі жоспардан тыс бақылау жасаудың қажеті жоқтығын айтып, пікір білдірген болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[3]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9415_4-3"></span>. == Экипаж == [[Ұшу]] [[экипаж]]<nowiki/>ында ([[кабина]]<nowiki/>ның ішінде) үш адам болған еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-0"></span>: * Әуе кемесінің [[командир]]<nowiki/>і — 47 жасар Уилсон Эльза Стоун ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Wilson Elza Stone</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 22 сәуір 1939 жылдан бері жұмыс істеген, бір және көп моторлы ұшақтардың әрі Douglas DC-3,-4, -6, -7C, Convair-340, -440 Lockheed L-188 Electra типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі болатын. Оның жалпы ұшу өтілі 20 726 [[сағат]]<nowiki/>ты құрады, оның ішінде 68 [[сағат]] 39 [[минут]]<nowiki/>ын Electra-да өткізген болатын; * Екінші ұшқыш — 39 жасар Дэн Холлауэлл (<span><span lang="en">[[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Dan Hollowell''</span></span>). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 қараша 1948 жылдан бері жұмыс істейді, жалпы ұшқыш біліктілігі, оның ішінде Douglas DC-3, Convair-340, -440 типіндегі [[ұшақ]]<nowiki/>тардың ұшқышы біліктілігі бар. Оның жалпы ұшу өтілі 11 316 сағатты құрады, оның ішінде 95 сағат 30 минутын Electra-да өткізген; * Бортинженері — 29 жасар Роланд Лонгилл ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Roland Longhill). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 16 шілде 1956 жылдан бері жұмыс істейді. Оның жалпы ұшу өтілі 3191 сағат 35 минутты құрады, оның ішінде 83 сағат 3 минуты Electra-да өтті. [[Салон]]<nowiki/>да үш [[жолсерік]] қызмет еткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-1"></span>: * 25 жасар Альвилин Харрисон ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде Avilyn Harrison). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 29 желтоқсан 1953 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да қызмет етуді 4 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 24 жасар Бетти Руш ( [[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Betty Rusch</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 18 сәуір1956 жылдан бері жұмыс істеді, Electra-да қызмет етуді 2 маусым 1959 жылы үйреніп бітті; * 25 жасар Леона Винклер ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''<span lang="en">Leona Winkler</span>''). Braniff [[әуе компания]]<nowiki/>сында 21 наурыз 1958 жылдан бері жұмыс істейді, Electra-да жұмыс істеуді 4маусым 1959 жылы үйреніп біткен. Сонымен қатар бортта  35 жасар қызметтік жүргінші, авиятехник Уэнделл Джон Ид (ағылшын тілінде ''<span lang="en">Wendell John Ide</span>'') болды, ол Braniff әуе компаниясында 9 шілде 1951 жылдан бері жұмыс жасайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i-6|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.94i_6-2"></span>. == Апат == Сол күні ұшақ [[Хьюстон]] - [[Даллас]] - [[Вашингтон]] - [[Нью-Йорк]] бағыты бойынша өзінің күнделікті BN-542 [[жолаушы]] тасымалы [[ рейс]]<nowiki/>ін орындап жатқан болатын. [[Хьюстон]]<nowiki/>нан [[Даллас]]<nowiki/>қа дейінгі жол 41 [[минут]]<nowiki/>ты алуы керек еді, ал бортта барлығы 28 [[жолаушы]] (бір қызметкерді қосқанда) және 6 [[экипаж]] мүшесі (ұшу экипажының үш мүшесі және үш борт серігі) болған; [[бак]]<nowiki/>тағы жанар-жағармай қоры 17 000 [[фунт]] (7700кг) еді. Авиалайнердің жалпы салмағы - 83 252 [[фунт]] (37762кг), ал [[ұшақ]] 99 800 [[фунт]] (45 300 кг) салмақты көтере алады. Өткен [[рейс]]<nowiki/>те №3 [[генератор]] істен шыққан болатын, сондықтан [[Хьюстон]]<nowiki/>нан шығар алдында  №3 және №4 [[кернеу]]<nowiki/>лерінің [[регулятор]]<nowiki/>ы алмастырылған болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-0"></span>. Электроқұрылғыны [[жөндеу]] жұмыстарына байланысты 542 [[рейс]]<nowiki/>ке 22 [[минут]]<nowiki/>қа кешігуге тура келді және 22:37-де [[перрон]]<nowiki/>ның (аэродромдағы ұшу алаңының бөлігі) шетіне шықты<ref group="*">Здесь и далее указано Центральноамериканское время (CST)</ref>. Бұл кезде [[ауа райы]] қолайлы еді: 20 000 [[фут]] (6100м) биіктіктегі [[бұлттар]] шашыраңқы болды әрі көру мүмкіндігі 15 [[миля]]<nowiki/>ны (16-24км) құрады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-1"></span>. [[Диспетчер]][[ экипаж]]<nowiki/>ға "[[Леон]]" барлық бағыттағы радиомаягы (орыс тілінде ''Всенаправленный радиомаяк'') арқылы құрал бойынша "Виктор 13" әуе дәлізі арқылы ұшуға, алайда "Шығанақ жағалауына" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Gulf Coast'') дейін  2300 [[фут]] (700м) жылдамдықты сақтай отырып,  одан кейін 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтеріліп, Леон бойынша тіке ұшуға рұқсат берді   22:40-та [[диспетчер]] ұшуға рұқсат берді, ал 22:42-де [[экипаж]] ұшуға дайын екендігі туралы хабарлады, содан кейін N9705C борты әуеге көтерілді, бұл туралы 22:44-те баяндады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-0"></span>. Ұшақ әуеге көтерілгеннен кейін, [[Хьюстон]] [[әуежай]]<nowiki/>ының ұшуды басқару [[диспетчер]]<nowiki/>і 542 [[рейс]]<nowiki/>ке оларды радиолокатор арқылы бақылап отырғанын айтты, "Хьюстон" радиомаягының [[азимут]]<nowiki/>ы 345° құрағанда хабарлауын сұрады. "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанда [[экипаж]] 9000 [[фут]] (2700м) биіктікке көтерілуге және  [[Сан-Антонио]] орталығымен 121,1МГц. жиілігінде байланысқа түсуге рұқсат алды. 22:51-де [[экипаж]] [[радиобайланыс]] арқылы өз [[әуе компания]]<nowiki/>сының [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысып, [[Хьюстон]]<nowiki/>нан 22:37-де ұшқалы тұрғанын, 22:42-де ұшатынын, [[эшелон]]<nowiki/>ға белгіленген 15 000 [[фут]] (4600м) биіктікте ұшуға рұқсат алғанын және [[Даллас]]<nowiki/>та шамамен 23:25-те болатынын хабарлады, бұл жөнінде орталық [[кеңсе]]<nowiki/>ге ақпарат беруді өтінді. Шамамен бір [[минут]] өткеннен кейін (22:52), 542 [[рейс]] [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[диспетчер]] орталығына 9000[[фут]] биіктікте "Шығанақ жағалауымен" қиылысқанын, енді 15 000 фут (4600м) биіктікке көтерілуге рұқсат берілгенін және [[Даллас]]<nowiki/>қа [[Леон]] —Тринидад<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Тринидад (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — Форни<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Форни (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> — [[Даллас]] бағыты бойынша жететінін хабарлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-1"></span>. 23:05-те ұшақ [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға [[Леон]]<nowiki/>нан 23:05-те 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып өткенін хабарлады және  экипажға 120,8МГц жиілігінде Форт-Уэртпен байланысқа түсуге нұсқау алды. [[Экипаж]] аұқпаратты алғанын растады, осыдан кейін [[әуе компания]]<nowiki/>сы [[кеңсе]]<nowiki/>сімен байланысқа түсіп, [[Даллас]]<nowiki/>тағы қызмет көрсету орталығына [[генератор]]<nowiki/>мен болған мәселе шешілгенін, алайда әуе винтінің үшінші клемма қалыбын ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''клеммная колодка'') жекелеу керектігін, себебі [[Хьюстон]]<nowiki/>да уақыт тапшылығынан мұны жасап үлгермегенін хабарлайды. Сонымен қатар қызмет көрсетуші персоналға №3 жел үрлегіш сорғысының (орыс тілінде ''помповый насос'') жұмыс істемейтінін де хабарлады. Хабарлама алмасу 23:07-де тоқтады және бұл N9705C бортымен болған соңғы радио алмасу болды. Осыдан кейін экипаж байланысқа шықпады және ешқандай [[хабарлама]] жібермеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-2"></span>. 23:09-те жердегі адамдар  кенеттен күннің күркіреуіне немесе қатты тарсылға ұқсас дыбыс естіді, ал түнгі аспанда отты шар пайда болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-0"></span>. Содан кейін N9705C борты [[Леон]]<nowiki/>ның солтүстігіндегі 19,7 теңіз [[миля]]<nowiki/>сындай жерге және  Буффалоның шығыс-оңтүстік-шығысына қарай 3,19 [[миля]] (5,9км) жерге құлады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942-9|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[7]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.942_9-3"></span>. Жерге құлағаннан кейін, авиалайнер толығымен талқандалды, ал ішіндегі барлық 34 [[адам]] қаза тапты<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941-7|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[6]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.941_7-2"></span>. == Алдын-ала тексеру == === Ауа райы жағдайы === [[Метеорология]]<nowiki/>лық бақылау мәліметтеріне сүйенсек,  оқиға орын алған түні [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстік-батыс бөлігінен [[Алабама]]<nowiki/>ның шығыс-солтүстік-шығыс бөлігінде қысым өте баяу өзгеріске түсті. Аппалач пен [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]]<nowiki/>дің орталығымен қиылысқан бөлігі аспанының әр жерінде бұлтты аумақтар болды. Одан кейін бұлттар Шривпорт (Лиузиана) және Форт-Уэрт ([[Техас]]) арқылы сызықты жағалай созылып жатты, кейін Джанкшеннің оңтүстік-батысына бұрылып, батыс-оңтүстік-батысқа дейін, яғни [[Мексика]]<nowiki/>ның шекарасына дейін созылып жатты. Оқиға орын алғанда, бұл бұлтты аймақтың алдыңғы шегі  апат орнының солтүстігінде 125 [[миля]]<nowiki/>дай (230км) жерде болды. Аймақта сонымен қатар қатты найзағай орын алды, алайда 542 [[рейс]]<nowiki/>інің ұшу бағыты бұл найзағайға 60 [[миля]]<nowiki/>дей жақындаған жоқ. [[Сан-Антонио]]<nowiki/>дағы [[ауа райы]] бюросы бөліміне 18:52-де берілген мәлімет бойынша, ұшу бағытының төменгі шегінен 4000[[фут]]<nowiki/>тан (1200м) 5000 [[фут]] (1500м) биіктікке дейін жекелеген бұлттар болды және 10 000 [[фут]] (3000м) биіктікте бұлт арасынан ағараңдаған сәулелер байқалды. Сонымен қатар [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігіне жақын маңдағы бағытта жекелеген түйдекті-жаңбырлы бұлттар күтілді. 21:00-де бұл бағыттың басқа бөлігінің 10 000 [[фут]] (3000м) биіктігінде бұлттар шашыраңқы болды. Бұдан бөлек, төменгісі 1500[[фут]] (460м), биіктігі 5000 [[фут]] (1500м) биіктікте аз ғана қатпарлы бұлттар болжанды, ал мұның артынан 22:00-де  1000 [[фут]]<nowiki/>тан (300м) 2000 [[фут]]<nowiki/>қа (610м) дейінгі биіктікте аспанды тұтас бұлт жабылады деп күтілді, одан кейін 30 [[қыркүйек]] күні 02:00-де  800 [[фут]]<nowiki/>тан (240м) 1000 [[фут]]<nowiki/>қа (300м) дейін төмендеуі керек еді, бұлт үстіндегі көру мүмкіншілігі 5 [[миля]]<nowiki/>дан аспайтын еді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-0"></span>. Тұтас алғанда, [[ауа райы]] туралы есепке сүйенетін болсақ, оқиға орын алған кеште [[Техас]]<nowiki/>тың оңтүстігінің 12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде көшпелі ұшпа [[бұлттар]] және 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте қаз бауыр [[бұлттар]] болды, сонымен қатар 4000 [[фут]] (1200м) биіктікте ұшпа-жаңбырлы бұлттар да болды. 15:00-де [[Сан-Антонио]]<nowiki/>ға жақын жерде қатты найзағай күркірегенімен, ол бұлттар Керцвиллдің және Фредериксбергтің шығыс-оңтүстік-шығыс бөлігіне ауды, ал 22:00-де бұлт 10-нан 15 [[миля]]<nowiki/>ға дейінгі [[диаметр]] көлемінде Бланкоға <sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Бланко (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en  </span></sub>жақын жерде болды, алайда ол жердің найзағайы Уэйко мен [[Остин]]<nowiki/>нен анық бақыланып отырды. Шривпорттың оңтүстік-шығысына қарай жеке найзағай ошақтары орын алды; найзағай Лакинде<sup style="font-style:normal; margin-right:0.1em" title="Статья «Лакин (Техас)» в русском разделе отсутствует">ru</sup><sub style="font-style:normal; margin-left:-1em"><span title="По ссылке доступна статья на английском языке">en</span></sub> де бақыланып отырды. Колледж-Стейшен, Тайлер және Грегг аспаны ашық болды. Тура [[Хьюстон]]<nowiki/>ның үстінде, ұшақ ұшып өткен жерде, 20 000 [[фут]] (6100м) биіктікте жұқа ғана қаз бауыр бұлттар болды, ал [[Даллас]]<nowiki/>тың үстінде, яғни ұшақ бағытталып бара жатқан қаланың  12 000 [[фут]] (3700м) биіктігінде жекелеген бұлттар орын алды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-1"></span>. [[Даллас]]<nowiki/>тан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға ұшып бара жатқан Grumman G-73 Malard ұшағының ұшқышы кейінірек 7000 [[фут]] (2100м) биіктікте кезеңдік жауын сіркіреуімен және біркелкі турбуленттілікпен кезіккенін айтты, сонымен қатар 10 000 [[фут]]<nowiki/>тан (3700м) 12000 [[фут]] биіктік аралығында аз ғана бұлттардың шоғыры қалыптасып жатқанын байқады. Әскери Douglas C-47 Skytrain ұшағының ұшқышы Шривпорттан [[Хьюстон]]<nowiki/>ға қарай үшып келе жатқан жолда апат орын алған маңның шығыс бөлігінен 80 [[миля]]<nowiki/>дай өткеннен кейін, 6500 [[фут]] (2000м) биіктікте ашық әрі қолайлы[[ ауа райы]]<nowiki/>нда ұшып өткенін хабарлады. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сүйенетін болсақ, [[апат]] орын алған [[аумақ]]<nowiki/>та [[аспан]] бұлтты болған, көру мүмкіндігі жақсы болған, алайда [[найзағай]] болмаған. Тек апат орын алғаннан кейін ғана бірнеше [[найзағай]] түсуі байқалған, бірақ олар лайнер құлаған жерде болмаған. Түннің жарымында Уэйконың солтүстік-батыс бөлігіне 30 [[миля]]<nowiki/>дай жерде ғана [[найзағай]] түсуі бақыланған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943-11|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[9]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.943_11-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-1"></span>. Қолда бар мәліметтерге сүйенетін болсақ, 542 [[рейс]]<nowiki/>інің [[экипаж]]<nowiki/>ы ұшар алдындағы дайындық барысында [[әуе компания]]<nowiki/>сының метеорологінен ұшу бағытының әрі қонатын [[әуежай]]<nowiki/>ының [[ауа райы]] болжамын және нақты ақпаратын алды; [[ауа райы]] бюросының ақпаратын қолдана отырып, ұшар алдындағы дайындық жұмысы жасалмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-2"></span>. === Куәгерлердің куәлігі === [[Чикаго]]<nowiki/>дан [[Даллас]]<nowiki/>қа бағытталған N9705C бортындағы барлық [[жолаушы]]<nowiki/>лардан жауап алынды. Сұралғандардың айтуынша, ұшу барысында ерекше ештеңені байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-3"></span>. Жердегі [[куәгер]]<nowiki/>лер шамамен 17 000 [[фут]] (5200м) биіктіктегі түнгі [[аспан]]<nowiki/>нан отты шар байқағанын хабарлады және 23 000 [[фут]] (7000м) жоғары созылып жатты.  Осының алдында тақтайшаны бір-біріне соққандағы дауысқа, [[бульдозер]]<nowiki/>дің дауысына, күннің күркіреуіне, тіпті,  [[ұшақ]]<nowiki/>тың ұшып өткен кезіндегі шуына да ұқсайтын ұзаққа созылған шу естілді. Кейінірек [[тергеуші]]<nowiki/>лер "Электраның" ұшып бара жатқан кездегі дауысын арнайы жазып алып, [[куәгер]]<nowiki/>лерге естітті. Алайда [[куәгер]]<nowiki/>лер бұл аудиожазбадан апат орын алған кездегідей шуды естімегенін айтты. Түрлі нұсқаларды тексеру барысында анықталғандай, [[куәгер]]<nowiki/>лер реактивті немесе [[бұрандалы]] [[ұшақ]] ұшып бара жатқандағы [[дыбыс]]<nowiki/>ты естіген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944-10|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[8]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.944_10-4"></span>. Отты басынан бастап бақылап тұрған [[куәгер]]<nowiki/>лердің бәрінің айтуынша, [[от]] ұзақ жанбады, алдымен [[от]] кішкентай болған, алайда [[от]] тез  арада қызыл-сары түсті шарға үлкейген, бірнеше [[секунд]]<nowiki/>тан кейін өшіп қалған. Сонымен қатар көбісі байқағандай, отты шар жоғалып кетпестен бұрын, жанып тұрған кішкентай ғана [[нысан]] бөлініп түскен және ол солтүстік-батыс бағытына қарай құлап, жерге жетпей жатып сөнген. Кейбір сипаттаулар осы отты шардың айналасынан басқа да заттарды көргенімен құнды болды. Адамның сол сәтте тұрған жеріне қарап, [[тергеуші]]<nowiki/>лер шамамен теңіз деңгейінен 17 000 [[фут]]<nowiki/>тан (5200м) 24 000 [[фут]]<nowiki/>қа (7300м) дейінгі биіктікте орын алған [[жарылыс]]<nowiki/>тың [[география]]<nowiki/>лық орналасуын анықтады. Алайда, белгілі болғандай, отты шар [[экипаж]] өзінің соңғы [[хабарлама]]<nowiki/>сында айтқан 15 000 [[фут]]<nowiki/>тан (4600м) биіктіктен төмен емес, жоғарғы  биіктікте орын алған. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің бірі қатты шу мен [[жарылыс]]<nowiki/>тан бұрын аспаннан ақ түсті жарқылды көргенін айтты, алайда одан басқа ешкім бұл ақ түсті [[жарқыл]]<nowiki/>ды байқамаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-0"></span>. Жалпы, [[куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне қарап отырсақ, [[адам]]<nowiki/>дар қателесуі мүмкін екенін түсінеміз, әсіресе кенет әрі тез болған [[оқиға]]<nowiki/>ны сипаттағанда мұндай нәрселер орын алуы мүмкін. Алайда [[оқиға]]<nowiki/>лардың реттілігінде [[куәгер]]<nowiki/>лердің барлығы куәлігінде көрсеткен уақыт аралығы алшақ емес екі сәт болды: (1) түрлі куәліктерге сәйкес, төмен ұшып бара жатқан [[ұшақ]]<nowiki/>тың немесе реактивті қозғалтқыштың шуымен салыстыратындай [[дыбыс]]; сонымен қатар (2) әуеде көлемді қызғылт-сары түсті отты шардың пайда болуы. Сонымен қатар оқиғаның мұндай реттілігі [[ғимарат]]<nowiki/>тың ішінде болған алты бірдей [[куәгер]]<nowiki/>дің куәлігінде көрсетілген, алайда олар қатты шуды ести сала, сыртқа жүгіріп шыққан, кейбірі терезеден қараған, содан кейін аспаннан отты шар көрген. Апат теңіз деңгейінен 15 000 [[фут]] (4600м) биіктіктегі [[диапазон]]<nowiki/>да болғандықтан, [[дыбыс]]<nowiki/>тың орташа жылдамдығы секундына 1088 [[фут]]<nowiki/>ты (332м) құрайды, ал 15 000 [[фут]] биіктіктен бақылаушы тұрған жерге дыбыс 14 [[секунд]] уақыт кідірісімен жетеді. Егер бақылаушы 3 [[миля]] (4,8 км) қашықтықта тұрса, [[дыбыс]] шамамен 20 [[секунд]] кідіріспен жетеді. Куәгерлер куәлігінде көрсеткендей, шу шыққан уақыт пен отты шардың шығу уақыты сәйкес келеді, шамамен 33 секундты құраған, 8 секунд ары-бері ауытқуы мүмкін.<div><br> </div> === Сынықтарды анықтау === Авиалайнердің [[сынық]]<nowiki/>тары [[жіңішке]] [[ұзын]] [[эллипс]] [[форма]]<nowiki/>сында шашыраған, шамамен "Леон" радиомаягінен  [[азимут]] бойынша 344° құрайтын оңтүстіктен [[солтүстік]]<nowiki/>ке қарай 13 900 [[фут]]<nowiki/>қа (4200м) созылып жатыр. Ең оңтүстікке жақын табылған [[сынық]] Леонның солтүстігінен 17,4 [[миля]] қашықтықта табылды және 9 [[дюйм]] (230&nbsp;<span contenteditable="false">мм)</span> [[ұзындық]]<nowiki/>тағы сол жақ [[жылу алмастырғыш]]<nowiki/>ты қосатын гидрожүйенің фрагменті болып шықты. Ары қарай [[солтүстік]] бағытта әуе винті және №1 қозғалтқыштың [[редуктор]]<nowiki/>ы, сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың консолі және оған орналасқан екі қозғалтқыш, №4 күш беретін қондырғы, сол жақ [[стабилизатор]] бөлшегі, оң жақ [[қанат]] консолі, ұшақтың құйрығындағы жазық жермен бірге фюзелюж, оң жақ қанат консолінің бөлшегі, №3 күш беретін қондырғы табылды. Кейбір жеңіл сынықтар желмен шығысқа қарай ойысқан<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-0"></span>. Фюзелляж [[ұшақ]] жерге құлаған сәтте, бірнеше [[бөлік]]<nowiki/>терге шашылып қалды, осыдан кейін[[ ұшақ]] мұрын жағымен айдалған жерге кіріп кетті және жарылды, Буффалодағы екі шоссенің қиылысқан жерінен [[азимут]] бойынша 92¾° әрі 319 [[миля]] қашықтық жерде [[кратер]] пайда болды. Ұшақ құлаған жердің [[солтүстік]]-шығысына 200 [[фут]] (61м) қашықтықтағы [[емен]] [[орман]]<nowiki/>ында фюзелляждің ортаңғы бөлігімен бірге [[жолаушы]]<nowiki/>лар [[кабина]]<nowiki/>сының соңғы бөлігі, оң жақ [[қанат]] консолінің фрагменті, үшінші күш беретін қондырғы табылды. [[Солтүстік]]-[[батыс]]<nowiki/>қа қарай 250 [[фут]] (76м) қашықтықтағы [[ағаш]]<nowiki/>тың ұшар басынан құйрық жағымен бірге ұшақтың құйрығындағы жазық жер табылды. Фюзелляждің [[орман]]<nowiki/>ға құлауынан ағаш [[бұтақ]]<nowiki/>тары сынғанымен, ағаштарға анау айтқан зиян келмеді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[12]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.945_14-1"></span>. === Ұшақ жүйесі === Бортинженер журналы қайта қалпына келтіруге жарады, 22:50-де [[ұшақ]] 7000 [[фут]] (2100м) [[биіктік]]<nowiki/>те 210 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың және [[қанат]]<nowiki/>тың мұздануына қарсы жүйесін қосып ұшып бара жатқан, бұл кезде [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері қалыпты жағдайда болған, ал сыртқы [[ауа температурасы]] 27° C құрады. 23:00-дағы [[жазба]] бойынша, лайнер бұл уақытта 15 000 [[фут]] (4600м) [[биіктік]]<nowiki/>те 275 [[түйін]] [[жылдамдық]]<nowiki/>пен мұздануға қарсы жүйесін қосып, сыртқы [[ауа температурасы]] 15° C құрап ұшып бара жатқан; [[қозғалтқыш]] [[көрсеткіш]]<nowiki/>тері де қалыпты жағдайда болған. Қандай да бір [[ауытқу]]<nowiki/>лар мен [[бұзылу]]<nowiki/>лар туралы [[жазба]] журналға тіркелмеген<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-0"></span>. "Локхид"  қатты [[жылдамдық]]<nowiki/>пен келіп, жерге кіріп кеткен, содан оның [[кабина]]<nowiki/>сы толығымен жойылып кеткен, ал [[ұшақ]]<nowiki/>тың өзі ұсақ [[бөлшек]]<nowiki/>терге бөлінген, ал бұл өз кезегінде [[өрт]]<nowiki/>тің одан әрі өршуіне сеп болған. Нәтижесінде бірде-бір жүйе сақталмады, сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер ұзақ [[уақыт]] бұл істі тергеді. Қай сынық қай ұшақ бөлшегіне жататынын анықтау үшін де аз [[уақыт]] кетпеді. Нақтырақ айтсақ, негізгі [[жүйе]]<nowiki/>лерді қиыршықтардан жинауға тура келді, содан кейін ғана оны зеттеуге кірісті<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946-15|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[13]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.946_15-1"></span>. Негізгі [[шасси]]<nowiki/>дің сол жақ тіреуін анықтау мүмкін болды, [[экспертиза]] көрсеткендей, бұл [[бөлшек]]<nowiki/>те тежегішті шектен тыс қолдану салдарынан ешқандай қызып кету белгісі болмаған. Сонымен бірге [[өрт]], қызып кету немесе радиоқұрылғының, [[автопилот]]<nowiki/>тың, кондициялау жүйесінің істен шығу белгілері байқалмаған. №2 [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өртке қарсы жүйесінің екі бөлшегі мүлде жоқ боп кеткен, бірақ [[тергеуші]]<nowiki/>лер олардың ұшақ әуеде бұзылған сәтте және жанар-жағармай багынан аққан тамшы өртке оранғанда-ақ автоматты түрде қосылған деген пікірге келді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947-16|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.947_16-0"></span>. Жанар-жағармай [[клапан]]<nowiki/>ын тексегенде, ешқандай [[ауытқу]]<nowiki/>лар болмағаны анықталды. Жанар-жағар май [[есептегіш]]<nowiki/>і көрсеткішіне келер болсақ, апат орын алған сәтте №1 [[бак]]<nowiki/>та шамамен  3960 [[фунт]] (1800кг) жанармай қалған, алайда  ±62 [[фунт]]<nowiki/>қа (28кг) [[ауытқу]]<nowiki/>шылық болуы мүмкін, ал №2 [[бак]]<nowiki/>та 3610 [[фунт]] (1640 кг), №3 [[бак]]<nowiki/>та 4080 [[фунт]] (1850 кг) жанармай қалған. Мұздануға қарсы жүйе жұмысын [[тергеуші]]<nowiki/>лер тексере алмады, себеі ол толығымен жоқ боп кеткен<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948-17|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[15]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.948_17-0"></span>. === Қозғалтқыштар === [[Куәгер]]<nowiki/>лердің айтуынша, [[апат]] кезінде олар әуе винті қатты айналып, оның [[қалақша]]<nowiki/>лары аса үлкен [[жылдамдық]]<nowiki/>қа жеткендей дыбысты естіген. Сондықтан [[тергеуші]]<nowiki/>лер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н тексерді. Allison [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ы конструкциясының ерекшелігі сол - оның [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н максималды жиіліктен 20%-ға (16 600 об/мин) арттырғанда,  оның конструкциясының [[элемент]]<nowiki/>тері,[[ турбина]] [[қалақша]]<nowiki/>сы және[[ вал]]<nowiki/>дың мойынтірегі бұзыла бастайды. Алайда [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты тексергенде, ондай [[бұзылу]]<nowiki/>лар анықталмады. Кейінгі жүргізілген зерттеулер [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[айналу жиілігі]] 21 120 об/мин, яғни максималды [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 53 %-ға артқанда ғана [[мойынтірек]] зақымдалатынын (орыс тілінде ''бринеллирование'') көрсетті, тіпті [[айналу жиілігі]]<nowiki/>нен 41 %-ға арттырғанда да, яғни  19 500 об/мин айналғанда, [[мойынтірек]]<nowiki/>тің зақымдалу (орыс тілінде ''бриннелирование'') белгісі байқалмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-0"></span>. Сондықтан [[жылдамдық]] соншалықты арттырылмағаны анық, 20 %-ға артқан болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-0"></span>. Сонымен қатар [[тергеуші]]<nowiki/>лердің назарын №3 [[қозғалтқыш]] аударды, себебі ол [[қанат]] пен фюзелюждің кемігіне тіркелген күйі қалған. Оның [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>сында ерекше таңба болды: [[сақтандырғыш]] жанармай [[клапан]]<nowiki/>ы толығымен жабылған еді, ал [[сақтандырғыш]] майлы [[клапан]] жартылай жабық, оның үстіне [[сақтандырғыш]] [[клапан]]<nowiki/>дар [[кабина]]<nowiki/>дағы апаттық жүйе [[дабыл]]<nowiki/>ы орын алғанда ғана жабылады, ал отынды және майлы [[клапан]]<nowiki/>дардың жабылу уақыты сәйкесінше 0,3—0,4 и 0,5—0,97 [[секунд]]<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-1"></span>. Майлы [[клапан]]<nowiki/>дар жай ғана соңына дейін  іске қосылмай қалды, себебі [[электр]] қуат беру жүйесі істен шықты, бұл [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың [[генератор]]<nowiki/>ы жұмыс істеген жоқ, ал қалғандары жұлынып кеткен еді. Мүмкін, [[экипаж]]<nowiki/>дың бірі [[апат]] алдын немесе [[ұшақ]] қирап бара жатқан кезде, ұшақты аман алып қалу мақсатында апаттық жүйені автивтендірген. Алайда кейбір [[клапан]]<nowiki/>дар жабылып үлгермесе де, бұл ендігі [[оқиға]]<nowiki/>ға оң ықпал ете алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-1"></span>. Ал [[сақтандырғыш]] [[муфта]]<nowiki/>ға келер болсақ, ол әдетте теріс айналған сәтте [[вал]]<nowiki/>дың күші 1700 [[ат күші]]<nowiki/>не (1300 кВт) тең болғанда іске қосылады. Дегенмен [[муфта]]<nowiki/>ның істен шыққаны дәлелденді, себебі [[қозғалтқыш]] [[вал]]<nowiki/>ы мен әуе винті күш беру жүйесінде тұрды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-2"></span>. Жалпы, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>та бірнеше бір-біріне байланысы жоқ  [[айналу жиілігі]]<nowiki/>н арттырудан қорғайтын және аэродинамикалық артық жүктен сақтайтын [[жүйе]]<nowiki/>лер болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419-19|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[17]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9419_19-2"></span>: # Отынды [[тұтыну]] жылдамдығын [[бақылау]];  # Теріс айналу сәтінің [[есептегіш]]<nowiki/>і; # Сақтандырғыш [[муфта]]; # Әуе винтінің минималды қадамының механикалық және гидравликалық "остановы" (тоқтатуға және бөгеп тұруға арналған механикалық тежегіш құрал); # Қосалқы «останов»; # Қадамды [[тіркеуші]] (''орыс тілінде'' фиксатор). №&nbsp;1 [[қозғалтқыш]] [[апат]]<nowiki/>ты жағдайдың ең басында бұзылған, себебі оның сынықтары апат орнында іздестіру бағытының алғашқысы болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949-18|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[16]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.949_18-3"></span>. Оның әуе винтін қайта қалпына келтіре алды және винт қалағы  56° бұрышқа орналасқан болып шықты. Қалған әуе винттері де күш беру жүйесінде болған немесе осыған жақын жағдайда болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-0"></span>. === Конструкцияны қайта қалпына келтіру === Барлық табылған сынықтар  [[Даллас]]<nowiki/>қа жеткізілді, оларды ұшақ макетіне қоятын арнайы [[қойма]]<nowiki/>ға қойды. Бүлінуді зерттегенде, [[ұшақ]]<nowiki/>тың әуеде-ақ бірнеше бөліктерге бөлініп кеткені анықталды. Бірінші болып сол қанатымен бірге екі сол жақ күш беретін қондырғы (№1 әуе винтінен басқа) бөлініп қалған, ал №2 [[қозғалтқыш]] пен центрплан арасында жарық болған. [[Тергеуші]]<nowiki/>лер осы орында болатын №2 отын багын қалпына келтіруге тырысты, алайда оның жоғарғы бөлігінің ұсақталып кеткені сонша - жеке сынықтардың бөліктерінің қалпын анықтау мүмкін болмады. Бірнеше алдыңғы [[лонжерон]]<nowiki/>дарды танып айыра алды. Қанаттың күш беретін жиынтығына қарап, қирау, бұзылу ұшақ жоғарыға қарай бұрылып жатқанда басталғанын көрсетті. Бөлініп қалған қанаттарынан және қалған фюзелюжден олардың бұзылу және өртке орану себептері әр түрлі екенін анықтады, ұшақтағы оттың тұтануы ұшақ бөліктерге бөлінгеннен кейін болған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410-20|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[18]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9410_20-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-0"></span>. Оң жақ [[қанат]]<nowiki/>тың №3 отын багы аймағы сынған, [[бак]]<nowiki/>тың қаптамасы көлденең жүк салмағы салдарынан бұзылған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411-21|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[19]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9411_21-1"></span>. Қанаттың үстіңгі бөлігіндегі [[панель]] қанат бөлінген кезде жоғарыға қарай кішкене майысқан, ал қаттылық қабырғасы (''орыс тілінде'' ребра жесткости) артқа қарай майысқан. Оң жақ қанатта [[от]]<nowiki/>тың, түтіннің немесе жоғары температураның белгілері табылмады. Төрт бірдей [[қозғалтқыш]] конструкциясы мүмкіндігінше қалпына келтірілді және олардың бірде-біреуінде жерге соғылғанға дейін өртке орану белгісі болмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-0"></span>. Фюзелюж конструкциясын зерттеу қиындық туғызды, себебі [[ұшақ]]<nowiki/>тың мұрын жағы мен орталық бөлігі жерге соғылғанда, майда бөліктерге бөлініп кетті, сол кезде құйрық бөлігі аман қалғанымен, ол да ұшақ жерге соғылғаннан кейін, артқа қарай құлады, осының салдарынан тұтқа (''[[орыс тілі]]<nowiki/>нде'' руль) бүлінді. Сонда да [[тергеуші]]<nowiki/>лер сол жақ борттағы өрттің шығу себебін анықтай алды. Плексигласты иллюминатор бүгілген аймақ бәрінен қатты бүлінді, ал қаптама жоғары температура әсерінен бұзылды.  Lockheed ұшағында өткізілген сынақ көрсеткендей, мұндай [[зақымдану]]<nowiki/>лар жылы [[сәуле]]<nowiki/>лерден емес,  2000 °F<span contenteditable="false"> </span>(1090&nbsp;°C) (18-иллюминатор аймағындағы) [[температура]]<nowiki/>ға жеткен от салдарынан орын алды. Сонымен қатар сол жақ бортта [[температура]]<nowiki/>ның ықпалынан [[көпіршік]]<nowiki/>тер пайда болды, ал кей жерлерінде иллюминатор деңгейіндегі көк декартивті жолақ опырылып қалды, жоғарғы бөліктегі ақ бояудан [[күйе]] табылды, [[күйе]] құйрық бөлігінде де қатты білінде, ал соңғы жақтағы [[конус]]<nowiki/>қа қара күйе толығымен жағылған. Атап өту керек, өрт сыртқы сол жақ борттың құйрық бөлігіне таман болған, ал  ортаңғы бөлік, барлық оң жақ борт оң қанаты фрагментімен бірге, тіпті жолаушылар салонында оттың немесе түтіннің белгілері болмағаны таңғалдырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412-22|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[20]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9412_22-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413-23|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[21]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9413_23-0"></span>. [[Ұшақ]] [[апат]]<nowiki/>ы кенеттен және өте тез орын алды деп айтуға болады. Бұған ұшақтағы 37 [[жолаушы]]<nowiki/>лар орнында тек біреуі қауіпсіздік белдігін тағып отырғаны дәлел бола алады, яғни борттағы адамдар дайындалып та үлгермеген. Сонымен қатар экипаж апат орын алғанға дейін аз уақыт бұрын жермен соңғы рет [[радиобайланыс]]<nowiki/>қа шыққан, ал оның [[хабарлама]]<nowiki/>сында борттағы мәселе туралы ешқандай [[мәлімдеме]] болмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-1"></span>. Авиалайнердің қирағанының картинасы жобалап салынды. Бірінші әуе винті №1 [[қозғалтқыш]] [[редуктор]]<nowiki/>ымен бірге бөлініп қалды, сонымен қатар сол жақ [[қанат]]<nowiki/>ы да сынып кетті, олар бір уақытта бөлініп қалды десе де болады, бірінші қайсысы бөлінгенін анықтау мүмкін болмады. Қанат бөлінуінен пайда болған сынықтар көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>ға кіріп кетіп, оның да бөлініп кетуіне алып келген. Бұл уақытта оң жақ қанаттың жоғарғы [[қаптама]]<nowiki/>сы жұлынып қалды, содан кейін №4 күш беретін қондырғы, артынша сонда орналасқан оң жақ қанат консолі бөлініп қалды. Мұның бәрі өте тез болды, содан кейін фюзелюж таспен төменге қарай зулады, осыдан кейін аэродинамикалық жүктің азаюы салдарынан [[ұшақ]] екі бөлікке бөлініп қалды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418-13|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[11]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9418_13-2"></span>. === Патологоанатомиялық сараптама === Өлген адамдардың денесін[[ экспертиза]]<nowiki/>дан өткізгенде, ұшақтағы адамдардың ауыр [[жарақат]] салдарынан қайтыс болғаны анықталды. Сонымен қатар 10 адамға (оның ішінде екінші ұшқыш Холлауэлл де бар) тіндегі [[көміртек]] тотығының бар-жоғына экспертиза жасалды. Он адамның жетеуінің жұмсақ [[тін]]<nowiki/>інен және [[қан]]<nowiki/>ынан карбоксигемоглабин [[концентрация]]<nowiki/>сының 10 %-ы, біреуінен тіпті 13 %-ы табылды. Дәрігерлердің пікірінше, мұндай [[концентрация]] адамның есін жоғалтуға алып келмейді, ал карбоксигемоглабин олардың қанына өлер алдын түтіннен уланған кезде өтуі мүмкін <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-0"></span>. == Каннелтон түбіндегі жан түршігерлік оқиға == Бұл - Lockheed Electra [[тарих]]<nowiki/>ында [[Нью-Йорк]]<nowiki/>тегі апаттан кейінгі екінші оқиға, алайда ол оқиға мүлде басқаша болды, экипаж қону кезінде биіктікті сақтамай, өзенге құлады. Жалпы, 542 [[рейс]]<nowiki/>і ұшыраған қайғылы апат бірегей жағдайлардың бірі болды, мұндай жағдаймен апатқа ұшырау бұған дейін болмаған еді. Алайда [[17 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы, Буффалоға жақын жерде орын алған оқиғадан кейін жарты жыл өткен кезде, екінші L-188, Northwest Airlines [[компания]]<nowiki/>сының ұшағы, тура осындай жағдайда Каннелтон түбінде ([[Индиана]]) апатқа ұшырады. Авиациялық өндіріс осы екі түсініксіз апаттың орын алуына таңғалды: екі ұшақ та белгіленген биіктікте, қалыпты әрі қолайлы ауа райы жағдайында ұшып бара жатып, кенет қанаттары бөлініп қалады. [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]]<nowiki/>н, басқа ұшақтардың сөзімен, қатты турбуленттілік салдарынан орын алды десек, ал [[Техас]]<nowiki/>тағы ұшақ апатының себебін бұдан іздей алмаймыз, себебі басқа ұшақ экипаждары ол күні бірқалыпты турбуленттілік болғанын айтқан болатын<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416-24|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[22]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9416_24-1"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-2"></span>. Ол уақытта 130-дай аталған типтегі [[ұшақ]] [[эксплуатация]]<nowiki/>ланған болатын, ал екі бірдей ұқсас жағдайда орын алған [[апат]] Lockheed L-188 ұшағына ғана емес, турбиналы-винтті ұшақтарға деген сенімсіздікті тудырды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-0"></span>. Нәтижесінде [[20 наурыз]] [[1960 жыл]]<nowiki/>ы АҚШ азаматтық авиациясы федералдық басқармасы (FAA) "Электра" ұшақтарының дағдылы жылдамдығын 324-тен 275 [[түйін]]<nowiki/>ге (0,55 Maxa) төмендетіп, ұшу жарамдылығы [[сертификат]]<nowiki/>ын өзгертіп, уақытша шара қолданды.  Ал [[25 наурыз]]<nowiki/>да келесі шаралары бар №134 [[қосымша]] толықтыру енгізілді<ref name="AD 60-09-03">{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ElectraWings/60-09-03.pdf|title = AD 60-09-03|date = 1960-03-25|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28}}</ref>: # Қалыпты [[жылдамдық]]  225 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін, максималды [[жылдамдық]] 245 [[түйін]]<nowiki/>ге дейін төмендетілді. Екі апат та болжанғандай 275 [[түйін]] шамасында [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. сондықтан [[жылдамдық]]<nowiki/>ты одан да төмендету ұсынылды. Сонымен қатар [[автопилот]] конструкциясын одан әрі жетілдіру ұсынылды: егер винт нөлдік немесе максималды қалыпта орнатылғанда, ол автоматты түрде өшіп қалуы тиіс. Бұдан бөлек, ұшақ [[оператор]]<nowiki/>ларынан жанармай құйғанда, аталған типтегі [[ұшақ]]<nowiki/>тар нұсқаулығын қатаң сақтауды талап етті. # 30 күн бойы [[ұшақ]] конструкциясына турбуленттіліктің әсерін жан-жақты тексеру қажет болды, яғни бұл кезде қабырға қатаңдығының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''ребро жесткости'') және қосылыс жамауының ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''заклепочное соединение'') бүлінуіне баса назар аудару керек. Сонымен қатар бекітілген уақыт аралығында жоғарылау тұтқасы ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''руль'') мен соған қатысты жүйені де тексеру керек болатын. Мұнымен қоса жанар-жағармай багын жоғары қысым жағдайында тексеру және ұшақты түрлі жағдайда:қатты турбуленттілікпен ұшырасқандағы, жерге қатты жағдайда қонғандағы, ауыр салмақпен қонғандағы ұшақ құрылымына жүйелі тексеру жүргізу тапсырылды.  <br> # Ұшу [[стандарт]]<nowiki/>тарының басты бөліміне ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Chiefs, Flight Standards Divisions'') L-188 ұшағына, оның ұшу [[эксплуатация]]<nowiki/>сына және жаттығуына 30 күн бойы бақылау жүргізу және тексеру тапсырылды. Әсіресе [[инспектор]]<nowiki/>лар ұшуды жоспарлауға, ұшу алдындағы дайындыққа, ұшу кезіндегі [[жылдамдық]]<nowiki/>қа, ұшу эксплуатациясы нұсқаулығына, құрылғы қалыпты жұмыс жасамай тұрғандағы іс-әркетке, ұшу барысындағы жағдайға, ұшу жаттығуларына ерекше мән беруі керек болды. <br> == НАСА-дағы сынақ == Сынықтарды зерттеу барысында анықталғандай, екі жағдайда да [[қанат]]<nowiki/>тарының жұлынып кетуінен бұрын [[редуктор]] аймағында шеткі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тардың тербелуі орын алған. Бұл құбылыс әуе винті білігі тербеле бастағанда болады, осыдан кейін діріл гидроскопиялық байланыстар арқылы бүкіл мотогондолаға беріледі. Ал мұны флаттерлер мен конструкторлар [[1930 жыл]]<nowiki/>дың аяқ кезінен бастап біледі, яғни бұдан екі он жылдық бұрын мәлім болған. Алайда бұған дейін күш беретін қондырғының тербелуі салдарынан планнердің қирауы орын алмаған еді, оның үстіне ол ұшақтар жоғары емес [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын поршенді [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты болатын. Заманауи (сол кездегі өлшеуіш бойынша) «Электра» жылдам жүретін турбиналы [[қозғалтқыш]]<nowiki/>ты және диаметрінің көлемін ұлғайтатын әуе винтті еді, сонымен қатар анағұрлым жоғары [[жылдамдық]]<nowiki/>ты дамытатын, ал бұл оны бұған дейінгі ұшақтардан ерекшелейтін. Сондықтан да аталмыш лайнерді Лэнглидегі (Хэмптонда, [[Виргиния]] [[штат]]<nowiki/>ында орналасқан) [[НАСА]]-ға тиесілі ғылыми-зерттеу орталығында сынақтан өткізу туралы шешім шықты, ол жақта ұзындығы 19 [[фут]]<nowiki/>тық (5,8 м) дыбыстық [[аэродинамикалық құбыр]] болатын. Атап өту керек, бұл құбырда бірінші рет түрлі жобаларды емес, құрастырылып қойған ұшақты сынақтан өткізді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495-25|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[23]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9495_25-1"></span> Сынақтан өткізу үшін [[ұшақ]]<nowiki/>тың Lockheed Electra моделінің 1:8 [[масштаб]]<nowiki/>та кішірейтілгенін алды, алдын аталған типті ұшақтарға дірілдің ықпалын тексеру үшін, [[сертификат]] алудың алдында осындай [[масштаб]]<nowiki/>тағы ұшақтар сынақтан өткізілген болатын, енді бұл жолы сынақ түрі кішкене түрлендірілген еді[20]. Бұл түрлендіру әуе винтін үрлеуді және қозғалтқыш аспасы қаттылығын өзгертуді енгізді. [[Модель]]<nowiki/>дің өзін [[Boeing]]-ке арнайы жасалған тігінен өзекшеге салды, ал бұл кішкене болса да, еркін ұшу жағдайын елестетуге рұқсат берді. Сынақтар [[НАСА]] инженерлері мен авиақұрастырушы [[корпорация]]<nowiki/>лар - Lockheed және [[Boeing]] қызметкерлерімен бірлесе өтті,[[ 1960 жыл]]<nowiki/>дың [[мамыр]]<nowiki/>ынан [[1961 жыл]]<nowiki/>дың [[желтоқсан]]<nowiki/>ына дейін [[аэродинамикалық құбыр]]<nowiki/>да моделді 9 түрлі сынақтан өткізді. Бүкіл моделді сынақтан өткізуден басқа, құбырда сонымен қатар әуе винтті мотогондоланы және бүйір жақ қабырғада бекітілген ұшақ жазықтығын шешіп, жеке зерттеді. Сынақ барысында қызметкерлер - Уилмер Х. Рид III ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Wilmer H. Reed III'') және Сэмюэль Р. Блэнд ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде ''Samuel R. Bland'') әуе винтінің дірілдеуіне математикалық анализ жасау әдістемесін ойлап тапты, соның арқасында аталмыш құбылысты алдын ала болжау және алдын алу мүмкін болды<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0">[[#cite_note-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497-28|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[26]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Concept_to_Reality.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9497_28-0"></span>. Бұл сынақтар "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында әуе винті дірілдеуі мүмкін екенін дәлелдеді, шынында, бұл үшін [[қозғалтқыш]] тіреуінінің қаттылығын жұмсартуға тура келді. Шынайы пайдалану жағдайында [[ұшақ]] жерге барынша қатты қонғанда, [[қозғалтқыш]] тіреуінің қаттылығы жұмсаруы мүмкін, бұл турбиналы-винтті ұшақтарды басқару бойынша экипаж тәжірибесінің жеткіліксіздігі немесе ұшу барысында қатты турбуленттілікпен ұшырасу салдарынан едәуір таратылды. [[Ұшақ]] моделін [[сертификаттау]]<nowiki/>ға қатысты [[тестілеу]]<nowiki/>де дірілдеу байқалмаған болса, [[НАСА]] сынаушылары мен авиаөндіріске ішкі мотогондоланың (№ 1 және № 4) тіреуіші қаттылығының [[масштаб]]<nowiki/>ын төмендеткені сол - қатты тербеліс байқала бастады. Сонымен қатар қауіпті жаңғырық болғанда қанаттарының тербелісі орын алып, бірнеше секунд ішінде [[модель]]<nowiki/>дердің [[қанат]]<nowiki/>тары бөлініп қалып отырды. Жағдай шынайы өмірде кәдімгі ұшақтармен де орын алуы және бірнеше[[ секунд]] ішінде ұшақ конструкциясы бүлінуі мүмкін екені дәлелденді. == Берілген мәліметтерді сараптау == [[Тергеу]]<nowiki/>дің басында-ақ, апат себебін анықтау үшін ешқандай ілік табылмай жатқанда, [[тергеуші]]<nowiki/>лер түрлі нұсқаларды қарастырды. Алайда бірте-бірте көптеген нұсқалардың сәйкес келмейтінін түсінді. Ұшақ су жаңа болатын, тіпті, [[техникалық қызмет көрсету]]<nowiki/>ден де өтіп үлгермеген, ал оларды тәжірибелі ұшқыш басқарған, дегенмен[[ кабина]]<nowiki/>дағылардың бірде-бірі бұл типтегі ұшақтарда 100 жұмыс сағатын өткізбеген. Олардың ішінде бірде-біреуінің қабілеттілігінен айырылу ықтималдығы аз, тіпті, түтінге уланған жағдайда да мұндай жағдайға алып келмейді. Ал ұшақ ашық аспан аясында, [[көлденең]]<nowiki/>інен және тігінен орын алған градентті желді айтпағанда, ешқандай турбуленттілік белгілері, әуе шұңқыры, сорғалап тұрған ағым  жоқ жағдайда  ұшып бара жатқан. Басқа ұшақтар немесе ұшу нысандары бұл аймақта болмаған, сондықтан ауада соқтығысу немесе ауытқу әрекеті орын алмаған<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417-12|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[10]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9417_12-3"></span>. Осы ұшақ апатынан соң, жарты жылдан кейін [[Каннелтондағы L-188 ұшақ апаты]] орын алды, ол Буффалода орын алған апатты айнытпай қайталады, сондықтан ұшақты қайта бағалау бағдарламасы өз ісін бастады, бұл бағдарлама [[НАСА]] орталығында өткізілді. Бұл зерттеулер апаттың себебі әуелі барлық күш беретін қондырғысын, кейін [[қанат]]<nowiki/>тарын дірілдеткен әуе винтінің тербелісі салдарынан болғанын және осыдан ұшақ апаты орын алғанын дәлелдеді. Алайда Braniff ұшағы орын алған апатты тергеген [[тергеуші]]<nowiki/>лер келесі нәрсеге назар аударды: сонда да аталған қорытынды бұл апаттың орын алуына нақты сәйкес келмейтін сияқты. Себебі аталған типтегі ұшақты сертификациялау сынағында ұшақтың қалыпты жылдамдығы сол кезде белгіленген [[жылдамдық]]<nowiki/>тан да жоғары еді, сонымен қатар ұшақ қанаттары  демпфирленген ( '''dämpfer '''— ''бәсеңдеткіш, жұмсартқы, ''dämpfen — ''өшіру,'' ''яғни бәсеңдететін немесе тербелуді болдырмайтын құрал''), яғни  ұшақтың қалыпты жылдамдықта,тіпті оны жоғарылатқанда да қанаттарының мықты демпфирленгенін  анықтауға болады, сонымен қатар түрлі тербеліс тудыратын энергияларды жұтып қояды. НАСА сынақтан өткізген сынақтардың көбі осындай нәтижелер көрсетті. Энергияның аз бөлігін түрлі конструкциялар, мысалы, қозғалтқыш тіреуіші сынды құралдар сөндіреді<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-0"></span>. [[Комиссия]]<nowiki/>ның пікірінше, [[қанат]]<nowiki/>тарын жұлып түсетіндей діріл туу үшін, қосымша басқа да сыртқы күштер әсер еткен. Бұл жерде де аэродинамикалық күштерге назар аударуға болады, бұлар да қанат тербелісін өшіреді, бірақ кейбір өзгерістер салдарынан керісінше әрекет етуі мүмкін, мысалы, тербелісті күшейтуі мүмкін. [[Қанат]] конструкциясының өзі дірілге төзімділікті есепке ала отырып жасалғандықтан, әсер етуші сыртқы күш әуе винті немесе үстірт басқару болуы мүмкін. Тергеушілер көрсеткендей, үстірт басқару қанатын жұлып кетерліктей қатты тербеліс тудырмайды. Сондықтан әсер етуші сыртқы күш әуе винті болуы әбден мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-1"></span>. Қалыпты жағдайда винттер қалыпты жүйеде жұмыс жасайды; қалыпты емес жұмыс әуе жылдамдығын арттыру немесе винттің соғылуы салдарынан тууы мүмкін. [[НАСА]] өткізген зерттеу көрсеткендей, конструкцияның кейбір элементтері әлсізденген жағдайда, мысалы, қозғалтқыш тірегі, әуе винтінің соғылуы қанат діріліне алып келуі мүмкін. Жұмыс істеп тұрған әуе винті гидроскоп сияқты және оны қандайда бір сыртқы күш жылжытпайынша,  ұшақ жазықтығы айналуы жағдайында қалуға тырысады, аталған күш пайда болған жағдайда немесе сәтте бұл күшке [[перпендикуляр]]<nowiki/>лы бағытта әрекеттеседі. Егер винтті жоғарыға бұратын болсақ, онда тіреуіштері оны қайта төменге бұрады, алайда винттің өзі [[Прецессия және нутация|прецессия]] есебінен сол жаққа ауытқуға тырысады. Бұнысымен ол [[ось]] бойынша айналу ауытқыған жағдайда, қарсылық тудырады, бұл өз кезегінде төменге бағытталады, осыдан кейін [[корпус]]<nowiki/>қа беріледі, бұл оңға бағытталған күш тудыруға жауап қайтарады, ал қарсылық жоғарыға бағытталады. Мұндай айналу "шеңбер бойымен қозғалу жүйесі" ([[ағылшын тілі]]<nowiki/>нде  ''whirl mode''), деген атпен белгілі, ал оның өз бағыты винт айналуына қарама-қарсы бағытта<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422-30|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[28]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9422_30-2"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-0"></span>. Мұндай [[шеңбер]] бойымен тербелу "Электра" [[ұшақ]]<nowiki/>тарында қалыпты жағдайда[[ қозғалтқыш]]<nowiki/>тың ішкі конструкциясында орын алады, оның шеңберінен шықпайды әрі тез өшіп қалады. [[Қозғалтқыш]]<nowiki/>тың өз тербелісі 5 Гц жиілікте болады. Егер дұрыс орнатылмағандықтан, [[тіреуіш]] қаттылығы төмендетілген болса, [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тың күш беретін жиынтығы, мотогондола бұзылады немесе зақым келеді, мұндай жағдайда бұлай айналудан [[энергия]]<nowiki/>ны жұту күші төмендейді, бұл жағдайды өзгертеді және аталған құбылыс қауіптілік тудырады. Алдымен тербелу артады, яғни күштірек болады, бұл әуе винті [[тіреуіш]]<nowiki/>ін бүліндіреді.  [[Тіреуіш]] тозғанда діріл қарқыны артады және тұйықталған орта пайда болады. Бір жағынан діріл қарқыны артқанда, олардың жиілігінің төмендеуіне алып келеді. [[Қанат]] айналымының өзінің жиілігі шамамен 3,5 Гц құрайды, ал майысқанда 2 Гц болады. Егер винт дірілінің жиілігі төмендеуі салдарынан мотогондола жиілігі 3 Гц дейін төмендесе,  онда қанат дірілінен жаңғырық пайда болады, ал бұл соңғының дірілі күшеюіне алып келеді. Міне, тербеліс те күшті үйлесімді дірілге алып келуі мүмкін, бұл Лэнглиде бақыланғандай, қанатты сындыруы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423-31|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[29]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9423_31-1"></span>. Мұндай қорытынды, әрине, НАСА тестілеуі нәтижесімен келісіледі, алайда бір нюанс бар: тербеліс тууы үшін конструкция алдын ала нашарлауы керек еді, басқа жағдайда мұндай жағдай бақыланбады. Дегенмен сынған N9705С борты судай жаңа болған еді, ал оның тарихында жерге бірден қатты қону немесе қатты турбуленттілікпен ұшырасу болмаған. Қауіпті тербелу көзі болуы мүмкін №1 қозғалтқыш констукциясы да зерттегенде, металдан мұндай тозған белгі байқалмады. Иә, апат орын алмас бұрын бір апта алдын авиалайнер оқу жаттығуы кезінде ұшқыштың қатесінен аударылудың аз-ақ алдында қалып, шабуыл бұрышынан ауытқу ([[орыс тілі]]<nowiki/>нде ''закритические углы атаки'') жағдайына тап болды, нәтижесінде артық жүктемеге ұшырады, алайда тергеу барысында бұндай апаттық белгі анықталмады <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421-32|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[30]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9421_32-0"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-0"></span>. Сол жақ [[қанат]]<nowiki/>тың бұзылуына [[көтергіш күш]]<nowiki/>тің артуы себеп болған, көлденең [[стабилизатор]]<nowiki/>дың, ұшақтың құйрық жағының сынуы, зерттеу бойынша, басқаша болған. Lockheed моделімен өткілген сынақ ұшақ 275 [[түйін]]<nowiki/>де ұшып бара жатса, [[қанат]] пен [[стабилизатор]] бір уақытта оң вертикальді күш әсеріне ұшырайды, себебі одан жоғары [[жылдамдық]] қанаттарға ұшақтың құйрығындағы жазық жерге қарағанда қаттырақ әсер етеді. Егер қанаттың сынуына 275 түйін [[жылдамдық]]<nowiki/>та ауыр жүкпен ұшқаны себеп болған деп болжайтын болсақ, онда апатқа қауіпті артық жүктеме, [[автопилот]] жұмысының істен шығуы, гипотетикалық турбуленттілік, соқтығысудан қашып кенет манёвр жасау немесе басқа да себептермен басқаруды жоғалту себепкер болуы мүмкін. Алайда соңғы нұсқаны сызып тастауға болады, себебі бұл ауданда басқа ұшақтар бақыланбады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-0"></span>. Жалпы "басқа себептермен" [[басқару]]<nowiki/>ды жоғалту ұшқыштың бірден төмендеуі немесе төменге кіретін [[шиыршық]]<nowiki/>қа кірер кездегі қатесінен болуы мүмкін. [[Куәгер]]<nowiki/>лердің куәлігіне сәйкес,бөлініп қалған қанат жақ бөлігіндегі отын тудырған отты шар 15 000 [[фут]] (4600м) немесе одан биік [[жылдамдық]]<nowiki/>та орын алған. Осыдан шығатын қорытынды, [[экипаж]] басқаруды жоғалтқанға дейін әдейі немесе абайсызда көтеріле бастады деген болжам бар, осыдан кейін ұшақ тез-тез төмендеп, белгіленген жылдамдықтан асып түсті. Төмендеуден енді шығып жатқанда жүктеме салдарынан ұшақ бұзылды деген нұсқа екіталай,  себебі авиалайнердің салмағын есепке ала отырып, ұшақ жылдамдығын бекітілген жылдамдықтан үдету керек. Дегенмен әдейі биікке көтерілу нұсқасы да [[факт]]<nowiki/>іге қарама-қайшылық тудырады, экипажға оны істеудің мәні жоқ және ондай тілегі де болмады.Экипаж биіктегенін сезбей қалды дейін десек, олар ол үшін көрсеткш құрылғыны көп уақыт бақыламай қалуы керек еді, бірақ олар апат орын алғанға дейін 3-4 минут бұрын жерге 15 000 [[фут]] биіктікте ұшып бара жатқандықтарын хабарлады. Қанаттары шамадан тыс жүктеме салдарынан сынды деген болжамды сараптай келе, [[тергеуші]]<nowiki/>лер оның ондай жағдайда еместігін мойындады, ал шынайы себеп одан да тереңіректе болуы мүмкін<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424-34|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[32]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9424_34-1"></span>. Сонымен [[тергеуші]]<nowiki/>лер винттің айнала тербелуі салдарынан болды деген нұсқаға тоқталды. Түптеп келгенде, бұл нұсқаның дұрыстығына, алайда дәлел ретінде емес, жердегі куәгерлердің отын жанғанға дейін 33 [[секунд]] бұрын естіген және 20-40 [[секунд]]<nowiki/>қа созылған қатты шуы дәлелдейтіндей. Себебі [[қозғалтқыш]]<nowiki/>тарды зерттегенде жылдамдықтың және айналу жиілігінің шамадан тыс артпағанын көрсетті, тергеушілердің болжамынша, олар белгіленген жиілікте айналды. Сонда "айналу жүйесі" туралы болжам жасалынды, тексеру үшін Азаматтық авиация кеңесімен бірге Lockheed сынақтар сериясын өткізді, нәтижесінде валдың винттің айнала тербелісінен 120 [[децибел]]<ref group="*">Для сравнения, такой же шум издаёт реактивный самолёт при взлёте.</ref> шамасында қатты шу шығатыны анықталды, бұл шу куәгерлер естіген шуға қатты ұқсады, алайда нақтысын тергеушілер анықтай алмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425-33|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[31]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9425_33-1"></span>. [[1960 жыл|1961жыл]]<nowiki/>дың [[сәуір]]<nowiki/>інің соңында Азаматтық авиация кеңесі «Локхид Электра» ұшағының Буффало мен Каннелтондағы (28 және [[24 сәуір]] [[1961 жыл]]<nowiki/>ы) апатқа ұшырауы туралы тергеу нәтижесін жариялады. Ұшақтың апатқа ұшырауына ұшақтың қанаты (сол және оң) бөлініп қалуы, ал қанатының бөлінуіне мотогондоланың діріл салдарынан тербелуі себеп болған, яғни қашып құтыла алмайтын апатқа ұшақтың қатты турбуленттілікке ұшырауы, соның салдарынан конструкцияның әлсізденгені себепші болған. Ал  Буффалодағы ұшақтың қанаты сынуына әуе винтінің тоқтаусыз шеңбер бойымен айналғанынан туған тербеліс себеп болған. Соңғы себепті тергеушілер анықтай алмады, себебі олардың туындауы үшін, конструкция қаттылығының төмендеуі салдарынан бүліну керек еді, алайда  мұндай белгі анықталмады<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0">[[#cite_note-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426-36|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[33]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-Report.E2.80.94.E2.80.94.E2.80.9426_36-0"></span>. == Салдары == [[Сурет:Panama_-_Air_Force_Lockheed_L-188C_Electra.jpg|left|thumb|250x250px|Соңғы құрастырылған "Электра" [[1982]] [[жыл]]<nowiki/>ы [[Панама]] ВВС [[эксплуатация]]<nowiki/>сы кезеңінде]] Тергеу нәтижесінен кейін Lockheed корпорациясы L-188 типті Electra ұшақтарының конструкциясына өзгеріс енгізді, оның ішінде қозғалтқыштың бекіткіш түйіндерін, гондоланы, ұшақ қақпағын қайта жасап шықты, сонымен қатар ұшақ қанаттары конструкциясының беріктігін арттырды. Әуе винті дірілдеуі себебінен бұдан кейін «Электра» ұшақтарында ешқандай апат болған жоқ<ref>{{Үлгі:Cite web|url = http://lessonslearned.faa.gov/ll_main.cfm?TabID=1&LLID=7&LLTypeID=2|title = Lockheed Electra Action Program|publisher = [[Федеральное управление гражданской авиации США]]|lang = en|accessdate = 2015-06-02}}</ref>. Сонымен қатар, жоғарыда аталып өткендей, НАСА сынақтары кезеңінде діріл пайда болуды алдын ала болжайтын және ескертетін әдіс ойлап табылды{{Үлгі:Sfn|Concept to Reality|p = 97|год = 2003}}. Lockheed авиақұрастыру корпорациясынан бұл бағдарламаны іске асыру үшін 25 миллион доллар қаражат кетті. Алайда "Электра" ұшақтарымен орын алған апаттардың тізбегі, мысалы 1960 жылы 4 қазанда орын алған[[Бостондағы L-188 ұшақ апаты]] ( көтеріліп бара жатқанда бір топ құспен соқтығысып, 62 адам қаза тапты),бұл авиалайнердің беделіне нұқсан келтірді. Оның үстіне авиация саласында реактивті ұшақтар кезеңі бастау алғандай еді, бұл кезде Boeng 707 және Douglas DC-8 ұшақтары Америка аспанын айғыздап жүрген еді<ref name="EMARKAY">{{Үлгі:Cite web|url = http://www.emarkay.com/Electra/|title = March 17, 1960, 3:15pm - 18,000 feet over Tell City, Indiana.|publisher = EMARKAY|lang = en|accessdate = 2015-06-03}}</ref>. [[1961]] жылдың [[қаңтар]]<nowiki/>ында Lockheed L-188 Electra өз шығарылымын тоқтатты; соңғы болып зауыттық нөмірі 2022 ұшағы (PK-GLC) индонезиялық Garuda Indonesia [[әуе компания]]<nowiki/>сына [[1961]] жылы 15 [[қаңтар]]<nowiki/>да берілді .  === Ескертулер === <div class="references-small " style="min-height: 483px;"> <references group="*"></references> </div> === Комментарийлер === <div class="references-small" style=""> <references group="*"></references> </div> === Дереккөздер === <div class="references-small" style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;"> <references></references> </div> == Әдебиет == * {{Үлгі:Cite web|url = http://specialcollection.dotlibrary.dot.gov/Document?db=DOT-AIRPLANEACCIDENTS&query=(select+683)|title = BRANIFF AIRWAYS, INC., LOCKHEED ELECTRA, N 9705C, BUFFALO, TEXAS, SEPTEMBER 29, 1959|date = 1961-04-28|publisher = [[Совет по гражданской авиации (США)|Совет по гражданской авиации]]|lang = en|accessdate = 2015-05-28|ref = Report}} * {{Үлгі:Книга|автор = Chambers, Joseph R.|часть = Flutter|заглавие = Concept to Reality: Contributions of the Langley Research Center to U.S. Civil Aircraft of the 1990s|ссылка = http://history.nasa.gov/monograph29.pdf|место = Washington, D.C.|издательство = [[НАСА]]|год = 2003|серия = NASA history series|pages = 89—109|ref = Concept to Reality}} [[Санат:Әуе апаттары]] [[Санат:АҚШ-тағы әуе апаттары]] retx3thz203xg6ytrzgo73akviqw6w1 0 556838 3579311 3443427 2026-04-09T06:01:18Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579311 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Wikipe-tan manga page1.jpg|нобай|Wikipe-tan, Commons-tan және Wikiquote-tan туралы додзинси мангасынан парақша]] '''Додзинси''' (жап. 同人誌 до:дзинси) — авторлар өздері шығаратын комерциялық емес әдебиет журналдырын анықтайтын жапондық [[термин]] сөз. Додзиндзассидің (жап. 同人雑誌 до:дзидзасси) қысқартылған нұсқасы. Негізінен додзинси термині до:дзин (同人, «серіктестер») және си ( 誌«журнал») деген екі сөзден құралған. Алғашқыда дзюнбунгаку әдебиетіне қатысты қолданылған болатын. Соңғы онжылдықта манга мен жапондық жастар мәдениетінде кеңінен қолданыс табуда. Донзисиді шығаратын адамдарды додзинсики (жап. 同人誌家 до:дзинсика) деп атайды. Жапонияда додзинси өте танымал. == Көркем әдебиет == Додзинсиге бастама берген деп «Таңғы қоңырау» (жап. 明六雑誌) журналы танылған.Ол Мэйдзи кезеңінен бері,яғни 1874 жылдан бастап шығарылуда.Өзі әдебиет журналы болмаса да, додзинси моделін таратуда үлкен рөл атқарды.Ал 1885 жылы Одзаки Коё және Ямада Биё жазған «Библиотечка всякой всячины» (яп. 我楽多文庫) шығармасы ең алғашқы додзинси болып есептеледі. XX ғасырдың жапон әдебиетін қалыптастыруда Санэацу Мусянокодзи, Наоя Сига, Такэо Арисима және өзге де көрнекті жазушылардың «Белая берёза» (жап. 1910—1923) атты додзинсінің ролі ерекше. Танымалдылықтың шыңына алғаш рет әдебиет додзинсілері Сёва кезеңінде шықты. Бір-бірімен жақын араласатын авторлар арасында шығарылып, таратылатын додзинсілер қазіргі жапондық әдебиеттің дәстүріне айналған сисёсэцу жанрының пайда болуына ықпал етті. Соңғы жылдары додзинсі журнал ретінде құлдырап кетті, оның орнына қалың әдебиет журналдары («Гундзо», «Бунгакукай» және т.б) келді. Бірақ өзінің дәрежесін сақтап қалған додзинсілер де бар. Мысалы: 1933 жылдан 1969 жылға дейін шығарылған «Литературная столица» (жап. 文芸首都). Кейбір додзинсілер өздерін сақтап қала алды. Ол үшін олар ірі әдебиет журналдарына келіп қосылды және солардың көмегімен таралып жатыр. Хайку және танк авторларының додзинсілері әлі күнге дейін белсенді түрде шығарылуда, бірақ заманауи әдебиетте тек қосымша рөлде қалып қойып жатыр. == Манга == Негізінен додзинси әуесқой манга ретінде жас авторлармен шығарылады. Бірақ кейбір кездері кәсіби авторлар да жұмыстарынан тысқары уақытта өз шығармаларын пародиялап додзинсілер жазады. Әуесқой манганы баспалар таратпайды, көбінесе аниме мен мангаға арналған [[Почта-жинақ мекемелері|почта]], жәрмеңкелер, авторлар жиналысы кезінде сатады. Мангадағы додзинсі авторларының тобын circle (шеңбер) терминімен атайды. Көп жағдайларда бұндай топтар тек бір адамнан ғана тұрады. === Тақырып === Әуесқой комикстердің жанрлары мен сюжеттер әр түрлі бағытта жазылады. Дәстүрлі түрде [[манга]] үшін негізінен ғылыми фантастика, [[фэнтези]], дедектив жанрлары қолданылады. Алайда кей жағдайларда офис жұмысшыларының бір күндік өмірлері, сүйікті рок-топтарының турнелері туралы эпикалық сагалары, баланы тәрбиелеу, тіпті үй жануарларының өмірлерін сипаттап жазатындар да кездеседі. Осыған қарамастан додзинсі авторлары өз шығармаларында оған дейін танылған аниме, видео ойындардың кейіпкерлерін фан-арт етіп салып, порнографиялық тұрғыда да қолданады. Осыдан кейін моэ бағыты пайда болды, яғни авторлар белгілі бір кейіпкерлер типіне бауыр басып қалады. Көп жағдайларда ол қоян құлақтары, құйрықтары бар қыздар болып табылады. Және де нэкомими-моэ тақырыбы бағытында жұмыс жасайтын әуесқой суретшілерді кездестіруге болады. Мысалы, оның додзинсиінің барлық кейіпкерлерінде мысықтың құлақтары бар, ал олар кез-келген жерден алынуы мүмкін, «Евангелион»-нан бастап, Гетенің «Фаустына» дейін. Аниме кейіпкерлерінен тек аттары ғана қалып, ал сюжеті, мінезі, бейнеленуі толығымен өзгертілуі мүмкін. === Жаппай таралуы === Әлемде тек қана додзинсі сатумен айналысатын көптеген дүкендер бар. Және олардың көлемдері де үлкен. Мысалы, «Toranoana» орталығы [[Жапония]] бойынша 11 дүкенге ие, солардың екеуі Акихабарада орналасқан. Жетпісінші жылдардың соңында Жапонияда Comiket додзинсі жәрмеңкесі ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта ол жылына екі рет болады, тамызда және желтоқсанда, Tokyo Big Sight территориясында өтеді. «Комикет-69» 2005 жылдың желтоқсанында өткізілді. Бірінші күні 160 000 адам, ал екінші күні 190 000 адам қатысты. Жәрмеңкеде 23 000 топтар өз жұмыстарын [[халық]] арасында таратуға мүмкіндік алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Аниме]] b560wzot445upc0qwvuyigyqzp3p6ok 3579347 3579311 2026-04-09T06:06:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Mirishkorlik|Mirishkorlik]] соңғы нұсқасына қайтарды 3443427 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Wikipe-tan manga page1.jpg|нобай|Wikipe-tan, Commons-tan және Wikiquote-tan туралы додзинси мангасынан парақша]] '''Додзинси''' (жап. 同人誌 до:дзинси) — авторлар өздері шығаратын комерциялық емес әдебиет журналдырын анықтайтын жапондық [[термин]] сөз. Додзиндзассидің (жап. 同人雑誌 до:дзидзасси) қысқартылған нұсқасы. Негізінен додзинси термині до:дзин (同人, «серіктестер») және си ( 誌«журнал») деген екі сөзден құралған. Алғашқыда дзюнбунгаку әдебиетіне қатысты қолданылған болатын. Соңғы онжылдықта манга мен жапондық жастар мәдениетінде кеңінен қолданыс табуда. Донзисиді шығаратын адамдарды додзинсики (жап. 同人誌家 до:дзинсика) деп атайды. Жапонияда додзинси өте танымал. == Көркем әдебиет == Додзинсиге бастама берген деп «Таңғы қоңырау» (жап. 明六雑誌) журналы танылған. Ол Мэйдзи кезеңінен бері, яғни 1874 жылдан бастап шығарылуда. Өзі әдебиет журналы болмаса да, додзинси моделін таратуда үлкен рөл атқарды. Ал 1885 жылы Одзаки Коё және Ямада Биё жазған «Библиотечка всякой всячины» (яп. 我楽多文庫) шығармасы ең алғашқы додзинси болып есептеледі. XX ғасырдың жапон әдебиетін қалыптастыруда Санэацу Мусянокодзи, Наоя Сига, Такэо Арисима және өзге де көрнекті жазушылардың «Белая берёза» (жап. 1910—1923) атты додзинсінің ролі ерекше. Танымалдылықтың шыңына алғаш рет әдебиет додзинсілері Сёва кезеңінде шықты. Бір-бірімен жақын араласатын авторлар арасында шығарылып, таратылатын додзинсілер қазіргі жапондық әдебиеттің дәстүріне айналған сисёсэцу жанрының пайда болуына ықпал етті. Соңғы жылдары додзинсі журнал ретінде құлдырап кетті, оның орнына қалың әдебиет журналдары («Гундзо», «Бунгакукай» және т.б) келді. Бірақ өзінің дәрежесін сақтап қалған додзинсілер де бар. Мысалы: 1933 жылдан 1969 жылға дейін шығарылған «Литературная столица» (жап. 文芸首都). Кейбір додзинсілер өздерін сақтап қала алды. Ол үшін олар ірі әдебиет журналдарына келіп қосылды және солардың көмегімен таралып жатыр. Хайку және танк авторларының додзинсілері әлі күнге дейін белсенді түрде шығарылуда, бірақ заманауи әдебиетте тек қосымша рөлде қалып қойып жатыр. == Манга == Негізінен додзинси әуесқой манга ретінде жас авторлармен шығарылады. Бірақ кейбір кездері кәсіби авторлар да жұмыстарынан тысқары уақытта өз шығармаларын пародиялап додзинсілер жазады. Әуесқой манганы баспалар таратпайды, көбінесе аниме мен мангаға арналған [[Почта-жинақ мекемелері|почта]], жәрмеңкелер, авторлар жиналысы кезінде сатады. Мангадағы додзинсі авторларының тобын circle (шеңбер) терминімен атайды. Көп жағдайларда бұндай топтар тек бір адамнан ғана тұрады. === Тақырып === Әуесқой комикстердің жанрлары мен сюжеттер әр түрлі бағытта жазылады. Дәстүрлі түрде [[манга]] үшін негізінен ғылыми фантастика, [[фэнтези]], дедектив жанрлары қолданылады. Алайда кей жағдайларда офис жұмысшыларының бір күндік өмірлері, сүйікті рок-топтарының турнелері туралы эпикалық сагалары, баланы тәрбиелеу, тіпті үй жануарларының өмірлерін сипаттап жазатындар да кездеседі. Осыған қарамастан додзинсі авторлары өз шығармаларында оған дейін танылған аниме, видео ойындардың кейіпкерлерін фан-арт етіп салып, порнографиялық тұрғыда да қолданады. Осыдан кейін моэ бағыты пайда болды, яғни авторлар белгілі бір кейіпкерлер типіне бауыр басып қалады. Көп жағдайларда ол қоян құлақтары, құйрықтары бар қыздар болып табылады. Және де нэкомими-моэ тақырыбы бағытында жұмыс жасайтын әуесқой суретшілерді кездестіруге болады. Мысалы, оның додзинсиінің барлық кейіпкерлерінде мысықтың құлақтары бар, ал олар кез-келген жерден алынуы мүмкін, «Евангелион»-нан бастап, Гетенің «Фаустына» дейін. Аниме кейіпкерлерінен тек аттары ғана қалып, ал сюжеті, мінезі, бейнеленуі толығымен өзгертілуі мүмкін. === Жаппай таралуы === Әлемде тек қана додзинсі сатумен айналысатын көптеген дүкендер бар. Және олардың көлемдері де үлкен. Мысалы, «Toranoana» орталығы [[Жапония]] бойынша 11 дүкенге ие, солардың екеуі Акихабарада орналасқан. Жетпісінші жылдардың соңында Жапонияда Comiket додзинсі жәрмеңкесі ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта ол жылына екі рет болады, тамызда және желтоқсанда, Tokyo Big Sight территориясында өтеді. «Комикет-69» 2005 жылдың желтоқсанында өткізілді. Бірінші күні 160 000 адам, ал екінші күні 190 000 адам қатысты. Жәрмеңкеде 23 000 топтар өз жұмыстарын [[халық]] арасында таратуға мүмкіндік алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Аниме]] 02kai16gca6rbcnfgkdrg2stb9sf9tt 0 557115 3579306 3483945 2026-04-09T05:59:40Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579306 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Кейіпкер | есімі = Дейенерис Таргариен | төл есімі = Daenerys Targaryen | суреті = Daenerys.jpg | сурет тақырыбы = Дейенерис Таргариен рөлінде Эмилия Кларк | сериясы = [[Тақтар ойыны]] | ғаламы = [[Westeros]] / [[Essos]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = ''[[Мұз бен от жыры]]'' романдарындағы кейіпкер | шабыт көзі = | бейімделген = ''[[Тақтар ойыны (телесериал)|Тақтар ойыны]]'' | сомдаған = [[Эмилия Кларк]] | дыбыстаған = — | алғаш көрінуі = ''Тақтар ойыны'' (1-маусым, 1-бөлім) | соңғы көрінуі = ''Тақтар ойыны'' (8-маусым, 6-бөлім) | пайда болулары = ''Мұз бен от туралы жыр'' кітаптары және ''Тақтар ойыны'' телесериалы | шын есімі = Дейенерис Таргариен | толық аты = | лақап аты = Айдаһарлар Анасы, Азат етуші, Тізбектерді Үзуші | түрі = Адам | жынысы = Әйел | мәртебесі = Қайтыс болған | жасы = 23 жас (өлім кезінде) | туған күні = 282 AL (Aegon's Landing) | туған жері = Айдаһар тасы (Dragonstone) | қайтыс болған күні = 305 AL | қайтыс болған жері = Қызыл қамал, Қызыл Қамал (King's Landing) | өлім себебі = [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] қолынан қаза тапты | планетасы = | отаны = Вестерос | ұлты = Вестеростық | мекенжайы = Меерин, кейін Қызыл Қамал | кәсібі = Тақ мұрагері, қолбасшы, патшайым | тиесілігі = Таргариен үйі | лауазымы = Патшайым | атағы = Айдаһарлардың Анасы, Азат етуші | жұбайы = [[Кхал Дрого]] (қайтыс болған) | балалары = Айдаһарлар: Дрогон, Визерион, Рейгал | әкесі = [[Аерис II Таргариен]] (Жабайы Патша) | анасы = [[Рейла Таргариен]] | туыстары = [[Визерис Таргариен]] (ағасы), [[Рейгар Таргариен]] (ағасы), [[Джон Сноу|Эйгон Таргариен]] (жиені) | ғашығы = [[Джорах Мормонт]], [[Дарио Нахарис]], Джон Сноу | иесі = | тәлімгері = Миссандея, Тирион Ланнистер (кеңесшілер) | достары = [[Сив Миссандея]], [[Сұр Құрт]], [[Джорах Мормонт]] | одақтастары = Дотракийлер, Азат етілгендер, Тирион, Джон Сноу | ізбасарлары = Құлдардан азат болған халық | қарсыластары = Ланнистерлер, құл иелері, Ақ жаяу жүргіншілер | дүниетанымы = Азаттық пен әділет үшін, кейін абсолютті билік үшін | қызығушылықтары = Әлемді өзгерту, құлдықты жою | қабілеттері = Саяси жетекшілік, шабыттандыру, отқа төзімділік | ұрыс стилі = Тактикалық басшылық, айдаһар арқылы шабуыл | қаруы = Айдаһарлар | көлігі = Дрогон (айдаһар) | ресми сайты = [https://www.hbo.com/game-of-thrones HBO сайтындағы беті] }} '''Дейенерис Таргариен''' - «Дени» деп танылған «[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]» телехикаясының кейіпкері. Таргариен әулетінің соңғы өкілі, [[Эрис II]] ханының қызы.Отбасындағы үшінші бала болып келеді; ағаларының аттары Рейгар мен Визерис, алайда әкесі де, Рейгар да Дейенерис туылмай қайтыс болып кеткен, Дени Роберт Баратеонның көтерілісі кезінде өмірге келді. Өмір бойы ол «Бос Тауларда» турады. Кітапта пайда болған кезінде Дейенерис 13 жаста болған.Дейенерис Таргариен басты кейіпкерлердін бірі.Ол Шығыс елдерінде саяхаттап озіне одақтас іздейді,олар оған Жеті Хандықты қайтару үшін керек.Бірінші кітаптың соныңда ол үш айдаһардың қожайыны - «анасы» болады, олардын аттарын Дрого,Рейгаль,Визирион деп қояды. == Арғы тегі == Дейенерис өмірге келмей жатып Роберт Баратеон басқа лордтармен көтеріліс ұйымдастырып Эйрис ханды тақтан құлатады. Өзінің отбасын құтқарып Эйрис аяғы ауыр Рэйла Таргариен әйелін және Визерис баларын Айдаһар Тасына жібереді. Көтерілістің соңында Дени өмірге келеді. Оның анасы босану кезінде қайтыс болады. Айдаһар Тасы Станис Баратеонға берілгісі келеді, сол үшін Таргариен әүлетінің соңғы өкілін оған бергісі келеді,алайда сир Виллем Дерри төрт көмекшілерімен балаларды алып Браавосқа қашады. Кәрі Виллем Дерри балаларды өзінің Браавостағы үйіне әкеледі, олармен өзінің өліміне дейін тұрады, Виллем Дерри қайтыс болғаннан кейін қызметшілер Дени мен Визеристы қуып шығады. Алайда содан кейін Иллирио Мопатис, Пандостын магисоры оларды өзінің үйіне алады. == Балалық шағы == Дейенерис Роберт Баратеонның көтерілісінің соңында, Айдаһар Тасындағы қатты боран кезінде өмірге келеді. Оның анасы көтеріліс кезінде Айдаһар тасына қашқан. Босану кезінде Рэйла Таргариен қайтыс болады. Айдаһар тасы берілгісі келгенде сир Виллем Дерри төрт көмекшілермен балаларды алып Браавосқа қашады, олармен өзінің өліміне дейін тұрады, Виллем Дерри қайтыс болғаннан кейін қызметшілер Дени мен Визеристы қуып шығады.Алайда содан кейін Иллирио Мопатис, Пандостын магисоры оларды өзінің үйіне алады. Содан кейін Иллирио Дейенериске Кхал Дрогоға тұрмысқа шығуды ұсынады, өйткені Дрого Дениның орнына Вестеросты жаулап алу үшін әскери көмек берүді үәде етті. Кхал Дрогомен бірінші рет кездескен кезде Дени сир Джорах Мормонт пен танысады, келешекте ол оған көмектесетін болады. Үйлену тойына оған Иллирио уш айдаһардын жұмыртқасын және үш қызметшілерін: Ирри, Чхика және Дореяны сыйға тартады. == Кхалиси == Кхал Дрогоға тұрмысқа шаққаннан кейін және оның өлімінен кейін Кхалиси болып қалады, Кхаласарының көбісі кетіп қалды. == Тақтар таласы == Иллириомен турған кезде Визирес Дейенеристы қорлап отбасының өлімінде айыптайды. Сондықтан Иллирионың Дрогоға шығу ұсынысы Дейенериске құтылыс болды. Кхал Дрогомен бірінші рет кездескен кезде Дени сир Джорах Мормонт пен танысады,келешекте ол оған көмектесетін болады. Үйлену тойына оған Иллирио үш айдаһар жұмыртқаларын және үш қызметшілерін: Ирри, Чхика, Дореяны сыйға тартады. Ал Дрого Дениге үйлену тойына Серебрянка атын сыйлайды. Басында Дейенерис Дрогодан қорыққан еді, өйткені оның елінің дәстүрлері ерекше болған, уақыт өткен соң Дени Дрогоға ғашық болып қалады. Осы ғашықтық оған өзінің қорқынышынан айырылуға көмектесті. Дотракийдік теңізінің артында орналасқан жазықтарда тұрған кезде Дейенерис өзінің Визерис ағасымен ұрсысып ол жақсы басшы болалмайтынын түсінеді. Кхал Денины алып келген Вас Дотракта ол дәстүрді орындап, бір жылқынын жүрегін шикідей жеуге мәжбір болады. Дош кхалин Денида жердің бәрін жаулап алатын ұл туылады деп айтады. Дени өзінің баласын Рейго деп қойғысы келеді (Узурпатордың колыннан қайтыс болған Рэйгар Тарагариенның атымен).Дрого оның шешімін колдады. Уақыт өтіп бара жатты, алайда Визерис өзінің әскерін ала алмады.Тойлардың бірінде мас Визерис пышақты алып Дениның баласын өлтіргісі келеді, ол үшін Кхал Дрого қайнап тұрған алтынды басына құяды. Визеристың өлімінен кейін Дрого Вестерос тұралы ұмытыпты, алайда шарап сатушысы Денины өлтіргісі келгенін, Роберт Баратеон Дейереистың және оның баласының өлімі үшін жер мен Лорд титулын беретінің біліп Жеті корольдікті Рейгоға сыйлауға уәде етеді. Бір қаланы жаулап алған сол Дени әйелдерді құтқара бастады. Сир Джорах Дени Рейгардың нағыз қарындасы екенің айтады. Құтқарып калған мейга Мирри Маз Дуур деген әйел Дени босанғанда бірге болуға және Дрогоға көмектесүге үәде етеді. Алайда Дрого оның комегінен бас тартты,уақыт өткенсон қатты ауырып, тіпті атта да отыра алмай қалды. Мирри Маз Дуур Дениның соқыр сенімнің жетегінде жүргенімен пайдаланып қан салтын жасауға сендіреді, осы салттын кезінде Дени босана бастайды, алайда кешкім оған көмектеспейді. Сол кезде Сир Джорах Дейенеристы слатты өткізіп жатқан шатырдын астына апаруға мәжбір болады. Дейерерис өзінін баласынан айрылып қалады, едні ешқашан ол бала туа алмайды. Қан салты арқылы Дейенерс Дрогоны құтқарады,алайда ол тірі өлік секілді болып қалады. Оны өз қалпына келтіре алмай Дени оны тұншықтырып өтлірүге мәжбір болады. Өзінін адамдарына Мирри Маз Дуурды отқа жағып, одан кейін Дрогоны өртеүге бұйрық берді, оның артынан уш айдаһардың жұмыртқасын алып отқа өзіде кіреді. Осылай ол Айдаһар анасы атын алады. Айдаһардың туылғанның көргендер Дениге адал болып қалды. Дейенерис өзінің айдаһарларын Дрого, Рэйгаль, Визерион деп қойды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ойдан шығарылған әйелдер]] [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] [[Санат:Фэнтези кейіпкерлері]] [[Санат:Әдеби кейіпкерлер]] [[Санат:Ойдан шығарылған ханшайымдар]] [[Санат:Ойдан шығарылған бисексуалдар]] [[Санат:Тақтар таласы]] k4q6al92ft8ocq96tjnlwuv0k4cwgeg 3579350 3579306 2026-04-09T06:06:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Sagzhan|Sagzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3483945 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Кейіпкер | есімі = Дейенерис Таргариен | төл есімі = Daenerys Targaryen | суреті = Daenerys.jpg | сурет тақырыбы = Дейенерис Таргариен рөлінде Эмилия Кларк | сериясы = [[Тақтар ойыны]] | ғаламы = [[Westeros]] / [[Essos]] | авторлары = [[Джордж Р. Р. Мартин]] | негізделген = ''[[Мұз бен от жыры]]'' романдарындағы кейіпкер | шабыт көзі = | бейімделген = ''[[Тақтар ойыны (телесериал)|Тақтар ойыны]]'' | сомдаған = [[Эмилия Кларк]] | дыбыстаған = — | алғаш көрінуі = ''Тақтар ойыны'' (1-маусым, 1-бөлім) | соңғы көрінуі = ''Тақтар ойыны'' (8-маусым, 6-бөлім) | пайда болулары = ''Мұз бен от туралы жыр'' кітаптары және ''Тақтар ойыны'' телесериалы | шын есімі = Дейенерис Таргариен | толық аты = | лақап аты = Айдаһарлар Анасы, Азат етуші, Тізбектерді Үзуші | түрі = Адам | жынысы = Әйел | мәртебесі = Қайтыс болған | жасы = 23 жас (өлім кезінде) | туған күні = 282 AL (Aegon's Landing) | туған жері = Айдаһар тасы (Dragonstone) | қайтыс болған күні = 305 AL | қайтыс болған жері = Қызыл қамал, Қызыл Қамал (King's Landing) | өлім себебі = [[Джон Сноу (кейіпкер)|Джон Сноу]] қолынан қаза тапты | планетасы = | отаны = Вестерос | ұлты = Вестеростық | мекенжайы = Меерин, кейін Қызыл Қамал | кәсібі = Тақ мұрагері, қолбасшы, патшайым | тиесілігі = Таргариен үйі | лауазымы = Патшайым | атағы = Айдаһарлардың Анасы, Азат етуші | жұбайы = [[Кхал Дрого]] (қайтыс болған) | балалары = Айдаһарлар: Дрогон, Визерион, Рейгал | әкесі = [[Аерис II Таргариен]] (Жабайы Патша) | анасы = [[Рейла Таргариен]] | туыстары = [[Визерис Таргариен]] (ағасы), [[Рейгар Таргариен]] (ағасы), [[Джон Сноу|Эйгон Таргариен]] (жиені) | ғашығы = [[Джорах Мормонт]], [[Дарио Нахарис]], Джон Сноу | иесі = | тәлімгері = Миссандея, Тирион Ланнистер (кеңесшілер) | достары = [[Сив Миссандея]], [[Сұр Құрт]], [[Джорах Мормонт]] | одақтастары = Дотракийлер, Азат етілгендер, Тирион, Джон Сноу | ізбасарлары = Құлдардан азат болған халық | қарсыластары = Ланнистерлер, құл иелері, Ақ жаяу жүргіншілер | дүниетанымы = Азаттық пен әділет үшін, кейін абсолютті билік үшін | қызығушылықтары = Әлемді өзгерту, құлдықты жою | қабілеттері = Саяси жетекшілік, шабыттандыру, отқа төзімділік | ұрыс стилі = Тактикалық басшылық, айдаһар арқылы шабуыл | қаруы = Айдаһарлар | көлігі = Дрогон (айдаһар) | ресми сайты = [https://www.hbo.com/game-of-thrones HBO сайтындағы беті] }} '''Дейенерис Таргариен''' - «Дени» деп танылған «[[Тақтар таласы (телесериал)|Тақтар таласы]]» телехикаясының кейіпкері. Таргариен әулетінің соңғы өкілі, [[Эрис II]] ханының қызы. Отбасындағы үшінші бала болып келеді; ағаларының аттары Рейгар мен Визерис, алайда әкесі де, Рейгар да Дейенерис туылмай қайтыс болып кеткен, Дени Роберт Баратеонның көтерілісі кезінде өмірге келді. Өмір бойы ол «Бос Тауларда» турады. Кітапта пайда болған кезінде Дейенерис 13 жаста болған. Дейенерис Таргариен басты кейіпкерлердін бірі. Ол Шығыс елдерінде саяхаттап озіне одақтас іздейді, олар оған Жеті Хандықты қайтару үшін керек. Бірінші кітаптың соныңда ол үш айдаһардың қожайыны - «анасы» болады, олардын аттарын Дрого, Рейгаль, Визирион деп қояды. == Арғы тегі == Дейенерис өмірге келмей жатып Роберт Баратеон басқа лордтармен көтеріліс ұйымдастырып Эйрис ханды тақтан құлатады. Өзінің отбасын құтқарып Эйрис аяғы ауыр Рэйла Таргариен әйелін және Визерис баларын Айдаһар Тасына жібереді. Көтерілістің соңында Дени өмірге келеді. Оның анасы босану кезінде қайтыс болады. Айдаһар Тасы Станис Баратеонға берілгісі келеді, сол үшін Таргариен әүлетінің соңғы өкілін оған бергісі келеді,алайда сир Виллем Дерри төрт көмекшілерімен балаларды алып Браавосқа қашады. Кәрі Виллем Дерри балаларды өзінің Браавостағы үйіне әкеледі, олармен өзінің өліміне дейін тұрады, Виллем Дерри қайтыс болғаннан кейін қызметшілер Дени мен Визеристы қуып шығады. Алайда содан кейін Иллирио Мопатис, Пандостын магисоры оларды өзінің үйіне алады. == Балалық шағы == Дейенерис Роберт Баратеонның көтерілісінің соңында, Айдаһар Тасындағы қатты боран кезінде өмірге келеді. Оның анасы көтеріліс кезінде Айдаһар тасына қашқан. Босану кезінде Рэйла Таргариен қайтыс болады. Айдаһар тасы берілгісі келгенде сир Виллем Дерри төрт көмекшілермен балаларды алып Браавосқа қашады, олармен өзінің өліміне дейін тұрады, Виллем Дерри қайтыс болғаннан кейін қызметшілер Дени мен Визеристы қуып шығады.Алайда содан кейін Иллирио Мопатис, Пандостын магисоры оларды өзінің үйіне алады. Содан кейін Иллирио Дейенериске Кхал Дрогоға тұрмысқа шығуды ұсынады, өйткені Дрого Дениның орнына Вестеросты жаулап алу үшін әскери көмек берүді үәде етті. Кхал Дрогомен бірінші рет кездескен кезде Дени сир Джорах Мормонт пен танысады, келешекте ол оған көмектесетін болады. Үйлену тойына оған Иллирио уш айдаһардын жұмыртқасын және үш қызметшілерін: Ирри, Чхика және Дореяны сыйға тартады. == Кхалиси == Кхал Дрогоға тұрмысқа шаққаннан кейін және оның өлімінен кейін Кхалиси болып қалады, Кхаласарының көбісі кетіп қалды. == Тақтар таласы == Иллириомен турған кезде Визирес Дейенеристы қорлап отбасының өлімінде айыптайды. Сондықтан Иллирионың Дрогоға шығу ұсынысы Дейенериске құтылыс болды. Кхал Дрогомен бірінші рет кездескен кезде Дени сир Джорах Мормонт пен танысады,келешекте ол оған көмектесетін болады. Үйлену тойына оған Иллирио үш айдаһар жұмыртқаларын және үш қызметшілерін: Ирри, Чхика, Дореяны сыйға тартады. Ал Дрого Дениге үйлену тойына Серебрянка атын сыйлайды. Басында Дейенерис Дрогодан қорыққан еді, өйткені оның елінің дәстүрлері ерекше болған, уақыт өткен соң Дени Дрогоға ғашық болып қалады. Осы ғашықтық оған өзінің қорқынышынан айырылуға көмектесті. Дотракийдік теңізінің артында орналасқан жазықтарда тұрған кезде Дейенерис өзінің Визерис ағасымен ұрсысып ол жақсы басшы болалмайтынын түсінеді. Кхал Денины алып келген Вас Дотракта ол дәстүрді орындап, бір жылқынын жүрегін шикідей жеуге мәжбір болады. Дош кхалин Денида жердің бәрін жаулап алатын ұл туылады деп айтады. Дени өзінің баласын Рейго деп қойғысы келеді (Узурпатордың колыннан қайтыс болған Рэйгар Тарагариенның атымен).Дрого оның шешімін колдады. Уақыт өтіп бара жатты, алайда Визерис өзінің әскерін ала алмады.Тойлардың бірінде мас Визерис пышақты алып Дениның баласын өлтіргісі келеді, ол үшін Кхал Дрого қайнап тұрған алтынды басына құяды. Визеристың өлімінен кейін Дрого Вестерос тұралы ұмытыпты, алайда шарап сатушысы Денины өлтіргісі келгенін, Роберт Баратеон Дейереистың және оның баласының өлімі үшін жер мен Лорд титулын беретінің біліп Жеті корольдікті Рейгоға сыйлауға уәде етеді. Бір қаланы жаулап алған сол Дени әйелдерді құтқара бастады. Сир Джорах Дени Рейгардың нағыз қарындасы екенің айтады. Құтқарып калған мейга Мирри Маз Дуур деген әйел Дени босанғанда бірге болуға және Дрогоға көмектесүге үәде етеді. Алайда Дрого оның комегінен бас тартты,уақыт өткенсон қатты ауырып, тіпті атта да отыра алмай қалды. Мирри Маз Дуур Дениның соқыр сенімнің жетегінде жүргенімен пайдаланып қан салтын жасауға сендіреді, осы салттын кезінде Дени босана бастайды, алайда кешкім оған көмектеспейді. Сол кезде Сир Джорах Дейенеристы слатты өткізіп жатқан шатырдын астына апаруға мәжбір болады. Дейерерис өзінін баласынан айрылып қалады, едні ешқашан ол бала туа алмайды. Қан салты арқылы Дейенерс Дрогоны құтқарады,алайда ол тірі өлік секілді болып қалады. Оны өз қалпына келтіре алмай Дени оны тұншықтырып өтлірүге мәжбір болады. Өзінін адамдарына Мирри Маз Дуурды отқа жағып, одан кейін Дрогоны өртеүге бұйрық берді, оның артынан уш айдаһардың жұмыртқасын алып отқа өзіде кіреді. Осылай ол Айдаһар анасы атын алады. Айдаһардың туылғанның көргендер Дениге адал болып қалды. Дейенерис өзінің айдаһарларын Дрого, Рэйгаль, Визерион деп қойды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ойдан шығарылған әйелдер]] [[Санат:«Мұз бен от жыры» кейіпкерлері]] [[Санат:Фэнтези кейіпкерлері]] [[Санат:Әдеби кейіпкерлер]] [[Санат:Ойдан шығарылған ханшайымдар]] [[Санат:Ойдан шығарылған бисексуалдар]] [[Санат:Тақтар таласы]] g9p73duhlzpobrbmcy9g0tb8frepbsi 0 557235 3579307 3470704 2026-04-09T06:00:09Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579307 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:JohnvonNeumann-LosAlamos.gif|thumb|right|200px|]] '''Джон фон Нейман''' (1903 – 1957) — еврей текті венгр-америкалық математик. Ол кванттық физика, кванттық логика, функционалдық талдау, жиындар теориясы, информатика, экономика ғылымдары және одан өзге де салаларға үлкен үлес қосқан ғалым. Ол әсіресе осы заманғы компьютерлерді жасаушылардың ([[фон Нейман архитектурасы]] деп аталатын) атасы, операторлар теориясын кванттық механикаға (фон Нейман алгебрасы) қолданушы ғалым, сонымен қатар Манхэттен жобасына қатысушы және ойындар теориясы мен жасушалық автоматтар тұжырымдамасын жасаушы ретінде өте танымал тұлға. 54 жасында саркомадан қайтыс болған. == Қызықты деректер == Нейманның есте сақтау қабілеті өте мықты болған.Ол көп жыл өтсе де оқыған кітаптарының беттерін бірден ағылшыншаға немесе немісшеге аударып айтып бере алатын,ал француз бен италиян тіліне сәл кідіріп барып аударады екен. Нейман тақтаны формулаларға барынша тез толтырып болатын да және оның ойын тыңдаушылардың бәрі бірдей түсініп болмай жатып тез өшіріп тастайтын. 1928 жылы Нейман «Стратегиялық ойындар теориясына» деген мақаласын жазады. Осында ол минимакс теоремасын дәлелдейді, кейіннен бұл ойындар теориясына негіз қалайды. Бұл мақала екі қарсыластың покер ойынын зерттеудің және олардың әрқайсысы үшін ұтыс стратегиясын талдаудың нәтижесінде жазылыпты.Алайда бұл жұмыстың Нейманның өзі покер ойнағанда көмегі болмапты.1944 жылы осы теорияны Н.Митрополиске түсіндіріп бола сала,онымен покер ойнағанда оған 10 доллар ұтылып қалған екен.Митрополис ұтысын алған соң, оның Моргенштернмен бірігіп жазған «Ойындар теориясы және экономикалық өзін-өзі ұстау» деген кітабын 5 долларға сатып алып, осы ақшаны және оның үстіне қалған 5 долларды кітап бетіне желімдепті, сонан соң осы жағдайды кітапқа жазып, оған авторға қол қойғызып алыпты. Фон Нейман мен Станислав Улам сутегі бомбасын жасау кезінде қазір Монте-Карло әдісідеген атпен белгілі болған, тәуелсіз статистикалық сынақтар әдісін ойлап тауыпты. Осы әдісті жасаудағы басты қиындықтың бірі, ол кезде кездейсоқ сандар генераторының жоқтығы еді. Нейман кездейсоқ сандар тізбегін қалыптастыру үшін сол кездегі ең тәуір рулеткалары бар Монте-Карло казиносын пайдалануды ұсыныпты. Әскери мекеме осындай бір рулетканы жалға алуға келісіп, Улам мен Нейман мемлекет қаржысымен әбден құмарлары қанғанша ойнайды және осы әдістерін сол казино құрметіне Монте-Карло деп атапты. Нейман туралы, «ол шешілмеген проблемамен ұйқыға жатып, ал түнгі сағат 3-те дайын жауаппен тұрады екен, содан соң жауабын айту үшін қызметкерлеріне телефон шалатын болыпты. Сол себептен Нейманның өз қызметкерлеріне қоятын талабының бірі, оның түннің кез - келген заматында оянуға дайын болуы», деп жазады. Жол үстінде Нейман көлік айдап келе жатып-ақ қандай да бір проблеманың шешімімен айналысатыны соншалық, тіпті өзінің қайда не үшін келе жатқандығын ұмытып қалып, көлденең көмекке жүгінуіне тура келетін болыпты. Бірде Лос-Аламостағы атом жобасымен жұмыс кезінде бір өте күрделі есептеу жүргізу қажет болады. Бұл іске Энрико Ферми, Ричард Фейнман және Джон фон Нейман да кіріседі. Ферми есептеу үшін өзінің сүйікті логарифмдік сызғышын, қаламын және көп қылып парақтар алады. Фейнман қасына түрлі анықтамалықтарды жинап, қолына сол кездегі ең жылдам істейтін электр калькуляторды алып есептеуді бастайды. Ал Нейман есептеуді ойша жүргізіпті. Есептеулер бір мезгілде аяқталып, нәтижелер де сәйкес келген көрінеді.<ref>http://it-mbeks.org/dzhon-fon-neyman {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212165255/http://it-mbeks.org/dzhon-fon-neyman |date=2017-02-12 }}</ref> <ref>http://all-biography.ru/john-von-neumann.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== * ''Перельман М., Амусья М.'' [http://berkovich-zametki.com/Nomer41/Perelman1.htm Самый быстрый ум эпохи (к столетию Джона фон Неймана)] // Сетевой журнал «Заметки по еврейской истории». * [http://www.basic.northwestern.edu/g-buehler/cellint0.htm ''Guenter Albrecht-Buehler.'' Cell Intelligence.]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * D.Petz and M.R. Redi, John von Neumann And The Theory Of Operator Algebras, in The Neumann compendium, World Scientific, 1995, pp. 163—181 ISBN 9810222017. {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:Будапештте туғандар]] [[Санат:8 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1957 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Вашингтонда қайтыс болғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:АҚШ математиктері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:XX ғасыр математиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Мажарстан математиктері]] fo9oa777wwegu6clrd0vpqz64ukxql8 3579351 3579307 2026-04-09T06:06:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3470704 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:JohnvonNeumann-LosAlamos.gif|thumb|right|200px|]] '''Джон фон Нейман''' (1903 – 1957) — еврей текті венгр-америкалық математик. Ол кванттық физика, кванттық логика, функционалдық талдау, жиындар теориясы, информатика, экономика ғылымдары және одан өзге де салаларға үлкен үлес қосқан ғалым. Ол әсіресе осы заманғы компьютерлерді жасаушылардың ([[фон Нейман архитектурасы]] деп аталатын) атасы, операторлар теориясын кванттық механикаға (фон Нейман алгебрасы) қолданушы ғалым, сонымен қатар Манхэттен жобасына қатысушы және ойындар теориясы мен жасушалық автоматтар тұжырымдамасын жасаушы ретінде өте танымал тұлға. 54 жасында саркомадан қайтыс болған. == Қызықты деректер == Нейманның есте сақтау қабілеті өте мықты болған. Ол көп жыл өтсе де оқыған кітаптарының беттерін бірден ағылшыншаға немесе немісшеге аударып айтып бере алатын, ал француз бен италиян тіліне сәл кідіріп барып аударады екен. Нейман тақтаны формулаларға барынша тез толтырып болатын да және оның ойын тыңдаушылардың бәрі бірдей түсініп болмай жатып тез өшіріп тастайтын. 1928 жылы Нейман «Стратегиялық ойындар теориясына» деген мақаласын жазады. Осында ол минимакс теоремасын дәлелдейді, кейіннен бұл ойындар теориясына негіз қалайды. Бұл мақала екі қарсыластың покер ойынын зерттеудің және олардың әрқайсысы үшін ұтыс стратегиясын талдаудың нәтижесінде жазылыпты. Алайда бұл жұмыстың Нейманның өзі покер ойнағанда көмегі болмапты. 1944 жылы осы теорияны Н.Митрополиске түсіндіріп бола сала, онымен покер ойнағанда оған 10 доллар ұтылып қалған екен. Митрополис ұтысын алған соң, оның Моргенштернмен бірігіп жазған «Ойындар теориясы және экономикалық өзін-өзі ұстау» деген кітабын 5 долларға сатып алып, осы ақшаны және оның үстіне қалған 5 долларды кітап бетіне желімдепті, сонан соң осы жағдайды кітапқа жазып, оған авторға қол қойғызып алыпты. Фон Нейман мен Станислав Улам сутегі бомбасын жасау кезінде қазір Монте-Карло әдісідеген атпен белгілі болған, тәуелсіз статистикалық сынақтар әдісін ойлап тауыпты. Осы әдісті жасаудағы басты қиындықтың бірі, ол кезде кездейсоқ сандар генераторының жоқтығы еді. Нейман кездейсоқ сандар тізбегін қалыптастыру үшін сол кездегі ең тәуір рулеткалары бар Монте-Карло казиносын пайдалануды ұсыныпты. Әскери мекеме осындай бір рулетканы жалға алуға келісіп, Улам мен Нейман мемлекет қаржысымен әбден құмарлары қанғанша ойнайды және осы әдістерін сол казино құрметіне Монте-Карло деп атапты. Нейман туралы, «ол шешілмеген проблемамен ұйқыға жатып, ал түнгі сағат 3-те дайын жауаппен тұрады екен, содан соң жауабын айту үшін қызметкерлеріне телефон шалатын болыпты. Сол себептен Нейманның өз қызметкерлеріне қоятын талабының бірі, оның түннің кез - келген заматында оянуға дайын болуы», деп жазады. Жол үстінде Нейман көлік айдап келе жатып-ақ қандай да бір проблеманың шешімімен айналысатыны соншалық, тіпті өзінің қайда не үшін келе жатқандығын ұмытып қалып, көлденең көмекке жүгінуіне тура келетін болыпты. Бірде Лос-Аламостағы атом жобасымен жұмыс кезінде бір өте күрделі есептеу жүргізу қажет болады. Бұл іске Энрико Ферми, Ричард Фейнман және Джон фон Нейман да кіріседі. Ферми есептеу үшін өзінің сүйікті логарифмдік сызғышын, қаламын және көп қылып парақтар алады. Фейнман қасына түрлі анықтамалықтарды жинап, қолына сол кездегі ең жылдам істейтін электр калькуляторды алып есептеуді бастайды. Ал Нейман есептеуді ойша жүргізіпті. Есептеулер бір мезгілде аяқталып, нәтижелер де сәйкес келген көрінеді.<ref>http://it-mbeks.org/dzhon-fon-neyman {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212165255/http://it-mbeks.org/dzhon-fon-neyman |date=2017-02-12 }}</ref> <ref>http://all-biography.ru/john-von-neumann.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== * ''Перельман М., Амусья М.'' [http://berkovich-zametki.com/Nomer41/Perelman1.htm Самый быстрый ум эпохи (к столетию Джона фон Неймана)] // Сетевой журнал «Заметки по еврейской истории». * [http://www.basic.northwestern.edu/g-buehler/cellint0.htm ''Guenter Albrecht-Buehler.'' Cell Intelligence.]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * D.Petz and M.R. Redi, John von Neumann And The Theory Of Operator Algebras, in The Neumann compendium, World Scientific, 1995, pp. 163—181 ISBN 9810222017. {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:28 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:Будапештте туғандар]] [[Санат:8 ақпанда қайтыс болғандар]] [[Санат:1957 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Вашингтонда қайтыс болғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Алфавит бойынша математиктер]] [[Санат:АҚШ математиктері]] [[Санат:Германия математиктері]] [[Санат:XX ғасыр математиктері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:Мажарстан математиктері]] m4dlxa7cn7e6v47bccyx01sbyfll5qr 0 557259 3579308 3503785 2026-04-09T06:00:24Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579308 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Jordan Farmar Maccabi Tel-Aviv (cropped).JPG|thumb|right|200px]]'''Джо́рдан Роберт Фа́рмар''' (ағылш. Jordan Robert Farmar; род. 30 қараша 1986 ж. Лос-Анджелес, Калифорния) — 1986 жылы 30 қарашада туған американдық кәсіби баскетболшы, бойы 188 см,салмағы 82 кг,«Маккаби» (Тель-Авив) тобына мүше. Қорғаушы рөлін атқарады. «Лос-Анджелес Лейкерс» тобынан 2006 жылы 26 нөмірлі бакетболшы болып таңдалды. == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20151024024252/http://www.farmarlive.com/ Farmarlive.com Официальный сайт Джордана Фармара]{{ref-en}} * [http://www.basketball-reference.com/player_search.cgi?search=Jordan+Farmar Статистика Джордана Фармара]{{ref-en}} [[Санат:АҚШ баскетболшылары]] [[Санат:30 қарашада туғандар]] [[Санат:1986 жылы туғандар]] [[Санат:Лос Анжелесте туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]] [[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]] jtof23uw7nryvd30zsr9zg4t4royz95 3579349 3579308 2026-04-09T06:06:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3229963 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Jordan Farmar Maccabi Tel-Aviv (cropped).JPG|thumb|right|200px]]'''Джо́рдан Роберт Фа́рмар''' (ағылш. Jordan Robert Farmar; род. 30 қараша 1986 ж. Лос-Анджелес, Калифорния) — 1986 жылы 30 қарашада туған американдық кәсіби баскетболшы, бойы 188 см, салмағы 82 кг, «Маккаби» (Тель-Авив) тобына мүше. Қорғаушы рөлін атқарады. «Лос-Анджелес Лейкерс» тобынан 2006 жылы 26 нөмірлі бакетболшы болып таңдалды. == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20151024024252/http://www.farmarlive.com/ Farmarlive.com Официальный сайт Джордана Фармара]{{ref-en}} * [http://www.basketball-reference.com/player_search.cgi?search=Jordan+Farmar Статистика Джордана Фармара]{{ref-en}} [[Санат:АҚШ баскетболшылары]] [[Санат:30 қарашада туғандар]] [[Санат:1986 жылы туғандар]] [[Санат:Лос Анжелесте туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]] [[Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар]] jrabuc92rh765zh4sq96iqv7risal2s 0 557307 3579313 3458284 2026-04-09T06:02:11Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579313 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дош''' (фр. Dosches) — Шампань — Арденны аумағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Об. Пине кантонының аумағына кіреді. Коммуна аймағы — Труа.Коммунаның INSEE коды — 10129.Коммуна Париждің оңтүстік-батысынан 155 км,Шалон-ан-Шампанидің оңтүстігіне 75 км,Труаның шығысынан 14 км қашықтықта орналасқан. == Халық қоныстануы == 2008 жылғы санақ бойынша, 288 адам тұрған. == Экономика == 2007 жылы 190 адам еңбкке жарамды болған, 136 адам белсенді, 54 адам белсенсіз болған. 136 адамның 132 адамы жұмыс істеген, 4 адам жұмыссыз болған. 54 белсенсіз адамдардың ішінде 19 адам студент және оқушы, 20 адам зейнеткер, 15 адам басқа себептермен белсенсіз болған. == Коммунаның көрікті жерлері == [[Сурет:Dosches église1.JPG|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Dosches église2.JPG|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Rosson église.JPG|thumb|right|200px|]] == Сілтемелер == * На Викискладе есть медиафайлы по теме Дош * Дош (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции * Дош (фр.). cassini.ehess.fr [[Санат:Об департаментінің коммуналары]] 7gvvuea7uwflgvg4qwbdlgysfl1p3n7 3579314 3579313 2026-04-09T06:02:32Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579314 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дош''' (фр. Dosches) — Шампань — Арденны аумағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Об. Пине кантонының аумағына кіреді. Коммуна аймағы — Труа.Коммунаның INSEE коды — 10129.Коммуна Париждің оңтүстік-батысынан 155 км,Шалон-ан-Шампанидің оңтүстігіне 75 км,Труаның шығысынан 14 км қашықтықта орналасқан. == Халық қоныстануы == 2008 жылғы санақ бойынша,288 адам тұрған. == Экономика == 2007 жылы 190 адам еңбкке жарамды болған, 136 адам белсенді, 54 адам белсенсіз болған. 136 адамның 132 адамы жұмыс істеген, 4 адам жұмыссыз болған. 54 белсенсіз адамдардың ішінде 19 адам студент және оқушы, 20 адам зейнеткер, 15 адам басқа себептермен белсенсіз болған. == Коммунаның көрікті жерлері == [[Сурет:Dosches église1.JPG|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Dosches église2.JPG|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Rosson église.JPG|thumb|right|200px|]] == Сілтемелер == * На Викискладе есть медиафайлы по теме Дош * Дош (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции * Дош (фр.). cassini.ehess.fr [[Санат:Об департаментінің коммуналары]] 2wdr2goc5vbdcy1q8ju18jrq9c0gdyg 3579315 3579314 2026-04-09T06:02:59Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579315 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дош''' (фр. Dosches) — Шампань — Арденны аумағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Об. Пине кантонының аумағына кіреді. Коммуна аймағы — Труа.Коммунаның INSEE коды — 10129.Коммуна Париждің оңтүстік-батысынан 155 км,Шалон-ан-Шампанидің оңтүстігіне 75 км,Труаның шығысынан 14 км қашықтықта орналасқан. == Халық қоныстануы == 2008 жылғы санақ бойынша,288 адам тұрған. == Экономика == 2007 жылы 190 адам еңбкке жарамды болған,136 адам белсенді,54 адам белсенсіз болған.136 адамның 132 адамы жұмыс істеген, 4 адам жұмыссыз болған. 54 белсенсіз адамдардың ішінде 19 адам студент және оқушы, 20 адам зейнеткер, 15 адам басқа себептермен белсенсіз болған. == Коммунаның көрікті жерлері == [[Сурет:Dosches église1.JPG|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Dosches église2.JPG|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Rosson église.JPG|thumb|right|200px|]] == Сілтемелер == * На Викискладе есть медиафайлы по теме Дош * Дош (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции * Дош (фр.). cassini.ehess.fr [[Санат:Об департаментінің коммуналары]] 4jogofgzc0v2tykbrttvnb4rhxe98a8 3579345 3579315 2026-04-09T06:06:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2510354 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дош''' (фр. Dosches) — Шампань — Арденны аумағында орналасқан Франция коммунасы. Департаменті — Об. Пине кантонының аумағына кіреді. Коммуна аймағы — Труа. Коммунаның INSEE коды — 10129. Коммуна Париждің оңтүстік-батысынан 155 км, Шалон-ан-Шампанидің оңтүстігіне 75 км, Труаның шығысынан 14 км қашықтықта орналасқан. == Халық қоныстануы == 2008 жылғы санақ бойынша, 288 адам тұрған. == Экономика == 2007 жылы 190 адам еңбкке жарамды болған, 136 адам белсенді, 54 адам белсенсіз болған. 136 адамның 132 адамы жұмыс істеген, 4 адам жұмыссыз болған. 54 белсенсіз адамдардың ішінде 19 адам студент және оқушы, 20 адам зейнеткер, 15 адам басқа себептермен белсенсіз болған. == Коммунаның көрікті жерлері == [[Сурет:Dosches église1.JPG|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Dosches église2.JPG|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Rosson église.JPG|thumb|right|200px|]] == Сілтемелер == * На Викискладе есть медиафайлы по теме Дош * Дош (фр.). Национальный институт статистики и экономических исследований Франции * Дош (фр.). cassini.ehess.fr [[Санат:Об департаментінің коммуналары]] tezkbaw5a3fcuk1pcggthiu2h5zr3qu 0 557427 3579296 3287238 2026-04-09T05:56:34Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579296 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Наан''' (перс. نان‎, хинди नान, урду نان, в.-пандж. ਨਾਨ, пушту نان‎, уйг. نان, курд. nan, кит. 馕) — үнді асханасындағы сұлыдан жасалған нан. Сонымен қатар бұл өнім Ауғанстанда, Иранда, Непалда, Пәкістанда, Өзбекстанда,Тәджікстанда кеңінен таралған.Түрік тілдерінде(мысалы, қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр тілі, т.б.)наанды нан деп айтады. [[Сурет:Naan shiva.jpg|thumb|right|200px|]] Наанның негізгі бөлігін жұмсақ қамыры құрайды.Қосымша тағам ретінде қасына күріш, картоп езбесі, сыр ,фарш қосылады. Ал дәмдеуіштерден тмин,пияз,мейіз қосылады. Наанды шәймен ішкенде, сорпа ішкенде қолданады. == Сілтемелер == * Наан файлы * Наан рецепті * Наан дайындалуының видеосы [[Санат:Үнді асханасы]] 2rxw65anm6rc4aknnidti8ill9we2bd 3579361 3579296 2026-04-09T06:07:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Жүсіп Жарқынай ХББ|Жүсіп Жарқынай ХББ]] соңғы нұсқасына қайтарды 3287238 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Наан''' (перс. نان‎, хинди नान, урду نان, в.-пандж. ਨਾਨ, пушту نان‎, уйг. نان, курд. nan, кит. 馕) — үнді асханасындағы сұлыдан жасалған нан. Сонымен қатар бұл өнім Ауғанстанда, Иранда, Непалда, Пәкістанда, Өзбекстанда, Тәджікстанда кеңінен таралған. Түрік тілдерінде(мысалы, қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр тілі, т.б.) наанды нан деп айтады. [[Сурет:Naan shiva.jpg|thumb|right|200px|]] Наанның негізгі бөлігін жұмсақ қамыры құрайды. Қосымша тағам ретінде қасына күріш, картоп езбесі, сыр ,фарш қосылады. Ал дәмдеуіштерден тмин, пияз, мейіз қосылады. Наанды шәймен ішкенде, сорпа ішкенде қолданады. == Сілтемелер == * Наан файлы * Наан рецепті * Наан дайындалуының видеосы [[Санат:Үнді асханасы]] ikbjpwc78fvjc468y9qaelyclslsfvy 0 557589 3579318 3544130 2026-04-09T06:03:36Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579318 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} '''Дрё''' (фр. Dreux) —Орталықта орналасқан Франция аймағы.Департаменті—Эр және Луар.2006 жылы коммунада 126 176 адам тұрған.Халық тығыздығы 84 адам/км².Коммунаның жалпы аумағы-1501 км². == Сілтемелер == * Ұлттық санақ институты — Дрё аймағы [[Санат:Франция аймақтары]] o1dek0572xih4869k8s21wt52l2mkdm 3579344 3579318 2026-04-09T06:06:20Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Nursulu 777|Nursulu 777]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544130 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} '''Дрё''' (фр. Dreux) —Орталықта орналасқан Франция аймағы . Департаменті — Эр және Луар. 2006 жылы коммунада 126 176 адам тұрған. Халық тығыздығы 84 адам/км². Коммунаның жалпы аумағы - 1501 км². == Сілтемелер == * Ұлттық санақ институты — Дрё аймағы [[Санат:Франция аймақтары]] 0ymc5iv0yiaa8929o09rw2qp7x79vki 0 557595 3579312 2405003 2026-04-09T06:01:46Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579312 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Доманьяно''' (итал. Domagnano) — Сан-Мариноның тоғыз коммунасының бірі. 2010 жылы 2999 адам тұрған. Коммунаның жалпы аумағы — 6,62 км². Фаэтано, Борго-Маджоре, Серравалле, Кориано коммуналарымен шектесіп жатады. Коммунаның негізгі пункті — Монтелупо (Қасқырлы тау). Оның елтаңбасында жүгіріп бара жатқан қасқыр,артында Монте-Титано тауы және Адриаттық теңіз көрінеді. [[Сурет:Domagnano.JPG|thumb|right|200px|]] == Тарихы == Коммунаның оңтүстігі бөлігі құралған уақытынан бері Сан-Марино республикасының аумағына кіреді.1463 жылы территориясы Монтелупа жеріне дейін кеңейді. == Аумақтарға бөлінуі == Коммуна 5 бөлікке бөлінген: * Ка-Джаннино (Cà Giannino) * Фиорина (Fiorina) * Пиандивелло (Piandivello) * Спакио-Джаннони (Spaccio Giannoni) * Торракия (Torraccia) [[Санат:Сан-Марино қалалары]] lkx72xm263izdknakzknipp7qnna3r9 3579346 3579312 2026-04-09T06:06:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Shymnis 7b dayana|Shymnis 7b dayana]] соңғы нұсқасына қайтарды 2405003 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Доманьяно''' (итал. Domagnano) — Сан-Мариноның тоғыз коммунасының бірі. 2010 жылы 2999 адам тұрған. Коммунаның жалпы аумағы — 6,62 км². Фаэтано, Борго-Маджоре, Серравалле, Кориано коммуналарымен шектесіп жатады. Коммунаның негізгі пункті — Монтелупо (Қасқырлы тау). Оның елтаңбасында жүгіріп бара жатқан қасқыр, артында Монте-Титано тауы және Адриаттық теңіз көрінеді. [[Сурет:Domagnano.JPG|thumb|right|200px|]] == Тарихы == Коммунаның оңтүстігі бөлігі құралған уақытынан бері Сан-Марино республикасының аумағына кіреді. 1463 жылы территориясы Монтелупа жеріне дейін кеңейді. == Аумақтарға бөлінуі == Коммуна 5 бөлікке бөлінген: * Ка-Джаннино (Cà Giannino) * Фиорина (Fiorina) * Пиандивелло (Piandivello) * Спакио-Джаннони (Spaccio Giannoni) * Торракия (Torraccia) [[Санат:Сан-Марино қалалары]] ezoa0iats6mgqxxgrli2d2itpd07jdh 0 558124 3579297 3570558 2026-04-09T05:56:51Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579297 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы== «[[Әбу Бәкр|Әбу Бәкір Сыддық]]» медресесі [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы|Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының]] қолдауымен 2009 жылы ашылды. Еліміздің солтүстік аймақтарындағы талапкерлерге арналған исламдық арнаулы орта білім беретін оқу мекемесі болып табылады. [[Медресе]] Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2011 жылғы 12 мамырда шектеусіз мерзімге берген АБ сериялы № 0142686 лицензиясы негізінде қызмет атқаруда. «Әбу Бәкір Сыддық медресесі» діни бірлестігіне Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы В №0353170 сериялы, № 5096-1900-ДБ нөмірлі куәлігі [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті]] тарапынан 2009 жылғы 16 сәуірде берілген. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасының заңының талаптарына сәйкес «Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы» республикалық ислами діни бірлестігінің «Әбу Бәкір Сыддық медресесі» жеке мекемесі ретінде 2012 жылы 29 желтоқсанда [[Павлодар]] қаласы Әділет департаментінен қайта тіркеуден өтті. == Толықтай мәлімет == Медресенің жер телімінің жалпы аумағы 3348 шаршы метрді қамтиды. Медресе ғимараты екі қабаттан тұрады. Жалпы көлемі – 200 шаршы метр. Оқу ғимаратында асхана, акт залы, ұстаздар бөлмесі және дәрісханалар бар. Ғимараттың екінші қабаты жатақхана ретінде жабдықталған. Медреседе барлығы 49 бала білім алуда. Медреседе 6 штаттағы оқытушы-ұстаз білім беру қызметін атқарады. Әлеуметтік-экономикалық және гуманитарлық пәндерден қосалқы мұғалімдер тартылған. Оқытушылар − Қазақстанның, шет елдердің университеттерінде діни және зайырлы білім алған мамандар. Оқу жоспарына Қазақстан Республикасында діни қызметкерлер даярлау бойынша білім беру бағдарламаларына қойылатын талаптарға сәйкес зайырлы пәндер енгізілген. Жоспарды Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен Республикалық әлеуметтік-гуманитарлық әдістемелік бірлестік бекіткен. Медреседе білім беру қызметі осы жоспарға сәйкес жүргізілуде. Оқу ғимаратында ғаламтор желісіне қосылған компьютер бөлмесі бар.Медресе кітапханасында барлығы 1573 оқулық қамтылған. Әбу Бәкір Сыддық медресесіне жақын орналасқан Павлодар қаласының №5 емханасымен білім алушыларға тұрақты медициналық көмек көрсету жөнінде келісім жасалған. Бірінші қабатта 40 орындық асхана жұмыс істейді.Оқушыларға үш мезгіл тамақ беріледі. Білім алушылар тегін оқытылады. Оларды қаржыландыру Павлодар қаласындағы «Мәшһүр Жүсіп» орталық мешіті мен «Әбу Бәкір Сыддық мешіті» қорының қаржысы есебінен жүргізіледі.<ref>http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/810-eIslam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303085042/http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/810-eIslam |date=2016-03-03 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан медреселері]] 6er9ehil7nfzu1w6ivor1zxwy84zcit 3579360 3579297 2026-04-09T06:06:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Гулнур Мықтыбекқызы|Гулнур Мықтыбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3570558 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы== «[[Әбу Бәкр|Әбу Бәкір Сыддық]]» медресесі [[Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы|Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының]] қолдауымен 2009 жылы ашылды. Еліміздің солтүстік аймақтарындағы талапкерлерге арналған исламдық арнаулы орта білім беретін оқу мекемесі болып табылады. [[Медресе]] Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2011 жылғы 12 мамырда шектеусіз мерзімге берген АБ сериялы № 0142686 лицензиясы негізінде қызмет атқаруда. «Әбу Бәкір Сыддық медресесі» діни бірлестігіне Заңды тұлғаны мемлекеттік тіркеу туралы В №0353170 сериялы, № 5096-1900-ДБ нөмірлі куәлігі [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті]] тарапынан 2009 жылғы 16 сәуірде берілген. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасының заңының талаптарына сәйкес «Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы» республикалық ислами діни бірлестігінің «Әбу Бәкір Сыддық медресесі» жеке мекемесі ретінде 2012 жылы 29 желтоқсанда [[Павлодар]] қаласы Әділет департаментінен қайта тіркеуден өтті. == Толықтай мәлімет == Медресенің жер телімінің жалпы аумағы 3348 шаршы метрді қамтиды. Медресе ғимараты екі қабаттан тұрады. Жалпы көлемі – 200 шаршы метр. Оқу ғимаратында асхана, акт залы, ұстаздар бөлмесі және дәрісханалар бар. Ғимараттың екінші қабаты жатақхана ретінде жабдықталған. Медреседе барлығы 49 бала білім алуда. Медреседе 6 штаттағы оқытушы-ұстаз білім беру қызметін атқарады. Әлеуметтік-экономикалық және гуманитарлық пәндерден қосалқы мұғалімдер тартылған. Оқытушылар − Қазақстанның, шет елдердің университеттерінде діни және зайырлы білім алған мамандар. Оқу жоспарына Қазақстан Республикасында діни қызметкерлер даярлау бойынша білім беру бағдарламаларына қойылатын талаптарға сәйкес зайырлы пәндер енгізілген. Жоспарды Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы мен Республикалық әлеуметтік-гуманитарлық әдістемелік бірлестік бекіткен. Медреседе білім беру қызметі осы жоспарға сәйкес жүргізілуде. Оқу ғимаратында ғаламтор желісіне қосылған компьютер бөлмесі бар. Медресе кітапханасында барлығы 1573 оқулық қамтылған. Әбу Бәкір Сыддық медресесіне жақын орналасқан Павлодар қаласының №5 емханасымен білім алушыларға тұрақты медициналық көмек көрсету жөнінде келісім жасалған. Бірінші қабатта 40 орындық асхана жұмыс істейді. Оқушыларға үш мезгіл тамақ беріледі. Білім алушылар тегін оқытылады. Оларды қаржыландыру Павлодар қаласындағы «Мәшһүр Жүсіп» орталық мешіті мен «Әбу Бәкір Сыддық мешіті» қорының қаржысы есебінен жүргізіледі.<ref>http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/810-eIslam {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303085042/http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/810-eIslam |date=2016-03-03 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан медреселері]] m568jyus91eekzuizutlv9og6l53qdd 0 558388 3579322 3562099 2026-04-09T06:04:38Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579322 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Емшан''' — 1958 жылы «Жаңа әлем» атты журналда «Қызыл және қара құм туралы хикая» еңбектерінің жинағында шыққан, Қазақстанның жазушысы Морис Симашконың хикаяты. Хикаятың басты кейіпкері - Сұлтан Бейбарыс,әлем тарихындағы өте көрнекті және ықпалды тұлға. == Авторы == [[Морис_Давидович_Симашко|Морис Давидович Симашко]] (18 наурыз 1924, Одесса — 24 желтоқсан 2001, Тель-Авив Израиль) — халық жазушысы (1995). Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Шығармалары 1948 жылдан жариялана бастады. Симашко медальдармен марапатталған.Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын (1986) алған.1946 — 1976 жылдары оқу-ағарту және баспасөз салаларында қызмет атқарды. == Мазмұны == Құдайға тең - Сұлтан Бейбарыс, Жерорта теңізіндегі ең ірі флот иегері, крест жорығына қатысушылары мен Шыңғыс ханның ұрпағын талқандаған, Мысырдың әміршісі - әмірші тағына отырғанға дейін өткен өмірің,өмір жолын еске алады. Сұлтан Бейбарыс моңғолдардың қолына түсіп, құлдыққа сатылған. Дамаск базарында оны Айтегин ал-Бундуктар атты әмір сатып алып, жасөспірімді мамлюк жасағына қосып жіберген. Моңғолдармен құлдыққа сатылған бала, Мысырдың сұлтаны болып атанып, ешқашан да өз Отанының ақ ащы емшан шөбін ұмыта алмаған. "Емшан деген әрбір көшпендінің жүрегіне қымбатдала шөбі, ащы аңқыған жусан... Бұл керемет хикаят, қайғылы жағдайға түскен, аянбай өмір үшін күрескен, достыққа да, махаббатқа да, тіпті Құдайғада сенбеген адам туралы баяндайды" - ''Дмитрий Евсюткин'' == Сілтемелер == * http://adebiportal.kz/moris-simashko-emshan.page/?lang=ru [[Санат:Хикаялар]] ox2pfjzo6poypj1oyjfu90tzqnme1v9 3579342 3579322 2026-04-09T06:06:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Мақпал гидролог|Мақпал гидролог]] соңғы нұсқасына қайтарды 3562099 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Емшан''' — 1958 жылы «Жаңа әлем» атты журналда «Қызыл және қара құм туралы хикая» еңбектерінің жинағында шыққан, Қазақстанның жазушысы Морис Симашконың хикаяты. Хикаятың басты кейіпкері - Сұлтан Бейбарыс, әлем тарихындағы өте көрнекті және ықпалды тұлға. == Авторы == [[Морис_Давидович_Симашко|Морис Давидович Симашко]] (18 наурыз 1924, Одесса — 24 желтоқсан 2001, Тель-Авив Израиль) — халық жазушысы (1995). Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Шығармалары 1948 жылдан жариялана бастады. Симашко медальдармен марапатталған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын (1986) алған. 1946 — 1976 жылдары оқу-ағарту және баспасөз салаларында қызмет атқарды. == Мазмұны == Құдайға тең - Сұлтан Бейбарыс, Жерорта теңізіндегі ең ірі флот иегері, крест жорығына қатысушылары мен Шыңғыс ханның ұрпағын талқандаған, Мысырдың әміршісі - әмірші тағына отырғанға дейін өткен өмірің, өмір жолын еске алады. Сұлтан Бейбарыс моңғолдардың қолына түсіп, құлдыққа сатылған. Дамаск базарында оны Айтегин ал-Бундуктар атты әмір сатып алып, жасөспірімді мамлюк жасағына қосып жіберген. Моңғолдармен құлдыққа сатылған бала, Мысырдың сұлтаны болып атанып, ешқашан да өз Отанының ақ ащы емшан шөбін ұмыта алмаған. "Емшан деген әрбір көшпендінің жүрегіне қымбатдала шөбі, ащы аңқыған жусан... Бұл керемет хикаят, қайғылы жағдайға түскен, аянбай өмір үшін күрескен, достыққа да, махаббатқа да, тіпті Құдайғада сенбеген адам туралы баяндайды" - ''Дмитрий Евсюткин'' == Сілтемелер == * http://adebiportal.kz/moris-simashko-emshan.page/?lang=ru [[Санат:Хикаялар]] 579izgxrvmc1h8qzbqa347wvuzcgx24 0 558518 3579321 3565886 2026-04-09T06:04:14Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579321 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Дэвид Блейн-атақты Америка илюзионисті.1973 жылы 4 сәуірде АҚШтағы Бруклин қаласында дүниеге келген.Анасы-мектеп мұғалімі ал әкесі-әскери қызметкер,вьетнам ардагері.Көптеген адам өміріне қауіпті әдістерді жасау арқылы Гиннес рекордтар кітабына енген.Ол 17 минут су астында тұрған. 44 күн нәртатпай жүрген.Керосинді ішіп от жағып,оны суды ішіп өшірген. Оның сиқырлы әдістерін әлемде тек санаулы адамдар жасай алады.Ол өз қолына пышақтығып қансыз оны суырып ала алады.11 шілдеде 2010 жылы өзінің арнайы сайтында өз блогн жіберді.2013 жылы Дэвид Блейн туралы "Шындық па?Магия ма"атты фильмі шықты. == Сыртқы сілтемелер == * [https://davidblaine.com/ Ресми сайты] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:4 сәуірде туғандар]] [[Санат:1973 жылы туғандар]] [[Санат:Бруклинде туғандар]] [[Санат:АҚШ иллюзионистері]] ttogw5dt6jy7o2c9hntbad2m3e4c8kh 3579343 3579321 2026-04-09T06:06:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3249676 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Дэвид Блейн-атақты Америка илюзионисті.1973 жылы 4 сәуірде АҚШтағы Бруклин қаласында дүниеге келген.Анасы-мектеп мұғалімі ал әкесі-әскери қызметкер,вьетнам ардагері. Көптеген адам өміріне қауіпті әдістерді жасау арқылы Гиннес рекордтар кітабына енген.Ол 17 минут су астында тұрған. 44 күн нәртатпай жүрген.Керосинді ішіп от жағып,оны суды ішіп өшірген. Оның сиқырлы әдістерін әлемде тек санаулы адамдар жасай алады.Ол өз қолына пышақтығып қансыз оны суырып ала алады.11 шілдеде 2010 жылы өзінің арнайы сайтында өз блогн жіберді.2013 жылы Дэвид Блейн туралы "Шындық па?Магия ма" атты фильмі шықты. == Сыртқы сілтемелер == * [https://davidblaine.com/ Ресми сайты] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:4 сәуірде туғандар]] [[Санат:1973 жылы туғандар]] [[Санат:Бруклинде туғандар]] [[Санат:АҚШ иллюзионистері]] n8b6jwv161cfbon4d6emvqm9ypdb2qj 0 558570 3579298 3544117 2026-04-09T05:57:17Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579298 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы == Халықтың көптен күткен арманы орындалып, 2008 – жылы Павлодар қаласының 2-Павлодар мөлтек ауданында Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы және Орта Азия мүфтилер кеңесінің төрағасы Бас Мүфти Шейх Әбсаттар қажы Дербісәлінің қолдау көрсетуімен жаңа мешіт пен медресе бой көтерді. == Толықтай мәлімет == Жасыл күмбез жадырап, алыстан көз жауһарын өзіне тартатындай әсем де шағын мешіт пен өскелең ұрпақтың көзін ашып,көкірегін оятатын білім ордасы болған медресені жаңадан салып, халықтың арманының жүзеге асуына барша ынта-ықыласымен қаржылай демеушілік етіп атсалысқан Железинка ауданына қарасты Озерный ауылының тумасы Сапаров Абай ағамыз болатын. Әбу Бәкір Сыддық мешіті екі қабаттан тұрады. Үстінгі қабатта ер кісілер намаз оқитын үлкен зал мен Бас Имамның басқару бөлмесі де орналасқан. Астынғы қабатта әйел кісілердің намаз оқитын оңаша залы мен Құран оқытам деушілерге арнайы Құран оқытатын жеке бөлмемен жабдықталған. Сонымен қатар астынғы қабатта Құран, тәжуид, Фиқһ пәндері бойынша діни сауатын ашам деушілерге арнайы бөлмелер мен кітап оқып санасына саңылақ ұялатам деушілерге кітапханамен де қамтылған. Оған қоса есепшінің бөлмесі де қарастырылған. Мешіттің жалпы ауданы 408,6 квм. Ғимараттың көлемі 2745. Мешіт Крылов көшесі мен Салтыкова-Щедрина көшелерінің арасында,Муткенова 52 көшесінің бойында орналасқан. Сондай-ақ, Павлодар медресесі «Әбу Бәкір Сыддық» мешітінің жанында орналасқандықтан медресенің атын да мешіттің атымен сәйкестіріп, «Әбу Бәкір Сыддық» деп аталуымен қатар 2 жыл 10 айлық білім беру ордасы болып бекітілді. == Сілтемелер == * http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/796-eislam{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] bg8u6ukoztfsen4rhqwwx4tok9osji0 3579359 3579298 2026-04-09T06:06:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Nursulu 777|Nursulu 777]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544117 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы == Халықтың көптен күткен арманы орындалып, 2008 – жылы Павлодар қаласының 2-Павлодар мөлтек ауданында Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы және Орта Азия мүфтилер кеңесінің төрағасы Бас Мүфти Шейх Әбсаттар қажы Дербісәлінің қолдау көрсетуімен жаңа мешіт пен медресе бой көтерді. == Толықтай мәлімет == Жасыл күмбез жадырап, алыстан көз жауһарын өзіне тартатындай әсем де шағын мешіт пен өскелең ұрпақтың көзін ашып, көкірегін оятатын білім ордасы болған медресені жаңадан салып, халықтың арманының жүзеге асуына барша ынта-ықыласымен қаржылай демеушілік етіп атсалысқан Железинка ауданына қарасты Озерный ауылының тумасы Сапаров Абай ағамыз болатын. Әбу Бәкір Сыддық мешіті екі қабаттан тұрады. Үстінгі қабатта ер кісілер намаз оқитын үлкен зал мен Бас Имамның басқару бөлмесі де орналасқан. Астынғы қабатта әйел кісілердің намаз оқитын оңаша залы мен Құран оқытам деушілерге арнайы Құран оқытатын жеке бөлмемен жабдықталған. Сонымен қатар астынғы қабатта Құран, тәжуид, Фиқһ пәндері бойынша діни сауатын ашам деушілерге арнайы бөлмелер мен кітап оқып санасына саңылақ ұялатам деушілерге кітапханамен де қамтылған. Оған қоса есепшінің бөлмесі де қарастырылған. Мешіттің жалпы ауданы 408,6 квм. Ғимараттың көлемі 2745. Мешіт Крылов көшесі мен Салтыкова-Щедрина көшелерінің арасында, Муткенова 52 көшесінің бойында орналасқан. Сондай-ақ, Павлодар медресесі «Әбу Бәкір Сыддық» мешітінің жанында орналасқандықтан медресенің атын да мешіттің атымен сәйкестіріп, «Әбу Бәкір Сыддық» деп аталуымен қатар 2 жыл 10 айлық білім беру ордасы болып бекітілді. == Сілтемелер == * http://e-islam.kz/qazaqstan-musylmandary-dini-basqarmasy/item/796-eislam{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Қазақстан мешіттері]] krn6ydtqsodal6h09jhcxfptt50so98 0 558581 3579324 3544133 2026-04-09T06:05:05Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579324 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} Ең қауіпті [[жанартау]]ларының тізімі: * 1 [[Мерапи]] жанартауы, [[Индонезия]] * 2 [[Сакурадзима]] жанартауы,[[Жапония]] * 3 [[Асо]] жанартауы, [[Жапония]] * 4 [[Попокатепетль]] жанартауы,[[Мексика]] * 5 [[Этна]] жанартауы, [[Италия]] * 6 [[Везувий]] жанартауы, [[Италия]] * 7 [[Колима]] жанартауы, [[Мексика]] * 8 [[Мауна-Лоа]] жанартауы, [[Гавайи]], [[АҚШ]] * 9 [[Галерас]] жанартауы, [[Колумбия]] * 10 [[Ньирагонго]] жанартауы, [[Конго Республикасы]] 28ha6wp52kvvwt1qr031gtwelsym3ii 3579341 3579324 2026-04-09T06:06:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Nursulu 777|Nursulu 777]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544133 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Толықтыру}} Ең қауіпті [[жанартау]]ларының тізімі: * 1 [[Мерапи]] жанартауы, [[Индонезия]] * 2 [[Сакурадзима]] жанартауы, [[Жапония]] * 3 [[Асо]] жанартауы, [[Жапония]] * 4 [[Попокатепетль]] жанартауы, [[Мексика]] * 5 [[Этна]] жанартауы, [[Италия]] * 6 [[Везувий]] жанартауы, [[Италия]] * 7 [[Колима]] жанартауы, [[Мексика]] * 8 [[Мауна-Лоа]] жанартауы, [[Гавайи]], [[АҚШ]] * 9 [[Галерас]] жанартауы, [[Колумбия]] * 10 [[Ньирагонго]] жанартауы, [[Конго Республикасы]] 2ce92bt4cd4c5z9bcls9z3u08ltui6e 0 558636 3579302 3544123 2026-04-09T05:58:20Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579302 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы == Қостанай облысы, Лисаков қалалық "Әс-Сәләм" мешіті == Көлемі == Лисаков қаласындағы мешіт орналасқан ғимарат 1991 жылы салынған.Оны осындағы «Қоржынкөл» Рудный құрылыс ұжымы тұрғызды.Мұнда бұрын аула клубы,компьютерлер орталығы және тұрмыстық қызмет үйі болғанды.Ғимарат 1999 жылы сатып алынып,күрделі жөндеу жұмысы жүргізілді. Үстіне күмбез және екі мұнара орнатылды.Сөйтіп мешіт 2000 жылдың 24 мамырында қала мұсылмандарына есігін айқара ашты. Мешіт 200 орындық. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz022.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] 6gnkajcopbx7ybzv4gm3elg2lo14wke 3579356 3579302 2026-04-09T06:06:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Nursulu 777|Nursulu 777]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544123 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Ашылуы == Қостанай облысы, Лисаков қалалық "Әс-Сәләм" мешіті == Көлемі == Лисаков қаласындағы мешіт орналасқан ғимарат 1991 жылы салынған.Оны осындағы «Қоржынкөл» Рудный құрылыс ұжымы тұрғызды. Мұнда бұрын аула клубы,компьютерлер орталығы және тұрмыстық қызмет үйі болғанды. Ғимарат 1999 жылы сатып алынып, күрделі жөндеу жұмысы жүргізілді. Үстіне күмбез және екі мұнара орнатылды. Сөйтіп мешіт 2000 жылдың 24 мамырында қала мұсылмандарына есігін айқара ашты. Мешіт 200 орындық. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz022.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] t7gri2twuu8kibopf32eo0to99tjths 0 558640 3579300 3544120 2026-04-09T05:57:51Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579300 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, Әулиекөл аудандық, "Әмит ишан" мешіті == Әмит ишан мешіті == «Әмит ишан» мешіті облыс орталығы Қостанай қаласынан 100 шақырым жерде орналасқан. Киелі орынның құрылысы 1989 маусымда басталып, 1990 жылы қыркүйек айында пайдалануға берілді. Мешіт Әулиекөл, Науырзым және Қарасу аудандары халқының жинаған қаржысына салынды. Мешіттің салынуына Ташмұханбет Сүлейменов пен прораб Бейсен Жүсіпов айтарлықтай еңбек сіңірді.Мешіттің іргетасы бетон, қабырғасы шлакоблоктан қаланды. Ал сырты селикат кірпішпен қапталды. Ғимараттың ені 12, ұзындығы 18 метр, күмбезінің биіктігі 2,5 метр. Мешітте 14 терезе, екі есік бар. Ол келушілерге өте ыңғайлы. Мұндағы намаз оқиын залға 130 еркін сияды.Михрабы мен мінбері бар. Парасат ордасында касиетті Құран кәрімнің аяттары жазылып ілінген.Мешіттің жалпы жер көлемі 0,1987 гектар. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz018.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] lt43a9smdqsrpupfgyyo2cl21lsvuqh 3579357 3579300 2026-04-09T06:06:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Nursulu 777|Nursulu 777]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544120 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, Әулиекөл аудандық, "Әмит ишан" мешіті == Әмит ишан мешіті == «Әмит ишан» мешіті облыс орталығы Қостанай қаласынан 100 шақырым жерде орналасқан. Киелі орынның құрылысы 1989 маусымда басталып, 1990 жылы қыркүйек айында пайдалануға берілді. Мешіт Әулиекөл, Науырзым және Қарасу аудандары халқының жинаған қаржысына салынды. Мешіттің салынуына Ташмұханбет Сүлейменов пен прораб Бейсен Жүсіпов айтарлықтай еңбек сіңірді.Мешіттің іргетасы бетон, қабырғасы шлакоблоктан қаланды. Ал сырты селикат кірпішпен қапталды. Ғимараттың ені 12, ұзындығы 18 метр, күмбезінің биіктігі 2,5 метр. Мешітте 14 терезе, екі есік бар. Ол келушілерге өте ыңғайлы. Мұндағы намаз оқиын залға 130 еркін сияды. Михрабы мен мінбері бар. Парасат ордасында касиетті Құран кәрімнің аяттары жазылып ілінген. Мешіттің жалпы жер көлемі 0,1987 гектар. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz018.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] teag6mcy7tw16o3iew2hsrw6yuqz8na 0 558643 3579328 3544134 2026-04-09T06:05:33Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579328 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, Жітіқара аудандық "Ержан Тәтішев" мешіті == Ержан Тәтішев мешіті == Жітіқара аудандық «Ержан Тәтішев» мешіті Тәтішевтер қаражатына салынды. Мешіт құрылысын «Кустанайские минералы» Акционерлік қоғамының құрылыс-жобасымен Жітіқара ауданының құрылыс бөлімі жүргізді.Алла үйінің жалпы ауданы 455,пайдалы көлемі 280,5 шаршы метр. Мешіт 550 адамға арналған. Мұнда бес уақыт намаз оқитын үлкен зал, әйелдер залы және иътикаф ( мұсылманның жеке өзі Аллаға құлшылық ететін) бөлмесі, қыста киім шешетін орын бар.Барлық бөлмелерге кілемдер төселген,орталық үлкен залда Түркияда тоқылған бір түсті жайнамаз -кілемдер. Үлкен залды салмағы 100 кг,35 шамы бар алып люстра жарықтандырып тұрады. Мешіт қабырғасының биіктігі 5,5 метр. Орталық есігінің айналасына қасиетті Құран аяттары, « Аятул күрси» жазылған мәрмәр плиталар орнатылған. Биіктігі 19,4 метр 1 мұнарасы мен 4 күмбезі бар. Ортадағы үлкен күмбездің биіктігі 13,3 метр,диаметрі 4,5 метр,ал қалған 4 күмбездің диаметрлері 1,5 метр. Мешіттің төменгі қабатында әйелдер намаз оқитын бөлме, жылу жүйесі, жарық беретін арнайы жабдықтар бар бөлмелер орналасқан. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz015.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] alx02ymxbqau6llt8fqe47a1w46ismg 3579340 3579328 2026-04-09T06:06:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Nursulu 777|Nursulu 777]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544134 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, Жітіқара аудандық "Ержан Тәтішев" мешіті == Ержан Тәтішев мешіті == Жітіқара аудандық «Ержан Тәтішев» мешіті Тәтішевтер қаражатына салынды. Мешіт құрылысын «Кустанайские минералы» Акционерлік қоғамының құрылыс-жобасымен Жітіқара ауданының құрылыс бөлімі жүргізді.Алла үйінің жалпы ауданы 455, пайдалы көлемі 280,5 шаршы метр. Мешіт 550 адамға арналған. Мұнда бес уақыт намаз оқитын үлкен зал, әйелдер залы және иътикаф ( мұсылманның жеке өзі Аллаға құлшылық ететін) бөлмесі, қыста киім шешетін орын бар. Барлық бөлмелерге кілемдер төселген, орталық үлкен залда Түркияда тоқылған бір түсті жайнамаз -кілемдер. Үлкен залды салмағы 100 кг, 35 шамы бар алып люстра жарықтандырып тұрады. Мешіт қабырғасының биіктігі 5,5 метр. Орталық есігінің айналасына қасиетті Құран аяттары, « Аятул күрси» жазылған мәрмәр плиталар орнатылған. Биіктігі 19,4 метр 1 мұнарасы мен 4 күмбезі бар. Ортадағы үлкен күмбездің биіктігі 13,3 метр, диаметрі 4,5 метр, ал қалған 4 күмбездің диаметрлері 1,5 метр. Мешіттің төменгі қабатында әйелдер намаз оқитын бөлме, жылу жүйесі, жарық беретін арнайы жабдықтар бар бөлмелер орналасқан. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz015.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] c399xw2tkguel43pley6f8kyg2q2h92 0 558657 3579303 3574381 2026-04-09T05:58:42Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579303 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} Қостанай облысы, Қарабалық аудандық "Ғашура ана" мешіті == Ғашура ана мешіті == «Ғашура ана» мешіті — Қостанай облысы, Қарабалық ауданы, Қарабалық кенті Ленин көшесі 11 үйде орналасқан. Ғашура ана мешітінің құрылысы 2007 жылдың күзінде басталып,4 қантарда алғашқы іргетасы қойылды,ал 18 ақпанда кірпіші қаланып,20 сәуірде аяқталды. Жалпы құрылыс жұмыстары қазан айына дейін созылып, көптен күткен мешіттің ашылу салтанаты болатын күн де келіп жетті. 2008 жылы 3 қазанда мүфти Хазреттің ақ батасымен салтанатты түрде ел игілігіне табыс етілді. Мешіт жерінің жалпы көлемі 1,6 гектар, соның ішінде 3,05 шаршы метріне брусчатка, 3,88 шаршы метріне асфальт төселінген. Мешіт ауласын көгалдандыру мақсатында 6,871 шаршы метріне жасыл шөптер, 220 шаршы метріне гүлдер егілген. Мешіт ғимаратының жалпы көлемі 1040 шаршы метр. Жоба бойынша сиымдылығы 400 орындық. Мешіт ғимратының биіктігі 13 метр. Шығыс үлгісінде қазақша ою-өрнектерімен безендендіріліп салынған, Бас есік пен үлкен залға кіретін қосалқы екі есіктің жоғарғы жағынан Қасиетті Құран аяттары мен дұғалар өрнектеліп жазылған. Мешіт ерлер және әйелдер залынан тұрады, залдың бір бұрышында биіктігі 6 метрлік ою-өрнектерімен әсемделген мінбер орналасқан. Жалпы екі зал, кіреберіс және неке залындағы люстралардың санын қосқанда 1 үлкен және 14 кішірек люстралар орнатылған. Сонымен бірге арнайы кітапхана бөлмесі, көрікті ою-өрнектермен безендендірілген неке залы, барлық жабдықтармен қамтылған үлкен медресе бөлмесі бар, сондай-ақ толық жабдықтармен қамтылған. Ас үйі және 200 орындық асханасы бар. Жарықтандыру жүйесі ішкі, сыртқы және архитектуралық болып келеді. Мешіттің екі үлкен күмбезі және 4 шағын күмбездері бар. Үлкен күмбездің жалпы биіктігі 25 метр және алыстан менмұндалап көрінетін 40 метрлік екі мұнарасы бар. Мешіттің аумағында көгілдір отынмен жағылатын екі қазандығы бар үлкен ғимарат және үш автокөлікке арналған гараж орналасқан. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz011.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] t5lq771gs8dbp0nna6juu4eoxie6c9m 3579354 3579303 2026-04-09T06:06:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3574381 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} Қостанай облысы, Қарабалық аудандық "Ғашура ана" мешіті == Ғашура ана мешіті == «Ғашура ана» мешіті — Қостанай облысы, Қарабалық ауданы, Қарабалық кенті Ленин көшесі 11 үйде орналасқан. Ғашура ана мешітінің құрылысы 2007 жылдың күзінде басталып, 4 қантарда алғашқы іргетасы қойылды, ал 18 ақпанда кірпіші қаланып, 20 сәуірде аяқталды. Жалпы құрылыс жұмыстары қазан айына дейін созылып, көптен күткен мешіттің ашылу салтанаты болатын күн де келіп жетті. 2008 жылы 3 қазанда мүфти Хазреттің ақ батасымен салтанатты түрде ел игілігіне табыс етілді. Мешіт жерінің жалпы көлемі 1,6 гектар, соның ішінде 3,05 шаршы метріне брусчатка, 3,88 шаршы метріне асфальт төселінген. Мешіт ауласын көгалдандыру мақсатында 6,871 шаршы метріне жасыл шөптер, 220 шаршы метріне гүлдер егілген. Мешіт ғимаратының жалпы көлемі 1040 шаршы метр. Жоба бойынша сиымдылығы 400 орындық. Мешіт ғимратының биіктігі 13 метр. Шығыс үлгісінде қазақша ою-өрнектерімен безендендіріліп салынған, Бас есік пен үлкен залға кіретін қосалқы екі есіктің жоғарғы жағынан Қасиетті Құран аяттары мен дұғалар өрнектеліп жазылған. Мешіт ерлер және әйелдер залынан тұрады, залдың бір бұрышында биіктігі 6 метрлік ою-өрнектерімен әсемделген мінбер орналасқан. Жалпы екі зал, кіреберіс және неке залындағы люстралардың санын қосқанда 1 үлкен және 14 кішірек люстралар орнатылған. Сонымен бірге арнайы кітапхана бөлмесі, көрікті ою-өрнектермен безендендірілген неке залы, барлық жабдықтармен қамтылған үлкен медресе бөлмесі бар, сондай-ақ толық жабдықтармен қамтылған. Ас үйі және 200 орындық асханасы бар. Жарықтандыру жүйесі ішкі, сыртқы және архитектуралық болып келеді. Мешіттің екі үлкен күмбезі және 4 шағын күмбездері бар. Үлкен күмбездің жалпы биіктігі 25 метр және алыстан менмұндалап көрінетін 40 метрлік екі мұнарасы бар. Мешіттің аумағында көгілдір отынмен жағылатын екі қазандығы бар үлкен ғимарат және үш автокөлікке арналған гараж орналасқан. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/mechetkaz011.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] i735kvtcmb3cvl9jjhoi6yruqele7ez 0 558677 3579299 3565874 2026-04-09T05:57:33Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579299 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, Таран аудандық "Әйет" мешіті" == Әйет мешіті == Таран аудандық мешітінің орналасқан жері: Қостанай облысы Таран ауданы, Таран селосы, Советская көшесі 58 үй. Инд.: 111700 тел.: 8 - 71436 3-64-77. Таран аудандық мешітінің сипаттамасы: бұрынғы кинотеатр ғимараты толықтай мешітке сәйкестендіріле қайта жөндеуден өткізіліп, 1999 жылдың қараша айында пайдалануға берілді. Мешіт жерінің жалпы көлемі – 0,2038 га. Мешіт ғимаратының көлемі – 291.0 шаршы метр. Сыйымдылығы – 300 орындық. Ғимараттың биіктігі – 6м 30см. Көлемі – 1658. Сәулеттік сипаты - екі мұнара, бір күмбезді. Мешіт іші қолдан жазылған және дайын түрдегі аяттармен безендірілген. Күмбездің биіктігі – 4м., диаметрі - 6м.; Екі мұнараның биіктігі – 6м.Мешіт ауласында шаруашылық заттар қойылатын шағын үй орналасқан көлемі – 38.9 шаршы метр. Және отын жабдықтары қойылатын үй-жай бар,көлемі-141.2 шаршы метр. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/meshetkaz003.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] ef0a8qqxc0835uwxi9xr3ldy3ws4raw 3579358 3579299 2026-04-09T06:06:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3560788 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Орналасуы == Қостанай облысы, Таран аудандық "Әйет" мешіті" == Әйет мешіті == Таран аудандық мешітінің орналасқан жері: Қостанай облысы Таран ауданы, Таран селосы, Советская көшесі 58 үй. Инд.: 111700 тел.: 8 - 71436 3-64-77. Таран аудандық мешітінің сипаттамасы: бұрынғы кинотеатр ғимараты толықтай мешітке сәйкестендіріле қайта жөндеуден өткізіліп, 1999 жылдың қараша айында пайдалануға берілді. Мешіт жерінің жалпы көлемі – 0,2038 га. Мешіт ғимаратының көлемі – 291.0 шаршы метр. Сыйымдылығы – 300 орындық. Ғимараттың биіктігі – 6м 30см. Көлемі – 1658. Сәулеттік сипаты - екі мұнара, бір күмбезді. Мешіт іші қолдан жазылған және дайын түрдегі аяттармен безендірілген. Күмбездің биіктігі – 4м., диаметрі - 6м.; Екі мұнараның биіктігі – 6м. Мешіт ауласында шаруашылық заттар қойылатын шағын үй орналасқан көлемі – 38.9 шаршы метр. Және отын жабдықтары қойылатын үй-жай бар, көлемі-141.2 шаршы метр. == Сілтемелер == * http://akmechet.kz/kz/info/mechetiobl/meshetkaz003.html [[Санат:Қазақстан мешіттері]] 0r806s50wfki7lmc53i7zk0lyucvqef 0 558801 3579034 3576449 2026-04-08T16:49:42Z Rasulbek Adil 176232 3579034 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:Zhubanov University 2025 Kazakh stamp.jpg|250px]] |Сурет атауы = 2025 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы Жұбанов университеті |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Zhubanov University |Бұрынғы атауы = Ақтөбе педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1935 жыл]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшы есімі = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Қарабасова Лаура Чапайқызы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{байрақ|Қазақстан}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = [[Ақтөбе]] қаласы, Ә. Молдағұлова даңғылы, 34 |Сайты = http://zhubanov.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті''' — [[Ақтөбе]] қаласында орналасқан жоғары оқу орны. ==Тарихы== Негізі 1935 жылы қыздар мұғалімдер институты ретінде қаланды. 1954 жылы ол Н. Байғанин атындағы Ақтөбе педагогика институты деп аталды. 1958 жылы институт таратылып, 1966 жылы қайта ашылды. Қазақ КСР - і Министрлер Кеңесінің 1990 жылғы 23 ақпандағы № 72 қаулысымен Ақтөбе педагогикалық институтына қазақ тіл білімінің тұңғыш профессоры, лингвист-ғалым Құдайберген Қуанұлы Жұбановтың есімі берілді. Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің 1996 жылғы 7 мамырдағы № 573 қаулысымен Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе педагогикалық институты Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе университеті болып қайта құрылды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 31 қаңтардағы № 163 қаулысымен Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе университетіне мемлекеттік мәртебе берілді. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 3 ақпандағы №128 қаулысы бойынша құрамынан Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтының бөлініп шығуына байланысты Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті қайта құрылды. ==Факультеттер== *Физика-математикалық факультеті *Жаратылыстану факультеті *Филология факультеті *Техникалық факультет *Тарих факультеті *Экономика және құқық факультеті *Шет тілдер факультеті *Кәсіби-шығармашылық факультеті *Педагогика және білім берудегі менеджмент факультеті *Heriot-Watt халықаралық факультеті ==Дереккөздер== <ref>http://arsu.kz/kk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205830/http://arsu.kz/kk |date=2016-03-04 }}</ref> [[Санат:Қазақстан университеттері]] [[Санат:Ақтөбе жоғарғы оқу орындары]] gom8tzdvtnboabcqolroiy7g451usza 0 558969 3579310 3565887 2026-04-09T06:00:56Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579310 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Джунейт Аркын - түрік актер, режиссер және продюсер (түр.Cüneyt Arkin; туу аты Фахреттин Джюреклибатыр, түр. Fahrettin Cüreklibatır, [[1937 жыл|1937 жылы]] [[7 қыркүйек|7 қыркүйекте]] дүниеге келген, ауыл Gökçeoğlu, қазір аудандық Алпы (ағылшын), Эскишехир, Түркия). Аркын - сондай-ақ 7-ден астам әр түрлі шығыс жекпе-жек шебері ретінде белгілі медицина ғылымдарының докторы.Ол 310-ден астам фильмдер мен телехикаяларға түскен, қазіргі уақытта ең танымал түрік актерлерінің бірі болып саналады.Оның фильмдер кейде экспортталған( Джордж Аркин ағылшын нұсқасы). Оның ең елеулі фильмдер - тарихи драмалар. Жақсы үлгісі Малкочоклу Джем Сұлтан болып табылады.Мұндай фильмдерден табыс алғанына қарамастан, ол сондай-ақ саяси фильмдерге 1970 жылдың аяғында қатысқан және The Adam Trilogy болып табылады. == Сіллтемелер == * {{imdb name|name=C%C3%BCneyt Arkın|id=0035067}} * [http://www.cuneytarkin.com.tr/ Official Webpage] {{tr icon}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:7 қыркүйекте туғандар]] [[Санат:1937 жылы туғандар]] [[Санат:28 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:2022 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ыстанбұлда қайтыс болғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша актерлер]] [[Санат:XX ғасыр актерлері]] [[Санат:XXI ғасыр актерлері]] [[Санат:XX ғасыр режиссерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша сценарийшілер]] [[Санат:Түркия сценарийшілері]] [[Санат:Алфавит бойынша режиссёрлер]] [[Санат:Түркия режиссёрлері]] [[Санат:XXI ғасыр режиссёрлері]] b90s77bns50qgfoplwhozzzet6inxg1 3579348 3579310 2026-04-09T06:06:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3516224 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Джунейт Аркын - түрік актер, режиссер және продюсер (түр.Cüneyt Arkin; туу аты Фахреттин Джюреклибатыр, түр. Fahrettin Cüreklibatır, [[1937 жыл|1937 жылы]] [[7 қыркүйек|7 қыркүйекте]] дүниеге келген, ауыл Gökçeoğlu, қазір аудандық Алпы (ағылшын), Эскишехир, Түркия). Аркын - сондай-ақ 7-ден астам әр түрлі шығыс жекпе-жек шебері ретінде белгілі медицина ғылымдарының докторы,. Ол 310-ден астам фильмдер мен телехикаяларға түскен, қазіргі уақытта ең танымал түрік актерлерінің бірі болып саналады. Оның фильмдер кейде экспортталған( Джордж Аркин ағылшын нұсқасы). Оның ең елеулі фильмдер - тарихи драмалар. Жақсы үлгісі Малкочоклу Джем Сұлтан болып табылады. Мұндай фильмдерден табыс алғанына қарамастан, ол сондай-ақ саяси фильмдерге 1970 жылдың аяғында қатысқан және The Adam Trilogy болып табылады. == Сіллтемелер == * {{imdb name|name=C%C3%BCneyt Arkın|id=0035067}} * [http://www.cuneytarkin.com.tr/ Official Webpage] {{tr icon}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:7 қыркүйекте туғандар]] [[Санат:1937 жылы туғандар]] [[Санат:28 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:2022 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ыстанбұлда қайтыс болғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша актерлер]] [[Санат:XX ғасыр актерлері]] [[Санат:XXI ғасыр актерлері]] [[Санат:XX ғасыр режиссерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша сценарийшілер]] [[Санат:Түркия сценарийшілері]] [[Санат:Алфавит бойынша режиссёрлер]] [[Санат:Түркия режиссёрлері]] [[Санат:XXI ғасыр режиссёрлері]] fulmhxszwupsgnpqhb0iw7013n55rz0 0 558972 3579255 3574383 2026-04-09T05:40:17Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579255 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} [[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]] '''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет Пасха мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше тағам. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды. Себебі, ол жерлерде пасха мейрамы тойланады.  == Дәстүр == Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмас құмсалғыштар бар. Ағаштан жасалынған құмсалғыштар тақтайшалардан жасалады және оның ішкі жағында «ХВ» әріптері міндетті түрде жазылады.Олар «Христос Воскресе!» деген мағынада жасалынған.  == Қызықты мәліметтер == [[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]] * Санкт-Петербургте Пресвятой Троицы шіркеуі бар,бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  Шіркеудің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында. == Сілтемелер == * [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей [[Санат:Орыс асханасы]] qpmm8scsep2remaye74ljs39lvp7tl0 3579284 3579255 2026-04-09T05:49:37Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579284 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} [[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]] '''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет Пасха мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше тағам. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды.Себебі,ол жерлерде пасха мейрамы тойланады.  == Дәстүр == Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмас құмсалғыштар бар. Ағаштан жасалынған құмсалғыштар тақтайшалардан жасалады және оның ішкі жағында «ХВ» әріптері міндетті түрде жазылады.Олар «Христос Воскресе!»деген мағынада жасалынған.  == Қызықты мәліметтер == [[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]] * Санкт-Петербургте Пресвятой Троицы шіркеуі бар,бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  Шіркеудің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында. == Сілтемелер == * [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей [[Санат:Орыс асханасы]] joqsv8c4xyc31w74ziknavcuzkvkcp1 3579290 3579284 2026-04-09T05:54:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3574383 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} [[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]] '''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет Пасха мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше тағам. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды. Себебі, ол жерлерде пасха мейрамы тойланады.  == Дәстүр == Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмас құмсалғыштар бар. Ағаштан жасалынған құмсалғыштар тақтайшалардан жасалады және оның ішкі жағында «ХВ» әріптері міндетті түрде жазылады. Олар «Христос Воскресе!» деген мағынада жасалынған.  == Қызықты мәліметтер == [[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]] * Санкт-Петербургте Пресвятой Троицы шіркеуі бар, бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  Шіркеудің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында. == Сілтемелер == * [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей [[Санат:Орыс асханасы]] 3g9c4aw91zbdaw8jwdos26wjnon8bnt 0 559126 3579355 2955873 2026-04-09T06:06:44Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579355 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Шынайы есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Сурет = Еркін Дүсіпов Шажаұлы.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Мансабы = |Азаматтығы = {{Мемлекет туы|Қазақстан}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Еркін Шажаұлы Дүсіпов''' - заң ғылымдарының докторы, [[Профессор|профессор.]] == Өмірбаяны == 1985 жылы  С.М. Киров ат. ҚазМУ-дың «Құқықтану» мамандығына оқуға түскен. Университет қабырғасында жүріп,болашақ оқытушының, ғалым-заңгердің бойында қандай қасиеттер болуы тиіс болса, соның бәрін меңгеруге тырысты.  Зеректігімен қатарластарынан оқ бойы озық болған білімгерді университет оқытушылары  сол оқу орнының азаматтық құқық кафедрасына жас маман етіп қалдырды. Оның бойындағы жауапкершілік, ұқыптылық, ізденгіштік қасиеттері айналасы екі жылдың ішінде заң факультеті деканының орынбасары лауазымына жеткізді. Оқытушылық қызметін ғылыммен ұштастыруды ойлаған  Еркін Шажаұлы заң саласының қыр-сырын терең меңгеріп, шешуі қиын тұсын зерделеуге тырысты. Елімізде цивилистика құқық саласында танымал заңгер, з.ғ.д., проф. Юрий Григорьевич  Басиннан тәлім  алып, ҚазҰУ-ға жұмысқа қалдырылғандықтан ғылымдағы негізгі бағытын сол кісінің әсерімен қалыптастыра басталады. 2002 жылы «Жерге жеке меншік құқығының негіздері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған . ҚазМУ-дың қабырғасында жүріп тәжірибе жинақтаған жас ғалым 2002-2008 жылдар аралығында М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-дың заң факультетінде кафедра меңгерушісі, заң факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Өз саласы бойынша бірқатар ғылыми мақалалар жазып, жариялады. Оның ғылыми мақалалары өзектілігімен, түйінді мәселенің шешу жолын көрсетумен, жаңашылдығымен ерекшеленіп отырды. Тәуелсіз еліміздің білімі мен ғылымын дамытуға барынша өз үлесін қосуды алдына мақсат етіп қойды.  Негізгі ғылыми зерттеулер заң ғылымдарының азаматтық, кәсіпкерлік, аграрлық және жер салаларына байланысты  қалыптасып отыр. Докторлық диссертациялық зерттеуінде алғашқы болып еліміздің ауылшаруашылық жерлерін жекешелендірудің құқықтық негіздерін  зерделеп, оның қажеттілігін дәлелдей білді. Диссертациялық жұмыс мемлекеттік тілде орындалған алғашқы  жұмыстардың  бірі  болды. Негізгі мақсат – ауыл шаруашылық мақсаттарына арналған жерлердің заңнамалық базасын қалыптастырып, жер ресурстарын құқықтық қорғау тетіктерін тұжырымдау еді. Бүгінде негізгі ұсыныстары ҚР-ның Жер кодексінің нормаларында көрініс тауып, елімізде дамыған елдер секілді жоғары және қажетті деңгейде жер нарығы қалыптасып отыр. Ғылыми жұмыстарының келесі бағыты–елімізді дамыған аграрлық аймаққа айналдыру мақсатындағы жұмыстар құрайды.Қазақстан Республикасында ауылшаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселелері жан-жақты зерделеніп, экономиканың қарқынды дамуына қажетті құқықтық ұсыныстар әзірленді.Негізгі ұсыныстар–аграрлық банк құру,агролизингті қалыптастыру.Ол ұсыныстар да бүгінде өз шешімін табуда. Елімізде Аграрлық кодекс қабылдау туралы көзқарастар қалыптасып, тіпті ол Заңның жобалары да жасалып отыр. Осындай ой жемісі оның есімінің алғаш рет елімізде жарық көрген Қазақ ұлттық энциклопедиясында құқықтану бөлімінің ғылыми кеңесшілері қатарында тұруына себеп болды.2002 жылы ҚР-ның Мәдениет,ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің тапсырмасымен қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми сөздіктерінің  авторлар ұжымының қатарында белсенді еңбек жасаған болса,2014 жылы ҚР-ның Мәдениет және спорт министрлігі тапсырмасымен қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің авторлар ұжымында болды 2008 жылы І.Жансүгіров атындағы ЖМУ-ға ауысып,  жалпы, экономикалық және өндірістік сұрақтар жөніндегі проректор лауазымын және мемлекеттік және азаматтық-құқықтық пәндер кафедрасында профессоры қызметтерін  атқарады. 2009 жылы ҚазҰУ-да «Қазақстан Республикасында ауылшаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселесі» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғап, заң ғылымдарының докторы атанды. Білгір де білікті ұстаздың, ер азаматтың еңбегі елеусіз қалған жоқ.  Ол 2005 жылы «ҚР Конституциясына 10 жыл» медалімен, «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері»,  «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен, ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Құрмет грамотасымен» марапатталды. Оқулықтар жазудағы тыңғылықты еңбегі үшін А. Байтұрсынов атындағы қола медальмен марапатталған. Қырғызстан Республикасындағы Ош мемлекеттік университеті жанындағы арнайы докторлық  және кандидаттық диссертация қорғау жөніндегі ғылыми кеңестің мүшесі. ҚР Президенті, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Н.Ә.Назарбаевтың стратегиялық бағытын, партияның бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға атсалысып, елдің қоғамдық саяси өміріне белсенді қатысқаны үшін «Құрмет грамотасымен» марапатталды. «Нұр Отан» партиясының қызметіне  белсенді қатысқаны үшін партияның ең жоғары «Ерен еңбегі» медалімен марапатталған. 2012 жылы Еліміздегі сайлау науқанына белсенді қатысқаны үшін Елбасы тарапынан Алғыс хатпен марапатталды. Алматы облысы өңірінің дамуына қосқан елеулі еңбегі үшін Алматы облысы әкімінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған. 2009 жылдан бері  «Нұр Отан» Партиясы Алматы облыстық филиалы жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестің төрағасының орынбасары  қызметін атқарады. Талдықорған қаласы бойынша ҚР-ның Парламентінің Мәжілісіне және жергілікті мәслихаттарға депутаттар сайлау жөнінде №7 сайлау округінің  төрағасы. Алматы облысы Әділет департаментінің адвокаттық және нотариус қызметтерімен айналысу үшін үміткерлерді анықтау аттестациялық комиссиясының мүшесі. Ғылымдағы еңбектері үшін 2014 жылы «Ресейдің атақты ғалымдары» энциклопедиясына енгізілді.Екі докторанттың ғылыми жетекшісі. 2014 жылы АҚШ-тың Калифорния штатындағы дүниежүзіне белгілі Беркли  университетінде кәсіби тағылымдамадан өтті. 2014 жылғы Білім және ғылым министрлігінің «Үздік оқытушы» грантының иегері. 2015 жылы Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін "Ы.Алтынсарин" төсбелгісімен марапатталды. Еркін Шажаұлы адал жар, ардақты әке. Тынған Жақсылыққызымен жұбы жарасып, ұл мен қыз тәрбиелеп, бұл күнде 2 немере сүйіп отыр. == Сілтемелер == * [http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 Еркін Дүсіпов Шажаұлының өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033149/http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 |date=2016-03-08 }} 9os4in57ylvyhiwzrmba0dh7dtu4i38 3579363 3579355 2026-04-09T06:07:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2955873 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Шынайы есімі = Еркін Дүсіпов Шажаұлы |Сурет = Еркін Дүсіпов Шажаұлы.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Мансабы = |Азаматтығы = {{Мемлекет туы|Қазақстан}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Еркін Шажаұлы Дүсіпов''' - заң ғылымдарының докторы, [[Профессор|профессор.]] == Өмірбаяны == 1985 жылы  С.М. Киров ат. ҚазМУ-дың «Құқықтану» мамандығына оқуға түскен. Университет қабырғасында жүріп, болашақ оқытушының, ғалым-заңгердің бойында қандай қасиеттер болуы тиіс болса, соның бәрін меңгеруге тырысты.  Зеректігімен қатарластарынан оқ бойы озық болған білімгерді университет оқытушылары  сол оқу орнының азаматтық құқық кафедрасына жас маман етіп қалдырды. Оның бойындағы жауапкершілік, ұқыптылық, ізденгіштік қасиеттері айналасы екі жылдың ішінде заң факультеті деканының орынбасары лауазымына жеткізді. Оқытушылық қызметін ғылыммен ұштастыруды ойлаған  Еркін Шажаұлы заң саласының қыр-сырын терең меңгеріп, шешуі қиын тұсын зерделеуге тырысты. Елімізде цивилистика құқық саласында танымал заңгер, з.ғ.д., проф. Юрий Григорьевич  Басиннан тәлім  алып, ҚазҰУ-ға жұмысқа қалдырылғандықтан ғылымдағы негізгі бағытын сол кісінің әсерімен қалыптастыра басталады. 2002 жылы «Жерге жеке меншік құқығының негіздері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған . ҚазМУ-дың қабырғасында жүріп тәжірибе жинақтаған жас ғалым 2002-2008 жылдар аралығында М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-дың заң факультетінде кафедра меңгерушісі, заң факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Өз саласы бойынша бірқатар ғылыми мақалалар жазып, жариялады. Оның ғылыми мақалалары өзектілігімен, түйінді мәселенің шешу жолын көрсетумен, жаңашылдығымен ерекшеленіп отырды. Тәуелсіз еліміздің білімі мен ғылымын дамытуға барынша өз үлесін қосуды алдына мақсат етіп қойды.  Негізгі ғылыми зерттеулер заң ғылымдарының азаматтық, кәсіпкерлік, аграрлық және жер салаларына байланысты  қалыптасып отыр. Докторлық диссертациялық зерттеуінде алғашқы болып еліміздің ауылшаруашылық жерлерін жекешелендірудің құқықтық негіздерін  зерделеп, оның қажеттілігін дәлелдей білді. Диссертациялық жұмыс мемлекеттік тілде орындалған алғашқы  жұмыстардың  бірі  болды. Негізгі мақсат – ауыл шаруашылық мақсаттарына арналған жерлердің заңнамалық базасын қалыптастырып, жер ресурстарын құқықтық қорғау тетіктерін тұжырымдау еді. Бүгінде негізгі ұсыныстары ҚР-ның Жер кодексінің нормаларында көрініс тауып, елімізде дамыған елдер секілді жоғары және қажетті деңгейде жер нарығы қалыптасып отыр. Ғылыми жұмыстарының келесі бағыты – елімізді дамыған аграрлық аймаққа айналдыру мақсатындағы жұмыстар құрайды.  Қазақстан Республикасында ауылшаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселелері жан-жақты зерделеніп, экономиканың қарқынды дамуына қажетті құқықтық ұсыныстар әзірленді. Негізгі ұсыныстар – аграрлық банк құру, агролизингті қалыптастыру. Ол ұсыныстар да бүгінде өз шешімін табуда. Елімізде Аграрлық кодекс қабылдау туралы көзқарастар қалыптасып, тіпті ол Заңның жобалары да жасалып отыр. Осындай ой жемісі оның есімінің алғаш рет елімізде жарық көрген Қазақ ұлттық энциклопедиясында құқықтану бөлімінің ғылыми кеңесшілері қатарында тұруына себеп болды. 2002 жылы ҚР-ның Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің тапсырмасымен қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми сөздіктерінің  авторлар ұжымының қатарында белсенді еңбек жасаған болса, 2014 жылы ҚР-ның Мәдениет және спорт министрлігі тапсырмасымен қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің авторлар ұжымында болды 2008 жылы І.Жансүгіров атындағы ЖМУ-ға ауысып,  жалпы, экономикалық және өндірістік сұрақтар жөніндегі проректор лауазымын және мемлекеттік және азаматтық-құқықтық пәндер кафедрасында профессоры қызметтерін  атқарады. 2009 жылы ҚазҰУ-да «Қазақстан Республикасында ауылшаруашылық кәсіпкерлігін құқықтық қамтамасыз ету мәселесі» тақырыбында докторлық диссертациясын сәтті қорғап, заң ғылымдарының докторы атанды. Білгір де білікті ұстаздың, ер азаматтың еңбегі елеусіз қалған жоқ.  Ол 2005 жылы «ҚР Конституциясына 10 жыл» медалімен, «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері»,  «ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен, ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Құрмет грамотасымен» марапатталды. Оқулықтар жазудағы тыңғылықты еңбегі үшін А. Байтұрсынов атындағы қола медальмен марапатталған. Қырғызстан Республикасындағы Ош мемлекеттік университеті жанындағы арнайы докторлық  және кандидаттық диссертация қорғау жөніндегі ғылыми кеңестің мүшесі. ҚР Президенті, «Нұр Отан» партиясының Төрағасы Н.Ә.Назарбаевтың стратегиялық бағытын, партияның бағдарламалық мақсаттары мен міндеттерін іске асыруға атсалысып, елдің қоғамдық саяси өміріне белсенді қатысқаны үшін «Құрмет грамотасымен» марапатталды. «Нұр Отан» партиясының қызметіне  белсенді қатысқаны үшін партияның ең жоғары «Ерен еңбегі» медалімен марапатталған. 2012 жылы Еліміздегі сайлау науқанына белсенді қатысқаны үшін Елбасы тарапынан Алғыс хатпен марапатталды. Алматы облысы өңірінің дамуына қосқан елеулі еңбегі үшін Алматы облысы әкімінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған. 2009 жылдан бері  «Нұр Отан» Партиясы Алматы облыстық филиалы жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі қоғамдық кеңестің төрағасының орынбасары  қызметін атқарады. Талдықорған қаласы бойынша ҚР-ның Парламентінің Мәжілісіне және жергілікті мәслихаттарға депутаттар сайлау жөнінде №7 сайлау округінің  төрағасы. Алматы облысы Әділет департаментінің адвокаттық және нотариус қызметтерімен айналысу үшін үміткерлерді анықтау аттестациялық комиссиясының мүшесі. Ғылымдағы еңбектері үшін 2014 жылы «Ресейдің атақты ғалымдары» энциклопедиясына енгізілді.Екі докторанттың ғылыми жетекшісі. 2014 жылы АҚШ-тың Калифорния штатындағы дүниежүзіне белгілі Беркли  университетінде кәсіби тағылымдамадан өтті. 2014 жылғы Білім және ғылым министрлігінің «Үздік оқытушы» грантының иегері. 2015 жылы Жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін "Ы.Алтынсарин" төсбелгісімен марапатталды. Еркін Шажаұлы адал жар, ардақты әке. Тынған Жақсылыққызымен жұбы жарасып, ұл мен қыз тәрбиелеп, бұл күнде 2 немере сүйіп отыр. == Сілтемелер == * [http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 Еркін Дүсіпов Шажаұлының өмірбаяны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308033149/http://zhgu.edu.kz/index.php?newsid=102 |date=2016-03-08 }} 9e37enhux3lflt3wwwalt3xl6lxnu0t 0 559226 3579305 3571369 2026-04-09T05:59:07Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579305 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм,комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген.Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды.Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші # Соқыр мен көретін # Біздің қажетті нан # Көмбе == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fjfwztzid8jxtv70awgv3b8j9eioli7 3579352 3579305 2026-04-09T06:06:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544129 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} {{Кино |Қазақша атауы = Даналық әліппесі |Шынайы атауы = სიბრძნის კარავი |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = комедия |Режиссёрі = Отар Коберидзе |Продюсері = |Сценарист = Ираклий Гоциридзе |Актерлер =Лия Элиава Зураб Лаперадзе Лаура Рекхвиашвили Иване Сакварелидзе |Операторы = Джимшер Кристесашвили |Композиторы = Джансуг Какидзе |Компания = Грузия-фильм |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = |Тілі = |Ұзақтығы = 63 мин. |Жыл = 1982 жыл |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = }} '''Даналық әліппесі''' ([[Грузин тілі|груз.]] სიბრძნის კარავი) — [[1982 жыл|1982 жылғы]], грузиялық телефильм, комедия, [[Грузия-фильм]] киностудиясында [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Гостелерадио тапсырысы бойынша түсірілген. Фильм [[1982 жыл|1982 жылы]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] – да шықты. Фильмді [[Отар Коберидзе]] түсірді. Басты рөлдерде [[Элгуджа Бурдули]], [[Лия Элиава]], [[Зураб Лаперадзе]], [[Лаура Рекхвиашвили]] және [[Иване Сакварелидзе]]. == Мазмұны == Фильмге «Қиял даналығы» кітабынан төрт нақыл алынды. Бұл кітапты [[Сулха́н-Са́ба Орбелиа́ни]] жазды. # Қожа мен күзетші # Соқыр мен көретін # Біздің қажетті нан # Көмбе == Рөлдерде == * Элгуджа Бурдули * Лия Элиава * Зураб Лаперадзе * Лаура Рекхвиашвили * Иване Сакварелидзе == Түсіру тобы == * Авторы - [[Ираклий Гоциридзе]] * Режисеры - [[Отар Коберидзе]] * Операторы - [[Джимшер Кристесашвили]] * Композиторы - [[Джансуг Какидзе]] == Техникалық мағұлматы == * КСРО, 1982 жыл * Грузия фильмі, КСРО Гостелерадио * Комедия,63 мин * Біртума тіл: Грузия тілі == Басқа атаулары == * Біртума атауы: სიბრძნის კარავი * Грузия атауы латын жазуында: Sibrdznis karavi * Орысша атауы: Азбука мудрости * Ағылшын атауы: The ABC of Wisdom == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sm9ytvdnzexudvli9qhx3t3r0bvr31a 0 560435 3578994 3237687 2026-04-08T14:27:26Z Zhanar Orazaliyeva 179563 3578994 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Джозеф Эдвард Майер |Шынайы есімі = Joseph Edward Mayer |Туған күні = [[5 ақпан]] [[1904 жыл]] |Туған жері = [[Нью-Йорк]] [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = [[15 ақпан]] [[1983 жыл]](79жас) |Қайтыс болған жері = [[АҚШ]] |Азаматтығы = [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = Сан- Диегодағы Калифорниялық институт |Ғылыми дәрежесі = [[профессор]] |Ғылыми атағы = [[профессор]] |Альма-матер = Калифорниялық технологиялық институт |Ғылыми жетекші = Льюис, Гилберт Ньютон |Несімен белгілі = Статикалық механикаға диаграммалық әдісті енгізген |Марапаттары = Кирквуд марапаты, Г. Льюис, Дебай марапаттары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} Джозеф Эдвард Майер'''(ағыл. Joseph Edward Mayer; 5 ақпан 1904, Нью-Йорк — 15 қазан 1983)— американдық теориялық [[физика]] [[ғалым]]ы. Мария Гёпперт-Майердің күйеуі. Калифорниялық техникалық институтты бітіргеннен соң бірнеше университетте жұмыс істеген:Калифорниялық (1927–28), Гёттингендік(1929–30), Джон Хопкинс(1930–39), Колумбиялық(1939–45),Чикаголық(1946–60),Калифорниялық(1960–72).Статикалық физика, [[термодинамика]], квантты механика,[[химиялық физика]] салаларында еңбектер жазған. Қазіргі шынайы газдар мен сұйықтықтар туралы теорияның жасаушыларының бірі, соның ішінде статикалық механикаға диаграммалық әдісті енгізген.«Journal of Chemical Physics» журналының редакторы (1941–52). 1973–74 жылдары—Америкалық физикалық қоғамның президенті.Ғылыми марапаттары: Г.Льюис алқасы (1958), П.Дебай алқасы (1967), Дж. Кирквуд марапаты (1968). == Пайдаланған әдебиет == * Майер Дж., Гепперт-Майер М. Статистическая механика. — М.: Мир, 1980. — 546 с. * Храмов Ю. А. Майер Джозеф Эдвард (Mayer Joseph Edward) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 174. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.) * Майер Джозеф Е. Теория реальных газов (рус.) // Термодинамика газов / Ағылш. аудару и нем. под ред. В. С. Зуева. — М.: Машиностроение, 1970, с. 415—562. * Zimm Bruno H. Joseph Edward Mayer, 1904–1983 (ағылш.) // Biographical Memoirs. — National Academy of Sciences, 1994. — P. 211—220. * Mayer Joseph E. Theory of Real Gases (ағылш.) // Handbuch der Physik. — Springer-Verlag, 1958. — Vol. XII. Thermodynamik der Gase. — P. 73—204. * Clark Leigh B., Zimm Bruno H. Joseph Edward Mayer (ағылш.). — University of California, 2011. [[Санат:Химиялық физика]] [[Санат:Механика]] [[Санат:АҚШ физиктері]] p970cpgwzilfh9j3bnyluhz78diuca1 3578995 3578994 2026-04-08T14:29:45Z Zhanar Orazaliyeva 179563 3578995 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Джозеф Эдвард Майер |Шынайы есімі = Joseph Edward Mayer |Туған күні = [[5 ақпан]] [[1904 жыл]] |Туған жері = [[Нью-Йорк]] [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = [[15 ақпан]] [[1983 жыл]](79жас) |Қайтыс болған жері = [[АҚШ]] |Азаматтығы = [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = Сан- Диегодағы Калифорниялық институт |Ғылыми дәрежесі = [[профессор]] |Ғылыми атағы = [[профессор]] |Альма-матер = Калифорниялық технологиялық институт |Ғылыми жетекші = Льюис, Гилберт Ньютон |Несімен белгілі = Статикалық механикаға диаграммалық әдісті енгізген |Марапаттары = Кирквуд марапаты, Г. Льюис, Дебай марапаттары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} Джозеф Эдвард Майер'''(ағыл.Joseph Edward Mayer; 5 ақпан 1904, Нью-Йорк — 15 қазан 1983)— американдық теориялық [[физика]] [[ғалым]]ы.Мария Гёпперт-Майердің күйеуі. Калифорниялық техникалық институтты бітіргеннен соң бірнеше университетте жұмыс істеген:Калифорниялық (1927–28),Гёттингендік(1929–30), Джон Хопкинс(1930–39),Колумбиялық(1939–45),Чикаголық(1946–60),Калифорниялық(1960–72).Статикалық физика,[[термодинамика]],квантты механика,[[химиялық физика]]салаларында еңбектер жазған.Қазіргі шынайы газдар мен сұйықтықтар туралы теорияның жасаушыларының бірі, соның ішінде статикалық механикаға диаграммалық әдісті енгізген.«Journal of Chemical Physics» журналының редакторы (1941–52). 1973–74 жылдары—Америкалық физикалық қоғамның президенті.Ғылыми марапаттары:Г.Льюис алқасы (1958),П.Дебай алқасы (1967),Дж. Кирквуд марапаты (1968). == Пайдаланған әдебиет == * Майер Дж., Гепперт-Майер М. Статистическая механика. — М.: Мир, 1980. — 546 с. * Храмов Ю. А. Майер Джозеф Эдвард (Mayer Joseph Edward) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 174. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.) * Майер Джозеф Е. Теория реальных газов (рус.) // Термодинамика газов / Ағылш. аудару и нем. под ред. В. С. Зуева. — М.: Машиностроение, 1970, с. 415—562. * Zimm Bruno H. Joseph Edward Mayer, 1904–1983 (ағылш.) // Biographical Memoirs. — National Academy of Sciences, 1994. — P. 211—220. * Mayer Joseph E. Theory of Real Gases (ағылш.) // Handbuch der Physik. — Springer-Verlag, 1958. — Vol. XII. Thermodynamik der Gase. — P. 73—204. * Clark Leigh B., Zimm Bruno H. Joseph Edward Mayer (ағылш.). — University of California, 2011. [[Санат:Химиялық физика]] [[Санат:Механика]] [[Санат:АҚШ физиктері]] tmpt1ot9sthow0oycwyrgoc6uf1pdhx 3579007 3578995 2026-04-08T14:42:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] ([[User talk:Zhanar Orazaliyeva|т]]) өңдемелерінен [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] соңғы нұсқасына қайтарды 2429404 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Джозеф Эдвард Майер |Шынайы есімі = Joseph Edward Mayer |Туған күні = [[5 ақпан]] [[1904 жыл]] |Туған жері = [[Нью-Йорк]] [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = [[15 ақпан]] [[1983 жыл]](79жас) |Қайтыс болған жері = [[АҚШ]] |Азаматтығы = [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = Сан- Диегодағы Калифорниялық институт |Ғылыми дәрежесі = [[профессор]] |Ғылыми атағы = [[профессор]] |Альма-матер = Калифорниялық технологиялық институт |Ғылыми жетекші = Льюис, Гилберт Ньютон |Несімен белгілі = Статикалық механикаға диаграммалық әдісті енгізген |Марапаттары = Кирквуд марапаты, Г. Льюис, Дебай марапаттары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} Джозеф Эдвард Майер''' (ағыл. Joseph Edward Mayer; 5 ақпан 1904, Нью-Йорк — 15 қазан 1983)— американдық теориялық [[физика]] [[ғалым]]ы. Мария Гёпперт-Майердің күйеуі. Калифорниялық техникалық институтты бітіргеннен соң бірнеше университетте жұмыс істеген: Калифорниялық (1927–28), Гёттингендік(1929–30), Джон Хопкинс(1930–39), Колумбиялық(1939–45), Чикаголық(1946–60), Калифорниялық(1960–72). Статикалық физика, [[термодинамика]], квантты механика, [[химиялық физика]] салаларында еңбектер жазған. Қазіргі шынайы газдар мен сұйықтықтар туралы теорияның жасаушыларының бірі, соның ішінде статикалық механикаға диаграммалық әдісті енгізген. «Journal of Chemical Physics» журналының редакторы (1941–52). 1973–74 жылдары—Америкалық физикалық қоғамның президенті. Ғылыми марапаттары: Г. Льюис алқасы (1958), П. Дебай алқасы (1967), Дж. Кирквуд марапаты (1968). == Пайдаланған әдебиет == * Майер Дж., Гепперт-Майер М. Статистическая механика. — М.: Мир, 1980. — 546 с. * Храмов Ю. А. Майер Джозеф Эдвард (Mayer Joseph Edward) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 174. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.) * Майер Джозеф Е. Теория реальных газов (рус.) // Термодинамика газов / Ағылш. аудару и нем. под ред. В. С. Зуева. — М.: Машиностроение, 1970, с. 415—562. * Zimm Bruno H. Joseph Edward Mayer, 1904–1983 (ағылш.) // Biographical Memoirs. — National Academy of Sciences, 1994. — P. 211—220. * Mayer Joseph E. Theory of Real Gases (ағылш.) // Handbuch der Physik. — Springer-Verlag, 1958. — Vol. XII. Thermodynamik der Gase. — P. 73—204. * Clark Leigh B., Zimm Bruno H. Joseph Edward Mayer (ағылш.). — University of California, 2011. [[Санат:Химиялық физика]] [[Санат:Механика]] [[Санат:АҚШ физиктері]] pmvfljdki6rhr10aq3iq9aq57h7pscl 0 564715 3579019 3575926 2026-04-08T15:34:45Z Rasulbek Adil 176232 3579019 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Margulan University |Бұрынғы атауы = Павлодар педагогикалық институты (ППИ) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1 желтоқсан]] [[1962 жыл]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Әмірбекұлы Ержан |Студенттер = 5 175 (2008) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым доктары = |Профессоры = |Оқытушылар = 296 (2008) |Орналасқан жері = {{Байрақ|Қазақстан}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = [[Павлодар]] қаласы, Мир көшесі, 60 |Сайты = https://ppu.edu.kz/kz/ |Марапаттары = }} '''Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті (ППУ)''' — [[Павлодар]] қаласындағы [[мұғалім]]дерді дайындайтын [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орны]]. ==Тарихы== Павлодар педагогикалық институты (ППИ) [[1962 жыл]]дың [[1 желтоқсан]]ында ашылды. Қарамағында төрт [[аудитория]]сы болды, бір жылдай №3 [[мектеп]]тің төртінші қабатында сабақ жүргізді. [[Тарих]]-[[филология]] және [[физика]]-[[математика]] [[факультет]]терінде 150 адам оқыды. Сабақты 14 оқытушы жүргізді. Қабылданған [[студент]]тердің 50 пайызында екі жылдан астам еңбек өтілі болды. Басқа жерлерден келген студенттер жеке пәтерлерде, №3 мектептің ескі ғимаратында тұрды. 1964 жылдың жазында алғашқы [[жатақхана]] салынды. [[1964 жыл|1964]]-[[1965 жыл|1965]] оқу жылында «[[Орыс тілі]] мен [[Орыс әдебиеті|әдебиеті]]», «[[Математика]]» және «[[Жаратылыстану]]» [[мамандық]]тары бойынша студенттер қабылданды. Сол жылы студенттердің саны 284 адамға дейін өсті, 23 оқытушы оқытты. Бос лауазымдарға өткізілген бірінші конкурстан 6 [[ғылым кандидаты]] өтті, оның бесеуі [[доцент]] еді. Атап айтсақ, олар: ф.ғ.к., доцент И.П. Белоусов, вет. ғ.к., доцент А.Т. Шиянов, фил. ғ.к., доцент А. Г. Митрошкина, т.ғ.к., доцент М.И. Блох. [[1963 жыл]]ы физика-математика факультетінің [[биология]] және [[химия]] бөлімінің базасында (студенттер контингентінің көбеюіне байланысты) [[дене тәрбиесі]] бөлімі бар химия-биология факультеті ашылды. Даярланған жастарды тарту мақсатында ППИ жанында дайындық курстары ашылып, оған 137 тыңдаушы жиналды. Олардың көбі машина жасау зауытының, ҚБ-2, ҚБ-2 жұмысшы жастары, [[балабақша]]лардың, [[мәдениет]] [[мекеме]]лерінің [[қызметкер]]лері мен [[бастауыш білім|бастауыш сынып]] мұғалімдері болатын. Оқу үдерісінің маңызды бөлігі студенттердің [[педагогика]]лық және далалық тәжірибе жұмыстары болды. Педагогикалық тәжірибе қаланың № 3, 7, 11, 18, 23 мектептерінде өткізілді. Әр оқытушыға кеңес беру, бақылау және басшылық жасау үшін бірнеше академиялық топ бекітілді. Сондай-ақ студенттер мектептерде пионер вожатыйлары, [[Сынып тәрбиешісі|сынып жетекшілерінің]] көмекшілері, әртүрлі үйірмелердің жетекшілері болып практикадан өтті. Сонымен қатар, студенттер практикадан [[Павлодар облысы]]ның пионер [[лагерь|лагерлерінде]] де өтті. Химия-биология факультеті студенттерінің оқу-далалық практикадан облыс кеңшарларындағы [[егіншілік]] жұмыстарымен және еңбек сауықтыру лагеріндегі жұмыстар ұйымдастырылды. Дала практикасы [[Алтай таулары|Алтай]], [[Баянауыл]] секілді әртүрлі [[климаттық аймақ|климатты зоналарда]] 42 күнге дейін жалғасты. ППИ қызметінің басты басымдылығы студенттер мен оқытушылардың [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] болды. Мәселен, ҒЗЖ және СҒЗЖ жаңа нысандары белсенді түрде енгізілді, бірқатар кешендік және шартты-шарушылық жұмыстары жүргізілді, [[институт]]тың [[профессор]]-оқытушылар құрамы ғылым докторы және ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін [[Докторлық диссертация|диссертациялық жұмыстарын]] жоспарға сай қорғады. (О.З.Зикрин, З.П. Щербинко, А.М. Даткаев және т.б.). ППИ ғылыми-зерттеу жұмысының жандануы [[Ертіс]] өңірінің өзекті проблемаларымен айналысқан химия-биология факультетінде ғалымдардың паразитология мектебінің қалыптасуымен байланысты болды. Олар: «Гельминты домашних животных Павлодарской области», «Циркуляция возбудителей описторхоза, трихинеллеза и многокамерного эхинококкоза в Среднем Прииртышье» (И.И. Гуславский, З. И. Обухова, С.П. Хавкин, А.И. Батькаев және т.б.) мектептері болатын. Сондай-ақ мектеп мұғалімдері, [[эпидемиология|эпидемиологтар]], [[паразитология|медик-паразитологтар]] үшін [[гельминтоздар]]ды [[сақтандыру]] бойынша [[практика]]лық ұсынымдар жасалды. Математика кафедрасындағы ғылыми жұмыс «Единство обучения и воспитания в процессе преподавания математики» тақырыбы бойынша жұмыс жасаған Г. М. Мұқанов, Т.Қ. Шаяхметов, Л.И. Турчинский, М.И. Шаталина сияқты аға оқытушылардың қызметтерімен тығыз байланысты болды. Элементарлық математика кафедрасының аға оқытушысы М.И. Шаталина «О математическом активе класса» мәселесін зерттеумен айналысты. Осы мақсатпен №3 орта мектептің 9 сыныбында математикалық топ құрылды. Жұмыс математика пәні бойынша сабақта және сабақтан тыс дайындықтың байланысын айқындады. Сонымен, 1968 жылы М.И. Шаталинаның «Развитие интереса, самостоятельного творческого мышления и инициативы при обучении математике в средней школе» атты [[Оқу әдістемелік құрал|оқу-әдістемелік құралы]] жарық көрді. Орыс және шетел әдебиеті кафедрасы оқытушыларының ғылыми-зерттеу жұмыстары салыстырмалы талдаудың, көркем шеберліктің, [[әдеби шығарма]]лардың тарихи маңыздылығының, оларды зерттеу әдістемесінің проблемаларын зерттеумен тікелей байланыста өріс алды. Павлодар облысы мен Павлодар қаласының мектептерінде бағдарламалық оқытуды енгізу ППИ кафедралары мен аймақ мұғалімдерінің кәсіби ынтымақтастығын нығайтты. Ғылыми қалыптасу өз жалғасын тапты. Зерттеу ғылыми-педагогикалық, ғылыми-қолданбалы және әдістемелік сипаттағы тақырыптарда дайындалды. Оның 40-қа жуық пайызын оқытушылар құрамы еңбек еткен топ 41 ғылыми тақырыпты зерттеді. Кафедралар жанында ғылыми зерттеу үйірмелері ұйымдастырылды, отырыстарда баяндамалар, таңдаулы тақырыптар бойынша рефераттар тыңдалды, проблемалық мәселелер бойынша әдебиеттер жаңалықтары зерттелді. Ғылыми-зерттеу жұмысының 42% дейін студент жастар қамтылды. Жоғары оқу орнында ішкі ғылыми конференциялар өткізілді. Ең алғашқы ғылыми конференция «Социализмнен коммунизмге өту жағдайындағы ұлттық қарым-қатынастың дамуына» арналды. Конференцияда т.ғ.к. Г.И. Боранқұлов, аға оқытушы А.Н. Грицков, оқытушы В.И. Лобанов және Р.М. Гейгер баяндамалар жасап, сөз сөйледі. Сонымен қатар, кадр мәселелері де уақытында шешімін тауып отырды. Ғылыми жұмыстың нәтижесінде ППИ-де алғашқы даярлықтан өткен жас мамандармен оқытушылар қатары толықтырыла бастады. Осы үдеріске республикалық және одақтық министрліктермен біріге отырып өткізілген жоғары оқу орнының оқытушыларын арнаулы аспирантураға оқытуға басым бағыт беру саясаты көмектесті. «Мектеп пен өмірдің байланысын нығайту және КСРО-да халыққа білім беру жүйесінің бұдан әрі қарай дамуы» Заңының жүзеге асуы ППИ ұжымын «Педагогикалық білім университетін» ұйымдастыруға көмектесті, бұл арқылы педагогиалық білім таратылды, оқу пәндерін оқыту әдістемесі бойынша өзара тәжірибемен алмасу қамтамасыз етілді. Жоғары оқу орнының қалыптасуы кезінде студенттерді тәрбиелеу жұмысының әдістері мен тиімді нысандарын белсенді іздестіру жүргізілді, тәрбие үдерісін басқарудың негізі қаланды. Ректораттың, деканаттардың, кафедралардың, сонымен қатар [[партия]], [[кәсіподақ]], [[комсомол]] [[ұйым]]дарының жұмыстары негізінен ұйымдастыру мәселелерін шешуге және оқу мен тәрбие үдерістерін жүзеге асыруға бағытталды. [[Тәрбиежұмысы|Тәрбие жұмысы]] институттың партия бюросымен бекітілген жоспар негізінде жүргізілді. Әсіресе тәрбиенің негізгі бағыттары [[Марксизм-ленинизм|маркстік-лениндік]] теорияны зерттеу, саяси-тәрбие мен мәдени-көпшілік жұмысы, әскери-патриоттық тәрбие беру, студенттерге арнап өткізілген [[спорт]]тық-[[бұқаралық]] ғылыми жұмыстар жатақханалардағы ұйымдастырылған әртүрлі жұмыстар институттың облыспен және қала ұйымдарымен байланысын қалыптастыруға әсерін тигізді. Жалпы институттық жоспардың негізінде факультеттердегі, кафедралардағы, академиялық топтардағы тәрбие жұмысы жүргізілді. Оған оқытушылар мен институт қызметкерлерінің саяси оқулары енгізілді. [[Дәріс]]тік-[[насихат]] жұмысы, мәдени-бұқаралық шаралар, [[баспасөз|баспа]] және [[радио]] жұмысы, бұқаралық-саяси және спорттық-бұқаралық жұмыстар, қала тұрғындары мен оқушыларының арасындағы үгіт-бұқаралық іс-шаралар қолға алынды. Оқытушыларды, қызметкерлер мен студенттерді тәрбиелеудің маңызды бөлігі саяси ағарту жұмысы болып есептелді. Студенттік топтардың саяси хабарламашылары үшін марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушылары (Г.И.Боранқұлов, Е.П.Дерягин, К.Р.Рахымбердинов, М.В.Вальянов) жүргізген консультациялар өз нәтижесін берді. Оған [[Еуропа]], [[Латын Америкасы]], [[Қытай Халық Республикасы]]ның саяси жағдайының проблемалары жөніндегі тақырыптар енгізілді. Оқытушылардың саяси білімін жетілдіру үшін теориялық семинарлар өткізілді. Марксизм-ленинизмді зерттеу бойынша семинарды марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушысы В.И. Грошев, [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]]ның (КОКП) тарихын зерттеу жұмысын А.А. Рояк басқарды. Сондай-ақ ППИ-дің комсомол комитетімен Бүкілодақтық Лениндік Коммунистік Жастар Одағының (БЛКЖО) тарихын зерттеу ұйымдастырылды. Құрамы 17 оқытушы мен 21 студенттен тұратын лекторлық топ қала кәсіпорындары мен облыс аудандарында жұмыс істеді. Халықаралық жағдай, КСРО және коммунистік партияның тарихы, сөйлеу мәдениеті туралы, жас кеңес адамының бейнесі, Олимпиадалық ойындардың тарихы жөнінде дәрістер оқылды. Сондай-ақ «Мәдениет университеті» жұмыс істеді. (жетекшісі Ю. А. Адаменко), оның негізгі мақсаты студентердің тереңдету, болашақ мұғалімдердің ой-өрісін кеңейту, эстетикалық дағдыларын қалыптастыру болды. Бүкілодақтық радионың радиокоментаторы М. Горбулинмен, Павлодар ақындары О. Афанасьевпен, В. Семерьяновпен, С. Музалевскиймен, М. Динерштейнмен, композитор В. Ширинкинмен кездесулер ұйымдастырылды. Университеттің тұрақты тыңдаушыларының саны жыл сайын 300-ден астам адамды құрады. Өз күштерімен ұйымдастырылған [[көркемөнерпаздық|көркемөнерпаздар]] үйірмесі таныла бастады. Студенттердің көпшілігінің қатысуымен [[хор]], [[драма]], [[вокализм|вокал]] үйірмелері жұмыс істеді. Үйірменің дамуына көркемдік жетекшісі ретінде педагогика және психология кафедрасының аға оқытушысы Р.Н. Сафонов сүбелі үлес қосты. Институттың өз күшімен ұйымдастырылған көркемөнерінің қалыптасып дамуына оқытушылар Ю. А. Адаменко, О.Қ. Жармакин, Г. И. Кирш, Э. Н. Неверова, Е.Е. Солтан, С.М. Хавкин, студенттер Н. Маркин, М. Барац және т.б. көмек қолын созды. Көркемөнерпаздар үйірмесінің мүшелері факультеттерде конкурстарды, кештерді өткізді, үгіт-мәдени бригадаларын жинақтады, үйірмелердің жұмысын бақылады. Олар облыстық және қалалық кәсіпорындарға, кеңшарлар мен ұжымшарларға барып, [[концерт]] ұйымдастырды. Институттың [[эстрада]]лық [[квартет]]і Павлодар телестудиясының жастар бағдарламасында ән шырқады, филология факультетінің деканы Г.И. Кирштің жетекшілігімен қойылған «Юность отцов» пьесасы С.М.Киров атындағы ұжымшарда өзеншілер клубында қойылды. Үгіт-мәдени бригадасы «Педагог бол!» ұраны аясында [[Павлодар]]-[[Тереңкөл ауданы|Қашыр]] аралығында үш күндік веломарафонын өткізді. Ол егін егі науқаны кезінде «Для тех, кто в поле» атты концерттік бағдарламамен [[Краснокутск ауданы]] тұрғындарының алдында концерт қойды. ППИ-дің көркемөнерпаздар үйірмесінің шеберлігі күн санап арта түсті. Ұжымдардың қалалық байқауында институт 1- орынға және «Нам 48, будет 50, затем исполнится нам 200 лет и 300, но, как маяк, останется в веках великая Держава коммунистов!» ([[1966 жыл|1966]]) монтажы үшін ауыспалы кубокқа ие болды. Келесі жылында да «Широка страна моя родная» монтажы үшін кубок институтта қалды, би және эстрада ұжымдары конкурс лауреаттары атанды, басқа жанрларда орындалған 10 нөмір жеке орындарға ие болды. Қалаған мамандығына деген сүйіспеншілігін арттыру, оған деген оң көзқарасын қалыптастыру және озат педагогикалық тәжірибені тарату мақсатында студенттер мен елімізге еңбегі сіңген ұстаздар Е.М. Кассацкая, А.А. Овсянникова, О.Ф. Семенова, Т.И. Васильева және тағы басқалармен кездесулер өткізілді. Студенттер үлгерімі нашар балалармен, пионер вожатыйларымен, сынып жетекшілерімен, көмекшілерімен, сондай-ақ милицияның балалар бөлмелерінде, мектептердегі пионер және комсомол ұйымының жұмысын ұйымдастыру жөніндегі қалалық комсомол комитетінің штаттан тыс нұсқаушыларымен, аула клубтарындағы, спорт нұсқаушыларымен жұмыс жасады. Қоғамдық жұмысты атқару дағдысы мен тиімділігіне ие болуға қоғамдық мамандықтар факультеті көмектесті (ҚМФ), әр жылдарда ҚМФ декандары болып С.Я. Улицкий, А.Г. Гайнанов, Ю.А. Адаменко қызмет етті. ҚМФ-да қоғамдық мамандықты 1226 студент ([[1970 жыл|1970]]) алды. Сонымен қатар «Педагогикалық білім университеті» жұмыс істеді (жетекшісі педагогика кафедрасының меңгерушісі В. П. Харитонов), ал тыңдаушылары — қала мектептерінің ата-аналары. Дәстүрлі шараларды өткізу бір арнаға түсе бастады. Мысалы, «Бірінші курс студенттеріне» арналған факультет кештері, мерейтойларға және еске алу күндеріне орай тақырыптық кештер өткізілді. Жазушылар мен композиторлардың (В.Шекспир, Т. Шевченко, М. Лермонтов, П. Васильев, Вс.Иванов, С. Есенин, композитор Л. Ван Бетховен) өмірі мен шығармашылықтарына, Павлодар қаласы ақындарына арналған кештер де жиі ұйымдастырылды. Топтарда мұғалімдердің кәсіби шеберлігінің проблемалары және жеке тұлғаның адамгершілік қасиеттері бойынша пікірталастар, әңгімелер жүргізілді. Институт өмірі қабырға газеттерінің беттерінде көрсетілді. «Педагог» атты жалпы институттық, факультеттік – «Филолог», «РИЛЛОТ», «Крылатая юность» атты қабырға газеттері шықты. Факультеттерде, жатақханада «найзағайлар», «әскери парақтар» шығарылды. Жоғары оқу орны туралы хабарлар радиогазетте тұрақты шықты, радиоклуб жұмыс істеді (жетекшілері оқытушы — А. В. Михеев, студент Ю. Куготенко). Сол кездегі факультеттердің өмірін баяндайтын фотовитриналар, фотомонтаждар, «бір сағаттық фоторепортаждар» танымал хабарларға айналды. Жатақхана төрағалары А. Прокопенко, Д. Альтергот студенттердің өзін-өзі басқару органы - студенттер кеңесін құрды. Студенттер кеңесі үздік жатақхананы анықтау мақсатында байқау жариялады, жатақханада тұру ережелерін дайындады. Апта сайын сұрақ-жауап ретіндегі тақырыптық кештер, пікірталастар, дәрістер, атақты адамдармен кездесулер, «кафедралар апталары», әңгімелер, адамгершілік-этикалық тақырыптарға арналған баяндамалар мен музыкалық, поэзиялық және КТК кештері өткізілді. Павлодар облысы студенттер жатақханаларының байқауы қорытындысы бойынша №2 жатақхана жеңімпаз атанып, Қазақстан ЛКЖО облыстық комитетінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды. Студенттердің дене шынықтыруын жетілдіру үшін спорт секциялары құрылды, спорт клубтары ұйымдастырылды, олимпиадалар, спартакиадалар өткізілді. Бір жылда 45 спортшы-разрядшы даярланды. Институт командалары «Молодой целинник» газетінің жүлдесіне арналған қалалық эстафетада, қалалық шаңғы жарысынжа жүлделі орындарға ие болды. Студенттердің 25 пайызы спорт секцияларында шұғылданды. Агробиологиялық станса жанында (Черноярка аулы) еңбек спорт-сауықтыру лагері құрылды. Мұнда дене тәрбиесі факультетінің студенттері оқу-жаттықтыру жиындарына тартылды, дала практикасына химия-биология және басқа факультеттердің студенттері қатысты. Негізгі жұмысты дене тәрбиесі кафедрасының оқытушылары А.С. Куц, В.А. Бородихин, В.А. Лыткин, И.З. Калугин жүргізді. Олар спорт секцияларының жұмысын ұйымдастырды, жүзуге үйрету бойынша сабақтарын өткізді, спартакиадаларды басқарды, бір күндік және көп күндік туристік саяхаттарға қатысты. Қамқорлық көмек көрсету шегінде студенттер мен оқытушылар «Чернояр» совхоздағы мектеп үшін [[футбол]] алаңы, [[Жеңіл атлетика|жеңілатлетикалық секторлары]], [[баскетбол]] және [[волейбол]] алаңдары бар спорт кешенін салды. Спорттық-бұқаралық жұмыстың спорттық, [[Туризм|туристік]] секцияларына [[балық аулау]] және [[аңшылық]], денсаулық топтарына институт оқытушылары да қатысты. Институт біріншілігіне тұрақты қатысу мақсатында волейбол, баскетбол, [[шахмат]], [[бадминтон]] бойынша оқытушылар командалары құрылды. Қысқы спорт ойындары түрлері бойынша қалалық, облыстық және республикалық жарыстарда көрсеткен жоғары нәтижелері үшін ППИ спортклубы Павлодар аткомының және қала дене тәрбиесі және спорт комитетінің ауыспалы Қызыл туымен марапатталды. ППИ-дің шаңғышылар командасы жоғары оқу орындарының арасында Қазақстанның 3 жүлдегері атанды. «Буревестник» республикалық жарыстарында ППИ спортұжымы волейболдан 1-ші орынды, шаңғыдан 3-ші орынды, жеңіл атлетикадан 5-ші орынды, қол добы бойынша 6-ші орынды иеленді. Студенттік жастар арасындағы республикалық ойындарда Чекмарева (шаңғы), А.Ни (гимнастика), Барабаш, В. Барганников (коньки), В. Пономарев В., В. Попов В (жеңіл атлетика), Ю. Яковлев, К. Түйлықбеков (классикалық күрес) жүлделі орындардан көрінді. Студент В. Барганников юниорлар арасындағы КСРО біріншілігінде жүлдегер атанды және халықаралық жарыстарға Қазақстан атынан қатысты. Еңбек тәрбиесі студенттік құрылыс отрядтары (СҚО), пионер вожатыйы жұмыстары арқылы, пионер лагерлеріндегі спорт нұсқаушыларымен, оқу-жаттықтыру жиындарында жүзеге асырылды. ППИ студенттері Павлодар облысының совхоздарында мал қораларын, тұрғын үйлерді, жатақханаларды, [[жылыжай]]ларды, кірпіш зауыттарын, [[механика]]лық токтарды, [[монша]]ларды, балабақшаларын салуда жұмыс жасады. Жұмыстағы жақсы көрсеткіштері үшін көптеген студенттер [[сыйлықақы]]лар, мақтау қағаздарын, аудандық комсомол комитеттерінің алғысхаттарын алды. «Қоскөл» совхозында орналасқан ППИ отряды әртүрлі оқу орындарының 14 отряды арасындағы жарысда 1-ші орынға ие болып, ауданның ауыспалы туын жеңіп алды. Ауыл мектебіне көмек көрсету айлықтарында барлық совхоздарда мектеп шеберханалары салынды, мектептерді жөндеу жұмыстары жүргізілді, [[спорт алаңы|спорт алаңдары]] жаңадан жабдықталды. СҚО-ның жұмыс істеген кезеңінде барлық совхоздарда демалыс кештері, футбол, волейбол бойынша жолдастық кездесулер өткізілді, жергілікті жерлерде тұрғындарға дәрістер оқылды. СҚО отрядтарына «тәрбиеленуі қиын» оқушылар мен жасөспірімдер қатысты<ref>[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=142:istoriya-vuza&Itemid=667&lang=kz ПМПИ тарихы]{{Deadlink|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Әнұраны== Сөзін жазған: Мұхит Жақсылықұлы<br />Әнін жазған: Қайырбек Сәтиев {{Дәйексөз|Сарқылмайтын білімнің бастауысың,<br />Самғап ұшар қыранның аспанысың.<br />Арман қуған елімнің ұл-қыздарын<br />Биіктерге бастайтын асқарысың.<br /><br />Қайырмасы:<br />Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!<br />Жалындаған жастарға санасың Сен!<br />Мектептердің мектебі — Алтын ұям!<br />Институтым, бәрінен дарасың Сен.<br /><br />Ұлағатты ұстаздар жолбасысың,<br />Өнер-ғылым, тәрбие ордасысың!<br />Ұрпақтарға өнеге, жол көрсетіп,<br />Болашаққа жетелер жолдасысың.<br /><br />Қайырмасы:<br />Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!<br />Жалындаған жастарға санасың Сен!<br />Мектептердің мектебі — Алтын ұям!<br />Институтым, бәрінен дарасың Сен<ref>[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=139:gimn-instituta&Itemid=678&lang=kz Институт әнұраны]</ref>.}} ==Факультеттері== * Филология факультеті ** Қазақстан және шетелдер тарихы кафедрасы ** Экономика, құқық және философия кафедрасы ** Орыс тілі және әдебиеті кафедрасы ** Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы ** Шет тілдері кафедрасы * Жаратылыстану және математика факультеті ** Жалпы биология кафедрасы ** Анатомия, физиология және дефектология кафедрасы ** География және химия кафедрасы ** Информатика кафедрасы ** Математика және физика кафедрасы ** Кәсіптік оқытудың теориясы мен әдістемесі кафедрасы ** Дене тәрбиесі кафедрасы * Педагогика және спорт факультеті ** Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру кафедрасы ** Педагогика кафедрасы ** Психология кафедрасы ** Музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі кафедрасы ** Алғашқы әскери дайындық және дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі кафедрасы == Тағы қараңыз == * [[Павлодар]] * [[Педагогика]] * [[Институт]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан университеттері]] ol21bxqt3fykaelc4hcue0g8ludcddv 0 568988 3579702 3287647 2026-04-09T11:35:52Z Gaukhar1980 179552 3579702 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} '''Grand Theft Auto Online''' ('''GTA Online''' немесе '''GTAO''') — мультиплайер режимді ойын [[Grand Theft Auto V]]<nowiki/>компаниясы әзірлеген Rockstar North "және" казахстанская правда " газеттерінде жарияланған компания Rockstar Games. Режимі қолжетімді болуы үшін PlayStation 3 және Xbox 360 1 қазаннан бастап 2013 жылғы барлық ойыншылар бар жиынтығы [[Grand Theft Auto V|GTA V]]. Үшін [[PlayStation 4]] және Xbox One режимі қолжетімді болды бірден шығатын ойын — 18 қараша 2014 жылы, ал [[дербес компьютер]] режимі үшін де қолжетімді болды 14 сәуір 2015, шыққан күні ПК-нұсқасын ойындар. == Геймплей == GTA Online ойыншылардың толық еркіндік таңдау: зерттеу [[Қоршаған орта|, қоршаған әлемді]] жалғыз немесе достарымен бірлесіп жұмыс істеу жайымен миссиялардың қатысуға бөгде ойын және оқиғалар қоршаған әлемді немесе күш сынасады дәстүрлі желілік режимдерде. Оқиғалар режимінде жоспарларының және 2013 жылы, біраз уақытқа дейін негізгі оқиғалардың GTA V. ойыншылардың мүмкіндігі бар прокачивать білік, жинауға тюнингованные [[автомобиль]], [[жылжымайтын мүлік]] сатып алуға. Және ең бастысы — қатысу миссияларына барысы " турниріне іріктеу және басқа да сабақтарда табу үшін беделі мен [[ақша]] ашатын жаңа мүмкіндіктер жылжыту үшін жоғары криминалдық саты<ref>[http://gta.riotpixels.com/news/gta-online-first-info-art-and-screens/#more-2479 Туралы алғашқы ақпарат GTA Online, ойын арт және скриншоты | GTA RiotPixels]</ref>. * Мәнерге негізделген қарым-қатынас сіздің сипаты ескертеді Клод GTA 3. Бұл кемшілікті өтеледі дауыстық чат ( HUD көрініп тұр, қандай ойыншы дейді кезде); * Мақсаты ойыншы GTA Online болып табылады жалақы ақша арқылы әр түрлі тапсырмаларды орындау; * GTA Online қол жетімді барлық дерлік қызмет түрлері GTA 5 және басқалармен қатар "миссиясын, ұрлық, шабуыл бандитские баспана, айдап әкету бронированного көлік, жарыс, теннис, гольф және парашютпен секіру". " [[Дербес компьютер|ӨК]], [[PlayStation 4|PS4]] және Xbox One жаңарта отырып, "Оқиғалар еркін режимін көптеген шағын оқиғалар ауыстырылды неғұрлым ірілері: "В Загоне", "Аң", "Бөлшектеу" және басқалар. Сондай-ақ, қосылды жарыс ойыншылардың арасында ("Велоспорт жоқ авария", "Ең үлкен секіру авто") және т. п.; * 500-ден астам миссия: тапсырма үшін Ламара, Лестер, Рона, Мартин, жарыс, парашютпен секіру, командалық жекпе-жек және басқа да; олардың кейбіреулері орындалуы мүмкін жалғыз, басқа да күрделі және талап етеді командасының ойыншылары. Сондай-ақ мүмкіндігі бар кез келген ойыншыға құруға пайдаланушы миссиясы мен бөлісуге арқылы Rockstar Games Social Club; * Қолданысқа GTA Online жүреді дейінгі іс-қимыл сюжетного режимін, алайда, бар және кейбір несостыковки; * Жүйесі бар [[рейтинг]] үшін командалар мен жекелеген ойыншылар. Ойыншылар марапатталады ақшамен және ұпаймен Reputation Points; * Сіздің сипаты — жаңа Лос-Сантосе. Ол арқылы құрылады таңдау әкесінің, шешесінің, әжесінің с дедушкой, содан кейін беріледі, таңдау мүмкіндігі өмір сүру стилі мен негізгі сабақтар. Әйелдер кейіпкерлері, сондай-ақ пайдаланылуы мүмкін GTA Online; * Динамикалық жүйе үшін "халық" әлем GTA Online: алдымен қосылады сіздің достар және команда мүшелері, содан кейін ойыншылар сол деңгейімен дағдыларын және сол әлемнің * Танысу GTA Online береді артықшылықтары: жеке армия қолдауды қамтамасыз етеді миссияларына келтіруі мүмкін әуе соққысы, жіберу үшін, сіз іс жүзінде кез келген бөлігін картасы тікұшақ (егер сіз мұхитындағы, онда моторную қайықты), техникалық маманы (Лестер) көмектеседі жасыру сізді радара, түсіру деңгейі іздестіру, полиция және т. б.; * Шақыру миссиясын өнімділігі арқылы телефон батыры, сондай-ақ оларды таңдау мәзірі арқылы үзілістер. Миссия-сына сіз ғаламторды кезуіңіздегі лезде, ірі тапсырмаларды терезесі ашылады лобби, онда рөлдерді таңдау параметрлері; * GTA Online, сіз мүлкі. Әрбір үй бар автомобильдер үшін, қарапайым апартамент ұсынады орын үшін 2 авто, қымбатты сыяды 10 машинаға дейін. Сіз шақыра өзіне достар, ішуге, олармен шақыру стриптизерш, көру ТВ-шоу. Қарай жаңарту ойындар саны тиесілі ойыншы жылжымайтын мүлік объектілерінің көбейтілді бір (таза нұсқа GTAO) дейін алты (GTA Online: Байкерлер); * Басқа ойыншылар өлтіруді және алып кетуге сіздің ақша үшін ұсынылады, сондықтан оларды сақтауға, банкте және пайдалануға, банкоматтарды. Тағайындауға болады жүлдеге басын ограбившего сіз ойыншы<ref>[http://sofes.ru/playstation/ps3/96-podrobnosti-gta-online-bolee-500-missiy-mnozhestvo-zanyatiy-nedvizhimost.html Толығырақ GTA Online: 500-ден астам миссиялары, көптеген сабақтар, жылжымайтын мүлік " Ойын Жаңалықтары Sofes News]</ref>; * Әкесі ретінде кейіпкердің таңдауға болады кез келген протагониста кез-келген ойын (ол бар болса) және Rockstar; * Бірнеше миссияларына сіз жұмыс істеуге Тревора, бір протагонистов GTA 5; * Кез келген ойыншы GTA 5 құра алады, өзінің миссиясын барлық встроенном редакторында. Егер ол тексеруден өтеді, ол мәртебесіне ие болады "тексерілді" және оған алады ойнау кез-келген адам; * Қол жеткізе отырып, жаңа деңгейдегі сізге ашылатын болады одан да қызықты, күрделі және ауқымды тапсырмаларды, сондай-ақ жаңа автомобиль, киім-кешек, қару-жарақ, татуировкалар, шаш үлгісі; * Енді мүмкін болды сатып яхту, ол сыяды қамтиды 1-ден 2 тікұшақ алаңдарын, сондай-ақ бірнеше су, скутерлердің және су көлігі. Өкінішке орай, boat рөлін орындайды, тұрғын үй, бірақ оны жіберуге бойынша көркем орындарына Лос-Сантос және округ Блейн. На яхте жүйесі бар ШҚЖ, ол қорғауға желтоқсандағы жағымсыз ойыншылар; * Ойынға құруға өзінің қылмыстық ұйымға сіз боссом, сондай-ақ сіз жалдауға, басқа ойыншылардың олар орындауға сіздің тапсырма және қорғау. Осы сәтте, (4 қазан күні 2016 жылғы) ойын қазір жаңарту "Байкерлер".<div class="references-small" style=""> <references /> </div> [[Санат:Grand Theft Auto]] [[Санат:Алфавит бойынша компьютерлік ойындар]] hfxcqc56t95ol415e252gktog2a9acg 0 569339 3579178 3216352 2026-04-09T04:39:19Z ~2026-21881-92 179642 3579178 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == «Жастар» саябағы == «Жастар» этно-саябағы Шығыс Қазақстан архитектуралық–этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығының құрамына кіреді. Революцияға дейінгі кезеңде "Жастар" саябағының территориясы Өскемен қаласының орталығында болып, онда қала базары, Покров соборы және Халық үйі орналасты. Покров соборы көпес Н.М. Михайловтың және басқа да қайырымдылық жасаушылардың қаражаты есебінен 1888 жылы тұрғызылған. Ол тастан жасалған, бес бұрышты, әулие-ана Покров, Иоанна Шоқынушы (оң жағында), Әулие Николай (сол жағында) шектерімен үш күмбезді етіп тұрғызылған. Халық үйі 1902 жылы қала тұрғындарының демеушілігінің, сонымен бірге қалаға жер аударушылардың демеушілігінің арқасында салынған. Бұл алғашқы қалалық мәдени-ағарту мекемесінде кітапхана және мұражай бөлмесі, ал 1902 жылдан бастап театр орналасты. Халық үйі мен Покров соборы арасында Өскемен қазынашылығының ғимараты орналасты. Қазір ол Жамбыл атындағы облыстық драмалық театрының костьюмдер бөлмесі. 1934 жылы Өскеменге С.М.Киров келгенде қала басшыларына аудандық атқару комитетіне (қазіргі қалалық архитектура ғимараты) тура қарама-қарсы жерде базардың орналасқандығынына назар аударуды, оның орнына саябақ салуды ұсынды. 1935 жылдың тамызында саябақтың негізі қаланды. 1935 жылы күзде 4 806 ағаш пен бұталар отырғызылды. 1938 жылы 18 шілдеде саябақтың ортасында С.М. Кировқа арналған ескерткіш қойылды. 2001 жылы мұражайға берілген қалалық саябақта қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізіле бастады. Алтай ботаникалық бағының қызметкерлерінің қатысуымен кәрі және ауру ағаштар орынына біртіндеп жаңа өскіндер отырығызыла бастады. Көбіне облыстық флораға сәйкес келетін ағаштар (самырсын, қарағай, балқарағай, қайың, шетен және т.б.) және қала жағдайында жақсы дамып, өсе алатын және шаң мен газға төзімді болатын ағаштар таңдалып алынды. 2002 жылы Ертістің сол жақ жағалауындағы сәулет-этнографиялық кешен Киров атындағы қалалық саябаққа (Тоқтаров көшесі) ауыстырылды. Киров саябағына ХІХ ғасырдың соңы - ХХ ғасырдың басындағы сәулет ескерткіштері көшіріліп әкелінді. Нәтижесінде ашық аспан астындағы сәулет-этнографиялық қойылым табиғи кешені салынды, онда дәстүрлі шаруашылық құрылыстары бар халықтық өнер ескерткіштері көрсетілген. <ref>http://conf.rating.kz/kk/page/10147 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415045410/http://conf.rating.kz/kk/page/10147 |date=2017-04-15 }}</ref> sw3png3owcio5n8i52s2lwmsgcvqyey 0 571467 3579542 3551924 2026-04-09T09:39:14Z 19642206g 179570 Стильдік, емле қателеріне түзету жасалды. 3579542 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Үмбетов Байжиен''' (1859ж. Ырғыз уезі. №23 а. – 1932ж.) – 1916 жылғы Ырғыздағы көтеріліс басшыларының бірі. Ауыл молдасынан сауат ашып, Троицк, Қостанайда қазақ балаларына арнап ашылған мектепте оқыған. 1890 жылдардан бастап ұзақ жылдар бойы Ырғыз, Қармақшы уездерінің биі болып қызмет етті. 1916 жылғы Ырғыз көтерілісінің басшысы А.Қанаевпен бірге көтеріліс ұйымдастырып, ел арасында қырғын салып, халықты аяусыз жазалап жүрген қандықол ақтардың бір топ офицерінің көзін жойды. 1930 жылы орта шаруаның малын тәркілеп, діни адамдарды қуғындағаны үшін Кеңес үкіметіне қарсы Ырғыз көтерілісіне, кейін Қарақұм көтерілісіне қатысқан. Қарақұм көтерілісшілерімен Кеңес үкіметі жағынан Әліби Жанкелдин бастаған бір топ зиялылар келіп, бітім жасасты. Алайда, елге оралғаннан кейін Байжиен Үмбетовты де түрмеге алып,тұтқындады. 1932 жылы түрмеде қайтыс болды. Кезінде Б.Үмбетов жайлы республикалық, облыстық газеттерде А.Досшанова, М.Мырзалы, О.Жолдыбаев, М.Қабақбаев бірнеше мақалалар жариялады. 1991 жылы шыққан Г.Сәтпаевтың «Торғай түлектері» атты кітабында Байжиен еңбектері туралы айтылған. КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының 16.01.1989 жылғы қаулысы және Қазақ КСР Прокуратурасының 28.12.1990 жылғы қорытындысымен ақталды. <ref>"Ырғыз" энциклопедиясы. Алматы, 2010. - 440 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8480v19jucapvt0gq7n678kyertf315 0 575718 3578999 3574241 2026-04-08T14:33:55Z Zhanar Orazaliyeva 179563 3578999 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Achnatherum parishii.jpg|нобай|Ақ ший]] '''Ақ ши'''(L. splendens (Trin.) Kunth.) — [[астық]],не қоңырбас [[тұқымдас]]ына жатады.[[Қазақстан]]ның барлық аймағында өседі.Ақ ши құмдауыт шөлеуіт жерлерді және далалы белдеулерді,туысы көп жылдық[[Шөптесін тектес өсімдіктер|шөптесін]] [[Өсімдіктер|өсімдік]].Ұзын келген таспа тәрізді қатқыл жапырақтарының шеттері ішке қарай қайырылып өседі.Оның биіктігі 80-250 см, тік өсетін сабағы көп, жылтыр, берік, түсі көгілдір, беті тегіс.Кейде ақ шидің биіктігі 3 метрге дейін жетеді.[[Қазақтар]] шиді тұрмыста мол пайдаланған.Жапырақтары ұзын, жіңішке (ені 3–5 мм),өте қатты. Масағы дара гүлді,қос жынысты, [[гүлшоғыр]]ы жайқала өскен сыпыртқы.Шеңгел тұқымы арқылы өсіп- өнеді. [[Мамыр]]-[[Шілде]] айларында гүлдеп,дәні піседі. == Шидің қолданысы == Ақ шеңгелдің [[кәсіп]]тік мәні бар.Одан [[киіз үй]] керегесін қаптайтын, күнделікті тұрмысқа қажетті шилер тоқылады; сондай-ақ гүл-шоғырынан сыпыртқы жасалады.Шеңгелдің құрамында 9,6–14,3% [[Протеиндер|протеин]],22–42% [[жасұнық]],1,7–3,1% [[май]] және 38–51% [[азот]]сыз[[Қалдықтар|қалдық]] заттар болады.Шиді тұрмысқа да мол пайдаланған.Шиден алашалар мен төсеніштер,[[Құрт (тағам)|құрт]]-сүзбе жаятын өре, тағы басқалар жасаған. Қысқы кезде шилі өңір жақсы [[Мал шаруашылығы|мал]] жайылымы болған.Қажет кезінде отқа жағуға да пайдаланған.Бұрын қалың ши өскен қопалар арқылы [[тұщы су]] көздерін анықтаған. == Әдебиет == * Шығыс Қазақстан. Безендірілген атлас. Шығыс - Қазақстан облысы 2012, 244 бет. (91 бет).  n1t4w82j8bjwy3wz2w21nt7tbvwlz0h 3579006 3578999 2026-04-08T14:42:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] ([[User talk:Zhanar Orazaliyeva|т]]) өңдемелерінен [[User:Ақжарқын Шыңғысбаева|Ақжарқын Шыңғысбаева]] соңғы нұсқасына қайтарды 3574241 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Achnatherum parishii.jpg|нобай|Ақ ший]] '''Ақ ши''' (L. splendens (Trin.) Kunth.) — [[астық]], не қоңырбас [[тұқымдас]]ына жатады. [[Қазақстан]]ның барлық аймағында өседі. Ақ ши құмдауыт шөлеуіт жерлерді және далалы белдеулерді, туысы көп жылдық [[Шөптесін тектес өсімдіктер|шөптесін]] [[Өсімдіктер|өсімдік]]. Ұзын келген таспа тәрізді қатқыл жапырақтарының шеттері ішке қарай қайырылып өседі. Оның биіктігі 80-250 см, тік өсетін сабағы көп, жылтыр, берік, түсі көгілдір, беті тегіс. Кейде ақ шидің биіктігі 3 метрге дейін жетеді. [[Қазақтар]] шиді тұрмыста мол пайдаланған. Жапырақтары ұзын, жіңішке (ені 3–5 мм), өте қатты. Масағы дара гүлді, қос жынысты, [[гүлшоғыр]]ы жайқала өскен сыпыртқы. Шеңгел тұқымы арқылы өсіп- өнеді. [[Мамыр]]-[[Шілде]] айларында гүлдеп, дәні піседі. == Шидің қолданысы == Ақ шеңгелдің [[кәсіп]]тік мәні бар. Одан [[киіз үй]] керегесін қаптайтын, күнделікті тұрмысқа қажетті шилер тоқылады; сондай-ақ гүл-шоғырынан сыпыртқы жасалады. Шеңгелдің құрамында 9,6–14,3% [[Протеиндер|протеин]], 22–42% [[жасұнық]], 1,7–3,1% [[май]] және 38–51% [[азот]]сыз [[Қалдықтар|қалдық]] заттар болады. Шиді тұрмысқа да мол пайдаланған. Шиден алашалар мен төсеніштер, [[Құрт (тағам)|құрт]]-сүзбе жаятын өре, тағы басқалар жасаған. Қысқы кезде шилі өңір жақсы [[Мал шаруашылығы|мал]] жайылымы болған. Қажет кезінде отқа жағуға да пайдаланған. Бұрын қалың ши өскен қопалар арқылы [[тұщы су]] көздерін анықтаған. == Әдебиет == * Шығыс Қазақстан. Безендірілген атлас. Шығыс - Қазақстан облысы 2012, 244 бет. (91 бет).  7vhyav6ykkdex69ol2t05kt2o04fi6y 0 578845 3579694 3261123 2026-04-09T11:31:19Z Gaukhar1980 179552 3579694 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Пьер Морад Омидьяр''' (1967 жылы 21 маусымда дүниеге келген) – Францияда дүниеге келген иран-американдық кәсіпкер және филантроп. Ол eBay атты аукциондық вебсайтының негізін қалушысы және оның 1998-2015 жылдар арасындағы төрағасы. 1998 жылы eBay көпшілікке бастапқы ұсынуға шыққанда, ол 31 жаста миллиардер болған. Омидьяр және оның әйелі Памела әйгілі филантроптар болып, 2004 жылы коммерциялық емес ұйымдарды ғана емес, коммерциялық және қоғамдық саясаттармен айналысатын ұйымдарды да қолдау ретінде Omidyar Network атты инвестициялық жүйесін ашқан. 2010 жылынан бастап Омидьяр - тергеу хабарларына және қоғамдық оқиғаларға байланысты Honolulu Civil Beat атты онлайн жаңалық сервисінің басшысы. 2013 жылы ол Гленн Гринуолд, Лора Пойтрас және Джереми Скэхиллден басында тұратын First Look атты журналистік венчурлік фирмасын ашамын мен қаржыландырамын деп жариялаған. == Биография == === Ерте өмірі === Омидьяр иммигрант ирандық отбасында Парижде дүниеге келген, оның ата-анасының Францияға көшкеннің себебі университетте білім алу болған. Омидьяр ирандық ата-анасынан Парвиз деген ат берілген. Анасы Элахе Мир-Джалали Омидьяр – Сорбон университетіндегі лингвистика саласының доктор дәрежесінің жүлдегері. Ал Балтимордағы Джон Хопкинс университетінде уролог ретінде жұмыс істеген әкесінің аты халыққа анық емес. Әкесінің жұмысы АҚШ-та болғандықтан, отбасы Омидьяр кішкентай болғанда – 6 жаста - АҚШ-қа оралған. Омидьяр өз компьютерлерге алғашқы қызығушылығын Вирджинияның Маклин қаласындағы Потомак мектебінде тоғызыншы сынып оқушысы болғанда танытқан. 1984 жылы ол Мэрилэндтың Потомак қаласында Сэнт-Эндрюс атындағы епископтік мектебін бітірген. 1988 жылы Омидьяр Массачусетстің Медворд/Соммервильде орналасқан Тафтс Университетінде информатика саласының бакалавр дәрежесін алған. Жақын арада Омидьяр Apple-дың Claris атты компьютерлік бөлімшесіне қызметке орналасып, MacDraw-ды MacDraw II-ге жаңартқан тобында жұмыс істеген. 1991 жылы Ink Development-ті ашқан. Ink Development дегеніміз – қаламға негізделген компьютерлік стартап; бірнеше жылдан соң сол стартап eShop атты электрондық коммерция компаниясы ретінде таныс бола бастаған. === eBay және кейінгі мансабы === 1995 жылы 28 жастағы Омидьяр тауарларды мен көрсетілетін қызметтерді сатып алу-сату үшін тікелей адам-адамға онлайн-аукционды қалыптастыру туралы ойланып, біртума компьютерлік кодын жазған. Өз жеке веб-парақшасында қарапайым прототипті құрып, ол 1995 жылы 4 қыркүйекте Auction Web атты онлайн-қызметін жүргізген; ақырында сол eBay аукциондық сайты ретінде көпшілікке әйгілі болады. 2003 жылы мамыр айында Томас Уолстон eBay-ды авторлық құқықтарды бұзғаны үшін сотқа барып, сол істі жеңген. Нақтырақ айтқанда, eBay Уолстонмен 1990 жылдарда жасаған қазіргі eBay-дың “Buy It Now” атты атқарымы үшін онлайн аукциондық софтвэйрды қолданатын. Сонымен қатар Омидьяр eBay-ды өз бұрыңғы Эбола ауруынан ақпаратқа арналған хостында сақтайтын болған. Вебсайтта тұңғыш рет сатылған тауар – лазер таяқшасы. Омидьяр сол лазер таяқшасы сынған болғаны туралы біліп, сатып алушы оған сынған лазер таяқшаларын арнайы коллекциялаймын деп Омидьярды таңғалдырған. Соған ұқсас оқиғалар жиі келетін. Бизнес “жарылып аталды”: тұтынушылар тауарларды мен көрсетілетін қызметтерді көбірек тіркей бастаған. Омидьяр бөлек кәсіпорынды құру туралы ойланып, әр сатылымнан жиналған кішкентай жарналар арқылы вебсайтты кеңейткен. Тез арада вебсайттан кіріс оның General Magic-тегі жалақысын асып түскен және 9 айдан соң Омидьяр өз көңілін толығымен жаңа кәсіпорнына бөлуге ұйғарған. Омидьяр 1995 жылы ұшақтарға билеттерді онлайн сатып алу жайында лицензиялық шартқа қол қойғаннан бұрын оның вебсайты 250 мың аукцион ұйымдастырған. Ал 1997 жылының бірінші айында ғана вебсайт 2 миллион аукцион ұйымдастырған. Сол жылдың ортасына дейін Auction Web күн сайын шамамен 800 мың аукцион ұйымдастыратын болған. 1997 жылы Омидьяр компанияның атауын Auction Web-тен eBay-ге өзгеріп, көрсетілетін қызметтерін агрессивті түрде жарналамай бастаған. «eBay» атауы Омидьяр үшін екінші басым нұсқа болған. Ал оның бірінші басым нұсқасы Echo Bay Mines атты канадалық тау-кен компаниясында да болған. «Echo Bay» атауы Невададағы Мид көлінің жанында орналасқан демалыс аймағында болып, сол атау күшті естіледі деп Омидьяр идеяға қызыққан. Echobay.com бос емес болғанын білген кезде ол «сho» бөлігін тастап, нәтижесінде ebay.com дүниеге келген. Джеффри Сколл 1996 жылы компанияға қосылды. 1998 жылы наурыз айында Мег Уитмэн президент және бас атқарушы директор ретінде келіп, 2008 жылы қаңтар айында зейнетке шыққанын жариялағанға дейін сол жерде жұмыс істеген. 1998 жылы қыркүйек айында eBay табысты көпшілікке ұсынуды жүргізіп, Омидьяр мен Сколл миллиардерлер ретінде оянды. 2008 жылы шілде айы бойынша Омидьярдың eBay акциялары шамамен 4.45 миллиард доллар тұратын болған. Сондай-ақ Омидьяр - Калифорниядағы Лагуна жағажайының Montage атты шипажай және спасының инвесторы. Ол Berggruen Institute-тің 21-ші ғасыр кеңесінде де есептеледі. 2002 жылы eBay PayPal атты төлем жүейсін 1.5 миллиард долларға сатып алған. Сол заманнан бастап Омидьяр - PayPal директоры. 2010 жылы Гавайидегі тергеу хабарларына және қоғамдық оқиғаларға байланысты Honolulu Civil Beat атты онлайн жаңалық сервисін ашқан. Осы вебсайт Гавайидің ең жақсы жаңалық сайты үш рет қатар атанған болатын. 2013 жылы 4 қыркүйекте Honolulu Civil Beat The Huffington Post-пен ынтымақтастықты бастап, HuffPost Hawaii атты веб-блогтың ең жаңа жергілікті қосымшасын жүргізген. 2013 жылы Эдвард Сноуденнің оқиғасы оны рухтандырып, Омидьяр First Look атты журналистік венчурлік фирмасының құрылғанын жариялаған. 2014 жылы 10 ақпанда the Intercept арқылы оны ашып, Омидьяр Гленн Гринуолд, Лора Пойтрас, Джереми Скэхилл, Дэн Фромкин, Джон Темпл және Джей Розенді жұмысқа шақырған. 2016 жылы наурыз айында Омидьяр Omidyar Technology Ventures атты венчурлік капитал фирмасын жүргізген. 2017 жылы ақпан айында Омидьяр 26 мың Кения азаматына 12 жыл бойы күн сайынғы кепілдікті табыс беремін деп уәде берген. === Фильмдерді жарыққа шығаруы === Омидьяр мынадай фильмдер үшін атқарушы продюсер тобында болған: * Merchants of Doubt (2014) * Spotlight («Назарда») (2015) == Omidyar Network == Omidyar Network – адамдарға өз өмірлерін дүниежүзілік нарық күштері арқылы жақсарту үшін мүмкіндіктерді беретін филантроптық инвестициялық фирма. Ол 2004 жылы Омидьярмен және оның әйелі Пэммен ашылған. Осы ұйым экономикалық, қоғамдық пен саяси өзгерістерді катализдеу мақсатымен айналысатын инновациялық ұйымдарды инвестициялайды. Қазіргі таңда Omidyar Network коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдарға 991 миллион доллардан астам берген. Сол ұйымдар экономикалық жоғарылаумен және көптеген инвестициялық аяларда жеке қатысым көтерумен айналысады. Инвестициялық аяларға өзіндік меншік құқы, басқару мен азаматтарды қызықтыру, білім беру, адамдарды қаржы жүйесіне ертіп кіру және тұтынушыларды мобильді интернетпен танысу жатады. 2010 жылы ол және оның әйелі Ричард Брэнсонмен, Nduna Foundation-мен (Эми Роббинспен ашылған) Enterprise Zimbabwe-ді құрған. == Жеке басының тірлігі == Омидьяр және оның әйелі Неваданың Хендерсон қаласында тұрады. Оларда үш бала бар. Forbes бойынша 2013 жылы қыркүйек айында Омидьяр 8.5 миллиард долларға ие болып, дүниежүзінде 123-ші ең бай адам болып саналады. Ол eBay фирмасының 7 пайызына ие. Қазіргі кезде Омидьяр Мексикодағы Кабо Сан Лукаста жылжымайтын мүлік саласын дамытып тұр. == Марапаттары мен құрметі == * Құрметті ғылым докторы, Тафтс Университеті (2011) * 1999 жылы Ernst and Young ең жақсы кәсіпкер премиясының ұлттық жеңімпазы == Дереккөздер == # https://en.wikipedia.org/wiki/Pierre_Omidyar#cite_note-3 # https://www.forbes.com/profile/pierre-omidyar/ inv5wcclzfz2szx9rk7jg5pkf60v5ei 0 578937 3579680 3317011 2026-04-09T11:27:08Z Gaukhar1980 179552 3579680 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дани́ла Вале́рьевич Козло́вский''' (3 мамырда 1985 жылы, Мәскеу, КСРО) — театр мен киноның Ресей актеры. «Ника» (2016) мен «Золотой орёл» (2013) сыйлықтың иегері. == Биография == Ол 1985 жылдың 3 мамырында Мәскеуде дүниеге келген. Отбасында өзінен басқа екі ағасы бар, олар: үлкен ағасы Егор мен кішісі Иван.Оның әкесі Валерий Иванович Козловский (1946 ж.т.),— РФ-ның мәдениетінің лайықты жұмыскері, философия ғылымдарының докторы, МГИК-ның профессоры болған. Сонымен қатар осы университетте жарнама құру кафедрасында қатысқан. Анасы — Надежда Звенигородская, актрисаға оқыған. Данил кішкентай кезіінде ата-анасы ажырасып кеткен. Данил балалық шағында балет мектебінде көп оқымады. 6 жыл бойы Крондштаттық теңіз кадет корпусында оқыған және 2002 жылы аяқтаған. Әртіс 1998 жылдан бастап киноларда түскен. Оның алғашқы рөлі - «Простые истины» сериалында бұзақы болған Екінші курстан бастап әртіс киноға жиі түсе бастады. 2006 жылы Данила Козловский Ресейдің кинокритик пен кинопресстің Лауреат атағын «Белый слон» рөліне «Garpastum» фильміне алған. == Жеке өмірі == 2008 жылдың күзінде актер Уршула Магдалена Малкаға үйленді. 2011 жылда актер ажырасты. 2013 жылдың ақпанның басында «жеті кун» журналы Козловскийдің Юлия Снигирьдің романын жария етті Жозе Дайан режиссердің «Распутин» тарихи драмасында онымен бірге түскен. 2015 жылы Данилдың әртіс әрі модель Ольга Зуевамен қарым-қатынасы жария болды. == Фильмографиясы == Жылы Аты Рөлі 1999 Простые истины алтыншы сыныптың оқушысы Денис Селивёрстов 2003 Улицы разбитых фонарей Менты-5 солдат-дезертир Попов 2003 Я всё решу сама: Танцующая на волнах Валера 2004 Сисси — мятежная императрица юный Франц Иосиф 2004 На Верхней Масловке Модильяни 2005 Гарпастум Николай 2006 Алька Лёня Астахов 2006 Преступление и погода Виктор 2007 Завещание Ленина Сергей, брат Шаламова 2008 Мы из будущего Сергей Филатов (Борман) 2009 А. Д. Даниил Агеев 2009 Весельчаки Люся (Люся Мохнатая), Дима, травести 2009 Гамлет. XXI век Лаэрт 2010 Покушение Евгений Костин 2010 Москва, я люблю тебя такси жүргізуші 2010 Одиночка Андрей Громов 2011 Гольфстрим под айсбергом Ари Брыльский 2011 Мишень Митя 2011 Пять невест Алексей Каверин 2011 Распутин Дмитрий Павлович 2011 Шхера-18 Андрей Егоров 2012 Духless Макс Андреев 2012 Шпион Егор Дорин 2013 Всё началось в Харбине Борис Эйбоженко 2013 Легенда № 17 Валерий Харламов 2013 Привычка расставаться Вадим 2014 Академия вампиров Дмитрий Беликов 2014 Дубровский Владимир Дубровский 2015 Духless 2 Макс Андреев 2016 Викинг Владимир Святославич 2016 Пятница Михаил Бондарь 2016 Статус: Свободен Никита 2016 Хардкор Акан 2016 Экипаж Алексей Гущин 2017 Декоратор Эраст Фандорин 2017 Довлатов Акула 2017 Матильда Воронцов 2017 На районе Киса 2018 Тренер Юрий Столешников == Сілтеме == [http://www.imdb.com/name/nm1572716/ Данила Козловский] [http://www.sobaka.ru/oldmagazine/glavnoe/15722 Лидия Маслова. Данила Козловский] lp95g5tgcrgctgpd846i2xcfpdj04g4 0 578962 3579685 3570699 2026-04-09T11:28:44Z Gaukhar1980 179552 /* Боярская,Елизавета Михайловна */ 3579685 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Елизавета Боярская 2017 1.jpg|thumb|Елизавета Боярская (2017)]] == Боярская,Елизавета Михайловна == '''Елизаве́та Миха́йловна Боя́рская''' (1985 жылы, 20 желтоқсанда Ленинград КСРО - да дүниеге келген) — Ресей театр мен киноның актрисасы. Михаил Боярский мен Лариса Луппианның қызы, Сергей Боярскийның апасы. == Биография == Елизавета Боярская Ленинградте 20 желтоқсанда 1985 жылы халықаралық Ресей әртістердің Михаил Боярский мен Лариса Луппиан арасында туды. Кішкентай кезінде ешқандай актер шеберлігін көрсеткен жоқ. 13 жасында өзі биге (классика мен джазға) араластырды. Жеткіншек жасында модель мектебін бітірді. Ол екінші Александр атындағы Санкт-Петербург гимназиясында оқыды, бірақ соңғы бірнеше жыл ол репетитормен оқыды.Осы арқылы Елизавета екі шетел тілімен кернеді — ағылшын мен неміс. Бітіруші жылы ол «пиар» бөліміне Санкт-Петербург мемлекеттік университеттің журналистика факультетіне түсті. Кейбір уақыт дайндық курсына барып жүрді,себебі осы мамандыққа қызығушылық бітті. Ленсовет атындағы театрдың спектакльларына жәнеде "Моховой" оқу театрына барғаннан кейін Елизавет таетр институтына түсуге шешті. Елизавета Санкт-Петербург мемлекеттік академиясын театр өнеріне түсуге бірнеше ай дайындалды. Кейін Лев Абрамович Додин курсына түсті жәнеде президенттік шәкіртақысын жеңді. Ол 2007 жылы осы вузды бітірді. 2006 жылдан бастап ол Санкт-Петербургтегі кіші драма театрының әртісі болды. Елизавета 2006 жылдың 9 наурызында алғашқы рет сахнаға шықты жәнеде «Король Лир» спектакльде Гонерилья рөлін ойнады. 2001 жылы ол «Агент национальной безопасности 3» көпсериалдық фильмінде 2001 жылы түсті, ал 2006 жылы «Бункер» батыс киносында 2004 жылы түсті. == Театрдегі рөлдері == 2006 — «Король Лир» по пьесе Уильяма Шекспира — Гонерилья 2006 — «Блажь» — Гурьевна 2007 — «Жизнь и судьба» по роману Василия Гроссмана — Женя 2008 — «Бесплодные усилия любви» по пьесе Уильяма Шекспира — Розалина 2009 — «Прекрасное воскресенье для разбитого сердца» — Доротея 2010 — «Три сестры» по пьесе Антона Чехова — Ирина 2012 — «Коварство и любовь» по трагедии Фридриха Шиллера — Луиза 2014 — «Вишнёвый сад» по пьесе Антона Чехова — Варя 2015 — «Братья и сёстры» по пьесе Фёдора Абрамова — Варвара Иняхина == Сілтемелер == * [http://newspaper.moe-online.ru/view/209850.html Боярская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027011036/http://newspaper.moe-online.ru/view/209850.html |date=2013-10-27 }} * [http://www.iskusstvo.tv/Theatre/Elizaveta_Boyarskaya.html Елизавета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002195416/http://www.iskusstvo.tv/Theatre/Elizaveta_Boyarskaya.html |date=2017-10-02 }} * [http://www.rollingstone.ru/error404/ рөл]{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Ресей актрисалары]] pgy396q40s6zorl6hy2iovqjt9nb808 0 579325 3579688 3287272 2026-04-09T11:29:28Z Gaukhar1980 179552 3579688 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Джин |Негізгі есімі = 진 |Сурет = Jin on the Billboard Music Awards red carpet, 1 May 2019.jpg |Туылғанда қойылған есімі = Ким Сокджин |Толық аты = 김 석진 |Туған күні = 4 желтоқсан 1992 жыл (29 жас) |Қан тобы = О |Туған жері = Оңтүстік Корея, Анян |Белсенді жылдары = 2013ж – қазіргі кез |Мемлекет = {{Флаг Южной Кореи}} |Мамандығы = [[Әнші]]|[[Биші]]|Лейблы=BigHit music (Hube entertainment)|Сайты=https://instagram.com/jin?utm_medium=copy_link}} '''Ким СокДжин''' (1992 жылдың 4 желтоқсаны күні дүниеге келген, '''Джин''' есімімен көбірек танымал) — Оңтүстік Кореялық әнші. Bangtan Boys ([[BTS]]) бойз-бендінің әншісі болып табылады. == Өмірбаяны == Ким СокДжин '''Оңтүстік Кореяның''' ''Анян'' қаласында 1992 жылдың 4 желтоқсаны күні дүниеге келген. Оның отбасында ата-анасынан бөлек үлкен ағасы бар. Джин ''Konkuk University'' университетінің актерлік қабілет бойынша факультетінде студент болған, бірақ кейін ''Big Hit'' кастингінен өтіп, ''Big Hit Entertainment''-ке стажер ретінде барады. == Карьера == Алғаш рет "Big Hit" стафф-ы Джинді көшеде келе жатқан кезде байқап, компанияда болып жатқан кастингтен өтуді ұсынды: ол уақытта СокДжин актер ретінде оқып жүрген еді. 2013 жылдың 13 маусымында Джиннің '''Bangtan boys''' тобының әншісі ретіндегі дебюті ең алғаш рет '''«No More Dream»''' синглімен бірге шыққан болатын. Дәл сол жылы ''MelOn Music Awards'' және ''Golden Disk Awards''-та бойз-бенд '''«Жылдың ең үздік жаңа тобы»''' номинациясына ие болды. 11 қыркүйек күні олардың '''«O!RUL8,2?»''' атты ең алғашқы мини- альбомдары шыққан болатын. 2014 жылы олардың '''«Skool Luv Affair»''' атты екінші мини-альбомдары жарық көрді, олардың ең алғашқы '''«Wake Up»''' атты жапонша альбомдары жәнеде олардың ең алғашқы толық форматты '''«Dark & Wild»''' атты альбомдары да жарық көрді. Ал 2015 жылы '''«The Most Beautiful Moment in Life: Part 1»''' атты жинағы шықты, ал бірнеше айдан кейін сол жинақтың жалғасы шықты — '''«The Most Beautiful Moment in Life: Part 2»'''. 2016 жылы '''«The Most Beautiful Moment in Life: Young Forever»''' атты арнайы басылымы, '''«Youth»''' атты екінші жапонша мини-альбомы шықты және 10 қараша күні олардың екінші толық форматты '''«Wings»''' атты альбомы шықты . Джин бұл альбом құрамына өзінің '''«Awake»''' атты синглін қосты. == Дискография == === Мини-альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" !№ !Альбом !Альбом жайлы ақпарат |- |1 |O!RUL8,2? | * Шығарылған күні: 11.09.2013 {{hidden|Трек-парақша| # Intro : O! RUL8, 2? # N.O # We On # Skit : R U Happy Now? # If I Ruled The World # Coffee # BTS Cypher PT.1 # 진격의 방탄 (Attack On Bangtan) # 팔도강산 (Paldogangsan) # Outro : Luv In Skool }} |- | rowspan="2" |2 |Skool Luv Affair | * Шығарылған күні: 12.02.2014 {{hidden|Трек-парақша| # Intro : Skool Luv Affair # 상남자 (Boy In Luv) # Skit : Soulmate # 어디에서 왔는지 # 하루만 (Just One Day) # Tomorrow # BTS Cypher PT.2: Triptych # 등골브레이커 # Jump # Outro : Propose }} |- |Skool Luv Affair Special Addition | * Шығарылған күні: 14.05.2014 {{hidden|Трек-парақша| # Miss Right # 좋아요 (Slow Jam Remix) # Intro : Skool Luv Affair # 상남자 (Boy In Luv) # Skit : Soulmate # 어디에서 왔는지 # 하루만 (Just One Day) # Tomorrow # BTS Cypher PT.2: Triptych # 등골브레이커 # Jump # Outro : Propose }} |- |3 |花樣年華 pt.1 | * Шығарылған күні: 29.04.2015 {{hidden|Трек-парақша| # Intro : 화양연화 # I NEED U # 잡아줘 (Hold Me Tight) # SKIT : Expectation! # '''쩔어''' # 흥탄소년단 # Converse High # 이사 # Outro : Love is Not Over }} |- |4 |花樣年華 pt.2 | * Шығарылған күні: 30.11.2015 {{hidden|Трек-парақша| # INTRO : Never Mind # RUN # Butterfly # Whalien 52 # Ma City # 뱁새 # SKIT : One night in a strange city # 고엽 # OUTRO : House Of Cards }} |- |5 |花樣年華: Young Forever | * Шығарылған күні: 02.05.2016 Трек-парақша |} === Толық форматты альбомдары === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" !№ !Альбом !Альбом жайлы ақпарат |- | colspan="3" |Корейше |- |1 |DARK&WILD | * Шығарылған күні: 20.08.2014 {{hidden|Трек-парақша| # Intro : What am I to you # Danger # 호르몬전쟁 (War of Hormone) # 힙합성애자 # Let Me Know # Rain # BTS Cypher PT.3: KILLER (feat. Supreme Boi) # Interlude : 뭐해 # 핸드폰 좀 꺼줄래 # 이불킥 # 24/7＝Heaven # 여기 봐 # 2학년 # Outro : 그게 말이 돼? }} |- |2 |WINGS | * Шығарылған күні: 10.10.2016 {{hidden|Трек-парақша| # Intro : Boy Meets Evil # Blood Sweat & Tears # Begin (Jungkook solo) # Lie (Jimin solo) # Stigma (V solo) # First love (Suga solo) # MAMA (J-Hope solo) # Reflection (Rap Monster solo) # Awake (Jin solo) # Sypher pt. 4 # Am I Wrong # 21세기 소녀 (21 Century Girl) # Lost # 둘! 셋! # Interlude: Wings }} |- | colspan="3" |Жапонша |- |1 |WAKE UP | * Шығарылған күні: 24.12.2014 {{hidden|Трек-парақша| # INTRO. # THE STARS # JUMP -Japanese Ver.- # Danger -Japanese Ver.- # BOY IN LUV -Japanese Ver.- # JUST ONE DAY -Japanese Ver. Extended- # いいね! # いいね! Pt.2 ～あの場所で～ # NO MORE DREAM -Japanese Ver.- # 進撃の防弾 -Japanese Ver.- # N.O -Japanese Ver.- # WAKE UP # OUTRO. }} |} <ref>Википедия -свободная энциклопедия</ref> [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B8%D0%BC_%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%87%D0%B8%D0%BD&stable=1 Ким СокДжин] [https://btsdiary.com/facts/jin/ Facts about Jin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408115754/https://btsdiary.com/facts/jin/ |date=2017-04-08 }} hioh1lfvdap7jswg7pv5f1bfjtqql2d 0 580100 3579700 2910216 2026-04-09T11:35:17Z Gaukhar1980 179552 3579700 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сынған терезелер теориясы''' - жалпы заң бұзушылық деңгейіне әсер ететін фактор ретінде ұсақ құқық бұзушылықтың әсерін қарастыратын криминалогиялық теория. Алғаш 1982 ж американдық социологтар Джеймс Уилсон және Джордж Келлинг енгізген. Оның атауы теорияның қарапайым мысалынан шыққан: "Егер ғимараттың бір терезесі сынып, жөнделмесе, біраз уақыттан кейін ғимараттың бірде-бір бүтін терезесі де қалмайды". == '''Теория''' == Теория бойынша, тыйым салынған жерлерге қоқыс лақтыру, вандализм, маскүнемдік, метро турникеттерінен секіріп өту сияқты ұсақ құқық бұзушылыққа қоғам көз жұмса, бұл әрі қарай ірі және қауіпті заң бұзушылықтың жасалуына әкеледі. Қарапайым түрде мұның психологиялық механизмін "Өзгелер істей алса, мен неге істей алмаймын?" деген сөзбен суреттеуге болады. Адам жасалған қылмыстың жазаланбауын немесе орны толтырылмауын көрсе, ол тәртіпті елемей қояды. Бұл біртіндеп ауыр қылмыстың санының өсуіне әсер етеді. Керісінше, кез-келген тәртіптің сақталмауы қатаң қадағаланатын болса, ешкімнің оны бұзуға дәрмені бармайды. == '''Қолданудағы тәжірибе''' == Сынған терезелер теориясы бірінші рет Нью-Йоркте, одан кейін басқа АҚШ, Еуропа, Оңтүстік Африка, Индонезияның қалаларында қолданысқа енді. 1994ж. криминалды Нью-Йорк мэрі Рудольф Джулиани және полиция комиссары Уильям Браттон граффити, қайыршылық, төбелес, маскүнемдік сияқты кішігірім мәселелермен күресуге қыруар күш жұмсады. Бастапқыда халық мұны келеке етіп қарсы алса да, нәтижесінде қылмыс саны жылына 2200 ден 1000-ға дейін азайды. Осылайша, олар таза және қауіпсіз қалаға қолдары жетті және ірі заң бұзушылықпен күресуге көюірек мүмкіндіктер ашылды. '''Теріс жақтары''' Алайда, бұл теорияның теріс жақтары да бар. Құқықтары кеңейген тәртіп сақшыларырының әрекеті халыққа зиян келтіруі мүмкін. Адамдар тіпті кез-келген абайсыздғының кесірінен жазалана бастайды, кей мемлекеттерде ол үкіметтің расистік әрекет үшін айыпталуына әкеледі. Жеке кеңістігі жоқ кедейлер керісінше қылмыскерлерге айналады. Оған қоса, қаланың белгілі жерлері "жақсарғанда", ол жердегі тұрмыстың бағасы өседі, сондықтан қаланың "өркениетті" аймақтарында дәулетті адамдар жиналып, кедейлер шетке ығысады. = '''Дереккөздер''' = * https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD * https://en.wikipedia.org/wiki/Broken_windows_theory {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> 1dsds7r7uysdyqissu8vmsaa5r4nlhm 0 580225 3579697 3220329 2026-04-09T11:33:56Z Gaukhar1980 179552 3579697 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сұхбаттасу''' - жұмысқа қабылдау кезіндегі әлеуетті жұмыс берушімен немесе оның өкілімен кездесу. Сұхбаттасудың мақсаты – әлеуетті жұмыскерлермен танысу, жұмыс берушілер мен ізденушілердің бір-біріне деген қарым - қатынасты түсіну және де ынтымақтастық мәселдерін талқылау. Сұхбаттасу жұмыс беруші ізденушінің білімі, тәжірибесі, еңбек дағдысы туралы сұрақтар қояды. <ref name = "Dipboye et al">Dipboye, R. L., Macan, T., & Shahani-Denning, C. (2012). The selection interview from the interviewer and applicant perspectives: Can't have one without the other. In N. Schmitt (Ed.), The Oxford handbook of personnel assessment and selection (pp. 323-352). New York City: Oxford University.</ref> Сондай-ақ, жеке сұрақтар да болуы мүмкін: өтініш берушінің мақсаттары, өмірге деген ұмтылысы, болашақ жоспарлары. <br /> Ірі компанияларда жиі бірнеше сұхбат кезеңдері жүргізіледі: рекрутермен, қауіпсіздік қызметшілерімен, психологпен, бөлімнің бастығымен, жоғары басшыларымен. Жұмысқа қабылдау кезінде үміткерге жиі тестілеу немесе ұқсас сынаулар ұсынылады. Қолданылатын тесттердің ретінде психологиялық және кәсіби түрі болуы мүмкін. <ref>Wiesner, W. H., & Cronshaw, S. F. (1988). A meta-analytic investigation of the impact of interview format and degree of structure on the validity of the employment interview. Journal of Occupational Psychology, 61(4), 275-290.</ref> Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде жұмысқа қабылдағанда тестілеу әдісі бойынша ереже жоқ, бірақ тестілеуге тыйым салынбаған. Үміткер сынақтамадан бас тартуы мүмкін, алайда, осындай жағдайларда қызметке орналасудың мүмкіндіктері айтарлықтай төмендейді. Кейбір жағдайларда стресстік сұхбаттарр өткізіледі. ==== Сұхбаттың құрылымы ==== # Қарым-қатынасты белгілеу. Сұхбат алушының міндеті – өтініш берушіге босаңсуға мүмкіншілік беру және компания туралы жақсы әсер қалдыру. # Компания туралы қысқа мәлімет (5 – 20 мин). # Тікелей сұхбаттасу кезінде үміткер әр түрлі сұрақтарға жауап беріп, бірқатар жағдаяттық мәселелерді шешеді. # Үміткерге сұхбат жүргізушіге өзі қызықтыратын сұрақтарды қоюға мүмкіндік беріледі. # Компанияның бос орындарын талқылау (Өтініш беруші компанияға лайықты болмаса, осы кезең болмауы мүмкін). # Онан арғы өзара әрекеттестіктің алгоритмінің талқылау. ==== Сұхбаттың түрлері <ref name=":10">{{Cite journal|last=Macan|first=Therese|year=2009|title=The employment interview: A review of current studies and directions for future research|url=|journal=Human Resource Management Review|volume=19|pages=203–218|via=}}</ref> ==== # ''Жағдаяттық'' Жағдаяттық сұхбаттасу негізінде менеджмент, консалтингтік фирмалар және инвестициялық банктер жүргізеді. Cұхбаттасуда үміткерге сынайтын сұрақтар, жағдайлар, мәселелер беріліп, олардан шешімдер сұралады.<ref>{{Cite journal|last=Tsai, W., Chen, F., Chen, H., Tseng K.|first=|year=2016|title=When will interviewers be willing to use high-structured job interviews? The role of personality|url=|journal=International Journal of Selection and Assessment|volume=24|pages=92–105|via=}}</ref> Жағдаяттық сұрақтар көбінесе сұхбат алушының өз тәжірибесінен алған бизнес жағдайлармен немесе бизнес мәселелермен байланысты. Қазіргі кезде дизайн, сәулет, маркетинг, жарнама, қаржы және басқа секторларда жұмыс істейтін компаниялар осы жағдаяттық сұхбаттасуға ұқсас әдістер қолдана бастады. Заманауи технологиялар жағдаяттық және техникалық сұхбаттасулардың үдерісін бетпе-бет кездесуден скайп арқылы онлайн сөйлесуге ауыстырды.<ref>{{Cite journal|last=Highhouse|first=S.|year=2008|title=Stubborn reliance on intuition and subjectivity in employee selection|url=|journal=Industrial and Organizational Psychology|volume=1|pages=333–342|via=}}</ref> #<li value="2"> ''Панелі'' </li> Кәсіби және академиялық атақтарға арналған сұхбаттасудың түрі панелі сұхбаттасу деп аталады. Оны мүдделі тараптардың өкілдері өткізеді. Бұл пішімде бірнеше сұхбат жүргізудің түрлері бар: * Көрсету пішімі: Үміткерге жалпы тақырып беріледі. Осы тақырып бойынша ол презентация жасап, комиссияға таныстыруы тиіс. Көбінесе академиялық және саудаға қатысы бар сұхбаттасуларда іске асырылады. <ref name=":12">{{Cite journal|last=Huffcutt, A., Culbertson, S., Weyhrauch, W.|first=|year=2014|title=Moving forward indirectly: Reanalyzing the validity of employment interviews with indirect range restriction methodology|url=|journal=International Journal of Selection and Assessment|volume=22(3)|pages=297–309|via=}}</ref> * Рөлдік пішімі :Әр комиссияның мүшесінің міндеті – үміткерге өз рөлінің сипаттамасы бойынша сұрақтар қою. Мысалы, бірінші сұхбат алушы техникалық сұрақтар қояды, екінші менеджмент бойынша сұрауы мүмкін, келесі комиссияның мүшесі қызмет көрсету туралы сұрайды және т.б. <ref>{{cite web|url=http://www.staffing-and-recruiting-essentials.com/Panel-Interview.html |title=Panel Interview - The good, the bad and what do look out for! |publisher=Staffing-and-recruiting-essentials.com |date=2011-02-09 |accessdate=2012-01-10}}</ref> * «Скитшутинг» пішімі :Скитшутинг деген спорттың түрі, онда қатысушылар мылтықпенбиіктікке шығарылған нысаналарға дәл тигізуге тырысады. <ref name="Pulakos, E. D. 1995">Pulakos, E. D., & Schmitt, N. (1995). Experienced-based and situational interview questions: Studies of validity. Personnel Psychology, 48, 289–308.</ref> Скитшутинг сұхбаттасуда үміткердің стресстік жағдайларды төзу қабілетін тексеріп, тез бірінен соң бірі әр турлі сұрақтар қойылады. <br /> Панелі әдістің артықшылығы: жалпы сұхбаттасумен салысыстырғанда көп уақытты үнемдейді, сұхбат өтуші жинақы және фокусталанады, комиссияның мүшелері жалпы әңгімелесуге аз уақыт бөледі, бос орынға үміткерлерді оңай салыстырады, өйткені сұхбат алушылар әр үміткерге бірдей сұрақтар қояды. #<li value="3"> ''Топтық'' </li> Топтық сұхбаттасуға бірнеше үміткерлер бір уақытта қатысады. Осы сұхбаттың түрі топқа іріктеу, алға бастыру немесе топта жұмыс істеу дағдыларын бағалау үшін ұйымдастырылады. Сұхбат жүргізушілер өтініш берушінің стрессті басқару дағдыларын тексеру үшін де топтық сұхбат пайдаланады. Сонымен бірге, осындай сұхбаттасуларда үміткердің табандылығы тексеріледі, өйткені бұл жағдайда ол осы қызметіне талаптанатын басқа үміткерлермен бірге бағаланады. Топтық сұхбаттасулар жеке-жеке немесе панелі сұхбаттасулардан қымбат болуы мүмкін, әсіресе, көптеген үміткерлер қысқа уақытта сұхбат алу қажет болған кезде. <ref name="Bye, H. H. 2016">Bye, H. H., & Sandal, G. M. (2016). Applicant Personality and Procedural Justice Perceptions of Group Selection Interviews. Journal of Business and Psychology, 31(4), 569-582.</ref> Осы құндылығының арқасында, топтық сұхбаттасу әдісі жиі қолданылады. Топтық сұхбаттасудың артықшылықтарына қарамастан, кейбір мәселелер де бар. Сұхбат беруші бірнеше үміткерлерді жарыса бағалауы тиіс. Тіпті тек бір адаммен жеке әңгімелесуде сұхбат жүргізуші көп нәрселермен айналысады: үміткер не айтқанын, өзін қалай ұстағанын бақылау, сұрақтардың жауаптарын бағалау, жазбаларды алу, және т.б. <ref>Latorella, K. (1997). Investigating interruptions: Implication for flightdeck performance. Dissertation Abstracts International, 58 (01), 0365B.</ref> Сондықтан, бір уақытта бірнеше үміткерлермен сұхбаттасу бірінші кезекте сұхбат берушіге өте қиын болады. Осындай жағдайларда сұхбат алушыға қоятын сұрақтарға және жалпы сұхбаттасудың тиімділігіне жаман әсер етуі мүмкін. <ref name="Tran, T. 2006">Tran, T., & Blackman, M. C. (2006). The dynamics and validity of the group selection interview. The Journal of social psychology, 146(2), 183-201.</ref> #<li value="4"> ''Күйзелісті'' </li> Күйзелісті сұхбаттасулар әлі күнге көп жайылған. Олардың бірнеше түрлері бар. Бірінші түрі бойынша жұмыс беруші біраз сұхбат жүргізушілерді шақырады. Олардың міндеті әр түрлі сұрақтарды қойғанда үміткерді қорқыту және теңгерімнен шығару. Сондай сұхбаттасу кезінде үміткер жайлы зонадан шығады және шын мінезін көрсетеді. <ref>{{Cite journal|last=Kausel, E., Culbertson, S., Weyhrauch, W.|first=|year=2016|title=Moving forward indirectly: Reanalyzing the validity of employment interviews with indirect range restriction methodology|url=|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=137|pages=27–44|via=}}</ref> Осы сұхбаттың негізгі мақсаты – сұхбат алушының сабырлығын тексеру. Шамадан тыс жұмыс істеу, бір уақытта бірнеше жобаларды жүргізу, өндірістік жанжалды бітіру туралы сұрақтар әдеттегі болып табылады. <br /> Күйзелісті сұхбаттасудың басқа түрінде тек бір сұхбат беруші болуы мүмкін. Ол өзін дұшпандық және мүдделі емес мәнерде ұстайды. Мысалы, сұхбат жүргізуші көзге қарамауы, көзін ақшиту, үміткердің жауабынан кейін күрсіну, оның сөзін бұзуы, зерігіп есінеуі мүмкін. <ref>{{cite web|url=http://www.money-zine.com/Definitions/Career-Dictionary/Stress-Interview/ |title=Stress Interview |publisher=Money-zine.com |accessdate=2012-01-10}}</ref> Кейде сұхбат беруші сұхбаттасу уақытында телефон арқылы сөйлесе бастайды. Сондай іс-әрекеттердің себебі – үміткердің психологиялық қысымға төзімділігін тексеру және эмоциялық жауаптарға шақыру. <br /> *Күйзелісті сұхбаттасу сұрақтарының мысалдары: **Егер сіз әріптесіңіздің өтірік айтқанын көрсеңіз, не істейсіз? **Қатал мәнерде: «Осы сұхбаттасу қалай өтіп жатыр деп ойлайсыз?» **(Ауыр күрсіну) «Егер бұл сіздің ең жақсы жауабыңыз... » (Басын шайқау) «Жарайды... келесі сұрақ» **Оғаш сұрақ: «Хоккей таяғының әрлендірмесі туралы не айтасыз?» **(Күмәндана қарау) «Мен осы сөздеріңізге онша қатты сенбеймін. Ал мүмкін сіз жарыла сөйлей бастайсыз ба?» <br /> Кейбір жағдайда үміткерге презентация жасауға ұсынылады. Күйзеліс әдіс бойынша осы тапсырмаға 20 минут беріледі, бірақ қабылдау комиссия уақытынан бұрын келіп, міндетті түрде презентацияны бастап кетуді өтінеді. #<li value="5"> ''Техникалық'' </li> Осы сұхбаттасудың түрі мәселе шешуге және жасампаздыққа назар аударады. Сұрақтар үміткерлердің логикалық есептер және жұмыста кездесетін мәселелерді креативті шешу дағдыларын тексереді. Әдетте, техникалық сұхбаттасу үміткермен жеке кездесу алдында скайп арқылы тікелей желінде өтеді. ====Әдетте қойылатын сұрақтардың түрлері==== *Кейбір сұрақтар жұмыс берушінің қажеттіліктерімен және оның күткендерімен байланысты.<ref>Conway, J. M., & Peneno, G. M. (1999). Comparing structured interview question types: Construct validity and applicant reactions. Journal of Business and Psychology, 13(4), 485-506.</ref> **Бұл үміткердің жұмыс алу үшін маған қажет дағдылары бар ма? **Ол менің бөліміме үйлеседі ме? **Мен осы адамды басқара аламын ба? **Бұл адам адалдықты, еңбекқорлықты және жылы шырайды көрсетеді ме? **Бұл адамды не ынталандырады? **Маған осы адам ұнайды ма? **Ол өз тапсырмаларын аяқтайды ма? **Неге бұл үміткер менің компаниямда жұмыс істегісі келеді? **Осы адам компанияның қағидаларына сәйкес келеді ме? * Тағы да үміткердің еңбек уәждемесін, мінезін, және дағдыларын бағалайтын сұрақтар бар. <ref>Wright, C. W., Sablynski, C. J., Manson, T. M., & Oshiro, S. (2012). Why Are Manhole Covers Round? A Laboratory Study of Reactions to Puzzle Interviews. Journal of Applied Social Psychology, 42(11), 2834-2857.</ref> **Ол қандай жұмыс түрін жақсы істейді? **Ол көмекшінің немесе көшбасшының рөлін таңдайды? **Үміткер еңбек мәселелерін қалай шешкісі келеді? **Ол іске қай дәрежеде шындап кіріседі? **Оның зиянды әдеттері қандай? **Бұл үміткердің мінезі басқа адамдарға ұнайды ма? **Ол осы сұхбаттасуға дайындалып келді ме? **Сұхбат берушінің жауаптары шын болды ма? **Күйзелісті жағдайда ол адамдармен қалай аралысады? **Сұрақтарға жауап бергенде үміткер дәл және анық сөйлейді немесе айналшықтап басқа нәрселер туралы айтады ма? **Ол ірі және фирмаға маңызды жобаны орындап алады ма? **Осы үміткер өз дағдыларын қалай бағалайды? **Оның ертеңгі мақсаттары қандай? **Ол өткен қызметте қалай жұмыс істеді? **Оның кәсіптік қызметінің бойында ілгеріленуді көрсетті ме? **Басқа үміткерлермен салыстырғанда ол неге жақсырақ болып тұр? ====Дереккөздер==== <references/> s4e5r7qamjy4sjprnlofj16myk8o75d 0 593682 3579004 3567349 2026-04-08T14:41:50Z Zhanar Orazaliyeva 179563 3579004 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} '''Джон Гарвард''' — Ағылшын христиан миссионері,кейіннен Гарвард университеті соның атын алды.1607-ші жылы 26-шы қарашада дүниеге келген. == Биография == [[Джон Гарвард]] — Лондон қаласында туып,өсті, Роберт Гарвардтың (1562-1625) тоғыз баласының төртіншісі болды.Директордың әкесі болған мектепте білім алған. 1625 жылы оның әкесі, қарындасы және екі ағасы [[оба]]дан қайтыс болды.Біраз уақыттан кейін Джонның анасы Джон Эллесссонға (1580-1626) үйленді, бірнеше айдан кейін қайтыс болды. 1627 жылы Катрина Ричард Иеривудпен (1580-1632) қайта айналысты. Сонымен қатар,Джон Кембриджде Эммануэль колледжіне барды және 1632 жылы өнертану бакалавры дәрежесін алды.1635 жылы Катрина қайтыс болды, ал 1637 жылы Джон Гарвардтың атасы Томас қайтыс болды. 1636 жылы сәуірде Гарвард Анне Седлерге (1614-1655) үйленді. 1637 жылы олар Жаңа Англияға көшіп,Бостонға қоныс аударады,онда Джон Гарвард діни қызметкер болады.Біраз уақыттан кейін ол туберкулезбен ауырады және 1638 жылы қайтыс болады. Баласы жоқ болғандықтан Гарвард 779 фунт (жартысы),сондай-ақ оның кітапханасынан 400-ге жуық кітап 1636 жылы құрылған жаңа колледжге берілді.Қайырымдылық үшін 1639 жылы мектеп Гарвард колледжі болып өзгертілді. '''Ерте жылдар''' Саутворк қаласында (қазіргі Лондонның бөлігі) Суррейде туып өскен Джон Гарвард қасапшы және дүкен иесі Роберт Гарвардтың (1562–1625) және Стратфордтың тумасы Кэтрин Роджерстің (1584–1635) тоғыз баласының төртіншісі болды.Ол Қасиетті Құтқарушы орта мектебінде білім алды,онда әкесі басқару кеңесінің мүшесі және приход шіркеуінің қараушысы болды. 1625 жылы оның әкесі,әпкесі және екі ағасы бубонды обадан қайтыс болды.Біраз уақыттан кейін Гарвардтың анасы бірнеше айдан кейін қайтыс болған Джон Эллетсонға (1580-1626) үйленді.1627 жылы Кэтрин Ричард Уэрвудпен (1580–1632) күйеуге шықты.Ол 1635 жылы, оның ағасы Томас 1637 жылы қайтыс болды. Кэтриннің біраз қаражаты болды және Гарвардты Кембридж университетіне жібере алды.1627 жылы 19 желтоқсанда ол Эммануэль колледжіне ақылы бөлімге қабылданып,1632 жылы өнер бакалавры,1635 жылы өнер магистрі дәрежесін алды.Гарвард университетін бітіргеннен кейін ол конгрегация министрі болып тағайындалды.<ref>Православие энциклопедиясы.- М .:«Православие энциклопедиясы» шіркеу-ғылыми орталығы. 2014.</ref> === Неке және мансап === 1636 жылы 19 сәуірде Гарвард Энн Садлерге (1614-1655) үйленеді. 1637 жылдың екінші жартысында олар Жаңа Англияға қоныс аударып,Чарльстаунға (қазіргі Бостонның бөлігі) қоныстанды.Гарвард Массачусетс штатының еркін адамы және Бірінші шіркеудің уағызшысы болды.Онда уағызшы З.Симмстің көмекшісі қызметін атқарды. 1638 жылы сәуірде Гарвард колонияға арналған заңдар жинағын дайындайтын комитетке қосылды және оған жер учаскесі де берілді.Ол Country Street (бұрынғы Базар көшесі,қазіргі басты көше),Lane Lane маңында үй салды.Бұл жер қазір Джон Гарвард алаңы. === Өлім === 1638 жылы 14 қыркүйекте Гарвард туберкулезден қайтыс болды және Фиппс көшесіндегі Чарлстон зиратына жерленді.1828 жылы Гарвард университетінің түлектері оның құрметіне граниттен құлпытас тұрғызды, өйткені американдық революция кезінде түпнұсқа құлпытас жоғалып кетті. Гарвардтың жесірі Энн Чарльстаун шіркеуінде мұғалім болған Гарвардтың мұрагері Томас Алленге үйленді.Аллен Гарвардтың еркі мен мұрасының басқарушысы болды. == Гарвард университетінің негізін қалаушы == Гарвард қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын Массачусетс шығанағы колониясының заң шығарушы органы «білімді алға жылжытып,оны ұрпаққа жеткізгісі келеді,біздің қазіргі уағызшыларымыз кеткенде,шіркеулерге сауатсыз дін қызметкерлерін қалдырудан қорқып», "мектеп үшін» 400 фунт стерлинг бөлді. немесе колледж» ол кезде Ньютаун деп аталды. Әкесінен,шешесінен және ағасынан қомақты байлықты мұра еткен баласыз Гарвард әйеліне ауызша айтқан өсиетінде осы мектепке 780 фунт стерлинг – мұрасының жартысы ақшалай, ал қалған жартысы әйеліне мұраға қалдырылған.Бұл сома шамамен Массачусетс шығанағы колониясы алатын жылдық салық сомасына тең болды. Сонымен қатар,ол 1636 жылы құрылған жаңа колледжге (шамамен 329 атау, кейбір кітаптар көп томдық) өзінің ғылыми кітапханасынан 400-ге жуық томды сыйға тартты.Бұл қайырымдылық үшін алғыс ретінде 1639 жылы «бұрын Кембридж болуы керек болған колледж Гарвард колледжі деп аталсын» деп шешілді.(Гарвард қайтыс болғанға дейін Ньютаун көптеген отаршылар бітірген ағылшын университетінің құрметіне Кембридж деп аталды, оның ішінде Гарвардтың өзі де). === «Іргетас» туралы миф === The Clever туристік гидтер мен Гарвард колледжінің газеті Гарвард Кримсон Джон Гарвардты құрушы атағына лайық емес деп есептейді, өйткені колонияда дауыс беру Гарвард қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын өткен.Бірақ 1934 жылы Гарвард қауымдастығының хатшысы Джером Дэвис Гриннің хатында айтылғандай, Гарвард колледжінің негізін қалау бір адамның емес, көптің ісі болды; сондықтан Джон Гарвард жалғыз негізін қалаушы емес, солардың бірі болып саналады. Дегенмен,мифтерді жоққа шығару маңызды болғанымен,тарихи фактілерді бағалау керек.Шынында да, бұл колледж 1636 жылы 28 қазанда құрылған, бірақ бұл оқу орнының алғашқы күндерінде Гарвардтың қосқан үлесі зор болды,соның арқасында жалпы заң шығарушы орган мұны мойындай отырып, 1639 жылы наурызда бұл колледжге Гарвард атауын берді.Бұл бірінші президенттің пайда болуынан екі жыл бұрын және алғашқы студенттердің оқуын аяқтауынан төрт жыл бұрын болды.<ref>Джером Гриннің хатынан үзінді:Грин, Джером Дэвис (11 желтоқсан 1934 ж.). "Don't Quibble Sybil—The Mail" (Редакторға хат)".Гарвард Кримсон. ("Don't quibble, Sybil" - Ноэль Ковардтың 1930 жылғы "Жеке өмір" кітабынан алынған жол.)</ref> === Джон Гарвард ескерткіші === 1884 жылы мүсінші Дэниел Френч 1885 жылы аталып өткен университеттің 250 жылдығына орай арнайы Джон Гарвардқа ескерткіш жасады,бірақ батырдың бейнесі табылмады,Гарвард студенті (Шерман Хоер) үлгі болды.Бұл ескерткіш университет ауласында тұр және оның көрнекті орны болып саналады. Ескерткіш кейде Джон Гарвард емес, негізін салушы болмағандықтан,университет 1638 жылы (Джон Гарвард қайтыс болған жылы) құрылмағандықтан «Үш өтірік мүсіні» деп те аталады. == Ескертпелер == # Православие энциклопедиясы.- М .: «Православие энциклопедиясы» шіркеу-ғылыми орталығы. 2014. # Джером Гриннің хатынан үзінді: Грин, Джером Дэвис (11 желтоқсан 1934 ж.). "Don't Quibble Sybil—The Mail" (Редакторға хат)". Гарвард Кримсон. ("Don't quibble, Sybil" - Ноэль Ковардтың 1930 жылғы "Жеке өмір" кітабынан алынған жол.) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nvfycd1jr66n6ytsg17t3kzdkq44rc3 3579005 3579004 2026-04-08T14:42:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] ([[User talk:Zhanar Orazaliyeva|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3567349 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2017}} '''Джон Гарвард''' — Ағылшын христиан миссионері, кейіннен Гарвард университеті соның атын алды. 1607-ші жылы 26-шы қарашада дүниеге келген. == Биография == [[Джон Гарвард]] — Лондон қаласында туып, өсті, Роберт Гарвардтың (1562-1625) тоғыз баласының төртіншісі болды. Директордың әкесі болған мектепте білім алған. 1625 жылы оның әкесі, қарындасы және екі ағасы [[оба]]дан қайтыс болды. Біраз уақыттан кейін Джонның анасы Джон Эллесссонға (1580-1626) үйленді, бірнеше айдан кейін қайтыс болды. 1627 жылы Катрина Ричард Иеривудпен (1580-1632) қайта айналысты. Сонымен қатар, Джон Кембриджде Эммануэль колледжіне барды және 1632 жылы өнертану бакалавры дәрежесін алды. 1635 жылы Катрина қайтыс болды, ал 1637 жылы Джон Гарвардтың атасы Томас қайтыс болды. 1636 жылы сәуірде Гарвард Анне Седлерге (1614-1655) үйленді. 1637 жылы олар Жаңа Англияға көшіп, Бостонға қоныс аударады, онда Джон Гарвард діни қызметкер болады. Біраз уақыттан кейін ол туберкулезбен ауырады және 1638 жылы қайтыс болады. Баласы жоқ болғандықтан Гарвард 779 фунт (жартысы), сондай-ақ оның кітапханасынан 400-ге жуық кітап 1636 жылы құрылған жаңа колледжге берілді. Қайырымдылық үшін 1639 жылы мектеп Гарвард колледжі болып өзгертілді. '''Ерте жылдар''' Саутворк қаласында (қазіргі Лондонның бөлігі) Суррейде туып өскен Джон Гарвард қасапшы және дүкен иесі Роберт Гарвардтың (1562–1625) және Стратфордтың тумасы Кэтрин Роджерстің (1584–1635) тоғыз баласының төртіншісі болды. Ол Қасиетті Құтқарушы орта мектебінде білім алды, онда әкесі басқару кеңесінің мүшесі және приход шіркеуінің қараушысы болды. 1625 жылы оның әкесі, әпкесі және екі ағасы бубонды обадан қайтыс болды. Біраз уақыттан кейін Гарвардтың анасы бірнеше айдан кейін қайтыс болған Джон Эллетсонға (1580-1626) үйленді. 1627 жылы Кэтрин Ричард Уэрвудпен (1580–1632) күйеуге шықты. Ол 1635 жылы, оның ағасы Томас 1637 жылы қайтыс болды. Кэтриннің біраз қаражаты болды және Гарвардты Кембридж университетіне жібере алды. 1627 жылы 19 желтоқсанда ол Эммануэль колледжіне ақылы бөлімге қабылданып, 1632 жылы өнер бакалавры, 1635 жылы өнер магистрі дәрежесін алды. Гарвард университетін бітіргеннен кейін ол конгрегация министрі болып тағайындалды.<ref>Православие энциклопедиясы.- М .: «Православие энциклопедиясы» шіркеу-ғылыми орталығы. 2014.</ref> === Неке және мансап === 1636 жылы 19 сәуірде Гарвард Энн Садлерге (1614-1655) үйленеді. 1637 жылдың екінші жартысында олар Жаңа Англияға қоныс аударып, Чарльстаунға (қазіргі Бостонның бөлігі) қоныстанды. Гарвард Массачусетс штатының еркін адамы және Бірінші шіркеудің уағызшысы болды. Онда уағызшы З.Симмстің көмекшісі қызметін атқарды. 1638 жылы сәуірде Гарвард колонияға арналған заңдар жинағын дайындайтын комитетке қосылды және оған жер учаскесі де берілді. Ол Country Street (бұрынғы Базар көшесі, қазіргі басты көше), Lane Lane маңында үй салды. Бұл жер қазір Джон Гарвард алаңы. === Өлім === 1638 жылы 14 қыркүйекте Гарвард туберкулезден қайтыс болды және Фиппс көшесіндегі Чарлстон зиратына жерленді. 1828 жылы Гарвард университетінің түлектері оның құрметіне граниттен құлпытас тұрғызды, өйткені американдық революция кезінде түпнұсқа құлпытас жоғалып кетті. Гарвардтың жесірі Энн Чарльстаун шіркеуінде мұғалім болған Гарвардтың мұрагері Томас Алленге үйленді. Аллен Гарвардтың еркі мен мұрасының басқарушысы болды. == Гарвард университетінің негізін қалаушы == Гарвард қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын Массачусетс шығанағы колониясының заң шығарушы органы «білімді алға жылжытып, оны ұрпаққа жеткізгісі келеді, біздің қазіргі уағызшыларымыз кеткенде, шіркеулерге сауатсыз дін қызметкерлерін қалдырудан қорқып», «мектеп үшін» 400 фунт стерлинг бөлді. немесе колледж» ол кезде Ньютаун деп аталды. Әкесінен, шешесінен және ағасынан қомақты байлықты мұра еткен баласыз Гарвард әйеліне ауызша айтқан өсиетінде осы мектепке 780 фунт стерлинг – мұрасының жартысы ақшалай, ал қалған жартысы әйеліне мұраға қалдырылған. Бұл сома шамамен Массачусетс шығанағы колониясы алатын жылдық салық сомасына тең болды. Сонымен қатар, ол 1636 жылы құрылған жаңа колледжге (шамамен 329 атау, кейбір кітаптар көп томдық) өзінің ғылыми кітапханасынан 400-ге жуық томды сыйға тартты. Бұл қайырымдылық үшін алғыс ретінде 1639 жылы «бұрын Кембридж болуы керек болған колледж Гарвард колледжі деп аталсын» деп шешілді. (Гарвард қайтыс болғанға дейін Ньютаун көптеген отаршылар бітірген ағылшын университетінің құрметіне Кембридж деп аталды, оның ішінде Гарвардтың өзі де). === «Іргетас» туралы миф === The Clever туристік гидтер мен Гарвард колледжінің газеті Гарвард Кримсон Джон Гарвардты құрушы атағына лайық емес деп есептейді, өйткені колонияда дауыс беру Гарвард қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын өткен. Бірақ 1934 жылы Гарвард қауымдастығының хатшысы Джером Дэвис Гриннің хатында айтылғандай, Гарвард колледжінің негізін қалау бір адамның емес, көптің ісі болды; сондықтан Джон Гарвард жалғыз негізін қалаушы емес, солардың бірі болып саналады. Дегенмен, мифтерді жоққа шығару маңызды болғанымен, тарихи фактілерді бағалау керек. Шынында да, бұл колледж 1636 жылы 28 қазанда құрылған, бірақ бұл оқу орнының алғашқы күндерінде Гарвардтың қосқан үлесі зор болды, соның арқасында жалпы заң шығарушы орган мұны мойындай отырып, 1639 жылы наурызда бұл колледжге Гарвард атауын берді. Бұл бірінші президенттің пайда болуынан екі жыл бұрын және алғашқы студенттердің оқуын аяқтауынан төрт жыл бұрын болды.<ref>Джером Гриннің хатынан үзінді: Грин, Джером Дэвис (11 желтоқсан 1934 ж.). "Don't Quibble Sybil—The Mail" (Редакторға хат)". Гарвард Кримсон. ("Don't quibble, Sybil" - Ноэль Ковардтың 1930 жылғы "Жеке өмір" кітабынан алынған жол.)</ref> === Джон Гарвард ескерткіші === 1884 жылы мүсінші Дэниел Френч 1885 жылы аталып өткен университеттің 250 жылдығына орай арнайы Джон Гарвардқа ескерткіш жасады, бірақ батырдың бейнесі табылмады, Гарвард студенті (Шерман Хоер) үлгі болды. Бұл ескерткіш университет ауласында тұр және оның көрнекті орны болып саналады. Ескерткіш кейде Джон Гарвард емес, негізін салушы болмағандықтан, университет 1638 жылы (Джон Гарвард қайтыс болған жылы) құрылмағандықтан «Үш өтірік мүсіні» деп те аталады. == Ескертпелер == # Православие энциклопедиясы.- М .: «Православие энциклопедиясы» шіркеу-ғылыми орталығы. 2014. # Джером Гриннің хатынан үзінді: Грин, Джером Дэвис (11 желтоқсан 1934 ж.). "Don't Quibble Sybil—The Mail" (Редакторға хат)". Гарвард Кримсон. ("Don't quibble, Sybil" - Ноэль Ковардтың 1930 жылғы "Жеке өмір" кітабынан алынған жол.) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l0gt7u9psycp00bq6o9nfnmps1od01l 0 618805 3579161 3437327 2026-04-09T04:20:54Z Эльмира Ералиева 179349 3579161 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі білестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдыұ мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 94zisuk0b3xy2x76k3nd0litxh3zj6d 3579169 3579161 2026-04-09T04:29:19Z Эльмира Ералиева 179349 3579169 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі білестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдыұ мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] g7nt0vks2pacxbw3arz1m2w8jl9jfdp 3579172 3579169 2026-04-09T04:34:47Z Эльмира Ералиева 179349 3579172 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі білестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдыұ мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] lziz892w40xdxfl5zsuhuo8qldkf4zn 3579175 3579172 2026-04-09T04:37:56Z Эльмира Ералиева 179349 3579175 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдыұ мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 59yeodkpsjgq4kkzk6p3hlbzyr7bypi 3579184 3579175 2026-04-09T04:41:15Z Эльмира Ералиева 179349 3579184 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 5c3akuq2px34cjvem1xkbllrqwcqk27 3579192 3579184 2026-04-09T04:46:13Z Эльмира Ералиева 179349 3579192 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 2cyeygot7k1ey058ba9p4co06ifh1w0 3579194 3579192 2026-04-09T04:47:19Z Эльмира Ералиева 179349 3579194 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 1cw0nm7a6lsafo351m470it7tqnc5cs 3579207 3579194 2026-04-09T04:57:45Z Эльмира Ералиева 179349 3579207 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] mw6ztb3tvdfk6v3qi9of3djfw98h5of 3579208 3579207 2026-04-09T04:59:02Z Эльмира Ералиева 179349 3579208 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 2plv8evahus7bhp91ncxuml5ab9y6al 3579209 3579208 2026-04-09T05:00:08Z Эльмира Ералиева 179349 3579209 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] o13cvlbchcrcs8ydfc82mhg4nvjmz1d 3579211 3579209 2026-04-09T05:02:22Z Эльмира Ералиева 179349 3579211 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] fmetl7ukvh7m1jsmp6iglintpvimq4t 3579212 3579211 2026-04-09T05:03:43Z Эльмира Ералиева 179349 3579212 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] kypza01exxo3fusd0to7vumj4fgkcst 3579213 3579212 2026-04-09T05:05:10Z Эльмира Ералиева 179349 3579213 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] hjpv61y4lm8zyxa7zr1mrgadtzc7wme 3579215 3579213 2026-04-09T05:06:15Z Эльмира Ералиева 179349 3579215 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] ndlpoa8hkdrbsnsmgzxd7gldc26i0o9 3579216 3579215 2026-04-09T05:07:23Z Эльмира Ералиева 179349 3579216 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 1c50rwcl08imgtaf3t1av6j0b6302mo 3579218 3579216 2026-04-09T05:08:26Z Эльмира Ералиева 179349 3579218 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] qz7phzwbdve835jywiv3ojuq0hnavhf 3579219 3579218 2026-04-09T05:09:42Z Эльмира Ералиева 179349 3579219 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] m1bzvv456euwdpunp9ydmzfgn18699m 3579220 3579219 2026-04-09T05:10:49Z Эльмира Ералиева 179349 3579220 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 237xus8dvqu3gydxq7g1kp7p9sn2sw5 3579222 3579220 2026-04-09T05:11:44Z Эльмира Ералиева 179349 3579222 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлау алды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] l6s5do7slkp0trj9octgz0snzoo9762 3579224 3579222 2026-04-09T05:20:03Z Эльмира Ералиева 179349 3579224 wikitext text/x-wiki {{Сайлау | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2015) | алдыңғы сайлау жылы = 2015 | ел = Қазақстан | келесі сайлау = Қазақстандағы президент сайлауы (2022) | келесі сайлау жылы = 2022 | сайлау атауы = Қазақстан Республикасының кезектен тыс президент сайлауы | сайлау күні = [[2019 жыл]] [[9 маусым]] | түрі = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президент сайлауы]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = 7 | кезең = | жарамды = 9 216 610 | жарамсыз = | бос = | халық = 18 592 701 | тіркелген = 11 960 364 | сайлаушылар = 9 274 110 | қатысқандар = 77.5 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 95.22 | босжәнежарамсыз = 57 500 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | сурет1 = Kassym-Jomart Tokayev (2019-05-29).jpg | түс1 = #1CA9C9 | кандидат1 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | серіктес1 = | пайыз1 = 70.96 | партия1 = [[Нұр Отан]] | дауыс1 = 6 539 715 | науқан = [[10 сәуір]] — [[16 маусым]] [[2019 жыл|2019]] | дебат = [[29 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] | сурет2 = Amirzhan Kosanov.jpg | түс2 = #44436D | кандидат2 = [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]] | дауыс2 = 1 495 401 | пайыз2 = 16.23 | партия2 = Ұлт Тағдыры | сурет3 = Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg | түс3 = #0A408A | кандидат3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] | серіктес3 = | жыныс3 = әйел | партия3 = [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] | дауыс3 = 464 714 | пайыз3 = 5.05 | сайланған атауы = | сурет4 = Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg | түс4 = #0A5B2D | жыныс4 = ер | кандидат4 = [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | партия4 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | дауыс4 = 280 451 | пайыз4 = 3.04 | сурет5 = Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg | түс5 = #51B3FC | кандидат5 = [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов|Амангелді Таспихов]] | партия5 = [[Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы|ҚРКФ]] | жыныс5 = ер | дауыс5 = 182 898 | пайыз5 = 1.98 | сурет6 = Ahmetbekov (2017-02-01).jpg | түс6 = #DC241f | кандидат6 = [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] | партия6 = [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]] | дауыс6 = 167 649 | пайыз6 = 1.82 | сурет7 = Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg | түс7 = pink | кандидат7 = [[Сәдібек Түгел]] | партия7 = [[Ұлы Дала Қырандары]] | жыныс7 = ер | дауыс7 = 84 582 | пайыз7 = 0.92 | қарта атауы = Әр өңір бойынша Қазақстан президентін сайлау нәтижесі | қарта = Қазақстан Президентін сайлау нәтижесінің өңірлік қатынасы.png | қарта өлшемі = | қарта шарты1 = Қасым-Жомарт Тоқаев барлық өңір бойынша көш бастаған. Өңір бойынша жақтап дауыс бергендер үлесі: {{Legend|#147991|75% көбі}} {{Legend|#1996B3|70% көбі}} {{Legend|#3ABDDA|60% көбі}} {{Legend|#85E8FF|50% көбі}} | қарта шарты2 = | fond = | қарта тақарыбы = | диаграмма атауы = | диаграмма = | диаграмма өлшемі = | шарт1 = | шарт2 = | диаграмма2 атауы = | диаграмма2 = | диаграмма өлшемі2 = | шарт1 2 = | шарт2 2 = | жолақ атауы = | жолақ1 = | түс жолақ1 = | пайыз жолақ1 = | төменгі-жолақ атауы = | ізашар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізашар партия = [[Нұр Отан]] | ізбасар = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | ізбасар партия = [[Нұр Отан]] | соңы = {{flagicon image|Flag of the President of Kazakhstan.svg|border}}<br /> [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасының<br /> Президенті]] | ізашар атауы = | ізашар жынысы = | ізбасар атауы = | ізбасар жынысы = | төменгі тақырып = | мазмұн = | сайт = }} {{Қазақстан саясаты}} '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның кезектен тыс [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] сайлауы''' — 2019 жылдың 9 сәуірінде қабылданған «Қазақстан Республикасының Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау туралы» №18 Жарлығына сәйкес [[2019 жыл]]дың [[9 маусым]]ында өтті. Сайлауға [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] өз өкілеттігін тоқтатқалы уақытша президент болып тағайындалған [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевпен]] бірге есептегенде жеті кандидат қатысты. Сайлау нәтижесіде Қасым-Жомарт Тоқаев сайлаушылар даусының 70,96 % иеленіп, ҚР 2-президенті болып сайланды. Нәтиже бойынша алғашқы үштікке 16,23 % көрсеткішпен өзін оппозиция өкілі деп санайтын Әміржан Қосанов пен Қазақстан сайлау тарихындағы алғашқы әйел - кандидат [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] сайлаушылар даусының 5,05 % жинап енді. Жаңа сайланған президентті [[Инаугурация|ұлықтау рәсімі]] Астанадағы Тәуелсіздік сарайында өтті.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29994713.html Жаңадан сайланған президент Қасым-Жомарт Тоқаев ант берді]</ref> == Сайлау алғышарты == Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015 жылдың 26 сәуірінде өткен ҚР Президентін сайлауда]] 5-мерзімге сайланған болатын. Аталған сайлауда ол сайлаушылар даусының 97,7 % жинаған<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-prezident-saylauyinyin-resmi-turde-jenmpazyi-261610/ Назарбаев президент сайлауының ресми түрде жеңімпазы атанды]</ref>. Назарбаевтың өкілеттігі 2020 жылға дейін жалғасуы тиіс еді, алайда [[2019 жыл]]дың [[19 наурыз]]ы ол өз өкілеттігін тоқтатуына байланысты<ref>{{Cite web|url=https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/03/19/115158/|title=Нұрсұлтан Назарбаев Президенттік өкілеттігін тоқтатты|publisher=[[КТК (телеарна)|ktk.kz]]|accessdate=2019-03-19}}</ref>, [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|ҚР Конституциясына]] сәйкес қалған мерзімге уақытша президент болып [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] тағайындалды<ref>[https://baq.kz/news/othernews/qasym-zhomart-toqaev/ Қасым-Жомарт Тоқаев Президент қызметіне кірісті]</ref>. Кезекті президент сайлауы 2020 жылдың сәуір айында өтуі тиіс еді<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190320/9621089/Qasym-Zhomart-Toaev-Qazaqstan-prezidenti.html Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан президенті болды]</ref>. 2019 жылдың 20 наурызы [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] сайлау жүйесін авторизацияламауға және демократиялық институттарды күйшейту арқылы жүзеге асыруға шақырып, мәлімдеме жасады. Партия әділ әрі демократиялы президент және парламент сайлауын өткізуді ұсынды<ref>[http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ Басқаша нұсқадағы авторитаризмге жол бермеу туралы. ЖСДП мәлімдемесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503153613/http://www.osdp.info/bas%d2%9basha-n%d2%b1s%d2%9bada%d2%93y-avtoritarizmge-zhol-bermeu-turaly-zhsdp-m%d3%99limdemesi/ |date=2019-05-03 }}</ref>. [[9 сәуір]] күні Тоқаев «саяси белгісіздікті» болдырмау үшін 2019 жылдың 9 маусымында мерзімінен бұрын сайлау өтетінін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_nur-sultan_president_kassym-zhomart_tokayev/29869944.html Тоқаев та кезектен тыс президент сайлауы өтетінін жариялады]</ref>. Мемлекет басшысы мәлімдеме алдында 8 сәуір күні парламент сенатының төрайымы [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаевамен]], премьер-министр [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Маминмен]] және [[Қазақстан Конституциялық Кеңесі|Конституциялық кеңес]] төрағасы [[Қайрат Әбдіразақұлы Мәми|Қайрат Мәми]] мен Парламент мәжілісі төрағасының орынбасары [[Владимир Карпович Божко|Владимир Божкомен]] кеңескен<ref>[https://baribar.kz/98869/qasym-zhomart-toqaev-senat-mazhilis-ukimet-pen-konstitutsiyalyq-kenhes-basshylaryn-zhinady/ Қасым-Жомарт Тоқаев Сенат, Мәжіліс, Үкімет пен Конституциялық кеңес басшыларын жинады]</ref>. Сондай-ақ, 9 сәуір күні [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]], [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол]][[Нұр Отан|»]] демократиялық партиясы, [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]] мен [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы]]ның жетекшілерімен кездесті<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190409/9771067/Toaev-Aordada-partiya-basshylaryn-abyldady.html Тоқаев Ақордада партия басшыларын қабылдады]</ref>. == Сайлау жүйесі == {{main|Қазақстандағы сайлау жүйесі}} Президент 5 жылдық мерзімге қос-айналымды жүйе нәтижесінде сайланады. Егер бірде-бір кандидат 50 пайыздан артық дауыс жинамаса, ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасында 2-айналым өткізіледі<ref>'''[http://www.electionguide.org/elections/id/3257/ Electoral System of Kazakhstan Republic]'''</ref>. == Қаржыландыру == Бастапқыда [[2020 жыл]]ы өткізілмек болған сайлауға 8,8 млрд теңге жұмсау жоспарланған болатын. Алайда [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] 9 маусымда өтетін кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұраған. Бұл туралы 11 сәуірде сенат отырысында қаржы вице-министрі Берік Шолпанқұлов айтты. Қаржы министрлігінің есебінше, сайлау шығынының 70 % сайлау округтерінде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбегіне жұмсалады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29874506.html Министрлік: ОСК кезектен тыс президент сайлауына 12 млрд теңге сұрады]</ref>. 15 сәуір күні Қазақстан Үкіметі сайлау өткізуге арналған қаржы қорынан 9,4 млрд теңгенің шығарылғандығын мәлімдеді; бұл ОСК сұраған қаржыдан 2,6 млрд-қа аз.<ref>[https://ru.sputniknews.kz/economy/20190415/9831168/vybory-tokaev-pravitelstvo-raskhody-minfin.html Правительство планирует выделить на выборы 9,4 миллиарда тенге]</ref> Сайлау парақтарын басып шығаруға 132 млн 742 мың теңге жұмсалған. Елдегі сайлаушылар саны - 11 947 955 адам екендігі ескеріліп, оның үстіне артық 1 % бюллетень басып шығарылған. Бір бюллетень құны - 11 теңге.<ref>[https://www.azattyq.org/a/29954595.html ОСК: Бюллетеньдерді басып шығаруға 132 млн теңге қажет]</ref>. == Сайлауды өткізу жоспары == 2019 жылы 10 сәуірде Орталық Сайлау комиссиясының отырысында Қазақстан Республикасының президентінің кезектен тыс сайлауына дайындық және өткізу шараларының жоспары, сондай-ақ, сайлау құжаттарының формалары бекітілді<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4627 Орталық сайлау комиссиясы 2019 жылғы 9 маусымға тағайындалған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауын әзірлеу мен өткізудің негізгі іс-шараларының күнтізбелік жоспарын бекітті]</ref>. * 10 сәуір&nbsp;— 28 сәуір, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды ұсыну; * 11 мамыр, сағат 18:00 дейін: кандидаттарды тіркеу; * кандидат тіркелген сәттен&nbsp;— 8 маусым, сағат 00:00 дейін: сайлау алдындағы үгіт; *28 мамыр: теледебат; * 8 маусым: үнсіздік күні; * 9 маусым, сағат 7:00 мен 20:00 аралығы: дауыс беру күні; * 10 мен 11 маусым аралығы: алдын-ала сайлау нәтижесін шығару; * 11 мен 16 маусым аралығы: сайлау нәтижесін анықтау және сайланған президентті тіркеу. == Үміткерлерді ұсыну және тіркеу == Тіркелген алты партияның бесеуі съезд өткізітіні жайлы мәлімдеді. [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] — 23 сәуір, [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] — 24 сәуір, [[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|«Ауыл»]] — 25 сәуір, ал [[Қазақстан коммунистік халық партиясы|ҚКХП]]<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190415/9838951/qazaqstan-partiialary-kandidattar.html Қазақстан партиялары өз кандидатының аты-жөнін қашан жариялайды?]</ref> мен [[Азат Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]<ref>[https://businessinsight.kz/kz/last/zhsdp-prezident-sajlauyna-ermurat-bapidin-kandidaturasyn-us ЖСДП президент сайлауына Ермұрат Бәпидің кандидатурасын ұсынады]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — 26 сәуір. [[Бірлік (партия)|«Бірлік»]] партиясы съезд өткізуге дайындық уақыты тым аз екендігін желеу етіп, сайлауға қатысудан бас тартты<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190418/9877565/Birlk-partiyasy-prezident-saylauy.html "Бірлік" партиясы президент сайлауына қатысудан бас тартты]</ref>. 2019 жылдың 17 сәуірі «Ұлы Дала Қырандары» Республикалық қоғамдық бірлестігі бірлестік тең төрағасы, жазушы — [[Түгел Сәдібек]]ті президент үміткері ретінде ұсынды<ref>[https://kaz.zakon.kz/4967016-prezident-saylauyna-al-ash-y-kandidat.html Президент сайлауына алғашқы кандидат құжат тапсырды]</ref>. 23 сәуір күні Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясынан сайлауға уақытша президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың түсетіндігін мәлімдеді<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-presidential-election-nur-otan-party-candidate/29898037.html Қасым-Жомарт Тоқаевты президент сайлауына кандидат етіп ұсынды]</ref>. ҚР "Сайлау туралы" Конституциялық заңына сәйкес сайлауға түсетін кандидатқа қойылатын талаптардың бірі - үміткер соңғы 15 жылда республика аумағында тұруы қажет. Сол себепті Қасым-Жомарт Тоқаев шетелдегі дипломатиялық қызметі мен халықаралық ұйымдарда жұмыс істеген уақытының қаншалықты есепке алынатынын сұрап, Конституциялық Кеңеске жүгінді<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/23/117681/ Тоқаев Конституциялық Кеңеске жүгінді]</ref>. 25 сәуір Конституциялық Кеңес он бес жылдық мерзімге Қазақстан Республикасының дипломатиялық қызметі персоналына жататын және оларға теңестірілген Қазақстан мүше болып табылатын халықаралық ұйымдар жанындағы лауазымдарға тағайындалған азаматтардың Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұру кезеңдері де есептелетіндігін мәлімдеді<ref>[http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕС РЕСПУБЛИКА ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ӨТІНІШІ БОЙЫНША ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629060144/http://ksrk.gov.kz/kk/news/konstituciyalyk-kenes-respublika-prezidentinin-otinishi-boyynsha-sheshim-kabyldady |date=2019-06-29 }}</ref>. 24 сәуір Қазақстан кәсіподақтар федерациясы президенттікке кандидат ретінде «Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы» аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы — [[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]ты ұсынды. 24 сәуірде өткен [[Ақ жол демократиялық партиясы|«Ақ жол»]] партиясының съезінде мәжіліс депутаты — Дания Еспаеваның сайлауға түсетіндігі мәлім болды. Ол Қазақстан тарихындағы президент сайлауына түскен алғашқы әйел болды<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/04/24/117811/ Ел тариxында алғаш рет әйел адам президенттіке үміткер ретінде ұсынылды]</ref>. 25 сәуір «Ауыл» партиясы сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29902925.html "Ауыл" партиясы сайлауға Төлеутай Рақымбековті кандидат ретінде ұсынды]</ref>. ЖСДП президиум ұсынған кандидаттың сайлауға түспейтіндігін мәлімдеп, өтетін сайлауға бойкот жариялады<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904746.html ЖСДП президент сайлауына бойкот жариялады]</ref> 2019 жылдың 26 сәуірі [[Қазақстан коммунистік халық партиясы]]ның съезінде [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011 жылғы сайлауда]] қатысқан [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] партия атынан сайлауға түсетіндігі мәлім болды<ref>[https://www.azattyq.org/a/29904633.html Коммунистер Жамбыл Ахметбековті президент сайлауына үміткер ретінде ұсынды]</ref>. 26 сәуір «Ұлт тағдыры» ұлттық-патриоттық бірлескен қозғалысы» РҚБ сайлауға түсетін кандидат ретінде [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосановты]] ұсынды<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ult-tagdyry/29905033.html "Ұлт тағдыры" Қосановты сайлауға кандидат ретінде ұсынды]</ref>. === Тіркелген кандидаттар === {| class="wikitable" style=text-align:center ! colspan="3"| Кандидат,<br>саяси партия/бірлестік ! Саяси қызметі ! Ұсынылған күні ! Тіркелген күні |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]'''<br>(58)<br>[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]] | [[File:Zhambyl Akhmetbekov 2011.jpg|130px]] | style="background-color:#DC241f;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2012 – осы кез)</small> |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4887 Жамбыл Аужанұлы Ахметбековты Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]'''<br>(58)<br>[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |[[File:Dania Espaeva, June 2019 (cropped 2).jpg|130px]] | style="background-color:#0098DB;" | | '''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2016 – осы кез)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4870 Дания Мәдиқызы Еспаеваны Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]'''<br>(55)<br>[[Ұлт Тағдыры]] |[[File:Amirzhan Kosanov.jpg|130px]] | style="background-color:#28176F;" | | '''Журналист''' |27 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4891 Әміржан Сағидрахманұлы Қосановты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]'''<br>(54)<br>[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]] |[[File:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:#0A5B2D;" | | '''«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ<br>Төрағасы''' |26 сәуір, 2019 |6 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4880 Төлеутай Сатайұлы Рақымбековты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу және халықаралық ұйымдардың байқаушыларын аккредиттеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]'''<br>(59)<br>«Қазақстан Республикасы<br>Кәсіподақтар федерациясы» РКБ |[[File:Amangeldi Taspihov (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:grey;" | | '''«Батыс Қазақстан облысының кәсіподақ орталығы»<br> аумақтық кәсіподақтар бірлестігінің төрағасы'''<br>'''[[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты'''<br><small>(2004–2007)</small> |25 сәуір, 2019 |4 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/rus/news/releases/index.php?ID=4855 Амангелді Сатыбалдыұлы Таспиховты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]'''<br>(66)<br>[[Нұр Отан]] |[[File:Kassym-Jomart Tokayev (2019-04-03) 04.jpg|130px]] | style="background-color:#1CA9C9;" | |'''[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]]'''<br><small>(2019 – осы кез)</small><br>'''[[Қазақстан Парламентінің Сенаты|ҚР Сенат Төрағасы]]'''<br><small>(2007–2011 and 2013–2019)</small><br>'''Женевадағы БҰҰ офисінің Бас директоры'''<br><small>(2011–2013)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Қазақстан сыртқы істер министрі]]'''<br><small>(2002–2007)</small><br>'''[[Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі|Қазақстан Премьер-Министрі]]'''<br><small>(1999–2002)</small> |23 сәуір, 2019 |3 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4847 Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевты Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]'''<br>(64)<br>[[Ұлы Дала Қырандары]] |[[File:Sadybek Tugel (2019-06-08) (cropped).jpg|130px]] | style="background-color:blue;" | | '''Ұлттық Ат спорты Федерациясының президенті''' |22 сәуір, 2019 |3 мамыр, 2019<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4854 Сәді-Бек Түгелді Қазақстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде тіркеу туралы]</ref> |} === Сәтсіз кандидаттар === * [[Талғат Файзоллаұлы Ерғалиев]] ("Қазақстанның құрылысшылар одағы" РЗТБ), бұрынғы Мәжіліс депутаты. Өз ұсынысын қайтып алды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4815 АҚПАРАТТЫҚ ХАБАР]</ref>. * [[Жұматай Әлиұлы Әлиев]] («Халық демографиясы» қоғамдық бірлестігі), Орталық Азия Университетінің ректоры. Мемлекеттік тілді еркін меңгергендігін анықтау бойынша лингвистикалық емтиханнан өте алмағандықтан, тіркеуден бас тартылды<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=4839 Жуматай Әлиевті Қазақстан Республикасының Президенттігіне кадидат ретінде тіркеуден бас тарту туралы]</ref>. == Сайлау науқаны == Сайлауалды үгіт-насихат 11 мамыр мен 2019 жылдың 8 маусым, сағат 00:00 дейін созылады<ref>'''[https://egemen.kz/article/199828-saylaualdy-ugit-nasikhat-dgumystary-bastaldy Сайлауалды үгіт-насихат жұмыстары басталды]'''</ref>.Науқанды бұқаралық ақпарат құралыдары көмегімен, көпшілік алдындағы үгіт-насихат шаралары, сондай-ақ кандидаттың не оның өкілінің сайлаушылармен жеке кездесуі, баспа, аудиожазба не басқа да үгіт материалдарын шығару және тарату арқылы жүргізуге болады. Барлық БАҚ өкілдері нақты бір кандидатқа қарсы не жақтап үгіт жүргізбей нейтралитет ұстануы тиіс. 5 мамырға дейін басылымдар төлем мөлшері, эфир мен баспа алаңын ұсыну шарттары мен реті жайлы мәлімет жариялап, осы ақпарды ресми сайтта жариялануы үшін ОСК тапсыруы керек. === Сайлау қоры === Қазақстан ОСК қаулысына сәйкес Қазақстан Президентіне кандидаттың сайлау қоры көлемі 1 млрд 147 млн теңгеден аспауы тиіс. Оның ішінде кандидаттың өз қаржысы және оны ұсынған қоғамдық бірлестіктің салымы 510 млн теңгеден, ал ерікті қайырмалдық көлемі 637,5 млн теңгеден аспауы тиіс<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190410/9784657/prezident-saylayu-kandidat-byudzhet.html Президент сайлауы: әр кандидатқа бюджеттен 7,5 млн теңге бөлінуі мүмкін]</ref>. Заңнамаға сәйкес жасырын қайырмалдық жасауға тыйым салынады. Жасырын жасалған қайырмалдық республика бюджетіне енеді. Кандидаттың бұқаралық ақпарат құралдарындағы үгіт-насихатына жұмсалатын қаржы 7,3 млн теңгеден аспауы керек<ref>[https://ehonews.kz/kk/rbir-prezidenttikke-mitker-byudzhetten-arazhat-aldy/ Әрбір президенттікке үміткер бюджеттен қаражат алды]</ref>. 2019 жылдың 7 маусымына белгілі ақпарат бойынша ең көп қаражат Қасым-Жомарт Тоқаевтың сайлау қорына түсіп, 1, 147 млрд теңгені құраған, ал Әміржан Қосановтың қорына ең аз қаражат көлемі 112 млн теңге түскен; бұл көрсеткіш Нұр Отандық қарсыласынан 9,4 есе аз. Жиналған қаражаттың жалпы мөлшері 2 905 млрд теңге құрады, оның 2 848 млрд теңгесі жұмсалды<ref>[https://www.election.gov.kz/upload/docs/otchet-po-fondu-08-06-2019-kaz.xlsx Қазақстан Республикасының Президентігіне кандидаттың сайлау қорына қаражаттың түскені және оның жұмсалуы туралы есебі aрнаулы уақытша шот ашу және сайлау қорының қаражатын жұмсау қағидалары 23 тармағына сәйкес''(2019 жылдың 7 маусымына ақпарат)'']</ref>. == Дебат == [[2019 жыл]]дың [[24 мамыр]]ы ҚР Орталық сайлау комиссиясы 29 мамыр күні [[Астана]]да президенттік сайлауға түсетін кандидаттар арасында телевизиялық пікірталас өтетіндігін мәлімдеді. Комиссия мүшесі Ләззат Сүлеймен телевизиялық пікірталастың [[Хабар (телеарна)|"Хабар" агенттігі АҚ]] телевизиялық арнасы эфирінде көрсетілетіндігін және қазіргі уақытта сайлау алдындағы телевизиялық пікірталастар мен пікірсайыстарды жүргізу тәртібін көздейтін регламент әзірленгендігін жеткізді<ref>https://kaz.nur.kz/1795823-prezident-sajlauy-29-mamyrda-mitkerler-arasynda-debat-tedi.html Президент сайлауы: 29 мамырда үміткерлер арасында дебат өтеді</ref>. Аталған регламент бойынша теледебат 3 кезеңнен тұрады, әр кезеңнің атауы анықталған: * '''1-кезең: Қазақстанның экономикалық даму басымдықтары.''' 1-кезеңнің өзі 2 айналымнан тұрады: бірінші айналымда әр кандидат сайлаушыларды өз сайлау алды бағдарламасымен таныстырса, екінші айналымда "сұрақ-жауап" түрінде пікірсайыс сессиясы болады. Кандидаттар өз оппоненттеріне екі сұрақтан қойып, сондай-ақ екі сұраққа жауап бере алады. * '''2-кезең: Қазақстанның әлеуметтік жаңғыруы'''. Кезеңнің 1-айналымында кандидаттар тақырып бойынша сөз сөйлейді, ал 2-айналымда жүргізушілер қойған 1 сұраққа жауап қайтарады. * '''3-кезең: Сайлаушыларға арнау'''. Қорытынды кезеңде кандидаттар тікелей сайлаушыларға арнап сөз сөйлейді. Теледебат жоспарланған күні, сағат 18:00-де «Хабар» арнасында тікелей эфирде өтті. Теледебатқа тіркелген 7 кандидаттың төртеуі: [[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]], [[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]], Амангелді Таспихов пен [[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]] өздері қатысса, [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] атынан «Нұр Отан» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары – [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] атынан «Ақ жол» партиясының Төрағасы – Азат Перуашев және [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбековтың]] атынан «Ауыл» партиясының Төрағасы – [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] қатысты. Аталған шараға 41 млн қаражат жұмсалды<ref>[http://stan.kz/prezidenttikke-kandidattardin-teledebatina-41-mln-tenge-bolinedi-316928/ Президенттікке кандидаттардың теледебатына 41 млн теңге бөлінеді]</ref>. == Сайлау нәтижесі == [[Сурет:KZ 2019 ballot bulletin.jpg|нобай|Қазақстандағы Президент сайлауында (2019) болған сайлау парағы]] Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы мәліметтері бойынша сайлауда лауазым иеленушісі - Қасым-Жомарт Тоқаев жеңіске жетті. Оны жақтап 6 539 715 дауыс немесе дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының 70,96 пайызы берілді. Біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша сайлаушылардың тізіміне 11 960 364 азамат енгізілгенін, олардан дауыс беруге 9 274 110 адам немесе 77,5 пайызы қатысқан. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+2019 жылы өткен Қазақстандағы президент сайлауының нәтижесі ! colspan="2" |Кандидат !Партия/Бірлестік !Дауыс !% |- | bgcolor="#1CA9C9" | || align="left" |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|| align="left" |[[Нұр Отан]]||6 539 715||70,96 |- | bgcolor="#28176F" | || align="left" |[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов|Әміржан Қосанов]]|| align="left" |Ұлт Тағдыры||1 495 401||16,23 |- | bgcolor="#0098DB" | || align="left" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]]|| align="left" |[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]]||465 714||5,05 |- | bgcolor="#0A5B2D" | || align="left" |[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]]|| align="left" |[[Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы|Ауыл]]||280 451||3,04 |- | bgcolor="grey" | || align="left" |Амангелді Таспихов|| align="left" |«ҚР Кәсіподақтар федерациясы» РКБ||182 898||1,98 |- | bgcolor="#DC241f" | || align="left" |[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков|Жамбыл Ахметбеков]]|| align="left" |[[Қазақстан коммунистік халық партиясы|Коммунистік халық партиясы]]||167 849||1,82 |- | bgcolor="blue" | || align="left" |[[Түгел Сәдібек]]|| align="left" |Ұлы Дала Қырандары||84 582||0,92 |- | colspan="3" align="left" |Бос/Жарамсыз дауыстар||57 500||0,63 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы'''||'''9 274 110 '''||'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Қалыс қалғандар||2 686 244||22,46 |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар||11 960 364||77,54 |- | colspan="5" align="left" |Қайнары: [http://www.election.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=5288 ОСК]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |+ Әр өңір бойынша ресми сайлау нәтижесі ! || colspan=2| Ж.{{nbsp}}А.{{nbsp}}Ахметбеков || colspan=2| Д.{{nbsp}}М.{{nbsp}}Еспаева || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Қосанов || colspan=2| Т.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Рақымбеков || colspan=2| А.{{nbsp}}С.{{nbsp}}Таспихов || colspan=2| {{nobr|Қ.-Ж. К. Тоқаев}} || colspan=2| С.{{nbsp}}Түгел || Барлығы |- ! Аймақ|| <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс</small> || <small>%</small> || <small>дауыс бергендер</small> |- | Ақмола облысы || 13 124 || 3,05 % || 23 914 || 5,56 % || 45 802 || 10,64 % || 20 165 || 4,69 % || 9896 || 2,30 % || 314 859 || 73,16 % || 2599 || 0,60 % || 430 359 |- | Ақтөбе облысы || 3794 || 0,79 % || 42 751 || 8,85 % || 69 472 || 14,39 % || 14 958 || 3,10 % || 9186 || 1,90 % || 340 979 || 70,62 % || 1680 || 0,35 % || 482 820 |- | Алматы облысы || 10 138 || 0,81 % || 20 508 || 1,64 % || 207 431 || 16,60 % || 26 711 || 2,14 % || 8720 || 0,70 % || 967 042 || 77,40 % || 8895 || 0,71 % || 1 249 445 |- | Атырау облысы || 1761 || 0,61 % || 11 126 || 3,86 % || 65 436 || 22,69 % || 3523 || 1,22 % || 4993 || 1,73 % || 199 718 || 69,24 % || 1882 || 0,65 % || 288 439 |- | Батыс Қазақстан облысы || 2854 || 0,94 % || 4415 || 1,45 % || 63 355 || 20,85 % || 2923 || 0,96 % || 5159 || 1,70 % || 223 937 || 73,69 % || 1237 || 0,41 % || 303 880 |- | Жамбыл облысы || 8341 || 1,45 % || 30 777 || 5,35 % || 96 415 || 16,76 % || 21 400 || 3,72 % || 10 757 || 1,87 % || 401 133 || 69,73 % || 6443 || 1,12 % || 575 266 |- | Қарағанды облысы || 11 454 || 1,60 % || 44 526 || 6,22 % || 125 203 || 17,49 % || 21 762 || 3,04 % || 6299 || 0,88 % || 501 947 || 70,12 % || 4654 || 0,65 % || 715 845 |- | Қостанай облысы || 2025 || 0,41 % || 43 789 || 8,96 % || 51 951 || 10,63 % || 14 131 || 2,89 % || 17 854 || 3,65 % || 357 633 || 73,17 % || 1365 || 0,28 % || 488 748 |- | Қызылорда облысы || 2015 || 0,51 % || 16 783 || 4,22 % || 68 804 || 17,32 % || 3226 || 0,81 % || 2896 || 0,73 % || 299 192 || 75,32 % || 4333 || 1,09 % || 397 249 |- | Маңғыстау облысы || 6158 || 2,32 % || 12 911 || 4,86 % || 86 958 || 32,73 % || 3069 || 1,16 % || 7236 || 2,72 % || 147 495 || 55,52 % || 1827 || 0,69 % || 265 654 |- | Павлодар облысы || 4949 || 1,11 % || 27 450 || 6,16 % || 63 895 || 14,33 % || 16 923 || 3,79 % || 3226 || 0,72 % || 327 277 || 73,39 % || 2221 || 0,50 % || 445 941 |- | Солтүстік Қазақстан облысы || 10 409 || 3,26 % || 9802 || 3,07 % || 32 754 || 10,26 % || 12 963 || 4,06 % || 19 419 || 6,08 % || 232 284 || 72,75 % || 1660 || 0,52 % || 319 291 |- | Түркістан облысы || 10 684 || 1,07 % || 28 887 || 2,89 % || 178 498 || 17,88 % || 45 055 || 4,51 % || 10 788 || 1,08 % || 720 855 || 72,21 % || 3487 || 0,35 % || 998 254 |- | Шығыс Қазақстан облысы || 15 838 || 1,93 % || 51 074 || 6,24 % || 126 339 || 15,43 % || 16 419 || 2,01 % || 10 566 || 1,29 % || 580 457 || 70,89 % || 18 102 || 2,21 % || 818 795 |- | [[Астана]] қаласы || 15 026 || 3,23 % || 36 099 || 7,76 % || 91 038 || 19,57 % || 27 307 || 5,87 % || 11 536 || 2,48 % || 275 346 || 59,19 % || 8838 || 1,90 % || 465 190 |- | [[Алматы]] қаласы || 39 375 || 6,70 % || 43 489 || 7,40 % || 50 366 || 8,57 % || 19 982 || 3,40 % || 30 560 || 5,20 % || 392 167 || 66,73 % || 11 754 || 2,00 % || 587 693 |- | [[Шымкент]] қаласы || 9704 || 2,53 % || 17 413 || 4,54 % || 71 684 || 18,69 % || 9934 || 2,59 % || 13 807 || 3,60 % || 257 394 || 67,11 % || 3605 || 0,94 % || 383 541 |- ! Барлығы || 167 649 || 1,82 % || 465 714 || 5,05 % || 1 495 401 || 16,23 % || 280 451 || 3,04 % || 182 898 || 1,98 % || 6 539 715 || 70,96 % || 84 582 || 0,92 % || 9 216 410 |} === Сайлаушылар келімі === 2019 жылдың 9 маусымы өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлауға тіркелген сайлаушылардың 77,4 % дауыс берді<ref name="нәтиже">{{cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|author=ҚР Орталық сайлау комиссиясы|publisher=[[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]]|date=2019-06-10|accessdate=2019-06-10|archiveurl=http://archive.fo/SGBgY|archivedate=2019-06-10}}</ref>. Ең төмен келім көрсеткіші Қазақстанның&nbsp;ең ірі қаласы — [[Алматы]] тіркелді. Аталған қалада тіркелген сайлаушылардың тек 52,2&nbsp;% дауыс берген. Ең көп келім 89,0 % көрсеткішпен Алматы облысына тиесілі екендігі анықталды. {| class="standard" ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар ! rowspan="2" | Облыстар мен Республикалық маңызы бар қалалар ! colspan="2" | Сайлаушылар |- ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> ! Саны ! %<ref name="нәтиже" /> |- |'''[[Ақмола облысы]]''' | style="text-align: right;" | 430 359 | style="text-align: right;" | 83,4&nbsp;% |'''[[Ақтөбе облысы]]''' | style="text-align: right;" | 482 820 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы облысы]]''' | style="text-align: right;" | 1 249 445 | style="text-align: right;" | 89,0&nbsp;% |'''[[Атырау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 288 439 | style="text-align: right;" | 71,2&nbsp;% |- |'''[[Батыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 303 880 | style="text-align: right;" | 66,3&nbsp;% |'''[[Жамбыл облысы]]''' | style="text-align: right;" | 575 266 | style="text-align: right;" | 81,3&nbsp;% |- |'''[[Қарағанды облысы]]''' | style="text-align: right;" | 715 845 | style="text-align: right;" | 77,3&nbsp;% |'''[[Қостанай облысы]]''' | style="text-align: right;" | 488 748 | style="text-align: right;" | 84,1&nbsp;% |- |'''[[Қызылорда облысы]]''' | style="text-align: right;" | 397 249 | style="text-align: right;" | 81,6&nbsp;% |'''[[Маңғыстау облысы]]''' | style="text-align: right;" | 265 654 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% |- |'''[[Павлодар облысы]]''' | style="text-align: right;" | 445 941 | style="text-align: right;" | 81,2&nbsp;% |'''[[Солтүстік Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 319 291 | style="text-align: right;" | 79,8&nbsp;% |- |'''[[Түркістан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 998 254 | style="text-align: right;" | 84,8&nbsp;% |'''[[Шығыс Қазақстан облысы]]''' | style="text-align: right;" | 818 795 | style="text-align: right;" | 84,9&nbsp;% |- |'''[[Алматы]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 587 693 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |'''[[Шымкент]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 383 541 | style="text-align: right;" | 52,2&nbsp;% |- |'''[[Астана]] қаласы''' | style="text-align: right;" | 465 190 | style="text-align: right;" | 68,9&nbsp;% | style="text-align: right;" |'''Барлығы''' | | style="text-align: right;" |70,5&nbsp;% |- |} == Exit poll == 2019 жылдың 9 маусымы сағат 7:00 мен 20:00 аралығы «Ел тірегі» заңды тұлғалар бірлестігінің тапсырысы бойынша «Қоғамдық пікір» зерттеу институты 13 200, ал «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190610/10465775/Tokaev-prezident-saylauy-Zhastar-zertteu-ortalygy.html Тоқаев президент сайлауында 69,94% дауыс жинады - "Жастар" зерттеу орталығы]</ref> 12 мың сайлаушы арасында сауалнама жүргізді. Іріктеме қателігі шамамен +/- 3 %. Exit poll нәтижесі келесідей<ref>https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/Exit-poll-natijes-jariyalandyi-298520/ Exit poll нәтижесі жарияланды</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" | Кандидат ! «Қоғамдық пікір» институты<br> нәтижесі ! «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығы<br> нәтижесі |- | style="background:lavender;" |'''[[Жамбыл Аужанұлы Ахметбеков]]''' | style="background-color:#DC241f;" | | 3,86 % | 3,06 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Мәдиқызы Еспаева]]''' | style="background-color:#0098DB;" | | 5,32 % | 4,78 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов]]''' | style="background-color:#28176F;" | | 15,39 % | 14,96 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков]]''' | style="background-color:#0A5B2D;" | | 3,03 % | 2,71 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Амангелді Сатыбалдыұлы Таспихов]]''' | style="background-color:grey;" | | 1,41 % | 2,63 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]''' | style="background-color:#1CA9C9;" | | 70,13 % | 69,94 % |- | style="background:lavender;" |'''[[Түгел Сәдібек|Сәді-Бек Түгел]]''' | style="background-color:blue;" | | 0,86 % | 1,92 % |} == Ұлықтау рәсімі == 2019 жылдың 12 сәуірі [[Астана]]дағы [[Тәуелсіздік сарайы (Астана)|Тәуелсіздік сарайында]] Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың ұлықтау рәсімі өтті. [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|ҚР ОСК]] төрағасы [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] Тоқаевқа жаңа сайланған президент куәлігін табыстады<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190612/10514471/toqaev-ulyqtau.html Қазақстан тарихындағы екінші президент ант беріп, ресми түрде қызметіне кірісті]</ref>. Ұлықтау рәсіміне ҚР Тұңғыш президенті, Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] қатысты, алайда шетел президенттері шақырту алмаған<ref>[https://www.ktk.kz/kz/news/video/2019/06/11/121731/ Тоқаевтың инаугурациясына шетел президенттері шақыртылмаған]</ref>. == Құқық бұзушылық == === Сайлауға дайындық === Сәуір соңында қазақстандық жоғарғы оқу орындарының бірінде аты-жөні көрсетілмеген сайлаушылардан қол жинау парағы анықталғандығы белгілі болған. Қазақстан орталық сайлау комиссиясы бұл парақ Төлеутай Сатайұлы Рақымбековқа тиесілі екенін растады<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nur-sultan-president-elections/29923833.html Кандидаттың аты-жөні жоқ қол қою парағы кімге тиесілі?]</ref>. Қазақстан Заңнамасына сәйкес сайлау науқаны барысында талаптарға сай емес сауалнама жүргізуге тыйым салынған. Әлеуметтік желілерде жүргізілген сауалнама да Заңнама талаптарына сай болмағандықтан, Қазақстанның екі азаматы 17 мамырда 15 АЕК мөлшерінде (37 875тг) айыппұл төлеуге тартылған<ref>[http://ernur.kz/kazakstan/azirge-sailau-turaly-saualnama-zhasaghan-eki-adamgha-aiyppul-salyndy Әзірге сайлау туралы сауалнама жасаған екі адамға айыппұл салынды]</ref>. === Сайлау күні === Сайлау күні, яғни 9 маусым күні сайлау учаскелерінде дауыс беру үйшігіндегі сиясы "жанатын" қалам, алдын ала белгіленген бюллетеньдер, бір сайлаушының жәшікке бірден бірнеше бюллетень салуы, учаскеде тіркелмеген сайлаушылардың дауыс беруі секілді бірқатар құқықбұзушылықтар орын алған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-2019/29989798.html "Өшіргіш" қаламсап, алдын ала белгіленген бюллетень]</ref>. Алайда ОСК ресми хабары бойынша сайлау күні тек 16 құқық бұзушылық тіркелген. == Бақылау == 2019 жылдың 6 маусымына белгілі ақпар бойынша Қазақстандағы Президент салауына бақылау жүргізуге бірнеше өкілдік қызығушылық танытқан, атап айтқанда: [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]], [[ТМД парламент аралық ассамблеясы]], [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы|Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі ұйымның]] [[демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро]]сы, [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] және [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]<ref>[https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2019/05/13/118991/ Қазақстандағы президент сайлауының әділдігін кімдер бақылайды?]</ref>. 15 мамыр күні «Аманат» азаматтық платформасы Алматы қаласының 26 ҮЕҰ және Қазақстан халқы Ассамблеясының 12 этномәдени бірлестік өкілдері мен қалалық жоғарғы оқу орындарының студенттері үшін бақылаушыларға арналған тренинг өткізілді. Дәл осы бағдарлама бойынша 10 мың тәуелсіз бақылаушы оқыту көзделіп отыр<ref>'''[https://qamshy.kz/article/47772-amanat-platformasy-baqylaushylargha-arnalghan-trening-otkizu-ideyalarynynh-tusau "Аманат" платформасы бақылаушыларға арналған тренинг өткізу идеяларының тұсаукесерін өткізді]'''</ref>. 5 маусымға белгілі ақпар бойынша халықаралық ұйымдар мен шет мемлекеттерден келген бақылаушылар саны 967 адам<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20190604/10381107/Qazaqstan-prezident-sailauy-2019.html Осы апта – сайлау: қазақстандықтар нені білуі тиіс]</ref>, ал Сыртқы істер министрлігі 40-тан астам елден 227 шетел корреспондентін аккредитациядан өткізген.<ref>[https://qazaqtimes.com/article/63242 Президент сайлауында бақылаушы ретінде 40-тан астам елден 227 шетелдік корреспондент]</ref>. === ЕҚЫҰ === [[2019 жыл]]дың [[8 мамыр]]ы ЕҚЫҰ/ДИАҚБ Қазақстандағы Президент сайлауын бақылау жөніндегі өкілдігі құрылды. Өкілідік басшысы Ұршыла Әтсектің айтуы бойынша бақылаушылар тобында тек сайлауға дейін емес, сондай-ақ кейін де жұмыс атқаратын Ұлыбритания, Испания, Германия, Белорусь, Польша сарапшылары бар. Өкілдік құрамында барлығы 22 ұзақ мерзімді бақылаушы тіркелген<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-bakylaushylar-missiyasynyn-basshysy-kazakstanmen-yntymaktastykty-on-bagalauda_a3526608 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ бақылаушылар миссиясының басшысы Қазақстанмен ынтымақтастықты оң бағалауда]</ref>. Өкілдіктің 24 мамыр күні жасаған аралық есебіне сәйкес сайлау науқаны өте әлсіз жүргізілуде және тек үгіт парақтары мен жарнама тақтайларымен шектеліп қалуда. Сайлау науқанын жүргізу қатаң бақылауда, сондай-ақ кандидаттар тек жергілікті билік органдарынан 10 күн бұрын рұқсат алып қана көпшілікпен кездесіп, басқа да шаралар жүргізе алады.<ref>[https://www.inform.kz/kz/ekyu-diakb-missiyasy-kezekten-tys-prezident-saylauyna-oray-aralyk-esep-azirledi_a2766872 ЕҚЫҰ/ДИАҚБ миссиясы кезектен тыс президент сайлауына орай аралық есеп әзірледі]</ref> == Наразылық пен сын == 9 маусым күні [[Астана]] және [[Алматы]] қалаларында рұқсат етілмеген наразылық әрекеттері болып өтті<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-early-presidential-election-voting-day/29988596.html Президент сайлауы күні наразыларды жаппай ұстады]</ref>. Алматыдағы наразылық әрекеттері 2017–2018 жылдары [[Сорос-Қазақстан қоры]]ның ұсынысымен сөз бостандығы мен жергілікті мәселелерді ұжымдық шешуге арналған қоғамдық орынға айналған «Астана» алаңы мен қос жағында орналасқан [[Абылай хан даңғылы (Алматы)|Абылай хан даңғылы]] мен [[Панфилов көшесі (Алматы)|Панфилов көшелерінің]] бойында өткен. Ал Астанада [[Республика даңғылы (Астана)|Республика даңғылы]] бойындағы [[Жастар сарайы (Астана)|«Жастар» сарайының]] алдында өткен. Наразылық білдірушілерді ІІМ, полиция және Ұлттық гвардия бөлімшелері оқиға орнынан қоғам қауіпсіздігін және құқықтық тәртіп қамтамасыз ету желеуімен күштеп алып кеткен. [[Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі жанындағы Тыл департаменті (ІІМ жанындағы Тыл департаменті) (1997-2002)|Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі]] хабарлауынша, Астанада қоғамға қарсы қозғалыс қатысушылары әрекет барысында қорғану мақсатында тәртіп сақшыларына тас және басқада қолға іліккен заттар лақтырып, бұрыштық бүріккіш қолданған-ды, соның салдарынан үш полиция қызметкері жарақаттанған<ref>[https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ Екі қаладағы заңсыз шеруден 500-дей адам бөлімшеге жеткізілді – ІІМ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202183400/https://tazael.kz/news/eki-qaladagy-zansyz-sheruden-500-dej-adam-bolimshege-zhetkizildi-iim/ |date=2020-12-02 }}</ref><ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nur-sultanda-mitingde-ush-politsey-jarakat-aldyi-298522/ Астанада митингіде үш полицей жарақат алды]<br /></ref>. ҚР ІІМ Бірінші орынбасары Марат Қожаевтың мәлімдеуінше 9 маусым күні наразылық барысында 500-ге жуық адам тұтқындалған<ref>[https://www.azattyq.org/a/media/video/29989772.html ІІМ: Астана мен Алматыдағы наразылықта 500-дей адам ұсталды]</ref><ref>[https://sputniknews.kz/incidents/20190609/10464093/Zansyz-mitingke-shykkan-500-dey-adam-ustaldy.html Алматы мен Астанада заңсыз митингіге шыққан 500-дей адам ұсталды - ІІМ]</ref>. Бұл ақпарат әйгілі [[The New York Times]] басылымында және басқа да шет ел басылымдарында жарияланған<ref>[https://www.nytimes.com/2019/06/09/world/asia/kazakhstan-election-president.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FKazakhstan&action=click&contentCollection=world&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=2&pgtype=collection In Kazakhstan, 500 Detained After Protesting Election Seen as Shoo-In]</ref>. Ұсталғандар қатарында жергілікті және шетел журналистері де бар: «[[Vlast.kz]]» интернет-басылымының операторы, режиссер Екатерияна Суворова, «Азаттық» тілшісі Петр Троценко және саясаттанушы Димаш Әлжанов ұсталған<ref>[https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-election-day/tajikistan_sex_video_scandal_with_imam/25015604.htmlan_crane_protests/29989651.html Жүздеген адам ұсталып, интернет жұмысы баяулаған күн]</ref>. France Press агенттігінде жұмыс істейтін Ұлыбритания жүрналисті Chris Rickleton өзінің [[Twitter|«Twitter»]] желісіндегі парақшасына ұсталғандығын жариялаған<ref>[https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1137622893045735430 Chris Rickleton жариялаған жазбасы]</ref>. Rickleton мен оның әріптесі іске Сыртқы істер министрі орынбасары [[Роман Василенко]] кіріскенге дейін жергілікті АІІБ-нда екі сағат өткізген. 10 маусым күні де наразылық әрекеттері жалғасын тапты. Наразылық білдірушілер сайлау қорытындысымен келіспейтіндігін және саяси жүйеге қарсылықтарын білдірген. Сол күні қазақ ақыны, оппозиционер [[Ринат Зайытов]] өзінің [[Instagram]] парақшасында кешкі сағат 18:00 [[Алматы Арена|«Алматы Арена» мұз сарайының]] маңында сайлау нәтижесі жайлы мәлімдеме жасайтындығы жайлы бейне жариялаған. Кейін желіде ақынның сөйлеп тұрған жерінен тәртіп сақшылары ұстап әкеткен бейне тарап, біршама өнер адамдары мен қарапайым халық ақынның босатылуын талап етіп, Алматы қаласы полиция басқармасының алдында жиналған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991785.html Жүздеген адам ақын Ринат Зайытовты босатуды талап етті]</ref>. Олармен полиция басқармасы бастығының орынбасары Ізбасар Бектұров пен Алматы қаласы әкімінің орынбасары [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]] сөйлесті, жиналғандар тек Ринат Зайытов келгеннен кейін тарасқан<ref>[https://www.azattyq.org/a/29991894.htуml Ақын Ринат Зайытов келген соң полиция департаментіне жиналғандар тарады]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ҚР ІІМ кеңесшісінің мәлімдемесі бойынша 10 маусым күні 200-ге жуық адам ұсталып, оның 150-і жауапқа тартылған<ref>[https://sputniknews.kz/society/20190611/10499020/Mitingige-shyqqan-200-adamdy-basqa-qalalarga-aparyp-tastadyq-Qozhaev.html Митингіге шыққан 200 адамды басқа қалаларға апарып тастадық – Қожаев]</ref>. Екі күн ішінде Алматы мен Астана қалаларында барлығы 700-ге жуық адам ұсталған<ref>[http://stan.kz/eki-kun-ishinde-700-adam-ystalgan-iim-miting-kezinde-tusirilgen-video-zhariyaladi-317714/ Екі күн ішінде 700 адам ұсталған: ІІМ митинг кезінде түсірілген видео жариялады]</ref>. Жаңа сайланған Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев наразылық білдірушілерді диалогқа шақырды<ref>[https://www.zakon.kz/4973026-bil-k-mitingke-shy-a-beret-n-haly-ty.html Билік митингке шыға беретін халықты диалогқа шақырды]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === БҰҰ мәлімдемесі === [[2019 жыл]]дың [[12 маусым]]ы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы Қазақстандағы сайлау күні және одан кейінгі күндері өткен бейбіт шерулерде азаматтардың ұстылуын [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]на қарама-қайша деп тауып, Қазақстан билігін адам құқықтары бойынша халықаралық міндеттемелерін орындауға шақырды. {{start citation}} ...БҰҰ Адам құқықтары Бюросы полиция бөлімшелерінде түнгі уақытта көбіне адвокаттың қатысуынсыз жедел соттардың өткенінен де хабардармыз. ...Бұл Қазақстанның адам құқығы бойынша алған міндеттемелеріне айқын қайшылық. Қазақстанды азаматтардың бейбіт жиын өткізу мен пікір айту еркіндігін сақтауға, азаматтарға конструктивті түрде саяси өмірге араласуға мүмкіндік беруге шақырамын. {{түпнұсқа|en|The UN Human Rights Office was also made aware about numerous expedited court proceedings held on the premises of police stations, conducted at night and in many instances without the presence of defence lawyers. ...This is an apparent contradiction with Kazakhstan’s obligations under international human rights law. I urge Kazakhstan to fulfil its legal obligations to respect and protect the rights to freedom of peaceful assembly, expression, and ensure the right to meaningful political participation}} {{end citation|қайнары=[https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=24691&LangID=E UN Human Rights Office calls on Kazakhstan to respect freedoms of peaceful assembly, expression and right to political participation]}} Мәлімдемеден кейін [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры Ғизат Нұрдәулетовқа азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді және жазықсыз ұсталғандарды босатуын тапсырды<ref>[https://twitter.com/TokayevKZ/status/1138780525471182848 Бас прокурорға азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз етуді, ұсталғандардың нақты саны мен кінәсінің деңгейін анықтауды тапсырдым.]</ref>. [[13 маусым]] күні Бас Прокуратура Астана мен Алматы қалаларында өткен "рұқсат етілмеген митингіге" қатысқаны үшін 957 адам әкімшілік жауапқа тартылғандығын мәлімдеді. Оның 670-і 6-15 тәулікке қамалып, 115-іне айыппұл салынған<ref>[https://www.azattyq.org/a/29996878.html Бас прокуратура: "Заңсыз митингіге шыққан" 950-ден аса адам жазаланды]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сілтемелер == * [https://kireev.livejournal.com/1617039.html Агрегатор и протоколы результатов выборов в Казахстане] * [https://kireev.livejournal.com/1616208.html Фото протокола из Актау: 60% за лидера оппозиции при явке 32%.] * [https://kireev.livejournal.com/1616069.html Еще раз о явке в Казахстане по областям] * [https://kireev.livejournal.com/1616828.html В очередной раз доказываю, что результаты выборов в Казахстане были нарисованы - Журнал Александра Киреева: о политике, выборах и не только.] {{Қазақстан сайлаулары}} [[Санат:Қазақстандағы президент сайлаулары]] [[Санат:2019 жылғы сайлаулар]] [[Санат:2019 жылдағы Қазақстан]] 832ni1u487wwnf3nagpps2wl361m76x 0 620823 3579735 3479135 2026-04-09T11:49:11Z Құралай Мұратқызы 179559 3579735 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> === '''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы. == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді. Ескі жапон дәстүрі бойынша, Масаси және Сейшиға 1 жас толғанда, балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша, таңдалған зат баланың тағдырын шешеді. Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты. Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады. Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты. Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты. Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды. Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты, алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады. Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды. Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген. == Отбасы == Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.'' == Жұмыстары == {| class="wikitable" |+ !Жұмыстары !Шығарылу жылдары |- |Karakuri |1996 |- |Naruto |1999-2017 |- |Bench |2010 |- |Mario |2013 |- |''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring'' |2015 |} == Дереккөздер == https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto http://lifeinjapan.ru/article/show/8710{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото bqect7ca8jsy8u1et6u0w1giw94q6yj 3579736 3579735 2026-04-09T11:49:35Z Құралай Мұратқызы 179559 3579736 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> === '''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы. == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді.Ескі жапон дәстүрі бойынша, Масаси және Сейшиға 1 жас толғанда, балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша, таңдалған зат баланың тағдырын шешеді. Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты. Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады. Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты. Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты. Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды. Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты, алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады. Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды. Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген. == Отбасы == Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.'' == Жұмыстары == {| class="wikitable" |+ !Жұмыстары !Шығарылу жылдары |- |Karakuri |1996 |- |Naruto |1999-2017 |- |Bench |2010 |- |Mario |2013 |- |''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring'' |2015 |} == Дереккөздер == https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto http://lifeinjapan.ru/article/show/8710{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото 3f907zfwicg1e6dmcar9u1zucisqq0k 3579737 3579736 2026-04-09T11:50:12Z Құралай Мұратқызы 179559 3579737 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> === '''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы. == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді.Ескі жапон дәстүрі бойынша, Масаси және Сейши 1 жасқа толғанда балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша таңдалған зат баланың тағдырын шешеді.Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты. Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады. Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты. Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты. Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды. Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты, алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады. Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды. Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген. == Отбасы == Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.'' == Жұмыстары == {| class="wikitable" |+ !Жұмыстары !Шығарылу жылдары |- |Karakuri |1996 |- |Naruto |1999-2017 |- |Bench |2010 |- |Mario |2013 |- |''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring'' |2015 |} == Дереккөздер == https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto http://lifeinjapan.ru/article/show/8710{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото pckk1gxzh5as9k4hbz5g2bawpo4hwtw 3579738 3579737 2026-04-09T11:50:40Z Құралай Мұратқызы 179559 3579738 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> === '''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы. == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді.Ескі жапон дәстүрі бойынша, Масаси және Сейши 1 жасқа толғанда балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша таңдалған зат баланың тағдырын шешеді.Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты.Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады. Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты. Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты. Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды. Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты, алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады. Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды. Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген. == Отбасы == Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.'' == Жұмыстары == {| class="wikitable" |+ !Жұмыстары !Шығарылу жылдары |- |Karakuri |1996 |- |Naruto |1999-2017 |- |Bench |2010 |- |Mario |2013 |- |''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring'' |2015 |} == Дереккөздер == https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto http://lifeinjapan.ru/article/show/8710{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото stfjy8bz52ips75ltuizd6pkw0ymqwj 3579739 3579738 2026-04-09T11:51:00Z Құралай Мұратқызы 179559 3579739 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> === '''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы. == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді.Ескі жапон дәстүрі бойынша, Масаси және Сейши 1 жасқа толғанда балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша таңдалған зат баланың тағдырын шешеді.Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты.Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады.Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты.Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты. Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды. Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты, алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады. Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды. Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген. == Отбасы == Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.'' == Жұмыстары == {| class="wikitable" |+ !Жұмыстары !Шығарылу жылдары |- |Karakuri |1996 |- |Naruto |1999-2017 |- |Bench |2010 |- |Mario |2013 |- |''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring'' |2015 |} == Дереккөздер == https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto http://lifeinjapan.ru/article/show/8710{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото p5ocw1uwwka9vztw57c4bwb4p3wrrd3 3579740 3579739 2026-04-09T11:51:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3479135 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> === '''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы. == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді. Ескі жапондық дәстүр бойынша, Масаси және Сейшиға 1 жас толғанда, балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша, таңдалған зат баланың тағдырын шешеді. Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты. Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады. Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты. Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты. Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды. Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты, алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады. Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды. Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген. == Отбасы == Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.'' == Жұмыстары == {| class="wikitable" |+ !Жұмыстары !Шығарылу жылдары |- |Karakuri |1996 |- |Naruto |1999-2017 |- |Bench |2010 |- |Mario |2013 |- |''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring'' |2015 |} == Дереккөздер == https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto http://lifeinjapan.ru/article/show/8710{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото 2z27znb0r8n3qrtdgpe5sdymkam95cw 3579741 3579740 2026-04-09T11:51:49Z Құралай Мұратқызы 179559 3579741 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> === '''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы. == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді. Ескі жапондық дәстүр бойынша, Масаси және Сейшиға 1 жас толғанда, балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша, таңдалған зат баланың тағдырын шешеді. Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты. Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады. Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты. Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты. Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе, сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды. Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты, алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады. Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды. Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген. == Отбасы == Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.'' == Жұмыстары == {| class="wikitable" |+ !Жұмыстары !Шығарылу жылдары |- |Karakuri |1996 |- |Naruto |1999-2017 |- |Bench |2010 |- |Mario |2013 |- |''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring'' |2015 |} == Дереккөздер == https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto http://lifeinjapan.ru/article/show/8710{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото 1my4ubcrnz6kxgucia75ffw0spll9p7 3579744 3579741 2026-04-09T11:53:09Z Құралай Мұратқызы 179559 3579744 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}}=== <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> === '''Масаси Кисимото''' ([[жапон тілі|жап.]] 岸本 斉史 ''Кисимото Масаси'', [[8 қараша]] [[1974 жыл]], Наги, [[Жапония]]) — [[Жапондар|жапондық]] бүкіл әлемге танымал мангака, «[[Наруто]]» мангасының авторы. == Өмірбаяны == 1974 жылы 8 қараша күні Масаси егіз ағасымен бірге Окаяма қаласында дүниеге келді. Ескі жапондық дәстүр бойынша, Масаси және Сейшиға 1 жас толғанда, балалардың алдына 3 нәрсе қойылды. Дәстүр бойынша, таңдалған зат баланың тағдырын шешеді. Сонда балалардың алдына есепшот, ақша және қылқалам қойылыпты. Сейши біраз ойланып, қылқаламды таңдаса, Масаси дереу ақшаға қолын созады. Шынымен, Сейши тез арада сурет салуға құмарлық танытты. Масаси да уақыт өте келе сурет салуды ұнатты. Балабақша кезінен Масаси мангаларға қызықты, әсіресе, сол кездегі танымал «Dragon Ball» қызықтырды.Ол күні бойы «Dragon Ball» мангасындағы кейіпкерлерді бейнелеумен айналысты. Алайда, орта мектепте оқу барысында бейнелеуге қызығушылығы азайды. Сол өмірлік кезеңінде Масаси спортпен белсенді шұғылданды. Ол бейсбол ойынын ұнатты. Оның ойынша, бейнелеумен айналысу үшін ер жетіп кеткен болып көрінді, бірақ бір күні «Akira» деген ғылыми фантастикалық жанрдағы манганың постерін көреді. Масаси плакатқа бір сағат мұқият қарап тұрады. Оның айтуынша, суреттің ракурсы ерекше болды және «Қалай біреу осындай ракурста сурет сала алады? Алғаш рет осындай бейне көріп тұрмын, бәрі сондай шынайы көрінеді» деген ой келеді. Сол сәттен Масаси осындай нәтижеге қол жеткізуге талпына бастады. Масаси бүкіл «Akira» арт-кітапшаларын сатып алып, оларды қайталау кезінде өзінің жеке стилін құруға талпынды. Бүкіл уақытын бейнелуеге бөлген Масаси мектеп сыныбында 39 оқушының ішінде үлгерімі бойынша 38-ші болды. Сонымен қатар, манга салуда ешқандай жетістік болмады. Оның сол уақытта жолы болмаса да, ол кері шегінбеді. Өзі жеңіл ойлы болғандықтан, барлығы өздігінен шешіледі деп ойлады. Жоғары мектепті бітірген соң Масаси бейнелеу университетіне түсіп, бірінші күннен бастап мангасымен белсенді жұмыс істейді. Сол жұмысы үшін ол жүлде алып, оның кішігірім «Karakuri» жұмысы жарияланады. Сол кезден бастап ұзақ уақыт бойы оның мангалары жарияланбаған, себебі баспа үйінің пікірінше, оның жұмыстары қызықсыз деп қарастырылды. Оған қарамастан, Масаси бәрібір күнде еңбектенді. Университетті бітірген соң оның достары жұмысқа тұрды, ал Масасидің жалғыз мақсаты - атақты мангака атану болды. Ешқандай қиындыққа қарамастан, қыңыр Масаси өз мақсаты үшін еңбек етті. Оған үнемі ата-анасының жұмыс табу керектігі туралы нұсқауларын тыңдауға тура келді. Апта сайын басылатын "Shonen Jump" журналына тек талантты жұмыстар түсетін, ал Масаси жай сурет салуды жақсы көретін жігіт болғандықтан ол көп өз-өзіне сенбеген. Ол мынандай пікірде болатын: «Әрине, мен көп күмәндандым, бірақ мен қазір шегінуге жол берсен, ешқашан мангака болмаймын». Сол кезде ол сурет салуды уақытша тоқтатып, кітапханада қалай сценарий жазу керектігі жайлы кітаптар оқыды. Ол 2 жыл бойы уақытын сол кітапханада өткізді. Масаси түрлі сценарийлық техникаларды жақсы меңгерді. Сол кездері ол өзінің сурет салғаннан сценарий жазудағы дарыны көбірек екенін байқады. Ол баспа үйіне өзінің жаңа мангасын көрсетті. Баспаханаға оның жұмысы ұнады, алайда қабылданбады, себебі, кең оқырмандар ауқымы үшін өте күрделі болып табылды. 4 ай өте келе Масаси «Shonen Jump» редакторларына жаңа жұмысын әкеліп, ол қабылданады. Сол кезден бері «Наруто» мангасы бүкіл әлемдегі адамдардын жүрегін жаулап алды. Ол нағыз мультимәдени феномен болды. Масаси керемет сюжет ойлап тапты және «Shonen Jump» рейтингінде 15 жыл бойы алғашқы орындарға ие болды. Осылайша, Масаси бүкіл әлемге танымал мангака болды. Ол өмірін мақсатына ұмтылатын жас ниндзя туралы мангаға арнады. Наруто мангасы арқылы Масаси өз өмірлік тәжірибесімен бөлісе отырып, әр адамның алға қойған мақсатына шегінбей жету керектігін жеткізген. == Отбасы == Масасиде әйелі және үш баласы бар. Олар - 2 үлкен ұлы және 2016 жылы сәуір айында туылған үшінші баласы. Сонымен қоса Масасиде сурет салу стилі өзіне өте ұқсас егіз мангака ағасы бар. Ағасы "''666 Satan" және'' "''Blazer Drive" мангаларымен танымал.'' == Жұмыстары == {| class="wikitable" |+ !Жұмыстары !Шығарылу жылдары |- |Karakuri |1996 |- |Naruto |1999-2017 |- |Bench |2010 |- |Mario |2013 |- |''Naruto: The Seventh Hokage and the Scarlet Spring'' |2015 |} == Дереккөздер == https://www.livelib.ru/author/229688-masasi-kisimoto http://lifeinjapan.ru/article/show/8710{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://naruto.fandom.com/ru/wiki/Масаси_Кисимото kiw0cwnkd1xir60fyi5bqv9iw4y5bdw 0 622706 3579272 3342031 2026-04-09T05:45:44Z 19642206g 179570 /* Өнер-мәдениет, білім-ғылым: */ 3579272 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Жакишева Забира.jpg|right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы]] Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, ҚР Мәдениет қайраткері. == Өмірбаяны == Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында ШҚО, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. Қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген (1966). Абай аудандық Мәдениет басқармасында еңбек жолын бастаған (1967). Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген (1980). === Өнер-мәдениет, білім-ғылым: === Абай ауданы, «Құндызды» ауылынан қыздар арасынан шыққан тұңғыш сазгер (1967 ж.); Абай аудандық Халық театрын ұйымдастырушылардың бірі (1967-1969 жж.); Қазіргі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыка аспаптары музейін ұйымдастырушылардың бірі және музейде 37 жыл еңбек еткен, музейдің дамуына зор үлес қосқан ардагер (1980-2017 жж.); Музей жанынан құрылған «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдің тұңғыш сырнайшысы (1980-1990 жж.); Қырғыздың Халық ақыны және Халық батыры Сооронбай Жусуевтің «Абай – Манас жыршысы» атты өлеңіне ән жазған сазгер; Қырғыз Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің Тарих және Мәдени мұра институты мен Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Мемлекеттік университетінің біріккен Д.07.13.015 Диссертациялық Кеңесінде қорғалған «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары.Тарихи-этнографиялық зерттеу» диссертациясыныӊ авторы, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш аспаптанушы, этнолог-ғалым (2014); == Еңбектері == * «Жастық шақ әуендері». 2 томдық ұжымдық әндер жинағы. (Алматы: «Өнер» (1978- 1990 жж.); * «Шыңғыстаудың ән самалы». Әндер жинағы. (Алматы. «Әуен», 1998); * «Қазақтың музыкалық аспаптар әлемі» анықтамалық (Алматы: «Әуен», 2003); * «Қазақтың халық музыка аспаптары музейі». Жолсерік (С. Бегалин атындағы баспахана, 2004); * «Халық шебері – Қамар Қасымұлы» (Павлодар: «ЭКО», 2005); * «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары» (Алматы: «Алматыкітап», 2009); * «Қазақтың музыкалық фольклоры». С. Ақатаев, Н. Атамқұловтармен бірге. (Алматы: «Өлке», 2010); * «[[Өзбекәлі Жәнібеков|Өзбекәлі Жәнібек]] тағылымы» (Алматы: 2011); * Аспаптану (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. Монография. (Алматы: «Қазақ тарихы», 2012); * Ұлттық энциклопедия (музыка аспаптары жайлы мақалалар). I-V томдар. (Алматы: ҰЭ Бас басқармасы); * «Қазақ мәдениеті» энциклопедиялық-анықтамалық авторларының бірі (Алматы); * Шыңғыстаудың шынары. (Деректі құжаттар, естеліктер, суреттер т.б. Құрастырған: Ардаби Мәулет – өнертану ғылымының докторы. - Алматы: «Өнер», 2018); * Ғылыми журналдарда, ғылыми жинақтар мен мерзімді газет басылымдарында жүзден аса мақала-еңбектер жарияланды (1980-2018 жж.); * «Қазақстан» телеарнасы: «Телқоңыр», «Айтуға оңай...», СТВ телеарнасы: «Қоғам және әйел», «Балапан» телеарнасы: «Біле жүрейік» т.б. түсірілімдер; == Марапаттары == * Жастар мен Студенттердің Москвада өткен бүкіл дүниежүзілік фестивалінің Дипломанты (1985; * КССРО Мәдениет Министрлігінің «Үздік Мәдениет қызметкері» төс белгісі мен куәлігі (1987); * ҚР Мәдениет Министрлігінің Құрмет Грамотасы (1998); * ҚР Мәдениет қайраткері төс белгісі мен куәлігі (2000); * «Музей ісін дамытуға қосқан зор үлесі үшін» номинациясы бойынша Халықаралық ИКОМ Қазақстанның Дипломанты (2014); == Дереккөздер == * Аспаптану ғылымының ұлт тарихындағы орны («Отан тарихы» мәселелері. Жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми мақалалары жинағы. – Алматы: - 2000; * «Музыка аспаптары әлеміне саяхат» мақалалар топтамасы. «Ұлт тағылымы» ғ/пед. журнал. №№ 4-5, 6. – 1999 ж. // №№ 1, 2, 3. - 2000 жж; * Домбыралы сақтар (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. – «Қазақ тарихы» ғ/журнал. № 5. – 2011.); * Музей ісінің майталманы (Ө. Жәнібековтың туғанына – 80 жыл) – «Мәдени мұра» ғ/журнал. – Астана: № 3. - 2013; * Қазақтың аспапты-музыкалық қолөнері («Халықтық саз аспаптары және түркі халықтарының аспапты-музыкасы: өткені, бүгіні және болашағы» атты Халықаралық симпозиум материалдары жинағы. – Абай ат. Қазақ Ұлттық пед/университетінің Жаршысы. – Алматы: - 2013; Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016 dbs49v0zz1jvmre3kxmelhs8jtcrtdk 3579277 3579272 2026-04-09T05:47:21Z 19642206g 179570 /* Марапаттары */ 3579277 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Жакишева Забира.jpg|right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы]] Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, ҚР Мәдениет қайраткері. == Өмірбаяны == Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында ШҚО, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. Қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген (1966). Абай аудандық Мәдениет басқармасында еңбек жолын бастаған (1967). Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген (1980). === Өнер-мәдениет, білім-ғылым: === Абай ауданы, «Құндызды» ауылынан қыздар арасынан шыққан тұңғыш сазгер (1967 ж.); Абай аудандық Халық театрын ұйымдастырушылардың бірі (1967-1969 жж.); Қазіргі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыка аспаптары музейін ұйымдастырушылардың бірі және музейде 37 жыл еңбек еткен, музейдің дамуына зор үлес қосқан ардагер (1980-2017 жж.); Музей жанынан құрылған «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдің тұңғыш сырнайшысы (1980-1990 жж.); Қырғыздың Халық ақыны және Халық батыры Сооронбай Жусуевтің «Абай – Манас жыршысы» атты өлеңіне ән жазған сазгер; Қырғыз Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің Тарих және Мәдени мұра институты мен Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Мемлекеттік университетінің біріккен Д.07.13.015 Диссертациялық Кеңесінде қорғалған «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары.Тарихи-этнографиялық зерттеу» диссертациясыныӊ авторы, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш аспаптанушы, этнолог-ғалым (2014); == Еңбектері == * «Жастық шақ әуендері». 2 томдық ұжымдық әндер жинағы. (Алматы: «Өнер» (1978- 1990 жж.); * «Шыңғыстаудың ән самалы». Әндер жинағы. (Алматы. «Әуен», 1998); * «Қазақтың музыкалық аспаптар әлемі» анықтамалық (Алматы: «Әуен», 2003); * «Қазақтың халық музыка аспаптары музейі». Жолсерік (С. Бегалин атындағы баспахана, 2004); * «Халық шебері – Қамар Қасымұлы» (Павлодар: «ЭКО», 2005); * «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары» (Алматы: «Алматыкітап», 2009); * «Қазақтың музыкалық фольклоры». С. Ақатаев, Н. Атамқұловтармен бірге. (Алматы: «Өлке», 2010); * «[[Өзбекәлі Жәнібеков|Өзбекәлі Жәнібек]] тағылымы» (Алматы: 2011); * Аспаптану (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. Монография. (Алматы: «Қазақ тарихы», 2012); * Ұлттық энциклопедия (музыка аспаптары жайлы мақалалар). I-V томдар. (Алматы: ҰЭ Бас басқармасы); * «Қазақ мәдениеті» энциклопедиялық-анықтамалық авторларының бірі (Алматы); * Шыңғыстаудың шынары. (Деректі құжаттар, естеліктер, суреттер т.б. Құрастырған: Ардаби Мәулет – өнертану ғылымының докторы. - Алматы: «Өнер», 2018); * Ғылыми журналдарда, ғылыми жинақтар мен мерзімді газет басылымдарында жүзден аса мақала-еңбектер жарияланды (1980-2018 жж.); * «Қазақстан» телеарнасы: «Телқоңыр», «Айтуға оңай...», СТВ телеарнасы: «Қоғам және әйел», «Балапан» телеарнасы: «Біле жүрейік» т.б. түсірілімдер; == Марапаттары == * Жастар мен Студенттердің Москвада өткен бүкіл дүниежүзілік фестивалінің Дипломанты (1985; * КССРО Мәдениет Министрлігінің «Үздік Мәдениет қызметкері» төсбелгісі мен куәлігі (1987); * ҚР Мәдениет Министрлігінің Құрмет Грамотасы (1998); * ҚР Мәдениет қайраткері төсбелгісі мен куәлігі (2000); * «Музей ісін дамытуға қосқан зор үлесі үшін» номинациясы бойынша Халықаралық ИКОМ Қазақстанның Дипломанты (2014); == Дереккөздер == * Аспаптану ғылымының ұлт тарихындағы орны («Отан тарихы» мәселелері. Жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми мақалалары жинағы. – Алматы: - 2000; * «Музыка аспаптары әлеміне саяхат» мақалалар топтамасы. «Ұлт тағылымы» ғ/пед. журнал. №№ 4-5, 6. – 1999 ж. // №№ 1, 2, 3. - 2000 жж; * Домбыралы сақтар (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. – «Қазақ тарихы» ғ/журнал. № 5. – 2011.); * Музей ісінің майталманы (Ө. Жәнібековтың туғанына – 80 жыл) – «Мәдени мұра» ғ/журнал. – Астана: № 3. - 2013; * Қазақтың аспапты-музыкалық қолөнері («Халықтық саз аспаптары және түркі халықтарының аспапты-музыкасы: өткені, бүгіні және болашағы» атты Халықаралық симпозиум материалдары жинағы. – Абай ат. Қазақ Ұлттық пед/университетінің Жаршысы. – Алматы: - 2013; Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016 4qt9w3mmw5igegqx0bhk6pqjdculnnb 3579286 3579277 2026-04-09T05:51:34Z 19642206g 179570 /* Еңбектері */ емле қателері, сөйлем құрылымдары тұзетілді 3579286 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Жакишева Забира.jpg|right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы]] Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, ҚР Мәдениет қайраткері. == Өмірбаяны == Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында ШҚО, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. Қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген (1966). Абай аудандық Мәдениет басқармасында еңбек жолын бастаған (1967). Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген (1980). === Өнер-мәдениет, білім-ғылым: === Абай ауданы, «Құндызды» ауылынан қыздар арасынан шыққан тұңғыш сазгер (1967 ж.); Абай аудандық Халық театрын ұйымдастырушылардың бірі (1967-1969 жж.); Қазіргі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыка аспаптары музейін ұйымдастырушылардың бірі және музейде 37 жыл еңбек еткен, музейдің дамуына зор үлес қосқан ардагер (1980-2017 жж.); Музей жанынан құрылған «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдің тұңғыш сырнайшысы (1980-1990 жж.); Қырғыздың Халық ақыны және Халық батыры Сооронбай Жусуевтің «Абай – Манас жыршысы» атты өлеңіне ән жазған сазгер; Қырғыз Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің Тарих және Мәдени мұра институты мен Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Мемлекеттік университетінің біріккен Д.07.13.015 Диссертациялық Кеңесінде қорғалған «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары.Тарихи-этнографиялық зерттеу» диссертациясыныӊ авторы, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш аспаптанушы, этнолог-ғалым (2014); == Еңбектері == * «Жастық шақ әуендері». 2 томдық ұжымдық әндер жинағы. (Алматы: «Өнер» (1978- 1990 жж.); * «Шыңғыстаудың ән самалы». Әндер жинағы. (Алматы. «Әуен», 1998); * «Қазақтың музыкалық аспаптар әлемі» анықтамалық (Алматы: «Әуен», 2003); * «Қазақтың халық музыка аспаптары музейі». Жолсерік (С. Бегалин атындағы баспахана, 2004); * «Халық шебері – Қамар Қасымұлы» (Павлодар: «ЭКО», 2005); * «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары» (Алматы: «Алматыкітап», 2009); * «Қазақтың музыкалық фольклоры». С. Ақатаев, Н. Атамқұловтармен бірге. (Алматы: «Өлке», 2010); * «[[Өзбекәлі Жәнібеков|Өзбекәлі Жәнібек]] тағылымы» (Алматы: 2011); * Аспаптану (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. Монография. (Алматы: «Қазақ тарихы», 2012); * Ұлттық энциклопедия (музыка аспаптары жайлы мақалалар). I-V томдар. (Алматы: ҰЭ Бас басқармасы); * «Қазақ мәдениеті» энциклопедиялық-анықтамалық авторларының бірі (Алматы); * Шыңғыстаудың шынары. (Деректі құжаттар, естеліктер, суреттер т.б. Құрастырған: Ардаби Мәулет – өнертану ғылымының докторы. - Алматы: «Өнер», 2018); * Ғылыми журналдарда, ғылыми жинақтар мен мерзімді газет басылымдарында жүзден аса мақала-еңбектері жарияланды (1980-2018 жж.); * «Қазақстан» телеарнасы: «Телқоңыр», «Айтуға оңай...», СТВ телеарнасы: «Қоғам және әйел», «Балапан» телеарнасы: «Біле жүрейік» т.б. түсірілімдер; == Марапаттары == * Жастар мен Студенттердің Москвада өткен бүкіл дүниежүзілік фестивалінің Дипломанты (1985; * КССРО Мәдениет Министрлігінің «Үздік Мәдениет қызметкері» төсбелгісі мен куәлігі (1987); * ҚР Мәдениет Министрлігінің Құрмет Грамотасы (1998); * ҚР Мәдениет қайраткері төсбелгісі мен куәлігі (2000); * «Музей ісін дамытуға қосқан зор үлесі үшін» номинациясы бойынша Халықаралық ИКОМ Қазақстанның Дипломанты (2014); == Дереккөздер == * Аспаптану ғылымының ұлт тарихындағы орны («Отан тарихы» мәселелері. Жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми мақалалары жинағы. – Алматы: - 2000; * «Музыка аспаптары әлеміне саяхат» мақалалар топтамасы. «Ұлт тағылымы» ғ/пед. журнал. №№ 4-5, 6. – 1999 ж. // №№ 1, 2, 3. - 2000 жж; * Домбыралы сақтар (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. – «Қазақ тарихы» ғ/журнал. № 5. – 2011.); * Музей ісінің майталманы (Ө. Жәнібековтың туғанына – 80 жыл) – «Мәдени мұра» ғ/журнал. – Астана: № 3. - 2013; * Қазақтың аспапты-музыкалық қолөнері («Халықтық саз аспаптары және түркі халықтарының аспапты-музыкасы: өткені, бүгіні және болашағы» атты Халықаралық симпозиум материалдары жинағы. – Абай ат. Қазақ Ұлттық пед/университетінің Жаршысы. – Алматы: - 2013; Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016 fxum464jmohuhs8z9qjhtay0lztk1oc 0 634307 3579423 2742862 2026-04-09T07:08:06Z Gaukhar1980 179552 3579423 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Эльвира Баяхметовна Беренд''' ([[19 қыркүйек]] [[1965]], [[Алматы]]) - [[Люксембург]], бұрынғы кеңестік және қазақстандық шахматшы, шахматтан [[КСРО]] спорт шебері ([[1987]]), әйелдер арасындағы [[гроссмейстер]] ([[1995]]). [[Қазақ КСР]] командасының құрамында шахматтан одақтас республикалар арасындағы [[КСРО]] біріншілігінің күміс жүлдегері ([[1991]]). == Өмірбаяны == [[1988]] жылы әйелдер арасында шахматтан [[КСРО]] чемпионатының финалына қатысып, 12-ші орынға ие болды. [[1991]] жылы [[КСРО]] біріншіліктерінде [[Қазақ КСР]] командасын шахмат бойынша одақтас республикалар командалары арасында командалық есепте екінші орынды жеңіп алған (1986, 1991). [[КСРО]] ыдырағаннан кейін [[Қазақстан]] үшін өнер көрсетті. [[1995]] жылы [[ФИДЕ]] әйелдер арасында шахматтан халықаралық [[гроссмейстер]] атағына ие болған Қазақстанның алғашқы шахматшысы болды. [[Қазақстан]] құрамасының ең ірі командалық шахмат турнирлерінде өнер көрсетті: шахмат олимпиадаларына үш рет қатысты ([[1992-1996]]); шахматтан командалық [[Азия]] чемпионатына [[1995]] жылы қатысып, командалық есепте қола медаль жеңіп алды, ал жеке есепте бірінші тақтада екінші орын алды; [[1995]] жылы Кишиневтегі шахмат бойынша әлем чемпионы атағын ұтып, ал [[1997]] жылы [[Афина|Афинада]] жылдам шахматтан [[Еуропа]] чемпионатында жеңіске жетті, сондай-ақ Люксембургтегі [[Швейцария]] жүйесі бойынша шахмат турнирінде бірінші орынды бөлісті. [[1990]]-ші жылдардың екінші жартысында Люксембургтегі Фред Беренд шахмат бойынша халықаралық шеберіне үйленді және [[1997]] жылдан халықаралық турнирлерде күйеуінің Отаны үшін өнер көрсете бастады. Әйелдер арасындағы шахматтық олимпиадаларға екі рет (2004, 2008) қатысты, ал [[2014]] жылы Люксембургтің ерлер құрамасы үшін өнер көрсетті. [[2004]] жылы өз тақтасында жеке қола медаль жеңіп алды;шахматтан [[Еуропа]] ерлер командалық чемпионатында [[2005]] жылы қатысты.<ref>ҚАЗАҚСТАН - спортшыллар елі. Энциклопедияық анытамалық. – Алматы: «Создік-Словарь», 2009. – 880 бет</ref> ==Дереккөздер== [[Санат:Шахматшылар]] k2xxtsee7mtst12bhznico83l3oq5dm 0 634308 3579427 2742177 2026-04-09T07:27:43Z Gaukhar1980 179552 3579427 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мария Мұхатайқызы Ахметова''' [[1921 жыл]]ы [[13 науырыз]]да [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]] Көкбастау ауылында дүниеге келген. [[1951 жыл]]ы Алматы мемлекеттік консерваториясының тарихи-теориялық факультетін, Мәскеу консерваториясының аспирантурасын бітірген. == Өмірбаян == 1941-1951 жыл ҚазКСР Төралқасы жанындағы өнертану секторының кіші ғылыми қызметкері болыпбастады. "Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы және олардың [[Кеңестік Қазақстан композиторлар]]ның ән шығармашылығындағы дамуы" тақырыбында диссертация қорғады. Ол Қазақстан және [[Орта Азия]]ның барлық өңірінде өнертану кандидаттық диссертациясын қорғаған алғашқы қазақ әйел болып табылады.Өнертану секторының аға ғылыми қызметкері [[1958-1961]]. == Шығармалар жинағы == * "Песня и современность" [[1968]] *"Казахские песни”[[(1970)]], *“Казахская советская музыка” * “Традиций казахской песенной культуры” [[1983]], *“Ән өнері және уақыт” монорафияларының авторы. == Марапаттары == * КСРО Композиторлар одағының мүшесі. * Қазақ КСРның еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атығымен [[1983 жыл|(1983)]] марапатталған. * Кейін АН әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері.<ref>Ашимбаев Д.Р. Кто есть кто в Казахстане: Биографическая энциклопедия . - Изд. 9-е, доп. – алматы: ИД «CREDO», 2006. – 832с. ISBN 9965-9596-7-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ntd68gq2qg9vh9q1tfd6nw0pvyg44cl 3579434 3579427 2026-04-09T07:45:11Z 1nter pares 146705 3579434 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мария Мұхатайқызы Ахметова''' [[1921 жыл]]ы [[13 науырыз]]да [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]] Көкбастау ауылында дүниеге келген. [[1951 жыл]]ы Алматы мемлекеттік консерваториясының тарихи-теориялық факультетін, Мәскеу консерваториясының аспирантурасын бітірген. == Өмірбаяны == 1941–1951 жылдары ҚазКСР Төралқасы жанындағы өнертану секторының кіші ғылыми қызметкері болып бастады. "Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы және олардың [[Кеңестік Қазақстан композиторлар]]ның ән шығармашылығындағы дамуы" тақырыбында диссертация қорғады. Ол Қазақстан және [[Орта Азия]]ның барлық өңірінде өнертану кандидаттық диссертациясын қорғаған алғашқы қазақ әйел болып табылады.Өнертану секторының аға ғылыми қызметкері [[1958-1961]]. == Шығармалар жинағы == * "Песня и современность" [[1968]] * "Казахские песни”[[(1970)]], * “Казахская советская музыка” * “Традиций казахской песенной культуры” [[1983]], * “Ән өнері және уақыт” монорафияларының авторы. == Марапаттары == * КСРО Композиторлар одағының мүшесі. * Қазақ КСРның еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атығымен [[1983 жыл|(1983)]] марапатталған. * Кейін АН әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері.<ref>Ашимбаев Д.Р. Кто есть кто в Казахстане: Биографическая энциклопедия . - Изд. 9-е, доп. – алматы: ИД «CREDO», 2006. – 832с. ISBN 9965-9596-7-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} a23ymtwa71pmdqubgotujwkb33jimdu 0 634511 3579422 3222355 2026-04-09T07:06:29Z Gaukhar1980 179552 3579422 wikitext text/x-wiki Экологиялық мигранттар немесе климаттық босқындар - жергілікті ортада кенеттен немесе ұзақ мерзімді өзгерістерге байланысты өз туған өңірінен кетуге мәжбүр адамдар. Бұл олардың әл-ауқатына немесе өмір сүруіне кепілдік беретін қаражатқа қауіп төндіретін өзгерістер. Мұндай өзгерістер құрғақшылықтың күшеюін, шөлейттенуді, теңіз деңгейінің жоғарылауын және маусымдық ауа райы жағдайының бұзылуын (мысалы, муссондар) қамтиды деп саналады. Климаттық босқындар қашып немесе басқа елге қоныс аудара алады, немесе олар өз елінің ішінде қоныс аудара алады. "Экологиялық көші-қон" ұғымының бірыңғай және нақты анықтамасын тұжырымдауға байланысты проблемаларға қарамастан, 2000-шы жылдары бұл тұжырымдама ерекше өзектілікке ие болды. Өйткені саясаткерлер, экологтар мен әлеуметтанушылар климаттың өзгеруінің және қоршаған ортаның жалпы құлдырауының әлеуетті әлеуметтік салдарын тұжырымдауға тырысады. "Егер болжанбаса" адамды Климаттық босқын деп санау үшін табиғат немесе қоршаған орта қудалаушы деп саналуы мүмкін. == Анықтама және түсінік == Климаттық босқындар іс жүзінде босқынның бірде-бір заңды анықтамаларына сай емес. Барлық климаттық босқындар өз туған елінен қоныс аудармайды, кейде олар тек өз шыққан елінің шегінде жылжиды. Сонымен қатар, босқындар өз үйлерінде олардың қудалайтын қорқынышынан немесе қоғамдық тәртіпті елеулі бұзатын "жалпыға бірдей зорлық-зомбылық немесе оқиғалар" салдарынан кетіп қалмайды." босқын кім екенін анықтау 1951 жылы оның алғашқы халықаралық және заңдық міндетті анықтамасы күнінен бастап кеңейтілгеніне қарамастан, қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты қашуға мәжбүр болған адамдарға бұрынғысынша босқындар сияқты құқықтық қорғау берілмейді. "Экологиялық босқын" термині алғаш рет Лестер Браун 1976 жылы ұсынылды. Халықаралық көші-қон ұйымы (хом) экологиялық мигранттардың келесі анықтамасын ұсынады: "Экологиялық көшіп-қонушылар-бұл қоршаған ортадағы кенеттен немесе прогрессивті өзгерістерге байланысты. Олардың өміріне немесе өмір сүру жағдайына теріс әсер ететін, өздерінің әдеттегі үйлерінен кетуге немесе оның пайдасына уақытша немесе тұрақты таңдау жасауға мәжбүр болатын және не өз елінің шегінде не одан тыс жерлерде орын ауыстыратын адамдар немесе адамдар тобы ." Климаттық босқындар немесе климаттық көшіп-қонушылар-бұл климаттың өзгеруінің кем дегенде үш салдарының бірімен: теңіз деңгейінің жоғарылауымен, экстремалды ауа райы құбылыстарымен, құрғақшылықпен және судың жетіспеушілігімен байланысты табиғи ортада кенеттен немесе біртіндеп өзгерістерге байланысты " қашып кетуге мәжбүр болған экологиялық көшіп-қонушылардың жиыны."{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> fhkvs3w8nf1yylysqo3e6t9dex3udz9 3579437 3579422 2026-04-09T07:47:12Z 1nter pares 146705 3579437 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Экологиялық мигранттар''' немесе '''климаттық босқындар''' — жергілікті ортада кенеттен немесе ұзақ мерзімді өзгерістерге байланысты өз туған өңірінен кетуге мәжбүр адамдар. Бұл олардың әл-ауқатына немесе өмір сүруіне кепілдік беретін қаражатқа қауіп төндіретін өзгерістер. Мұндай өзгерістер құрғақшылықтың күшеюін, шөлейттенуді, теңіз деңгейінің жоғарылауын және маусымдық ауа райы жағдайының бұзылуын (мысалы, муссондар) қамтиды деп саналады. Климаттық босқындар қашып немесе басқа елге қоныс аудара алады, немесе олар өз елінің ішінде қоныс аудара алады. "Экологиялық көші-қон" ұғымының бірыңғай және нақты анықтамасын тұжырымдауға байланысты проблемаларға қарамастан, 2000-шы жылдары бұл тұжырымдама ерекше өзектілікке ие болды. Өйткені саясаткерлер, экологтар мен әлеуметтанушылар климаттың өзгеруінің және қоршаған ортаның жалпы құлдырауының әлеуетті әлеуметтік салдарын тұжырымдауға тырысады. "Егер болжанбаса" адамды Климаттық босқын деп санау үшін табиғат немесе қоршаған орта қудалаушы деп саналуы мүмкін. == Анықтама және түсінік == Климаттық босқындар іс жүзінде босқынның бірде-бір заңды анықтамаларына сай емес. Барлық климаттық босқындар өз туған елінен қоныс аудармайды, кейде олар тек өз шыққан елінің шегінде жылжиды. Сонымен қатар, босқындар өз үйлерінде олардың қудалайтын қорқынышынан немесе қоғамдық тәртіпті елеулі бұзатын "жалпыға бірдей зорлық-зомбылық немесе оқиғалар" салдарынан кетіп қалмайды." босқын кім екенін анықтау 1951 жылы оның алғашқы халықаралық және заңдық міндетті анықтамасы күнінен бастап кеңейтілгеніне қарамастан, қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты қашуға мәжбүр болған адамдарға бұрынғысынша босқындар сияқты құқықтық қорғау берілмейді. "Экологиялық босқын" термині алғаш рет Лестер Браун 1976 жылы ұсынылды. Халықаралық көші-қон ұйымы (хом) экологиялық мигранттардың келесі анықтамасын ұсынады: "Экологиялық көшіп-қонушылар-бұл қоршаған ортадағы кенеттен немесе прогрессивті өзгерістерге байланысты. Олардың өміріне немесе өмір сүру жағдайына теріс әсер ететін, өздерінің әдеттегі үйлерінен кетуге немесе оның пайдасына уақытша немесе тұрақты таңдау жасауға мәжбүр болатын және не өз елінің шегінде не одан тыс жерлерде орын ауыстыратын адамдар немесе адамдар тобы ." Климаттық босқындар немесе климаттық көшіп-қонушылар-бұл климаттың өзгеруінің кем дегенде үш салдарының бірімен: теңіз деңгейінің жоғарылауымен, экстремалды ауа райы құбылыстарымен, құрғақшылықпен және судың жетіспеушілігімен байланысты табиғи ортада кенеттен немесе біртіндеп өзгерістерге байланысты " қашып кетуге мәжбүр болған экологиялық көшіп-қонушылардың жиыны." 6fx0d0ycn9bnrhktr33qo5xacbjb5xi 0 634874 3579402 3547986 2026-04-09T06:46:17Z Gaukhar1980 179552 /* Еңбек жолы */ 3579402 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Жамал Рақымқызы Бәшірова|Туған күні=24 ақпан 1942|Туған жері=Өскемен қаласы|Азаматтығы=Қазақстан Республикасы|Ғылыми аясы=Педагогика|Ғылыми дәрежесі=Педагогика ғылымдарының докторы, профессор}}{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бәшірова Жамал Рақымқызы''' ([[24 ақпан]] [[1942]], [[Өскемен қаласы]]нда дүниеге келген) – [[педагогика]] ғылымдарының докторы, [[профессор]]. == Еңбек жолы == * 1959-1964 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ қыздар педагогикалық институты]]ның физика-математика факультетінің студенті. * 1964-1972 жылдары мектепте физика пәнінің мұғалімі. * 1972-1976 жылдары [[ҚазССР]] Білім беру министрлігінде ғылыми қызметкер. * 1976 жылы халыққа білім беру саласындағы жетістіктері ушін «ҚазССР халықтық білім беру, ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. * 1976-1984 жылдары [[Ы. Алтынсарин]] атындағы педагогикалық ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі.<ref>Әлқожаева Н. С. Сабақтастығы жарасқан орта / Н. С. Әлқожаева // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикальқ ғылымдар сер. - Алматы, 2011. - № 1. - 12-15 б.</ref> * 1984 жылы «Преемственность между школой и ПТУ в воспитании у учащихся коммунистического отношения к труду» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. * 1984 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] -дың доценті.<ref>Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ педагогика ғылымы: тарих және қазіргі заман / А.К. Мьңбаева, Н. С. Әлқожаева, Г.А. Қасен, Ұ.Б. Телешова // Әл-Фараби атындағы КазҰУ педагогика кафедрасына 70 жыл. - Алматы, 2011. - 64 б.</ref> * 1984-2011 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің жалпы және [[Этникалық идентификация|этникалық педагогика кафедрасы]]нда қызмет атқарды. * 1987-1991 жылдар аралығында Республикалық педагогикалық оқулар секцияларының жұмысын басқарды. * 2002 жылы Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ - дың философия жэне [[саясаттану]] факультетінің жалпы және этникалық педагогика кафедрасының профессоры. * 2004 жылы «Теоретические основы университетского образования в аспекте направленности на подготовку преподавателя высшей школы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 1989-2004 жылдар аралығында жалпы және этникалық педагогика кафедрасының әдістемелік бюроның төрайымы. * 2006-2009 жылдарда осы кафедраның «Жас ғалымдар мектебінің» жетекшісі. * 2009-2011 жылдар аралығында Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ -дың біріккен Д14 А 02.32 - әлеуметтану, психология, педагогика ғылымдары бойынша докторлық дәреже тағайындайтын диссертациялык кеңестің мүшесі. == Ғылыми жетістіктері == * 1984 жылы «Преемственность между школой и ПТУ в воспитании у учащихся коммунистического отношения к труду» тақырыбында кандидаттық диссертация; * 2004 жылы «Теоретические основы университетского образования в аспекте направленности на подготовку преподавателя высшей школы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 5 монография ("Развитие университетского образования в аспекте подготовки преподавателя высшей школы"; "Жоғары мектепте педагогикалык кадрларды даярлау мәселесі" және т.б.) * 6 оқу құралы ("Педагогика", "Тұлғааралық қарым-қатынас педагогикасы"; "Жоғары оқу орнында СӨЖ мен СОӨЖ ұйымдастыру жолдары" және т.б.) * 4 тұжырымдама Ж.Р. Бәшірова Ресей және де басқа шетел ғалымдарымен (В.А. Мясников, Н.Н. Найденова, А.Н. Джуринский) * [[Польша]]ның Плоцк қаласындағы халықаральқ конференцияға қатынасып, сертификатқа ие болды.<ref>Садвакасова З.М. Верность профессии / З.М. Садвакасова, А.С. Сатывалдиева // Вести. КазНУ. Сер. пед. науки. - Алматы, 2010. - № 2-3 (30-31). - С. 182-187.</ref> Жамал Рақымқызы университетте білім беруді реформалауға байланысты стратегиялық маңызды құжаттарды жасауға үнемі қатысады. Атап айтсақ, «Педагогика» мамандығы бойынша мемлекеттік білім беру стандарты, бағдарламасы, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Тәрбие тұжырымдамасы және т.б.<ref>Әлқожаева Н. С. Ғылымға жол / Н. С. Әлқожаева // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикальқ ғылымдар сер. - Алматы, 2010. - № 2-3 (30-31).- 187-188 б.</ref> Ол «Педагогика», «Педагогиканы оқыту әдістемесі», «ЖОО педагогикалык пәндерді оқыту әдістемесі», «Тұлғааралык коммуникация теориясы», «Педагогикалык шеберлік», «Педагогтың коммуникациялық мәдениеті», «Педагогика ғылымының теоретикалық-әдіснамалық негіздері» және т.б. курстарды оқып, бағдарламаларын, оқу-әдістемелік кешенін құрастырды. Бәшірова Жамал Рақымқызы сабақтарын жоғары ғылыми педагогикалық деңгейде, жаңа технологияларды қолдана отырып өткізеді.<ref>http://elibrary.kaznu.kz/sites/default/files/biobibliographic_index/bashirova_j.r._biobibliografia_ukazatel_2012.pdf{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>Бәшірова Жамал Рақымқызы // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикалық ғылымдар сер. - Алматы, 2010. - № 3 (25). - 142-144 6.</ref> === Профессор Ж. Р. Бәшірованың реадакциялауымен шыққан еңбектер === 1. Мектеп оқушыларының еңбекке дайындығын тәрбиелеу / / ауыл оқушыларын даярлаудың педагогикалық мәселелері / под ред . С. М. Мусин. - Алма-Ата, 1988.-С . 101-106. 2. Қоғамдық пайдалы өнімді ұйымдастырудағы оқушылардың еңбегі / / даярлаудың педагогикалық мәселелері/ под ред. С. М. Мусин, Н.Т. Жанаковой.-Алма-Ата, 1988. 3. Ауыл оқушыларын еңбек тәрбиесі / / ауыл оқушыларын дайындаудың педагогикалық мәселелері / ред.С. М. Мусин. - Алма-Ата, 1988.-С . 15-26. === Профессор Ж. Р. Бәшірованың жетекшілігімен қорғалған кандидаттық диссертациялар === 1. Әлқожаева Н.С. XIX ғасырдың екінші жартысындағы ағартушылар мұраларындағы имандылық идеялар: пед. тылымд. канд.... дис.: 13.00.01: қорғалған: 13.09.01 / Н. С. Әлқожаева. - Алматы: [б. ж.], 2001. - 138 б. 2. Телешова Ұ.Б. Оқушылардың танымдық қызыгушылықтарын қалыптастырудағы мектеп пен университет арасындағы сабақтастық: пед. тылымд. канд.... дис.: 13.00.01: қорғалған: 20.02.2004 / Ұ.Б. Телешова. - Алматы: [б. ж.], 2004. - 130 б. 3. Өтебаева Ә.Т. Ауыл мектебі оқушыларың рухани адамгершілікке тәрбиелеудің педагогикалық шарттары: пед. тылымд. канд.... дис. автореф.: 13.00.01: қорғалған: 11.05.07 / Ә.Т. Өтебаева. - Алматы, 2007. - 142 б. 4. Тойбаев А.Ж. Жалпы білім беретін орта мектептерде оқушы тұлғасын дамытудағы ойын технологиясының теориялық негіздері (Қазақстан тарихы пәні мысалында): пед. ғылымд. канд.... дис.: 13.00.01: қорғалған: 29.09.08 / А.Ж. Тойбаев; ғылыми жетекшісі Н. С. Әлқожаева; Әл-Фараби атын. КазҰУ. - Алматы: [б. ж.], 2008. - 134 б. 5. Қашқынбаева 3. Оқыту үдерісінде оқушылардың ғылыми тілмен сөйлеу мәдениетін қалыптастыру: пед. ғылымд. канд.... дис. автореф.: 13.00.01: қорғалған : 22.01.10 / 3. Қашқынбаева. - Алматы, 2010. - 29 б. == Марапаттары == * Халыкқа білім беру саласындағы жетістіктері үшін «[[ҚазССР|ҚазССР халық ағарту ісінің үздігі]]» белгісі; * [[2009 жыл]]ы [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БжҒМ]] «[[Жоғары оқу орындары|ЖОО]]-ның үздік оқытушысы» республикалык грант иегері атанды. == Дереккөздер == 1z0h5bkq2gskofwx7gibo6mr532ymud 0 634928 3579429 3293902 2026-04-09T07:33:10Z Gaukhar1980 179552 3579429 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Татьяна Дмитриевна Лесовая (Стародубцева)''' ([[1956 жыл|1956 жыл 1 қаңтар]], [[Талдықорған]] қаласында дүниеге келген) — [[жеңіл атлетка]], қазақстандық дискобол. {{Тұлға|Есімі=Татьяна Лесовая|Шынайы есімі=Лесовая (Стародубцева) Татьяна Дмитриевна|Мансабы=Диск лақтыру|Туған күні=1 қаңтар 1956 (63 жас)|Туған жері=Талдықорған қаласы, Қазақ КСР, ССРО|Марапаттары=Бронза Москва 1980 Диск лақтыру}} ==Өмірбаяны== Т. Д. Лесовая [[1956 жыл|1956 жылы]] Талдықорған қаласында туған. [[1960 жыл|1960 жылдардың]] басында отбасы Қырғыз КСР астанасы Фрунзе қаласына көшіп келді. Ол ПТУ-да оқып жүрген кезде оған Юрий Нелюбов лақтыру бапкері назар аударған еді. Кейінірек Москвадағы олимпиядаға дайындау орталығында оған ССРО-ның еңбек сіңірген бапкері Отто Грилка бапкер болды.<ref>http://athletics-sport.info/athletes/lesovaya-tatyana {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213094923/http://athletics-sport.info/athletes/lesovaya-tatyana |date=2020-02-13 }}</ref> . Қазақстанға оралған кезде Татьяна [[Алматы]] мен [[Қарағанды|Қарағандыда]] «Еңбек резерві» қоғамында жаттықты. Татьяна Лесовая қатал басекелестікке қарамастан [[Олимпиада чемпионы|Москва Олимпиада – 1980]] қатысуға лицензия ұтып алады. [[Олимпиада ойындары|Олимпиада — 1980]] Т.Д. Лесовая үшін үлкен мансап болды. 67, 40 деген нәтижемен қола медал ұтып алды. Сонымен қатар ол [[1982 жыл|1982 жылы]] 68, 18 м – әйелдер арасындағы диск лақтырудан Қазақстан рекордын жаңартқан. <ref>https://www.sports.kz/news.php?id=0000006019&type=main&st=0000000018</ref> 1980 жылдардағы Олимпиадан кейін Т.Д. Лесовая айтарлықтай үлкен жеңістерге қол жеткізе алмады. 1986 жылы ол өзінің спорттағы жұмысын аяқтады. Бапкерлердің жоғары мектебін бітіріп Т.Д. Лесовая [[ЦСКА (футбол клубы, Алматы)|ЦСКА (Алматы)]] бапкер болып жұмыс істеді.<ref>• В нашей «колоде» все дамы козырные // Вечерний Алматы. — 08.03.2008</ref> == Сілтемелер == fxsetfkpvrz31yith76m9lrxzbo9b7h 0 635216 3579412 3387207 2026-04-09T06:56:28Z Gaukhar1980 179552 3579412 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы''' ([[23 ақпан]] [[1955]] [[Қарағанды қаласы]]) Дәрігер - педиатр, медицина ғылымдарының кандидаты <ref>Кто есть Кто в Республике Казахстан. 2004-2006. Справочник. Алматы, 2006 - 996 с.</ref>. Ұлты-қазақ. == Өмірбаяны == Әкесі - Диқанбаев Әлкей Диқанбайұлы, қайтыс болған. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы отан соғысына]] қатысқан. Анасы - Диқанбаева Бибісара, зейнеткер, Еңбек ардагері, Ұлы отан соғыс кезінде тыл еңбеккері. Қарағанды қаласында мектепте қазақ тілі пәнінің мұғалімі болған. Тұрмыста. Күйеуі - Серікбаев Талғат Теңдікұлы [[Асар партиясы|"Асар" партиясының]] мүшесі, Ақмола мемлекеттік медицина академиясының бас бухгалтері. Ұлы - Серікбаев Қуаныш (1989 жылы туған). == Білімі == [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]]ның педиатрлық факультетін бітірген (1978). 1982-жылдан [[КСРО]] медицина ғылымдары академиясы педиатрия ҒЗИ-ның ординатурасы мен аспирантурасында оқыған. Орыс, қазақ, ағылшын тілдерін біледі. == Ғылыми атағы == * Медицина ғылымдарының кандидаты. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: "Балалардағы гломерулонефриттер кезінде қан тоқтатудың бұзылуы және оларды түзету әдістері" (1986) * Медицина ғылымдарының докторы. Докторлық диссертациясының тақырыбы: "Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасыныңқабынуы кезіндегі бүйректің зақымдануы" (1997) * [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] профессоры (1997-2002) * 1979-жылдан Қарағанды қалалық №1 балалар клиникалық ауруханасы емханалық бөлімшесінің меңгерушісі * 1986-жылдан [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті * 1988-жылдан [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті * 2002-жылдан педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының директорының орынбасары * 2003-жылдан [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР денсаулық сақтау]] вице министрі <ref> https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/trud/id-P030000586_/</ref><ref>https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30044594</ref> * ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005) * 2006-жылдан қазіргі уақытқа дейін Педиатрия және балалар хирургиясы ҒЗИ директоры * ҚР Нефрологтар және трансплантологтар қауымдастығының; Халықаралық Трансплантологтар қауымдастығының мүшесі * [[Ерен еңбегі үшін медалі|"Ерен еңбегі үшін" медалі]]мен марапатталған.<ref>https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174458/https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ |date=2020-02-18 }}</ref> == Шығармашылығы == * "Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы" (1997) * "Балалардағы теміртапшылықты анемия" (1998) монографияларының * Сондай ақ 80-нен астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы * Өнертабыстық 2 патенттің иесі (1996-1997) == Дереккөздер == 46kcnemne4cki58cldnlk667sl2zaxs 3579443 3579412 2026-04-09T07:49:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Gaukhar1980|Gaukhar1980]] ([[User talk:Gaukhar1980|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3387207 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәуле Диқанбаева Әлкейқызы''' ([[23 ақпан]] [[1955]] [[Қарағанды қаласы]]) - дәрігер - педиатр, медицина ғылымдарының кандидаты <ref>Кто есть Кто в Республике Казахстан. 2004-2006. Справочник. Алматы, 2006 - 996 с.</ref>. Ұлты-қазақ. == Өмірбаяны == Әкесі - Диқанбаев Әлкей Диқанбайұлы, қайтыс болған. [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы отан соғысына]] қатысқан. Анасы - Диқанбаева Бибісара, зейнеткер, Еңбек ардагері, Ұлы отан соғыс кезінде тыл еңбеккері. Қарағанды қаласында мектепте қазақ тілі пәнінің мұғалімі болған. Тұрмыста. Күйеуі - Серікбаев Талғат Теңдікұлы [[Асар партиясы|"Асар" партиясының]] мүшесі, Ақмола мемлекеттік медицина академиясының бас бухгалтері. Ұлы - Серікбаев Қуаныш (1989 жылы туған). == Білімі == [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]]ның педиатрлық факультетін бітірген (1978). 1982-жылдан [[КСРО]] медицина ғылымдары академиясы педиатрия ҒЗИ-ның ординатурасы мен аспирантурасында оқыған. Орыс, қазақ, ағылшын тілдерін біледі. == Ғылыми атағы == * Медицина ғылымдарының кандидаты. Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: "Балалардағы гломерулонефриттер кезінде қан тоқтатудың бұзылуы және оларды түзету әдістері" (1986) * Медицина ғылымдарының докторы. Докторлық диссертациясының тақырыбы: "Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасыныңқабынуы кезіндегі бүйректің зақымдануы" (1997) * [[Қазақ ұлттық медицина университеті|С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті]] профессоры (1997-2002) * 1979-жылдан Қарағанды қалалық №1 балалар клиникалық ауруханасы емханалық бөлімшесінің меңгерушісі * 1986-жылдан [[Қарағанды мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті * 1988-жылдан [[Қазақ ұлттық медицина университеті|Алматы мемлекеттік медицина институты]] госпитальдық педиатрия кафедрасының ассистенті * 2002-жылдан педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының директорының орынбасары * 2003-жылдан [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|ҚР денсаулық сақтау]] вице министрі <ref> https://tengrinews.kz/zakon/pravitelstvo_respubliki_kazahstan_premer_ministr_rk/trud/id-P030000586_/</ref><ref>https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30044594</ref> * ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005) * 2006-жылдан қазіргі уақытқа дейін Педиатрия және балалар хирургиясы ҒЗИ директоры * ҚР Нефрологтар және трансплантологтар қауымдастығының; Халықаралық Трансплантологтар қауымдастығының мүшесі * [[Ерен еңбегі үшін медалі|"Ерен еңбегі үшін" медалі]]мен марапатталған.<ref>https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174458/https://alashainasy.kz/omir/saule-alkeykyizyi-dikanbaeva-49400/ |date=2020-02-18 }}</ref> == Шығармашылығы == * "Балалардағы қан кету арқылы қан тамыры қабырғасының қабынуы" (1997) * "Балалардағы теміртапшылықты анемия" (1998) монографияларының * Сондай ақ 80-нен астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы * Өнертабыстық 2 патенттің иесі (1996-1997) == Дереккөздер == onz7evyz32yw2ynb1uac900vj80ori6 0 635350 3579417 3547920 2026-04-09T07:01:13Z Gaukhar1980 179552 /* Өмір салты */ 3579417 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Taxobox | name = Флоридалық қоян | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite iucn | author = Mexican Association for Conservation and Study of Lagomorphs (AMCELA) | author2 = Romero Malpica, F.J. | author3 = Rangel Cordero, H. | last-author-amp = yes | title = ''Sylvilagus floridanus'' | volume = 2008 | page = e.T41299A10418836 | date = 2008 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T41299A10418836.en }}</ref> | image = Sylvilagus floridanus.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Жануар]]лар | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Сүтқоректілер]] | ordo = [[Қоянтәрізділер]] | familia = [[Қоян]] | range_map = Florida-waldkaninchen-world.png | range_map_caption = Таралу аймағы | wikispecies = Brachylagus idahoensis | commons = Category:Brachylagus idahoensis }} ==Таралуы== [[Жаңа Англия]]дан басқа, [[АҚШ]]-тың Шығысында таралған, ареалдың батыс шекарасы Солтүстік [[Дакота]], [[Канзаc]], [[Техаc]], [[Аризона]] және [[Нью-Мексико]] солтүстігінен өтеді. Түр [[Орталық Америка]] мен [[Венесуэла]]да да кең тараған. ==Өмір салты== Кең кеңістікте түрлі жағдайларда мекендейді, тропиктерден бастап қыста қарлы аймақтарға дейін мекендейді.<ref name=r34>Hon, Tip. (1981). "Effects of prescribed fire on furbearers in the South", pp. 121–128 in: Wood, Gene W. (ed.) ''Prescribed fire and wildlife in southern forests: Proceedings of a symposium; 1981 April 6–8''; Myrtle Beach, SC. Georgetown, SC: Clemson University, Belle W. Baruch Forest Science Institute</ref> Түнде белсенді. Қоян тәуліктің жарық уақытының көп бөлігін терең емес шұңқырларда немесе қалың өскіндердің арасында өткізеді. Қыста қардың қалың қабаты түссе, қоян негізінен қар астында тамақтану орындарын қосатын күрделі жүру жүйесін құрып қозғалады. <ref name=r1>Allen, A. W. (1984). ''Habitat suitability index models: eastern cottontail''. FWS/OBS 0197-6087. Washington, DC: U.S. Department of the Interior, Fish and Wildlife Service, Division of Biological Sciences, Western Energy Land Use Team</ref> ===Тамақтануы=== Негізінен шөп жейді, кейде өзінің рационын ағаш қабығымен, бұтақтармен, тұқымдармен толықтырады. Флорид қоянының асқорыту жүйесі өте үлкен көлемде азықты тұтынуға бейімделген. ===Өмір сүру ұзақтығы=== Жабайы жағдайларда Флорид қоянының өмір сүру ұзақтығы 2-3 жыл. == Галерея == <gallery perrow=3> Image:Eastern Cottontail rabbit, Rideau River.jpg Image:Sylvilagus floridanus babies.jpg Image:Eastern cotton tail in grass.jpg Image:Eastern cotton tail sitting.jpg Image:OurPets3.gif Image:ecottontail.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қояндар]] [[Санат:Сүтқоректілер]] [[Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері]] kvjyl1pi60gql7ktlkvpqbhpvffnm1p 0 635493 3579399 3570837 2026-04-09T06:33:34Z Gaukhar1980 179552 /* Білімі және ғылыми мансабы */ 3579399 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Александр Ван дер Беллен''' — австриялық [[экономист]] және [[саясаткер]], Жасылдар партиясының жетекшісі (Die Grünen - Die Grüne Alternative) 1997-2008 жж. [[2016 жыл|2016]] жылдың 4 желтоқсанында ол [[Аустрия]]ның президенті болып сайланды және [[2017]] жылдың 26 қаңтарында қызметке кірісті.<ref>https://oe1.orf.at/programm/20150925/403790</ref> == Білімі және ғылыми мансабы == 1962 жылы Александр Ван дер Беллен [[Инсбрук]]тағы гимназияны бітірді. [[1970]] жылы ол экономика ғылымдарының докторы атағын Инсбрук университетінен алды. 1968-1971 жылдары Инсбрук университетінде, 1972-1974 жылдары Батыс Берлиндегі Менеджмент және менеджмент институтында (Internationales Institut für Management und Verwaltung) сабақ берді. 1975 жылы ол реабилитация алды. 1976 жылы Инсбрук университетінің профессоры болды. [[1977]] жылы [[Вена]]ға көшті. 1977-1980 жылдары Менеджмент академиясында сабақ берді (Verwaltungsakademie des Bundes), 1980 жылы Вена университетінің экономика профессоры болды. 1990-1994 жж. - экономика факультетінің деканы және деканның орынбасары. Оның ғылыми-зерттеу қызметі экономиканың келесі бағыттарын қамтыды: мемлекеттік секторды жоспарлау және қаржы саясаты, инфрақұрылымның қаржылық саясаты, салық салу, мемлекеттік шығындар, мемлекеттік реттеу, мемлекеттік кәсіпорындар, [[экология]]лық және көлік саясаты.<ref>http://katzoom.onb.ac.at/DB2/nkn/m001/z010/h041/b0094091.gif {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084606/http://katzoom.onb.ac.at/DB2/nkn/m001/z010/h041/b0094091.gif |date=2016-03-04 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Президенттер]] [[Санат:Аустрия]] qinnb9dxthppwbers35xma4rxr7e4kl 0 635531 3579419 2746930 2026-04-09T07:02:13Z Gaukhar1980 179552 /* Өмірбаяны */ 3579419 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Эдуард Андерсонс''' (1914 жылы 1 сәуір, Рига - 1985 жылы 29 қараша, сол жерде) - Латвия баскетболшысы, 1935 жылғы Еуропа чемпионы . == Өмірбаяны == Латвия университетінің заң факультетінде оқыған. 1930 жылдан бастап «Universities Sports» университет клубында баскетболмен айналысады, 1933 жылдан бастап бірінші командада ойнады. Ол Латвияның төрт дүркін чемпионы болды (1934-1937). Эдуард қорғаушы ретінде ойнады. Латвия құрамасының құрамында 16 матч өткізді. 1935 жылы латыштар үшін жеңіске жеткен алғашқы Еуропа чемпионатында ол 3 матчта 4 ұпай жинады. 1936 жылғы Олимпиада ойындарында үш матчта ол 8 ұпай, ал 1937 жылғы Еуропа чемпионатында - 4 кездесуде 6 ұпай жинады. 1943-1944 жж - Латвия Баскетбол одағының төрағасы болады. 1945-1956 жылдары ол Сібірдегі лагерьге жазасын өтеуге жіберіледі. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Ригадағы трамвай және троллейбус бөлімінің бастығы болып жұмыс істеді. == Ескертпелер == Latvijas enciklopēdija, 1. sējums, Rīga: Valērija Belokoņa izdevniecība, 2002, 213. lpp., ISBN 9984-9482-1-8 Keisels, Guntis (1998), Latvijas basketbola vēsture, Jumava, 293.—294. lpp., ISBN 9984-05-187-0 jw57kya8ejo5s3dl0lihxi065g05hys 0 635533 3579401 3549374 2026-04-09T06:37:38Z Gaukhar1980 179552 /* Мансап */ 3579401 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Вальдемар Бауманис''' (19 сәуір 1905, Ливава - 24 сәуір 1992, Чикаго) — Латвия баскетболшысы, баскетбол және футбол жаттықтырушысы. Латвия баскетбол командасына жетекші болды, 1935 жылы бірінші рет Еуропа чемпионатын жеңіп алды. Бауманис өміріндегі ең танымал кезең - 1935 жылғы баскетболдан өткен Еуропа чемпионатына байланысты Андрей Экис түсірген «Армандағы топ 1935» фильмінде көрініс тапқан (Сапну командасы, 2012 ж., Фильмнің ағылшын тіліндегі нұсқасының премьерасы 2013 ж. 2 мамырда шыққан). == Мансап == '''Ойыншы''' 1922 жылы Ригадағы №4 орта мектепте баскетбол ойнай бастады. 1923 жылдан бастап ЯСК командасында ойнады ( ИМКА-ның Латвиядағы бөлімшесі), 1924 жылы команданың құрамында бірінші Латвия чемпионатының күміс жүлдегері болды. Кейіннен ол екі рет ұлттық біріншілікті жеңіп алды. 1924 жылы 29 сәуірде ол өзінің алғашқы жолдастық матчында Эстония құрамасына қарсы (20:16 Латвия пайдасына) Латвия құрамасында дебют жасады (бұл ойын жалпы халықаралық дәрежеде Еуропада бірінші рет болды). Жалпы, ұлттық құрамада 6 матч өткізді. '''Жаттықтырушы''' Ойын мансабын ерте аяқтап, жаттықтырушы болды. 1931 жылдан бастап АСК-ны басқарды, командамен үш реөт Латвия чемпионатын жеңіп алды. 1934 жылы ол бірінші Еуропа чемпионатына Латвия құрамасын дайындай бастады. Женевадағы үш матчта үш жеңіске жеткен латыштар тарихтағы алғашқы Еуропа чемпионы болды. Бауманис 1939 жылы Латвия құрамасының Еуропа чемпионатында күміс медальдар жеңіп алуына үлкен үлес қосты. 1937 жылғы Еуропа чемпионатында ол ұлттық құрамамен жұмыс жасамады, бірақ турнир матчтарын төреші қызметін атқарды. 1941 жылы Рига командасымен Ленинградтағы қалалық чемпионатта үшінші орын алды. 1942-1943 жылдары ол АСК футбол командасын дайындады, құрама екі рет Латвия чемпионатын жеңіп алды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Бауманис (Латвия армиясының бұрынғы офицері) Латвиялық ерікті СС Легионын жеткізумен айналысқан. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Любек қаласындағы босқындар лагеріне түсіп, "Рига" командасының жаттықтырушысы болды . 1948–1950 жж. Францияда «Лорьян» (фран.)қаз. клубымен жұмыс істеді).1994 жылдан бастап Латвиядағы ең үздік жас баскетболшы атағына Вальдемар Бауманис кубогы беріледі. 11ptbcbbnp1vjcybyo72itscxm1zpzs 0 635581 3579406 2747098 2026-04-09T06:49:51Z Gaukhar1980 179552 /* Спорт */ 3579406 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Лука Панкалли''' (итал. Luca Pancalli ; туыл. 16 сәуір 1964 ж., Рим, Италия ) - итальяндық олимпиадалық қозғалыс қайраткері, спорт әкімшісі, Паралимпиадалық ойындардың бірнеше дүркін чемпионы және жүлдегері. == Өмірбаяны == Техникалық лицейде оқыды. Ол Римдегі Ла-Сапиенца университетінде заң ғылымын оқыды. Заңгерлік мансабын ол заңды өкіл, нотариус ретінде бастаған. 1990 жылдан бастап - әлеуметтік саясат бойынша ұлттық жауапты және Италияның ең ірі кәсіподақ ұйымы мен Итальяндық ұлттық көшбасшылық ұйымының мүшесі. 1997 жылы ол мемлекеттік емтиханнан өтіп, заңгер болады . == Спорттық мансабы == Заманауи бессайыспен айналысты . Жасөспірімдер арасындағы Италия чемпионатында жеңіске жетті. == Спорт == Жарақат алғаннан кейін жүзумен айналыса бастады. Ол төрт паралимпиадалық ойындарға қатысты: 1984 жылы Нью-Йорк пен Сток Мандевильде , 1988 жылы Сеулде , 1992 жылы Барселонада және 1996 жылы Атлантада . Ол 8 алтын, 6 күміс және 1 қола Паралимпиада медалін жеңіп алды. == Ұлттық спорттық ұйымдардағы жұмыс == 1993 жылы ол Италияның спортқа қол жетімділік федерациясын (FISAPS) құрды. 1996 жылға дейін ол осы ұйымның президенті болды. 1996 ж. - мүгедектерге арналған Италиялық спорт федерациясының (FISD) вице-президенті болды. 2000 жылдан бастап - FISD президенті. 3 жылдан кейін мүгедектер үшін спортты дамыту жөніндегі белсенді жұмысының арқасында Италия заңына сәйкес, FISD Италия Паралимпиадалық комитетіне айналды. Ол Италия Паралимпиадалық комитетінің президенті болып табылады. 2005 жылдан бастап - Италия Ұлттық Олимпиада комитетінің вице-президенті. 2006 жылғы 21 қыркүйектен 2007 жылғы 2 сәуірге дейін - Италия футбол федерациясының төтенше комиссары. Ол ХФҚ-ны Президент емес, Төтенше Комиссар дәрежесімен басқарды, өйткені оны федерация емес, Италия ҰОК-ы тағайындайды. Ол басқа төтенше комиссар Гвидо Россидің орнына ауыстырылды. ИФФ басшыларының жиі ауысуы және комиссарлардың тағайындалуы 2006 жылы Италия футболындағы жемқорлық жанжалының салдарымен байланысты болды . == Марапаттары == "Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін" Құрмет орденінің ұлы офицері ( 21 наурыз 2006 ж. ) "Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін"құрмет орденінің қолбасшысы ( 27 желтоқсан 2004 ж. ) "Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін" құрмет орденінің офицері ( 1 маусым 2001 ж. ) «Спорттағы ерлігі үшін» 4 алтын медалі ( 1985, 1989, 1991, 1995 ) Спорттық еңбегі үшін алтын тізбек (Италия ҰОК) - Италия Олимпиадалық қозғалысының ең жоғары марапаты. == Отбасы == Үйленген, екі қызы бар. == Пайдаланылған әдебиеттер == Италия паралимпиялық комитетінің сайтындағы өмірбаян  (итал.) 1984 жылғы Паралимпиадалық ойындардағы Италия құрамасының нәтижелері  (ағыл.) 1988 жылғы Паралимпиадалық ойындардағы Италия құрамасының нәтижелері  (ағыл.) 1996 жылғы Паралимпиадалық ойындардағы Италия құрамасының нәтижелері  (ағыл.) 7mfsw9fpnkmrlb59gq8e27fi5vnucaz 3579445 3579406 2026-04-09T07:51:23Z 1nter pares 146705 3579445 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Лука Панкалли''' ({{lang-it|Luca Pancalli}}; туыл. 16 сәуір 1964 ж., Рим, Италия ) — итальяндық олимпиадалық қозғалыс қайраткері, спорт әкімшісі, Паралимпиадалық ойындардың бірнеше дүркін чемпионы және жүлдегері. == Өмірбаяны == Техникалық лицейде оқыды. Ол Римдегі Ла-Сапиенца университетінде заң ғылымын оқыды. Заңгерлік мансабын ол заңды өкіл, нотариус ретінде бастаған. 1990 жылдан бастап - әлеуметтік саясат бойынша ұлттық жауапты және Италияның ең ірі кәсіподақ ұйымы мен Итальяндық ұлттық көшбасшылық ұйымының мүшесі. 1997 жылы ол мемлекеттік емтиханнан өтіп, заңгер болады. == Спорттық мансабы == Заманауи бессайыспен айналысты. Жасөспірімдер арасындағы Италия чемпионатында жеңіске жетті. == Спорт == Жарақат алғаннан кейін жүзумен айналыса бастады. Ол төрт паралимпиадалық ойындарға қатысты: 1984 жылы Нью-Йорк пен Сток Мандевильде, 1988 жылы Сеулде, 1992 жылы Барселонада және 1996 жылы Атлантада. Ол 8 алтын, 6 күміс және 1 қола Паралимпиада медалін жеңіп алды. == Ұлттық спорттық ұйымдардағы жұмыс == 1993 жылы ол Италияның спортқа қол жетімділік федерациясын (FISAPS) құрды. 1996 жылға дейін ол осы ұйымның президенті болды. 1996 ж. - мүгедектерге арналған Италиялық спорт федерациясының (FISD) вице-президенті болды. 2000 жылдан бастап - FISD президенті. 3 жылдан кейін мүгедектер үшін спортты дамыту жөніндегі белсенді жұмысының арқасында Италия заңына сәйкес, FISD Италия Паралимпиадалық комитетіне айналды. Ол Италия Паралимпиадалық комитетінің президенті болып табылады. 2005 жылдан бастап - Италия Ұлттық Олимпиада комитетінің вице-президенті. 2006 жылғы 21 қыркүйектен 2007 жылғы 2 сәуірге дейін - Италия футбол федерациясының төтенше комиссары. Ол ХФҚ-ны Президент емес, Төтенше Комиссар дәрежесімен басқарды, өйткені оны федерация емес, Италия ҰОК-ы тағайындайды. Ол басқа төтенше комиссар Гвидо Россидің орнына ауыстырылды. ИФФ басшыларының жиі ауысуы және комиссарлардың тағайындалуы 2006 жылы Италия футболындағы жемқорлық жанжалының салдарымен байланысты болды. == Марапаттары == "Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін" Құрмет орденінің ұлы офицері (21 наурыз 2006 ж.) "Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін"құрмет орденінің қолбасшысы (27 желтоқсан 2004 ж.) "Италия Республикасы алдында қызмет еткені үшін" құрмет орденінің офицері (1 маусым 2001 ж.) «Спорттағы ерлігі үшін» 4 алтын медалі (1985, 1989, 1991, 1995) Спорттық еңбегі үшін алтын тізбек (Италия ҰОК) - Италия Олимпиадалық қозғалысының ең жоғары марапаты. == Отбасы == Үйленген, екі қызы бар. crs00xkw0fldzswbmjft2bh0svvmomo 0 635603 3579395 3578703 2026-04-09T06:30:26Z Gaukhar1980 179552 /* Өмірбаяны */ 3579395 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->{{Тұлға|Есімі=Абдирбекова Даяна|Туған күні=10 сәуір 2002 ж.|Марапаттары= *[[2018]] жылғы [[Қазақстан Республикасы]]ның жеңімпазы - [[қола]] (көпсайыс), қола (шеңбер, күрзілер, лента). *[[2019]] жылғы [[Қазақстан Республикасы]]ның жеңімпазы - [[қола]] (көпсайыс). *[[2018]] жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның кубогы - [[алтын]] (көпсайыс), алтын (шеңбер, күрзілер, лента), [[күміс]] (доп). *[[2019]] жылғы [[Қазақстан Республикасы]]ның кубогы - [[қола]] (күрзілер, лента). • [[2018]] жылғы Азиялық ойындар - [[алтын]] (команда).}} '' == Өмірбаяны == Абдирбекова Даяна көркем [[гимнастика]]мен шұғылданады. [[2018 жыл|2018]] жылғы командалық [[Азиялық ойындар]]дың жеңімпазы. [[2002 жыл]]ы 10 сәуірде [[Қарағанды]] қаласында дүниеге келген. Салмағы: 49 кг. Бойы: 1,67 м. Даяна 5–6 жасынан бастап спортпен айналысқан, көркем гимнастика құрамасының қатарына 16 жасында қосылған және ең жас гимнаст атанды. Алина Әділханова, Даяна Абдирбекова және Әділ Тилекенова көркем гимнастикадан Қазақстан құрамасына кірген жылы [[Қазақстан]] құрамасы топтық есеп бойынша 159,850 ұпай жинады. ==Марапаттары және жетістіктері == *[[2018 жыл|2018]] жылғы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] жеңімпазы - [[қола]] (көпсайыс), қола (шеңбер, күрзілер, лента). *[[2019 жыл|2019]] жылғы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] жеңімпазы - [[қола]] (көпсайыс). *[[2018]] жылы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] кубогы - [[алтын]] (көпсайыс), алтын (шеңбер, күрзілер, лента), күміс (доп). *[[2019 жыл|2019]] жылғы [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] кубогы - қола (күрзілер, лента). *[[2018 жыл|2018]] жылғы Азиялық ойындар - [[алтын]] (команда).<ref>https://www.kazenergy.com/upload/iblock/13b/13b734333464de0883b6e93237913396.pdf</ref> *"Gracia Fair Cup" [[2018 жыл|2018]] ХТ - [[күміс]] (шеңбер), қола (лента). *"Gracia Fair Cup" [[2019]] ХТ - [[қола]] (лента).<ref>https://gimnastika.pro/stars/597/31765/ </ref> == Дереккөз == [[Санат:Қазақстан көркем гимнастикашылары]] [[Санат:Азия ойындары чемпиондары]] 61d8aidwmhjppmjsvsig5v3nkbtv81y 0 635618 3579414 3385309 2026-04-09T06:57:20Z Gaukhar1980 179552 3579414 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Есназарова Ұлжалғас Әмзеқызы''' - 3 қаңтар 1954 жылы, [[ОҚО]], [[Отырар ауданы]], [[Шәуілдір ауылы]]нда дүниеге келді. [[Педагогика]] ғылымдарының докторы.№138 гимназияның [[География|география пәні]] мұғалімі және "Өрлеу" АҚ РИПКСО профессоры, ҚР Білім Министрлігінің 10.09.1991 ж. №386 арнайы бұйрығымен құрылған Республикалық атаулы география мектебінің ғылыми жетекшісі {{Ғалым|Есімі=Есназарова Ұлжалғас Әмзеқызы |Туған күні= 03.01.1954 |Туған жері=ОҚО, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылы |Жұмыс орны=Алматы қ. № 138 қазақ гимназиясы, "Өрлеу" БАҰО "АҚ филиалы" тұлғаны тәрбиелеу және әлеуметтендіру" кафедрасының профессор-қосымша жетекшісі (ҚР ББЖҚБАРИ). |Ғылыми дәрежесі=педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы=№138 гимназияның география пәні мұғалімі және "Өрлеу" АҚ РИПКСО профессоры, ҚР Білім Министрлігінің 10.09.1991 ж. №386 арнайы бұйрығымен құрылған Республикалық атаулы география мектебінің ғылыми жетекшісі У.А. Есназарова. |Сайты=ataulymektep@mail.ru |Диссертация тақырыбы= *кандидаттық диссертация тақырыбы: «Қазақстан географиясын оқыту үрдісінде оқушыларға экологиялық білім беру» *докторлық диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының географиясы» курсы бойынша оқу-әдістемелік кешенін құрудың ғылыми негіздері» |Ғылыми атағы, мамандығы= География доценті, педагогика профессоры |Академиялық атағы=ҚР БжҒМ профессоры }} == Мансабы == # [[Алматы]] қ. дейін [[Құрмет грамотасы]], 1989,1990,1991, 1992, 1993, 2010,2011,2013 ж. # [[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі|ҚР БжҒМ]] Құрмет грамотасы. 1989,1992 жж. # "[[Қазақстан Республикасы]]ның Білім беру үздігі", 1993 ж. # 1995 жылы [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БжҒМ]]-мен бірлесіп "Гуманитарлық білімді жаңарту" ұранымен өткізілген оқулықтар конкурсының жеңімпазы, "Сорос-Қазақстан" Қорының грантының иегері # "Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері", 1998ж. # "Жаңа буын оқулықтары" байқауының жеңімпазы (1999 ж) ("Қазақстанның физикалық географиясы" оқулығы мен оқу-әдістемелік кешен (ОӘК барлығы 8 атау). # [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Беларусь]] және [[Украина]] Ұлттық Бизнес-рейтингтер халықаралық рейтинг одағының шешімімен берілетін "Сала көшбасшысы −2013-Сала көшбасшысы-2013" Ұлттық сертификатының және "Сала көшбасшысы-2013" құрметті атағының Ұлттық сертификатының иегері. # "Қазақстан Даңқы - Слава Казахстана" орденінің иегері 2013ж. # "Сапа үшін еуропалық Гран При" XII Халықаралық конкурсының лауреаты, [[Швейцария]], [[Женева]], 2014ж # "Инновацияға қосқан үлесі және білім берудегі дәстүрлерді сақтағаны үшін" номинациясы» # Профессор У. А. Есназарова "Journal of Ecology and Natural Environment (JENE)" халықаралық журналының сарапшысы ретінде шақырылды. == Ғылыми өмірбаяны == 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]-дың география факультетін бітіргеннен кейін ауылдық мектепке жұмысқа жіберілді. 1987 жылдан қазіргі уақытқа дейін Алматы қаласындағы №138 қазақ гимназиясының география пәнінің мұғалімі болып жұмыс істейді. [[ТМД]] елдерінде географияны оқыту әдістемесі бойынша Халықаралық ғылыми-әдістемелік орталықтың мүшесі. "Жаратылыстану" курсы бойынша оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендердің (ОӘК) авторы 5 кл., "Материктер мен мұхиттер географиясы" (материктер мен мұхиттар географиясы) 7 кл, "Қазақстанның физикалық географиясы" (Қазақстанның физикалық географиясы) 8 кл. оқулық 8-сынып үшін "Қазақстанның физикалық географиясы" Сорос – Қазақстан қоры ҚР Білім және ғылым министрлігімен бірлесіп өткізген "гуманитарлық білім беруді жаңарту" (1995ж.). Автор Есназарова У.А. оқулықтары. ұйғыр, орыс және өзбек тілдеріне аударылған. ОӘК-нің барлық құрамы «Оқулықтардың жаңа буыны» байқауының жеңімпазы болды (1999). Ол алғаш рет [[Алматы]] қаласының бастауыш мектептері үшін "Алматыведение" курсы бойынша білім берудің аймақтық компонентінің бағдарламасын құрды. Барлық оқулықтар мен ОӘК ҚР БжҒМ бекітілген. 1999 жылы [[Анкара]] қаласында ([[Түркия Республикасы|Түрік Республикасы]]) "Түркі тілдес елдер географиясы" атты оқу құралы мен жұмыс дәптері қазақ тілінде жарық көрді). [[Қазақстан Республикасы]] Тәуелсіздігінің 20 жылдығы қарсаңында (2011ж.) қазақ және орыс тілдерінде "Түркі тілдес елдердің географиясы" атты екінші қайта өңделген басылым дайындалды. У. А. Есназарованың география бойынша Республикалық атаулы мектептің ғылыми және оқу-әдістемелік жұмысының практикалық нәтижелері тұрақты жоғары көрсеткіштермен ерекшеленеді. Әр жылдары Алматы қаласының №138 мектеп-гимназиясының оқушылары география пәнінен аудандық, қалалық және республикалық олимпиаданың жеңімпаздары болды. Оқу-әдістемелік жұмыстың ғылыми жұмысымен үйлесуі У.А. Есназароваға мүмкіндік берді. 1996 жылы "Қазақстан географиясын оқыту үрдісінде оқушыларға экологиялық білім беру" ("Экологическое образование учащихся в процессе обучения географии Казахстан") тақырыбында кандидаттық диссертациясын, ал 2005 жылы "Научные основы создания учебно-методического комплекса по курсу "География Республики Казахстан" тақырыбында докторлық диссертациясын табысты қорғады. == Маңызды еңбектердің тізімі == # Қазақстанның физикалық және экономикалық георафиясын оқыту. Мұғалімдерге арналған әдістемелік құрал. - [[Алматы]]: Рауан. 1994,1996, -114 б. # Қазақстанның физикалық географиясы. 8-кл. Конкурстық оқулық, баспа. Санат. 1997 жыл. # Қазақстанниң физикалық географиясы. 8-кл. арналған оқулық (ұйғыр тілінде). [[Алматы]]: Рауан. # Түркі тілдес елдер географиясы (авторлық ұжым). - 1999, -184 б. # Қозоқистон табиий географияси. 8-ші сыныпқа арналған оқулық (өзбек тілінде), [[Алматы]]: Дәуір, 2002. # Жаратылыстану. 5-ші сыныпқа арналған оқулық. – [[Алматы]]: Білім, 2002, Географиядан Республикалық мектеп, 2012 ж. # Жаратылыстану. 5-го кл. арналған оқулық-[[Алматы]]: Білім, 2002, географиясы Республикалық мектеп, 2004 г, 2012ж. # Тәбийшунаслік. 5-ші сыныпқа арналған оқулық (ұйғыр тілінде). - 2003 жыл. -167. # Атроф мухитни урганиш. 5-ші кл. арналған оқулық (өзбек тілінде - [[Алматы]]. 2003 жыл. -144. # [[Қазақстан Республикасы]]ның географиясы бойынша әдістемелік құрал. - М, 2003. 2011ж. # Қазақстанның физикалық географиясы.8 - кл.Алматы, географиясы республикалық мектеп, 2004.-254 с, 2012ж. # "Қазақстан Республикасының географиясы" курсы бойынша оқу-әдістемелік кешенін әзірлеу (теория және практика). Монография. — [[Алматы]], география республикалық мектеп, 2004, (көлемі -12,5 б. б.). # Материктер мен мұхиттар географиясы (сынама. 7-ші сыныпқа арналған оқулық) - [[Алматы]], географиясы республикалық мектеп, 2007ж., 2012ж # "Материктер мен мұхиттардың геогафиясы", 7-ші сыныпқа арналған балама оқулық. [[Алматы]], географиядан республикалық мектеп, 2012. (Көлемі-15 б. л.). # Түркі тілдес елдер географиясы (соавт.). Оқу құралы, Алматы. Географиядан республикалық атаулы мектеп, 2011, 2012, 224 Бет. # "Түркі тілдес елдердің географиясы" (тең авторы).Оқу құралы, Алматы. Географиядан республикалық атаулы мектеп, 2013ж. 224 бет. # "Түрк тилдү өлкөлөрдүн географиясы" (қырғыз тілінде, бірлескен авторлықта) Бішкек, "Егемен Қазақстан" баспасы. "Тұрар", 2013 ж. # 2013 ж. 13-15 қазан аралығында "жаһандану, Аймақтану және географиялық білім беру мәселелері" атты Кипр Халықаралық ғылыми-білім беру конференциясы. # 2013 жылдың 24-27 сәуір аралығында Анталья қаласында "Қазақстан Республикасының географиясы" курсының оқу-әдістемелік кешенін құруға геоэкологиялық көзқарасты жүзеге асыру. ikpew2jgk0iuzajwgpcuxqjivd4agjm 3579431 3579414 2026-04-09T07:38:43Z Gaukhar1980 179552 3579431 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Есназарова Ұлжалғас Әмзеқызы''' - 3 қаңтар 1954 жылы, [[ОҚО]], [[Отырар ауданы]], [[Шәуілдір ауылы]]нда дүниеге келді. [[Педагогика]] ғылымдарының докторы № 138 гимназияның [[География|география пәні]] мұғалімі және "Өрлеу" АҚ РИПКСО профессоры, ҚР Білім Министрлігінің 10.09.1991 ж. №386 арнайы бұйрығымен құрылған Республикалық атаулы география мектебінің ғылыми жетекшісі {{Ғалым|Есімі=Есназарова Ұлжалғас Әмзеқызы |Туған күні= 03.01.1954 |Туған жері=ОҚО, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылы |Жұмыс орны=Алматы қ. № 138 қазақ гимназиясы, "Өрлеу" БАҰО "АҚ филиалы" тұлғаны тәрбиелеу және әлеуметтендіру" кафедрасының профессор-қосымша жетекшісі (ҚР ББЖҚБАРИ). |Ғылыми дәрежесі=педагогика ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы=№138 гимназияның география пәні мұғалімі және "Өрлеу" АҚ РИПКСО профессоры, ҚР Білім Министрлігінің 10.09.1991 ж. №386 арнайы бұйрығымен құрылған Республикалық атаулы география мектебінің ғылыми жетекшісі У.А. Есназарова. |Сайты=ataulymektep@mail.ru |Диссертация тақырыбы= *кандидаттық диссертация тақырыбы: «Қазақстан географиясын оқыту үрдісінде оқушыларға экологиялық білім беру» *докторлық диссертация тақырыбы: «Қазақстан Республикасының географиясы» курсы бойынша оқу-әдістемелік кешенін құрудың ғылыми негіздері» |Ғылыми атағы, мамандығы= География доценті, педагогика профессоры |Академиялық атағы=ҚР БжҒМ профессоры }} == Мансабы == # [[Алматы]] қ. дейін [[Құрмет грамотасы]], 1989,1990,1991, 1992, 1993, 2010,2011,2013 ж. # [[Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі|ҚР БжҒМ]] Құрмет грамотасы. 1989,1992 жж. # "[[Қазақстан Республикасы]]ның Білім беру үздігі", 1993 ж. # 1995 жылы [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БжҒМ]]-мен бірлесіп "Гуманитарлық білімді жаңарту" ұранымен өткізілген оқулықтар конкурсының жеңімпазы, "Сорос-Қазақстан" Қорының грантының иегері # "Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері", 1998ж. # "Жаңа буын оқулықтары" байқауының жеңімпазы (1999 ж) ("Қазақстанның физикалық географиясы" оқулығы мен оқу-әдістемелік кешен (ОӘК барлығы 8 атау). # [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Беларусь]] және [[Украина]] Ұлттық Бизнес-рейтингтер халықаралық рейтинг одағының шешімімен берілетін "Сала көшбасшысы −2013-Сала көшбасшысы-2013" Ұлттық сертификатының және "Сала көшбасшысы-2013" құрметті атағының Ұлттық сертификатының иегері. # "Қазақстан Даңқы - Слава Казахстана" орденінің иегері 2013ж. # "Сапа үшін еуропалық Гран При" XII Халықаралық конкурсының лауреаты, [[Швейцария]], [[Женева]], 2014ж # "Инновацияға қосқан үлесі және білім берудегі дәстүрлерді сақтағаны үшін" номинациясы» # Профессор У. А. Есназарова "Journal of Ecology and Natural Environment (JENE)" халықаралық журналының сарапшысы ретінде шақырылды. == Ғылыми өмірбаяны == 1975 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]]-дың география факультетін бітіргеннен кейін ауылдық мектепке жұмысқа жіберілді. 1987 жылдан қазіргі уақытқа дейін Алматы қаласындағы №138 қазақ гимназиясының география пәнінің мұғалімі болып жұмыс істейді. [[ТМД]] елдерінде географияны оқыту әдістемесі бойынша Халықаралық ғылыми-әдістемелік орталықтың мүшесі. "Жаратылыстану" курсы бойынша оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендердің (ОӘК) авторы 5 кл., "Материктер мен мұхиттер географиясы" (материктер мен мұхиттар географиясы) 7 кл, "Қазақстанның физикалық географиясы" (Қазақстанның физикалық географиясы) 8 кл. оқулық 8-сынып үшін "Қазақстанның физикалық географиясы" Сорос – Қазақстан қоры ҚР Білім және ғылым министрлігімен бірлесіп өткізген "гуманитарлық білім беруді жаңарту" (1995ж.). Автор Есназарова У.А. оқулықтары. ұйғыр, орыс және өзбек тілдеріне аударылған. ОӘК-нің барлық құрамы «Оқулықтардың жаңа буыны» байқауының жеңімпазы болды (1999). Ол алғаш рет [[Алматы]] қаласының бастауыш мектептері үшін "Алматыведение" курсы бойынша білім берудің аймақтық компонентінің бағдарламасын құрды. Барлық оқулықтар мен ОӘК ҚР БжҒМ бекітілген. 1999 жылы [[Анкара]] қаласында ([[Түркия Республикасы|Түрік Республикасы]]) "Түркі тілдес елдер географиясы" атты оқу құралы мен жұмыс дәптері қазақ тілінде жарық көрді). [[Қазақстан Республикасы]] Тәуелсіздігінің 20 жылдығы қарсаңында (2011ж.) қазақ және орыс тілдерінде "Түркі тілдес елдердің географиясы" атты екінші қайта өңделген басылым дайындалды. У. А. Есназарованың география бойынша Республикалық атаулы мектептің ғылыми және оқу-әдістемелік жұмысының практикалық нәтижелері тұрақты жоғары көрсеткіштермен ерекшеленеді. Әр жылдары Алматы қаласының №138 мектеп-гимназиясының оқушылары география пәнінен аудандық, қалалық және республикалық олимпиаданың жеңімпаздары болды. Оқу-әдістемелік жұмыстың ғылыми жұмысымен үйлесуі У.А. Есназароваға мүмкіндік берді. 1996 жылы "Қазақстан географиясын оқыту үрдісінде оқушыларға экологиялық білім беру" ("Экологическое образование учащихся в процессе обучения географии Казахстан") тақырыбында кандидаттық диссертациясын, ал 2005 жылы "Научные основы создания учебно-методического комплекса по курсу "География Республики Казахстан" тақырыбында докторлық диссертациясын табысты қорғады. == Маңызды еңбектердің тізімі == # Қазақстанның физикалық және экономикалық георафиясын оқыту. Мұғалімдерге арналған әдістемелік құрал. - [[Алматы]]: Рауан. 1994,1996, -114 б. # Қазақстанның физикалық географиясы. 8-кл. Конкурстық оқулық, баспа. Санат. 1997 жыл. # Қазақстанниң физикалық географиясы. 8-кл. арналған оқулық (ұйғыр тілінде). [[Алматы]]: Рауан. # Түркі тілдес елдер географиясы (авторлық ұжым). - 1999, -184 б. # Қозоқистон табиий географияси. 8-ші сыныпқа арналған оқулық (өзбек тілінде), [[Алматы]]: Дәуір, 2002. # Жаратылыстану. 5-ші сыныпқа арналған оқулық. – [[Алматы]]: Білім, 2002, Географиядан Республикалық мектеп, 2012 ж. # Жаратылыстану. 5-го кл. арналған оқулық-[[Алматы]]: Білім, 2002, географиясы Республикалық мектеп, 2004 г, 2012ж. # Тәбийшунаслік. 5-ші сыныпқа арналған оқулық (ұйғыр тілінде). - 2003 жыл. -167. # Атроф мухитни урганиш. 5-ші кл. арналған оқулық (өзбек тілінде - [[Алматы]]. 2003 жыл. -144. # [[Қазақстан Республикасы]]ның географиясы бойынша әдістемелік құрал. - М, 2003. 2011ж. # Қазақстанның физикалық географиясы.8 - кл.Алматы, географиясы республикалық мектеп, 2004.-254 с, 2012ж. # "Қазақстан Республикасының географиясы" курсы бойынша оқу-әдістемелік кешенін әзірлеу (теория және практика). Монография. — [[Алматы]], география республикалық мектеп, 2004, (көлемі -12,5 б. б.). # Материктер мен мұхиттар географиясы (сынама. 7-ші сыныпқа арналған оқулық) - [[Алматы]], географиясы республикалық мектеп, 2007ж., 2012ж # "Материктер мен мұхиттардың геогафиясы", 7-ші сыныпқа арналған балама оқулық. [[Алматы]], географиядан республикалық мектеп, 2012. (Көлемі-15 б. л.). # Түркі тілдес елдер географиясы (соавт.). Оқу құралы, Алматы. Географиядан республикалық атаулы мектеп, 2011, 2012, 224 Бет. # "Түркі тілдес елдердің географиясы" (тең авторы).Оқу құралы, Алматы. Географиядан республикалық атаулы мектеп, 2013ж. 224 бет. # "Түрк тилдү өлкөлөрдүн географиясы" (қырғыз тілінде, бірлескен авторлықта) Бішкек, "Егемен Қазақстан" баспасы. "Тұрар", 2013 ж. # 2013 ж. 13-15 қазан аралығында "жаһандану, Аймақтану және географиялық білім беру мәселелері" атты Кипр Халықаралық ғылыми-білім беру конференциясы. # 2013 жылдың 24-27 сәуір аралығында Анталья қаласында "Қазақстан Республикасының географиясы" курсының оқу-әдістемелік кешенін құруға геоэкологиялық көзқарасты жүзеге асыру. 77dptko62o49zkdmjim4hcap1pk50pb 0 635619 3579428 3557970 2026-04-09T07:31:34Z Gaukhar1980 179552 3579428 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Smolensk downtown.jpg|thumb|]] '''Смоленск''' - [[Ресей]]дің батысындағы қала, [[Смоленск облысы]]ның әкімшілік, өндірістік және мәдени орталығы. [[Ресей]]дегі ең көне қалалардың бірі (жылнамада алғашқы ескерту 863 жылдан басталады). «Қаһарман қала» - 1985 жылдың 6 мамырынан бастап, құрметті атағына ие. [[Ленин ордені]]мен және І дәрежелі Отан соғысы орденімен, Алтын жұлдыз медалімен марапатталған. Ресей тарихында ол «қалқан», «Ресейдің қалқаны» және «шешуші қала» ретінде белгілі, ол көптеген ғасырлар бойы Мәскеу үшін оны көптеген еуропалық көршілердің қол сұғуынан қорғап, сенімді қорғаныс ретінде қызмет еткен. Қиындықтар кезеңінде Смоленскінің батылдығы мен адалдығының арқасында поляк-литва достастығының Sigismund III сансыз армиясын ұстауға мүмкін болды. Бекініс қоршауынан 20 ай бойы аман қалған Смоляндардың төзімділігі мен патриотизмі Кузьма Минин және князь Дмитрий Пожарский бастаған басқыншылардың жаулап алуына қарсы Екінші халық милициясының шаруаларының көтерілісі үшін үлгі болды. Қала Мәскеуден оңтүстік-батысқа қарай 378 км (жолмен 410 км), [[Днепр]]дің жоғарғы ағысында, Мәскеуден ең алыс орналасқан аймақтың әкімшілік орталығы болып, астанамен тікелей шекарада орналасқан. Ол Мәскеуден Беларуссияға, Балтық жағалауы елдеріне және Орталық және Батыс Еуропа елдеріне бағыттарда қолайлы географиялық жағдайға ие. Қала батыстан шығысқа қарай 25 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 км созылады. Оның аумағы 166,35 км² құрайды. Халқы - 329 427 адам. (2019). 2010 жылғы халық санағы бойынша бұл Ресейдегі 54-ші орын.<ref>https://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=667010002006200720082009201020112012 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629231424/https://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=667010002006200720082009201020112012 |date=2020-06-29 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} s9gx9195mtwcn56iha66eqmgvhnsf2d 0 635788 3579426 3222359 2026-04-09T07:24:29Z Gaukhar1980 179552 /* Өмірбаяны */ 3579426 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <br /> == Өмірбаяны == Кішкентай кезінен спортпен шұғылданды, [[футбол]] және [[Баскетбол|баскетболда]] ойнады. Бокс секция жөнінде дос қызы ұсынған болатын<ref>Милана Сафронова.24SMI. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. Қарағандыдағы жаттықтырушысы Қанат Оспанов ең алғашқы жеңістерін көріп, жаттықтыра бастайды. 2012 жылы Милана арқасынан ауыр жарақат алады. Дәрігерлердің үкімі көңілді жұбатпады: Миланаға рингке шығуға тыйым салынды<ref>Милана Сафронова: «Буду стараться встать в ряды героев нашего народа» - Бокс/ММА. Sports.kz. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. 2015 жылы Милана [[Мәскеу|Мәскеуге]] көшті. Біраз уақыт өткен соң Милана Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Серік Бектургановты кездестіреді. Вячаслав Яновскийдің бокс клубында қайтадан бокспен айналыса бастайды. == Мансабы == 64 кг дейінгі салмақ санатында ұлттық чемпионаттың бірнеше дүркін жеңімпазы және жүлдегері. [[Үндістан|Үндістанда]] әйелдер арасындағы бокстың 10-шы әлем чемпионатында, 1/4 финал жарысында, қазақстандық спортшы украиналық Мария Бовамен]] кездеседі және оған 0:5 ұпаймен орын беріп, әлемдік біріншілікте өнер көрсетуін тоқтатады. Қазан айында Улан-Удэде өткен 2019 жылғы [[Олимпиада]] алдындағы [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионатын]] қазақстандық спортшы жартылай финал жекпе-жегімен аяқтайды. Төрешілердің бөлек шешімімен итальяндық спортшы Анджеле Карини жеңіске жетеді. Нәтижесінде әлемнің он бірінші чемпионатында әйелдер арасындағы бокста Милана қола жүлдеге ие болады<ref>Россиянка Дынник завоевала бронзу чемпионата мира по боксу в весе до 64 кг.ТАСС. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t9d6o91u8va1r3uzno8hjajnc2ldnm2 3579436 3579426 2026-04-09T07:46:10Z 1nter pares 146705 3579436 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} {{Қайта жазу}} == Өмірбаяны == Кішкентай кезінен спортпен шұғылданды, [[футбол]] және [[Баскетбол|баскетболда]] ойнады. Бокс секция жөнінде дос қызы ұсынған болатын<ref>Милана Сафронова.24SMI. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. Қарағандыдағы жаттықтырушысы Қанат Оспанов ең алғашқы жеңістерін көріп, жаттықтыра бастайды. 2012 жылы Милана арқасынан ауыр жарақат алады. Дәрігерлердің үкімі көңілді жұбатпады: Миланаға рингке шығуға тыйым салынды<ref>Милана Сафронова: «Буду стараться встать в ряды героев нашего народа» - Бокс/ММА. Sports.kz. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. 2015 жылы Милана [[Мәскеу|Мәскеуге]] көшті. Біраз уақыт өткен соң Милана Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Серік Бектургановты кездестіреді. Вячаслав Яновскийдің бокс клубында қайтадан бокспен айналыса бастайды. == Мансабы == 64 кг дейінгі салмақ санатында ұлттық чемпионаттың бірнеше дүркін жеңімпазы және жүлдегері. [[Үндістан|Үндістанда]] әйелдер арасындағы бокстың 10-шы әлем чемпионатында, 1/4 финал жарысында, қазақстандық спортшы украиналық Мария Бовамен]] кездеседі және оған 0:5 ұпаймен орын беріп, әлемдік біріншілікте өнер көрсетуін тоқтатады. Қазан айында Улан-Удэде өткен 2019 жылғы [[Олимпиада]] алдындағы [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионатын]] қазақстандық спортшы жартылай финал жекпе-жегімен аяқтайды. Төрешілердің бөлек шешімімен итальяндық спортшы Анджеле Карини жеңіске жетеді. Нәтижесінде әлемнің он бірінші чемпионатында әйелдер арасындағы бокста Милана қола жүлдеге ие болады<ref>Россиянка Дынник завоевала бронзу чемпионата мира по боксу в весе до 64 кг.ТАСС. Дата обращения 12 октября 2019.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kyf8u63khx2kvn8lq5lxd45ghh1h23s 0 635926 3579679 3573537 2026-04-09T11:26:17Z 19642206g 179570 Сөйлем құрылымы өзгертілді, мағынасына қарай тиісті сөздер қойылды. 3579679 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жорж-Луи Леклерк де Бюффон''' (7 қыркүйек [[1707 жыл|1707]], Монтбар, Бургундия - [[1788 жыл|1788]], 16 сәуір, [[Париж]]) — француз [[натуралист]]і, [[Биология|биолог]], [[Математика|математик]], XVIII ғасырдың жазушысы. [[Флора]] мен [[фауна]]ның бірлігі идеясын айтты. == Өмірбаяны == Ол әкесінен жақсы білім алды, Дижондағы парламенттің кеңесшісі Бенджамин Леклерц жас герцог Кингстонмен бірге Франция мен [[Италия]]ға сапар шегіп, [[Англия|Англияғ]]а барып, Ньютонның Флюзиация әдісін және латын өсімдіктер статистикасын аударды. Бұл аудармалар мен математикалық мазмұндағы бірнеше тәуелсіз мақалалар 1733 жылы оның [[Ғылым академиясы|Ғылым академияс]]ының мүшесі болып тағайындалуына себеп болды. [[1733 жыл]]ы теңіз министрі Кунт Морепа Академияға кеме жасауда әртүрлі ағаш түрлерінің жарамдылығы туралы зерттеу жүргізуді тапсырды. Қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты комиссияның бастапқыда тағайындалған мүшелері ынтымақтастықтан бас тартты, Алайда оның Монтбарына кірген Буффон келісті. Ол көптеген тәжірибелер жүргізіп, нақты, әрі толық есеп берді. Осыдан кейін министр Морепа Буффонға оның барлық орман алқаптарының бас басқарушысы қызметін ұсынды, бірақ ол бас тартты. 1739 жылы ол Париждегі корольдік ботаникалық бақтардың бас бағбаны болып тағайындалды, содан бері оның қызметі негізінен жаратылыстану ғылымдарына арналған. Людовик XV оны санақ дәрежесіне көтергеннен кейін, 1788 жылы 16 сәуірде Парижде қайтыс болды. [[Людовик XVI]] тірі кезінде, ол жаратылыстану ғылымдары ғимаратыныӊ кіреберісіне «Majestati naturae par ingenium» деген жазуы бар бюстті сыйлады. 1970 жылы айдағы кратерге Буффон есімі берілді.<ref>http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49767.ln-ru </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 983kk2konqkxis6u4ovsx27x4kf0ds3 0 639811 3579734 3222864 2026-04-09T11:48:31Z Gaukhar1980 179552 /* Аршалы мұз айдыны циркі */ 3579734 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ==Аршалы мұз айдыны циркі== '''Аршалы бұлағы''' ''Озерная өзенінің'' ағысы болып табылады және оңтүстігінде альпілік аңғар мен және нәзік шыңдар қоршалған [[Үлкен Алматы көлі|үлкен Алматы көлінің]] артында орналасқан. Алқаптың жақсы шөп жабыны бар кең шалғынды болғандықтан, өткен ғасырда 50-60 шы жылдары ол мал жаюға арналған орын болды. Аршалы мұз айдыны 7-мұздықтармен ұсынылған, олар ең үлкен болып саналады. Сол жотада, Чойболсан мен Озерный шыңдарының баурайларында күшті мұздақ орналасқан. ==Ескертулер== * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [[Іле Алатауы]] * [[Алатау таулары]] gjl5h0pv8pf62ul2u9xuoqof6bhdwin 3579742 3579734 2026-04-09T11:51:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Gaukhar1980|Gaukhar1980]] ([[User talk:Gaukhar1980|т]]) өңдемелерінен [[User:Куатова|Куатова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3222864 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ==Аршалы мұз айдыны циркі== '''Аршалы бұлағы''' ''Озерная өзенінің'' ағысы болып табылады және оңтүстігінде альпілік аңғар мен және нәзік шыңдар қоршалған [[Үлкен Алматы көлі|үлкен Алматы көлінің]] артында орналасқан. Алқаптың жақсы шөп жабыны бар кең шалғынды болғандықтан, өткен ғасырда 50-60-шы жылдары ол мал жаюға арналған орын болды. Аршалы мұз айдыны 7-мұздықтармен ұсынылған, олар ең үлкен болып саналады. Сол жотада, Чойболсан мен Озерный шыңдарының баурайларында күшті мұздақ орналасқан. ==Ескертулер== * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503224243/http://kz.zhetysu.travel/ |date=2020-05-03 }} * [[Іле Алатауы]] * [[Алатау таулары]] 5jdwc8poas9urufitpilysz4ujcr3oe 0 639929 3579729 3578570 2026-04-09T11:43:36Z Gaukhar1980 179552 3579729 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Айгүл Бабаева |Толық аты = Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева |Туған күні = 01.11.1961 |Туған жері = Алматы, Қазақ КСР |Мемлекет = Қазақстан, КСРО |Мамандықтары = әнші, композитор |Ұжымдары = "Мистерия Буф", "Гүлдер" ансамблі, Бумеранг (джаз ансамблі), "Варьете", "Иссык" }} '''Айгүл Дүйсенбайқызы Бабаева''' — Қазақстандық әнші, композитор, ақын және тележүргізуші. Ол POP, JAZZ жанрларында жұмыс істейді, романстар мен халықтық өнер әндерін орындайды. == Өмірбаяны == Бабаева Айгүл Дүйсенбайқызы - 1961 жылы 1 қарашада Алматы қаласында, мұғалімнің отбасында дүниеге келді. 1978 жылы № 115 орта мектебін бітірді, сол мектепті 2001 жылдың 24 шілдесінде әкесі Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері Дүйсен Бабаевтың есімімен атады. Оқуды бітіргеннен кейін Алматы музыкалық ансамбльдерінің қауымдастығына вокалист ретінде қабылданды. 1982 жылы РСФСР Мәдениет министрлігі эстрадалық ансамбльдің солисті және вокалисті, II санатпен марапатталды. Ол Ресейдің қалаларында Мәскеудің «Мистерия Буф» тобымен бірге өнер көрсетті. 1983 жылы ол «[[Гүлдер(ансамбль)|Гүлдер]]» эстрадалық-жастар ансамбліне солист - вокалист ретінде қабылданып, Қазақстан қалаларын аралап көрді. 1987 жылы ол «Каспий достық теңізі» фестивалінің лауреаты атанды.Ол Алматы музыкалық ансамбльдер ассоциациясында Биг Сандерлі оркестрмен солист болды, оны[[Сейдолла Бәйтереков|Сейдулла Бәйтереков]] жүргізді. 1992 жылдан бастап «Есік» акционерлік қоғамында оркестрдің жетекшісі болды. Онда жас орындаушылармен жұмыс істеді.   1997 жылы "ТАҢ" телеарнасы Айгүл Бабаеваға «Жыл әншісі» құрметті атағын берді. Сол жылы Жоғары ғылыми комиссияның шешімімен « [[Азия дауысы]] » халықаралық халық музыкасы фестивалінің әншісі ең жақсы ән - «Жалғыз әйел» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің жүлдесіне ие болды. Ал «Халық банкі» әні ең жақсы ән конкурсында жеңіске жетті [[Қазақстан Халық банкі|Халық банкінің]] коммерциясы үшін.    Айгүл Бабаева - композитор Айдос Сағатовтың «Менің Қазақстаным» әнінің авторласы. Әнші әріптестеріне арнап көптеген әндер жазды. Айгүл Бабаева өзінің досы [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Нағима Есқалиеваға]] сыйға тартқан «Айғай-шыбық» әні - әншінің ең танымал шығармаларының бірі.   1998 жылы наурызда ол [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|«Таңғы жұлдыз»]] телевизиялық музыкалық бағдарламасында Мәскеуде қонақ болды [[Таңғы жұлдыз (телешоу)|.]] 1998 жылы 10 маусымда ол жаңа елорда - [[Астана]]ның тұсаукесеріне арналған гала-концертке қатысты. Онда ол алыс және жақын шетелдердің әртістерімен бірге өнер көрсетті.   Сонымен қатар, Айгүл Бабаева осы альбомдағы барлық әндердің авторы, композиторы және орындаушысы болып табылатын "Үміт Желі" дебюттік дискісін шығарды. Олардың қатарында «Жалғыз әйел», «Үміт желі», «Маусым», «Жүрек пен жан» сияқты танымал шығармалар бар. 1998 ж. тамызында «[[Азия дауысы|Азия Дәуысы]]<nowiki/>» Халықаралық халық музыкасының фестивалінің Жоғары ғылыми комиссиясы әншіге ең жақсы ән - «Ойна, Патша» үшін Қазақстан Республикасы Білім және мәдениет министрлігінің сыйлығын берді. Ол қайырымдылық концерттеріне қатысты: Павлодар қаласындағы «Айналайын» балалар фестивалінде, Алматы қаласының сарайында «Қазақстанның мүгедектігі бар әйелдер қоғамы» өткізген концертке, сонымен қатар басқа қалалық және республикалық шараларға қатысты. 7 желтоқсан 2009 ж. Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының ғимаратында М. Ю. Лермонтовта қазақ композиторы мен әншісі Айгүл Бабаеваның «Ауызша» жаңа альбомының алғашқы концерті және тұсаукесері өтті. Альбомның жазылуы Митрополис студиясында кәсіби музыканттар Митч Далтон, Джефф Гаскойн, Майкл Джанищ, Лондондағы Престон Хейманның қатысуымен өтті. Дискінде қазақ, қазіргі заман композиторлары [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Беркімбаев жейді|Естай]], [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]], Нұрғиса [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Тілендиевтің]] 11 шығармасы бар: «Желсіз тунде жарық ай» Абай, «Ата Толғауы» Нұрғиса Тілендиев, «Ақ Көгершін» Ахмет Жұбанов, «Қорлан» «Естай», халықтық - «Сары бидай», «Бір бала», «Дайдидау», «Ақ бакай», «Ақ көгершін», «Дедім-ай ау», «Илигай», «Ахау Керім». Альбомда: [[Тамаша ән|ән айту]] және қазақтың ұлттық аспаптары - [[домбыра]], [[сазсырнай]], [[сыбызғы]], [[қылқобыз]], [[Шынқобыз|шыңқобыз]] болды.<ref>[http://www.izvestia.kz/node/12983/ Мечтать не вредно, вредно не мечтать | www.izvestia.kz]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Май 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>   2011 жылдың қарашасында әнші өзінің елу жылдық мерейтойын атап өтті. Кешке жақын достар, туыстар және отандық және шетелдік эстрада жұлдыздарын шақырды. [[Абдуллин Сагнай]], Нағима Есқалиева, [[Абдуллин Нурлан|Абдуллин Нұрлан]], [[Мусин Коблан]] сияқты қазақ шоу-бизнесінің әртістері әндерін орындады, олардың авторы мен композиторы Айгүл Бабаева болды.<ref>[http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ Айгуль Бабаева: без газу нет джазу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }}</ref>   Сол жылы КТК арнасында « [[Үйленейік (телешоу)|Үйленейік!»]] Жобасында, Айгүл Бабаева басты жүргізуші болды. Айгүл Бабаева түрлі телебағдарламаларға қатысты, қонақ ретінде жұлдыз ретінде [[SuperStar KZ|Superstar KZ]], [[X Factor (Қазақстан)|X-Factor KZ]], [[Шәкен жұлдыздары|Shaken Stars]] [[SuperStar KZ|сынды]] телевизиялық байқаулардың қазылар алқасында қызмет етті. == Телевизия == 2010 жылы "ЕЛ АРНА" телеарнасы «Әйелдер кеңесі» жобасын бастады. Айгүл Бабаева Айгүл Мукейдің қызметімен қатар Лана және Светлана Велитченкомен бағдалама жүргізушісі болды. Жобаның тұжырымдамасы белсенді өмір салтымен танымал әр түрлі қызмет салаларындағы әйелдер өзекті мәселелерді талқылауында болды. 2011 жылы «[[КҚК|КТК]]<nowiki/>» телеарнасы Айгүл Бабаева жүргізетін «Үйленейік» атты бағдарламасын бастады.<ref>[http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/3/29/11949 «Давай поженимся» в Казахстане — Новости / КТК]</ref><ref>[http://www.caravan.kz/article/29130/ Газета «Караван» / Поженим всех прямо в эфире!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524003953/http://www.caravan.kz/article/29130 |date=2011-05-24 }}</ref> == Отбасы == Күйеуі— Романюк Михаил, бұрында танымал музыкант, бүгінгі күні — бизнесмен мен Айгулдің продюсері. Қызы — Алисса. == Сілтелер == * [http://vesti.kz/conference/53/ Vesti мақаласы] * [http://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html/ zakon.kz мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201030053418/https://www.zakon.kz/4451568-ajjgul-babaeva-bez-gazu-net-dzhazu.html |date=2020-10-30 }} * [http://www.izvestia.kz/node/12983/ Армандау зиян емес, армандамау зиян]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20110518024257/http://atyrauobl.kz/ajgul-babaeva-ya-prezhde-vsego-patriot-svoej-strany/9265 Оралу соло концерті] * [http://www.kazpravda.kz/print.php?lang=rus&chapter=1102062596/ Казахстанская правда]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.1tv.kz/news/video/br1/ == Ескертпелер == [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:КСРО сазгерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:Алфавит бойынша әншілер]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:1961 жылы туғандар]] [[Санат:1 қарашада туғандар]] jix2r3wx79i3kp48eng2wmg3511a1l0 0 639948 3579726 3568612 2026-04-09T11:41:32Z Gaukhar1980 179552 3579726 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} {{Музыкант|Толық аты=Сағатов, Айдос Мансұрұлы|Туған жері=Алма-Ата, Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=КСРО Қазақстан|Мамандықтары=Композитор, музыкант, күйсандық ойнаушысы, әнші, музыкалық педагог, музыкалық продюсер|Белсенділік жылдары=1997-қазіргі уақыт|Аспаптары=Пернелі музыкалық аспаптар|Жанрлары=Қазақ музыкасы, поп-музыкасы, рок-н-ролл, электрондық би музыкасы|Ұжымы="Уркер" поп-тобы}} '''Сағатов Айдос Мансурұлы''' ( {{Lang-kk|Айдос Мансұрұлы Сағатов}}, [[25 қараша]] [[1970 жыл|1970]] ; {{Туғанжері|Алма-Ата|в Алма-Ате}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ) - Қазақстан {{Әнші|Казахстана|XXI века}}-сі,вокалисті, композиторы, музыкалық педагог, күйсандық ойнатқышы және ән жазушы. [[Үркер (топ)|«Үркер»]] қазақстандық [[Үркер (топ)|эстрадалық тобының]] негізін қалаушы және солист (1994 ж бастап). == Өмірбаяны == Сағатов Айдос Мансурұлы 1970 жылы 25 қарашада Алматы қаласында композитор, Қазақстанның халық әртісі [[Мансұр Сағатов|Мансұр Сағатовтың]] отбасында дүниеге келді. [[1988 жыл|1988 жылы]] арнайы музыкалық мектебін бітірді. Қ. Байсейітова «фортепиано» сыныбында оқыған. [[1993 жыл|1993 жылы]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|КНК]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы]] «композитор, теориялық пәндердің оқытушысы» бойынша бітірді. Композитор, КСРО халық әртісі, профессор [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Жұбанова Г.]] [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|А]]-ның сыныбында камералық ансамблінің мамандығы солисі бойынша оқыды. [[1995 жыл|1995 жылы]] Құрманғазы атындағы КНК аспирантурасын «композитор, ұстаз» біліктілігімен бітірген. Композитор, Қазақ КСР халық әртісі, профессор [[ Бычков, Анатолий Владимирович|Бычков]] [[ Бычков, Анатолий Владимирович|А. Б.]] сыныбында болды. 1994-1996 жылдары - Республикалық Жүсіпбек Елібеков атындағы цирк колледжінің оқытушысы. 1996 ж. Бастап - Қазақ ұлттық Құрманғазы атындағы консерваториясының Аспаптық орындау факультеті, жалпы фортепиано кафедрасының аға оқытушысы. [[1997 жыл|1997]] жылдан бастап Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. <ref>[https://tengrinews.kz/music/gruppa-aydosa-sagata-popala-v-mirovoy-chart-275903/ Группа Айдоса Сагата попала в мировой чарт]</ref> [[1994 жыл|1994]] жылы консерваторияда екінші курсында танымал « [[Үркер (топ)|Үркер» поп-тобын]] құрды. <ref>[http://www.kazmuz.kz/index.php?id=4269&lang=rus Казахская группа «U R K E R» (УРКЕР каз.- созвездие плеяд) образовалась в 1994 г. в Алматы.]</ref> Топтың репертуары қазақ және орыс тілдеріндегі жеке әндерінен тұрады. Топтың көптеген хиттері: Наурыз, Жаным, Саулемай, Мен жаныңда боламын, Махаббат Әні, Сен, Қасымда болатын жан және т.б. композитор Айдос Сағат ақындармен бірлесіп [[Германия]], [[Франция]], [[Түркия]], [[Түрікменстан|Түркіменстан]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], Ұлыбритания, Гонконг, Ресей, Қырғызстан, Түркіменстанда өнер көрсетті {{Clarify}} . Қазақ, орыс, ағылшын тілдерін біледі. Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі. <ref>[https://tengrinews.kz/music/solist-gruppyi-urker-aydos-sagat-sozdal-gruppu-muzyikantami-272743/ Солист группы «Уркер» Айдос Сагат создал группу с музыкантами из Великобритании]</ref> [[2013 жыл|2013]] жылы БҰҰ-ның Қазақстандағы ізгі ниет елшісі болды. <ref>[https://tengrinews.kz/show/lider-gruppyi-urker-naznachen-poslom-dobroy-voli-agentstva-236449/ Лидер группы «Уркер» назначен послом доброй воли Агентства ООН по делам беженцев в Казахстане]</ref> == Музыкалық жетістіктер == * 1989 ж. - Орта Азия республикаларында (Қырғызстан) пианисттер байқауының лауреаты. * 1993 ж. - Қазақстанның музыка өнерін дамытуға қосқан зор үлесі үшін "Мәдениет арқылы Бейбітшілік" сыйлығының лауреаты. * 1994 ж. - «Жас қанат» республикалық эстрадалық байқауының лауреаты (Қазақстан) * 1998 ж. - Түркітілдес елдердің поп-музыкасы байқауының лауреаты (Түркия) * 2000 ж. - «Жылдың үздік поп-тобы» сыйлығының иегері (Қазақстан) * 2006 ж. - «Үздік кино композиторы» сыйлығының лауреаты. «Алтын батыр» халықаралық кинофорумы (Ресей) * 2008 ж. - EuroFolk байқауында European Champion of Folk сыйлығының лауреаты (Болгария) == Марапаттары == * Мәдениет және өнер саласындағы екі рет Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің стипендиясының иегері. * Қазақстан Республикасы Президентінің [[2018 жыл|2018]] [[5 желтоқсан|жылғы 5 желтоқсандағы]] жарлығымен өнер саласындағы қызметтері үшін [[Құрмет ордені|«Құрмет» орденімен]] марапатталды. <ref>[http://nomad.su/?a=3-201812190039 Указ Президента Республики Казахстан от 5 декабря 2018 года № 798 О награждении государственными наградами Республики Казахстан]</ref> == Ескертпелер == [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Алфавит бойынша әншілер]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:1970 жж. туғандар]] [[Санат:25 қарашада туғандар]] [[Санат:XXI ғасыр әншілері]] 7i6r1otep1fcwiy6rm73dhzuq4pf15u 0 639965 3579749 3547807 2026-04-09T11:58:36Z Gaukhar1980 179552 3579749 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант|Толық аты=Серкебаев, Байгали Ермекович|Туған күні=27 маусым 1958 (62 жас)|Туған жері=Алма-Ата, Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=КСРО Қазақстан Ресей|Мамандықтары=Пешнетақташы, музыкалық продюсер, ресторатор|Аспабы=Күйсандық|Жанры=Поп|Ұжымы=А'Студио|Сурет=Байгали Ермекович Серкебаев.jpg}} '''Байғали Ермекұлы Серкебаев''' ( {{Lang-kk|Байғали Ермекұлы Серкебаев}}, [[27 маусым]] [[1958 жыл|1958 ж.]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] ) - орыс, кеңестік, қазақстандық музыкант, пианист, аранжировщик, продюсер, ән жазушы. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == [[Керей (тайпа)|Керей]] тайпасының [[Тарышы]] руының [[Ақсары (ру)|Ақсары]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|url=http://kerey.kz/?p=12608|title=Есбол Күрсарыұлы (1550-1654) {{!}} Kerey.kz/Керей.кз|website=kerey.kz|access-date=2021-12-28}}</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/kazahskaya-politicheskaya-i-intellektualnaya-elita-klanovaya-prinadlezhnost-i-vnutrietnicheskoe-sopernichestvo Казахская политическая и интеллектуальная элита: клановая принадлежность и внутриэтническое соперничество – тема научной статьи по истории и историческим наукам читайте беспла...<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> КСРО халық әртісі опера әншісі (баритон) [[Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев|Ермек Серкебаевтың]] ұлы. [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы]] [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы]] атындағы[[Қазақ ұлттық консерваториясы|консерваториясын]] бітірген[[Қазақ ұлттық консерваториясы|,]] фортепиано сыныбын. Консерваторияны бітіргеннен кейін ол «Арай» тобында жұмыс жасап, қазақ әншісі [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Роза Рымбаевамен]] бірге жұмыс жасады. [[1982 жыл|1982 жылы]] барлық Арая музыканттары тарап кетті, Роза Байғалиды жаңа топ жинауға және басқаруға шақырды. Топтың жаңа құрамы жұмысқа қабылданды, бірақ атауы өзгеріссіз қалды - «Aray». Кейіннен «Арай» «Алма-Ата-Студио» деп аталды, содан кейін - « [[A`Studio|A'Студио]] ». Қазіргі уақытта «A'Studio» командасын шығарумен айналысады. 90-жылдардың басында режиссер Алексей Беркович A-Studio тобы туралы музыканттардың өздері қатысқан «Джулия» музыкалық фильмін түсірді. Ол Emporio Cafe Мәскеу клуб-мейрамханасының бірлескен иесі болып табылады <ref>{{Cite web|url=http://www.gettime.ru/place/emporio_cafe.phtml|title=Архивированная копия|accessdate=2010-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100113125315/http://www.gettime.ru/place/emporio_cafe.phtml|archivedate=2010-01-13|deadlink=yes}}</ref>. Үйленген. Әйелі - Раушан Серкебаева <ref>{{Cite web|url=http://comode.kz/post/vybor-zvezd/zheny-v-teni-slavy-zhenschiny-o-kotoryh-my-ne-znaem|title=Жены в тени славы: женщины, о которых мы не знаем|publisher=Comode|accessdate=2016-04-08}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRnGvK0_Ryg|title=Байгали Серкебаев - Моя история 23.04.15 (Полный выпуск)|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|date=2015-04-24|accessdate=2016-04-16}}</ref> . Ерлі-зайыптылардың екі қызы бар: үлкені Камила және кішісі Сана. <ref name=":1" /> Камила мен Сана скрипка сыныбында білім алды. Алматы мен Астанада Камила [https://www.facebook.com/theatrehdkz?fref=ts TheatreHD жобасын] алға [https://www.facebook.com/theatrehdkz?fref=ts тарта] бастады. Оның басты ерекшелігі - әлемге әйгілі театр премьераларын үлкен экранға шығару. 2015 жылдың 12 ақпанында Emporio Cafe мейрамханасында Байғали мен қазақстандық композитор Ринат Гайсин шығарған The Jigits презентациясы өтті. «Джигиттер» - бұл «Жаңа толқын» халықаралық байқауында тұңғыш шыққан, алғашқы қазақстандық жұлдыздар фабрикасының финалистерінен құралған жас топ, онда балалар 4-орынды иемденді. Равиль Исаков, Әлішер Егембердиев және Батыржан Тазабеков кіретін қазақстандық балалар тобы. <ref>{{Cite web|url=http://yvision.kz/post/379619|title=The Jigits — казахстанский бойз-бэнд|publisher=YourVision|accessdate=2016-04-16}}</ref> <ref name=":12">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mRnGvK0_Ryg|title=Байгали Серкебаев - Моя история 23.04.15 (Полный выпуск)|author=Седьмой канал - 7 канал Казахстан|date=2015-04-24|accessdate=2016-04-16}}</ref> == Пайдаланылған әдебиеттер == [http://www.astudio.ru/ A'Studio-ның ресми сайты] == Ескертпелер == [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:Алматыда туғандар]] [[Санат:1958 жылы туғандар]] [[Санат:27 маусымда туғандар]] [[Санат:Ресей қазақтары]] 1avmxzchds6vqc0xirvdzcj29gy5drn 0 639969 3579732 3537549 2026-04-09T11:47:41Z Gaukhar1980 179552 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3579732 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант|Толық аты=Романов, Артём Витальевич|Туған күні=3 маусым 1979 (41 жас)|Туған жері=Қазақстан, Целиноград, Қазақ КСР, КСРО|Мемлекет=Қазақстан|Мамандықтары=Әнші, композитор, аранжировщик, дауыс режиссеры|Сайты=romanov.kz}} '''Артем Витальевич Романов''', ( [[3 маусым]] [[1979 жыл|1979 ж]], [[Астана|Целиноград]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] ) - қазақ [[әнші]]сі, [[Сазгер|композитор]], [[Орнатқыш|аранжировщик]] және [[Дыбыс инженері|дыбыс режиссері]] . Республикалық және халықаралық байқаулар мен фестивальдердің лауреаты. 1998 жылдан 2006 жылға дейін Қазақстан Республикасы Республикалық ұланының Президенттік оркестрінің солисті болды <ref name="Песни_Единства">[http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=8910 газета «Инфо-Цес», статья «Песни Единства»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> . == Өмірбаяны == Артем шығармашылық және музыкалық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Виталий Романов - кәсіби барабаншы. 9 жасында Артем "Denim Clouds" тобының жетекші әншісі болды. 1996 жылы №1 математика-экономикалық лицей мен №3 музыкалық мектепте фортепиано сыныбын бітіріп, содан [[Еуразия ұлттық университеті|кейін Л.]] [[Еуразия ұлттық университеті|Н.]] [[Еуразия ұлттық университеті|Гумилева]] мәдениет және өнер факультетіне түсті. 1997 жылы бірінші курс студенті ретінде, ол «[[Жас қанат|Жас Қанат]] » республикалық байқауының жас орындаушылар дипломаты атанды <ref name="Жас_Канат">[http://www.np.kz/old/2004/12/sob22.html «Жас Канат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102238/http://www.np.kz/old/2004/12/sob22.html |date=2016-03-04 }}</ref> . Байқауда Артем өзінің «Жаңбыр музыкасы» әнін және қазақтың «Қара торғай» әнін орындады. Артем «Ең белсенді және жігерлі қатысушы» арнайы сыйлығына ие болды. 1998 жылы «Шабыт» халықаралық байқауында Гран-при жеңіп алды және "Таңғы жұлдыз" халықаралық телевизиялық конкурсының лауреаты болды<ref name="Официальный сайт семьи Романовых">[http://www.romanov.kz «Официальный сайт семьи Романовых»]</ref> . 1998 - 2006 жылдары - Қазақстан Республикасы Республикалық Ұланы Президенттік оркестрінің солисті. Осы кезеңде ол ресми іс-шараларға, Қазақстан қалаларында және шетелде концерттерге белсенді қатысты. 2005 жылы ол «Қазақстан» әнін жазып, оған бейнеклип түсірді. Республиканың Тәуелсіздік күніне орай, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен 2005 жылы 12 желтоқсанда Артем Романов «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды. Артем грек және қазақ музыкасының концертін жазуға дыбыс режиссері ретінде шақырылды (Астана, 2009 ж. 18 қараша, Президенттік мәдениет орталығы). Ол концерттегі негізгі дыбыс режиссері болды. Қазақстанның ЕҚЫҰ-дағы төрағалығының ашылуы (Вена, 2010 ж., Ховбург сарайы), Оңтүстік Кореядағы (Сеул, 2010 ж. Сәуір) және Үндістанда (Нью-Дели, 2011 ж.) Астанадағы Успен кафедралды соборының хорын жазу, араластыру және игеру (ақпан 2012). ARmix дыбыс жазу студиясымен басқарады (аранжировка, композитор). Бүгінгі таңда Артем әр түрлі стильде және бағытта алпыстан астам музыкалық туындылар жазды, соның ішінде саундтректер. Оның алғашқы «Сіз үшін» альбомында әндер мен аспаптық музыка енгізілген. Сонымен қатар репертуарында қазақ тіліндегі халық әндері, 80-жылдардағы орыс және ағылшын тілдеріндегі хиттер, сондай-ақ тойларға, жаңа жылға арналған тақырыптық әндер және т.б. бар. == Дискография == «Сіз үшін» - [[2006 жыл|2006 ж]] == Пайдаланылған әдебиеттер == http://romanov.kz/ http://www.ndfm.kz/estradnieproekti/361-2010-07-27-11-23-48{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://www.youtube.com/watch?v=dPzd4lH9v2M https://www.youtube.com/watch?v=8A50tFP3wHo == Ескертпелер == [[Санат:Алфавит бойынша әншілер]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Астанада туғандар]] [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:3 маусымда туғандар]] ig12vdwzj1ftrwnkq4v5mfm7jf9bdj0 3579748 3579732 2026-04-09T11:58:25Z 1nter pares 146705 3579748 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Артём Витальевич Романов |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 03.05.1979 |Туған жері = [[Қазақстан]], [[Целиноград]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KAZ}} |Мамандықтары = [[Әнші]], [[композитор]], [[аранжировщик]], [[дауыс режиссеры]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = romanov.kz |Commons = }} '''Артем Витальевич Романов''', ([[3 маусым]] [[1979 жыл|1979]], [[Астана|Целиноград]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] ) — қазақ [[әнші]]сі, [[Сазгер|композитор]], [[Орнатқыш|аранжировщик]] және [[Дыбыс инженері|дыбыс режиссері]]. Республикалық және халықаралық байқаулар мен фестивальдердің лауреаты. 1998 жылдан 2006 жылға дейін Қазақстан Республикасы Республикалық ұланының Президенттік оркестрінің солисті болды.<ref name="Песни_Единства">[http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=8910 газета «Инфо-Цес», статья «Песни Единства»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> == Өмірбаяны == Артем шығармашылық және музыкалық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Виталий Романов - кәсіби барабаншы. 9 жасында Артем "Denim Clouds" тобының жетекші әншісі болды. 1996 жылы №1 математика-экономикалық лицей мен №3 музыкалық мектепте фортепиано сыныбын бітіріп, содан [[Еуразия ұлттық университеті|кейін Л.]] [[Еуразия ұлттық университеті|Н.]] [[Еуразия ұлттық университеті|Гумилева]] мәдениет және өнер факультетіне түсті. 1997 жылы бірінші курс студенті ретінде, ол «[[Жас қанат|Жас Қанат]] » республикалық байқауының жас орындаушылар дипломаты атанды <ref name="Жас_Канат">[http://www.np.kz/old/2004/12/sob22.html «Жас Канат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102238/http://www.np.kz/old/2004/12/sob22.html |date=2016-03-04 }}</ref> . Байқауда Артем өзінің «Жаңбыр музыкасы» әнін және қазақтың «Қара торғай» әнін орындады. Артем «Ең белсенді және жігерлі қатысушы» арнайы сыйлығына ие болды. 1998 жылы «Шабыт» халықаралық байқауында Гран-при жеңіп алды және "Таңғы жұлдыз" халықаралық телевизиялық конкурсының лауреаты болды<ref name="Официальный сайт семьи Романовых">[http://www.romanov.kz «Официальный сайт семьи Романовых»]</ref> . 1998 - 2006 жылдары - Қазақстан Республикасы Республикалық Ұланы Президенттік оркестрінің солисті. Осы кезеңде ол ресми іс-шараларға, Қазақстан қалаларында және шетелде концерттерге белсенді қатысты. 2005 жылы ол «Қазақстан» әнін жазып, оған бейнеклип түсірді. Республиканың Тәуелсіздік күніне орай, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен 2005 жылы 12 желтоқсанда Артем Романов «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды. Артем грек және қазақ музыкасының концертін жазуға дыбыс режиссері ретінде шақырылды (Астана, 2009 ж. 18 қараша, Президенттік мәдениет орталығы). Ол концерттегі негізгі дыбыс режиссері болды. Қазақстанның ЕҚЫҰ-дағы төрағалығының ашылуы (Вена, 2010 ж., Ховбург сарайы), Оңтүстік Кореядағы (Сеул, 2010 ж. Сәуір) және Үндістанда (Нью-Дели, 2011 ж.) Астанадағы Успен кафедралды соборының хорын жазу, араластыру және игеру (ақпан 2012). ARmix дыбыс жазу студиясымен басқарады (аранжировка, композитор). Бүгінгі таңда Артем әр түрлі стильде және бағытта алпыстан астам музыкалық туындылар жазды, соның ішінде саундтректер. Оның алғашқы «Сіз үшін» альбомында әндер мен аспаптық музыка енгізілген. Сонымен қатар репертуарында қазақ тіліндегі халық әндері, 80-жылдардағы орыс және ағылшын тілдеріндегі хиттер, сондай-ақ тойларға, жаңа жылға арналған тақырыптық әндер және т.б. бар. == Дискография == «Сіз үшін» - [[2006 жыл|2006 ж]] == Пайдаланылған әдебиеттер == http://romanov.kz/ http://www.ndfm.kz/estradnieproekti/361-2010-07-27-11-23-48{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://www.youtube.com/watch?v=dPzd4lH9v2M https://www.youtube.com/watch?v=8A50tFP3wHo == Ескертпелер == [[Санат:Алфавит бойынша әншілер]] [[Санат:Алфавит бойынша музыканттар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] [[Санат:Астанада туғандар]] [[Санат:1979 жылы туғандар]] [[Санат:3 маусымда туғандар]] f8gdhksl8drgmvlfw0dr64ojkm238l2 0 640063 3579710 3570551 2026-04-09T11:37:20Z Gaukhar1980 179552 3579710 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Монумент | атауы = «Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапкандар» мемориалы | Суреті = | Сурет ені = | сурет атауы = | карта_атауы = | карта = | map_relief = | relief = | map_alt = | координаттары = | map_dot_белгі = | карта_мәтіні = | карта_сипаттамасы = | карта_өлшемі = | карта_суреті = | карта_ені = | орналасуы = [[Қазақстан]], [[Қостанай]] | жоба авторы = | құрушы = Леонид және Муза Белоусовтар | түрі = Мемориал | материал = | ұзындығы = | ені = | биіктігі = 7,4 метр | салмағы = | келушілер_саны = | келушілер_жылы = | басталуы = | complete = | open = 1968 жыл | dedicated = | салтанат = | restore = | арналуы = | демонтаж = }} '''«Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқандар» мемориалы''' — [[1968 жыл|1968]] жылы [[Жеңіс саябағы]]нда [[Ұлы Отан соғысы]]нда қаза болған жауынгерлерге арналған ескерткіш-мемориал салтанатты түрде ашылды. Оны жергілікті мүсіншілер Леонид Прокопьевич пен Муза Александровна Белоусовтар сомдады. Сол күні Мәңгілік алау жағылды. == Сипаттамасы == «Ұлы Отан соғысы жылдарында қаза тапқандар» мемориалы - төмен түсірген оң қолында автомат, сол қолындағы лавр бұтағын жоғары көтерген жауынгердің асқақ бейнесін көрсетеді. Лавр жеңіс пен татулықтың, демек, соғыстың аяқталғанының нышаны. Мүсіннің жалпы биіктігі – 7 м 40 см. Мүсін жоғары сапалы цементтен, мәрмәр үгіндісі, дюралюминийден жасалып, гранит тақталармен қапталған үш сатылы тұғырға орнатылған. Жауынгер мүсінінің артқы жағында соғыста қаза тапқан қостанайлық жауынгерлердің аты-жөні жазылған мәрмәр тақталар орнатылған мемориалды қабырға (ұзыңдығы -18 м, ені - 5 м) орналасқан. Жеңімпаз жауынгер мүсінінің алдында мәңгілік алау орналасқан. Тұғырбет тікбұрышты, екі сатылы, тас төселген.<ref>https://kraeved-kst.kz/ru/pamyatniki-mestnogo-znacheniya/o-regione/pamiatniki-istorii-i-kultury-goroda-kostanaia-mestnogo-znacheniia/memorial-pogibshim-v-gody-velikoi-otechestvennoi-voiny.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230601025419/https://kraeved-kst.kz/ru/pamyatniki-mestnogo-znacheniya/o-regione/pamiatniki-istorii-i-kultury-goroda-kostanaia-mestnogo-znacheniia/memorial-pogibshim-v-gody-velikoi-otechestvennoi-voiny.html |date=2023-06-01 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлы Отан соғысы]] [[Санат:Ескерткіштер]] rbgy3ktfoxprt8uqyu8em40igekm72d 0 640421 3579747 3562219 2026-04-09T11:57:17Z Gaukhar1980 179552 3579747 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Әскери даңқ мұражайы»''' — 2011 жылдың 25 қаңтарында [[Алматы облысы]], [[Жаркент қаласы]], Қастеев көшесі, 12 мекен-жайында салынған. == Сипаттамасы == Мұражай Алматы аймағының облыстық әкімшілігінің негізінде тұрңызылды. Мұражайдың негізгі қоры ежелгі тарихымен, тарихтағы өткенді анықтайтын заттармен байланысты. Мұражайда 364 бірлік х - музейлік маңызы бар, сондай - ақ 781 негізгі қор және 286 қосалқы қормен толыққан. Мұражайдың басты міндеті: халықты өлкенің өткен тарихымен және қазіргі өмірімен таныстыру, жас ұрпаққа Отанға деген сүйіспеншілік пен адамгершілік құндылықтарымен тәрбиелеу.<ref>[http://kultura.zhetisu.gov.kz/pages/31/ Алматы облысының мәдениет, мұрағаттар және құжаттама басқармасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200429134517/http://kultura.zhetisu.gov.kz/pages/31/ |date=2020-04-29 }}</ref> '''Музей 4 экспозициялық залдар мен мазмұны жағынан бірнеше бөлімдерден тұрады:''' * Фойе – «Тәуелсіздік шежіресі» * І зал – Тақырып: «Ел ішіндегі атақты Жетісулық батыр бабалар». * ІІ залда «Қазақ хандығының құрылуы». * III зал Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мұражайлары]] kuqo4z7cegnpd2t00rnbg9wzvyq2mv3 0 643245 3578904 3407439 2026-04-08T12:11:06Z Жанерке Асылбекқызы 179024 3578904 wikitext text/x-wiki '''Мектеп ваучері''', '''білім беру ваучері''' деп те аталады – '''ваучерлер жүйесінде''' бұл оқушы не оның ата-анасы таңдаған мектептегі оқушыны мемлекеттік қаржыландыру туралы куәлік. Қаржыландыру әдетте белгілі бір жылға, семестрге немесе тоқсанға арналған. Кейбір елдерде, штаттарда немесе жергілікті юрисдикцияларда ваучерді үйде оқу шығыстардың орнын толтыру немесе өтеу үшін пайдалануға болады. Кейбір елдерде ваучерлер жеке мектептерде оқу үшін ғана бар.<ref>{{Cite web|url=http://www.lagrangenews.com/2017/02/02/if-appointed-betsy-devos-views-likely-to-affect-public-private-schools/|title=If appointed, Betsy DeVos' views likely to affect public, private schools {{!}} LaGrange Daily News|website=www.lagrangenews.com|access-date=2017-02-28}}</ref> 2017 жылғы мектеп ваучерлер туралы экономикалық әдебиетте шолу бойынша, "ваучерлерді кең негізде қабылдауды ұсыну үшін бүгінгі күні дәлелдер жеткіліксіз; алайда көптеген оң нәтижелер зерттеулердің жалғасуын растайды."<ref>{{Cite journal|last=Epple|first=Dennis|last2=Romano|first2=Richard E.|last3=Urquiola|first3=Miguel|title=School Vouchers: A Survey of the Economics Literature|journal=Journal of Economic Literature|volume=55|issue=2|pages=441–492|doi=10.1257/jel.20150679|year=2017|doi-access=free |issn=0022-0515}}</ref> 2006 жылғы америкалық экономикалық қауымдастық мүшелеріне жүргізілген сауалнама барысында экономисттердің үштен екісінен астамы ата-аналарға жеке-меншік немесе мемлекеттік мектептерде пайдалануға болатын білім ваучерлерін қолдады. Бұл қолдау төмен табысты отбасылар немесе үлгерімі нашар мектептер қолданылса, нәтиже артатынын көрсетті.<ref>{{Cite journal|last1=Whaples|first1=Robert|publisher=[[The Economists' Voice]]|volume=3|issue=9|pages=1–6|url=http://ew-econ.typepad.fr/articleAEAsurvey.pdf|title=Do Economists Agree on Anything? Yes!|date=2006|accessdate=January 6, 2016|doi=10.2202/1553-3832.1156}}</ref> == Тарихы == Франция 1870–1871 жылдардағы [[Франк-прусс соғысы|Франко-Пруссиялық]] соғыста жеңілді және адамдар Францияның әскери білім беру жүйесінің төмендеуін айыптады. Осы жеңілістен кейін француз ассамблеясы студенттерге ең жақсы мектеп іздеуге мүмкіндік беру арқылы мектептерді жақсартатын діни ваучерді ұсынды. Бұл ұсыныс француздардың діни білім беруді [[субсидия]]лаудан бас тартуына байланысты ешқашан алға баспады. Бұл ұсыныс сәтсіз болғанына қарамастан, осы ваучер бүгінгі көптеген елдердегі ваучер үлгісінің прототипі болып табылады.<ref>Molnar, Alex. Vouchers, Class Size Reduction, and Student Achievement: Considering the Evidence. Bloomington: Phi Beta Kappa Educational Foundation, 2000.</ref> Бүгінгі күні Құрама Штаттарда үздіксіз білім беру ваучерлерінің ең ескі бағдарламалары Вермонт<ref>{{Cite web|url=https://www.edchoice.org/school-choice/programs/vermont-town-tuitioning-program/|title=Vermont - Town Tuitioning Program|language=en-US|access-date=2016-08-03}}</ref> пен Мэндегі<ref>{{Cite web|url=https://www.edchoice.org/school-choice/programs/maine-town-tuitioning-program/|title=Maine - Town Tuitioning Program|language=en-US|access-date=2016-08-03}}</ref> 1869<ref name="Vermont">{{cite web|url=http://www.friedmanfoundation.org/friedman/schoolchoice/ShowProgramItem.do?id=32|title=Friedman Foundation - Vermont: Town Tuitioning Program}}</ref> және 1873<ref name="maine">{{cite web|url=http://www.friedmanfoundation.org/friedman/schoolchoice/ShowProgramItem.do?id=23|title=Friedman Foundation - Maine: Town Tuitioning Program}}</ref> жылдары басталған Білім беру Қалалық бағдарламалары болып табылады. Кейбір қалаларда бірде-бір жергілікті орта мектебі, не бастауыш мектебі жоқ болғандықтан, осы қалалардағы оқушылар басқа қалалардағы мемлекеттік мектептерге немесе діни емес жеке мектептерге бару үшін ваучер алуға құқылы. Мұндай жағдайларда "жіберуші" қалалар тікелей "қабылдаушы" мектептерде оқу ақысын төлейді."<ref name="Vermont" /><ref name="maine" /><ref>{{Cite web|url=http://www.ncsl.org/research/education/school-choice-vouchers.aspx|title=School Choice: Vouchers|last=Legislatures|first=National Conference of State|website=www.ncsl.org|language=en-US|access-date=2017-01-23}}</ref> Нидерландыда білім беру жолдамалары жүйесі 1917 жылы енгізілген. Бүгінгі таңда оқушылардың 70%-дан астамы жеке меншік, бірақ мемлекет қаржыландыратын мектептерде оқиды, олар негізінен конфессиялар қатарына бөлінген.<ref name="RDV 1997">{{cite journal|journal=Economics of Education Review|volume=16|issue=3|date=June 1997|pages=329–335|doi=10.1016/S0272-7757(96)00078-7|title=School finance and school choice in the Netherlands|author=Jozef M. M. Ritzen, Jan van Dommelen and Frans J. De Vijlder}}</ref> Милтон Фридман 1950-шы жылдары<ref>{{cite book|last=Friedman|first=Milton|editor-last=Solo|editor-first=Robert A.|title="The Role of Government in Education," as printed in the book Economics and the Public Interest|publisher=Rutgers University Press|year=1955|pages=123–144|url=http://la.utexas.edu/users/hcleaver/330T/350kPEEFriedmanRoleOfGovttable.pdf|access-date=February 14, 2017}}</ref> заманауи ваучерлерді жақтады. Ол бәсекелестік мектептерді дамытады, шығындарды азайтады және жоғары білім беру нәтижелерін көрсетеді деп айтатын. Фридманның ваучерлер туралы пайымдауы 1980 жылы он сериялы "Еркін таңдау"<ref>{{cite AV media|people=Milton Friedman|title="Free to Choose TV" (website where all ten episodes may be accessed via on-demand video streaming)|medium=Television|publisher=Public Broadcasting Service|year=1980|url=http://www.freetochoose.tv/broadcasts/ftc80.php}}</ref> телехикаясының эфирге шығуы және оған ілеспелі аттас кітаптың<ref>{{cite book|last=Friedman|first=Milton|last2=Friedman|first2=Rose|title=Free to Choose: A Personal Statement|url=https://archive.org/details/freetochoosepers00frie|url-access=registration|publisher=Harcourt Brace & Company|edition=1990|year=1980|isbn=978-0156334600}}</ref> (оның әйелі Роза Фридманмен бірге жазған) шығаруымен қосымша назар аударылды. Телехикаяның 6 серияның<ref>{{cite AV media|people=Milton Friedman|title="Free to Choose," Episode 6, "What's Wrong with Our Schools?"|medium=Television|publisher=Public Broadcasting Service|year=1980|url=http://www.freetochoose.tv/program.php?id=ftc1980_6&series=ftc80}}</ref> және кітаптың 6 тараудың атауы: "Біздің мектептердің қиыншылығы неде?". Фридманның айтуы бойынша ата-аналар мен оқушыларға өз мектептерін таңдау үшін ваучерлерді қолдану – таңдау еркіндігін кеңейтеді және жақсы білімді оқушылардың санын көбейтеді. 1960-шы жылдары кейбір Оңтүстік Штаттарда мектеп ваучерлері сегрегацияны мәңгі қалдыру тәсілі ретінде қолданылды. Бірнеше жағдайда мемлекеттік мектептер толығымен жабылды, ал ата-аналарға ваучерлер берілді. Содан кейін оқу гранты деп аталатын ваучерлер көп жағдайда жаңа, жеке сегрегацияланған мектептерде, яғни [[Сегрегация академиясы|сегрегациялық академияларда]] белгілі болды.<ref>{{cite web|last=Vergakis|first=Brock|url=http://deseretnews.com/dn/view/0,1249,660226540,00.html|title=Deseret Morning News - Do vouchers equal segregation?|publisher=Deseretnews.com|date=June 4, 2007|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Бүгінгі таңда барлық заманауи ваучерлік бағдарламалар нәсілдік дискриминацияға тыйым салады.{{Citation needed|date=November 2017}} == Анықтамалар == Әр түрлі мектептер арасында маңызды айырмашылықтар бар: * [[Мемлекеттік мектептер]] ашық жұмыс жасайды және салықтар есебінен қаржыландырылады. * [[Жеке мектептер]] жеке жұмыс істейді және оқу немесе қайырымдылық қорынан арқылы қаржыландырылады. * Мектеп ваучерлері - кез келген мектепте оқу үшін ата-аналарға тікелей берілетін субсидиялар. * [[Чартерлік мектептер]]ді мемлекет қаржыландырады<ref>{{cite web|url=http://www.uscharterschools.org|title=US Charter Schools Home|publisher=Uscharterschools.org|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref name="What is a Charter School">{{cite web|url=http://www.publicschoolreview.com/articles/3|title=What is a Charter School?|publisher=Public School Review|date=December 4, 2007|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref name="ISR">{{cite journal|first=Sarah|last=Knopp|year=2008|title=Charter schools and the attack on public education|journal=International Socialist Review|issue=62|url=http://www.isreview.org/issues/62/feat-charterschools.shtml|accessdate=January 28, 2011}}</ref> * Ашық қабылдау – бұл ата-аналарға баланың қай мемлекетік мектепке баратынын таңдауға мүмкіндік беру процесі (егер мектепте оқушылар саны максималды сыйымдылығына жетпеген жағдайда). Бұл кейде ваучерлермен мектеп таңдаудың марапаттауымен шатастырылады. * Білім беруге салықтық кредит, оқуға салықтық кредит немесе салықтық кредит стипендиясы.<ref name="NeoVouchers">Kevin G. Welner, ''NeoVouchers: The Emergence of Tuition Tax Credits for Private Schooling'' Rowman & Littlefield (September 29, 2008), hardcover, 194 pages, {{ISBN|0742540790}} {{ISBN|978-0742540798}}; trade paperback, Rowman & Littlefield (September 29, 2008), {{ISBN|0742540804}} {{ISBN|978-0742540804}}</ref> Білім беруге салықтық жеңілдіктердің екі түрі бар: жеке пайдалану және қайырымдылық. Жеке пайдалануға арналған салық жеңілдіктері – бұл жеке салық төлеушілерге өздерінің балаларының атынан жүзеге асырылатын білім беруге арналған шығыстарға берілетін салық жеңілдіктері. Қайырымдылыққа салық жеңілдіктері – бұл жеке мектеп стипендияларын беретін коммерциялық емес ұйымдарға қаражат беретін жеке салық төлеушілерге немесе кәсіпорындарға берілетін салық жеңілдіктері.<ref name="NYTBD">{{cite news|title=Public Money Finds Back Door to Private Schools|url=https://www.nytimes.com/2012/05/22/education/scholarship-funds-meant-for-needy-benefit-private-schools.html|accessdate=May 22, 2012|newspaper=The New York Times|date=May 21, 2012|author=Stephanie Saul}}</ref> * Білім берудің жинақ шоттары<ref>{{Cite web|url=https://www.edchoice.org/school-choice/types-of-school-choice/education-savings-account/|title=What is an Education Savings Account? - EdChoice|language=en-US|access-date=2016-08-03}}</ref> ата-аналарға көп мәрте пайдаланылатын жинақ шоттарына мемлекеттік қаражат депозитін алуға мүмкіндік береді. Дебеттік карта арқылы отбасыларға жиі бөлінетін бұл қаражат жеке мектептерде оқу шығындарын, онлайн-оқыту бағдарламаларын, жеке репетиторлық қызметтерді, қоғамдық колледждерге арналған шығыстарды, жоғары білім беруге арналған шығыстарды және басқа да бекітілген жеке оқу қызметтері мен материалдарды жаба алады. == Экономика == === Аялық ақпарат === Адами капиталды жинақтау құралы ретінде білім беру көбінесе қоғамның дамуы мен ілгерілеуі үшін өте маңызды, сондықтан үкіметтің халық ағарту ісіне үнемі араласып жетілдіру қажет.<ref>{{cite journal|last1=Freire-Seren|first1=Maria Jesus|year=2001|title=Human Capital Accumulation and Economic Growth|url=|journal=Investigaciones Economicas|volume=25|issue=3|pages=585–602}}</ref> Сонымен қатар, білім беру қоғамның негізгі нормаларына негізделген құндылықтардың тарту құралы болып табылады. Білім қылмыстың азаюына, азаматтардың ақпараттандырылуы және "көршілік эффектісі" деп аталатын экономикалық дамуына үлкен үлес қосады.<ref>McMahon, Walter. "Externalities in Education." ''Bureau of Economic and Business Research'' Working Paper, no. 877 (1982):1-7.</ref> Экономикалық теория тұрғысынан алғанда, отбасылар білім алуға және жеке тұтынуға қанша жұмсайтындығын анықтайтын тұтыну нұсқаларының жиынтығына тап болады. Тұтыну пакеттерінің кез келген саны бюджеттік шектеуге сәйкес келгенше қол жетімді. Білім беру мен жеке тұтынудың кез-келген нұсқалары бюджеттік шектеулерден аспауы керек дегенді білдіреді. Ерекшелік қисықтары бір жақсының екіншісіне қарағанда артықшылықтарын білдіреді.<ref name="Gruber, Jonathan 2015">Gruber, Jonathan.''Public Finance and Public Policy, 5th edition''. London: Worth Publishers, 2015.</ref> [[Сурет:Education_Consumption_Choices.png|оңға|нобай|220x220 нүкте|Білім тұтынуды таңдау]] Мемлекеттің білімге араласуы әдетте екі формада болады. Бірінші формасы – чартерлік мектептерді, арнаулы мектептерді немесе коммерциялық мектептерді құру және бәсекелестіктің артуы. Екінші тәсіл жеке бағытталуы мүмкін, мысалы, колледжге немесе мектепке бару үшін жеке тұлғаларға субсидиялар немесе кредиттер беру.<ref name="Gruber, Jonathan 2015"/> [[Сурет:Voucher_Consumption_Bundles_2.png|оңға|нобай|220x220 нүкте|Ваучерлермен отбасылық тұтыну пакеттері]] Ваучерлер әдетте екі экономикалық себепке байланысты белгіленеді.<ref name="Gruber, Jonathan 2015"/> Бірінші себеп - [[Тұтыну теориясы|тұтынушының таңдауы]]. Отбасы баласының мектепке баратын жерін таңдай алады және білім берушінің таңдауы бойынша ең жақын мектепті таңдай алады. Ваучерлерді ұсынудың екінші себебі - мектептер арасындағы нарықтық бәсекелестікті арттыру. Ваучерлер мектептер үшін шығындарды төмендетіп, тұтынушылар, отбасылар үшін білім сапасын жоғарылату арқылы мектептерді бәсекеге қабілетті етеді. Мектеп ваучерлерінің бағдарламалары енгізілгенде нәтижелер бірдей емес болды, кейбір бағдарламалар мектеп ваучерлерінің жоғары артықшылықтарын, ал кейбіреулері зиянды салдарларды көрсетті. === Әсерлер === ==== Жағымды әсерлер ==== Америка Құрама Штаттарында ваучерлер әдетте мемлекеттік доллармен қаржыландырылады, ал басқа елдерде үкіметтің әр түрлі құралдары арқылы жүзеге асырылады. Америка Құрама Штаттарындағы мектептер өздерінің федералдық және жергілікті қаржыландырылуын сақтайтынын атап өту маңызды. Тек мемлекеттік қаржыландыру есепке алу мөлшеріне байланысты.<ref name="edchoice.org">{{cite web|url=https://www.edchoice.org/blog/how-to-accurately-calculate-the-fiscal-impact-of-school-voucher-programs/|last=Leuken|first=Martin|title=How to Accurately Calculate the Fiscal Impact of School Voucher Programs|publisher=EdChoice|date=September 27, 2016|access-date=April 28, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223160954/https://www.edchoice.org/blog/how-to-accurately-calculate-the-fiscal-impact-of-school-voucher-programs/|archive-date=February 23, 2017|url-status=dead}}</ref> Оқушылардың үлгерімін жақсартудың бір бөлігі мұғалім мен мектептің жұмысын жақсартуды қамтиды. Теориялық тұрғыдан алғанда, көптеген ваучерлер мектептерге ата-аналарға көбірек таңдау жасауға мүмкіндік беретін жеке мектептердің пайда болуына түрткі болар еді. Бұл бәсекелестіктің артуы жеке және мемлекеттік мектептер үшін, ваучерлік қаражат үшін бәсекелес болатын, оқытудың жоғары сапасын және шығындардың төмендігін қамтамасыз етеді. Шынында да, мектеп жолдамалары мектеп жүйесінде шығындарды үнемдеуге әкелетіндігі туралы дәлелдер бар. [[Индиана]] штатындағы мектептерге арналған ваучерлік жүйенің қаржылық талдауы штат үкіметі үшін бір оқушыға жыл сайынғы үнемділікті көрсетті.<ref name="edchoice.org"/> Ваучерлік мектептердің жақтастары мектеп ваучерлерінің арқасында оқушылар мен отбасылар үшін көптеген жеңілдіктер бар деп мәлімдейді. Мектеп ваучерлерін пайдалану тест нәтижелерінің ұлғаюына және оқушылар үшін орта мектепті аяқтаудың неғұрлым жоғары көрсеткіштеріне әкеп соғатынын куәландыратын деректер бар. Колумбияда жүргізілген зерттеу, ваучерлік бағдарламалардың болуы баланың 8-сыныпты аяқтау ықтималдығының 10 пайыздық пунктіне ұлғайғанын және стандартталған тестілер бойынша үлгерімнің стандартты ауытқуының 0,2-ге артқанын көрсетті.<ref name="Angrist 2002">{{cite journal|last=Angrist|display-authors=1|doi=10.1257/000282802762024629|pages=1535–1558|year=2002|issue=5|volume=92|journal=[[American Economic Review]]|title=Vouchers for Private Schooling in Colombia: Evidence from a Randomized Natural Experiment|last5=Kremer|first=Joshua|first5=Michael|last4=King|first4=Elizabeth|last3=Bloom|first3=Erik|last2=Bettinger|first2=Eric|citeseerx=10.1.1.160.1325}}</ref> Сонымен қатар, деректер бойынша афроамерикандықтар ваучерлік бағдарламалар бойынша колледжге қабылдаудың жоғары деңгейін көрсетті.<ref>Chingos, Matthew and Paul Peterson. "The Effects of School Vouchers on College Enrollment: Experimental Evidence from New York City." Brookings Institution, Brown Center on Education Policy, August 2012, http://paulepeterson.org/sites/default/files/Impacts_of_School_Vouchers_FINAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301160705/http://www.paulepeterson.org/sites/default/files/Impacts_of_School_Vouchers_FINAL.pdf |date=2021-03-01 }}.</ref> Афроамерикандық студенттер үшін бұл жетістіктер басқа нәсілдік және этникалық топтар үшін жоқ екенін атап өту маңызды.<ref>{{cite journal|last1=McEwan|first1=Patrick J|year=2004|title=The Potential Impact of Vouchers|url=|journal=Peabody Journal of Education|volume=79|issue=3|pages=57–80|doi=10.1207/s15327930pje7903_4}}</ref> Зерттеулер ваучер жүйесінің кеңістік тұрғыдан артықшылықтарын да көрсетті.<ref>Greene, Jay and Marcus Winters. "When School's Compete: The Effects of Vouchers on Florida Public School Achievement." Manhattan Institute for Policy Research, no 2 (2003), 1-16.</ref> [[Каролина Хоксби]] жүргізген қосымша зерттеулер ваучерлік жүйелер болған жағдайда, мемлекеттік және жеке мектептер тест баллдары көбейгенін көрсетті.<ref>[https://www.educationnext.org/rising-tide/ Hoxby, Caroline. "Rising Tide." Education Next 1, no. 4 (2001)]</ref> ==== Жағымсыз әсерлер ==== Ваучерлік бағдарламалардың оң әсерін көрсететін кейбір зерттеулер бар болса да, мектеп ваучерлерінің тиімсіздігін көрсететін зерттеулер бар. Соңғы бірнеше рет жүргізілген зерттеулер бойынша, ваучер жүйесіндегі мектеп аудандарында мемлекеттік мектепке баратын оқушылар ваучермен жеке мектепке қарағанда, жеке мектеп құрдастарынан озып кетуге бейім.<ref>"Voucher Research Brief." Public Policy Forum 102, no. 1(2014): 1-10.</ref> Жалпы нәтижелердің жоқтығымен қатар, мектеп ваучерлерінің сыншылары талондар сегрегацияға алып келеді дейді. Эмпирикалық зерттеулер мектеп ваучерлерінің нәсілдік немесе кірісті бөлуге әкелетіні туралы кейбір дәлелдер бар екенін көрсетеді.<ref>{{cite journal|last=Brunner|first=Eric J.|first2=Jennifer|last2=Imazeki|first3=Stephen L.|last3=Ross|display-authors=1|title=Universal Vouchers and Racial and Ethnic Segregation|journal=[[Review of Economics and Statistics]]|volume=92|issue=4|year=2010|pages=912–927|doi=10.1162/REST_a_00037}}</ref> Алайда, бұл тақырыптағы зерттеулер нәтижесіз. Белгілі бір жағдайларда кірістер мен нәсілдік сегрегация мектептік таңдауды ұлғайту арқылы жанама түрде төмендетілуі мүмкін екенін көрсететін нақты зерттеулер бар.<ref>{{cite journal|last=Nechyba|first=Thomas|title=School Finance, spatial income segregation, and the nature of communities|journal=Journal of Urban Economics|volume=54|issue=1|year=2003|pages=61–88|doi=10.1016/S0094-1190(03)00041-X|citeseerx=10.1.1.197.8436}}</ref> Сонымен қатар, мектептерге жолдамаларды үкімет қаржыландыратын болғандықтан, мемлекеттік мектептер үшін қаражаттың қысқаруы мүмкін. Жеке меншікті мектептерге жолдамалар мемлекеттік бюджетке екі арна арқылы әсер етеді: ваучерлерге қосымша тікелей шығындар және оқушылардың санын азайту арқылы мемлекеттік мектептердің қаражатын үнемдеу.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.jec.senate.gov/public/index.cfm/republicans/2017/12/the-fiscal-effect-of-private-school-vouchers|title=The Fiscal Effect of Private-School Vouchers - Analysis - United States Joint Economic Committee|last=Committee|first=United States Joint Economic|website=www.jec.senate.gov|language=en|access-date=2018-04-25}}</ref> Ваучерлік бағдарламалар үкіметтің бюджетінен төленеді, ол мектептің бюджетінен алынады. Бұл жалпы білім беретін мектеп жүйесіне әсер етуі мүмкін. Мектептер ағарту ісіне аз шығындарды пайдалануды береді.<ref name=":4" /> Абдулкадироглу және т.б. жүргізген 2018 жылғы зерттеу бойынша жеке мектептер ваучерлерін лотереяда ұтып алған (Луизиана стипендиялық бағдарламасы) студенттер ваучерлерді ұтып алмаған студенттерге қарағанда нашар оқу нәтижелеріне ие болды: "ЛСБ-ға қатысу математика бойынша ұпайларды стандартты аутқуы 0,4-ке азайтады, сондай-ақ оқу, ғылым және Әлеуметтік зерттеулердегі жетістіктерді төмендетеді. Бұл салдар бағдарламаға сапасыз жеке мектептерді енгізумен ішінара байланысты болуы мүмкін."<ref>{{Cite journal|last=Abdulkadiroğlu|first=Atila|last2=Pathak|first2=Parag A.|last3=Walters|first3=Christopher R.|date=2018|title=Free to Choose: Can School Choice Reduce Student Achievement?|journal=American Economic Journal: Applied Economics|volume=10|issue=1|pages=175–206|doi=10.1257/app.20160634|doi-access=free}}</ref> == Өзгерістер == === Колумбия === Орта біліммен қамтуды кеңейту бағдарламасы (ОБҚКБ) ваучері [[Колумбия]] үкіметімен 1991 жылдың аяғында құрылды. Бағдарлама әлеуметтік жағдайы төмен ауданда тұратын студенттерге көмектесуге бағытталған. 1991-1997 жылдар аралығында бағдарлама бойынша төменгі деңгейлі [[орта мектеп]] оқушыларына 125000 ваучерлер берілді. Бұл ваучерлер 1998 жылы шамамен 190 АҚШ долларын құраған, ал жеке меншік мектептерге баратын ваучерлері бар оқушылар үшін оқу ақысы және басқа айлық шығындар 1998 жылы орта есеппен 340 АҚШ долларын құрағанын көрсетеді, сондықтан ваучер алушылардың көпшілігі ваучерді жеке қаражатпен толықтырды.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Angrist|first=Joshua|last2=Bettinger|first2=Eric|last3=Kremer|first3=Michael|title=Long-Term Consequences of Secondary School Vouchers: Evidence from Administrative Records in Colombia|journal=[[American Economic Review]]|year=2006|volume=96|issue=3|pages=847–862|doi=10.1257/aer.96.3.847}}</ref> [[Сурет:School_Voucher_Diagram.svg|оңға|нобай|220x220 нүкте|Мектеп ваучерінің қолданысын арттыру суреті]] Бағдарламаға қатысатын студенттер лотерея арқылы таңдалды. Оқушылар қанағаттанарлық академиялық жетістіктерге жеткен жағдайда ваучерлерді жыл сайын жаңартып отыруға болады. Сонымен қатар, бағдарлама оқушыларды білімге ыңталандыру оқу мүмкіндіктерін кеңейту сияқты опциялар қарастырылған.<ref name=":2" /> Эмпирикалық дәлелдер бағдарламаның сәтті болғанын көрсетті. Джошуа Ангрист айтуы бойынша, бағдарлама 3 жыл ішінде лотерея ұтып алғандар мектепті жақсы нәтежемен аяқтауы 15% жоғары болды.<ref name="Angrist 2002" /> Зерттеу сонымен қатар ваучердің эффектісі көбінесе қыздарға қарағанда ұлдарға, әсіресе математика сабақтарында, әсер еткенін көрсетті.<ref name=":2" /> Бағдарламаның мектептен шығару көрсеткішіне айтарлықтай әсер етпегенін ескерген жөн. Ангрист лотерея жеңімпаздары стандартталған тестілерде 2 стандартты ауытқудан жоғары балл жинады деп хабарлайды. Ваучер бағдарламасының әлеуметтік әсерлер де бар. Лотерея жеңімпаздары лотереяға қатыспағандарға қарағанда, орташа есеппен аз жұмыс жасады. Ангрист бұл жағдай жас өспірімдердің үйлену немесе бірге тұру ықтималдығының төмендеуімен байланысты болғанын айтады.<ref name="Angrist 2002" /> Жалпы, мектептегі ваучер бағдарламасының артықшылықтары шығындардан асып түсті. === Чили === 1981 жылы [[Чили]] бастауыш және орта мектеп оқушыларына арналған жалпы мектеп ваучерлер жүйесі енгізді. Нәтижесінде нарыққа 1000-нан астам жеке меншік мектептер кірді, ал 1998 жылға қарай жеке қабылдау 20-40% -ға, кейбір қалалық жерлерде 50% -дан асып түсті.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Hsieh|first=Chang-Tai|last2=Urquiola|first2=Miguel|title=The effects of generalized school choice on achievement and stratification: Evidence from Chile's voucher program|journal=[[Journal of Public Economics]]|volume=90|issue=8–9|year=2006|pages=1477–1503|doi=10.1016/j.jpubeco.2005.11.002}}</ref> 1981-1988 жылдар аралығында қалалық жерлерде жеке меншік мектепке бару көрсеткіші ауылдық жерлердегі жеке меншік мектепке бару көрсеткішіне қарағанда 11% -ға өсті.<ref name=":3" /> Бұл өзгеріс мемлекеттік мектеп әкімшілігінің [[орталық үкімет]]тен жергілікті муниципалитеттерге өзгеру кезеңіне сәйкес келді. Ваучердің қаржылық құны отбасының табысына байланысты болмады. Бағдарлама бойынша жеке ваучерлік мектептер оқушыларды таңдаулы қабылдаған болатын. Ал [[мемлекеттік мектептер]] кез-келген қызығушылық білдірген оқушыны қабылдауға және тіркеуге мәжбүр болды. ХХІ ғасырдың басында халықаралық тестілеудің нәтижелері бойынша Чилидегі оқушылардың үлгерімі басқа елдердегі оқушылармен салыстырғанда төмен болды. Бұл теңсіздік Чили үкіметінің 2008 жылы білім беру саласындағы реформаларды, соның ішінде мектеп ваучерлер жүйесіндегі үлкен өзгерістерді қабылдауға алып келді.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Murnane|first=Richard J.|last2=Waldman|first2=Marcus R.|last3=Willett|first3=John B.|last4=Bos|first4=Maria Soledad|last5=Vegas|first5=Emiliana|date=June 2017|title=The Consequences of Educational Voucher Reform in Chile|journal=NBER Working Paper No. 23550|doi=10.3386/w23550|doi-access=free}}</ref> Чили үкіметі 2008 жылдың қаңтарында мектептің субсидиялау туралы заңын қабылдады. Заңның бұл бөлігі білім беру ваучер жүйесін [[Кристофер Йенкс]]тің қолдауымен реттелетін өтемақы моделіне ұқсас етеді. МСЗ жағдайында отбасылық кірістерді есепке алу үшін ваучер жүйесі өзгертілді. Отбасылық кірісі төмен Чили тұрғындарының 40% -н құрайтын отбасыларындағы оқушыларға, яғни «басым оқушыларға» ваучер ұсынылды, бұл 60% кірісі жоғары студенттердің отбасыларына берілгеннен 50%-ға артық.<ref name=":1" /> Бірінші дәрежелі оқушылар саны көп мектептер бір оқушыға шаққандағы жеңілдіктер алуға құқылы болды, оның мөлшері басым оқушылардың үлесіне байланысты болды. МСЗ басталған кезде бұл бағдарлама төртінші сыныпқа дейін болды, ал келесі жылы қосымша оқу жылы қосылды. 2008 жылы барлық дерлік мемлекеттік мектептер МСЗ-на қатысуды таңдады, сондай-ақ жеке-меншік субсидияланған бастауыш мектептердің үштен екісі де қосылды.<ref name=":1" /> Бағдарламаға үш маңызды талап қойылды. Бірінші талап бойынша қатысушы мектептер басым оқушылардан төлем ақы алмайды, алайда ваучер жүйесіндегі жеке меншік мектептер басым емес студенттерден төлем ақы ала алады. Екінші талап бойынша мектептер оқушыларды академиялық қабілеттеріне қарай таңдамайтынына, академиялық себептермен оқудан шығармайтынына кепілдік берді. Үшінші талап, мектептер өзін-өзі есеп беру жүйесіне жаздыруы керек болды, бұл мектептердің қаржылық ресурстар мен оқушылардың тестілеу нәтижелері үшін жауап беретіндігін қамтамасыз етті.<ref name=":1" /> === Еуропа === Еуропаның көптеген елдерінде барлық бастауыш және орта мектептер үшін білім толықтай субсидияланған. Кейбір елдерде (мысалы, [[Бельгия]] немесе [[Франция]]да), ата-аналар баласының қай мектепке баратынын таңдауға ерікті. === Ирландия === [[Ирландия|Ирландия Республикасындағы]] мектептердің көпшілігі епархия патронатының қол астында құрылған, күрделі шығындармен, мұғалімдердің жалақысымен және әр мектеп басшысына төленетін мемлекеттік приходтық мектептер болып табылады.<ref>{{cite web|url=http://www.education.ie/home/home.jsp?maincat=&pcategory=17216&ecategory=20658&sectionpage=12251&language=EN&link=link001&page=1&doc=18626|title=Irish Government Department of Education website|publisher=Education.ie|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Бұлар мектепке оның оқушыларынан ақы төлеуді талап ететін, қажет етпейтініне қарамастан төленеді. (Ақылы мектептердің саны аз болғанымен, қарсыластар бұл әділетсіз артықшылық береді деп мемлекеттік көмекке қатысты көптеген сын-пікірлер айтуда). Соңғы уақытта ата-аналар құрған көп конфессиялы мектептер құрылуда, олар акционерлік капиталы жоқ шектеулі серіктестіктер ретінде ұйымдастырылған. Ата-аналар мен оқушылар мектепті таңдау құқығына ие. Егер мектеп оқушыларды өзіне тарта алмаса, ол бір адам басына төленетін ақыны жоғалтады және уақыт өте келе оқытушылық қызметінен айырылады - ал мұғалімдер оқушыларды өзіне тарта алатын басқа мектептерге ауысады. Бұл жүйе ирландиялық балалардың көпшілігі үшін өте сәтті нәтижелерге қол жеткізді деп саналады.<ref>{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/35/44/38574871.pdf|title=Microsoft Word - Irish report 02_04_07.doc|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref> 1995–97 жж. «Радуга» коалициясы (оның құрамына оң және сол жақтар кіреді) бастауыш деңгейінде ақысыз үшінші деңгейдегі білім беруді енгізді. Соңғы даму жолдарын сынға алушылар ол университетте оқитын экономикалық жағдайы нашар студенттер санын көбейтпеді деп айыптайды. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, оқу ақысын үшінші деңгейден алып тастау жалпы студенттердің және әлеуметтік-экономикалық жағдайы төмен студенттердің санын көбейтті. Бұл төлемдер енгізілгеннен кейін келушілер санының азаюы туралы ақпарат Ұлыбритания ақпараттарына сәйкес келді. Алайда, экономикалық дағдарыс кезеңінен бастап, үшінші деңгейдегі алымдарды қайта енгізуге қатысты көптеген әңгімелер мен пікірталастар болды. === Швеция === [[Швеция]]да 1992 жылы бастауыш және орта мектеп деңгейінде мектеп ваучерлер жүйесі енгізілді, бұл жалпыға ортақ және жеке-меншік мектептерде еркін таңдау жасауға мүмкіндік береді («ақысыз мектептер»). Ваучер жергілікті [[муниципалитет]]тің (коммунаның) қаражаты есебінен мектепке тек оның оқушылар санына байланысты төленеді. Мемлекеттік мектептер де, тегін мектептер де бірдей қаржыландырылады. Тегін мектептерді коммерциялық емес топтар және коммерциялық компаниялар басқара алады. Бірақ төлем ақысын ала алмайды және оқушыларды қабылдағанда өтініштердің түсуіне байланысты кезек бойынша ғана таңдай алады.<ref>{{cite journal|title=The Choice Revolution: Privatization of Swedish Welfare Services in the 1990s|first=Paula|last=Blomqvist|journal=Social Policy & Administration|volume=38|issue=2|pages=139–155|date=April 2004|doi=10.1111/j.1467-9515.2004.00382.x}}</ref> 2008 жылы швед оқушыларының 10% -дан астамы тегін мектептерге қабылданды және олардың саны қарқынды өсуде, сол себепті елді бұл модельдің пионері деп санайды.<ref name="swedishmodeleconomist">{{cite news|url=http://www.economist.com/business/displaystory.cfm?story_id=11535645|title=Making money from schools: The Swedish model|newspaper=The Economist|date=June 12, 2008}}</ref><ref>{{cite magazine|magazine=The Spectator|year=2008|url=http://www.spectator.co.uk/the-magazine/features/526631/made-in-sweden-the-new-tory-education-revolution.thtml|title=Made in Sweden: the new Tory education revolution|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090627082940/http://www.spectator.co.uk/the-magazine/features/526631/made-in-sweden-the-new-tory-education-revolution.thtml|archivedate=June 27, 2009|df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite news|publisher=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3717744.stm|title=Swedish parents enjoy school choice|location=London|date=October 5, 2004|accessdate=May 23, 2010|first=Mike|last=Baker}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=Washington Times|year=2008|url=http://www.washingtontimes.com/news/2008/aug/11/embracing-private-schools/|title=Embracing private schools: Sweden lets companies use taxes for cost-efficient alternatives}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1435386/How-choice-has-transformed-education-in-Sweden.html|title=How choice has transformed education in Sweden|location=London|first=Johnny|last=Munkhammar|date=May 25, 2007|accessdate=May 23, 2010}}</ref> Стокгольм губернаторы және бұрынғы білім министрі [[Пер Унккел]] «білім беру өте маңызды, сондықтан оны бір өндірушіге қалдыруға болмайды, өйткені біз монополиялық жүйелерден олардың барлық талаптарды орындай бермейтінін білеміз» деді. [[Барак Обама]]ға шведтік жүйені ұсынған кейбір комментаторлар,<ref>{{cite news|url=http://video.nytimes.com/video/2009/03/15/opinion/1194838660912/sweden-s-choice.html|title=Sweden's Choice: Why the Obama Administration Should Look to Europe for a School Voucher Program that Works|author=Lance T. Izumi|work=The New York Times|accessdate=May 23, 2010|date=March 15, 2009}}</ref> оның ішінде [[Тынық мұхит]]ы ғылыми-зерттеу институты<ref name="PRI" />: «Ол сіз ойлағандай керемет емес: орта сынып мектептері туралы миф»<ref name="Notasgoodasyouthink">{{cite web|url=http://rightnetwork.com/episodes/not-as-good-as-you-think-the-myth-of-the-middle-class-school-part-1|title=Not As Good As You Think: Myth of the Middle Class Schools|publisher=PRI|access-date=September 16, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223200028/http://rightnetwork.com/episodes/not-as-good-as-you-think-the-myth-of-the-middle-class-school-part-1|archive-date=December 23, 2010|url-status=dead}}</ref>, деп аталатын деректі фильм шығарды. Швецияның ваучерлік бағдарламалары нәтижесінде орта сыныптар үшін жағымды артықшылықтар бейнеленген.<ref name="PRI">{{cite web|url=http://liberty.pacificresearch.org.html|title=Pacific Research Institute}}{{Dead link|date=September 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> 2004 жылы жүргізілген зерттеу нәтижелері бәсекенің күшеюіне байланысты мемлекеттік мектептердегі нәтижелер жақсарды деген қорытындыға келді.<ref>{{cite journal|title=School vouchers in practice: competition will not hurt you|first1=F. Mikael|last1=Sandström|first2=Fredrik|last2=Bergström|journal=Journal of Public Economics|volume=89|issue=2–3|date=February 2005|pages=351–380|doi=10.1016/j.jpubeco.2004.03.004}}</ref> Алайда, Швецияның Ұлттық білім беру агенттігінің бас директоры Пер Тулберг бұл жүйе «жақсы нәтижелерге әкелген жоқ» және 2000 жылдары Швецияның [[Халықаралық оқушы қабілетін бағалау бағдарламасы|оқушылардың білім беру саласындағы жетістіктерін бағалау жөніндегі халықаралық бағдарламасы]] кестелеріндегі рейтингі нашарлады деп мәлімдеді. Жаңа мектептер желісінің директоры Рейчел Вулф Швецияның білім беру стандарттары ақысыз мектептерден бөлек басқа себептерге байланысты төмендеді деп болжайды.<ref name="guardian.co.uk">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/education/2010/feb/09/swedish-style-schools-wont-raise-standards|work=The Guardian|location=London|title=Swedish-style 'free schools won't improve standards'|first=Jessica|last=Shepherd|date=February 9, 2010|accessdate=May 23, 2010}}</ref> 2015 жылы жүргізілген зерттеу «тәуелсіз мектеп оқушыларының үлесінің артуы қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді нәтижелерді жақсартады, бұл негізінен сыртқы әсерлермен түсіндіріледі (мысалы, мектептегі бәсекелестік)»<ref>{{Cite journal|last=Böhlmark|first=Anders|last2=Lindahl|first2=Mikael|date=2015|title=Independent Schools and Long-run Educational Outcomes: Evidence from Sweden's Large-scale Voucher Reform|journal=Economica|language=en|volume=82|issue=327|pages=508–551|doi=10.1111/ecca.12130|issn=1468-0335|url=https://www.cesifo-group.de/DocDL/cesifo1_wp3866.pdf}}</ref> === Гонконг === [[Гонконг]]та үш жылдан алты жасқа дейінгі балаларға коммерциялық емес [[балабақша]]ға баруға арналған ваучерлік жүйе 2007 жылы енгізілген. Әр балаға жылына 13 000 АҚШ фунт стерлинг төленеді. 13 000 долларлық субсидия екіге бөлінеді. 10 000 доллар мектеп ақысын төлеуге жұмсалады, ал қалған 3000 доллар балабақшада одан әрі білім алуына және Білім туралы куәлік алуына жұмсалады. Сондай-ақ, ваучер жүйесінде бірқатар шектеулер бар. Ата-аналар коммерциялық емес мектептерді жылдық төлемі 24 000 доллардан кемін таңдай алады. Үкімет барлық балабақша тәрбиешілері 2011-12 жж. білім туралы сертификатты алады және бұл кезде әр оқушы үшін субсидия 16 000 долларға дейін өсіп, барлығы мектеп төлеміне жұмсалуы керек деп үміттенді. [[Милтон Фридман]]: «Мен Цан мырзаның ұсынысы дұрыс құрылымдалғанына сенбеймін» деп жүйені сынға алды. Оның айтуынша, ваучерлік жүйенің мәні - бәсекеге қабілетті нарықтық орынды қамтамасыз ету. Сол себепті коммерциялық емес балабақшалармен шектелуге болмайды. Коммерциялық балабақшаларға қабылданған балалары бар ата-аналардың наразылығынан кейін бағдарлама коммерциялық емес балабақшалардағы балаларға таратылды. Бірақ 2007 жылдың қыркүйек айына дейін немесе одан бұрын тіркелген балаларға ғана таратылды. Сондай-ақ, Үкімет коммерциялық емес ұйымға ауысқысы келетін коммерциялық балабақшалар үшін 30 000 Гонконг долларына дейін субсидия береді. === Пәкістан === [[Пәкістан]]ның [[Пенджаб]] штатында білім беру ваучерінің схемасын (ББВС) доктор Аллах Бахш Малик енгізді. Ол Пенджаб білім беру қорының (ПББҚ), әсіресе 2005 ж. қалалардағы кедей аудандарда және ең кедей аймақтарында атқарушы директоры болды. Бастапқы зерттеу демеушісі ашық қоғам институты, Нью-Йорк, АҚШ болды. Профессор Генри М. Левин Пенджаб штатындағы кедей отбасылардың балаларына Про-Боно қызметін ұсынды. Білім беру әділеттілігін қамтамасыз ету үшін мемлекет кедей отбасылардың сапалы білім алуға тең қол жетімділігін қамтамасыз етуі керек болды. Ваучер схемасын мұғалімдер колледжі, Колумбия университеті және ашық қоғам институты жасаған. Ол таңдау еркіндігіне, тиімділікке, теңдікке және әлеуметтік келісімге бағытталған. Сынамалы жоба 2006 жылы Лахордағы Сухнехардың қалалық түпкірлерінде басталды, себебі алынған сауалнамаға сәйкес онда барлық үй шаруашылықтары кедейлік шегінен төмен өмір сүреді. ББВС арқылы қор 5-16 жас аралығындағы балалары бар әр үйге білім беру ваучерлерін берді. Қатысушы жеке меншік мектептердегі оқу төлемдерін ваучерлермен өтеуге болады. Сынамалы кезеңде 1053 үйге балаларын өздері қалаған жеке меншік мектепке жіберуге мүмкіндік берілді. ББВС өзінің серіктес мектептерін Білім министрлігіне емес, ата-аналарға есеп беретіндей ұйымдастырады. ФАС бағдарламасында әр мектеп директорының оқушыны қабылдау немесе қабылдамау мүмкіндігі бар. Алайда, егер оқушы талонға ие болып, отбасы бұл мектепті таңдаған жағдайда, ББВС-да серіктес мектептер оқушыдан бас тартуға құқылы емес. Серіктес мектептер ПББҚ-на есеп береді: олар оқушылардың оқу нәтижелерін, қосымша жеке инвестицияларды және оқытушылардың еңбек жағдайларын жақсартуды мерзімді түрде тексеріп отырады. ББВС ата-аналарды балаларын мектепке жіберуге ынталандырады, сондықтан бұл схема бағдарламаға қатысуға ұмтылатын жеке меншік мектептер арасындағы бәсекелестіктің қайнар көзі болды. Мектептерді таңдауға келгенде, барлық бағыттарда келесі критерийлер қолданылады: # ПББ қоры ББВ схемасының серіктес мектептерінде бір балаға төленетін төлем ақысы айына 550 рупияны құрайды. Бағдарламаға жоғары ақы алатын мектептер де қатыса алады, бірақ оларға 1200 рупиядан артық төленбейді және төлемнің айырмашылығын оқушылардың отбасыларынан алуға құқысы жоқ. # Мектепке баратын оқушылардың жалпы саны кемінде 50 бала болуы керек. # Мектеп тиісті инфрақұрылымға және жақсы оқу ортасына ие болуы керек. # ББВС бойынша серіктес мектептер ваучер иелерінің тұрғылықты жерінен жарты шақырым радиуста орналасуы керек. Алайда, егер ата-аналар белгілі бір мектептен неғұрлым алыс болса, мектеп ББВС таңдау критерийлерін орындаған жағдайда ПББҚ қарсы болмайды. # ПББҚ әлеуетті серіктес мектептердің қызығушылығын ояту үшін жарнамалайды. Содан кейін ол қысқа тізімге енгізілген мектептердегі оқушыларға таңдалған пәндер бойынша алдын-ала тест береді және осы мектептерге физикалық тексерулер жүргізеді. ПББҚ кеңселері ата-аналармен кеңесіп, балаларына мектеп таңдауы үшін барлық ББВС серіктес мектептерінің тізімін ұсынады. Қазіргі уақытта 500,000-нан астам оқушылар ББВС қолданады және бағдарлама Пенджаб үкіметінің қаржыландыруымен кеңейтіледі. == Америка Құрама Штаттарындағы мектептерге арналған ваучерлік мемлекеттік саясат == 80-ші жылдары Рейган әкімшілігі «Балаларды артта қалдырмау» заңын қабылдауға алып келген бастауыш білім беру жүйесін реформалауда Джордж В. Буш әкімшілігі сияқты ваучерлерді алға тартты. 2016 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша 14 штатта дәстүрлі мектептерге арналған ваучерлік бағдарламалар болды.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.ncsl.org/research/education/interactive-guide-to-school-choice.aspx#/|title=Interactive Guide to School Choice Laws|last=Legislatures|first=National Conference of State|website=www.ncsl.org|language=en-US|access-date=2018-04-25}}</ref> Бұл штаттар: Арканзас, Флорида, Джорджия, Индиана, Луизиана, Мэн, Мэриленд, Миссисипи, Солтүстік Каролина, Огайо, Оклахома, Юта, Вермонт және Висконсин. Америка Құрама Штаттарының астанасы [[Вашингтон]], сонымен қатар, 2016 жылдың желтоқсан айынан бастап мектептерге арналған ваучерлік бағдарламаларды шығарды.<ref name=":5" /> Стипендия, салықтық несие мен білім беру жинақ шоттарын қосқанда - ваучер берудің екі баламасы бар 27 мемлекетте және Колумбия округінде одан басқа жеке меншік мектепті таңдау бағдарламалары бар. Бұл бағдарламалардың көпшілігі әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардағы оқушыларға, үлгерімі төмен мектептерге немесе мүмкіндігі шектеулі оқушыларға ұсынылды. 2014 жылға қарай ваучерлерге немесе салықтық несиелерге, стипендияға қатысушылардың саны 250 000-ға дейін өсті, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 30% -дық өсім, бірақ дәстүрлі мектептердегі 55 миллионмен салыстырғанда аз ғана үлесті құрайды.<ref name="politico">{{cite news|last1=Stephanie|first1=Simon|title=Special report: Taxpayers fund creationism in the classroom|url=http://www.politico.com/story/2014/03/education-creationism-104934.html|accessdate=24 February 2015|date=2014-03-24}}</ref> 1990 жылы Висконсиннің [[Милуоки]] қаласында [[мемлекеттік мектептер]]і бірінші болып ваучерлерді ұсынды және 2011 жылдан бастап ваучерлерді пайдаланатын 15 000 оқушы болды. «Милуоки ата-аналарының таңдауы» бағдарламасы алғашында діни емес жеке мектеп ваучерлерді қаржыландырған. Алайда, ол діни емес жеке мекемелермен сәтті болғаннан кейін кеңейтіліп, жеке діни мекемелерді қоса бастады.<ref>{{cite journal|last1=Carlson|first1=D. D.|last2=Cowen|first2=O. J.|year=2015|title=School Vouchers and Student Neighborhoods: Evidence from the Milwaukee Parental Choice Program|url=|journal=Education Policy Analysis Archives|volume=23|issue=60/61|pages=1–24|doi=10.14507/epaa.v23.1930|doi-access=free}}</ref> 2006/07 оқу жылы Милуокиде алғаш рет ваучерлерге 100 миллион доллардан астам қаражат төленгені аталып өтті.<ref>{{cite web|url=http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=533306|title=Vouchers to Pass $100 Million Mark, Milwaukee Journal Sentinel, November 21, 2006|accessdate=November 21, 2006}}</ref> Милуоки студенттерінің жиырма алты пайызы дәстүрлі Милуоки қоғамдық мектебінен тыс мектептерге бару үшін мемлекеттік қаражат алады. Шын мәнінде, егер бір ғана ваучер бағдарламасын мектеп округі деп есептесе, онда ол Висконсиндегі аумағы жағынан алтыншы аудан болып есептелетін еді. Милуокидің оңтүстігінде орналасқан Сент-Энтони Католик мектебінде ваучерлі бар 966 оқушы оқиды, бұл американдық тарихта бұрын болмаған парохиалды бастауыш немесе орта мектебінің қолдау ретінде мемлекеттен көп ақша алатындығын білдіреді. Милуоки бағдарламасының 2013 жылғы зерттеуі ваучерлерді пайдалану оқушының орта мектепті бітіріп, колледжге түсіп, колледжде қалу ықтималдығын арттырғанын көрсетті.<ref name="EdWeek">{{Cite news|url=http://www.edweek.org/ew/issues/vouchers/|title=Vouchers|last=|first=|date=August 11, 2011|work=Education Week|access-date=July 17, 2015|via=}}</ref> 2015 жылы ұлттық экономикалық зерттеулер бюросы жариялаған құжатта Луизиананың ваучер бағдарламасына қатысуы «оқу үлгерімін едәуір төмендеткені» көрсетілген, дегенмен ол нәтижелер осы бағдарламадағы жеке меншік мектептердің сапасыздығын көрсетуі де мүмкін.<ref name="EdWeek" /> Жақында Флорида штатындағы мектеп ваучерлерінің бәсекелестік әсері жөніндегі талдау бәсекелестіктің күшеюі кәдімгі мектептерде үлгерімді жақсартады деп болжайды.<ref>{{cite journal|first=David|last=Figlio|first2=Cassandra M. D.|last2=Hart|year=2014|title=Competitive Effects of Means-Tested School Vouchers|journal=American Economic Journal: Applied Economics|volume=6|issue=1|pages=133–56|doi=10.1257/app.6.1.133|url=http://www.aeaweb.org/aej/app/app/0601/2012-0019_app.pdf}}</ref> [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы ең үлкен ваучер бағдарламасы – Индиана штатындағы «Индиана таңдауы» атты стипендиялық бағдарламасы. === Жақтаушылар === Мектеп ваучерлерін және білім беру жүйесінің салықтық жеңілдіктерін жақтаушылар бұл жүйелердің жеке меншік және мемлекеттік мектептер арасында еркін нарықтық бәсекелестікті қолдайды деп санайды. Оған қоса, ата-аналар мен оқушыларға ваучерлерді пайдалануға болатын мектепті таңдауға мүмкіндік береді. Мектептер оқушыларды қабылдау көрсеткішінің тұрақтығын сақтап тұру үшін өзін үнемі жетілдіруге мәжбүр етеді. Осылайша, жақтаушылар ваучер жүйесі мектептің үлгерімі мен есеп берушілігін арттырады деп есептейді,<ref>https://mises.org/media/2349/Roads-Education-and-Waterways-The-Case-Against-Public-Services</ref> өйткені ол тұтынушылардың егемендігін қамтамасыз етеді, яғни [[бюрократия]]дан айырмашылығы адамдарға қандай өнімді сатып алуға таңдау мүмкіндігін береді.<ref>http://ingrimayne.com/econ/AllocatingRationing/DollarVoting.html</ref><ref>http://ingrimayne.com/econ/government/MajorityRule.html</ref> Бұл аргумент «Мектептер жарысқан кезде: ваучерлердің Флоридадағы мемлекеттік мектеп жетістіктеріне әсері» ([[Манхэттендегі саясатты зерттеу институты]], 2003) атты зерттеулерге сүйенеді, ол бойынша ваучерлі жеке меншік мектептердің жанында орналасқан мемлекеттік мектептердің жеке меншік мектептердің жанында орналаспаған ұқсас мектептерге қарағанда айтарлықтай жақсарулар жасады деген қорытынды жасалды. Мектеп таңдауда әсер ететін факторларды зерттеген Стэнфорд универсетінен [[Каролин Хоксби]] мектеп таңдауы үлкен аудандарда мектеп таңдауы аз аудандарға қарағанда арзанырақ тестілеуге қарамастан, оқушылардың жоғары нәтиже көрсеткендері анықталды. Хоксби Милуокидегі ваучерлердің, Аризона мен Мичигандағы ваучерлердің жақын маңдағы мемлекеттік мектептерге әсерін зерттеді. Бәсекелесуге мәжбүр болған мемлекеттік мектептер мұндай бәсекелестікке тап болмайтын мектептермен салыстырғанда тестілеуден жоғары ұпай жинады. Тексерілген ваучер жүйесі бар аудандарының бірінде де [[скримминг]] эффектісі болған жоқ. Хоксбидің зерттеуі жеке меншік және мемлекеттік мектептер ваучерлерді қолдану арқылы жақсарғанын анықтады.<ref>{{cite web|url=http://www.manhattan-institute.org/html/ewp_02.htm|title=Education Working Paper 2 &#124; When Schools Compete: The Effects of Vouchers on Florida Public School Achievement|publisher=Manhattan-institute.org|date=March 14, 2001|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref name="chap06">{{cite web|url=http://www.allianceforschoolchoice.org/UploadedFiles/ResearchResources/Competition-%20Hoxby.pdf|title=chap06.choice|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809100251/http://www.allianceforschoolchoice.org/UploadedFiles/ResearchResources/Competition-%20Hoxby.pdf|archive-date=August 9, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Сондай-ақ, ұқсас бәсекелестік әлеуметтендірілген және кейіннен [[нарық]]тық бәсекелестікке жол ашқан үкіметтің секторларына ([[United Parcel Service|UPS]], [[FedEx]] vs. [[USPS]]), яғни өндірістік, энергетика, көлік және сәлемдемелік пошта салаларына көмектесті.<ref>[https://web.archive.org/web/20061223204551/http://www.fee.org/publications/the-freeman/article.asp?aid=2237], [http://www.lexingtoninstitute.org/713.shtml] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20081022232722/http://lexingtoninstitute.org/713.shtml|date=October 22, 2008}}</ref> Сол сияқты, мұндай бәсекелестік жоғары білім беру жүйесіне де көмектесті деген тұжырым жасалды, себебі мемлекет қаржыландыратын университеттер АҚШ-тағы [[G.I. Bill]] (Әскери қызметкерлер құқықтары туралы Заң) және [[Пелл гранты]] сияқты үкіметтің оқу ақысы үшін беретін қаржысы үшін жеке меншік университеттермен тікелей бәсекелеседі. «Білім беру саласындағы таңдау» қоры мектеп ваучерінің жоспары әскери ардагерлерге білім беру жеңілдіктерін қарастыратын GI заңдарымен бірдей қағидатты ұстанады делінген. Ардагер тек оқу шығындары үшін ғана ваучер алады және ол мектепті таңдауға толықтай ерікті болады және ол белгілі бір стандарттарға сәйкес келген жағдайда оны пайдаланады.<ref>http://www.edchoice.org/The-Friedmans/The-Friedmans-on-School-Choice/What-s-Wrong-with-Our-Schools-.aspx</ref> Пелл гранты, қажеттілікке негізделген көмек ретінде, ваучер сияқты, тек білікті мектептердегі рұқсат етілген мектеп шығындары үшін пайдаланылуы мүмкін, және бұл грант қаражаты студенттің құзыретіндегі шығындарды өтеу үшін қолданылады (алайда, барлық шығындар жабылмайды).<ref name="PELL">{{cite web|title=Federal Pell Grants are usually awarded only to undergraduate students.|url=https://studentaid.ed.gov/sa/types/grants-scholarships/pell|accessdate=March 10, 2017}}</ref><ref name="HowCalculated">{{cite web|title=Wondering how the amount of your federal student aid is determined?|url=https://studentaid.ed.gov/sa/fafsa/next-steps/how-calculated|accessdate=March 10, 2017}}</ref> Қолдау білдірушілер жеке меншік мектептер секторының өсуін қолдайды, өйткені олар жеке меншік мектептер мемлекеттік мектептерден гөрі аз шығындармен оқушыға жоғары нәтижеге қол жеткізуге көмектеседі деп санайды. Финикс, Лос-Анджелес, Колумбия округі, Чикаго, Нью-Йорк және Хьюстон қалаларында [[Катон институты]]ның мемлекеттік және жеке меншік мектептерге бір оқушыға жұмсалатын шығындарды зерттеу нәтижелері, мемлекеттік мектептер медианалық жеке меншік мектептерден 93% -ға көп ақша табатыны анықталды.<ref name=":0">{{cite web|last=Schaeffer|first=Adam|title=They Spend WHAT? (The Real Cost of Public Schools)|url=http://www.cato.org/pub_display.php?pub_id=11432|publisher=Cato Institute|year=2010}}</ref> Жағдайды жақтаушылар бәсекеге түскен кезде мекемелер жиі тиімді жұмыс істеуге<ref name="chap06" /> мәжбүр болады және мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарындағы кез келген шығындар жеке меншік сектордағы жұмыс орындарына сұраныстың артуымен өтеледі деп мәлімдейді.<ref>[http://www.friedmanfoundation.org/friedman/downloadFile.do?id=284]</ref> [[Фридрих фон Хайек]] білім беруді жекешелендіру туралы: <blockquote>Профессор Милтон Фридман көрсеткендей (М. Фридман, Білім берудегі үкіметтің рөлі, 1955 ж.), енді ата-аналарына ваучерлер бере отырып, мемлекеттік мектептерді қаржыландырмай-ақ, олар таңдаған мектепте жалпы білімнің шығынын қоғамдық әмияннан өтеу мүмкін болады. Үкімет жеке мектептер үшін балалар саны тым аз (сондықтан білім берудің орташа құны тым жоғары) бірнеше оқшауланған қауымдастықтарда мектептерді тікелей ұсынғаны жөн. Бірақ халықтың көп бөлігіне қатысты, үкімет мектептерді тек базалық түрде қаржымен қамтамасыз етіп, ваучер берле алатын барлық мектептер үшін минималды стандартты қамтамасыз ете алады. Сондықтан білім беруді ұйымдастыруды және басқаруды жеке меншік түрде қалдыру мүмкін болатыны сөзсіз. (Ф. А. Хайек, 1960 жылғы «[[Бостандық конституциясы|Бостандық конституциясы»]] кітабында, 24.3 бөлімі) </blockquote> Басқа жақтаушылар қатарына Нью-Джерси сенаторы [[Кори Букер]], Оңтүстік Каролинаның бұрынғы губернаторы [[Марк Санфорд]]<ref>[http://www.charlestonbusiness.com/pub/6_2/news/2771-1.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929003630/http://www.charlestonbusiness.com/pub/6_2/news/2771-1.html|date=September 29, 2007}}</ref>, миллиардер және американдық филантроп [[Джон Т. Уолтон]]<ref>{{cite web|url=http://www.blackfive.net/main/2005/06/godspeed_john_w.html|title=Godspeed John Walton|publisher=Blackfive|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref>, Балтимордың бұрынғы мэрі [[Курт Л. Шмоке]],<ref>{{cite web|url=http://www.manhattan-institute.org/html/cb_20.htm|title=Civic Bulletin 20 &#124; Why School Vouchers Can Help Inner-City Children, by The Honorable Kurt L. Schmoke|publisher=Manhattan-institute.org|date=August 20, 1999|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Массачусетстің бұрынғы губернаторы [[Митт Ромни]]<ref>{{cite web|url=http://www.ourcampaigns.com/CandidateDetail.html?CandidateID=2075|title=Candidate - Mitt Romney|publisher=Our Campaigns|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref> және [[Джон МакКейн]] жатады.<ref>[http://mccain.senate.gov/press_office/view_article.cfm?id=587] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101081939/http://mccain.senate.gov/press_office/view_article.cfm?id=587|date=November 1, 2007}}</ref> 210 Ph.D. [[Американдық экономикалық қауымдастық]]тың мүшелерінен алынған сауалнама, экономистердің үштен екісінен астамы ата-аналарға мемлекеттік немесе жеке меншік мектептерде пайдалануға болатын мектеп ваучерлерін беруді қолдайтынын көрсетті. Олар ваучерлерді табысы төмен отбасылар мен балалары нашар мектептерде оқитын отбасылар алу керек деп есептейді.<ref>{{Cite journal|last1=Whaples|first1=Robert|publisher=[[The Economists' Voice]]|volume=3|issue=9|pages=1–6|url=http://ew-econ.typepad.fr/articleAEAsurvey.pdf|title=Do Economists Agree on Anything? Yes!|date=2006|accessdate=January 6, 2016|doi=10.2202/1553-3832.1156}}</ref> Ваучерлік жүйенің тағы бір танымал жақтаушысы [[Apple Inc.|Apple-дің]] негізін қалаушы және бас директоры [[Стив Джобс]]:<ref>{{cite web|title=Steve Jobs: The Next Insanely Great Thing (The Wired Interview)|url=https://www.wired.com/wired/archive/4.02/jobs_pr.html|work=[[Wired (magazine)|Wired]]|first=Gary|last=Wolf|date=February 1996|accessdate=February 8, 2014}}</ref> <blockquote>«Негізгі мәселе – бюрократия. Ең дұрыс шешім – толық ваучерлік жүйеге көшу. Менің 17 жасар қызым бар, ол орта мектепке дейін бірнеше жыл жеке меншік мектепке барған. Бұл жеке мектеп – менің өмірімде көрген ең жақсы мектеп. Ол Америкадағы 100 үздік мектептің бірі деп танылды. Оқу ақысы жылына 5500 доллар, бұл көптеген ата-аналар үшін қымбат. Бірақ сол мектеп мұғалімдері мемлекеттік мектептердегі мұғалімдерге қарағанда аз жалақы алады - сондықтан мәселе ақшада емес. Мен сол жылы мемлекеттік қазынашылардан балаларды мектепке жіберу үшін Калифорния орташа есеппен неше төлейтінін сұрадым. Оны 4400 доллар көлемінде деп санаймын. Жылына 5500 доллар таба алатын ата-аналар көп болмаса да, жылына 1000 долларды табатындар көп. Егер біз ата-аналарға жылына 4400 долларға ваучер берсек, мектептер де оқушыларды көбінен қабылдай беретін еді. Адамдар колледжден шығып, «мектепке барайық» дейтін еді.<ref>https://www.wired.com/wired/archive/4.02/jobs_pr.html</ref></blockquote> Тәжірибе жүзінде, АҚШ-тың көптеген бағдарламалары кедей отбасыларға нашар мектепті тастап, бала жақсы білім алатын жерде оқуға мүмкіндік бере отырып таңдау жасайды. Мемлекеттік мектептер әр оқушыға қаржыландырылатындықтан, ақша тек бала қажеттіліктеріне жұмсалады, бірақ салық төлеушілер үшін шығын аз, өйткені ваучер шығыны да аз. Сонымен қатар, олар орта және мемлекеттік мектептерді салыстырудың қажеті жоқ дейді. Әдетте балалар ваучерлерді нашар мектептерде пайдаланады, сондықтан ата-аналары жақсы мектепті таңдай алуы қажет. Сондай-ақ, мемлекеттік мектепке әсер ету мәселесі балалардың білім алу мәселесінен гөрі маңызды екенін көрсетеді. Кейбір мектептердегі ваучерлерді жақтаушылар, соның ішінде Сазерленд институты және Ютадағы ваучер жүйесінің көптеген жақтаушылары мұны демографиялық азшылыққа пропорционалды емес түрде түсетін мемлекеттік мектептер жұмысының теріс мәдени әсерін жою құралы деп санайды.<ref>Christine Cook, Sutherland Institute, “It is time for Utah to offer true educational choice,” ''Davis County Clipper'', April 20, 2017, A5. https://davisclipper.com/clients/davisclipper/April202017.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206152457/https://davisclipper.com/clients/davisclipper/April202017.pdf |date=2020-02-06 }}</ref> Қарашадағы референдум сайлауы қарсаңында Сазерленд қарама-қайшылықты шығарылым жариялаған:<ref>{{cite web|url=http://www.sutherlandinstitute.org/uploads/vouchersvows.pdf|title=Sutherland Institute &#124; Vouchers Vows & Vexations|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728075042/http://www.sutherlandinstitute.org/uploads/vouchersvows.pdf|archive-date=July 28, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Ваучер, ант беру және наразылық.<ref>{{cite web|url=http://deseretnews.com/article/1,5143,695210997,00.html|title=Deseret Morning News &#124; Voucher foe in 'lion's den'?|publisher=Deseretnews.com|date=September 18, 2007|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402175450/http://www.deseretnews.com/article/1,5143,695210997,00.html|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref> Сазерленд басылымды Юта штатындағы білім беру тарихының маңызды шолуы деп атады, ал сыншылар оны ревизионистік тарих деп атады.<ref>[http://www.sutherlandinstitute.org/news/news_details.asp?c=1&id=274 The Sutherland Institute] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217202856/http://www.sutherlandinstitute.org/news/news_details.asp?c=1&id=274|date=December 17, 2007}}</ref> Содан кейін Сазерленд мектептің таңдауы туралы ғылыми конференция аясында заң журналында<ref>{{cite web|url=http://www.sutherlandinstitute.org/uploads/lawreview2008witte.pdf|title=Removing Classrooms from the Battlefield: Liberty, Paternalism, and the Redemptive Promise of Educational Choice, 2008 BYU Law Review 377|accessdate=August 11, 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090325045207/http://www.sutherlandinstitute.org/uploads/lawreview2008witte.pdf|archivedate=March 25, 2009|df=mdy-all}}</ref> бір мақаланы жариялады.<ref>[http://lawreview.byu.edu/archives/2008_2.htm Law School Conference on School Choice] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719155328/http://lawreview.byu.edu/archives/2008_2.htm|date=July 19, 2011}}</ref> 1996 жылы Милтон және Роуз Фридман негізін қалаған Білім беру мекемесін таңдау ([[EdChoice]]) - бұл әмбебап мектеп ваучер мен мектеп таңдаудағы басқа нысандарды алға тарататын коммерциялық емес ұйым. Ваучерлер жүйесін қорғауда, эмпирикалық зерттеулер жүргізілді. Ол бойынша ваучерлер кездейсоқ тағайындалған оқушылар ваучер алуға өтініш берген бірақ кездейсоқ лотереядан ұтылып, оларды ала алмаған оқушыларға қарағанда жоғары академиялық нәтижелерге ие болған. Ваучерлер мемлекеттік мектептердегі оқу нәтижелерін жақсартады, нәсілдік сегрегацияны азайтады, арнайы білім беретін оқушыларға жақсы қызмет көрсетеді және мемлекеттік мектептерден ақша жұмсамайды делінген.<ref>{{cite web|url=http://www.friedmanfoundation.org/friedman/downloadFile.do?id=255|title=Forster, Greg. (2007) Monopoly Versus Markets|publisher=Friedmanfoundation.org|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref> [[EdChoice]] сонымен бірге білім беруді қаржыландыру белгілі бір мектеп түріне немесе мекемеге емес, балаларға тиесілі болуы керек деп айтады.<ref name=":6">{{Cite news|url=https://www.edchoice.org/blog/arguments-for-and-against-school-choice-2017/|title=Arguments For and Against School Choice in 2017|date=2017-07-27|work=EdChoice|access-date=2018-04-25|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180425183601/https://www.edchoice.org/blog/arguments-for-and-against-school-choice-2017/|archive-date=April 25, 2018|url-status=dead}}</ref> Дәлелдеменің мақсаты - адамдар оқушының білімін және мектептің белгілі бір түрін жақсартуға мүмкіндік беруі керек деп айтуға тырысу. Сондай-ақ, егер отбасы мемлекеттік мектепті таңдаса, қаражат сол мектепке кететіндігін баса айтады.<ref name=":6" /> Бұл оның білім беру жүйесін бағалайтын халыққа да пайдасы тиеді дегенді білдіреді. === Қарсыластар === Мектеп ваучерлері мен білім саласындағы салықтық жеңілдік берудің негізгі сыны - бұл мемлекеттік білім беру жүйесін жеке меншік білім беру жүйесімен бәсекелестікке салу, бұл мемлекеттік мектептің қаржыландыруының азаюы және жекеменшік мектептерге қайта бөлісу қаупін туғызады. Қарсыластар жеке меншік мектептер тиімді деп санайды. Мемлекеттік мектеп мұғалімдері мен мұғалімдердің кәсіподақтары мектеп ваучерлеріне қарсы күресті. Америка Құрама Штаттарында мектеп мұғалімдерінің қоғамдық бірлестігі,<ref>{{cite news|last=Bender|first=Michael C.|url=http://www.palmbeachpost.com/state/content/state/epaper/2008/06/13/0613constitutionalamendments.html|title=Local News: West Palm Beach, Palm Beach County, Martin & St. Lucie Counties|newspaper=The Palm Beach Post|date=June 13, 2008|accessdate=August 11, 2011}}</ref> ең алдымен, [[Ұлттық білім беру қауымдастығы]] (АҚШ-тағы ең үлкен кәсіподақ) мектеп ваучерлері білім стандарттарын бұзады және қаржыландыруды азайтады және ата-аналарға мектеп таңдау құқығы мен оқу ақысын төлеу үшін ақша береді, ал олардың баласын діни немесе басқа мектепке беруі конституциялық емес болып табылады. Соңғы мәселе Жоғарғы Сотта Зелманға қарсы Симмонс-Харрис ісінде шешілді, ол Огайоның ваучерлік жоспарын 5-4 шешім бойынша қолдады.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryindex.com/pages/1661/Getting-an-Education-VOUCHER-CONTROVERSY.html|title=Getting an Education - The Voucher Controversy - School, Public, Schools, Charter, Private, and Vouchers|publisher=Libraryindex.com|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727075759/http://www.libraryindex.com/pages/1661/Getting-an-Education-VOUCHER-CONTROVERSY.html|archive-date=July 27, 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nea.org/home/16378.htm|title=Vouchers|publisher=NEA|date=October 30, 2008|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nea.org/home/19133.htm|title=List of NEA beliefs and legal fights against vouchers|publisher=Nea.org|date=November 13, 2008|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Керісінше, 2013 жылы Луизиана Жоғарғы Соты жеке меншік мектептерге ваучерлер есебінен мемлекеттік мектеп қаражатын пайдалануға тыйым салған. Луизиана Жоғарғы Соты ваучерлерді конституциялық емес деп жариялаған жоқ, тек Луизиана конституциясына сәйкес мемлекеттік мектептер үшін бөлінген ақшаны Луизиана штатында ваучер бағдарламасын қаржыландыруға жұмсады.<ref>{{cite news|last1=Strauss|first1=Valerie|title=Louisiana Supreme Court rules school voucher funding unconstitutional|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/answer-sheet/wp/2013/05/07/louisiana-supreme-court-rules-school-voucher-funding-unconstitutional/|work=Washington Post|date=May 7, 2013}}</ref> [[Ұлттық білім беру қауымдастығы]] ваучерлерді иемдену «лотереядағы мүмкіндік» сияқты екенін айтты. Барлық студенттер мен олардың отбасылары ең жақсы мектептерді таңдағысы келетіндіктен, бұл мектептер тез арада студенттерге максималды сыйымдылыққа жетеді. Ваучерлерді ала алмағандар басқа бәсекеге қабілетті мектептерді іздеп, қайтадан бәсекеге түсуі керек немесе іздеуден бас тартып, тағайындалған жергілікті мектептерге оралуға мәжбүр.<ref>{{cite web|last=Pons|first=Michael|title=School Vouchers: The Emerging Track Record|url=http://www.nea.org/home/16970.htm|publisher=National Education Association|accessdate=November 20, 2012}}</ref> [[Джонатан Козол]], танымал мемлекеттік реформа ойшылы және бұрынғы мемлекеттік мектептің мұғалімі ваучерлерді «менің ересек өмірімдегі білім беру дискурсына кірген жаман, ең қауіпті идея» деп атады.<ref>Lisa Kaiser, "[http://www.expressmilwaukee.com/article-5728-an-interview-with-educator-and-activist-jonathan-kozol.html An Interview with Educator and Activist Jonathan Kozol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100209211830/http://www.expressmilwaukee.com/article-5728-an-interview-with-educator-and-activist-jonathan-kozol.html|date=February 9, 2010}}", March 4, 2009, Express Milwaukee.com</ref> [[Ұлттық білім ассоциациясы]] жалпы мектептердің сапасын жоғарылатуда ваучер жүйесі үшін жалпы мектеп қорын азайтудың орнына мемлекеттік мектептерге көп ақша берілуі керек деп есептейді.<ref name=":7">{{Cite news|url=http://www.nea.org/home/19133.htm|title=The Case Against Vouchers|work=NEA|access-date=2018-04-25|language=en}}</ref> Олардың дәлелдері бойынша мемлекеттік білім беруге кететін ақшаның көбеюі мемлекеттік мектептердегі қаражаттың ұлғаюына, демек, білім беруді жақсартуға мүмкіндік беретінін айтады.<ref name=":7" /> Мектеп ваучерлеріне қатысты бұл дәлел ұйымның білім беруді қалай бағалайтынын көрсетеді. Мысалы, 2017 жылдың мамыр айында [[Дональд Трамп]]тың 2018 жылға арналған бюджеттік ұсынысына қатысты берген сұхбатында ұйым президенті [[Лили Эскелсен Гарсия]] былай деп мәлімдеді: «Біз мектептердің сапасын көтеруге, қызығушылығымызды арттыратын және оқуға деген сүйіспеншілікті тудыратын нәрсеге инвестициялауымыз керек. Бұл әр оқушы лайық және әр ата-ана өз баласы үшін не қалайтын нәрсе. Ол ата-аналарының табысына, үйде қандай тілде сөйлейтініне, және, әрине, қай жерде тұратынына байланысты болмауы керек.». - [[Ұлттық білім ассоциация|Ұлттық білім ассоциациясының президенті]] [[Лили Эскельсен Гарсия]].<ref>{{Cite news|url=http://www.nea.org/home/70780.htm|title=NEA President: Trump-DeVos budget is a wrecking ball aimed at public schools|work=NEA|access-date=2018-04-25|language=en}}</ref> Сонымен қатар, мектеп ваучерлерінің қарсыластарының келтірген дәлелдерін растайтын бірнеше зерттеулер бар. [[Тулейн университеті]]нің білім беру саласындағы зерттеу альянсы жүргізген зерттеулер ваучер бағдарламалары мен оқушылардың тест нәтижелері арасындағы қатынасты бақылауға негізделген. Олар Луизианадағы ваучер бағдарламасындағы оқушылардың бастапқы тестілеуден төмен баллдар алғанын анықтады, бірақ үш жылдан кейін олардың баллдары мемлекеттік мектептерде қалған оқушылармен салыстырғанда 2012 жылдан бастап 2015 жылдар арасында стандартталған тестілеу балдарына сәйкес келді.<ref>{{Cite web|url=http://time.com/4832923/betsy-devos-trump-administration-school-choice-vouchers/|title=Here's Why Researchers Say Betsy DeVos' Proposed School Voucher Program Won't Work|website=Time|language=en|access-date=2018-04-25}}</ref> Адамдар ваучерлердің пайдасы туралы білмеуі мүмкін. 2012 жылдың сәуірінде Луизиана штатында балалары нашар мектептерге баратын табысы аз отбасыларға ваучер алуға мүмкіндік беретін заң қабылданды. «С», «D» немесе «F» дәрежесін алған мектепке барған, отбасының табысы төмен (үш жанұя үшін 44 000 долларға дейін) оқушы басқа мектепке бару үшін ваучер алуға өтініш бере алады.<ref>[http://www.louisianaweekly.com/voucher-bills-pass/ See Tidmore, C. (2012, April 10). Voucher bill passes]</ref> Of the estimated 380 000<ref>{{cite news|last=Mooney|first=K.|date=March 12, 2012|title=Louisiana legislature prepares to debate expansion of voucher program|work=The Pelican Post|url=http://www.thepelicanpost.org/2012/03/12/louisiana-legislature-prepares-to-debate-expansion-of-voucher-program/|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014214604/http://www.thepelicanpost.org/2012/03/12/louisiana-legislature-prepares-to-debate-expansion-of-voucher-program/|archive-date=October 14, 2013}}</ref> Оқушыларды қабылдау кезінде (2012/13) оқу жылындағы шамамен 380 000 оқушының тек 5000 оқушысы ваучерлер туралы біліп, өтініш беріп қабылданған.<ref>Louisiana State Department of Education website for its Louisiana Scholarship program.[http://www.louisianabelieves.com/schools/louisiana-scholarship-program]</ref> 2006 жылы [[Америка Құрама Штаттарының Білім беру департаменті]] оқу мен математика пәндері бойынша оқушылардың орташа баллдары оқушы мен мектептің сипаттамаларына қарай мемлекеттік мектептер мен жеке меншік мектептер арасында өте ұқсас деген қорытынды шығарды. Жеке меншік мектептер жалпы білім беретін мектептерден гөрі жақсы нәтижелер көрсетті деп есептеледі. Нәтижелер нәсіл, жыныс, ақысыз білім алу немесе білім алу жеңілдіктерге байланысты түзетілмесе.<ref>{{cite web|url=http://nces.ed.gov/pubsearch/pubsinfo.asp?pubid=2006461|title=Comparing Private Schools and Public Schools Using Hierarchical Linear Modeling|publisher=Nces.ed.gov|date=July 14, 2006|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Басқа зерттеу маселелері бұл ваучерлік жүйе нәтижесінің үлкен жетістіктеріне байланысты деген болжамдарға негізделеді.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagofed.org/digital_assets/publications/working_papers/2008/wp2008_08.pdf|website=Federal Reserve Bank of Chicago|title=School Vouchers and Student Achievement: Recent Evidence, Remaining Questions|date=August 2008}}</ref> Мектептерге арналған бюджеттің шектеулі болуын ескере отырсақ, ваучер жүйесі мемлекеттік мектептерді әлсіретеді, ал жеке тұлғаларға жеке [[меншік мектептер]]де оқуға жеткілікті ақша бермейді. Аризонаның ваучерлік бағдарламасы бойынша берілген ақшаның 76% -ы жеке меншік мектептердегі балаларға жұмсалды.<ref>{{cite book|last=Palast|first=Greg|title=Armed Madhouse (No Child's Behind Left)|url=https://archive.org/details/armedmadhousewho00pala|publisher=Dutton Adult|year=2006|isbn=978-0-525-94968-8|url-access=registration}}</ref> Кейбір дереккөздер пікірінше, мемлекеттік мектептердің бір оқушыға жоғары шығындары мінез-құлық, физикалық және эмоционалды проблемалары бар оқушылардың көп болуына байланысты. Өйткені Америка Құрама Штаттарында мемлекеттік мектептері заң бойынша оқушыны нәсіліне, жынысына, дініне, мүгедектігіне, ақпаратты қабылдау қабілеттілігіне және т.б., қарамастан қабылдауы керек деп мәлімдейді, ал оның қасында жеке меншік мектептер онша міндетті емес. Олардың пікірінше, мемлекеттік және жеке меншік мектептер арасындағы кейбір қаржылай айырмашылықтардың бәрі «скиммингтен» туындайды, мұнда жеке меншік мектептер оқушыларды экономикалық жағдайына, дініне, білімге қабілеттілік деңгейіне, этникалық құрамына қарай немесе таңдаулы топқа жататын оқушыларды таңдайды.<ref>{{cite web|url=http://www.cato.org/pubs/briefs/bp-025.html|title=What Would A School Voucher Buy The Real Cost Of Private Schools|publisher=Cato.org|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://economics.about.com/b/2007/10/28/are-private-schools-more-cost-effective-than-public-ones.htm|title=Are Private Schools More Cost Effective Than Public Ones?|publisher=Economics.about.com|date=October 28, 2007|accessdate=August 11, 2011}}</ref> Нәтижесінде, ваучер жүйесі жеке меншік мектептердің қабылдамаған, таңдаулы топтарға жатпайтын оқушылардың мемлекеттік мектептерде шоғырлануына әкелді немесе әкеледі деген пікір айтылды.<ref>{{cite news|title=The Gifted Children Left Behind|first1=Susan|last1=Goodkin|first2=David G.|last2=Gold|work=[[Washington Post]]|date=August 27, 2007|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/26/AR2007082600909.html|accessdate=August 27, 2007}}</ref> Алайда, 2011 жылдың басында Америка Құрама Штаттарындағы ваучерлік бағдарламалардың онның төртеуі табысы төмен отбасыларға, екеуі нашар мектепте оқитын оқушыларға және алтауы ерекше қажеттіліктері бар оқушыларға бағытталған. (Луизиана барлық үш топқа бағытталған бір бағдарлама жүргізді).<ref>{{cite journal|last=Campanella|first=Andrew|title=Hope for America's Children (School Choice Yearbook 2010–11)|url=https://s3.amazonaws.com/AFC/scy2011.pdf|publisher=Alliance for School Choice|date=2011}}</ref> Ваучерлік бағдарламалар көбінесе мекемелердің маргиналды қоғамдастықтарды кемсітуіне жол бермейтін қажетті кепілдіктерсіз жүзеге асырылады деген пікір бар. Америка Құрама Штаттарында, 2016 жылғы жағдай бойынша, қазіргі уақытта ваучерлік бағдарламалардың маргиналды қоғамдастықтарды кемсітпеу үшін талап етілетін ешқандай мемлекеттік заңдар жоқ.<ref>{{cite journal|last1=Eckes|first1=Suzanne E.|last2=Mead|first2=Julie|last3=Ulm|first3=Jessica|title=Dollars to Discriminate: The (Un)intended Consequences of School Vouchers|journal=Peabody Journal of Education|date=29 June 2016|volume=91|issue=4|pages=537–558|doi=10.1080/0161956X.2016.1207446}}</ref> Бұдан басқа, кейбір ваучерлік бағдарламалар маргиналды қауымдастықтарға бағытталған болуы мүмкін, бірақ бұл әрқашан бола бермейді. Маргиналданған түрлі қоғамдастықтарға кедейліктен босауға мүмкіндік беруі мектеп ваучерлерінің артықшылығының дәлелі болып табылады. Алайда, тарихи деректер бойынша, американдықтарды әрі қарай оқшаулау үшін ваучерлік бағдарламалар қолданылған.<ref>{{cite journal|last1=Gooden|first1=Mark A.|last2=Jabbar|first2=Huriya|last3=Torres, Jr.|first3=Mario S.|title=Race and school vouchers: legal, historical, and political contexts|journal=Peabody Journal of Education|date=29 June 2016|volume=91|issue=4|pages=522–536|doi=10.1080/0161956X.2016.1207445}}</ref> Бұдан басқа, кейбір мәліметтер бойынша «Нью-Йорк қаласындағы мектепті таңдау» атты стипендиялық бағдарламасы сияқты ваучерлік бағдарламалардың оқушылардың үлгерімін арттыруға қатысты маңызды емес екенін көрсетті.<ref>{{cite journal|last1=Bitler|journal=Journal of Research on Educational Effectiveness|pmid=26207158|doi=10.1080/19345747.2014.921259|pages=419–450|issue=3|volume=8|date=24 July 2014|title=Distributional analysis in educational evaluation: a case study from the New York City Voucher Program|first1=Marianne|first4=Hilary|last4=Hoynes|first3=Emily|last3=Penner|first2=Thurston|last2=Domina|pmc=4507830}}</ref> Мектептік ваучер жүйесіне қарсы тағы бір дәлел - бұл салық төлеушілер алдында есептің болмауы. Көптеген штаттарда қауымдастықтың білім беру кеңесі мүшелерін сайлаушылар сайлайды. Сол сияқты мектеп бюджеті де референдумға тап болады. Білім кеңесінің отырыстары алдын-ала жариялануы керек, ал қоғам мүшелеріне өз мәселелерін тікелей басқарма мүшелеріне айтуға рұқсат етіледі. Керісінше, жеке меншік және діни мектептерде ваучерлерді қолдануға болатынына қарамастан, салық төлеушілер бюджет мәселелері бойынша дауыс бере алмайды, басқарма мүшелерін сайламайды немесе тіпті басқарма отырыстарына қатыса алмайды. Кевин Вельнер салық төлеудің жеңілдіктер жүйесі арқылы қаржыландырылатын ваучерлердің - ол «новучерлер» деп атайтын саясаты - есеп берушілікке қосымша проблема туғызатынын айтады. Төлемнің жаңа жүйелерінде мемлекетке қарызы бар салық төлеуші бұл ақшаны жеке меншік, коммерциялық емес ұйымға береді. Содан кейін бұл ұйым қайырмалдықтарды жинап, ата-аналарға жеке меншік мектепте оқуға ваучер береді. Содан кейін мемлекет донордың ұйымға берген салықтарының бір бөлігін немесе барлығын кешіреді (салық несиесі арқылы). Әдеттегі салықтық несие жүйелері барлық жеке меншік мектеп оқушыларына бірдей қарау үшін құрылғанда, жаңа ваучер жүйелері жеке салық төлеушілерге (мемлекетке қарызы барлар) қай жеке меншік мектептерге пайда әкелетінін шешуге мүмкіндік береді.<ref>{{cite book|last=Welner|first=Kevin G.|date=2008|title=NeoVouchers: The Emergence of Tuition Tax Credits for Private Schooling|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0742540804}}</ref> Есептіліктің жоқтығының мысалы Луизианадағы ваучерлік жағдай болып табылады. 2012 жылы Луизиана штатының білім беру жүйесінің мемлекеттік әкімшісі Джон Уайт ваучер алу үшін жеке меншік мектептерді таңдап, мектептер мақұлдау хаттарын алғаннан кейін критерийлерді (сайтқа кіруді қосқанда) ойластыруға тырысты. Бір назар аудара кететін мектеп, Луизиана штатындағы Рустон қаласындағы «Жаңа тірі сөз» 300-ден асатын оқушылар санын оқытуға мүмкіндігі болмағанына қарамастан мемлекеттік білім басқармасы оны бекітті.<ref>See Leader, Barbara (July 2, 2012). Email exchange reveals voucher scheme. [http://www.thenewsstar.com/article/20120702/NEWS01/207020308/Email-exchange-reveals-voucher-scheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130804022132/http://www.thenewsstar.com/article/20120702/NEWS01/207020308/Email-exchange-reveals-voucher-scheme|date=August 4, 2013}}</ref> 2013 жылы ваучерлік тексеруден кейін «Жаңа тірі сөз» мектебіның шығыны мемлекетке 395 000 доллардан асып түсті. Уайт бұл оқиғаны «жалғыз маңызды мәселе» деп атады.<ref>{{cite news|last1=Sentell|first1=Will|title=Ruston school banned from accepting voucher students|url=http://theadvocate.com/home/6377589-125/ruston-school-banned-from-accepting|work=[[The Advocate (Stamford)|The Advocate]]|date=June 30, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015044643/http://theadvocate.com/home/6377589-125/ruston-school-banned-from-accepting|archivedate=2013-10-15}}</ref> Алайда, ваучерлік мектептердің көпшілігі мемлекеттік ваучерлік қаржыға арналған жеке шоты болмағаны үшін толық тексеруден өтпеді.<ref>{{cite web|last1=White, Jr|first1=Lamar|title=Audit reveals systemic, widespread problems in Louisiana's school voucher program|url=https://cenlamar.com/2013/07/08/audit-reveals-systemic-widespread-problems/|website=CenLamar|date=July 8, 2013}}</ref> Салыстырмалы білім жөніндегі сарапшы Сюзанна Виборгтың айтуынша, 1992 жылы Швецияның ваучерлік жүйесі «әлеуметтік, этникалық бөлінуді, әсіресе, қолайсыз аудандардағы мектептерге қатысты күшейте түсті».<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/education-10725724|title=Free schools 'could widen social divide'|first=Hannah|last=Richardson|newspaper=[[BBC News Online]]|date=July 22, 2010}}</ref> Салық жеңілдігі бар стипендиясының көп бөлігі нашар мектептерден қашуға тырысқан табысы төмен отбасынан шыққан оқушыларға емес, қазіргі жеке меншік мектеп оқушыларына немесе шәкіртақы қорына қомақты қайырымдылық жасаған отбасыларға беріледі, яғни ол жеке меншік, көбіне діни негіздегі жеке меншік мектептерді қолдау үшін салықтар есебінен мемлекеттік қаржыны пайдаланатын механизм болып табылады.<ref name="NYTBD" /> === Құқықтық мәселелер === Америка Құрама Штатында мектеп ваучерлер мәселесі 2000-жылдардың басында айтарлықтай көлемде сот қарауына ие болды. [[Кливленд]] қаласында 1995 жылы басталған және [[Огайо]] штатының уәкілеттік берген бағдарламасы шіркеу мен мемлекеттің бөлінуінің федералды конституциялық принципін және Огайо конституциясындағы діни бостандықтың кепілдігін бұзды деген айыппен сотта қаралды. Бұл шағымдарды Огайо Жоғарғы Соты қабылдамады, бірақ федералды шағымдарды жергілікті федералды округ соты және Алтыншы апелляциялық округ соты қолдады.<ref>{{cite web|url=http://edreform.com/school_choice/supreme_court_ruling.htm|title=Legal Summary of U.S. Supreme Court decision in Zelman v. Simmons-Harris, 436 U.S.|accessdate=April 21, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060417233028/http://edreform.com/school_choice/supreme_court_ruling.htm|archive-date=April 17, 2006|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Шешімдерде ваучерлерді қолданатын барлық отбасылардың Кливленд аймағындағы католик мектептеріне барғаны туралы ақпарат ескертілген.<ref>{{cite news|url=http://archives.cnn.com/2002/LAW/06/27/scotus.school.vouchers/|accessdate=April 21, 2006|title=Supreme Court affirms school voucher program|first=Terry|last=Friden|date=July 27, 2002|work=CNN}}</ref> Оның күші кейін 2002 жылы АҚШ Жоғарғы сотында [[Зелманның Симмонс-Харрис]]ке қарсы маңызды ісінде жойылды, онда дара сот 5–4 шешіммен Огайо мектебінің ваучер жоспарын конституциялық деп тапты және соған ұқсас конституциялық тосқауылдарды болашақ ваучер жоспарлары үшін көптеген консервативті соттармен алып тастады, олардың қатарына [[Энтони Кеннеди]], [[Сандра Дэй О'Коннор]], [[Уильям Ренхвист]], [[Антонин Скалия]], [[Кларенс Томас]] сияқты консервативті соттар бар. Бас судья [[Уильям Ренхвист]] көпшілік үшін былай деп жазған: «Діни миссияны кездейсоқ ілгерілету немесе діни хабарламаны мақұлдау үкіметке емес, жеке көмек алушыларға қатысты, себебі үкіметтің рөлі жәрдемақы төлеумен аяқталады». Жоғарғы Сот Огайо бағдарламасының құрылу ережесін бұзбады деп шешті, өйткені ол осы жағдайда сот әзірлеген бес бөлімнен тұратын «Жеке тұлғаның таңдау тесті» деп аталатын сынақтан өтті. Бұған қарсы пікір айтушылар қатарына Стивенс соты жатады, ол былай деп жазған: «... мемлекеттік мектеп жүйесіндегі білімнен гөрі парохиалды білім беруді таңдаудың ерікті сипаты, меніңше, конституция бойынша рұқсат етілген үкіметтің діни насихат үшін ақы төлеуі керек пе деген сұраққа мүлдем байланысты емес сияқты» және Сот Саутер жатады, ол сот Эверсонды Білім кеңесіне қарсы қалай ұстай алады және бұл істі олар қайшылықты деп санай отырып, бұл істі қалай шешеді деген сұрақтар қояды. Ол сонымен бірге діни білім мен зайырлы білімнің бөлінуі мүмкін емес деп және мұның өзі құрылтай туралы ережені бұзады деп есептейді. 2006 жылы [[Флорида]] штатының Жоғарғы соты мектеп ваучерлер жүйесін енгізетін Флориданың стипендиялық бағдарламасы (ФСБ) деген заңның күшін жойды.<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5159138|accessdate=April 21, 2006|title=Court Throws Out Florida School Voucher Program}}</ref> Сот ФСБ-ның Флорида конституциясының IX бабының 1 (а) бөлімін бұзды деп шешті: «Заң бойынша тегін мемлекеттік мектептер үшін біркелкі, тиімді, қауіпсіз, және сапалы жүйені қамтамасыз ету керек.»<ref>{{cite web|url=http://www.floridasupremecourt.org/decisions/2006/sc04-2323.pdf|accessdate=November 1, 2006|title=Florida Supreme Court Official Opinion: SC04-2323 – John Ellis "Jeb" Bush, Etc., Et Al. v. Ruth D. Holmes, Et Al.}}</ref> Бұл шешімге Кларк Нейли, Пенсакола отбасыларының әділет институтының аға адвокаты және кеңесші-заңгері қарсы келіп, Флоридадағы стипендия бағдарламасын «білім беру саясатын жасау» ретінде қолданады.<ref>{{cite web|url=http://www.trolp.org/main_pgs/issues/v10n2/Neily.pdf|title=United States Court of Appeals, Twelfth Circuit|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728130452/http://www.trolp.org/main_pgs/issues/v10n2/Neily.pdf|archive-date=July 28, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> === Саяси қолдау === Америка Құрама Штатындағы мектеп ваучерлер жүйесін саяси қолдау бірмәнді емес. Сол/оң спектрде консерваторлар ваучерлерді көбірек қолдайды. Кейбір штаттық заң шығарушы органдар ваучер туралы заңдар қабылдады. [[Нью-Мексика]]да, сол кездегі республикандық [[Гари Джонсон]] губернатор ретіндегі екінші мерзіміндегі сайлау барысында басты мәселе ретінде мектеп ваучерлер мәселесін көтерді.<ref>{{cite web|url=http://www.heartland.org/schoolreform-news.org/Article/10881/Better_Education_Does_Make_All_the_Difference_Governor_Gary_E_Johnson.html|title=Better Education Does Make All the Difference: Governor Gary E. Johnson|first=George A.|last=Clowes|date=October 1, 2000|work=School Reform News|publisher=[[The Heartland Institute]]|accessdate=November 14, 2010}}</ref> 2006 жылдан бастап федералды үкімет Катрина дауылынан зардап шеккен аймақтан эвакуациялаушылар үшін ең үлкен ваучер бағдарламасын іске асырады. Федералды үкімет Вашингтон, Колумбия округының 7500 тұрғынына Колумбия округіндегі [[стипендиялық бағдарлама]]сы бойынша ваучерлік бағдарлама ұсынды.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonscholarshipfund.org/index.html|title=Washington Scholarship Fund|publisher=Washington Scholarship Fund|date=|accessdate=August 11, 2011}}</ref> 2009 ж. наурыз айының басында конгресстік демократтар 2009/10 оқу жылының соңында $ 410 млрд. құрайтын Омнибустың бөлінуі туралы 2009 жылғы заңға сәйкес бағдарламаны жабуға<ref>Under Title IV of H.R.1015</ref> және балаларды ваучерлік қаржыландыратын мектеп орындарынан шығаруға ұмтылды. Бұл мәселе 7 наурызда Палатадан өтіп, Сенатта қарастырылды. Обама әкімшілігі бағдарламамен өткен балалардың мектепті аяқтап<ref>{{cite news|url=https://www.usatoday.com/news/education/2009-03-04-duncan-vouchers_N.htm|title=Secretary Duncan wants D.C. kids to keep vouchers|publisher=Usatoday.Com|date=March 4, 2009|accessdate=August 11, 2011}}</ref>, жаңа талапкерлерге бағдарламаны жабуға рұқсат бергенін мәлімдеді. Алайда оның бұл мәселе бойынша қабылдаған шешімі Президент ретінде заң жобасына қол қоюына кедергі келтіретіндей күшті болып көрінбейді.<ref>{{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Briefing-by-White-House-Press-Secretary-Robert-Gibbs-3/2/09/|title=Briefing by White House Press Secretary Robert Gibbs, 3/2/09 &#124; The White House|publisher=Whitehouse.gov|date=March 2, 2009|accessdate=August 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605050348/http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Briefing-by-White-House-Press-Secretary-Robert-Gibbs-3/2/09/|archive-date=June 5, 2011|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> Жалпы халықтың ваучерлерді қолдайтын-қолдамайтындығы дау туғызып отыр. Адамдар мектеп ваучерлерің бдерілуінен гөрі, мектеп сапасының жақсаруын жақтайтын көрінеді, дегенмен, сауалнамаға қатысқандардың 40%-ы пікір қалыптастыру үшін ақпараттың жеткіліксіз екендігін немесе мектеп ваучерлер жүйесін түсінбейтіндерін мойындайды.<ref>{{cite web|url=http://www.publicagenda.org/citizen/issueguides/education/publicview/redflags|title=Public Agenda Online, "Red Flags on Education: Lack of Knowledge About Vouchers."|accessdate=July 25, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227052407/http://www.publicagenda.org/citizen/issueguides/education/publicview/redflags|archive-date=December 27, 2008|url-status=dead}}</ref> 2000 жылғы қарашада [[Тим Драпер]] ұсынған ваучерлік жүйе [[Калифорния]] сайлау бюллетеніне номер 38-ші ұсыныс ретінде жазылды. Бұл мектеп ваучерлерінің ұсыныстары арасында ерекше болды, бұл ваучерлерді қабылдайтын мектептерден аккредиттеуді де, ваучерлерді алуға өтініш беретін отбасылардың қажеттілігін дәлелдеуді қажет етпеді; мектептер ваучерлерді толық төлем ретінде қабылдауы туралы талаптар да, жеке мектептерде оқудың нақты құнын төмендетуге кепілдік беретін басқа ережелер де жоқ. Нәтиже 70,6-дан 29,4-ке дейінгі қорытынды пайызбен жеңілді. 2007 жылы [[Юта]] штатында 3000 доллар көлемінде субсидия бөлетін әмбебап мектептерге арналған ваучер жүйесі қабылданды, бірақ сайлаушылардың 62%-ы бұның референдумда күшіне енгенге дейін күшін жойды.<ref>{{cite web|url=http://www.deseretnews.com/article/1,5143,695225580,00.html|title=Vouchers Killed|accessdate=November 3, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109045128/http://deseretnews.com/article/1,5143,695225580,00.html|archive-date=November 9, 2007|url-status=dead}}</ref> 2011 жылғы 27 сәуірде [[Индиана]] штаты АҚШ-тағы ең үлкен ваучер бағдарламасын енгізді, ол бойынша отбасылық кірісі 4100 доллардан төмен отбасынан шыққан оқушыларға 4500 долларға дейін қаржы бөлінеді, алайда оның табысы жоғары отбасылары үшін аса пайдасы жоқ. Ваучерлер мемлекеттік мектептер жүйесінен тыс білім алудың әртүрлі нұсқаларын қаржыландыруға пайдаланылуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=http://www.wishtv.com/dpp/news/politics/state_politics/keys-to-govs-education-reform-pass|title=Gov's Education Reform Passes|publisher=WISHTV News|date=April 27, 2011|accessdate=April 28, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130022452/http://www.wishtv.com/dpp/news/politics/state_politics/keys-to-govs-education-reform-pass|archive-date=January 30, 2012|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> 2013 жылдың наурызында Индиана Жоғарғы Соты бұл бағдарлама штат конституциясын бұзбайды деп тапты.<ref>{{cite news|title=Indiana court upholds broadest school voucher program|publisher=Associated Press|date=March 26, 2013|url=http://www.foxnews.com/politics/2013/03/26/indiana-court-upholds-broadest-school-voucher-program/|accessdate=March 26, 2013}}</ref> === Трамптың 2018 қаржы жылына арналған 2018 жылғы бюджеті === Президент [[Дональд Трамп]] 2018 жылға арналған бюджетті ұсынды, оған ваучерлік бастамалар үшін бөлінетін 250 миллион доллар кіреді, бұл оқушылардың жеке меншік мектептерге баруы үшін ақы төлейтін мемлекет қаржыландыратын бағдарламалар болып табылады.<ref name=":42">{{Cite web|url=http://time.com/4832923/betsy-devos-trump-administration-school-choice-vouchers/|title=Here's Why Researchers Say Betsy DeVos' Proposed School Voucher Program Won't Work|website=Time|language=en|access-date=2018-04-22}}</ref> 2018 жылдың бюджеті «Мектеп таңдауын кеңейту, балалардың көп білім алуына тең мүмкіндіктерін қамтамасыз ету, Ұлттың ең әлсіз оқушыларына берік қолдау көрсету, орта білімнен кейінгі білім беруді қаржыландыруды жеңілдету, білім беру инновациялары төңірегінде дәлелдер қалыптастыруды жалғастыру және білім берудегі шектеулі Федералды рөлге сәйкес Департамент бағдарламаларын жою немесе қысқарту»<ref name=":32">{{Cite web|url=https://www2.ed.gov/about/overview/budget/budget18/budget-factsheet.pdf|title=FACT SHEET: President Trump's FY 2018 Budget|last=|first=|date=|website=|access-date=}}</ref> мақсаттарын көздеді. Бюджет тиімсіз басқа бағдарламаларды қайталайтын 30-дан астам бағдарламаны азайтты; және тиісті түрде мемлекеттік, жергілікті немесе жеке меншік қорлардан қолдау тапты.<ref name=":32" /> Тағы бір миллиард доллар мектепті таңдауға негізделген саясатты қабылдауға ынталандыруға бөлінеді.<ref name=":42" /> [[Сурет:Secretary_of_Education_Betsy_DeVos_at_CPAC_2017_Feb_23rd_2017_by_Michael_Vadon_21.jpg|оңға|нобай|300x300 нүкте|Бетси Де Вос, АҚШ білім хатшысы]] Бетси Де Вос, [[Дональд Трамп]]Трамптың білім хатшысы, сонымен қатар ваучерлік бағдарламалардың жақтаушысы болып табылады және олар оқушыларды жақсы нәтижелерге әкеледі деп сендірді.<ref name=":42" /> Трамп та, Де Вос та білім департаментінің бюджетін шамамен 3,6 миллиард долларға қысқартуды және жеке меншік мектептерге берілетін ваучерлерге және басқа мектеп таңдау жоспарларына 1 миллиард доллардан астам қаражат жұмсауды ұсынғысы келеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/education/wp/2018/02/12/devos-seeks-massive-cuts-from-education-department-to-support-school-choice/|title=DeVos seeks cuts from Education Department to support school choice|last=Strauss|first=Valerie|date=2018-02-13|work=Washington Post|access-date=2018-04-22|last2=Douglas-Gabriel|first2=Danielle|language=en-US|issn=0190-8286|last3=Balingit|first3=Moriah}}</ref> Де Вос бюджеттің мақсаты мен маңыздылығына қатысты мәлімдеме жасады. Де Вос келесіні талап етеді: <blockquote>«Бұл бюджет Американың оқушыларына бұрынғы кезден бастап инвестиция жасайды. Президент Трамп Департаментке шешім қабылдау өкілеттіктерін қайтартуға тырысты және ата-аналардан балаларының білімін бақылауды күшейтуін талап етті. Департамент бөлетін қаржыны оқушыларды қолдау мақсатында оларға аудару арқылы біз жаңа шығармашылық пен тапқырлық дәуірін бастай аламыз және американдық ұлылыққа жаңа негіз қалай аламыз.» – деді Бетси Де Вос, АҚШ білім хатшысы.<ref name=":32" /></blockquote> === Эволюцияның орнына креационизмді оқыту === Ваучерлік бағдарламалардағы кейбір жеке діни мектептер эволюция теориясының орнына [[креационизм]]ді, сондай-ақ ғылыммен қатар немесе ғылымның орнына діни [[теология]]ны оқытады. АҚШ-та 300-ден астам мектептер білім беру орталықтары ретінде бекітілген және салық төлеушілердің ақшасын алып отыр. Танымал пікірге қайшы, мемлекет қаржыландыратын діни білім беру жүйесінің қатаң анықтамасы Зелманның Симмонс-Харриске қарсы ісінде (2002 ж.) конституциялық болып саналды.<ref>{{cite news|url=http://tv.msnbc.com/2013/01/16/creationism-spreading-in-schools-thanks-to-vouchers/|title=Creationism spreading in schools, thanks to vouchers|first=Zack|last=Kopplin|date=January 16, 2013|work=MSNBC}}</ref> Алайда, қазіргі уақытта 35 мемлекет түрлі Блейн түзетулерін қабылдады, ол бойынша діни білім беру жүйесін мемлекет тарапынан қаржыландыруға тыйым салынады немесе оны шектейді.<ref>{{cite web|url=http://blog.constitutioncenter.org/2016/01/constitution-check-are-the-states-blaine-amendments-on-shaky-ground/|title=Constitution Check: Are the states' "Blaine Amendments" on shaky ground?|last1=Denniston|first1=Lyle|author-link=Lyle Denniston|date=January 19, 2016|website=constitutioncenter.org|publisher=[[National Constitution Center]]|access-date=August 11, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816043553/http://blog.constitutioncenter.org/2016/01/constitution-check-are-the-states-blaine-amendments-on-shaky-ground/|archive-date=August 16, 2016|url-status=dead}}</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Балама білім беру]] [[Санат:Білім беру мәселелері]] jvkdgqjrzdgsluyo32qvy00f46mgcgy 0 652461 3579516 3505589 2026-04-09T09:06:51Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Қашлық]] бетін [[Ескер]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып 3505589 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Ескер |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы» |Мәртебесі = |Мемлекет = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]] |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]] |Қалануы = |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = 1367 жыл |Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы |Халық саны = |Қиралды = XVII ғ. |Қиралу себебі = |Орналасуы = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, ''[[орыс тілі|орыс.]]'' Кучюмово городище) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны. == Қала атауының пайда болуы == Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті: * Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады. * Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б. * Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен. == Тарихы == Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі. 1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]] |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]] |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]] |} == Дереккөздер == * Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. * ''Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В.'' Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. * ''Левашова В. П.'' О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351. * ''Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.'' Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. * ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. * ''Атласи Х.'' [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.] * [http://tatarseber.ucoz.ru/index/0-8 Краткая история сибирских татар.] [[Санат:Түмен облысы қалашықтары]] [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Алтын орда қалалары]] 07trlx4elb69k1edrs5h1of3bnr0rco 3579520 3579516 2026-04-09T09:07:31Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Ескер]] бетін [[Ескер (ортағасырлық қала)]] бетіне жылжытты 3505589 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Ескер |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = Көшім қалашығы. Ремезовтың «Сібірдің хорографиялық кітабы» |Мәртебесі = |Мемлекет = Ескер жұрты, [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]] |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]] |Қалануы = |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = 1367 жыл |Басқаша атаулары = Сибир, Сибер, Қашлық, Көшім қалашығы |Халық саны = |Қиралды = XVII ғ. |Қиралу себебі = |Орналасуы = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Ескер''', кейде '''Көшім қалашығы, Қашлық, Сібір''' (''[[сыбырлар|сіб.-тат.]]'' Сибир, Ескер, ''[[татар тілі|тат.]]'' Искәр, ''[[орыс тілі|орыс.]]'' Кучюмово городище) — ортағасырлық қала, Ескер жұртының, кейіннен [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] астанасы. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] Тобольск қаласынан 17 шақырым қашықтықта, [[Ертіс|Ертістің]] оң жақ жағалауында Сибирка өзеніне құятын жерінде орналасқан. Бүгінде «Көшім қалашығы» деп аталатын археологиялық ескерткіш орны. == Қала атауының пайда болуы == Сібір хандығында қоныстанған халықтардың алуан түрлілігі қала атауына әсер етті: * Кашлык (түркі) - бекініс, нығайтылған елді-мекен. Сібір татарларының тілінде «Кышлык» сөзі «қысқы» немесе «қыстау» мағынасында қолданылады. * Искер (об-угор) - ''ийс'' - «ескі» және ''кер (кар)'' - «қала» мағынасында. Мысалы, Сыктывкар, Кудымкар және т.б. * Сибир - моңғолдың ''сибэр'' - «таза», «әдемі» немесе ''шибир'' - «батпақ» сөздерінен. == Тарихы == Ескер қаласы моңғол шапқыншылығына дейін пайда болды. XIII ғасырдың басына қарай қала ірі қоныс орнына айналды. Кей деректердің мәлімдеуінше, [[Шыңғыс хан]] Қашлықты 1224 жылы өзге иеліктермен қоса [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] құрамына қосты. Ш. Марджанидің тұжырымына сәйкес XIII ғасырда Қашлықта Жошының бесінші ұлы Шибанның ордасы орналасқан. Қала алғаш рет ''Sebur'' атауымен ағайынды Франциско және Доменико Пиццаганилердің 1367 жылғы картасында аталып өтті. 1375 жылы тура сол атаумен Каталон атласында кездеседі. 1582 жылдың 26 қазанында қаланы [[Көшім хан|Көшім ханның]] әскерін талқандаған атаман [[Ермак]] басып алды. Ермактың өлімінен кейін Қазақ хандығынан қолдау тапқан тайбұғалық Сейіт-Ахмет (Сейтек, Сейдақ) Қашлықта өз билігін орнатуды көздеді. Алайда, [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт-Ахмет]] пен «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммед 1588 жылы тұтқынға түсуі қаланың дағдарысы мен құлдырауына алып келді. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:CEM-15-Asia-Mercator-1595-Russia-2533.jpg|thumb|left|Меркатордың картасындағы Сібір иелігі мен Сібір қаласы (''Sibier'')]] |[[File: Caravane Marco Polo.jpg|left|thumb|Каталон атласындағы ''Sebur'' қаласы (1375)]] |[[File: Көшім қалашығы.jpg|left|thumb|С.У. Ремезовтың атласындағы Көшім қалашығы (Ескер)]] |} == Дереккөздер == * Искер — столица Сибирского ханства / Исхаков Д.М. Казань: Ин-т истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2010. 228 с. * ''Зыков А. П., Косинцев П. А., Трепавлов В. В.'' Город Сибир – городище Искер (историко-археологическое исследование). – М. : Наука : Восточная литература, 2017. – 456 с. * ''Левашова В. П.'' О городищах Сибирского юрта // Советская археология, 1950. № 13. — Стр. 341—351. * ''Маслюженко Д. Н., Татауров С. Ф.'' Искер как мифологема в изучении истории Сибирского ханства // Золотоордынское обозрение. – 2015. – № 4. – С. 135–150. * ''Миллер Г. Ф.'' История Сибири. – Изд. 2-е, доп. – М. : Восточная литература РАН, 1999. – Т. 1. – 630 с. * ''Атласи Х.'' [http://protatar.narod.ru/Kitaplar/HadiAtlasi/SibHis14.html#141 История Сибири. — С. 43.] * [http://tatarseber.ucoz.ru/index/0-8 Краткая история сибирских татар.] [[Санат:Түмен облысы қалашықтары]] [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Алтын орда қалалары]] 07trlx4elb69k1edrs5h1of3bnr0rco 0 652579 3578886 3578884 2026-04-08T11:59:46Z Aikozova 179602 3578886 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[көміртек|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО<sub>2</sub> молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н<sub>2</sub>, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н<sub>2</sub> жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] guglxzwztgqqt9ekr3hq18k5jm87yyw 3578888 3578886 2026-04-08T12:01:34Z Aikozova 179602 Көміртек сөзі көміртегі сөзіне ауыстырылды 3578888 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну процессі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі келесі түрде келтіріледі: C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. Бұл процесс негізгі үш сатыға бөлінеді: # [[гликолиз]]; # [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; # [[тотыға фосфарлану|тотығып фосфорлану]].<ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref> == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде энергия шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл процесс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Процесстің негізгі кезеңінде [[энергия]]ны жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref> [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл процесс тағы [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз]]ге қарағанда, оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу процессінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО<sub>2</sub> молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н<sub>2</sub>, 2 АТФ түзіледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref> [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотыға фосфорлану == [[Тотыға фосфорлану]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы процесте оттегі талап етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] және [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н<sub>2</sub> жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы энергия жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі. <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] процесстерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] cpkdnlgt6ilnsv8493khy9ae4mo6vhg 0 652584 3579370 3578557 2026-04-09T06:19:24Z 19642206g 179570 емле қателері, сөйлем құрылымы түзетілді. 3579370 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>Қараменде бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйінее барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүнінде мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар. Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] mkcqa512i1rzd3u3b296zcatwjcgftc 3579389 3579370 2026-04-09T06:24:59Z Gaukhar1980 179552 /* Аңыздар */ 3579389 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>Қараменде бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйінее барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүнінде мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] fflsgjzl63by8v5taxrlouw4nuymdgh 3579582 3579389 2026-04-09T10:33:23Z Құралай Мұратқызы 179559 3579582 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>Қараменде бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйіне барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүніндей мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен-бірін шатастырмай, ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені, шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы - "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] 99ll5fl4jhh52qv3lh5hunvs2ghc1pj 3579709 3579582 2026-04-09T11:37:06Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579389 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен 17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>Қараменде бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйінее барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүнінде мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] fflsgjzl63by8v5taxrlouw4nuymdgh 0 653066 3579731 3578697 2026-04-09T11:47:35Z Zhaniya yerikovna 179658 3579731 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13–14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерге кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды.Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне - жаңа стильге көшу жасалды.Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар - Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Васильев күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы уақыты. Халықта 13-қаңтардан 14-қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деп сенген. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшаға мұқтаж болмау үшін адамдар бір-біріне ақша бермеген. Ал бұл күні ақша алу өте сәтті деп саналды, бұл Жаңа жылда алдын ала болжанған пайда. * Жыл бойына жақсы киіну үшін Васильевтің кешінде Жаңа жылды қарсы алу үшін жаңа киім кию керек. * Ескі Жаңа Жылда ашық, жұлдызды аспан жидектердің мол түсімін алдын ала көрсетті. 13-қаңтарда кешкісін болған қатты боран жаңғақтың мол өнімін көрсетті. == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] h3rzhpf0knbwa04ij1nql1m5d255s1a 0 653085 3579388 3578565 2026-04-09T06:23:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Gulimaa|Gulimaa]] соңғы нұсқасына қайтарды 3573615 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Персей шоқжұлдызы''' түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсап көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге '''тоқсанға''' жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызына көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-тәулігі аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12-13 тәуліктерінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] q84y4yi66v10ayxcra22u5951w3kyio 3579573 3579388 2026-04-09T10:13:15Z Құралай Мұратқызы 179559 3579573 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Персей шоқжұлдызы''' түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге '''тоқсанға''' жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызына көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-тәулігі аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12-13 тәуліктерінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] hr5jxx9suw74c4nvd10a6bg51r9bt1a 3579575 3579573 2026-04-09T10:17:23Z Құралай Мұратқызы 179559 3579575 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Персей шоқжұлдызы''' түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге '''тоқсанға''' жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12-13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] onx768xvseihdlbdgdv3ee8hx9o58q1 0 653498 3579387 3578580 2026-04-09T06:23:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544081 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орталық зират''' — көрнекті қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғалар жерленген жер. == Сипаттамасы == Орталық зираттағы алғашқы жерлеу [[Алматы]] [[20 ғасыр]]дың аяғында пайда болды.Орталық зират бұрынғы Иверско-Серафим қыздар монастырінің орнында пайда болды. Қазіргі уақытта Орталық зират Алматы қаласының орталығындағы Райымбек (бұрынғы Ташкент) көшесінің бойында орналасқан. == Жерленген тұлғалар == Орталық зиратта [[Ұлы Отан соғысы]] [[майдангерлер]]і, соғыстың түрлі зардаптарынан және госпитальда қайтыс болған жауынгерлер мен тыл ардагерлері, сондай-ақ әйгілі әнші [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]], қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері [[Мұқан Төлебаев]], қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]], минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]], ақын, әнші-композитор, домбырашы Иса Байзақов, қазақтың әйгілі актері, режиссер, КСРО Халық әртісі Шәкен Кенжетайұлы Айманов, актер, қазақ ұлттық кәсіби театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі, КСРО Халық әртісі [[Қалыбек Қуанышбаев]], мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабай Шаяхметов, қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижер Ахмет Қуанұлы Жұбанов, революционер [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]], әйгілі әнші [[Әміре Қашаубаев]], атақты күйші [[Дина Нұрпейісова]] және басқа да Қазақстанға еңбегі сіңген мәдениет және қоғам қайраткерлері жерленген.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы зираттары]] naxwc780c4rl6e5gi9fuwc1zry2dd95 0 654589 3579223 3571268 2026-04-09T05:18:57Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579223 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Тұлға |Есімі = Sandra "Sandie" Crisp |Шынайы есімі = Johnnie Baima |Сурет = Goddess Bunny.jpg |Сурет атауы = Goddess Bunny 2007 жылы |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.01.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Санта-Моника|Санта-Моникада}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 27.01.2021 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Лос Анджелес|Лос Анджелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |Ұлты = |Мансабы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Rocky Dale Wilson |Балалары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сандра "Сэнди" Крисп''' ({{lang-en|Sandra "Sandie" Crisp}}; [[13 қаңтар]] [[1960 жыл|1960]],[[Санта-Моника]] — [[27 қаңтар]] [[2021 жыл|2021]], [[Лос Анджелес]];'''Goddess Bunny''' атымен де танымал) — американдық әртіс, трансгендер, [[Актер|актриса]] және модель.<ref name=LAW>{{cite web|url=http://www.laweekly.com/arts/drag-legend-the-goddess-bunny-is-being-honored-at-bushwig-this-weekend-8165885|work=[[LA Weekly]]|title=At the Punk Version of DragCon, NYC Queens Honor an L.A. Legend: The Goddess Bunny|date=April 29, 2017|author=Stuart, Gwynedd}}</ref> Крисп трансгендерлік әйел және [[полиомиелит]]ке шалдыққан. Көптеген дәрігерлердің қателігіне ұшырады, нәтижесінде оның денесі одан әрі бұзылды. Ол мүгедек балаларға арналған әртүрлі патронаттық үйлерде өсті. Балалық шағында ол өзінің патронаттық отбасыларының мүшелерінен физикалық және жыныстық [[зорлық-зомбылық]]ты үнемі жыныстық сәйкестігі мен мүгедектігіне байланысты көтеріп жүрді. ==Өмірбаяны== Сэнди Крисп 1960 жылы [[13 қаңтар]]да дүниеге келген. Ол бала кезінен [[полиомиелит]]ке шалдыққан [[мүгедек]]. Ол өзінің актерлік дебютін Шарлин ретінде 1986 жылы түсірілген ''Hollywood Vice Squad'' фильмінде және [[Мэрилин Мэнсон]]ның «The Dope Show» музыкалық бейнебаянына түсті. 1994 жылы ол Ник Бугас режиссерлік еткен [[The Goddess Bunny|''The Goddess Bunny'']] атты деректі фильмнің басты кейіпкері болды. [[27 қаңтар]] [[2021|2021 жылы]] Сэнди Крисп 61 жасында [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] індетінен қайтыс болды.<ref>https://www.nytimes.com/2021/02/04/obituaries/sandie-crisp-dead-coronavirus.amp.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:АҚШ кинематографы актрисалары]] 7vu2k61p2qsngl0usfvacydjb43c6nk 3579386 3579223 2026-04-09T06:23:05Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3513808 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Тұлға |Есімі = Sandra "Sandie" Crisp |Шынайы есімі = Johnnie Baima |Сурет = Goddess Bunny.jpg |Сурет атауы = Goddess Bunny 2007 жылы |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.01.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Санта-Моника|Санта-Моникада}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 27.01.2021 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Лос Анджелес|Лос Анджелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |Ұлты = |Мансабы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Rocky Dale Wilson |Балалары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сандра "Сэнди" Крисп''' ({{lang-en|Sandra "Sandie" Crisp}}; [[13 қаңтар]] [[1960 жыл|1960]], [[Санта-Моника]] — [[27 қаңтар]] [[2021 жыл|2021]], [[Лос Анджелес]]; '''Goddess Bunny''' атымен де танымал) — американдық әртіс, трансгендер, [[Актер|актриса]] және модель.<ref name=LAW>{{cite web|url=http://www.laweekly.com/arts/drag-legend-the-goddess-bunny-is-being-honored-at-bushwig-this-weekend-8165885|work=[[LA Weekly]]|title=At the Punk Version of DragCon, NYC Queens Honor an L.A. Legend: The Goddess Bunny|date=April 29, 2017|author=Stuart, Gwynedd}}</ref> Крисп трансгендерлік әйел және [[полиомиелит]]ке шалдыққан. Көптеген дәрігерлердің қателігіне ұшырады, нәтижесінде оның денесі одан әрі бұзылды. Ол мүгедек балаларға арналған әртүрлі патронаттық үйлерде өсті. Балалық шағында ол өзінің патронаттық отбасыларының мүшелерінен физикалық және жыныстық [[зорлық-зомбылық]]ты үнемі жыныстық сәйкестігі мен мүгедектігіне байланысты көтеріп жүрді. ==Өмірбаяны== Сэнди Крисп 1960 жылы [[13 қаңтар]]да дүниеге келген. Ол бала кезінен [[полиомиелит]]ке шалдыққан [[мүгедек]]. Ол өзінің актерлік дебютін Шарлин ретінде 1986 жылы түсірілген ''Hollywood Vice Squad'' фильмінде және [[Мэрилин Мэнсон]]ның «The Dope Show» музыкалық бейнебаянына түсті. 1994 жылы ол Ник Бугас режиссерлік еткен [[The Goddess Bunny|''The Goddess Bunny'']] атты деректі фильмнің басты кейіпкері болды. [[27 қаңтар]] [[2021|2021 жылы]] Сэнди Крисп 61 жасында [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] індетінен қайтыс болды.<ref>https://www.nytimes.com/2021/02/04/obituaries/sandie-crisp-dead-coronavirus.amp.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:АҚШ кинематографы актрисалары]] 6kbtt1nas1vmgd1w1zqx17xqa0kaz60 0 654712 3579576 3573619 2026-04-09T10:22:24Z Құралай Мұратқызы 179559 3579576 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — қазақ халқында тамыры терең салт. Кейбір жерлерде "жаушы жіберу" дәстүрін әлі күнге дейін ұстанады. Жаушы — қыз айттыруға баратын өкіл. Ол қыздың әке-шешесімен сөйлесіп, бойжеткенге құда түсіп, "[[қыз айттыру]]" дәстүрін орындайды. "[[Құда түсу]]" дәстүрі де осы кезеңде белгіленеді. Қыздың өзі және ата-анасы келіссе, елшіні қонақ етіп сыйлайды. Жақын туыстары шақырылып, мал сойылып, табақ тартылады. Жаушының өтінішін қабылдап, [[қалың мал]] мәселесін шешеді, осылайша екі жақ құда болысады. "Құдалық берік болсын!" деп, жаушыға [[кәде]]сін жасап, киіт кигізіп, шығарып салады. Осыдан кейін жігіт жағы "[[құда түсу]]ге", ал қыз жағы "[[қыз ұзату]]ға" дайындық жасайды. Оңтүстік Қазақстан аумақтарында жаушыны кейде хабаршы дейді. Қыз ата-анасымен ақылдаспай, күйеуге кетіп жатқан жағдайда хабарын жеткізуге жаушы немесе хабаршы жіберіледі. Хабаршы қыздың өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын, бір тоғызын, киітін, [[қалың мал]] орнына берілетін ақшасын алып, хабарлап келеді. Кейбіреулер қызды ұнатса, қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың өз еркімен барып отырғанына көз жеткізу үшін қыз хабарын біліп келетін "қуғыншы" жібереді. Қуғыншы болып, қыздың жанашыр жақын ағасы мен жеңгесі барады. Қыздың өзімен жеке сөйлесіп, қыз жігітті өзі таңдап келіп отырғанына әбден көздерін жеткізгеннен кейін қыздың қалағанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәм татқызып, қызды өз қыздарындай көретіндіктеріне сендіріп, киіттерін кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар әке-шешесіне осы хабарын жеткізгеннен соң, жаушыны енді құда деп сыйлайды. Жаушы арқылы берген кешірімін, [[қалың мал]]ын қабылдап алады. Оны жақын туыстарын шақырып, мән-жайды түсіндірген соң, бірге ақылдаса отырып қабылдайды.<ref>Қазақ халқының салт-дәстүрлері / Құраст. Жүсіпова Б.Ж. - Алматы: "Көшпенділер" баспасы, 2013 - 208 бет. ISBN 978-601-218-010-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] qvz9f8ctbuqgqq1643785jtcflcpo8b 3579711 3579576 2026-04-09T11:37:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3565572 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — қазақ халқында тамыры терең салт. Кейбір жерлерде "жаушы жіберу" дәстүрін әлі күнге дейін ұстанады. Жаушы - қыз айттыруға баратын өкіл. Ол қыздың әке-шешесімен сөйлесіп, бойжеткенге құда түсіп, "[[қыз айттыру]]" дәстүрін орындайды. "[[Құда түсу]]" дәстүрі де осы кезеңде белгіленеді. Қыздың өзі және ата-анасы келіссе, елшіні қонақ етіп сыйлайды. Жақын туыстары шақырылып, мал сойылып, табақ тартылады. Жаушының өтінішін қабылдап, [[қалың мал]] мәселесін шешеді, осылайша екі жақ құда болысады. "Құдалық берік болсын!" деп, жаушыға [[кәде]]сін жасап, киіт кигізіп, шығарып салады. Осыдан кейін жігіт жағы "[[құда түсу]]ге", ал қыз жағы "[[қыз ұзату]]ға" дайындық жасайды. Оңтүстік Қазақстан аумақтарында жаушыны кейде хабаршы дейді. Қыз ата-анасымен ақылдаспай, күйеуге кетіп жатқан жағдайда хабарын жеткізуге жаушы немесе хабаршы жіберіледі. Хабаршы қыздың өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын, бір тоғызын, киітін, [[қалың мал]] орнына берілетін ақшасын алып, хабарлап келеді. Кейбіреулер қызды ұнатса, қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың өз еркімен барып отырғанына көз жеткізу үшін, қыз хабарын біліп келетін "қуғыншы" жібереді. Қуғыншы болып, қыздың жанашыр жақын ағасы мен жеңгесі барады. Қыз өзі таңдап келіп отырғанына қыздың өзімен жеке сөйлесіп, әбден көздерін жеткізгеннен кейін қыздың қалағанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәм татқызып, қызды өз қыздарындай көретіндіктеріне сендіріп, киіттерін кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар әке-шешесіне осы хабарын жеткізгеннен соң, жаушыны енді құда деп сыйлайды. Жаушы арқылы берген кешірімін, [[қалың мал]]ын қабылдап алады. Оны жақын туыстарын шақырып, мән-жайды түсіндірген соң, бірге ақылдаса отырып қабылдайды.<ref>Қазақ халқының салт-дәстүрлері / Құраст. Жүсіпова Б.Ж. - Алматы: "Көшпенділер" баспасы, 2013 - 208 бет. ISBN 978-601-218-010-7</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] 0j8hjpl77uid9f7czyhnvi7543zhpon 0 655103 3579247 3573631 2026-04-09T05:36:14Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579247 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Джозефин Бейкер''' ( {{Lang-nl|Josephine Baker}} , туылғандағы есімі Фрида Джозефин Макдональд,{{Lang-nl|Freda Josephine McDonald}}, [[3 маусым]] [[1906]]ж.<ref>https://data.bnf.fr/en/11889929/josephine_baker/</ref><ref>https://www.nndb.com/people/705/000024633/</ref><ref>https://www.britannica.com/biography/Josephine-Baker</ref>,Сент–Луис, [[Миссури]], [[АҚШ]]–[[12 сәуір]] [[1975]] ж.<ref>https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/josephine-baker-30698</ref>,Париж) – америкалық–[[француз]] [[Биші|бишісі]], [[әнші]] және [[актриса]]. Оның құрметіне Венердағы Бейкер кратері аталған. {{Тұлға |Есімі=Джозефин Бейкер |Шынайы есімі=Фрида Джозефин Макдональд |Сурет=Josephinebaker.jpg |Сурет атауы=<small>Жозефина Бейкер. Сурет. <br>20 қазан 1949 жыл, Париж</small> |Туған күні=3.06.1906 |Қайтыс болған күні=12.04.1975 |Туған жері=Сент-Луис,Миссури |Қайтыс болған жері=Сельпетриер,Париж<ref>https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01439680701443085?journalCode=chjf20</ref> |Елі=[[АҚШ]],[[Франция]]<ref>https://www.nytimes.com/1993/09/10/arts/review-design-when-america-stole-the-runway-from-paris-couture.html</ref> |Мансабы=Биші,Актриса,Әнші. |Әкесі=Эдди Карсон |Анасы=Кэрри Макдональд |Жұбайы= |Балалары= |Марапаттары= Құрметті легион орденінің кавалері, Әскери крест [[1939]]-[[1945]] ([[Франция]]), Қарсылық Медалі ([[Франция]])}} # == Өмірбаяны == [[Сурет:JosephineBakerBurlesque.JPG|нобай|солға|Джозефина Бейкер күлкілі көріністе. Сурет, 1927 ж]] Джозефин Бейкер – еврей тектес [[музыкант]]–барабаншы Эдди Карсонның (кейбір мәліметтер бойынша) және кір жуушы қара нәсілді Кэрри Макдональдтың заңсыз қызы. Қыз өте қарапайым жағдайда өсті. [[1907]] жылы Джозефинаның ағасы Ричард дүниеге келді, ал олардың әкесі отбасын тастап кетті. [[1911]] жылы Джозефинаның анасы екінші рет үйленді, бұл некеде Джозефинаның тағы екі сіңілісі дүниеге келді. Джозефина мен Ричардтың өгей әкесі Артур Мартин бала асырап алды. [[1917]] жылы 2 шілдеде Джозефинаның отбасы қырғыннан аман қалып, әртүрлі мәліметтер бойынша Сент–Луисте жүзден астам адам қайтыс болады. Бұл оқиғалар Джозефинаны дүр сілкіндіріп, содан кейін ол нәсілшілдікке қарсы күрескер болды<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/Немецкая_национальная_библиотека</ref><ref>https://www.nytimes.com/reviews/theater</ref>. 13 жасында анасы Джозефинаны Вилли Уэллске тұрмысқа берді, ол одан әлдеқайда үлкен болды. Сол жылы Джозефина Сент–Луистегі Букер [[Вашингтон]] театрында алғашқы қойылымдарын жасады. Уэллспен неке бірнеше аптаға созылды. [[1921 жыл|1921]] жылы Джозефина теміржол жолсерігіне Вилли Бейкерге тұрмысқа шықты. [[1925 жыл|1925]] жылы Вилли Бейкермен ажырасып, өмір бойы фамилиясын алып жүрді. Джозефинаның шығармашылық мансабы 15 жасында "Стандарт-театрда" (ағылш. Филадельфиядағы Standard Theatre). Кейінірек ол [[Нью-Йорк|Нью–Йоркке]] көшіп, ваудевильде жұмысқа орналасты, ол алты ай бойы ел ішінде жүрді. [[1923 жыл|1923]] жылдан [[1924]] жылға дейін Жозефина [[Нью-Йорк|Нью–Йорктегі]] "Shuffle Along" музыкалық комедиясында хорист және "The Chocolate Dandies" қара нәсілділер ревюінде өнер көрсетті. Нью–Йорктегі "Plantation Club" клубындағы қойылымдарынан кейін Джозефина La Revue Nègre-де жұмыс істеді, ол [[1925 жыл|1925]] жылы 2 қазанда Парижде "Елисей алаңындағы театрда" премьерасы болды. Джозефина өзінің биімен тез [[Париж]] жұртшылығының құрметіне ие болды, көрермендер Джозефинаның орындауында чарльстон биін алғаш рет көрді<ref>https://www.zazzle.com/josephine+baker+posters</ref><ref>https://www.zazzle.com/josephine+baker+art</ref>. Ақын Бодлер Джозефинге ол енді гротеск қара биші емес, түсіне енген қара [[Венера]] екенін айтты. Әрі қарай, "La Revue Nègre" қойылымы [[Брюссель]] мен [[Берлин|Берлинге]] көшті. [[1926]]-[[1927]] жылдары Джозефина Бейкер Фолей–Бергердің жұлдызына айналды. Ол әйгілі банан юбкасында екі ревизияда өнер көрсетті. Берлиндегі қойылымнан кейін Джозефина бостандықтың символына айналған неміс нудисттері оны өз қоғамына келуге шақырды, бірақ сыпайы түрде бас тартты <ref>https://web.archive.org/web/20090312013104/http://www.kewego.fr/video/iLyROoaftmcx.html</ref>. Бір қызығы, оның билерінде бірнеше жылдан кейін пайда болатын хастл, степ, хип–хоп, брейк элементтері байқалды. [[1926]] жылдың аяғында Джозефина сицилиялық масон Джузеппе Пепито Абатиноға үйленді, ол осы уақытқа дейін оның шоуына қатысқан. Сан-Ди-Альбертини ретінде көрінген Абатино Джозефинаның сүйіктісі және оның менеджері болды. Жұрт үшін Джозефина осылайша асыл атаққа ие болған алғашқы африкалық-американдық әйел болды. [[Аустралия|Аустриялық]] сәулетші Адольф Лоос [[1928 жыл|1928]] жылы Джозефина Бейкер үйінің қара-ақ жолаққа мәрмәр қасбеті бар жобасын жасады, бірақ ол ешқашан салынбаған. Оның керемет костюмдері мен билері арқасында Джозефин Бейкерге [[Вена]], [[Прага]], [[Будапешт]] және [[Мюнхен|Мюнхенде]] өнер көрсетуге тыйым салынды, бұл бишіні көпшілікке одан да тартымды етті. Джулио Чезаренің бортында Джозефина Ле Корбюзьенің кабинасында ән шырқады, ол оны жалаңаш етіп бояды, содан кейін оның жаңа ғимараттарын оның билерінің рухында жасады. Джозефинамен кездесуден кейін Корбюсье өзінің «Савое» вилласын салды (фр. Villa Savoye). [[Сурет:Josephine Baker 1949.jpg|нобай|оңға|Жозефин Бейкер. Карл Ван Вехтеннің Суреті. [[1949]]ж.]] [[Шығыс Еуропа]] мен [[Оңтүстік_Америка|Оңтүстік Америкаға]] сапардан кейін Джозефина [[әнші]] ретінде көбірек [[өнер]] көрсетті. Оның ең сәтті әндері " j'ai deux amours", "Aux eles Hawaï" және "Pretty Little Baby"болды<ref>https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/josephine-baker-american-artist-of-music-hall-sitting-in-news-photo/56227300</ref><ref>https://bedazzled.blogs.com/</ref>. Джозефина Бейкер "La Sirène des Tropiques" ([[1927]]), "Zouzou" ([[1934]]) және "Tam-Tam" ([[1935 жыл|1935]]) фильмдерінде басты рөлдерді сомдады. Ол тез арада Франциядағы ойын-сауық жанрындағы ең сәтті американдық болды, ал [[АҚШ]]-та нәсілшіл шабуылдарға ұшырады. [[1936]] жылы Бейкер өзінің "Ziegfeld Follies" шоуымен сәтсіздікке ұшырады, бұл Джозефинаға көп азап әкелді. [[1937]] жылы Джозефин Бейкерге [[Француз]] азаматтығы берілді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ол [[Франция]] мен [[Солтүстік_Африка|Солтүстік Африкада]] болды, [[француз]] әскерлерінің алдында сөйлеп, қарсылық қозғалысы мен барлау жұмыстарын жүргізді.Джозефина ұшқыш куәлігін алды, лейтенант болды және соғыстан кейін қарсылық (розеткамен) және азаттық медальдарымен, Әскери крест белгісімен және [[1961]] жылы Құрметті легион орденімен марапатталды. [[1947 жыл|1947]] жылы Джозефина Бейкер өзінің оркестрінің жетекшісі Джо Буйонға үйленді. Олар [[1957]] жылға дейін бірге өмір сүрді, бірақ жылдар өте келе олардың отбасылық өмірі бұзылып, [[1961]] жылы ажырасқан. [[Франция|Францияда]] тұрып, Джозефина Бейкер [[1950]] жылдардан бастап [[АҚШ]]-тағы азаматтық құқықтар қозғалысын қолдап келеді. Оның нәсілшілдікке наразылығы өте ерекше көрініс тапты: Джозефина түрлі нәсілді 12 жетімді асырап алды. Осылайша Джозефинаның отбасы кеңейді, ол кейде қиын қаржылық жағдайда болды, [[Франция|Францияның]] оңтүстік–батысындағы Перигордтағы Ренессанс Шато [[Милан|Миланда]] өмір сүрген. [[1956]] жылы Джозефина Бейкер сахнадан кететінін жариялады, бірақ [[1961]] жылы ол өзінің оралуын тойлады және [[1973]] жылы Карнеги Холлда сәтті өнер көрсетті. [[1975]] жылы 8 сәуірде «Хосефин» шоуының премьерасы өтті, әйгілі биші өзінің сахналық қызметінің елу жылдығын атап өтті. Көп ұзамай Джозефина Бейкер [[1975]] жылдың 12 сәуірде миына қан құйылуының салдарынан қайтыс болды. Джозефина [[Франция|Францияда]] әскери құрметпен жерленген алғашқы американдық әйел болды, ол [[Монако|Монакода]] жерленген. == Естеліктер == Джозефина Бейкер бірнеше [[Өмірбаян|өмірбаяндық]] [[кітаптар]] жазды, әр жолы өзінің мансабы мен жеке өмірінің жаңа нұсқаларын ұсынды. == Бұқаралық өнердегі естеліктері == *1991 жылы HBO түсірген "Джозефина Бейкердің тарихы" фильмінде Бейкердің рөлін Линн Уитфилд сомдады. Бұл рөл Уитфилдке "Эмми" сыйлығын "мини-сериалдағы немесе фильмдегі ең жақсы актриса" санатына алып келді, бұл оны осы санаттағы сыйлықты жеңіп алған алғашқы қара актриса етті. *Belvill Трио анимациялық фильмінің басында Джозефин Бейкердің пародиясы бар. *Джозефина Бейкердің кейіпкері неміс трилогиясының екінші сериясында пайда болады Hotel Adlon: The Family Saga. *Вуди Алленнің "Париждегі түн ортасы" фильмінде басты кейіпкер Джозефинаның биін көреді. *20 ғасырдағы Fox анимациялық фильмінде Анастасия кейіпкерлері Елисей алаңдары мен Париждің басқа да көрікті жерлері бойымен Софи әніне бара жатқанда, сіз Джозефина Бейкердің (барыс бар ханым) әйгілі бейнесін көре аласыз. *Бейкер кейіпкері "уақыт министрлігі"телехикаясының 4 маусымының 4 сериясында пайда болады. *Бейкердің бейнесі Умберто Эконың "патшайым Лоананың жұмбақ жалыны" романының басты кейіпкерінің естеліктерінде пайда болады. *Джозефина Бейкерге Boney M тобы Everybody Wants to Dance Like Josephine Baker әнін арнаған. *Әйелдер елінің әйгілі саксофоншысы Стефано Ди Батистаның альбомында Джозефина Бейкердің композициясы бар. *2009 жылы шведтік Byredo парфюмерлік үйі Джозефина Бейкерге арналған жаңа хош иісті - «Byredo Bal d'Afrique» ұсынды. Хош иіссу шығарушы - Джером Эпинетт. ==Дереккөздер== [[Санат:3 маусымда туғандар]] [[Санат:1906 жылы туғандар]] [[Санат:Сент-Луис округы (Миссури)]] [[Санат:12 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:1975 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Актрисалар]] [[Санат:Монако]] [[Санат:Франция әншілері]] [[Санат:Париж тұлғалары]] [[Санат:АҚШ әншілері]] [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:АҚШ бишілері]] [[Санат:Савойя]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] [[Санат:Франция актрисалары]] t6zkmdmf8way9li3rhrf3klknb3pmky 3579274 3579247 2026-04-09T05:46:26Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579274 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Джозефин Бейкер''' ( {{Lang-nl|Josephine Baker}},туылғандағы есімі Фрида Джозефин Макдональд,{{Lang-nl|Freda Josephine McDonald}}, [[3 маусым]] [[1906]]ж.<ref>https://data.bnf.fr/en/11889929/josephine_baker/</ref><ref>https://www.nndb.com/people/705/000024633/</ref><ref>https://www.britannica.com/biography/Josephine-Baker</ref>,Сент–Луис, [[Миссури]], [[АҚШ]]–[[12 сәуір]] [[1975]] ж.<ref>https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/josephine-baker-30698</ref>,Париж) – америкалық–[[француз]] [[Биші|бишісі]], [[әнші]] және [[актриса]]. Оның құрметіне Венердағы Бейкер кратері аталған. {{Тұлға |Есімі=Джозефин Бейкер |Шынайы есімі=Фрида Джозефин Макдональд |Сурет=Josephinebaker.jpg |Сурет атауы=<small>Жозефина Бейкер. Сурет. <br>20 қазан 1949 жыл, Париж</small> |Туған күні=3.06.1906 |Қайтыс болған күні=12.04.1975 |Туған жері=Сент-Луис,Миссури |Қайтыс болған жері=Сельпетриер,Париж<ref>https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01439680701443085?journalCode=chjf20</ref> |Елі=[[АҚШ]],[[Франция]]<ref>https://www.nytimes.com/1993/09/10/arts/review-design-when-america-stole-the-runway-from-paris-couture.html</ref> |Мансабы=Биші,Актриса,Әнші. |Әкесі=Эдди Карсон |Анасы=Кэрри Макдональд |Жұбайы= |Балалары= |Марапаттары= Құрметті легион орденінің кавалері, Әскери крест [[1939]]-[[1945]] ([[Франция]]), Қарсылық Медалі ([[Франция]])}} # == Өмірбаяны == [[Сурет:JosephineBakerBurlesque.JPG|нобай|солға|Джозефина Бейкер күлкілі көріністе. Сурет, 1927 ж]] Джозефин Бейкер – еврей тектес [[музыкант]]–барабаншы Эдди Карсонның (кейбір мәліметтер бойынша) және кір жуушы қара нәсілді Кэрри Макдональдтың заңсыз қызы. Қыз өте қарапайым жағдайда өсті. [[1907]] жылы Джозефинаның ағасы Ричард дүниеге келді, ал олардың әкесі отбасын тастап кетті. [[1911]] жылы Джозефинаның анасы екінші рет үйленді, бұл некеде Джозефинаның тағы екі сіңілісі дүниеге келді. Джозефина мен Ричардтың өгей әкесі Артур Мартин бала асырап алды. [[1917]] жылы 2 шілдеде Джозефинаның отбасы қырғыннан аман қалып, әртүрлі мәліметтер бойынша Сент–Луисте жүзден астам адам қайтыс болады. Бұл оқиғалар Джозефинаны дүр сілкіндіріп, содан кейін ол нәсілшілдікке қарсы күрескер болды<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/Немецкая_национальная_библиотека</ref><ref>https://www.nytimes.com/reviews/theater</ref>. 13 жасында анасы Джозефинаны Вилли Уэллске тұрмысқа берді, ол одан әлдеқайда үлкен болды. Сол жылы Джозефина Сент–Луистегі Букер [[Вашингтон]] театрында алғашқы қойылымдарын жасады. Уэллспен неке бірнеше аптаға созылды. [[1921 жыл|1921]] жылы Джозефина теміржол жолсерігіне Вилли Бейкерге тұрмысқа шықты. [[1925 жыл|1925]] жылы Вилли Бейкермен ажырасып, өмір бойы фамилиясын алып жүрді. Джозефинаның шығармашылық мансабы 15 жасында "Стандарт-театрда" (ағылш. Филадельфиядағы Standard Theatre). Кейінірек ол [[Нью-Йорк|Нью–Йоркке]] көшіп, ваудевильде жұмысқа орналасты, ол алты ай бойы ел ішінде жүрді. [[1923 жыл|1923]] жылдан [[1924]] жылға дейін Жозефина [[Нью-Йорк|Нью–Йорктегі]] "Shuffle Along" музыкалық комедиясында хорист және "The Chocolate Dandies" қара нәсілділер ревюінде өнер көрсетті. Нью–Йорктегі "Plantation Club" клубындағы қойылымдарынан кейін Джозефина La Revue Nègre-де жұмыс істеді, ол [[1925 жыл|1925]] жылы 2 қазанда Парижде "Елисей алаңындағы театрда" премьерасы болды. Джозефина өзінің биімен тез [[Париж]] жұртшылығының құрметіне ие болды, көрермендер Джозефинаның орындауында чарльстон биін алғаш рет көрді<ref>https://www.zazzle.com/josephine+baker+posters</ref><ref>https://www.zazzle.com/josephine+baker+art</ref>. Ақын Бодлер Джозефинге ол енді гротеск қара биші емес, түсіне енген қара [[Венера]] екенін айтты. Әрі қарай, "La Revue Nègre" қойылымы [[Брюссель]] мен [[Берлин|Берлинге]] көшті. [[1926]]-[[1927]] жылдары Джозефина Бейкер Фолей–Бергердің жұлдызына айналды. Ол әйгілі банан юбкасында екі ревизияда өнер көрсетті. Берлиндегі қойылымнан кейін Джозефина бостандықтың символына айналған неміс нудисттері оны өз қоғамына келуге шақырды, бірақ сыпайы түрде бас тартты <ref>https://web.archive.org/web/20090312013104/http://www.kewego.fr/video/iLyROoaftmcx.html</ref>. Бір қызығы, оның билерінде бірнеше жылдан кейін пайда болатын хастл, степ, хип–хоп, брейк элементтері байқалды. [[1926]] жылдың аяғында Джозефина сицилиялық масон Джузеппе Пепито Абатиноға үйленді, ол осы уақытқа дейін оның шоуына қатысқан. Сан-Ди-Альбертини ретінде көрінген Абатино Джозефинаның сүйіктісі және оның менеджері болды. Жұрт үшін Джозефина осылайша асыл атаққа ие болған алғашқы африкалық-американдық әйел болды. [[Аустралия|Аустриялық]] сәулетші Адольф Лоос [[1928 жыл|1928]] жылы Джозефина Бейкер үйінің қара-ақ жолаққа мәрмәр қасбеті бар жобасын жасады, бірақ ол ешқашан салынбаған. Оның керемет костюмдері мен билері арқасында Джозефин Бейкерге [[Вена]], [[Прага]], [[Будапешт]] және [[Мюнхен|Мюнхенде]] өнер көрсетуге тыйым салынды, бұл бишіні көпшілікке одан да тартымды етті. Джулио Чезаренің бортында Джозефина Ле Корбюзьенің кабинасында ән шырқады, ол оны жалаңаш етіп бояды, содан кейін оның жаңа ғимараттарын оның билерінің рухында жасады. Джозефинамен кездесуден кейін Корбюсье өзінің «Савое» вилласын салды (фр. Villa Savoye). [[Сурет:Josephine Baker 1949.jpg|нобай|оңға|Жозефин Бейкер. Карл Ван Вехтеннің Суреті. [[1949]]ж.]] [[Шығыс Еуропа]] мен [[Оңтүстік_Америка|Оңтүстік Америкаға]] сапардан кейін Джозефина [[әнші]] ретінде көбірек [[өнер]] көрсетті. Оның ең сәтті әндері " j'ai deux amours", "Aux eles Hawaï" және "Pretty Little Baby"болды<ref>https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/josephine-baker-american-artist-of-music-hall-sitting-in-news-photo/56227300</ref><ref>https://bedazzled.blogs.com/</ref>. Джозефина Бейкер "La Sirène des Tropiques" ([[1927]]), "Zouzou" ([[1934]]) және "Tam-Tam" ([[1935 жыл|1935]]) фильмдерінде басты рөлдерді сомдады. Ол тез арада Франциядағы ойын-сауық жанрындағы ең сәтті американдық болды, ал [[АҚШ]]-та нәсілшіл шабуылдарға ұшырады. [[1936]] жылы Бейкер өзінің "Ziegfeld Follies" шоуымен сәтсіздікке ұшырады, бұл Джозефинаға көп азап әкелді. [[1937]] жылы Джозефин Бейкерге [[Француз]] азаматтығы берілді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ол [[Франция]] мен [[Солтүстік_Африка|Солтүстік Африкада]] болды, [[француз]] әскерлерінің алдында сөйлеп, қарсылық қозғалысы мен барлау жұмыстарын жүргізді.Джозефина ұшқыш куәлігін алды, лейтенант болды және соғыстан кейін қарсылық (розеткамен) және азаттық медальдарымен, Әскери крест белгісімен және [[1961]] жылы Құрметті легион орденімен марапатталды. [[1947 жыл|1947]] жылы Джозефина Бейкер өзінің оркестрінің жетекшісі Джо Буйонға үйленді. Олар [[1957]] жылға дейін бірге өмір сүрді, бірақ жылдар өте келе олардың отбасылық өмірі бұзылып, [[1961]] жылы ажырасқан. [[Франция|Францияда]] тұрып, Джозефина Бейкер [[1950]] жылдардан бастап [[АҚШ]]-тағы азаматтық құқықтар қозғалысын қолдап келеді. Оның нәсілшілдікке наразылығы өте ерекше көрініс тапты: Джозефина түрлі нәсілді 12 жетімді асырап алды. Осылайша Джозефинаның отбасы кеңейді, ол кейде қиын қаржылық жағдайда болды, [[Франция|Францияның]] оңтүстік–батысындағы Перигордтағы Ренессанс Шато [[Милан|Миланда]] өмір сүрген. [[1956]] жылы Джозефина Бейкер сахнадан кететінін жариялады, бірақ [[1961]] жылы ол өзінің оралуын тойлады және [[1973]] жылы Карнеги Холлда сәтті өнер көрсетті. [[1975]] жылы 8 сәуірде «Хосефин» шоуының премьерасы өтті, әйгілі биші өзінің сахналық қызметінің елу жылдығын атап өтті. Көп ұзамай Джозефина Бейкер [[1975]] жылдың 12 сәуірде миына қан құйылуының салдарынан қайтыс болды. Джозефина [[Франция|Францияда]] әскери құрметпен жерленген алғашқы американдық әйел болды, ол [[Монако|Монакода]] жерленген. == Естеліктер == Джозефина Бейкер бірнеше [[Өмірбаян|өмірбаяндық]] [[кітаптар]] жазды, әр жолы өзінің мансабы мен жеке өмірінің жаңа нұсқаларын ұсынды. == Бұқаралық өнердегі естеліктері == *1991 жылы HBO түсірген "Джозефина Бейкердің тарихы" фильмінде Бейкердің рөлін Линн Уитфилд сомдады. Бұл рөл Уитфилдке "Эмми" сыйлығын "мини-сериалдағы немесе фильмдегі ең жақсы актриса" санатына алып келді, бұл оны осы санаттағы сыйлықты жеңіп алған алғашқы қара актриса етті. *Belvill Трио анимациялық фильмінің басында Джозефин Бейкердің пародиясы бар. *Джозефина Бейкердің кейіпкері неміс трилогиясының екінші сериясында пайда болады Hotel Adlon: The Family Saga. *Вуди Алленнің "Париждегі түн ортасы" фильмінде басты кейіпкер Джозефинаның биін көреді. *20 ғасырдағы Fox анимациялық фильмінде Анастасия кейіпкерлері Елисей алаңдары мен Париждің басқа да көрікті жерлері бойымен Софи әніне бара жатқанда, сіз Джозефина Бейкердің (барыс бар ханым) әйгілі бейнесін көре аласыз. *Бейкер кейіпкері "уақыт министрлігі"телехикаясының 4 маусымының 4 сериясында пайда болады. *Бейкердің бейнесі Умберто Эконың "патшайым Лоананың жұмбақ жалыны" романының басты кейіпкерінің естеліктерінде пайда болады. *Джозефина Бейкерге Boney M тобы Everybody Wants to Dance Like Josephine Baker әнін арнаған. *Әйелдер елінің әйгілі саксофоншысы Стефано Ди Батистаның альбомында Джозефина Бейкердің композициясы бар. *2009 жылы шведтік Byredo парфюмерлік үйі Джозефина Бейкерге арналған жаңа хош иісті - «Byredo Bal d'Afrique» ұсынды. Хош иіссу шығарушы - Джером Эпинетт. ==Дереккөздер== [[Санат:3 маусымда туғандар]] [[Санат:1906 жылы туғандар]] [[Санат:Сент-Луис округы (Миссури)]] [[Санат:12 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:1975 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Актрисалар]] [[Санат:Монако]] [[Санат:Франция әншілері]] [[Санат:Париж тұлғалары]] [[Санат:АҚШ әншілері]] [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:АҚШ бишілері]] [[Санат:Савойя]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] [[Санат:Франция актрисалары]] rj7r12tgiy52qa7pmpwrea8kc0imcvw 3579329 3579274 2026-04-09T06:05:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Gulimaa|Gulimaa]] соңғы нұсқасына қайтарды 3573631 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Джозефин Бейкер''' ( {{Lang-nl|Josephine Baker}} , туылғандағы есімі Фрида Джозефин Макдональд , {{Lang-nl|Freda Josephine McDonald}}, [[3 маусым]] [[1906]]ж.<ref>https://data.bnf.fr/en/11889929/josephine_baker/</ref><ref>https://www.nndb.com/people/705/000024633/</ref><ref>https://www.britannica.com/biography/Josephine-Baker</ref> , Сент–Луис, [[Миссури]], [[АҚШ]]–[[12 сәуір]] [[1975]] ж.<ref>https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/josephine-baker-30698</ref>, Париж) – америкалық–[[француз]] [[Биші|бишісі]], [[әнші]] және [[актриса]]. Оның құрметіне Венердағы Бейкер кратері аталған. {{Тұлға |Есімі=Джозефин Бейкер |Шынайы есімі=Фрида Джозефин Макдональд |Сурет=Josephinebaker.jpg |Сурет атауы=<small>Жозефина Бейкер. Сурет. <br>20 қазан 1949 жыл, Париж</small> |Туған күні=3.06.1906 |Қайтыс болған күні=12.04.1975 |Туған жері=Сент-Луис,Миссури |Қайтыс болған жері=Сельпетриер,Париж<ref>https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/01439680701443085?journalCode=chjf20</ref> |Елі=[[АҚШ]],[[Франция]]<ref>https://www.nytimes.com/1993/09/10/arts/review-design-when-america-stole-the-runway-from-paris-couture.html</ref> |Мансабы=Биші,Актриса,Әнші. |Әкесі=Эдди Карсон |Анасы=Кэрри Макдональд |Жұбайы= |Балалары= |Марапаттары= Құрметті легион орденінің кавалері, Әскери крест [[1939]]-[[1945]] ([[Франция]]), Қарсылық Медалі ([[Франция]])}} # == Өмірбаяны == [[Сурет:JosephineBakerBurlesque.JPG|нобай|солға|Джозефина Бейкер күлкілі көріністе. Сурет, 1927 ж]] Джозефин Бейкер – еврей тектес [[музыкант]]–барабаншы Эдди Карсонның (кейбір мәліметтер бойынша) және кір жуушы қара нәсілді Кэрри Макдональдтың заңсыз қызы. Қыз өте қарапайым жағдайда өсті. [[1907]] жылы Джозефинаның ағасы Ричард дүниеге келді, ал олардың әкесі отбасын тастап кетті. [[1911]] жылы Джозефинаның анасы екінші рет үйленді, бұл некеде Джозефинаның тағы екі сіңілісі дүниеге келді. Джозефина мен Ричардтың өгей әкесі Артур Мартин бала асырап алды. [[1917]] жылы 2 шілдеде Джозефинаның отбасы қырғыннан аман қалып, әртүрлі мәліметтер бойынша Сент–Луисте жүзден астам адам қайтыс болады. Бұл оқиғалар Джозефинаны дүр сілкіндіріп, содан кейін ол нәсілшілдікке қарсы күрескер болды<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/Немецкая_национальная_библиотека</ref><ref>https://www.nytimes.com/reviews/theater</ref>. 13 жасында анасы Джозефинаны Вилли Уэллске тұрмысқа берді, ол одан әлдеқайда үлкен болды. Сол жылы Джозефина Сент–Луистегі Букер [[Вашингтон]] театрында алғашқы қойылымдарын жасады. Уэллспен неке бірнеше аптаға созылды. [[1921 жыл|1921]] жылы Джозефина теміржол жолсерігіне Вилли Бейкерге тұрмысқа шықты. [[1925 жыл|1925]] жылы Вилли Бейкермен ажырасып, өмір бойы фамилиясын алып жүрді. Джозефинаның шығармашылық мансабы 15 жасында "Стандарт-театрда" (ағылш. Филадельфиядағы Standard Theatre). Кейінірек ол [[Нью-Йорк|Нью–Йоркке]] көшіп, ваудевильде жұмысқа орналасты, ол алты ай бойы ел ішінде жүрді. [[1923 жыл|1923]] жылдан [[1924]] жылға дейін Жозефина [[Нью-Йорк|Нью–Йорктегі]] "Shuffle Along" музыкалық комедиясында хорист және "The Chocolate Dandies" қара нәсілділер ревюінде өнер көрсетті. Нью–Йорктегі "Plantation Club" клубындағы қойылымдарынан кейін Джозефина La Revue Nègre-де жұмыс істеді, ол [[1925 жыл|1925]] жылы 2 қазанда Парижде "Елисей алаңындағы театрда" премьерасы болды. Джозефина өзінің биімен тез [[Париж]] жұртшылығының құрметіне ие болды, көрермендер Джозефинаның орындауында чарльстон биін алғаш рет көрді<ref>https://www.zazzle.com/josephine+baker+posters</ref><ref>https://www.zazzle.com/josephine+baker+art</ref>. Ақын Бодлер Джозефинге ол енді гротеск қара биші емес, түсіне енген қара [[Венера]] екенін айтты. Әрі қарай, "La Revue Nègre" қойылымы [[Брюссель]] мен [[Берлин|Берлинге]] көшті. [[1926]]-[[1927]] жылдары Джозефина Бейкер Фолей–Бергердің жұлдызына айналды. Ол әйгілі банан юбкасында екі ревизияда өнер көрсетті. Берлиндегі қойылымнан кейін Джозефина бостандықтың символына айналған неміс нудисттері оны өз қоғамына келуге шақырды, бірақ сыпайы түрде бас тартты <ref>https://web.archive.org/web/20090312013104/http://www.kewego.fr/video/iLyROoaftmcx.html</ref>. Бір қызығы, оның билерінде бірнеше жылдан кейін пайда болатын хастл, степ, хип–хоп, брейк элементтері байқалды. [[1926]] жылдың аяғында Джозефина сицилиялық масон Джузеппе Пепито Абатиноға үйленді, ол осы уақытқа дейін оның шоуына қатысқан. Сан-Ди-Альбертини ретінде көрінген Абатино Джозефинаның сүйіктісі және оның менеджері болды. Жұрт үшін Джозефина осылайша асыл атаққа ие болған алғашқы африкалық-американдық әйел болды. [[Аустралия|Аустриялық]] сәулетші Адольф Лоос [[1928 жыл|1928]] жылы Джозефина Бейкер үйінің қара-ақ жолаққа мәрмәр қасбеті бар жобасын жасады, бірақ ол ешқашан салынбаған. Оның керемет костюмдері мен билері арқасында Джозефин Бейкерге [[Вена]], [[Прага]], [[Будапешт]] және [[Мюнхен|Мюнхенде]] өнер көрсетуге тыйым салынды, бұл бишіні көпшілікке одан да тартымды етті. Джулио Чезаренің бортында Джозефина Ле Корбюзьенің кабинасында ән шырқады, ол оны жалаңаш етіп бояды, содан кейін оның жаңа ғимараттарын оның билерінің рухында жасады. Джозефинамен кездесуден кейін Корбюсье өзінің «Савое» вилласын салды (фр. Villa Savoye). [[Сурет:Josephine Baker 1949.jpg|нобай|оңға|Жозефин Бейкер. Карл Ван Вехтеннің Суреті. [[1949]]ж.]] [[Шығыс Еуропа]] мен [[Оңтүстік_Америка|Оңтүстік Америкаға]] сапардан кейін Джозефина [[әнші]] ретінде көбірек [[өнер]] көрсетті. Оның ең сәтті әндері " j'ai deux amours", "Aux eles Hawaï" және "Pretty Little Baby"болды<ref>https://www.gettyimages.com/detail/news-photo/josephine-baker-american-artist-of-music-hall-sitting-in-news-photo/56227300</ref><ref>https://bedazzled.blogs.com/</ref>. Джозефина Бейкер "La Sirène des Tropiques" ([[1927]]), "Zouzou" ([[1934]]) және "Tam-Tam" ([[1935 жыл|1935]]) фильмдерінде басты рөлдерді сомдады. Ол тез арада Франциядағы ойын-сауық жанрындағы ең сәтті американдық болды, ал [[АҚШ]]-та нәсілшіл шабуылдарға ұшырады. [[1936]] жылы Бейкер өзінің "Ziegfeld Follies" шоуымен сәтсіздікке ұшырады, бұл Джозефинаға көп азап әкелді. [[1937]] жылы Джозефин Бейкерге [[Француз]] азаматтығы берілді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ол [[Франция]] мен [[Солтүстік_Африка|Солтүстік Африкада]] болды, [[француз]] әскерлерінің алдында сөйлеп, қарсылық қозғалысы мен барлау жұмыстарын жүргізді.Джозефина ұшқыш куәлігін алды, лейтенант болды және соғыстан кейін қарсылық (розеткамен) және азаттық медальдарымен, Әскери крест белгісімен және [[1961]] жылы Құрметті легион орденімен марапатталды. [[1947 жыл|1947]] жылы Джозефина Бейкер өзінің оркестрінің жетекшісі Джо Буйонға үйленді. Олар [[1957]] жылға дейін бірге өмір сүрді, бірақ жылдар өте келе олардың отбасылық өмірі бұзылып, [[1961]] жылы ажырасқан. [[Франция|Францияда]] тұрып, Джозефина Бейкер [[1950]] жылдардан бастап [[АҚШ]]-тағы азаматтық құқықтар қозғалысын қолдап келеді. Оның нәсілшілдікке наразылығы өте ерекше көрініс тапты: Джозефина түрлі нәсілді 12 жетімді асырап алды. Осылайша Джозефинаның отбасы кеңейді, ол кейде қиын қаржылық жағдайда болды, [[Франция|Францияның]] оңтүстік–батысындағы Перигордтағы Ренессанс Шато [[Милан|Миланда]] өмір сүрген. [[1956]] жылы Джозефина Бейкер сахнадан кететінін жариялады, бірақ [[1961]] жылы ол өзінің оралуын тойлады және [[1973]] жылы Карнеги Холлда сәтті өнер көрсетті. [[1975]] жылы 8 сәуірде «Хосефин» шоуының премьерасы өтті, әйгілі биші өзінің сахналық қызметінің елу жылдығын атап өтті. Көп ұзамай Джозефина Бейкер [[1975]] жылдың 12 сәуірде миына қан құйылуының салдарынан қайтыс болды. Джозефина [[Франция|Францияда]] әскери құрметпен жерленген алғашқы американдық әйел болды, ол [[Монако|Монакода]] жерленген. == Естеліктер == Джозефина Бейкер бірнеше [[Өмірбаян|өмірбаяндық]] [[кітаптар]] жазды, әр жолы өзінің мансабы мен жеке өмірінің жаңа нұсқаларын ұсынды. == Бұқаралық өнердегі естеліктері == *1991 жылы HBO түсірген "Джозефина Бейкердің тарихы" фильмінде Бейкердің рөлін Линн Уитфилд сомдады. Бұл рөл Уитфилдке "Эмми" сыйлығын "мини-сериалдағы немесе фильмдегі ең жақсы актриса" санатына алып келді, бұл оны осы санаттағы сыйлықты жеңіп алған алғашқы қара актриса етті. *Belvill Трио анимациялық фильмінің басында Джозефин Бейкердің пародиясы бар. *Джозефина Бейкердің кейіпкері неміс трилогиясының екінші сериясында пайда болады Hotel Adlon: The Family Saga. *Вуди Алленнің "Париждегі түн ортасы" фильмінде басты кейіпкер Джозефинаның биін көреді. *20 ғасырдағы Fox анимациялық фильмінде Анастасия кейіпкерлері Елисей алаңдары мен Париждің басқа да көрікті жерлері бойымен Софи әніне бара жатқанда, сіз Джозефина Бейкердің (барыс бар ханым) әйгілі бейнесін көре аласыз. *Бейкер кейіпкері "уақыт министрлігі"телехикаясының 4 маусымының 4 сериясында пайда болады. *Бейкердің бейнесі Умберто Эконың "патшайым Лоананың жұмбақ жалыны" романының басты кейіпкерінің естеліктерінде пайда болады. *Джозефина Бейкерге Boney M тобы Everybody Wants to Dance Like Josephine Baker әнін арнаған. *Әйелдер елінің әйгілі саксофоншысы Стефано Ди Батистаның альбомында Джозефина Бейкердің композициясы бар. *2009 жылы шведтік Byredo парфюмерлік үйі Джозефина Бейкерге арналған жаңа хош иісті - «Byredo Bal d'Afrique» ұсынды. Хош иіссу шығарушы - Джером Эпинетт. ==Дереккөздер== [[Санат:3 маусымда туғандар]] [[Санат:1906 жылы туғандар]] [[Санат:Сент-Луис округы (Миссури)]] [[Санат:12 сәуірде қайтыс болғандар]] [[Санат:1975 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Актрисалар]] [[Санат:Монако]] [[Санат:Франция әншілері]] [[Санат:Париж тұлғалары]] [[Санат:АҚШ әншілері]] [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:АҚШ бишілері]] [[Санат:Савойя]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] [[Санат:Франция актрисалары]] 99yzbdsta6i8l6z82mdazsyt0vjd53e 0 655457 3579393 3578558 2026-04-09T06:29:03Z 19642206g 179570 артық сөз алынып тасталды, емле қатесі түзетілді. 3579393 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' — бұл бір зат туралы білген бойда сіз оны барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді. Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз.Кенеттен сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз. Бұл кездейсоқтық емес. Сіз үшін жаңа сөздер немесе құбылыстар, әрине, бұрын болған, бірақ сіз оларды ақпарат ағымында байқамадыңыз. Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл селективті зейіннің көмегімен іске асады. Cіз бұл затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] 94bedhvuca50chabgpg8hghaqybyck9 3579743 3579393 2026-04-09T11:52:53Z Zhaniya yerikovna 179658 3579743 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бадер-Мейнхоф құбылысы''' — бұл бір зат туралы білген бойда сіз оны барлық жерде бірден байқай бастайсыз дегенді білдіреді.Ғаламтордан кез келген жаңа сөзді немесе құбылысты табыңыз.Кенеттен сіз оны қайда барсаңыз да көре бастағаныңызды түсінесіз.Бұл кездейсоқтық емес.Сіз үшін жаңа сөздер немесе құбылыстар,әрине, бұрын болған,бірақ сіз оларды ақпарат ағымында байқамадыңыз.Cіз жаңа сөзді, затты немесе идеяны алғаш кездестіргенде оны бейсаналы түрде байқай бастайсыз. Бұл селективті зейіннің көмегімен іске асады.Cіз бұл затты қайтадан көрген сайын осы объектінің барлық жерде болатындығының қосымша дәлелі ретінде қабылдайсыз.<ref>[https://businessfm.kz/podcasts/marketing/fenomen-baadera-majnhof-ili-chastotnaya-illyuziya?utm_source=businessfm Бадер-Мейнхоф құбылысы туралы мәліметтер(орысша)]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] 3j5fbddr5cr49g1in2fdaq8ctzkkain 0 656022 3579535 3215591 2026-04-09T09:24:55Z 19642206g 179570 емле қатесі түзетілді 3579535 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сәулетші|есімі=Ивонн Фаррелл|шынайы есімі=ағылш. Yvonne Farrell |суреті=Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|сурет тақырыбы=Ивонн Фаррелл 2015 жылы |азаматтығы=[[Ирландия]]|туған күні=1951|туған жері=[[Оффали (графтық)|Оффали]], [[Ленстер]], [[Ирландия]]|білімі=[[Дублин қалалық университеті|Дублин Университеті коледжі]]|басты құрылыстары=Боккони университетінің ғимараты, Universidad de Ingeniería y Tecnología,т.б.|ескерткіштерді жаңғырту=[[Дублиндегі Темпл Бар ауданы]]|марапаттары=[[Джейн Дрю премиясы]] (2015), [[Корольдік Алтын медалі]], [[Притцкер сыйлығы]] (2020)}} '''Ивонн Фаррелл''' ([[1951 жыл|1951 жылы]]) — ирландиялық [[сәулетші]] және ғалым. 2008 жылы [[Милан|Миландағы]] Боккони университетінің ғимараты үшін World Building of the Year марапатын иеленген Grafton Architects ұйымының бірлескен құрылтайшысы.<ref>[http://aosdana.artscouncil.ie/members/farrell/ Yvonne Farrell]</ref> 2016 жылы [[Лима]], [[Перу|Перудағы]] Universidad de Ingeniería y Tecnología ғимаратының жобасы бойынша бірінші халықаралық RIBA сыйлығын жеңіп алды<ref>[https://www.architecture.com/awards-and-competitions-landing-page/awards/riba-international-awards RIBA International Awards 2021]</ref> және 2020 жылы Корольдік "Алтын медалімен" марапатталды.<ref>[https://www.dezeen.com/2019/10/02/grafton-architects-wins-2020-riba-royal-gold-medal/ Grafton Architects wins 2020 RIBA Royal Gold Medal]</ref> 2017 жылы Шелли Макнамарамен бірге 16-шы Венециялық сәулет биенналесінің кураторы болып тағайындалды.<ref>[https://www.biennialfoundation.org/2017/01/13901/ Yvonne Farrell And Shelley McNamara Appointed Curators Of Venice Architecture Biennale]</ref> 2020 жылы Макнамарамен бірге [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығына]] ие болды. == Мансабы == Ивонн Фаррелл [[Дублин |Дублин университетінің]] колледжінде сәулет өнерін оқып, 1974 жылы бітірген. Ол 1977 жылы Шелли Макнамарамен бірге Дублинде Grafton Architects сәулетшілер ұйымының негізін қалады. Сонымен қатар Ивонн Фаррелл — 1990 жылдары Дублиндегі Темпл-Бар ауданын жаңғыртуға атсалысқан 91-ші сәулетшілер тобының мүшесі, негізін қалаушы. Графтон сәулетшілері 2002 жылы Венеция биенналесінде [[Ирландия|Ирландияның]] атынан шығып, 2008 жылы қайтадан көрмеге қатысуға ұсынылды. Олардың Миландағы Боккони университетінің жобасы 2008 жылы World Building of the Year сыйлығына әрі үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>[https://www.dezeen.com/2008/10/27/universita-luigi-bocconi-by-grafton-architects/ Universita Luigi Bocconi by Grafton Architects]</ref> 2009 жылы Дублин орталығындағы Қаржы министрлігінің ғимараты Civic Trust Award азаматтық сенім сыйлығын, сонымен қатар, Ирландия Сәулет қауымдастығының арнайы сыйлығын алды. Фаррелл 1976 жылдан бастап Дублин университетінің колледжінде сабақ берді және 2008 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцарияның]] Мендризио қаласындағы Сәулет академиясында арнайы шақырылған [[профессор]] қызметін атқарды. Ол 2010 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард]] жоғары дизайн мектебінде Кензо Танге кафедрасын басқарды және қазіргі уақытта [[Лозанна|Лозаннадағы]] Федералды политехникалық мектебінде сабақ береді. Ивонн Фаррелл [[Осло]], [[Стокгольм]], Берлаге, [[Йель университеті|Йель]], Буффало, Сент-Луис, [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] және Тампа сияқты Еуропалық және Американдық [[Сәулет|сәулет]] мектептерінде дәріс оқиды. Фаррелл — Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының мүшесі, Британдық сәулетшілер Корольдік институтының құрметті мүшесі және Ирландияның өнер ұйымы Aosdána-ның сайланған мүшесі. Ол Дублин университеті колледжінің адъюнкт-профессоры қызметін де атқарады.<ref>[https://www.ucd.ie/newsandopinion/news/2017/jan/19/venicearchitecturebiennaletobecuratedbyucdadjunctprofessors/ Venice Architecture Biennale to be curated by UCD adjunct professors]</ref> 2019 жылдың қараша айында Фаррелл және оның Grafton Architects ұйымындағы серіктесі Шелли Макнамара Nui Galway құрметті атағына ие болды, ал 2019 жылдың сәуірінде олар Дублиннің [[Тринита|Тринити]] колледжінің құрметті [[Докторантура|докторлық]] дәрежесін алды.<ref>[https://www.tcd.ie/registrar/honorary-degrees/2018-19/ Honorary Degrees 2018-19]</ref> Ивонн Фаррелл және Макнамара 2020 жылы [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығын]] жеңіп алып, осы марапатқа ие болған төртінші және бесінші әйел атанды.<ref>[https://edition.cnn.com/style/article/pritzker-prize-winner-2020/index.html Pritzker Prize 2020]</ref> == Сілтемелер == * [https://www.moma.org/artists/40354 Ивонн Фаррелл сәулет сызбалары] * [https://www.graftonarchitects.ie/ Grafton Architects веб-сайты] == Дереккөздер == [[Санат:Сәулет және құрылыс]] [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Ирландияда туғандар]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] c2d08u6bxbglqv4keetusbocbzndqtu 0 656314 3579225 3212996 2026-04-09T05:20:09Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579225 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сармиза немесе Сармисегетуза не Сармиса Билеску''' кейінірек Билеску-Алиманистану; (''27 сәуір 1867 – 26 тамыз 1935'')<ref>[https://journals.openedition.org/clio/437 Une nouvelle figure de la jeune fille sous la IIIe République : l'étudiante]</ref> – румын елінің заңгері , [[Париж]] университетінде заң докторы дәрежесін([[PhD-доктор|PhD]]) алған алғашқы еуропалық әйел, сонымен қатар өз елінде алғашқы заң тәжірибешісі болуға [[Лицензия|лицензия]] алған тұлға<ref>https://journals.openedition.org/clio/437</ref>. {{Тұлға|Есімі=Сармиза немесе Сармиса Билеску |Сурет=Sarmiza Bilcescu.jpg|Толық есімі=Сармиза немесе Сармисегетуза не Сармиса Билеску |Туған күні=27 сәуір 1867 |Қайтыс болған күні=26 тамыз 1935 |Азаматтығы=[[Румындар|Румын]]}} == Өмірбаяны == Сармиса Билеску Ион Брутианумен тығыз байланысты болған отбасынан шыққан<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Сармизаны Францияға жетелеген феминистік көзқарасты алдыға тартқан, қолдаған туған анасы. == Оқудағы қызықтары == Сармиса Билеску 1884 жылы университетке түседі. Бірақ,өкінішке орай, Билеску университеттік ортада, яғни факультетке әдеттегідей қабылданбады. Азаматтық құқық негіздерінің [[Профессор|профессоры]], Эдмон Луи Арман Кольме Де Сантеррдің айтуынша,''"Біз амфитеатрларды қорғауға тура келеді деп қорқып, мисс Билеске қажетті рұқсатты беруден тартындық"''<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Ақырында Билеска жоғарғы оқу орнына қабылданды, дегенмен де оның студент ретіндегі құқықтары өрескел бұзылды. Мәселен, оны қабылдағаннан кейін, университет залына кіруге рұқсат бермеді. [[ “Liberté, égalité, fraternité motto” ұранына қайшы келетінін айтты”<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Алайда, бірінші оқу жылын аяқтағаннан кейін, Билескуға арнайы алғысын айтып, мадақтау айтқан Колмет Де Сантеррдің іс-әрекеті құрметке лайық. Ол студенттер корпусына бет бұрып, ер студенттерге Сармисаны қарындас ретінде қарсы алғандары, жақсы қарым-қатынаста болғандары үшін алғысын айтты. Сондай-ақ, Билескенің өз ісіне деген адалдығы және үлгілі мінез-құлқын атап өтіп, мадақтап қайтты. == Жұмыстағы қызықтары == Сармиса Билеску заң саласында тәжірибемен айналысу рұқсатын ,яғни лицензиясын 1887 жылы алған. 1890 жылдары, Францияда жоғарғы оқу орнында оқып жүрген студенттердің 71%-ы шетелдік азаматтар болған,соның ішінде, Сармиса да бар<ref>[https://riien.univ-littoral.fr/ University of the Littoral Opal Coast]</ref>. Ол 1888 жылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8 Мари Попелин]нен кейін заң ғылымдарының докторы кандидатын қорғаған және заң ғылымдарының докторы атанған еуропалық әйелдердің бірі болды. Оның докторлық жұмысының тақырыбы “De la condition légale de la mère”,яғни «Ананың құқықтық жағдайы туралы» жазылған болатын<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. 1891 жылы Константин Диссескудың компаниясындағы жұмысынан кейін, Сармисаның жолы ашылып, Бухарестің құрамына кіретін Илфов адвокаттар коллегиясына демде қабылданды<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Сол уақытта Илфов адвокаттар коллегиясын атақты заңгер, саясаткер Таке Ионеску басқарған<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Бұл оқиға тек Франциядағы бірінші рет емес, бүкіл Еуропаның көптеген елдерінде орын алмаған,бұрын-соңды болмаған жағдай. Бұл шараны бельгиялық заңгер және либерал саясаткер Луи Франк ерекше құптап, «үлкен жаңалық» деп санады<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Адвокатуралық жолы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>. Сармиза Билческу жұмысқа қабылданғаннан кейін алты жылдан кейін білікті инженер,Константин Алиманистянға тұрмысқа шықты.Сол жылдардан кейін,анасының ұстанымын ұстап,феминистік үйірмелерде белсенді бола отырып,сонымен қатар, [https://www.rador.ro/etichete/societatea-domnisoarelor-romane/ Societatea Domnişoarelor Române],яғни Румынияның жас ханымдар қоғамының құрылтайшыларының қатарында бола отырып,өз кәсібіне байланысты зейнеткерлікке шықты. Ана Харетпен, Сабина Кантацузиномен және Мария Н.Филипескумен бірге ол Мари патша басқарған комитет құрып<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Феминистік үйірмелерге бейімділігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>, 1915 жылы біраз уақытқа дейін жоғары білім алуға рұқсат етілмеген әйелдерге қосымша білім беруді қолдайтын ұйымын құруы сәтсіздікпен аяқталды. 1935 ж.26 тамыз Самиса Билческу дүниеден озады. == Дереккөздер == [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1867 жылы туғандар]] [[Санат:Феминистер]] 6w34klasht9m7bd6smp10h0xmyjimcl 3579385 3579225 2026-04-09T06:23:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Куатова|Куатова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3212996 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сармиза немесе Сармисегетуза не Сармиса Билеску''' кейінірек Билеску-Алиманистану; (''27 сәуір 1867 – 26 тамыз 1935'')<ref>[https://journals.openedition.org/clio/437 Une nouvelle figure de la jeune fille sous la IIIe République : l'étudiante]</ref> – румын елінің заңгері , [[Париж]] университетінде заң докторы дәрежесін([[PhD-доктор|PhD]]) алған алғашқы еуропалық әйел, сонымен қатар өз елінде алғашқы заң тәжірибешісі болуға [[Лицензия|лицензия]] алған тұлға<ref>https://journals.openedition.org/clio/437</ref>. {{Тұлға|Есімі=Сармиза немесе Сармиса Билеску |Сурет=Sarmiza Bilcescu.jpg|Толық есімі=Сармиза немесе Сармисегетуза не Сармиса Билеску |Туған күні=27 сәуір 1867 |Қайтыс болған күні=26 тамыз 1935 |Азаматтығы=[[Румындар|Румын]]}} == Өмірбаяны == Сармиса Билеску Ион Брутианумен тығыз байланысты болған отбасынан шыққан<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Сармизаны Францияға жетелеген феминистік көзқарасты алдыға тартқан, қолдаған туған анасы. == Оқудағы қызықтары == Сармиса Билеску 1884 жылы университетке түседі. Бірақ,өкінішке орай, Билеску университеттік ортада, яғни факультетке әдеттегідей қабылданбады. Азаматтық құқық негіздерінің [[Профессор|профессоры]], Эдмон Луи Арман Кольме Де Сантеррдің айтуынша,''"Біз амфитеатрларды қорғауға тура келеді деп қорқып, мисс Билеске қажетті рұқсатты беруден тартындық"''<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Ақырында Билеска жоғарғы оқу орнына қабылданды, дегенмен де оның студент ретіндегі құқықтары өрескел бұзылды. Мәселен, оны қабылдағаннан кейін, университет залына кіруге рұқсат бермеді. [[ “Liberté, égalité, fraternité motto” ұранына қайшы келетінін айтты”<ref>https://riien.univ-littoral.fr/</ref>. Алайда, бірінші оқу жылын аяқтағаннан кейін, Билескуға арнайы алғысын айтып, мадақтау айтқан Колмет Де Сантеррдің іс-әрекеті құрметке лайық. Ол студенттер корпусына бет бұрып, ер студенттерге Сармисаны қарындас ретінде қарсы алғандары, жақсы қарым-қатынаста болғандары үшін алғысын айтты. Сондай-ақ, Билескенің өз ісіне деген адалдығы және үлгілі мінез-құлқын атап өтіп, мадақтап қайтты. == Жұмыстағы қызықтары == Сармиса Билеску заң саласында тәжірибемен айналысу рұқсатын ,яғни лицензиясын 1887 жылы алған. 1890 жылдары, Францияда жоғарғы оқу орнында оқып жүрген студенттердің 71%-ы шетелдік азаматтар болған,соның ішінде, Сармиса да бар<ref>[https://riien.univ-littoral.fr/ University of the Littoral Opal Coast]</ref>. Ол 1888 жылы [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BD,_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8 Мари Попелин]нен кейін заң ғылымдарының докторы кандидатын қорғаған және заң ғылымдарының докторы атанған еуропалық әйелдердің бірі болды. Оның докторлық жұмысының тақырыбы “De la condition légale de la mère”,яғни «Ананың құқықтық жағдайы туралы» жазылған болатын<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. 1891 жылы Константин Диссескудың компаниясындағы жұмысынан кейін, Сармисаның жолы ашылып, Бухарестің құрамына кіретін Илфов адвокаттар коллегиясына демде қабылданды<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Сол уақытта Илфов адвокаттар коллегиясын атақты заңгер, саясаткер Таке Ионеску басқарған<ref>https://journals.openedition.org/clio/135</ref>. Бұл оқиға тек Франциядағы бірінші рет емес, бүкіл Еуропаның көптеген елдерінде орын алмаған,бұрын-соңды болмаған жағдай. Бұл шараны бельгиялық заңгер және либерал саясаткер Луи Франк ерекше құптап, «үлкен жаңалық» деп санады<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Адвокатуралық жолы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>. Сармиза Билческу жұмысқа қабылданғаннан кейін алты жылдан кейін білікті инженер,Константин Алиманистянға тұрмысқа шықты. Сол жылдардан кейін, анасының ұстанымын ұстап, феминистік үйірмелерде белсенді бола отырып,сонымен қатар, [https://www.rador.ro/etichete/societatea-domnisoarelor-romane/ Societatea Domnişoarelor Române],яғни Румынияның жас ханымдар қоғамының құрылтайшыларының қатарында бола отырып, өз кәсібіне байланысты зейнеткерлікке шықты. Ана Харетпен, Сабина Кантацузиномен және Мария Н.Филипескумен бірге ол Мари патша басқарған комитет құрып<ref>[https://unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm Феминистік үйірмелерге бейімділігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229063016/http://www.unibuc.ro/eBooks/istorie/ciupala/imaginaruldesprefemeie.htm |date=2008-02-29 }}</ref>, 1915 жылы біраз уақытқа дейін жоғары білім алуға рұқсат етілмеген әйелдерге қосымша білім беруді қолдайтын ұйымын құруы сәтсіздікпен аяқталды. 1935 ж. 26 тамыз Самиса Билческу дүниеден озады. == Дереккөздер == [[Санат:Заңды тұлғалар]] [[Санат:Румыния мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:1935 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:1867 жылы туғандар]] [[Санат:Феминистер]] ptpst8zzz3yc518b8u692n4wtwpfjae 0 656374 3579251 3537542 2026-04-09T05:38:33Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579251 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Лорна Элизабет Локвуд |Шынайы есімі=Lorna Elizabeth Lockwood |Туған күні=[[24 наурыз|24 Наурыз]], [[1903]] |Қайтыс болған күні=[[23 қыркүйек|23 Қыркүйек]], [[1977]] |Туған жері=Дуглас, [[Аризона]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған жері=[[Финикс]], [[Аризона]], [[АҚШ]] |Азаматтығы={{USA}} |Мансабы=[[Заңгер]], [[Төреші]], Бас Төреші |Әкесі=Альфред Коллинз Локвуд|Анасы=Дейзи Мод Линкольн}} '''Лорна Элизабет Локвуд''' (24 наурыз 1903 - 23 қыркүйек 1977) — Аризона Жоғарғы Сотының әділеттілігі (кейде бас төрешісі) қызметін атқарған [[Американдықтар|американдық]] [[заңгер]] және [[төреші]]. [[Аризона|Аризона территориясында]] дүниеге келген Локвуд, Аризона Жоғарғы Сотының бас төрешісі болған Альфред Коллинз Локвудтың қызы болды. Локвуд, жеке практикаға кірмес бұрын, Аризона Университеті мен Аризона Университетінің Заң колледжінде және Аризонаның Өкілдер Палатасында бірнеше мерзім қызмет еткен. Локвуд, Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Сотында он жыл қызмет етті, бұл рөлде қызмет еткен алғашқы әйел. [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотына сайланды. Ол [[1965]]-[[1966]] және [[1970]]-[[1971]] жылдары бас сот төрайымы қызметін атқарды, және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] штат жоғарғы сотының алғашқы әйел төрешісі болды. Ол [[1975]] жылы соттан зейнетке шығып, үш жылдан кейін қайтыс болды. == Ерте өмірі және білімі == Локвуд [[1903]] жылы 24 наурызда [[Аризона|Аризонаның]] Дуглас тау-кен қаласында Дейзи Мод Линкольн мен Альфред Коллинз Локвудтың отбасында дүниеге келді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Оның әкесі Аризона Жоғарғы Сотының [[Адвокат|адвокаты]], кейінірек бас төрешісі болған. Отбасы [[1913]] жылы Томбстоунға қоныс аударды, ал Лорна [[1920]] жылы Томбстоун Орта Мектебін бітірді. Локвуд Өнер Бакалавры дәрежесін алды. Ол [[1923]] жылы Туксондағы Аризона Университетінде [[Испан тілі|испан тілінде]] [[PhD-доктор|PhD докторын]] алды, ал [[1925]] жылы Аризона Университетінің Заң Колледжінде [[докторлық диссертация]] қорғады.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд заң факультетіндегі жалғыз әйел және мектепте оқитын екінші әйел болды. Студенттік адвокаттар алқасының президенті болып сайланды.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> == Заң және сот қызметі == Локвуд, [[Аризона|Аризона штатының]] Адвокаттар Коллегиясынан өтіп, [[1925]] жылдан [[1939]] жылға дейін заңды стенограф болып жұмыс істеді. [[1939]] жылы Лоретта Саваж Уитнимен бірге 1939 жылы Lockwood & Savage фирмасын құрды. Екеуі [[1942]] жылға дейін, Локвуд ағасымен бірге тәжірибе бастағанға дейін бірге жұмыс істеді. З.Симпсон Кокс және оның әкесі, сол уақытқа дейін Аризона Жоғарғы Сотына қайта сайлау науқанынан айрылған.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1938]] жылы Локвуд Іскер және Кәсіпқой Әйелдер Клубына Аризонаның Өкілдер Палатасына сайлауға қабылданды. Сайлауда Локвуд жеңіп, [[1940]] жылы қайта сайланды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1942]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[АҚШ]] өкілі Джон Р. Мердоктың көмекшісі болды. [[1944]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[Финикс|Финикске]] оралып, Баға Әкімшілігінің Кеңсесінде аудандық баға жөніндегі [[адвокат]] ретінде соғыс қимылдарына көмек көрсетті. [[1946]] жылы, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін, Локвуд Аризонаның Өкілдер Палатасына оралды және Палата Сот Комитетінің төрағасы және Палата Ережелері Комитетінің мүшесі болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1947]] жылы [[Финикс]] [[Мэр|мэрі]] Рэй Буси Локвудты [[Хартия|Хартияны]] Қайта Қарау Комитетіне тағайындады, ол жергілікті маңызды қызмет. [[1949]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатының]] [[әлеуметтік қамсыздандыру|әлеуметтік қамсыздандыру бөлімін]] қадағалап, [[Бас Прокурор|бас прокурордың]] көмекшісі болу үшін жеке тәжірибеден кетті.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1950]] жылы Локвуд Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Cотының төрешісі болып сайланды. Сол сот орнында отырған алғашқы әйел. Ол [[1954]] жылдан [[1957]] жылға дейін [[Уезд|уездің]] ювеналды сотының төрешісі қызметін атқарды. Келесі үш жыл ішінде жалпы уездік орнына оралды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотының қазіргі сот төрелігіне қарсы шықты. Локвуд штат бойынша [[үгіт-насихат|үгіт-насихат жұмыстарын]] жүргізіп, [[адвокат]] Вирджиния Хэш басқарған ұшақпен сапар шегеді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд 1965-1966 жж. Және 1970-1971 жж. Аралығында Жоғарғы Соттың бас төрешісі болып қызмет етті. Ол штаттың жоғарғы сотының басты төрешісі болған алғашқы әйел болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/articles/NAWL-100.PDF The Centennial of the National Association of Women Lawyers by Selma Moidel Smith Page 1 of 18A CENTURY OF ACHIEVEMENT:The Centennial of the National Association of Women Lawyers]</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> [[1965]] және [[1967]] жылдары [[АҚШ|АҚШ-тың]] Жоғарғы Сотында бос орындар пайда болған кезде Сенатор Карл Хайден өзінің кандидатурасын [[Президент]] [[Линдон Джонсон|Линдон Джонсонға]] ұсынды. Локвуд сотта қызмет еткен алғашқы әйел және алғашқы [[Аризона|Аризондық]] болар еді. Бірақ ол номинацияға ие болмады. (Сотқа тағайындалған алғашқы әйел кейінірек [[1981]] жылы тағайындалған Аризонаның Апелляциялық Сотының төрешісі Сандра Дэй О'Коннор болды).<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> == Өлім == [[Сурет:Phoenix-Greenwood Memory Lawn Cemetery-Lorna E. Lockwwod.jpg|thumb|right|200px|Локвудттың күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113.]] Локвуд [[1975]] жылы соттан зейнетке шықты. Ол [[1977]] жылы 23 қыркүйекте Финикстің Жақсы Самариялық Ауруханасында қайтыс болды. Оның күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery және зираттың оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113. Ол қайтыс болғаннан кейін [[1981]] жылы Аризонаның Әйелдер Даңқы Залына енгізілді.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Судьялар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Аризонада туғандар]] [[Санат:Сот жүйесі]] hg9b0ogzgnwrsnpmhgs9nov7kk2kfpv 3579279 3579251 2026-04-09T05:47:53Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579279 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Лорна Элизабет Локвуд |Шынайы есімі=Lorna Elizabeth Lockwood |Туған күні=[[24 наурыз|24 Наурыз]], [[1903]] |Қайтыс болған күні=[[23 қыркүйек|23 Қыркүйек]], [[1977]] |Туған жері=Дуглас, [[Аризона]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған жері=[[Финикс]], [[Аризона]], [[АҚШ]] |Азаматтығы={{USA}} |Мансабы=[[Заңгер]], [[Төреші]], Бас Төреші |Әкесі=Альфред Коллинз Локвуд|Анасы=Дейзи Мод Линкольн}} '''Лорна Элизабет Локвуд''' (24 наурыз 1903 - 23 қыркүйек 1977) — Аризона Жоғарғы Сотының әділеттілігі (кейде бас төрешісі) қызметін атқарған [[Американдықтар|американдық]] [[заңгер]] және [[төреші]]. [[Аризона|Аризона территориясында]] дүниеге келген Локвуд, Аризона Жоғарғы Сотының бас төрешісі болған Альфред Коллинз Локвудтың қызы болды. Локвуд, жеке практикаға кірмес бұрын, Аризона Университеті мен Аризона Университетінің Заң колледжінде және Аризонаның Өкілдер Палатасында бірнеше мерзім қызмет еткен.Локвуд,Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Сотында он жыл қызмет етті, бұл рөлде қызмет еткен алғашқы әйел. [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотына сайланды. Ол [[1965]]-[[1966]] және [[1970]]-[[1971]] жылдары бас сот төрайымы қызметін атқарды, және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] штат жоғарғы сотының алғашқы әйел төрешісі болды. Ол [[1975]] жылы соттан зейнетке шығып, үш жылдан кейін қайтыс болды. == Ерте өмірі және білімі == Локвуд [[1903]] жылы 24 наурызда [[Аризона|Аризонаның]] Дуглас тау-кен қаласында Дейзи Мод Линкольн мен Альфред Коллинз Локвудтың отбасында дүниеге келді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Оның әкесі Аризона Жоғарғы Сотының [[Адвокат|адвокаты]], кейінірек бас төрешісі болған. Отбасы [[1913]] жылы Томбстоунға қоныс аударды, ал Лорна [[1920]] жылы Томбстоун Орта Мектебін бітірді. Локвуд Өнер Бакалавры дәрежесін алды. Ол [[1923]] жылы Туксондағы Аризона Университетінде [[Испан тілі|испан тілінде]] [[PhD-доктор|PhD докторын]] алды, ал [[1925]] жылы Аризона Университетінің Заң Колледжінде [[докторлық диссертация]] қорғады.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд заң факультетіндегі жалғыз әйел және мектепте оқитын екінші әйел болды. Студенттік адвокаттар алқасының президенті болып сайланды.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> == Заң және сот қызметі == Локвуд, [[Аризона|Аризона штатының]] Адвокаттар Коллегиясынан өтіп, [[1925]] жылдан [[1939]] жылға дейін заңды стенограф болып жұмыс істеді. [[1939]] жылы Лоретта Саваж Уитнимен бірге 1939 жылы Lockwood & Savage фирмасын құрды. Екеуі [[1942]] жылға дейін, Локвуд ағасымен бірге тәжірибе бастағанға дейін бірге жұмыс істеді. З.Симпсон Кокс және оның әкесі, сол уақытқа дейін Аризона Жоғарғы Сотына қайта сайлау науқанынан айрылған.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1938]] жылы Локвуд Іскер және Кәсіпқой Әйелдер Клубына Аризонаның Өкілдер Палатасына сайлауға қабылданды. Сайлауда Локвуд жеңіп, [[1940]] жылы қайта сайланды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1942]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[АҚШ]] өкілі Джон Р. Мердоктың көмекшісі болды. [[1944]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[Финикс|Финикске]] оралып, Баға Әкімшілігінің Кеңсесінде аудандық баға жөніндегі [[адвокат]] ретінде соғыс қимылдарына көмек көрсетті. [[1946]] жылы, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін, Локвуд Аризонаның Өкілдер Палатасына оралды және Палата Сот Комитетінің төрағасы және Палата Ережелері Комитетінің мүшесі болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1947]] жылы [[Финикс]] [[Мэр|мэрі]] Рэй Буси Локвудты [[Хартия|Хартияны]] Қайта Қарау Комитетіне тағайындады, ол жергілікті маңызды қызмет. [[1949]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатының]] [[әлеуметтік қамсыздандыру|әлеуметтік қамсыздандыру бөлімін]] қадағалап, [[Бас Прокурор|бас прокурордың]] көмекшісі болу үшін жеке тәжірибеден кетті.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1950]] жылы Локвуд Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Cотының төрешісі болып сайланды. Сол сот орнында отырған алғашқы әйел. Ол [[1954]] жылдан [[1957]] жылға дейін [[Уезд|уездің]] ювеналды сотының төрешісі қызметін атқарды. Келесі үш жыл ішінде жалпы уездік орнына оралды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотының қазіргі сот төрелігіне қарсы шықты. Локвуд штат бойынша [[үгіт-насихат|үгіт-насихат жұмыстарын]] жүргізіп, [[адвокат]] Вирджиния Хэш басқарған ұшақпен сапар шегеді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд 1965-1966 жж. Және 1970-1971 жж. Аралығында Жоғарғы Соттың бас төрешісі болып қызмет етті. Ол штаттың жоғарғы сотының басты төрешісі болған алғашқы әйел болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/articles/NAWL-100.PDF The Centennial of the National Association of Women Lawyers by Selma Moidel Smith Page 1 of 18A CENTURY OF ACHIEVEMENT:The Centennial of the National Association of Women Lawyers]</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> [[1965]] және [[1967]] жылдары [[АҚШ|АҚШ-тың]] Жоғарғы Сотында бос орындар пайда болған кезде Сенатор Карл Хайден өзінің кандидатурасын [[Президент]] [[Линдон Джонсон|Линдон Джонсонға]] ұсынды. Локвуд сотта қызмет еткен алғашқы әйел және алғашқы [[Аризона|Аризондық]] болар еді. Бірақ ол номинацияға ие болмады. (Сотқа тағайындалған алғашқы әйел кейінірек [[1981]] жылы тағайындалған Аризонаның Апелляциялық Сотының төрешісі Сандра Дэй О'Коннор болды).<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> == Өлім == [[Сурет:Phoenix-Greenwood Memory Lawn Cemetery-Lorna E. Lockwwod.jpg|thumb|right|200px|Локвудттың күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113.]] Локвуд [[1975]] жылы соттан зейнетке шықты. Ол [[1977]] жылы 23 қыркүйекте Финикстің Жақсы Самариялық Ауруханасында қайтыс болды. Оның күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery және зираттың оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113. Ол қайтыс болғаннан кейін [[1981]] жылы Аризонаның Әйелдер Даңқы Залына енгізілді.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Судьялар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Аризонада туғандар]] [[Санат:Сот жүйесі]] 6engtis22n1ubjvy5wchzpofu687e70 3579280 3579279 2026-04-09T05:48:28Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579280 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Лорна Элизабет Локвуд |Шынайы есімі=Lorna Elizabeth Lockwood |Туған күні=[[24 наурыз|24 Наурыз]], [[1903]] |Қайтыс болған күні=[[23 қыркүйек|23 Қыркүйек]], [[1977]] |Туған жері=Дуглас, [[Аризона]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған жері=[[Финикс]], [[Аризона]], [[АҚШ]] |Азаматтығы={{USA}} |Мансабы=[[Заңгер]], [[Төреші]], Бас Төреші |Әкесі=Альфред Коллинз Локвуд|Анасы=Дейзи Мод Линкольн}} '''Лорна Элизабет Локвуд''' (24 наурыз 1903 - 23 қыркүйек 1977) — Аризона Жоғарғы Сотының әділеттілігі (кейде бас төрешісі) қызметін атқарған [[Американдықтар|американдық]] [[заңгер]] және [[төреші]]. [[Аризона|Аризона территориясында]] дүниеге келген Локвуд, Аризона Жоғарғы Сотының бас төрешісі болған Альфред Коллинз Локвудтың қызы болды. Локвуд, жеке практикаға кірмес бұрын, Аризона Университеті мен Аризона Университетінің Заң колледжінде және Аризонаның Өкілдер Палатасында бірнеше мерзім қызмет еткен.Локвуд,Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Сотында он жыл қызмет етті, бұл рөлде қызмет еткен алғашқы әйел. [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотына сайланды. Ол [[1965]]-[[1966]] және [[1970]]-[[1971]] жылдары бас сот төрайымы қызметін атқарды, және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] штат жоғарғы сотының алғашқы әйел төрешісі болды. Ол [[1975]] жылы соттан зейнетке шығып, үш жылдан кейін қайтыс болды. == Ерте өмірі және білімі == Локвуд [[1903]] жылы 24 наурызда [[Аризона|Аризонаның]] Дуглас тау-кен қаласында Дейзи Мод Линкольн мен Альфред Коллинз Локвудтың отбасында дүниеге келді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Оның әкесі Аризона Жоғарғы Сотының [[Адвокат|адвокаты]],кейінірек бас төрешісі болған.Отбасы [[1913]] жылы Томбстоунға қоныс аударды,ал Лорна [[1920]] жылы Томбстоун Орта Мектебін бітірді. Локвуд Өнер Бакалавры дәрежесін алды. Ол [[1923]] жылы Туксондағы Аризона Университетінде [[Испан тілі|испан тілінде]] [[PhD-доктор|PhD докторын]] алды, ал [[1925]] жылы Аризона Университетінің Заң Колледжінде [[докторлық диссертация]] қорғады.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд заң факультетіндегі жалғыз әйел және мектепте оқитын екінші әйел болды. Студенттік адвокаттар алқасының президенті болып сайланды.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> == Заң және сот қызметі == Локвуд, [[Аризона|Аризона штатының]] Адвокаттар Коллегиясынан өтіп, [[1925]] жылдан [[1939]] жылға дейін заңды стенограф болып жұмыс істеді. [[1939]] жылы Лоретта Саваж Уитнимен бірге 1939 жылы Lockwood & Savage фирмасын құрды. Екеуі [[1942]] жылға дейін, Локвуд ағасымен бірге тәжірибе бастағанға дейін бірге жұмыс істеді. З.Симпсон Кокс және оның әкесі, сол уақытқа дейін Аризона Жоғарғы Сотына қайта сайлау науқанынан айрылған.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1938]] жылы Локвуд Іскер және Кәсіпқой Әйелдер Клубына Аризонаның Өкілдер Палатасына сайлауға қабылданды. Сайлауда Локвуд жеңіп, [[1940]] жылы қайта сайланды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1942]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[АҚШ]] өкілі Джон Р. Мердоктың көмекшісі болды. [[1944]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[Финикс|Финикске]] оралып, Баға Әкімшілігінің Кеңсесінде аудандық баға жөніндегі [[адвокат]] ретінде соғыс қимылдарына көмек көрсетті. [[1946]] жылы, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін, Локвуд Аризонаның Өкілдер Палатасына оралды және Палата Сот Комитетінің төрағасы және Палата Ережелері Комитетінің мүшесі болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1947]] жылы [[Финикс]] [[Мэр|мэрі]] Рэй Буси Локвудты [[Хартия|Хартияны]] Қайта Қарау Комитетіне тағайындады, ол жергілікті маңызды қызмет. [[1949]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатының]] [[әлеуметтік қамсыздандыру|әлеуметтік қамсыздандыру бөлімін]] қадағалап, [[Бас Прокурор|бас прокурордың]] көмекшісі болу үшін жеке тәжірибеден кетті.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1950]] жылы Локвуд Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Cотының төрешісі болып сайланды. Сол сот орнында отырған алғашқы әйел. Ол [[1954]] жылдан [[1957]] жылға дейін [[Уезд|уездің]] ювеналды сотының төрешісі қызметін атқарды. Келесі үш жыл ішінде жалпы уездік орнына оралды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотының қазіргі сот төрелігіне қарсы шықты. Локвуд штат бойынша [[үгіт-насихат|үгіт-насихат жұмыстарын]] жүргізіп, [[адвокат]] Вирджиния Хэш басқарған ұшақпен сапар шегеді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд 1965-1966 жж. Және 1970-1971 жж. Аралығында Жоғарғы Соттың бас төрешісі болып қызмет етті. Ол штаттың жоғарғы сотының басты төрешісі болған алғашқы әйел болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/articles/NAWL-100.PDF The Centennial of the National Association of Women Lawyers by Selma Moidel Smith Page 1 of 18A CENTURY OF ACHIEVEMENT:The Centennial of the National Association of Women Lawyers]</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> [[1965]] және [[1967]] жылдары [[АҚШ|АҚШ-тың]] Жоғарғы Сотында бос орындар пайда болған кезде Сенатор Карл Хайден өзінің кандидатурасын [[Президент]] [[Линдон Джонсон|Линдон Джонсонға]] ұсынды. Локвуд сотта қызмет еткен алғашқы әйел және алғашқы [[Аризона|Аризондық]] болар еді. Бірақ ол номинацияға ие болмады. (Сотқа тағайындалған алғашқы әйел кейінірек [[1981]] жылы тағайындалған Аризонаның Апелляциялық Сотының төрешісі Сандра Дэй О'Коннор болды).<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> == Өлім == [[Сурет:Phoenix-Greenwood Memory Lawn Cemetery-Lorna E. Lockwwod.jpg|thumb|right|200px|Локвудттың күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113.]] Локвуд [[1975]] жылы соттан зейнетке шықты. Ол [[1977]] жылы 23 қыркүйекте Финикстің Жақсы Самариялық Ауруханасында қайтыс болды. Оның күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery және зираттың оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113. Ол қайтыс болғаннан кейін [[1981]] жылы Аризонаның Әйелдер Даңқы Залына енгізілді.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Судьялар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Аризонада туғандар]] [[Санат:Сот жүйесі]] mu1j7gx9tf0m8vrvhvgi2lh35qreyl5 3579294 3579280 2026-04-09T05:56:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3488381 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Лорна Элизабет Локвуд |Шынайы есімі=Lorna Elizabeth Lockwood |Туған күні=[[24 наурыз|24 Наурыз]], [[1903]] |Қайтыс болған күні=[[23 қыркүйек|23 Қыркүйек]], [[1977]] |Туған жері=Дуглас, [[Аризона]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған жері=[[Финикс]], [[Аризона]], [[АҚШ]] |Азаматтығы={{USA}} |Мансабы=[[Заңгер]], [[Төреші]], Бас Төреші |Әкесі=Альфред Коллинз Локвуд|Анасы=Дейзи Мод Линкольн}} '''Лорна Элизабет Локвуд''' (24 наурыз 1903 - 23 қыркүйек 1977) — Аризона Жоғарғы Сотының әділеттілігі (кейде бас төрешісі) қызметін атқарған [[Американдықтар|американдық]] [[заңгер]] және [[төреші]]. [[Аризона|Аризона территориясында]] дүниеге келген Локвуд, Аризона Жоғарғы Сотының бас төрешісі болған Альфред Коллинз Локвудтың қызы болды. Локвуд, жеке практикаға кірмес бұрын, Аризона Университеті мен Аризона Университетінің Заң колледжінде, және Аризонаның Өкілдер Палатасында бірнеше мерзім қызмет еткен. Локвуд, Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Сотында он жыл қызмет етті, бұл рөлде қызмет еткен алғашқы әйел. [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотына сайланды. Ол [[1965]]-[[1966]] және [[1970]]-[[1971]] жылдары бас сот төрайымы қызметін атқарды, және [[Америка Құрама Штаттары|Америка Құрама Штаттарындағы]] штат жоғарғы сотының алғашқы әйел төрешісі болды. Ол [[1975]] жылы соттан зейнетке шығып, үш жылдан кейін қайтыс болды. == Ерте өмірі және білімі == Локвуд [[1903]] жылы 24 наурызда [[Аризона|Аризонаның]] Дуглас тау-кен қаласында Дейзи Мод Линкольн мен Альфред Коллинз Локвудтың отбасында дүниеге келді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Оның әкесі Аризона Жоғарғы Сотының [[Адвокат|адвокаты]], кейінірек бас төрешісі болған. Отбасы [[1913]] жылы Томбстоунға қоныс аударды, ал Лорна [[1920]] жылы Томбстоун Орта Мектебін бітірді. Локвуд Өнер Бакалавры дәрежесін алды. Ол [[1923]] жылы Туксондағы Аризона Университетінде [[Испан тілі|испан тілінде]] [[PhD-доктор|PhD докторын]] алды, ал [[1925]] жылы Аризона Университетінің Заң Колледжінде [[докторлық диссертация]] қорғады.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд заң факультетіндегі жалғыз әйел және мектепте оқитын екінші әйел болды. Студенттік адвокаттар алқасының президенті болып сайланды.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> == Заң және сот қызметі == Локвуд, [[Аризона|Аризона штатының]] Адвокаттар Коллегиясынан өтіп, [[1925]] жылдан [[1939]] жылға дейін заңды стенограф болып жұмыс істеді. [[1939]] жылы Лоретта Саваж Уитнимен бірге 1939 жылы Lockwood & Savage фирмасын құрды. Екеуі [[1942]] жылға дейін, Локвуд ағасымен бірге тәжірибе бастағанға дейін бірге жұмыс істеді. З.Симпсон Кокс және оның әкесі, сол уақытқа дейін Аризона Жоғарғы Сотына қайта сайлау науқанынан айрылған.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1938]] жылы Локвуд Іскер және Кәсіпқой Әйелдер Клубына Аризонаның Өкілдер Палатасына сайлауға қабылданды. Сайлауда Локвуд жеңіп, [[1940]] жылы қайта сайланды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1942]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[АҚШ]] өкілі Джон Р. Мердоктың көмекшісі болды. [[1944]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатындағы]] [[Финикс|Финикске]] оралып, Баға Әкімшілігінің Кеңсесінде аудандық баға жөніндегі [[адвокат]] ретінде соғыс қимылдарына көмек көрсетті. [[1946]] жылы, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] аяқталғаннан кейін, Локвуд Аризонаның Өкілдер Палатасына оралды және Палата Сот Комитетінің төрағасы және Палата Ережелері Комитетінің мүшесі болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1947]] жылы [[Финикс]] [[Мэр|мэрі]] Рэй Буси Локвудты [[Хартия|Хартияны]] Қайта Қарау Комитетіне тағайындады, ол жергілікті маңызды қызмет. [[1949]] жылы Локвуд [[Аризона|Аризона штатының]] [[әлеуметтік қамсыздандыру|әлеуметтік қамсыздандыру бөлімін]] қадағалап, [[Бас Прокурор|бас прокурордың]] көмекшісі болу үшін жеке тәжірибеден кетті.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1950]] жылы Локвуд Марикопа округіндегі Аризона Жоғарғы Cотының төрешісі болып сайланды. Сол сот орнында отырған алғашқы әйел. Ол [[1954]] жылдан [[1957]] жылға дейін [[Уезд|уездің]] ювеналды сотының төрешісі қызметін атқарды. Келесі үш жыл ішінде жалпы уездік орнына оралды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> [[1960]] жылы Локвуд Аризона Жоғарғы Сотының қазіргі сот төрелігіне қарсы шықты. Локвуд штат бойынша [[үгіт-насихат|үгіт-насихат жұмыстарын]] жүргізіп, [[адвокат]] Вирджиния Хэш басқарған ұшақпен сапар шегеді.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers/LockwoodL_Solano01.pdf Lorna Lockwood: Lawyer, Legislator, Leader]</ref> Локвуд 1965-1966 жж. Және 1970-1971 жж. Аралығында Жоғарғы Соттың бас төрешісі болып қызмет етті. Ол штаттың жоғарғы сотының басты төрешісі болған алғашқы әйел болды.<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/articles/NAWL-100.PDF The Centennial of the National Association of Women Lawyers by Selma Moidel Smith Page 1 of 18A CENTURY OF ACHIEVEMENT:The Centennial of the National Association of Women Lawyers]</ref><ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> [[1965]] және [[1967]] жылдары [[АҚШ|АҚШ-тың]] Жоғарғы Сотында бос орындар пайда болған кезде Сенатор Карл Хайден өзінің кандидатурасын [[Президент]] [[Линдон Джонсон|Линдон Джонсонға]] ұсынды. Локвуд сотта қызмет еткен алғашқы әйел және алғашқы [[Аризона|Аризондық]] болар еді. Бірақ ол номинацияға ие болмады. (Сотқа тағайындалған алғашқы әйел кейінірек [[1981]] жылы тағайындалған Аризонаның Апелляциялық Сотының төрешісі Сандра Дэй О'Коннор болды).<ref>[http://wlh-static.law.stanford.edu/papers0203/LockwoodL-Echeveste03.pdf Lorna Elizabeth Lockwood:In Pursuit of the 1976 U.S. Supreme Court Nomination]</ref> == Өлім == [[Сурет:Phoenix-Greenwood Memory Lawn Cemetery-Lorna E. Lockwwod.jpg|thumb|right|200px|Локвудттың күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113.]] Локвуд [[1975]] жылы соттан зейнетке шықты. Ол [[1977]] жылы 23 қыркүйекте Финикстің Жақсы Самариялық Ауруханасында қайтыс болды. Оның күйдірілген қалдықтарын сақтайтын құмырасы Greenwood/Memory Lawn Mortuary & Cemetery және зираттың оңтүстік колумбарийінде орналасқан. №113. Ол қайтыс болғаннан кейін [[1981]] жылы Аризонаның Әйелдер Даңқы Залына енгізілді.<ref>[https://www.azcourts.gov/Portals/2/EDSERV/DLU/BCAST/MATLS/Lockwood_LEGENDS.pdf Arizona Legends of the Law: Lorna Lockwood]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == [[Санат:1903 жылы туғандар]] [[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Судьялар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Аризонада туғандар]] [[Санат:Сот жүйесі]] 7jk4mmonfnxm7et9jalsvggxwbob67q 0 656650 3579235 2939038 2026-04-09T05:24:53Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579235 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала |date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Эва Йоханна Анден|Сурет=Eva_Johanna_Andén.png|Сурет атауы=Эва Анден|Туған күні=23.04.1886|Қайтыс болған күні=26.03.1970|Туған жері=[[Швеция]]|Әкесі=Хериберт Анден|Мансабы=Заңгер|Анасы=Элин Форссман}} '''Эва Йоханна Анден''' (23 сәуір [[1886]] — 26 наурыз [[1970]]) — Швед заңгері. 1918 жылы 14 наурызда Швеция адвокаттар алқасының алғашқы әйел мүшесі болды<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Svenskt_kvinnobiografiskt_lexikon</ref>. == Өмірбаяны == Эва Анден — саудагер Хериберт Анден мен Элин Форссманнан туған. [[1907]] жылы Эва Уппсала заң университетіне түсіп, сыныбындағы жалғыз әйел мүшесі бар заңгер студент болды. [[1912]] жылы университетті бітірді. [[1912]]–[[1913]] жылдары [[Швеция]]ны аралап, Ұлттық әйелдер қауымдастығы атынан заңдық [[Сайлау құқығы]] (Швеция) жайлы дәрістерді оқыды; [[1913]]–[[1914]] жылдары Фалун заң сотында [[нотариус]] болып жұмыс істеді, ал [[1914]]–[[1915]] жылдары Швеция адвокаттар алқасының хатшысы Йохан Тьернелдтің фирмасында адвокатурамен айналысты. [[1915]] жылы Эва Стокгольмдағы Анна Петтерссон заң фирмасын басқарды. Швециядағы екінші әйел заңгер Матильда Стаель фон Гольштейн [[1919]]–[[1923]] жылдары Эваның өз фирмасында тәжірибе жасады. Эва Анден қайтыс болғанға дейін табысты мансапқа ие болды, әсіресе ажырасу,жәрдемақы және әйелдер мен балаларға қатысты басқа істермен айналысқан.Барро Альвинг, [[Сельма_Лагерлеф|Сельма Лагерлеф]] және [[Астрид_Линдгрен|Астрид Линдгрен]] оның клиенттері болды. Эва әйелдерге және балаларға қатысты заң реформаларында үкіметке кеңес берген үкіметтің мемлекеттік заң комитетінің мүшесі болды, Эва әйелдердің сайлау құқығы енгізілген жылы үлкен [[реформа]]лар жүргізді және балалардың [[құқық]]тары жүзеге асырылған [[реформа]]ларға үлес қосты некеге тұру күшейтілді ([[1917]] ж.) және реформаланған неке заңы, онда некеде тұрған әйелдер [[1920]]–[[1921]] жылдары күйеулерінің заңды қамқорлығынан босатылды. Баспасөз беттерінде заңдар мен әйелдердің құқықтары, [[неке]], [[мұрагерлік]], [[аборт]] және [[жезөкшелік]] мәселелеріне қатысты мақалаларын жиі жариялады. [[1920]]-[[1930]] жылдары Эва либералды феминистік апталық журналдың тұрақты қатысушысы болды<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Hjördis_Levin</ref>. Эва ешқашан үйленбеді, бірақ ұзақ жылдар бойы заң хатшысы Лиза Экедахл мен бірге тұрды. Эваның көптеген достары болды,олардың арасында Александра Коллонтай,Каролина Оливия Видерстрём және Эллен Фрис болды.<br> ==Дереккөздер== [[Санат:1886 жылы туғандар]] [[Санат:1970 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Феминистер]] [[Санат:Швеция]] [[Санат:Әйел ғалымдар]] [[Санат:Журналистер]] 43ehy3b26l13pzphlq5z50q5f0b4lns 3579377 3579235 2026-04-09T06:22:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2878823 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала |date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Эва Йоханна Анден|Сурет=Eva_Johanna_Andén.png|Сурет атауы=Эва Анден|Туған күні=23.04.1886|Қайтыс болған күні=26.03.1970|Туған жері=[[Швеция]]|Әкесі=Хериберт Анден|Мансабы=Заңгер|Анасы=Элин Форссман}} '''Эва Йоханна Анден''' (23 сәуір [[1886]] — 26 наурыз [[1970]]) — Швед заңгері. 1918 жылы 14 наурызда Швеция адвокаттар алқасының алғашқы әйел мүшесі болды<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Svenskt_kvinnobiografiskt_lexikon</ref>. == Өмірбаяны == Эва Анден — саудагер Хериберт Анден мен Элин Форссманнан туған. [[1907]] жылы Эва Уппсала заң университетіне түсіп, сыныбындағы жалғыз әйел мүшесі бар заңгер студент болды. [[1912]] жылы университетті бітірді. [[1912]]–[[1913]] жылдары [[Швеция]]ны аралап, Ұлттық әйелдер қауымдастығы атынан заңдық [[Сайлау құқығы]] (Швеция) жайлы дәрістерді оқыды; [[1913]]–[[1914]] жылдары Фалун заң сотында [[нотариус]] болып жұмыс істеді, ал [[1914]]–[[1915]] жылдары Швеция адвокаттар алқасының хатшысы Йохан Тьернелдтің фирмасында адвокатурамен айналысты. [[1915]] жылы Эва Стокгольмдағы Анна Петтерссон заң фирмасын басқарды. Швециядағы екінші әйел заңгер Матильда Стаель фон Гольштейн [[1919]]–[[1923]] жылдары Эваның өз фирмасында тәжірибе жасады. Эва Анден қайтыс болғанға дейін табысты мансапқа ие болды, әсіресе ажырасу, жәрдемақы және әйелдер мен балаларға қатысты басқа істермен айналысқан. Барро Альвинг, [[Сельма_Лагерлеф|Сельма Лагерлеф]] және [[Астрид_Линдгрен|Астрид Линдгрен]] оның клиенттері болды. Эва әйелдерге және балаларға қатысты заң реформаларында үкіметке кеңес берген үкіметтің мемлекеттік заң комитетінің мүшесі болды, Эва әйелдердің сайлау құқығы енгізілген жылы үлкен [[реформа]]лар жүргізді және балалардың [[құқық]]тары жүзеге асырылған [[реформа]]ларға үлес қосты некеге тұру күшейтілді ([[1917]] ж.) және реформаланған неке заңы, онда некеде тұрған әйелдер [[1920]]–[[1921]] жылдары күйеулерінің заңды қамқорлығынан босатылды. Баспасөз беттерінде заңдар мен әйелдердің құқықтары, [[неке]], [[мұрагерлік]], [[аборт]] және [[жезөкшелік]] мәселелеріне қатысты мақалаларын жиі жариялады. [[1920]]-[[1930]] жылдары Эва либералды феминистік апталық журналдың тұрақты қатысушысы болды<ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/Hjördis_Levin</ref>. Эва ешқашан үйленбеді, бірақ ұзақ жылдар бойы заң хатшысы Лиза Экедахл мен бірге тұрды. Эваның көптеген достары болды, олардың арасында Александра Коллонтай, Каролина Оливия Видерстрём және Эллен Фрис болды.<br> ==Дереккөздер== [[Санат:1886 жылы туғандар]] [[Санат:1970 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Заңгерлер]] [[Санат:Феминистер]] [[Санат:Швеция]] [[Санат:Әйел ғалымдар]] [[Санат:Журналистер]] 7eh4g5zew7tsxsoppvn0qv48yoqtviq 0 656845 3579231 3578861 2026-04-09T05:23:40Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579231 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жжМаңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.),«Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады:табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер,оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл»,«Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] fkahltq52ryrgrabh29td6ve8z6ibdn 3579380 3579231 2026-04-09T06:22:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Aikozova|Aikozova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578861 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жжМаңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] 95g5eqzkvm5mvf4wri9eh1qzd05de7n 3579589 3579380 2026-04-09T10:39:35Z Құралай Мұратқызы 179559 3579589 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жжМаңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] tl5cyxvdzsbs1npygc8oto4r1fwy5lq 3579597 3579589 2026-04-09T10:45:52Z Құралай Мұратқызы 179559 3579597 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының басшысы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен — солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының II (1999-2003) және IV (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. 2007-2008 жж Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі. 2008-2010 жж М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. 2012-2015 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары. 2013-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] t4z2t88fvkxt8ew8e94kwoh135sb9yy 3579599 3579597 2026-04-09T10:47:29Z Құралай Мұратқызы 179559 3579599 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж. - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының басшысы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен — солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының II (1999-2003) және IV (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. 2007-2008 жж Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі. 2008-2010 жж М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. 2012-2015 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары. 2013-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] oerla1mwna9zetzajhucthhld3zk5r0 3579600 3579599 2026-04-09T10:47:53Z Құралай Мұратқызы 179559 3579600 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж. - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж. - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының басшысы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен — солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының II (1999-2003) және IV (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. 2007-2008 жж Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі. 2008-2010 жж М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. 2012-2015 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары. 2013-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] 7m3wt1ohz4u32qb7o9h2ln8fikccd2s 3579601 3579600 2026-04-09T10:48:05Z Құралай Мұратқызы 179559 3579601 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 ж. - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж. - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж. - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының басшысы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен — солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының II (1999-2003) және IV (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. 2007-2008 жж Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі. 2008-2010 жж М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. 2012-2015 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары. 2013-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] dm658imyq6xo3pfbc5lvlrtfbfe03a8 3579604 3579601 2026-04-09T10:48:37Z Құралай Мұратқызы 179559 3579604 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 ж. - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж. - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж. - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 жж. - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының басшысы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен — солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының II (1999-2003) және IV (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. 2007-2008 жж Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі. 2008-2010 жж М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. 2012-2015 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары. 2013-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] 5hve493kj5ijmff41xp1by3r225sm70 3579606 3579604 2026-04-09T10:48:54Z Құралай Мұратқызы 179559 3579606 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 ж. - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж. - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж. - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 жж. - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 жж. - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының басшысы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен — солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының II (1999-2003) және IV (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. 2007-2008 жж Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі. 2008-2010 жж М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. 2012-2015 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары. 2013-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] s0k87t8anl3s55y7bt4uhd0zno4xaov 3579607 3579606 2026-04-09T10:49:14Z Құралай Мұратқызы 179559 3579607 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 ж. - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж. - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж. - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж. - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж. - Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы. 1999-2000 жж. - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 жж. - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 жж. - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының басшысы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен — солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының II (1999-2003) және IV (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. 2007-2008 жж Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі. 2008-2010 жж М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. 2012-2015 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары. 2013-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] avild5rgna3k63y24dq3cx2l393597m 3579708 3579607 2026-04-09T11:37:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578861 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.4.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' 23 наурыз 1966 жыл [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог және мемлекеттік қайраткер, техника ғылымдарының кандидаты, 2023 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламентінің Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Бұрын Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Уытты шығарындылардың деңгейі төмендеген ілеспе мұнай газдары үшін микрофлам оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі.Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындалды. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жжМаңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгісі және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://liter.kz/utverzhden-spisok-deputatov-mazhilisa-ot-nur-otan/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] 95g5eqzkvm5mvf4wri9eh1qzd05de7n 0 656936 3579230 3570572 2026-04-09T05:22:57Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579230 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Брижит Макрон|Шынайы есімі=Брижит Мари-Клод Макрон|Суреті=Brigitte Macron (July 2017) (cropped).JPG|Қызметі=Мұғалім|Діні=|Туған кездегі есімі=Брижит Мари-Клод Трогнье|Жұбайы=Андре-Луи Озьер (1974—2006) Эмманюэль Макрон (2007 жылдан бастап)|Балалары=қыздары Тифани и Лоранс Озьер және ұлы Себастьян Озьер|Туған күні=13.04.1953|Әкесі=Жан Троньё|Анасы=Симона Троньё|Білімі=Генриха IV лицейі|Жұмыс істеген орны=Сен-Луи-де-Гонзаг лицейі}} '''Брижит Мари-Клод Макрон''' ({{lang-fr|Brigitte Marie-Claude Macron}}; қазіргі '''Троньё''' ({{lang-fr|Brigitte Trogneux}} тумасы), бұрынғы '''Озьер''' ({{lang-fr|Auzière}}), [[13 сәуір]] [[1953 жыл]]) — француз мектеп мұғалімі, қазіргі Франция президенті [[Эммануэль Макрон]]ның әйелі және бұрынғы ұстазы.<ref>{{cite news |title=French President arrives in Japan for G20 summit |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |publisher=NHK World |date=June 26, 2019 |access-date=24 July 2019 |archive-date=28 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628235110/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|title= Brigitte Trogneux – La biographie de Brigitte Trogneux avec Gala.fr|publisher= Média Prisma|website= Gala.fr|language= fr|access-date= 12 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170425002726/http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|archive-date= 25 April 2017|url-status=dead|df= dmy-all}}</ref> == Өмірінің алғашқы кезеңі == Брижит Макрон Францияның [[Амьен]] қаласында дүниеге келген.Ол 1872 жылы Амьенде негізі<ref name="lavoixdunordaraslachocolaterie">{{cite news|title=Arras : la chocolaterie Trogneux va déménager sur la place des Héros|url=http://www.lavoixdunord.fr/archive/recup%3A%252Fregion%252Farras-la-chocolaterie-trogneux-va-demenager-sur-la-ia29b0n3133866|access-date=7 May 2017|work=La Voix du Nord|date=30 October 2015}}</ref> салынған Chocolaterie Trogneux-тің бесінші ұрпағы болып табылатын Симонс (1910-1998 Пуйоль тумасы) пен Жан Трогньенің (1909-1994) алты баласының ішіндегі ең кішісі болатын <ref name=":2">{{Cite web|url= http://gw.geneanet.org/wikifrat?lang=fr&p=brigitte&n=trogneux|title= Brigitte TROGNEUX – Fraternelle : l'encyclopédie biographique de l'Homo erectus – Geneanet|website= [[Geneanet]]|access-date= 15 April 2017}}</ref><ref name="lexpressquiestbrigitte">{{Cite news|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/qui-est-brigitte-trogneux-l-epouse-d-emmanuel-macron_1693001.html|title=Qui est Brigitte Trogneux, l'épouse d'Emmanuel Macron?|last=Lévy-Frébault|first=Tiphaine|date=25 June 2015|work=[[L'Express]]|access-date=3 May 2017}}</ref> Қазіргі кезде Jean Trogneux деп аталатын компанияны<ref name="jeantrogneuxhomepage">{{cite web|title=Homepage|url=http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|website=Jean Trogneux|access-date=7 May 2017|archive-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509002405/http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|url-status=dead}}</ref> оның інісі Жан-Александр Трогне басқарады.<ref name="lexpressquiestbrigitte"/> == Мансабы == Брижит Оузиер 1980 жылдары Страсбургтегі Люци-Бержердегі «Колледжде» әдебиеттен сабақ берді.<ref name="france3afaitsespremiers">{{cite news|last1=Hartzer|first1=Renaud|title=Brigitte Macron a fait ses premiers pas en politique... en Alsace|url=http://france3-regions.francetvinfo.fr/grand-est/brigitte-macron-fait-ses-premiers-pas-politique-alsace-1249989.html|access-date=8 May 2017|work=France 3 Grand Est|date=8 May 2017}}</ref> Ал 1990-шы жылдары, ол Амьенде орналасқан Lycée la Providence атты иезуиттардың орта мектебінде француз және латын тілдерінен тәлім берді. Ол Эммануэль Макронмен алғаш рет дәл осы орта мектепте кездесті.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/02/opinion/sex-and-the-french-elections.html|title=Sex and the French Elections|last=Druckerman|first=Pamela|date=2 February 2017|work=The New York Times|access-date=12 April 2017|issn=0362-4331}}</ref> Ол Брижиттің әдебиет сабақтарына қатысып, ал Брижит болса Макрон қатысқан театр тобын басқарды. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-book-idUSKBN17E21X|title=France's Macron defied parental veto on schoolboy love affair with teacher|date=12 April 2017|work=Reuters|access-date=12 April 2017}}</ref> Олардың романы әдетте болатындағыға тән емес еді, өйткені Брижит Макроннан ширек ғасырға үлкен болатын, Макрон бұл романын «махаббатымыз жиі құпия және жасырын болды, көбісі өздеріне осындай махаббат келмей оны түсінбейді» деп сипаттады.<ref>{{Cite news|last=Persio|first=Sofia Lotto|date=6 February 2017|title=Emmanuel Macron: From teacher's pet to French president|work=[[International Business Times]] UK|url=http://www.ibtimes.co.uk/unusual-romance-presidential-favourite-emmanuel-macron-his-wife-brigitte-1605082|url-status=live|access-date=12 April 2017}}</ref> == Саясат == [[Сурет:Arrival Ceremony - The Official State Visit of France (27831311468).jpg|thumb|left|Франция президенты Эммануэль Макрон Ақ үйде мемлекеттік кездесу кезінде өзінің әйелі Брижиттің қолын сүйіп жатыр]] 1989 жылы, Бриджит Макрон (содан кейін Auzière) Truchtersheim қалалық кеңесінде сайлауда сәтсіздікке ұшырап, кеңестен орын ала алмады. Бұл оның өз өмірінде жалғыз сайлауға түскен кезі болатын.<ref name="france3afaitsespremiers"/> 2017 жылы Брижит Макрон күйеуінің президенттік науқанында белсенді рөл атқарды. Бас кеңесшілерінің біреуінің «Брижиттің болуы ол үшін өте маңызды» деген сөзі келтірілді.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/politics/articles/2017-04-07/the-singular-woman-behind-france-s-front-runner|title=The Singular Woman Behind France’s Front-Runner|date=7 April 2017|work=[[Bloomberg.com]]|access-date=12 April 2017}}</ref> Сайлау науқаны барысында Эммануэль Макрон Франция президенттігін жеңіп алған кезде әйелі «онымен үнемі бірге болған рөлге ие болады, ол жасырылмайды» деп мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/brigitte-macron-style-analysis|title=How Brigitte Macron Is Redefining First Lady Dressing|last=Pithers|first=Ellie|work=British Vogue|access-date=12 April 2017|language=en-GB}}</ref> Ол, өзінің қызметкерлерімен, кеңсесімен және олардың қызметі үшін жеке бөлінген бюджеті бар ресми «бірінші ханым» атағын (Франция президентінің жұбайы қазіргі уақытта ресми атаққа ие емес) құруды ұсынды.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/06/emmanuel-macron-french-president-wife-first-lady-official-status|title=Emmanuel Macron under fire for plan to give wife 'first lady' role|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-06|work=The Guardian|access-date=2019-09-08|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> . Макрон президент болып сайланғаннан кейін және оның осындай ұсынысына қарсы 275000-нан астам қол жиналған петициядан кейін Франция үкіметі Брижит Макронның «бірінші ханым» ресми атағына ие болмайтынын және оған ресми бюджет бөлінбейтіндігін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/08/no-first-lady-title-for-brigitte-macron-after-petition-over-her-status|title=No ‘first lady’ title for Brigitte Macron after petition over her status|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-08|work=The Guardian|access-date=2017-08-17|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Француздық Elle журналына берген сұхбатында ол жақында жарияланатын ашықтық хартиясы оның «рөлі мен ілеспе ресурстарды», оның құрамы мен қызметкерлерінің санын нақтылайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170817-france-brigitte-macron-first-lady-status-title-emmanuel-macron-politics|title=Brigitte Macron: A 'first lady' in all but title - France 24|date=2017-08-17|work=France 24|access-date=2017-08-17|language=en-US}}</ref> == Жеке өмірі == 1974 жылы 22 маусымда ол банкир Андре-Луи Аузьерге үйленді және үш бала дүниеге келді. Олар: инженер Себастьен Оузиер, доктор кардиолог Лоренс Оузиер-Журдан,заңгер Тифайн Аузьер.Олар Амьенге көшкенге дейін Трюхтершеймде 1991 жылға дейін бірге тұрды.<ref name="france3afaitsespremiers"/> Брижит 40 жасында, 15 жасар Эммануэль Макронмен 1993 жылы Ла-Провиденс орта мектебінде кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/world/report-i-will-come-back-and-i-will-marry-you-how-emmanuel-macron-met-his-teacher-and-wife-brigitte-trogneux-2431287|title='I will come back and I will marry you': How Emmanuel Macron met his teacher and wife Brigitte Trogneux|date=2017-05-08|website=DNA India|language=en|access-date=2019-08-27}}</ref> Сол уақытта ол мұғалім болып жұмыс атқаратын, сондай-ақ оның қызы Лоренс, Макронның сыныптасы болатын.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/family/relationships/macron-affair-french-presidential-candidates-parents-discovered/|title=The Macron affair: How the French election winner's parents discovered he was dating his teacher|last=Fulda|first=Anne|date=2018-07-17|work=The Telegraph|access-date=2019-08-27|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Ол 2006 жылдың қаңтарында Аузьермен ажырасып, 2007 жылдың қазан айында Макронға үйленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.cosmopolis.ch/english/politics/e0016900/emmanuel_macron_e01690000000000.htm|title=Emmanuel Macron the new French minister of the economy|last=Gerber|first=Louis|website=www.cosmopolis.ch|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>[http://www.leparisien.fr/laparisienne/actu-people/personnalites/video-les-images-du-mariage-d-emmanuel-macron-et-de-brigitte-trogneux-diffusees-22-11-2016-6360852.php VIDEO. Les images du mariage d'Emmanuel Macron temps de Brigitte Trogneux diffusées]. ''Le Parisien'' (22 November 2016).</ref> Макрон 2020 жылғы Рождествода короновирус жұқтырады. Ол туралы оның кеңсесі баспасөз хабарламаларды растап, 2021 жылы 9 қаңтарда жариялады. Кейін 2020 жылы 24 желтоқсанда Брижиттен де короновирус табылды, бірақ ол алты күннің ішінде жазылып шығып, ПЦР тесті теріс көрсеткіш көрсеткен болатын. Осы кезеңде ол президенттің ресми резиденциясы - Элисей сарайында тұрды, ал президент Париждің сыртындағы басқа резиденцияда жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url = https://www.ndtv.com/world-news/french-president-emmanuel-macrons-wife-brigitte-macron-caught-coronavirus-over-christmas-2350114 |work = NDTV |title = French President's Wife Caught Coronavirus Over Christmas |author = Syndicated feed |date = January 9, 2021 |access-date = 2021-01-09 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2017/08/21/charte-de-transparence-relative-au-statut-du-conjoint-du-chef-de-letat Charte de transparence relative au statut du conjoint du Chef de l’État], Presidency of the French Republic, 2017 {{commons category}} [[Санат:1953 жылы туғандар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Президенттің әйелдері]] [[Санат:Франция халықтары]] ckr5uq5f25btn2r84sqshdkkkgnv9ut 3579381 3579230 2026-04-09T06:22:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Дамира79|Дамира79]] соңғы нұсқасына қайтарды 3570572 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Брижит Макрон|Шынайы есімі=Брижит Мари-Клод Макрон|Суреті=Brigitte Macron (July 2017) (cropped).JPG|Қызметі=Мұғалім|Діні=|Туған кездегі есімі=Брижит Мари-Клод Трогнье|Жұбайы=Андре-Луи Озьер (1974—2006) Эмманюэль Макрон (2007 жылдан бастап)|Балалары=қыздары Тифани и Лоранс Озьер және ұлы Себастьян Озьер|Туған күні=13.04.1953|Әкесі=Жан Троньё|Анасы=Симона Троньё|Білімі=Генриха IV лицейі|Жұмыс істеген орны=Сен-Луи-де-Гонзаг лицейі}} '''Брижит Мари-Клод Макрон''' ({{lang-fr|Brigitte Marie-Claude Macron}}; қазіргі '''Троньё''' ({{lang-fr|Brigitte Trogneux}} тумасы), бұрынғы '''Озьер''' ({{lang-fr|Auzière}}), [[13 сәуір]] [[1953 жыл]]) — француз мектеп мұғалімі, қазіргі Франция президенті [[Эммануэль Макрон]]ның әйелі және бұрынғы ұстазы.<ref>{{cite news |title=French President arrives in Japan for G20 summit |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |publisher=NHK World |date=June 26, 2019 |access-date=24 July 2019 |archive-date=28 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628235110/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|title= Brigitte Trogneux – La biographie de Brigitte Trogneux avec Gala.fr|publisher= Média Prisma|website= Gala.fr|language= fr|access-date= 12 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170425002726/http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|archive-date= 25 April 2017|url-status=dead|df= dmy-all}}</ref> == Өмірінің алғашқы кезеңі == Брижит Макрон Францияның [[Амьен]] қаласында дүниеге келген. Ол 1872 жылы Амьенде негізі<ref name="lavoixdunordaraslachocolaterie">{{cite news|title=Arras : la chocolaterie Trogneux va déménager sur la place des Héros|url=http://www.lavoixdunord.fr/archive/recup%3A%252Fregion%252Farras-la-chocolaterie-trogneux-va-demenager-sur-la-ia29b0n3133866|access-date=7 May 2017|work=La Voix du Nord|date=30 October 2015}}</ref> салынған Chocolaterie Trogneux-тің бесінші ұрпағы болып табылатын Симонс (1910-1998 Пуйоль тумасы) пен Жан Трогньенің (1909-1994) алты баласының ішіндегі ең кішісі болатын <ref name=":2">{{Cite web|url= http://gw.geneanet.org/wikifrat?lang=fr&p=brigitte&n=trogneux|title= Brigitte TROGNEUX – Fraternelle : l'encyclopédie biographique de l'Homo erectus – Geneanet|website= [[Geneanet]]|access-date= 15 April 2017}}</ref><ref name="lexpressquiestbrigitte">{{Cite news|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/qui-est-brigitte-trogneux-l-epouse-d-emmanuel-macron_1693001.html|title=Qui est Brigitte Trogneux, l'épouse d'Emmanuel Macron?|last=Lévy-Frébault|first=Tiphaine|date=25 June 2015|work=[[L'Express]]|access-date=3 May 2017}}</ref> Қазіргі кезде Jean Trogneux деп аталатын компанияны<ref name="jeantrogneuxhomepage">{{cite web|title=Homepage|url=http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|website=Jean Trogneux|access-date=7 May 2017|archive-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509002405/http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|url-status=dead}}</ref> оның інісі Жан-Александр Трогне басқарады.<ref name="lexpressquiestbrigitte"/> == Мансабы == Брижит Оузиер 1980 жылдары Страсбургтегі Люци-Бержердегі «Колледжде» әдебиеттен сабақ берді.<ref name="france3afaitsespremiers">{{cite news|last1=Hartzer|first1=Renaud|title=Brigitte Macron a fait ses premiers pas en politique... en Alsace|url=http://france3-regions.francetvinfo.fr/grand-est/brigitte-macron-fait-ses-premiers-pas-politique-alsace-1249989.html|access-date=8 May 2017|work=France 3 Grand Est|date=8 May 2017}}</ref> Ал 1990-шы жылдары, ол Амьенде орналасқан Lycée la Providence атты иезуиттардың орта мектебінде француз және латын тілдерінен тәлім берді. Ол Эммануэль Макронмен алғаш рет дәл осы орта мектепте кездесті.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/02/opinion/sex-and-the-french-elections.html|title=Sex and the French Elections|last=Druckerman|first=Pamela|date=2 February 2017|work=The New York Times|access-date=12 April 2017|issn=0362-4331}}</ref> Ол Брижиттің әдебиет сабақтарына қатысып, ал Брижит болса Макрон қатысқан театр тобын басқарды. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-book-idUSKBN17E21X|title=France's Macron defied parental veto on schoolboy love affair with teacher|date=12 April 2017|work=Reuters|access-date=12 April 2017}}</ref> Олардың романы әдетте болатындағыға тән емес еді, өйткені Брижит Макроннан ширек ғасырға үлкен болатын, Макрон бұл романын «махаббатымыз жиі құпия және жасырын болды, көбісі өздеріне осындай махаббат келмей оны түсінбейді» деп сипаттады.<ref>{{Cite news|last=Persio|first=Sofia Lotto|date=6 February 2017|title=Emmanuel Macron: From teacher's pet to French president|work=[[International Business Times]] UK|url=http://www.ibtimes.co.uk/unusual-romance-presidential-favourite-emmanuel-macron-his-wife-brigitte-1605082|url-status=live|access-date=12 April 2017}}</ref> == Саясат == [[Сурет:Arrival Ceremony - The Official State Visit of France (27831311468).jpg|thumb|left|Франция президенты Эммануэль Макрон Ақ үйде мемлекеттік кездесу кезінде өзінің әйелі Брижиттің қолын сүйіп жатыр]] 1989 жылы, Бриджит Макрон (содан кейін Auzière) Truchtersheim қалалық кеңесінде сайлауда сәтсіздікке ұшырап, кеңестен орын ала алмады. Бұл оның өз өмірінде жалғыз сайлауға түскен кезі болатын.<ref name="france3afaitsespremiers"/> 2017 жылы Брижит Макрон күйеуінің президенттік науқанында белсенді рөл атқарды. Бас кеңесшілерінің біреуінің «Брижиттің болуы ол үшін өте маңызды» деген сөзі келтірілді.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/politics/articles/2017-04-07/the-singular-woman-behind-france-s-front-runner|title=The Singular Woman Behind France’s Front-Runner|date=7 April 2017|work=[[Bloomberg.com]]|access-date=12 April 2017}}</ref> Сайлау науқаны барысында Эммануэль Макрон Франция президенттігін жеңіп алған кезде әйелі «онымен үнемі бірге болған рөлге ие болады, ол жасырылмайды» деп мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/brigitte-macron-style-analysis|title=How Brigitte Macron Is Redefining First Lady Dressing|last=Pithers|first=Ellie|work=British Vogue|access-date=12 April 2017|language=en-GB}}</ref> Ол, өзінің қызметкерлерімен, кеңсесімен және олардың қызметі үшін жеке бөлінген бюджеті бар ресми «бірінші ханым» атағын (Франция президентінің жұбайы қазіргі уақытта ресми атаққа ие емес) құруды ұсынды.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/06/emmanuel-macron-french-president-wife-first-lady-official-status|title=Emmanuel Macron under fire for plan to give wife 'first lady' role|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-06|work=The Guardian|access-date=2019-09-08|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> . Макрон президент болып сайланғаннан кейін және оның осындай ұсынысына қарсы 275000-нан астам қол жиналған петициядан кейін Франция үкіметі Брижит Макронның «бірінші ханым» ресми атағына ие болмайтынын және оған ресми бюджет бөлінбейтіндігін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/08/no-first-lady-title-for-brigitte-macron-after-petition-over-her-status|title=No ‘first lady’ title for Brigitte Macron after petition over her status|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-08|work=The Guardian|access-date=2017-08-17|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Француздық Elle журналына берген сұхбатында ол жақында жарияланатын ашықтық хартиясы оның «рөлі мен ілеспе ресурстарды», оның құрамы мен қызметкерлерінің санын нақтылайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170817-france-brigitte-macron-first-lady-status-title-emmanuel-macron-politics|title=Brigitte Macron: A 'first lady' in all but title - France 24|date=2017-08-17|work=France 24|access-date=2017-08-17|language=en-US}}</ref> == Жеке өмірі == 1974 жылы 22 маусымда ол банкир Андре-Луи Аузьерге үйленді және үш бала дүниеге келді. Олар: инженер Себастьен Оузиер, доктор кардиолог Лоренс Оузиер-Журдан, заңгер Тифайн Аузьер . Олар Амьенге көшкенге дейін Трюхтершеймде 1991 жылға дейін бірге тұрды.<ref name="france3afaitsespremiers"/> Брижит 40 жасында, 15 жасар Эммануэль Макронмен 1993 жылы Ла-Провиденс орта мектебінде кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/world/report-i-will-come-back-and-i-will-marry-you-how-emmanuel-macron-met-his-teacher-and-wife-brigitte-trogneux-2431287|title='I will come back and I will marry you': How Emmanuel Macron met his teacher and wife Brigitte Trogneux|date=2017-05-08|website=DNA India|language=en|access-date=2019-08-27}}</ref> Сол уақытта ол мұғалім болып жұмыс атқаратын, сондай-ақ оның қызы Лоренс, Макронның сыныптасы болатын.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/family/relationships/macron-affair-french-presidential-candidates-parents-discovered/|title=The Macron affair: How the French election winner's parents discovered he was dating his teacher|last=Fulda|first=Anne|date=2018-07-17|work=The Telegraph|access-date=2019-08-27|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Ол 2006 жылдың қаңтарында Аузьермен ажырасып, 2007 жылдың қазан айында Макронға үйленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.cosmopolis.ch/english/politics/e0016900/emmanuel_macron_e01690000000000.htm|title=Emmanuel Macron the new French minister of the economy|last=Gerber|first=Louis|website=www.cosmopolis.ch|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>[http://www.leparisien.fr/laparisienne/actu-people/personnalites/video-les-images-du-mariage-d-emmanuel-macron-et-de-brigitte-trogneux-diffusees-22-11-2016-6360852.php VIDEO. Les images du mariage d'Emmanuel Macron temps de Brigitte Trogneux diffusées]. ''Le Parisien'' (22 November 2016).</ref> Макрон 2020 жылғы Рождествода короновирус жұқтырады. Ол туралы оның кеңсесі баспасөз хабарламаларды растап, 2021 жылы 9 қаңтарда жариялады. Кейін 2020 жылы 24 желтоқсанда Брижиттен де короновирус табылды, бірақ ол алты күннің ішінде жазылып шығып, ПЦР тесті теріс көрсеткіш көрсеткен болатын. Осы кезеңде ол президенттің ресми резиденциясы - Элисей сарайында тұрды, ал президент Париждің сыртындағы басқа резиденцияда жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url = https://www.ndtv.com/world-news/french-president-emmanuel-macrons-wife-brigitte-macron-caught-coronavirus-over-christmas-2350114 |work = NDTV |title = French President's Wife Caught Coronavirus Over Christmas |author = Syndicated feed |date = January 9, 2021 |access-date = 2021-01-09 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2017/08/21/charte-de-transparence-relative-au-statut-du-conjoint-du-chef-de-letat Charte de transparence relative au statut du conjoint du Chef de l’État], Presidency of the French Republic, 2017 {{commons category}} [[Санат:1953 жылы туғандар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Президенттің әйелдері]] [[Санат:Франция халықтары]] 38rulfyte4dgxlsx916ycjeea081mdl 3579629 3579381 2026-04-09T11:00:29Z Құралай Мұратқызы 179559 3579629 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Брижит Макрон|Шынайы есімі=Брижит Мари-Клод Макрон|Суреті=Brigitte Macron (July 2017) (cropped).JPG|Қызметі=Мұғалім|Діні=|Туған кездегі есімі=Брижит Мари-Клод Трогнье|Жұбайы=Андре-Луи Озьер (1974—2006) Эмманюэль Макрон (2007 жылдан бастап)|Балалары=қыздары Тифани и Лоранс Озьер және ұлы Себастьян Озьер|Туған күні=13.04.1953|Әкесі=Жан Троньё|Анасы=Симона Троньё|Білімі=Генриха IV лицейі|Жұмыс істеген орны=Сен-Луи-де-Гонзаг лицейі}} '''Брижит Мари-Клод Макрон''' ({{lang-fr|Brigitte Marie-Claude Macron}}; қазіргі '''Троньё''' ({{lang-fr|Brigitte Trogneux}} тумасы), бұрынғы '''Озьер''' ({{lang-fr|Auzière}}), [[13 сәуір]] [[1953 жыл]]) — француз мектеп мұғалімі, қазіргі Франция президенті [[Эммануэль Макрон]]ның әйелі және бұрынғы ұстазы.<ref>{{cite news |title=French President arrives in Japan for G20 summit |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |publisher=NHK World |date=June 26, 2019 |access-date=24 July 2019 |archive-date=28 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628235110/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|title= Brigitte Trogneux – La biographie de Brigitte Trogneux avec Gala.fr|publisher= Média Prisma|website= Gala.fr|language= fr|access-date= 12 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170425002726/http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|archive-date= 25 April 2017|url-status=dead|df= dmy-all}}</ref> == Өмірінің алғашқы кезеңі == Брижит Макрон Францияның [[Амьен]] қаласында дүниеге келген. Ол 1872 жылы Амьенде негізі<ref name="lavoixdunordaraslachocolaterie">{{cite news|title=Arras : la chocolaterie Trogneux va déménager sur la place des Héros|url=http://www.lavoixdunord.fr/archive/recup%3A%252Fregion%252Farras-la-chocolaterie-trogneux-va-demenager-sur-la-ia29b0n3133866|access-date=7 May 2017|work=La Voix du Nord|date=30 October 2015}}</ref> салынған Chocolaterie Trogneux-тің бесінші ұрпағы болып табылатын Симонс (1910-1998 Пуйоль тумасы) пен Жан Трогньенің (1909-1994) алты баласының ішіндегі ең кішісі <ref name=":2">{{Cite web|url= http://gw.geneanet.org/wikifrat?lang=fr&p=brigitte&n=trogneux|title= Brigitte TROGNEUX – Fraternelle : l'encyclopédie biographique de l'Homo erectus – Geneanet|website= [[Geneanet]]|access-date= 15 April 2017}}</ref><ref name="lexpressquiestbrigitte">{{Cite news|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/qui-est-brigitte-trogneux-l-epouse-d-emmanuel-macron_1693001.html|title=Qui est Brigitte Trogneux, l'épouse d'Emmanuel Macron?|last=Lévy-Frébault|first=Tiphaine|date=25 June 2015|work=[[L'Express]]|access-date=3 May 2017}}</ref> Қазіргі кезде Jean Trogneux деп аталатын компанияны<ref name="jeantrogneuxhomepage">{{cite web|title=Homepage|url=http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|website=Jean Trogneux|access-date=7 May 2017|archive-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509002405/http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|url-status=dead}}</ref> оның інісі Жан-Александр Трогне басқарады.<ref name="lexpressquiestbrigitte"/> == Мансабы == Брижит Оузиер 1980 жылдары Страсбургтегі Люци-Бержердегі «Колледжде» әдебиеттен сабақ берді.<ref name="france3afaitsespremiers">{{cite news|last1=Hartzer|first1=Renaud|title=Brigitte Macron a fait ses premiers pas en politique... en Alsace|url=http://france3-regions.francetvinfo.fr/grand-est/brigitte-macron-fait-ses-premiers-pas-politique-alsace-1249989.html|access-date=8 May 2017|work=France 3 Grand Est|date=8 May 2017}}</ref> Ал 1990-шы жылдары, ол Амьенде орналасқан Lycée la Providence атты иезуиттардың орта мектебінде француз және латын тілдерінен тәлім берді. Ол Эммануэль Макронмен алғаш рет дәл осы орта мектепте кездесті.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/02/opinion/sex-and-the-french-elections.html|title=Sex and the French Elections|last=Druckerman|first=Pamela|date=2 February 2017|work=The New York Times|access-date=12 April 2017|issn=0362-4331}}</ref> Ол Брижиттің әдебиет сабақтарына қатысып, ал Брижит болса Макрон қатысқан театр тобын басқарды. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-book-idUSKBN17E21X|title=France's Macron defied parental veto on schoolboy love affair with teacher|date=12 April 2017|work=Reuters|access-date=12 April 2017}}</ref> Олардың романы әдетте болатындағыға тән емес еді, өйткені Брижит Макроннан ширек ғасырға үлкен болатын, Макрон бұл романын «махаббатымыз жиі құпия және жасырын болды, көбісі өздеріне осындай махаббат келмей оны түсінбейді» деп сипаттады.<ref>{{Cite news|last=Persio|first=Sofia Lotto|date=6 February 2017|title=Emmanuel Macron: From teacher's pet to French president|work=[[International Business Times]] UK|url=http://www.ibtimes.co.uk/unusual-romance-presidential-favourite-emmanuel-macron-his-wife-brigitte-1605082|url-status=live|access-date=12 April 2017}}</ref> == Саясат == [[Сурет:Arrival Ceremony - The Official State Visit of France (27831311468).jpg|thumb|left|Франция президенты Эммануэль Макрон Ақ үйде мемлекеттік кездесу кезінде өзінің әйелі Брижиттің қолын сүйіп жатыр]] 1989 жылы, Бриджит Макрон (содан кейін Auzière) Truchtersheim қалалық кеңесінде сайлауда сәтсіздікке ұшырап, кеңестен орын ала алмады. Бұл оның өз өмірінде жалғыз сайлауға түскен кезі болатын.<ref name="france3afaitsespremiers"/> 2017 жылы Брижит Макрон күйеуінің президенттік науқанында белсенді рөл атқарды. Бас кеңесшілерінің біреуінің «Брижиттің болуы ол үшін өте маңызды» деген сөзі келтірілді.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/politics/articles/2017-04-07/the-singular-woman-behind-france-s-front-runner|title=The Singular Woman Behind France’s Front-Runner|date=7 April 2017|work=[[Bloomberg.com]]|access-date=12 April 2017}}</ref> Сайлау науқаны барысында Эммануэль Макрон Франция президенттігін жеңіп алған кезде әйелі «онымен үнемі бірге болған рөлге ие болады, ол жасырылмайды» деп мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/brigitte-macron-style-analysis|title=How Brigitte Macron Is Redefining First Lady Dressing|last=Pithers|first=Ellie|work=British Vogue|access-date=12 April 2017|language=en-GB}}</ref> Ол, өзінің қызметкерлерімен, кеңсесімен және олардың қызметі үшін жеке бөлінген бюджеті бар ресми «бірінші ханым» атағын (Франция президентінің жұбайы қазіргі уақытта ресми атаққа ие емес) құруды ұсынды.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/06/emmanuel-macron-french-president-wife-first-lady-official-status|title=Emmanuel Macron under fire for plan to give wife 'first lady' role|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-06|work=The Guardian|access-date=2019-09-08|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> . Макрон президент болып сайланғаннан кейін және оның осындай ұсынысына қарсы 275000-нан астам қол жиналған петициядан кейін Франция үкіметі Брижит Макронның «бірінші ханым» ресми атағына ие болмайтынын және оған ресми бюджет бөлінбейтіндігін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/08/no-first-lady-title-for-brigitte-macron-after-petition-over-her-status|title=No ‘first lady’ title for Brigitte Macron after petition over her status|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-08|work=The Guardian|access-date=2017-08-17|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Француздық Elle журналына берген сұхбатында ол жақында жарияланатын ашықтық хартиясы оның «рөлі мен ілеспе ресурстарды», оның құрамы мен қызметкерлерінің санын нақтылайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170817-france-brigitte-macron-first-lady-status-title-emmanuel-macron-politics|title=Brigitte Macron: A 'first lady' in all but title - France 24|date=2017-08-17|work=France 24|access-date=2017-08-17|language=en-US}}</ref> == Жеке өмірі == 1974 жылы 22 маусымда ол банкир Андре-Луи Аузьерге үйленді және үш бала дүниеге келді. Олар: инженер Себастьен Оузиер, доктор кардиолог Лоренс Оузиер-Журдан, заңгер Тифайн Аузьер . Олар Амьенге көшкенге дейін Трюхтершеймде 1991 жылға дейін бірге тұрды.<ref name="france3afaitsespremiers"/> Брижит 40 жасында, 15 жасар Эммануэль Макронмен 1993 жылы Ла-Провиденс орта мектебінде кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/world/report-i-will-come-back-and-i-will-marry-you-how-emmanuel-macron-met-his-teacher-and-wife-brigitte-trogneux-2431287|title='I will come back and I will marry you': How Emmanuel Macron met his teacher and wife Brigitte Trogneux|date=2017-05-08|website=DNA India|language=en|access-date=2019-08-27}}</ref> Сол уақытта ол мұғалім болып жұмыс атқаратын, сондай-ақ оның қызы Лоренс, Макронның сыныптасы болатын.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/family/relationships/macron-affair-french-presidential-candidates-parents-discovered/|title=The Macron affair: How the French election winner's parents discovered he was dating his teacher|last=Fulda|first=Anne|date=2018-07-17|work=The Telegraph|access-date=2019-08-27|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Ол 2006 жылдың қаңтарында Аузьермен ажырасып, 2007 жылдың қазан айында Макронға үйленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.cosmopolis.ch/english/politics/e0016900/emmanuel_macron_e01690000000000.htm|title=Emmanuel Macron the new French minister of the economy|last=Gerber|first=Louis|website=www.cosmopolis.ch|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>[http://www.leparisien.fr/laparisienne/actu-people/personnalites/video-les-images-du-mariage-d-emmanuel-macron-et-de-brigitte-trogneux-diffusees-22-11-2016-6360852.php VIDEO. Les images du mariage d'Emmanuel Macron temps de Brigitte Trogneux diffusées]. ''Le Parisien'' (22 November 2016).</ref> Макрон 2020 жылғы Рождествода короновирус жұқтырады. Ол туралы оның кеңсесі баспасөз хабарламаларды растап, 2021 жылы 9 қаңтарда жариялады. Кейін 2020 жылы 24 желтоқсанда Брижиттен де короновирус табылды, бірақ ол алты күннің ішінде жазылып шығып, ПЦР тесті теріс көрсеткіш көрсеткен болатын. Осы кезеңде ол президенттің ресми резиденциясы - Элисей сарайында тұрды, ал президент Париждің сыртындағы басқа резиденцияда жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url = https://www.ndtv.com/world-news/french-president-emmanuel-macrons-wife-brigitte-macron-caught-coronavirus-over-christmas-2350114 |work = NDTV |title = French President's Wife Caught Coronavirus Over Christmas |author = Syndicated feed |date = January 9, 2021 |access-date = 2021-01-09 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2017/08/21/charte-de-transparence-relative-au-statut-du-conjoint-du-chef-de-letat Charte de transparence relative au statut du conjoint du Chef de l’État], Presidency of the French Republic, 2017 {{commons category}} [[Санат:1953 жылы туғандар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Президенттің әйелдері]] [[Санат:Франция халықтары]] q730minslknoxn416revyrf2smq8k15 3579632 3579629 2026-04-09T11:01:08Z Құралай Мұратқызы 179559 3579632 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Брижит Макрон|Шынайы есімі=Брижит Мари-Клод Макрон|Суреті=Brigitte Macron (July 2017) (cropped).JPG|Қызметі=Мұғалім|Діні=|Туған кездегі есімі=Брижит Мари-Клод Трогнье|Жұбайы=Андре-Луи Озьер (1974—2006) Эмманюэль Макрон (2007 жылдан бастап)|Балалары=қыздары Тифани и Лоранс Озьер және ұлы Себастьян Озьер|Туған күні=13.04.1953|Әкесі=Жан Троньё|Анасы=Симона Троньё|Білімі=Генриха IV лицейі|Жұмыс істеген орны=Сен-Луи-де-Гонзаг лицейі}} '''Брижит Мари-Клод Макрон''' ({{lang-fr|Brigitte Marie-Claude Macron}}; қазіргі '''Троньё''' ({{lang-fr|Brigitte Trogneux}} тумасы), бұрынғы '''Озьер''' ({{lang-fr|Auzière}}), [[13 сәуір]] [[1953 жыл]]) — француз мектеп мұғалімі, қазіргі Франция президенті [[Эммануэль Макрон]]ның әйелі және бұрынғы ұстазы.<ref>{{cite news |title=French President arrives in Japan for G20 summit |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |publisher=NHK World |date=June 26, 2019 |access-date=24 July 2019 |archive-date=28 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628235110/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|title= Brigitte Trogneux – La biographie de Brigitte Trogneux avec Gala.fr|publisher= Média Prisma|website= Gala.fr|language= fr|access-date= 12 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170425002726/http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|archive-date= 25 April 2017|url-status=dead|df= dmy-all}}</ref> == Өмірінің алғашқы кезеңі == Брижит Макрон Францияның [[Амьен]] қаласында дүниеге келген. Ол 1872 жылы Амьенде негізі<ref name="lavoixdunordaraslachocolaterie">{{cite news|title=Arras : la chocolaterie Trogneux va déménager sur la place des Héros|url=http://www.lavoixdunord.fr/archive/recup%3A%252Fregion%252Farras-la-chocolaterie-trogneux-va-demenager-sur-la-ia29b0n3133866|access-date=7 May 2017|work=La Voix du Nord|date=30 October 2015}}</ref> салынған Chocolaterie Trogneux-тің бесінші ұрпағы болып табылатын Симонс (1910-1998 Пуйоль тумасы) пен Жан Трогньенің (1909-1994) алты баласының ішіндегі ең кішісі <ref name=":2">{{Cite web|url= http://gw.geneanet.org/wikifrat?lang=fr&p=brigitte&n=trogneux|title= Brigitte TROGNEUX – Fraternelle : l'encyclopédie biographique de l'Homo erectus – Geneanet|website= [[Geneanet]]|access-date= 15 April 2017}}</ref><ref name="lexpressquiestbrigitte">{{Cite news|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/qui-est-brigitte-trogneux-l-epouse-d-emmanuel-macron_1693001.html|title=Qui est Brigitte Trogneux, l'épouse d'Emmanuel Macron?|last=Lévy-Frébault|first=Tiphaine|date=25 June 2015|work=[[L'Express]]|access-date=3 May 2017}}</ref> Қазіргі кезде Jean Trogneux деп аталатын компанияны<ref name="jeantrogneuxhomepage">{{cite web|title=Homepage|url=http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|website=Jean Trogneux|access-date=7 May 2017|archive-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509002405/http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|url-status=dead}}</ref> оның інісі Жан-Александр Трогне басқарады.<ref name="lexpressquiestbrigitte"/> == Мансабы == Брижит Оузиер 1980 жылдары Страсбургтегі Люци-Бержердегі «Колледжде» әдебиеттен сабақ берді.<ref name="france3afaitsespremiers">{{cite news|last1=Hartzer|first1=Renaud|title=Brigitte Macron a fait ses premiers pas en politique... en Alsace|url=http://france3-regions.francetvinfo.fr/grand-est/brigitte-macron-fait-ses-premiers-pas-politique-alsace-1249989.html|access-date=8 May 2017|work=France 3 Grand Est|date=8 May 2017}}</ref> Ал 1990-шы жылдары, ол Амьенде орналасқан Lycée la Providence атты иезуиттардың орта мектебінде француз және латын тілдерінен тәлім берді. Ол Эммануэль Макронмен алғаш рет дәл осы орта мектепте кездесті.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/02/opinion/sex-and-the-french-elections.html|title=Sex and the French Elections|last=Druckerman|first=Pamela|date=2 February 2017|work=The New York Times|access-date=12 April 2017|issn=0362-4331}}</ref> Ол Брижиттің әдебиет сабақтарына қатысып, ал Брижит болса Макрон қатысқан театр тобын басқарды. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-book-idUSKBN17E21X|title=France's Macron defied parental veto on schoolboy love affair with teacher|date=12 April 2017|work=Reuters|access-date=12 April 2017}}</ref> Олардың романы әдетте болатындағыға тән емес еді, өйткені Брижит Макроннан ширек ғасырға үлкен болатын, Макрон бұл романын «махаббатымыз жиі құпия және жасырын болды, көбісі өздеріне осындай махаббат келмей оны түсінбейді» деп сипаттады.<ref>{{Cite news|last=Persio|first=Sofia Lotto|date=6 February 2017|title=Emmanuel Macron: From teacher's pet to French president|work=[[International Business Times]] UK|url=http://www.ibtimes.co.uk/unusual-romance-presidential-favourite-emmanuel-macron-his-wife-brigitte-1605082|url-status=live|access-date=12 April 2017}}</ref> == Саясат == [[Сурет:Arrival Ceremony - The Official State Visit of France (27831311468).jpg|thumb|left|Франция президенты Эммануэль Макрон Ақ үйде мемлекеттік кездесу кезінде өзінің әйелі Брижиттің қолын сүйіп жатыр]] 1989 жылы, Бриджит Макрон (содан кейін Auzière) Truchtersheim қалалық кеңесінде сайлауда сәтсіздікке ұшырап, кеңестен орын ала алмады. Бұл оның өз өмірінде жалғыз сайлауға түскен кезі болатын.<ref name="france3afaitsespremiers"/> 2017 жылы Брижит Макрон күйеуінің президенттік науқанында белсенді рөл атқарды. Бас кеңесшілерінің біреуінің «Брижиттің болуы ол үшін өте маңызды» деген сөзі келтірілді.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/politics/articles/2017-04-07/the-singular-woman-behind-france-s-front-runner|title=The Singular Woman Behind France’s Front-Runner|date=7 April 2017|work=[[Bloomberg.com]]|access-date=12 April 2017}}</ref> Сайлау науқаны барысында Эммануэль Макрон Франция президенттігін жеңіп алған кезде әйелі «онымен үнемі бірге болған рөлге ие болады, ол жасырылмайды» деп мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/brigitte-macron-style-analysis|title=How Brigitte Macron Is Redefining First Lady Dressing|last=Pithers|first=Ellie|work=British Vogue|access-date=12 April 2017|language=en-GB}}</ref> Ол, өзінің қызметкерлерімен, кеңсесімен және олардың қызметі үшін жеке бөлінген бюджеті бар ресми «бірінші ханым» атағын (Франция президентінің жұбайы қазіргі уақытта ресми атаққа ие емес) құруды ұсынды.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/06/emmanuel-macron-french-president-wife-first-lady-official-status|title=Emmanuel Macron under fire for plan to give wife 'first lady' role|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-06|work=The Guardian|access-date=2019-09-08|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> . Макрон президент болып сайланғаннан кейін және оның осындай ұсынысына қарсы 275000-нан астам қол жиналған петициядан кейін Франция үкіметі Брижит Макронның «бірінші ханым» ресми атағына ие болмайтынын және оған ресми бюджет бөлінбейтіндігін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/08/no-first-lady-title-for-brigitte-macron-after-petition-over-her-status|title=No ‘first lady’ title for Brigitte Macron after petition over her status|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-08|work=The Guardian|access-date=2017-08-17|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Француздық Elle журналына берген сұхбатында ол жақында жарияланатын ашықтық хартиясы оның «рөлі мен ілеспе ресурстарды», оның құрамы мен қызметкерлерінің санын нақтылайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170817-france-brigitte-macron-first-lady-status-title-emmanuel-macron-politics|title=Brigitte Macron: A 'first lady' in all but title - France 24|date=2017-08-17|work=France 24|access-date=2017-08-17|language=en-US}}</ref> == Жеке өмірі == 1974 жылы 22 маусымда ол банкир Андре-Луи Аузьерге үйленді және үш бала дүниеге келді. Олар: инженер Себастьен Оузиер, доктор кардиолог Лоренс Оузиер-Журдан, заңгер Тифайн Аузьер. Олар Амьенге көшкенге дейін Трюхтершеймде 1991 жылға дейін бірге тұрды.<ref name="france3afaitsespremiers"/> Брижит 40 жасында, 15 жасар Эммануэль Макронмен 1993 жылы Ла-Провиденс орта мектебінде кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/world/report-i-will-come-back-and-i-will-marry-you-how-emmanuel-macron-met-his-teacher-and-wife-brigitte-trogneux-2431287|title='I will come back and I will marry you': How Emmanuel Macron met his teacher and wife Brigitte Trogneux|date=2017-05-08|website=DNA India|language=en|access-date=2019-08-27}}</ref> Сол уақытта ол мұғалім болып жұмыс атқаратын, сондай-ақ оның қызы Лоренс, Макронның сыныптасы болатын.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/family/relationships/macron-affair-french-presidential-candidates-parents-discovered/|title=The Macron affair: How the French election winner's parents discovered he was dating his teacher|last=Fulda|first=Anne|date=2018-07-17|work=The Telegraph|access-date=2019-08-27|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Ол 2006 жылдың қаңтарында Аузьермен ажырасып, 2007 жылдың қазан айында Макронға үйленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.cosmopolis.ch/english/politics/e0016900/emmanuel_macron_e01690000000000.htm|title=Emmanuel Macron the new French minister of the economy|last=Gerber|first=Louis|website=www.cosmopolis.ch|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>[http://www.leparisien.fr/laparisienne/actu-people/personnalites/video-les-images-du-mariage-d-emmanuel-macron-et-de-brigitte-trogneux-diffusees-22-11-2016-6360852.php VIDEO. Les images du mariage d'Emmanuel Macron temps de Brigitte Trogneux diffusées]. ''Le Parisien'' (22 November 2016).</ref> Макрон 2020 жылғы Рождествода короновирус жұқтырады. Ол туралы оның кеңсесі баспасөз хабарламаларды растап, 2021 жылы 9 қаңтарда жариялады. Кейін 2020 жылы 24 желтоқсанда Брижиттен де короновирус табылды, бірақ ол алты күннің ішінде жазылып шығып, ПЦР тесті теріс көрсеткіш көрсеткен болатын. Осы кезеңде ол президенттің ресми резиденциясы - Элисей сарайында тұрды, ал президент Париждің сыртындағы басқа резиденцияда жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url = https://www.ndtv.com/world-news/french-president-emmanuel-macrons-wife-brigitte-macron-caught-coronavirus-over-christmas-2350114 |work = NDTV |title = French President's Wife Caught Coronavirus Over Christmas |author = Syndicated feed |date = January 9, 2021 |access-date = 2021-01-09 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2017/08/21/charte-de-transparence-relative-au-statut-du-conjoint-du-chef-de-letat Charte de transparence relative au statut du conjoint du Chef de l’État], Presidency of the French Republic, 2017 {{commons category}} [[Санат:1953 жылы туғандар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Президенттің әйелдері]] [[Санат:Франция халықтары]] dqkydf3tq6zz2gu12w72qntzu9corto 3579634 3579632 2026-04-09T11:01:35Z Құралай Мұратқызы 179559 3579634 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Брижит Макрон|Шынайы есімі=Брижит Мари-Клод Макрон|Суреті=Brigitte Macron (July 2017) (cropped).JPG|Қызметі=Мұғалім|Діні=|Туған кездегі есімі=Брижит Мари-Клод Трогнье|Жұбайы=Андре-Луи Озьер (1974—2006) Эмманюэль Макрон (2007 жылдан бастап)|Балалары=қыздары Тифани и Лоранс Озьер және ұлы Себастьян Озьер|Туған күні=13.04.1953|Әкесі=Жан Троньё|Анасы=Симона Троньё|Білімі=Генриха IV лицейі|Жұмыс істеген орны=Сен-Луи-де-Гонзаг лицейі}} '''Брижит Мари-Клод Макрон''' ({{lang-fr|Brigitte Marie-Claude Macron}}; қазіргі '''Троньё''' ({{lang-fr|Brigitte Trogneux}} тумасы), бұрынғы '''Озьер''' ({{lang-fr|Auzière}}), [[13 сәуір]] [[1953 жыл]]) — француз мектеп мұғалімі, қазіргі Франция президенті [[Эммануэль Макрон]]ның әйелі және бұрынғы ұстазы.<ref>{{cite news |title=French President arrives in Japan for G20 summit |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |publisher=NHK World |date=June 26, 2019 |access-date=24 July 2019 |archive-date=28 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628235110/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|title= Brigitte Trogneux – La biographie de Brigitte Trogneux avec Gala.fr|publisher= Média Prisma|website= Gala.fr|language= fr|access-date= 12 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170425002726/http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|archive-date= 25 April 2017|url-status=dead|df= dmy-all}}</ref> == Өмірінің алғашқы кезеңі == Брижит Макрон Францияның [[Амьен]] қаласында дүниеге келген. Ол 1872 жылы Амьенде негізі<ref name="lavoixdunordaraslachocolaterie">{{cite news|title=Arras : la chocolaterie Trogneux va déménager sur la place des Héros|url=http://www.lavoixdunord.fr/archive/recup%3A%252Fregion%252Farras-la-chocolaterie-trogneux-va-demenager-sur-la-ia29b0n3133866|access-date=7 May 2017|work=La Voix du Nord|date=30 October 2015}}</ref> салынған Chocolaterie Trogneux-тің бесінші ұрпағы болып табылатын Симонс (1910-1998 Пуйоль тумасы) пен Жан Трогньенің (1909-1994) алты баласының ішіндегі ең кішісі <ref name=":2">{{Cite web|url= http://gw.geneanet.org/wikifrat?lang=fr&p=brigitte&n=trogneux|title= Brigitte TROGNEUX – Fraternelle : l'encyclopédie biographique de l'Homo erectus – Geneanet|website= [[Geneanet]]|access-date= 15 April 2017}}</ref><ref name="lexpressquiestbrigitte">{{Cite news|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/qui-est-brigitte-trogneux-l-epouse-d-emmanuel-macron_1693001.html|title=Qui est Brigitte Trogneux, l'épouse d'Emmanuel Macron?|last=Lévy-Frébault|first=Tiphaine|date=25 June 2015|work=[[L'Express]]|access-date=3 May 2017}}</ref> Қазіргі кезде Jean Trogneux деп аталатын компанияны<ref name="jeantrogneuxhomepage">{{cite web|title=Homepage|url=http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|website=Jean Trogneux|access-date=7 May 2017|archive-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509002405/http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|url-status=dead}}</ref> оның інісі Жан-Александр Трогне басқарады.<ref name="lexpressquiestbrigitte"/> == Мансабы == Брижит Оузиер 1980 жылдары Страсбургтегі Люци-Бержердегі «Колледжде» әдебиеттен сабақ берді.<ref name="france3afaitsespremiers">{{cite news|last1=Hartzer|first1=Renaud|title=Brigitte Macron a fait ses premiers pas en politique... en Alsace|url=http://france3-regions.francetvinfo.fr/grand-est/brigitte-macron-fait-ses-premiers-pas-politique-alsace-1249989.html|access-date=8 May 2017|work=France 3 Grand Est|date=8 May 2017}}</ref> Ал 1990-шы жылдары, ол Амьенде орналасқан Lycée la Providence атты иезуиттардың орта мектебінде француз және латын тілдерінен тәлім берді. Ол Эммануэль Макронмен алғаш рет дәл осы орта мектепте кездесті.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/02/opinion/sex-and-the-french-elections.html|title=Sex and the French Elections|last=Druckerman|first=Pamela|date=2 February 2017|work=The New York Times|access-date=12 April 2017|issn=0362-4331}}</ref> Ол Брижиттің әдебиет сабақтарына қатысып, ал Брижит болса Макрон қатысқан театр тобын басқарды. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-book-idUSKBN17E21X|title=France's Macron defied parental veto on schoolboy love affair with teacher|date=12 April 2017|work=Reuters|access-date=12 April 2017}}</ref> Олардың романы әдетте болатындағыға тән емес еді, өйткені Брижит Макроннан ширек ғасырға үлкен болатын, Макрон бұл романын «махаббатымыз жиі құпия және жасырын болды, көбісі өздеріне осындай махаббат келмей оны түсінбейді» деп сипаттады.<ref>{{Cite news|last=Persio|first=Sofia Lotto|date=6 February 2017|title=Emmanuel Macron: From teacher's pet to French president|work=[[International Business Times]] UK|url=http://www.ibtimes.co.uk/unusual-romance-presidential-favourite-emmanuel-macron-his-wife-brigitte-1605082|url-status=live|access-date=12 April 2017}}</ref> == Саясат == [[Сурет:Arrival Ceremony - The Official State Visit of France (27831311468).jpg|thumb|left|Франция президенты Эммануэль Макрон Ақ үйде мемлекеттік кездесу кезінде өзінің әйелі Брижиттің қолын сүйіп жатыр]] 1989 жылы, Бриджит Макрон (содан кейін Auzière) Truchtersheim қалалық кеңесінде сайлауда сәтсіздікке ұшырап, кеңестен орын ала алмады. Бұл оның өз өмірінде жалғыз сайлауға түскен кезі болатын.<ref name="france3afaitsespremiers"/> 2017 жылы Брижит Макрон күйеуінің президенттік науқанында белсенді рөл атқарды. Бас кеңесшілерінің біреуінің «Брижиттің болуы ол үшін өте маңызды» деген сөзі келтірілді.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/politics/articles/2017-04-07/the-singular-woman-behind-france-s-front-runner|title=The Singular Woman Behind France’s Front-Runner|date=7 April 2017|work=[[Bloomberg.com]]|access-date=12 April 2017}}</ref> Сайлау науқаны барысында Эммануэль Макрон Франция президенттігін жеңіп алған кезде әйелі «онымен үнемі бірге болған рөлге ие болады, ол жасырылмайды» деп мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/brigitte-macron-style-analysis|title=How Brigitte Macron Is Redefining First Lady Dressing|last=Pithers|first=Ellie|work=British Vogue|access-date=12 April 2017|language=en-GB}}</ref> Ол, өзінің қызметкерлерімен, кеңсесімен және олардың қызметі үшін жеке бөлінген бюджеті бар ресми «бірінші ханым» атағын (Франция президентінің жұбайы қазіргі уақытта ресми атаққа ие емес) құруды ұсынды.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/06/emmanuel-macron-french-president-wife-first-lady-official-status|title=Emmanuel Macron under fire for plan to give wife 'first lady' role|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-06|work=The Guardian|access-date=2019-09-08|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> . Макрон президент болып сайланғаннан кейін және оның осындай ұсынысына қарсы 275000-нан астам қол жиналған петициядан кейін Франция үкіметі Брижит Макронның «бірінші ханым» ресми атағына ие болмайтынын және оған ресми бюджет бөлінбейтіндігін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/08/no-first-lady-title-for-brigitte-macron-after-petition-over-her-status|title=No ‘first lady’ title for Brigitte Macron after petition over her status|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-08|work=The Guardian|access-date=2017-08-17|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Француздық Elle журналына берген сұхбатында ол жақында жарияланатын ашықтық хартиясы оның «рөлі мен ілеспе ресурстарды», оның құрамы мен қызметкерлерінің санын нақтылайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170817-france-brigitte-macron-first-lady-status-title-emmanuel-macron-politics|title=Brigitte Macron: A 'first lady' in all but title - France 24|date=2017-08-17|work=France 24|access-date=2017-08-17|language=en-US}}</ref> == Жеке өмірі == 1974 жылы 22 маусымда ол банкир Андре-Луи Аузьерге үйленді және үш бала дүниеге келді. Олар: инженер Себастьен Оузиер, доктор кардиолог Лоренс Оузиер-Журдан, заңгер Тифайн Аузьер.Олар Амьенге көшкенге дейін Трюхтершеймде 1991 жылға дейін бірге тұрды.<ref name="france3afaitsespremiers"/> Брижит 40 жасында, 15 жасар Эммануэль Макронмен 1993 жылы Ла-Провиденс орта мектебінде кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/world/report-i-will-come-back-and-i-will-marry-you-how-emmanuel-macron-met-his-teacher-and-wife-brigitte-trogneux-2431287|title='I will come back and I will marry you': How Emmanuel Macron met his teacher and wife Brigitte Trogneux|date=2017-05-08|website=DNA India|language=en|access-date=2019-08-27}}</ref> Сол уақытта ол мұғалім болып жұмыс атқаратын, сондай-ақ оның қызы Лоренс, Макронның сыныптасы болатын.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/family/relationships/macron-affair-french-presidential-candidates-parents-discovered/|title=The Macron affair: How the French election winner's parents discovered he was dating his teacher|last=Fulda|first=Anne|date=2018-07-17|work=The Telegraph|access-date=2019-08-27|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Ол 2006 жылдың қаңтарында Аузьермен ажырасып, 2007 жылдың қазан айында Макронға үйленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.cosmopolis.ch/english/politics/e0016900/emmanuel_macron_e01690000000000.htm|title=Emmanuel Macron the new French minister of the economy|last=Gerber|first=Louis|website=www.cosmopolis.ch|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>[http://www.leparisien.fr/laparisienne/actu-people/personnalites/video-les-images-du-mariage-d-emmanuel-macron-et-de-brigitte-trogneux-diffusees-22-11-2016-6360852.php VIDEO. Les images du mariage d'Emmanuel Macron temps de Brigitte Trogneux diffusées]. ''Le Parisien'' (22 November 2016).</ref> Макрон 2020 жылғы Рождествода короновирус жұқтырады. Ол туралы оның кеңсесі баспасөз хабарламаларды растап, 2021 жылы 9 қаңтарда жариялады. Кейін 2020 жылы 24 желтоқсанда Брижиттен де короновирус табылды, бірақ ол алты күннің ішінде жазылып шығып, ПЦР тесті теріс көрсеткіш көрсеткен болатын. Осы кезеңде ол президенттің ресми резиденциясы - Элисей сарайында тұрды, ал президент Париждің сыртындағы басқа резиденцияда жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url = https://www.ndtv.com/world-news/french-president-emmanuel-macrons-wife-brigitte-macron-caught-coronavirus-over-christmas-2350114 |work = NDTV |title = French President's Wife Caught Coronavirus Over Christmas |author = Syndicated feed |date = January 9, 2021 |access-date = 2021-01-09 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2017/08/21/charte-de-transparence-relative-au-statut-du-conjoint-du-chef-de-letat Charte de transparence relative au statut du conjoint du Chef de l’État], Presidency of the French Republic, 2017 {{commons category}} [[Санат:1953 жылы туғандар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Президенттің әйелдері]] [[Санат:Франция халықтары]] mgtrelccv8s4hsya85uzs98b7jauf5n 3579706 3579634 2026-04-09T11:36:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3570572 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Брижит Макрон|Шынайы есімі=Брижит Мари-Клод Макрон|Суреті=Brigitte Macron (July 2017) (cropped).JPG|Қызметі=Мұғалім|Діні=|Туған кездегі есімі=Брижит Мари-Клод Трогнье|Жұбайы=Андре-Луи Озьер (1974—2006) Эмманюэль Макрон (2007 жылдан бастап)|Балалары=қыздары Тифани и Лоранс Озьер және ұлы Себастьян Озьер|Туған күні=13.04.1953|Әкесі=Жан Троньё|Анасы=Симона Троньё|Білімі=Генриха IV лицейі|Жұмыс істеген орны=Сен-Луи-де-Гонзаг лицейі}} '''Брижит Мари-Клод Макрон''' ({{lang-fr|Brigitte Marie-Claude Macron}}; қазіргі '''Троньё''' ({{lang-fr|Brigitte Trogneux}} тумасы), бұрынғы '''Озьер''' ({{lang-fr|Auzière}}), [[13 сәуір]] [[1953 жыл]]) — француз мектеп мұғалімі, қазіргі Франция президенті [[Эммануэль Макрон]]ның әйелі және бұрынғы ұстазы.<ref>{{cite news |title=French President arrives in Japan for G20 summit |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |publisher=NHK World |date=June 26, 2019 |access-date=24 July 2019 |archive-date=28 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628235110/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20190626_20/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|title= Brigitte Trogneux – La biographie de Brigitte Trogneux avec Gala.fr|publisher= Média Prisma|website= Gala.fr|language= fr|access-date= 12 April 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170425002726/http://www.gala.fr/stars_et_gotha/brigitte_trogneux|archive-date= 25 April 2017|url-status=dead|df= dmy-all}}</ref> == Өмірінің алғашқы кезеңі == Брижит Макрон Францияның [[Амьен]] қаласында дүниеге келген. Ол 1872 жылы Амьенде негізі<ref name="lavoixdunordaraslachocolaterie">{{cite news|title=Arras : la chocolaterie Trogneux va déménager sur la place des Héros|url=http://www.lavoixdunord.fr/archive/recup%3A%252Fregion%252Farras-la-chocolaterie-trogneux-va-demenager-sur-la-ia29b0n3133866|access-date=7 May 2017|work=La Voix du Nord|date=30 October 2015}}</ref> салынған Chocolaterie Trogneux-тің бесінші ұрпағы болып табылатын Симонс (1910-1998 Пуйоль тумасы) пен Жан Трогньенің (1909-1994) алты баласының ішіндегі ең кішісі болатын <ref name=":2">{{Cite web|url= http://gw.geneanet.org/wikifrat?lang=fr&p=brigitte&n=trogneux|title= Brigitte TROGNEUX – Fraternelle : l'encyclopédie biographique de l'Homo erectus – Geneanet|website= [[Geneanet]]|access-date= 15 April 2017}}</ref><ref name="lexpressquiestbrigitte">{{Cite news|url=http://www.lexpress.fr/styles/vip/qui-est-brigitte-trogneux-l-epouse-d-emmanuel-macron_1693001.html|title=Qui est Brigitte Trogneux, l'épouse d'Emmanuel Macron?|last=Lévy-Frébault|first=Tiphaine|date=25 June 2015|work=[[L'Express]]|access-date=3 May 2017}}</ref> Қазіргі кезде Jean Trogneux деп аталатын компанияны<ref name="jeantrogneuxhomepage">{{cite web|title=Homepage|url=http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|website=Jean Trogneux|access-date=7 May 2017|archive-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509002405/http://www.trogneux.fr/boutique/liste_rayons.cfm?code_lg=lg_fr|url-status=dead}}</ref> оның інісі Жан-Александр Трогне басқарады.<ref name="lexpressquiestbrigitte"/> == Мансабы == Брижит Оузиер 1980 жылдары Страсбургтегі Люци-Бержердегі «Колледжде» әдебиеттен сабақ берді.<ref name="france3afaitsespremiers">{{cite news|last1=Hartzer|first1=Renaud|title=Brigitte Macron a fait ses premiers pas en politique... en Alsace|url=http://france3-regions.francetvinfo.fr/grand-est/brigitte-macron-fait-ses-premiers-pas-politique-alsace-1249989.html|access-date=8 May 2017|work=France 3 Grand Est|date=8 May 2017}}</ref> Ал 1990-шы жылдары, ол Амьенде орналасқан Lycée la Providence атты иезуиттардың орта мектебінде француз және латын тілдерінен тәлім берді. Ол Эммануэль Макронмен алғаш рет дәл осы орта мектепте кездесті.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/02/opinion/sex-and-the-french-elections.html|title=Sex and the French Elections|last=Druckerman|first=Pamela|date=2 February 2017|work=The New York Times|access-date=12 April 2017|issn=0362-4331}}</ref> Ол Брижиттің әдебиет сабақтарына қатысып, ал Брижит болса Макрон қатысқан театр тобын басқарды. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-france-election-macron-book-idUSKBN17E21X|title=France's Macron defied parental veto on schoolboy love affair with teacher|date=12 April 2017|work=Reuters|access-date=12 April 2017}}</ref> Олардың романы әдетте болатындағыға тән емес еді, өйткені Брижит Макроннан ширек ғасырға үлкен болатын, Макрон бұл романын «махаббатымыз жиі құпия және жасырын болды, көбісі өздеріне осындай махаббат келмей оны түсінбейді» деп сипаттады.<ref>{{Cite news|last=Persio|first=Sofia Lotto|date=6 February 2017|title=Emmanuel Macron: From teacher's pet to French president|work=[[International Business Times]] UK|url=http://www.ibtimes.co.uk/unusual-romance-presidential-favourite-emmanuel-macron-his-wife-brigitte-1605082|url-status=live|access-date=12 April 2017}}</ref> == Саясат == [[Сурет:Arrival Ceremony - The Official State Visit of France (27831311468).jpg|thumb|left|Франция президенты Эммануэль Макрон Ақ үйде мемлекеттік кездесу кезінде өзінің әйелі Брижиттің қолын сүйіп жатыр]] 1989 жылы, Бриджит Макрон (содан кейін Auzière) Truchtersheim қалалық кеңесінде сайлауда сәтсіздікке ұшырап, кеңестен орын ала алмады. Бұл оның өз өмірінде жалғыз сайлауға түскен кезі болатын.<ref name="france3afaitsespremiers"/> 2017 жылы Брижит Макрон күйеуінің президенттік науқанында белсенді рөл атқарды. Бас кеңесшілерінің біреуінің «Брижиттің болуы ол үшін өте маңызды» деген сөзі келтірілді.<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/politics/articles/2017-04-07/the-singular-woman-behind-france-s-front-runner|title=The Singular Woman Behind France’s Front-Runner|date=7 April 2017|work=[[Bloomberg.com]]|access-date=12 April 2017}}</ref> Сайлау науқаны барысында Эммануэль Макрон Франция президенттігін жеңіп алған кезде әйелі «онымен үнемі бірге болған рөлге ие болады, ол жасырылмайды» деп мәлімдеді.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.vogue.co.uk/article/brigitte-macron-style-analysis|title=How Brigitte Macron Is Redefining First Lady Dressing|last=Pithers|first=Ellie|work=British Vogue|access-date=12 April 2017|language=en-GB}}</ref> Ол, өзінің қызметкерлерімен, кеңсесімен және олардың қызметі үшін жеке бөлінген бюджеті бар ресми «бірінші ханым» атағын (Франция президентінің жұбайы қазіргі уақытта ресми атаққа ие емес) құруды ұсынды.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/06/emmanuel-macron-french-president-wife-first-lady-official-status|title=Emmanuel Macron under fire for plan to give wife 'first lady' role|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-06|work=The Guardian|access-date=2019-09-08|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> . Макрон президент болып сайланғаннан кейін және оның осындай ұсынысына қарсы 275000-нан астам қол жиналған петициядан кейін Франция үкіметі Брижит Макронның «бірінші ханым» ресми атағына ие болмайтынын және оған ресми бюджет бөлінбейтіндігін мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/aug/08/no-first-lady-title-for-brigitte-macron-after-petition-over-her-status|title=No ‘first lady’ title for Brigitte Macron after petition over her status|last=Willsher|first=Kim|date=2017-08-08|work=The Guardian|access-date=2017-08-17|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Француздық Elle журналына берген сұхбатында ол жақында жарияланатын ашықтық хартиясы оның «рөлі мен ілеспе ресурстарды», оның құрамы мен қызметкерлерінің санын нақтылайтынын мәлімдеді.<ref>{{Cite news|url=http://www.france24.com/en/20170817-france-brigitte-macron-first-lady-status-title-emmanuel-macron-politics|title=Brigitte Macron: A 'first lady' in all but title - France 24|date=2017-08-17|work=France 24|access-date=2017-08-17|language=en-US}}</ref> == Жеке өмірі == 1974 жылы 22 маусымда ол банкир Андре-Луи Аузьерге үйленді және үш бала дүниеге келді. Олар: инженер Себастьен Оузиер, доктор кардиолог Лоренс Оузиер-Журдан, заңгер Тифайн Аузьер . Олар Амьенге көшкенге дейін Трюхтершеймде 1991 жылға дейін бірге тұрды.<ref name="france3afaitsespremiers"/> Брижит 40 жасында, 15 жасар Эммануэль Макронмен 1993 жылы Ла-Провиденс орта мектебінде кездесті.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/world/report-i-will-come-back-and-i-will-marry-you-how-emmanuel-macron-met-his-teacher-and-wife-brigitte-trogneux-2431287|title='I will come back and I will marry you': How Emmanuel Macron met his teacher and wife Brigitte Trogneux|date=2017-05-08|website=DNA India|language=en|access-date=2019-08-27}}</ref> Сол уақытта ол мұғалім болып жұмыс атқаратын, сондай-ақ оның қызы Лоренс, Макронның сыныптасы болатын.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/family/relationships/macron-affair-french-presidential-candidates-parents-discovered/|title=The Macron affair: How the French election winner's parents discovered he was dating his teacher|last=Fulda|first=Anne|date=2018-07-17|work=The Telegraph|access-date=2019-08-27|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Ол 2006 жылдың қаңтарында Аузьермен ажырасып, 2007 жылдың қазан айында Макронға үйленді.<ref>{{Cite web|url=http://www.cosmopolis.ch/english/politics/e0016900/emmanuel_macron_e01690000000000.htm|title=Emmanuel Macron the new French minister of the economy|last=Gerber|first=Louis|website=www.cosmopolis.ch|access-date=12 April 2017}}</ref><ref>[http://www.leparisien.fr/laparisienne/actu-people/personnalites/video-les-images-du-mariage-d-emmanuel-macron-et-de-brigitte-trogneux-diffusees-22-11-2016-6360852.php VIDEO. Les images du mariage d'Emmanuel Macron temps de Brigitte Trogneux diffusées]. ''Le Parisien'' (22 November 2016).</ref> Макрон 2020 жылғы Рождествода короновирус жұқтырады. Ол туралы оның кеңсесі баспасөз хабарламаларды растап, 2021 жылы 9 қаңтарда жариялады. Кейін 2020 жылы 24 желтоқсанда Брижиттен де короновирус табылды, бірақ ол алты күннің ішінде жазылып шығып, ПЦР тесті теріс көрсеткіш көрсеткен болатын. Осы кезеңде ол президенттің ресми резиденциясы - Элисей сарайында тұрды, ал президент Париждің сыртындағы басқа резиденцияда жұмыс істеді.<ref>{{cite web |url = https://www.ndtv.com/world-news/french-president-emmanuel-macrons-wife-brigitte-macron-caught-coronavirus-over-christmas-2350114 |work = NDTV |title = French President's Wife Caught Coronavirus Over Christmas |author = Syndicated feed |date = January 9, 2021 |access-date = 2021-01-09 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2017/08/21/charte-de-transparence-relative-au-statut-du-conjoint-du-chef-de-letat Charte de transparence relative au statut du conjoint du Chef de l’État], Presidency of the French Republic, 2017 {{commons category}} [[Санат:1953 жылы туғандар]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Президенттің әйелдері]] [[Санат:Франция халықтары]] 38rulfyte4dgxlsx916ycjeea081mdl 0 657020 3579234 3537541 2026-04-09T05:24:21Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579234 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Гуриндер Чадха|Шынайы есімі=|Сурет=Gurinder Chadha.jpg|Сурет атауы=|Туған күні=10.1.1960|Қайтыс болған күні=|Туған жері=[[Найроби]], [[Кения]]|Қайтыс болған жері=|Азаматтығы=[[Ұлыбритания]]|Ұлты=|Мансабы={{кинорежиссёр}}, [[продюсер]], сценариші,|Жұбайы=Пол Маеда Берджес|Балалары=2|Марапаттары=|Басқалары=Белсенді жылдары: 1999 жылдан — қазірге дейін}} '''Гуриндер Чадха''' ({{lang-en|Gurinder Chadha}}, [[10 қаңтар]] [[1960 жыл]], [[Найроби]]) — үнді тегінен шыққан британдық сценарийші, кинорежиссер және продюсер. == Өмірбаяны == Гуриндер Чадха Кенияның [[Найроби]] қаласында дүние есігін ашты. 1961 жылы оның отбасы [[Ұлыбритания]]ға көшіп, Батыс Лондондағы Саутолл аймағына қоныс тепті. Гуриндер Чадха Клифтон атындағы бастауыш мектебінде оқиды<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7144692.stm Чадха Nativity мектебін басқарады]</ref> және мектепті тәмамдағаннан кейін Шығыс Англия университетіне оқуға түсіп, саясат және экономиканы меңгерді, ал 1984\1985 жылдары Лондон байланыс колледжінде оқып, кейін аспирантураға түседі. == Шығармашылығы == Сексенінші жылдардың ортасында Чадха радиода мансабын бастайды, содан кейін [[BBC]] жаңалықтар қызметінде журналист болып жұмыс атқарды. 1989 жылы Чадха азиат тегінен шыққан британдықтардың өмірі туралы «Мен британдықпын, бірақ ...» деректі фильмін шығарды. 1990 жылы Гуриндер Чадха продюсерлік компания ашады. Осы продюсерлік компанияда британдық-азиялық үйлену туралы сөз қозғайтын 11 минуттық Nice Arrangement (1991) атты алғашқы фильмі жариялайды. Оның жағажайдағы Бхаджи (1993) фильмі көптеген халықаралық марапаттарға ие болды, оның ішінде, [[BAFTA]] «Британдық үздік фильм» деген және Evening Standard British Film Award «Ең жақсы британдық дебютант» деген номинацияларды берген болатын. «Біз не дайындаймыз?» фильмі (2000) Sundance кинофестиваліне қатысты; Фильмнің сценарийі Sundance институтының жазу зертханасына түскен алғашқы британдық сценарий болды. Чадха London Film Critics’ Circle марапатында «Үздік британдық режиссері» атанды. Гуриндер Чадха «Slumdog Millionaire» фильмі шыққанға дейін, өзі жазушы(сценарийші),режиссер және продюсер ретінде болған «Бекхэм сияқты ойнау» (2002) фильмі британдық режиссурасында ең кассалық фильм болды. Фильмнің жетістігі халықаралық деңгейде болды, сонымен қатар [[Америка]]да, [[Жаңа Зеландия]]да, [[Швейцария]]да және Оңтүстік Африкада ең көп сатылымдар тізімінде болған, сондай-ақ Golden Globe Nomination for Best Picture (Musical or Comedy), BAFTA Nomination for Best British Film, European Film Academy Nomination for Best Film и Writers Guild of America Nomination for Best Original Screenplay номинацияларын жеңіп алды. 2004 жылы Чадха [[Джейн Остин]]нің «Pride and Prejudice» романын негізге ала отырып Голливуд стиліндегі «Келін және Ырымшылдық» фильмін шығарды. == Жеке өмірі == Гуриндер Чадха америкалық сценарист және режиссер Пол Маеда Берджеске үйленген және олардың 2007 жылы егіз Ронак есімді ұл және Кумико есімді қыз балалары дүниеге келді.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/7595619/Gurinder-Chadha-interview.html David Gritten]</ref> Чадха әйелдердің киноиндустриядағы көрінісі туралы айтты. Лондондағы Sands Films-те өткен Bird's Eye View 2017 көрмесінде Чадха театрларда әйел режиссерлерді белсенді қолдаудың маңыздылығын атап өтті, әсіресе ашық апта күндері(the opening weekend). Ол сонымен қатар ер адамдардың дәстүрлі түрде басқаратын саладағы өзгерістер үшін күресте әйелдер енжар бола алмайтындығын атап өтті. <ref>[http://ff2media.com/blog/2017/04/25/gurinder-chadha-2017-update/ Режиссёр ‘Bend It Like Beckham’ өзгеріс үшін күресіп жатыр ]</ref> == Фильмография == * 1989 — I'm british But... / ''Мен британдықпын, бірақ...'' * 1991 — A Nice Arrangement / ''Жақсы келісім'' * 1992 — Acting Our Age / ''Біздің жасымызда әрекет ету'' * 1992 — Pain, Passion and Profit / ''Азап, құмарлық және пайда'' * 1993 — Bhaji on the Beach / ''Жағажайдағы Бхаджи'' * 1994 — What Do You Call an Indian Woman Who's Funny? / ''Сіз қызықты болатын үнді әйелін қалай атайсыз?'' * 1995 — Rich Deceiver / ''Алдамшы бай '' * 2000 — What’s Cooking? / ''Біз не дайындаймыз?'' * 2002 — Bend It Like Beckham / ''Бекхэм сияқты ойнау'' * 2004 — Bride & Prejudice / ''Келін және Ырымшылдық'' * 2005 — Mistress of Spices / ''Дәмдеуіштер ханшайымы'' * 2006 — Paris, je t’aime / ''Париж, Мен сені сүйемін'' * 2008 — Angus, Thongs and Perfect Snogging / ''Ангус, Шолақ дамбал, Мінсіз сүйісу'' * 2009 — It’s a Wonderful Afterlife / ''Керемет о дүниелік өмір'' * 2015 — Desi Rascals / ''Деси Раскалс'' * 2017 — Viceroy’s House / ''Вице-Король үйі'' * 2019 — Blinded by the Light / ''Жарықтан соқыр болу'' * 2019 — Beecham House / ''Бичем Хаус' * Пашмина / ''Pashmina (Pre-Production)'' * L'Argent / ''L'Argent (Announced)'' == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb name|0149446|Гуриндер Чадха}} *[http://www.screenonline.org.uk/people/id/502103/ Biography and filmography] from the British Film Institute's Screenonline *[http://observer.guardian.co.uk/review/story/0,,1821203,00.html Interview: Gurinder Chadha] ''The Observer'' *[https://www.bbc.co.uk/history/familyhistory/get_started/wdytya_s2_celeb_gallery_06.shtml Gurinder Chadha on ''Who Do You Think You Are?''] *[https://www.theguardian.com/film/2008/jul/13/news.culture1 Interview: Gurinder Chadha] ''The Guardian'' [[Санат:1960 жылы туғандар]] [[Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері]] [[Санат:10 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Ұлыбритания кинорежиссёрлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] == Дереккөздер == 2nrjg4fmph8ymwm1jik631rjxopppft 3579378 3579234 2026-04-09T06:22:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3410492 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Гуриндер Чадха|Шынайы есімі=|Сурет=Gurinder Chadha.jpg|Сурет атауы=|Туған күні=10.1.1960|Қайтыс болған күні=|Туған жері=[[Найроби]], [[Кения]]|Қайтыс болған жері=|Азаматтығы=[[Ұлыбритания]]|Ұлты=|Мансабы={{кинорежиссёр}}, [[продюсер]], сценариші,|Жұбайы=Пол Маеда Берджес|Балалары=2|Марапаттары=|Басқалары=Белсенді жылдары: 1999 ж. — қазірге дейін}} '''Гуриндер Чадха''' ({{lang-en|Gurinder Chadha}}, [[10 қаңтар]] [[1960 жыл]], [[Найроби]]) — үнді тегінен шыққан британдық сценарийші, кинорежиссер және продюсер. == Өмірбаяны == Гуриндер Чадха Кенияның [[Найроби]] қаласында дүние есігін ашты. 1961 жылы оның отбасы [[Ұлыбритания]]ға көшіп, Батыс Лондондағы Саутолл аймағына қоныс тепті. Гуриндер Чадха Клифтон атындағы бастауыш мектебінде оқиды<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7144692.stm Чадха Nativity мектебін басқарады]</ref> және мектепті тәмамдағаннан кейін Шығыс Англия университетіне оқуға түсіп, саясат және экономиканы меңгерді, ал 1984\1985 жылдары Лондон байланыс колледжінде оқып, кейін аспирантураға түседі. == Шығармашылығы == Сексенінші жылдардың ортасында Чадха радиода мансабын бастайды, содан кейін [[BBC]] жаңалықтар қызметінде журналист болып жұмыс атқарды. 1989 жылы Чадха азиат тегінен шыққан британдықтардың өмірі туралы «Мен британдықпын, бірақ ...» деректі фильмін шығарды. 1990 жылы Гуриндер Чадха продюсерлік компания ашады. Осы продюсерлік компанияда британдық-азиялық үйлену туралы сөз қозғайтын 11 минуттық Nice Arrangement (1991) атты алғашқы фильмі жариялайды. Оның жағажайдағы Бхаджи (1993) фильмі көптеген халықаралық марапаттарға ие болды, оның ішінде, [[BAFTA]] «Британдық үздік фильм» деген және Evening Standard British Film Award «Ең жақсы британдық дебютант» деген номинацияларды берген болатын. «Біз не дайындаймыз?» фильмі (2000) Sundance кинофестиваліне қатысты; Фильмнің сценарийі Sundance институтының жазу зертханасына түскен алғашқы британдық сценарий болды. Чадха London Film Critics’ Circle марапатында «Үздік британдық режиссері» атанды. Гуриндер Чадха «Slumdog Millionaire» фильмі шыққанға дейін, өзі жазушы(сценарийші),режиссер және продюсер ретінде болған «Бекхэм сияқты ойнау» (2002) фильмі британдық режиссурасында ең кассалық фильм болды. Фильмнің жетістігі халықаралық деңгейде болды, сонымен қатар [[Америка]]да, [[Жаңа Зеландия]]да, [[Швейцария]]да және Оңтүстік Африкада ең көп сатылымдар тізімінде болған, сондай-ақ Golden Globe Nomination for Best Picture (Musical or Comedy), BAFTA Nomination for Best British Film, European Film Academy Nomination for Best Film и Writers Guild of America Nomination for Best Original Screenplay номинацияларын жеңіп алды. 2004 жылы Чадха [[Джейн Остин]]нің «Pride and Prejudice» романын негізге ала отырып Голливуд стиліндегі «Келін және Ырымшылдық» фильмін шығарды. == Жеке өмірі == Гуриндер Чадха америкалық сценарист және режиссер Пол Маеда Берджеске үйленген және олардың 2007 жылы егіз Ронак есімді ұл және Кумико есімді қыз балалары дүниеге келді.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/7595619/Gurinder-Chadha-interview.html David Gritten]</ref> Чадха әйелдердің киноиндустриядағы көрінісі туралы айтты. Лондондағы Sands Films-те өткен Bird's Eye View 2017 көрмесінде Чадха театрларда әйел режиссерлерді белсенді қолдаудың маңыздылығын атап өтті, әсіресе ашық апта күндері(the opening weekend). Ол сонымен қатар ер адамдардың дәстүрлі түрде басқаратын саладағы өзгерістер үшін күресте әйелдер енжар бола алмайтындығын атап өтті. <ref>[http://ff2media.com/blog/2017/04/25/gurinder-chadha-2017-update/ Режиссёр ‘Bend It Like Beckham’ өзгеріс үшін күресіп жатыр ]</ref> == Фильмография == * 1989 — I'm british But... / ''Мен британдықпын, бірақ...'' * 1991 — A Nice Arrangement / ''Жақсы келісім'' * 1992 — Acting Our Age / ''Біздің жасымызда әрекет ету'' * 1992 — Pain, Passion and Profit / ''Азап, құмарлық және пайда'' * 1993 — Bhaji on the Beach / ''Жағажайдағы Бхаджи'' * 1994 — What Do You Call an Indian Woman Who's Funny? / ''Сіз қызықты болатын үнді әйелін қалай атайсыз?'' * 1995 — Rich Deceiver / ''Алдамшы бай '' * 2000 — What’s Cooking? / ''Біз не дайындаймыз?'' * 2002 — Bend It Like Beckham / ''Бекхэм сияқты ойнау'' * 2004 — Bride & Prejudice / ''Келін және Ырымшылдық'' * 2005 — Mistress of Spices / ''Дәмдеуіштер ханшайымы'' * 2006 — Paris, je t’aime / ''Париж, Мен сені сүйемін'' * 2008 — Angus, Thongs and Perfect Snogging / ''Ангус, Шолақ дамбал, Мінсіз сүйісу'' * 2009 — It’s a Wonderful Afterlife / ''Керемет о дүниелік өмір'' * 2015 — Desi Rascals / ''Деси Раскалс'' * 2017 — Viceroy’s House / ''Вице-Король үйі'' * 2019 — Blinded by the Light / ''Жарықтан соқыр болу'' * 2019 — Beecham House / ''Бичем Хаус' * Пашмина / ''Pashmina (Pre-Production)'' * L'Argent / ''L'Argent (Announced)'' == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb name|0149446|Гуриндер Чадха}} *[http://www.screenonline.org.uk/people/id/502103/ Biography and filmography] from the British Film Institute's Screenonline *[http://observer.guardian.co.uk/review/story/0,,1821203,00.html Interview: Gurinder Chadha] ''The Observer'' *[https://www.bbc.co.uk/history/familyhistory/get_started/wdytya_s2_celeb_gallery_06.shtml Gurinder Chadha on ''Who Do You Think You Are?''] *[https://www.theguardian.com/film/2008/jul/13/news.culture1 Interview: Gurinder Chadha] ''The Guardian'' [[Санат:1960 жылы туғандар]] [[Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері]] [[Санат:10 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Ұлыбритания кинорежиссёрлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] == Дереккөздер == 2awb9psenew9dmfn7760gxoiemahgtk 0 657650 3579229 3571401 2026-04-09T05:22:25Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579229 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Андромеда''' (көне грек. Ἀνδρομέδη) — грек мифологиясында Эфиопия патшасы Кефей мен Кассиопеяның қызы. Кезінде Кассиопея өзінің сұлулығымен Нереидтерден жоғары екенін мақтан тұтқан кезде, ашуланған құдайлар Посейдонға кек сұрап жүгінеді және ол Кефейдің қарамағындағылардың өліміне қауіп төндіретін теңіз құбыжығын жібереді. Аммонның сиқыры Кефи Андромеданы құбыжыққа құрбандыққа шалған кезде ғана құдайдың қаһары басылатынын жариялады, ал ел тұрғындары корольді осы құрбандық туралы шешім қабылдауға мәжбүр етті.Жартасқа байланған Андромеда құбыжықтың мейіріміне қалдырылды. Бұл жағдайда Персей оны көріп,оның сұлулығына таң қалып, егер ол оған үйленуге келіссе, құбыжықты өлтіруге өз еркімен барды. Әкем бұған қуана келісіп, Персей өзінің қауіпті ерлігін аман-есен орындап, Горгон медузасының бетін құбыжыққа көрсетіп, оны тасқа айналдырды. Басқа нұсқа бойынша,монстр Гермес қылышымен өлтірілген - Персеус Горгон медузасын өлтірген. Кейбір авторлар оның шытырман оқиғаларын Джоппада (яғни, Жерорта теңізінің жағасында, Джафада) орналастырады. Еврипидтің айтуы бойынша,әкесі де,шешесі де оны өз Отанынан кетуге және Персейдің соңынан еруге мәжбүр ете алмады.Көптеген авторлардың пікірінше, ол Микен патшайымы болды және Персейден бірнеше бала туды. [[Сурет:Perseus and Andromeda MKL Bd. 12 1890 (128867576).jpg|нобай|Андромеда]] == Өнердегі Андромеда == Андромеда - Софоклдың «Андромеда» (фр. 126-129 Радт) кейіпкері (сатиралық драма), Еврипидтің трагедиясы [8], Кіші Фриничус, Ликофрон, Ливи Андроник, Энни мен Эндидің «Андромеда» Андромеда комедиясы. Ежелгі вазаларда, қабырға суреттерінде және барельефтерде Персияның көптеген бейнелері бар. Андромеда бейнесін Пиеро ди Косимодан, Титаннан және Рубенцадан бастап Чассерио мен Дорға дейінгі Жаңа дәуір суретшілері бірнеше рет айтқан. Сол оқиға Корнелийдің «Андромеда» (1650) драмасы мен Луллидің «Персей» (1682) операсының сюжеті болды.Ариосто өзінің «Ашулы Роланд» поэмасында Персей мен Андромеда туралы сюжетті пайдаланды: оның бір эпизоды (Анжеликаны босататын Руджеро) Персей мен Андромеда эпизодын толығымен қайталайды. Ариосто сюжетінде, өз кезегінде, Ингресстің ең танымал картиналарының бірі жазылды. Миф «Титандардың қақтығысы» (сәйкесінше 1981 және 2010) фильмдерінің негізін қалады. f5gacg5gzngklcexkftafddikcsmt9r 3579382 3579229 2026-04-09T06:22:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544085 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Андромеда''' (көне грек. Ἀνδρομέδη) — грек мифологиясында Эфиопия патшасы Кефей мен Кассиопеяның қызы. Кезінде Кассиопея өзінің сұлулығымен Нереидтерден жоғары екенін мақтан тұтқан кезде, ашуланған құдайлар Посейдонға кек сұрап жүгінеді және ол Кефейдің қарамағындағылардың өліміне қауіп төндіретін теңіз құбыжығын жібереді. Аммонның сиқыры Кефи Андромеданы құбыжыққа құрбандыққа шалған кезде ғана құдайдың қаһары басылатынын жариялады, ал ел тұрғындары корольді осы құрбандық туралы шешім қабылдауға мәжбүр етті. Жартасқа байланған Андромеда құбыжықтың мейіріміне қалдырылды. Бұл жағдайда Персей оны көріп, оның сұлулығына таң қалып, егер ол оған үйленуге келіссе, құбыжықты өлтіруге өз еркімен барды. Әкем бұған қуана келісіп, Персей өзінің қауіпті ерлігін аман-есен орындап, Горгон медузасының бетін құбыжыққа көрсетіп, оны тасқа айналдырды. Басқа нұсқа бойынша, монстр Гермес қылышымен өлтірілген - Персеус Горгон медузасын өлтірген. Кейбір авторлар оның шытырман оқиғаларын Джоппада (яғни, Жерорта теңізінің жағасында, Джафада) орналастырады. Еврипидтің айтуы бойынша, әкесі де, шешесі де оны өз Отанынан кетуге және Персейдің соңынан еруге мәжбүр ете алмады.Көптеген авторлардың пікірінше, ол Микен патшайымы болды және Персейден бірнеше бала туды. [[Сурет:Perseus and Andromeda MKL Bd. 12 1890 (128867576).jpg|нобай|Андромеда]] == Өнердегі Андромеда == Андромеда - Софоклдың «Андромеда» (фр. 126-129 Радт) кейіпкері (сатиралық драма), Еврипидтің трагедиясы [8], Кіші Фриничус, Ликофрон, Ливи Андроник, Энни мен Эндидің «Андромеда» Андромеда комедиясы. Ежелгі вазаларда, қабырға суреттерінде және барельефтерде Персияның көптеген бейнелері бар. Андромеда бейнесін Пиеро ди Косимодан, Титаннан және Рубенцадан бастап Чассерио мен Дорға дейінгі Жаңа дәуір суретшілері бірнеше рет айтқан. Сол оқиға Корнелийдің «Андромеда» (1650) драмасы мен Луллидің «Персей» (1682) операсының сюжеті болды.Ариосто өзінің «Ашулы Роланд» поэмасында Персей мен Андромеда туралы сюжетті пайдаланды: оның бір эпизоды (Анжеликаны босататын Руджеро) Персей мен Андромеда эпизодын толығымен қайталайды. Ариосто сюжетінде, өз кезегінде, Ингресстің ең танымал картиналарының бірі жазылды. Миф «Титандардың қақтығысы» (сәйкесінше 1981 және 2010) фильмдерінің негізін қалады. hoxpw83hecbgclucl18n4by6rnram6m 0 657652 3579233 3545137 2026-04-09T05:23:58Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579233 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте завуч, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы,доцент,кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] iskns4trik1k2newpdbn22pn4mqr88l 3579379 3579233 2026-04-09T06:22:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:IL68|IL68]] соңғы нұсқасына қайтарды 3545137 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте завуч, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 5mf39kl3e558vhxo7ufvgkynrfka4xl 3579609 3579379 2026-04-09T10:50:30Z Құралай Мұратқызы 179559 3579609 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте завуч, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] ff7v4vw3aikdjsivxbkqvx8ccae8ib3 3579611 3579609 2026-04-09T10:51:47Z Құралай Мұратқызы 179559 3579611 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған. Олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика-математика, бірі — экономика ғылымдарының). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте завуч, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] bhd1sxp1p6fkrtns3c44soj9yzv2qw8 3579613 3579611 2026-04-09T10:52:37Z Құралай Мұратқызы 179559 3579613 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған. Олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика-математика, бірі — экономика ғылымдарының). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте директордың орынбасары, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 2jnm0ozlxqual49mfkmst2tb9qpz6ah 3579616 3579613 2026-04-09T10:54:14Z Құралай Мұратқызы 179559 3579616 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған. Олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика-математика, бірі — экономика ғылымдарының). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте директордың орынбасары, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы — қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] ioil4u5q5y7yjep05jq2rvhxzhf2hdz 3579617 3579616 2026-04-09T10:54:44Z Құралай Мұратқызы 179559 3579617 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған. Олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика-математика, бірі — экономика ғылымдарының). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте директордың орынбасары, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы — қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А.Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 4ft1jogv8c4ce4jymf1of8haek1jh3w 3579620 3579617 2026-04-09T10:55:23Z Құралай Мұратқызы 179559 3579620 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған. Олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика-математика, бірі — экономика ғылымдарының). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте директордың орынбасары, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы — қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А.Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс, грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 697qu3cci0su2loqcpf56vrzvnih4fz 3579622 3579620 2026-04-09T10:56:51Z Құралай Мұратқызы 179559 3579622 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған. Олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика-математика, бірі — экономика ғылымдарының). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте директордың орынбасары, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген.Оның ішінде 15-тен астамы — қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А.Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс, грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] qsathi3yxyc8ouqu5go1m8nj5ojoyx6 3579707 3579622 2026-04-09T11:36:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3545137 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы Шонай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте завуч, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Сілтеме == Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 5mf39kl3e558vhxo7ufvgkynrfka4xl 0 657980 3579227 3387848 2026-04-09T05:22:02Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579227 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Нұрғожинова Алтыншаш Өскенбайқызы|Туған күні=1924|Қайтыс болған күні=02.10.1944|Туған жері=Мәскеу қаласы|Қайтыс болған жері=Польшадағы Краков воеводствосының Лугмян ауданындағы «Гуто-Полянск»|Ұлты=Қазақ|Мансабы=Гвардия лейтенанты}} Гвардия лейтенанты Алтыншаш Өскенбайқызы Нұрғожинова [[1924]] жылы [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келген. 1941 жылдың тамызынан Қызыл армия қатарында. Әскерге Мәскеу қаласының Сталин аудандық әскери комисариаты арқылы шақырылған. Комсомол ұйымдастырушыларының алты айлық курсын тәмамдаған соң Орталық, [[Воронеж]] және [[Украина]] майдандарында жаумен шайқасқан<ref>Канапьянов, Б. (2007). Звали ее Алтыншаш. Педагогический журнал "Коллеги". http://collegy.ucoz.ru/publ/7-1-0-355</ref>. == Майдандағы қызметі == Алғаш 8-гвардиялық дивизияның бiрiншi батальонының [[комсорг]]ы болады. 1942 жылғы желтоқсанда жараланып, госпитальға түседi. Госпитальдан шыққаннан кейiн бiрiншi танк армиясының 24-іншi жеке механикаландырылған құрамының санитарлық бөлiмiнде медбике болып iстейдi. 1943 жылғы қарашада қайтадан жараланады.Ауыр жарақаттан жазылып шығысымен 1944 жылдың наурызында 237-атқыштар дивизиясының 835-атқыштар полкiнiң бiрiншi батальонына комсорг болып барады. Ең ақырында 1944 жылғы шiлдеде 70-атқыштар дивизиясының 207-атқыштар полкiнiң екiншi батальонына комсорг болады. [[1944]] жылғы 2 қазанда қаза тапты.[[Польша]]дағы Краков воеводствосының Лугмян ауданындағы «Гуто-Полянск» елдi мекенiнiң терiстiк-батыс жағына жерлендi. Өлгеннен кейiн «[[Қызыл Жұлдыз» орденi]]мен марапатталды<ref>Қаһарман қыз Алтыншаш немесе ақын аузынан естiген аңыз. Ана тілі. 1 Мамыр, 2014.http://anatili.kazgazeta.kz/news/19508</ref>. == Майдандағы ерлігі == 1944 ж дивизиялық «[[Патриот Родины]]» газетiнде «Фашистiң екi танкiсiнiң күлiн көкке ұшырған комсомолка Алтыншаш Нұрғожинованың рухына» атты өлең жарияланған. Оның авторы – Одесса университетінің профессоры [[Михаил Левченко]]. Өзі былай деп жазады: "Ол кезде мен «Патриот Родины» газетінің қатардағы қызметкері едім. Майданда материал жинап жүріп, бір топ солдаттармен және офицерлермен бірге неміс фашистерінің қоршауында қалып қойдым. Меніңше, бұл Катовице маңында болса керек. Жағдай тым қиын еді. Кенет жауынгерлердің арасынан қаршадай бір қазақ қызы шыға келді де, қорғаныс ұйымдастырып, алға ұмтылды. Гранатамен жаудың бір танкісін отқа орады. Орнынан тұрып, «алға» деп ілгері ұмтылғанда, тасадан екінші темір тажал шыға келгені ғой. Әлгі қыз әй-шайға қарамастан, соған қарсы ұмтылды. Өзі де мерт болды. Жолдастарына да жол ашты. Ол осы батальонның комсоргі Алтыншаш Нұрғожинова екен. Өлгеннен кейін оны Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынды". Алайда, Алтыншаш Нұрғожиноваға "[[Кеңес Одағының Батыры]]" атағы берілмеді <ref>Өзіміз емес, өзгелер білген батыр офицер қыз – Алтыншаш Нұрғожинова. Алаш айнасы. 26.07.2010. https://alashainasy.kz/society/ozmz-emes-ozgeler-blgen-batyir-ofitser-kyiz--altyinshash-nurgojinova-9510/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Ұлы Отан соғысы]] [[Санат:Соғыс ардагерлері]] [[Санат:1924 жылы туғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Соғыста қайтыс болғандар]] iuacvc3xywnbrue8wh8s2c5i92y2ok5 3579383 3579227 2026-04-09T06:22:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3387848 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Нұрғожинова Алтыншаш Өскенбайқызы|Туған күні=1924|Қайтыс болған күні=02.10.1944|Туған жері=Мәскеу қаласы|Қайтыс болған жері=Польшадағы Краков воеводствосының Лугмян ауданындағы «Гуто-Полянск»|Ұлты=Қазақ|Мансабы=Гвардия лейтенанты}} Гвардия лейтенанты Алтыншаш Өскенбайқызы Нұрғожинова [[1924]] жылы [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келген. 1941 жылдың тамызынан Қызыл армия қатарында. Әскерге Мәскеу қаласының Сталин аудандық әскери комисариаты арқылы шақырылған. Комсомол ұйымдастырушыларының алты айлық курсын тәмамдаған соң Орталық, [[Воронеж]] және [[Украина]] майдандарында жаумен шайқасқан<ref>Канапьянов, Б. (2007). Звали ее Алтыншаш. Педагогический журнал "Коллеги". http://collegy.ucoz.ru/publ/7-1-0-355</ref>. == Майдандағы қызметі == Алғаш 8-гвардиялық дивизияның бiрiншi батальонының [[комсорг]]ы болады. 1942 жылғы желтоқсанда жараланып, госпитальға түседi. Госпитальдан шыққаннан кейiн бiрiншi танк армиясының 24-іншi жеке механикаландырылған құрамының санитарлық бөлiмiнде медбике болып iстейдi. 1943 жылғы қарашада қайтадан жараланады. Ауыр жарақаттан жазылып шығысымен 1944 жылдың наурызында 237-атқыштар дивизиясының 835-атқыштар полкiнiң бiрiншi батальонына комсорг болып барады. Ең ақырында 1944 жылғы шiлдеде 70-атқыштар дивизиясының 207-атқыштар полкiнiң екiншi батальонына комсорг болады. [[1944]] жылғы 2 қазанда қаза тапты. [[Польша]]дағы Краков воеводствосының Лугмян ауданындағы «Гуто-Полянск» елдi мекенiнiң терiстiк-батыс жағына жерлендi. Өлгеннен кейiн «[[Қызыл Жұлдыз» орденi]]мен марапатталды<ref>Қаһарман қыз Алтыншаш немесе ақын аузынан естiген аңыз. Ана тілі. 1 Мамыр, 2014.http://anatili.kazgazeta.kz/news/19508</ref>. == Майдандағы ерлігі == 1944 ж дивизиялық «[[Патриот Родины]]» газетiнде «Фашистiң екi танкiсiнiң күлiн көкке ұшырған комсомолка Алтыншаш Нұрғожинованың рухына» атты өлең жарияланған. Оның авторы – Одесса университетінің профессоры [[Михаил Левченко]]. Өзі былай деп жазады: "Ол кезде мен «Патриот Родины» газетінің қатардағы қызметкері едім. Майданда материал жинап жүріп, бір топ солдаттармен және офицерлермен бірге неміс фашистерінің қоршауында қалып қойдым. Меніңше, бұл Катовице маңында болса керек. Жағдай тым қиын еді. Кенет жауынгерлердің арасынан қаршадай бір қазақ қызы шыға келді де, қорғаныс ұйымдастырып, алға ұмтылды. Гранатамен жаудың бір танкісін отқа орады. Орнынан тұрып, «алға» деп ілгері ұмтылғанда, тасадан екінші темір тажал шыға келгені ғой. Әлгі қыз әй-шайға қарамастан, соған қарсы ұмтылды. Өзі де мерт болды. Жолдастарына да жол ашты. Ол осы батальонның комсоргі Алтыншаш Нұрғожинова екен. Өлгеннен кейін оны Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынды". Алайда, Алтыншаш Нұрғожиноваға "[[Кеңес Одағының Батыры]]" атағы берілмеді <ref>Өзіміз емес, өзгелер білген батыр офицер қыз – Алтыншаш Нұрғожинова. Алаш айнасы. 26.07.2010. https://alashainasy.kz/society/ozmz-emes-ozgeler-blgen-batyir-ofitser-kyiz--altyinshash-nurgojinova-9510/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Ұлы Отан соғысы]] [[Санат:Соғыс ардагерлері]] [[Санат:1924 жылы туғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Соғыста қайтыс болғандар]] jw0z2elk7l0nurj7ldh0gz5n2m4cht5 0 657986 3579226 3578695 2026-04-09T05:21:33Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579226 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Абылай ханның Қызыл ағашы''' — [[Көкшетау]]дың маңында Абылай ханның есімімен байланыстырылған екі алаң бар: Үлкен және Кіші алаңдар. Осы орайда, «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде былай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жерге жиырма жыл бұрын [[Бурабай]]дағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, Көкшетау өлкетанушысы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен [[мәрмәр]] тас орнатылған және оған ақын [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] жыр шумақтары жазылған: {{Quotation|''Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш'' ''Дариға,бұл күндерде жап-жалаңаш'' ''Қабірінен әулиенің Алашқа артық,'' ''Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.''}} Аңызға сүйенсек,"Ханның Қызыл ағашы" деп аталатын бұл алаңда [[Абылай хан]] [[құрылтай]],әскери жиналыстар, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған.[[Көкшетау тауы]]ның шығыс бөлігіндегі алаң «Абылай хан алаңы» деп аталды.Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын деген аңыз сақталған.«Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Көкшетау маңындағы тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Көкшетау]] [[Санат:Абылай хан]] pibh5vbpv3soxl8q2bwhqsp86pplicf 3579384 3579226 2026-04-09T06:22:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3570704 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Абылай ханның Қызыл ағашы''' — [[Көкшетау]]дың маңында Абылай ханның есімімен байланыстырылған екі алаң бар: Үлкен және Кіші алаңдар. Осы орайда, «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде былай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жерге жиырма жыл бұрын [[Бурабай]]дағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, Көкшетау өлкетанушысы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен [[мәрмәр]] тас орнатылған және оған ақын [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] жыр шумақтары жазылған: {{Quotation|''Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш'' ''Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш'' ''Қабірінен әулиенің Алашқа артық,'' ''Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.''}} Аңызға сүйенсек, «Ханның Қызыл ағашы» деп аталатын бұл алаңда [[Абылай хан]] [[құрылтай]], әскери жиналыстар, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған. [[Көкшетау тауы]]ның шығыс бөлігіндегі алаң «Абылай хан алаңы» деп аталды. Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын деген аңыз сақталған. «Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Көкшетау маңындағы тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Көкшетау]] [[Санат:Абылай хан]] 4dbey825by78vmfk8vy0bfpyyyc16ap 0 659434 3579262 2862750 2026-04-09T05:42:21Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579262 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Бағдарлама карточкасы |name = Indigo Renderer |logo = |screenshot = |caption = |author = |developer = Glare Technologies |genre = рендеринг жүйесі |programming language = |user interface = |language = |operating system = {{nobr|[[Microsoft Windows]] 32/64-bit}}, {{nobr|[[Linux]] 32/64-bit}}, Mac |released = |platform = |latest release version = 4.4.5, 05.12.2019 |latest release date = |latest preview version = |latest preview date = |latest rc version = |latest rc date = |latest beta version = |latest beta date = |latest alpha version = |latest alpha date = |status = |license = Меншікті бағдарламалық жасақтама |website = http://indigorenderer.com |size = }} '''Indigo Renderer''' — физикалық тұрғыдан дұрыс көрсету жүйесі (жарық / энергия / каустика және басқаларының барлық есептеулері өзара тәуелді екенін білдіреді, бұл оны басқа рендерлерден ерекшелендіреді, мұнда барлығы бөлек өңделеді және пайдаланушының өзі анықтайды). == Сипаттамасы == Indigo MLT (Metropolis Light Transport) қолднады. Барлық жарық көздері физикалық модельденген (спектрлік деректер сияқты) және Indigo-да есептеулер мен әлем көрінісін едәуір жеңілдететін мүмкіндіктер бар: виртуалды камера моделі. == Технология == Indigo технологиясын Maxwell Render (NextLimit's), [[Fryrender]], YafRay, LuxRender-мен салыстыруға болады.GPU OpenCL (raytraycing) бейнелеуді,мульти-GPU режимін (bucket-рендеринг), біріншілік фильтрацияны, қайталама көп режимді сфильтрациямен суперсамплингті қолдайды. [[Санат:Ғылымтану]] lvzizog2dh99da9erwd1wg65ajhju63 3579336 3579262 2026-04-09T06:05:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Мирамқызы Зарина|Мирамқызы Зарина]] соңғы нұсқасына қайтарды 2862750 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Бағдарлама карточкасы |name = Indigo Renderer |logo = |screenshot = |caption = |author = |developer = Glare Technologies |genre = рендеринг жүйесі |programming language = |user interface = |language = |operating system = {{nobr|[[Microsoft Windows]] 32/64-bit}}, {{nobr|[[Linux]] 32/64-bit}}, Mac |released = |platform = |latest release version = 4.4.5, 05.12.2019 |latest release date = |latest preview version = |latest preview date = |latest rc version = |latest rc date = |latest beta version = |latest beta date = |latest alpha version = |latest alpha date = |status = |license = Меншікті бағдарламалық жасақтама |website = http://indigorenderer.com |size = }} '''Indigo Renderer''' — физикалық тұрғыдан дұрыс көрсету жүйесі (жарық / энергия / каустика және басқаларының барлық есептеулері өзара тәуелді екенін білдіреді, бұл оны басқа рендерлерден ерекшелендіреді, мұнда барлығы бөлек өңделеді және пайдаланушының өзі анықтайды). == Сипаттамасы == Indigo MLT (Metropolis Light Transport) қолднады. Барлық жарық көздері физикалық модельденген (спектрлік деректер сияқты), және Indigo-да есептеулер мен әлем көрінісін едәуір жеңілдететін мүмкіндіктер бар: виртуалды камера моделі. == Технология == Indigo технологиясын Maxwell Render (NextLimit's), [[Fryrender]], YafRay, LuxRender-мен салыстыруға болады.GPU OpenCL (raytraycing) бейнелеуді,мульти-GPU режимін (bucket-рендеринг), біріншілік фильтрацияны, қайталама көп режимді сфильтрациямен суперсамплингті қолдайды. [[Санат:Ғылымтану]] qhsdkkvj33zm9rmu041g182hejk6te9 0 659490 3579244 3578619 2026-04-09T05:33:41Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579244 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Маметовтар.jpg|right|thumb|240 px|Әмина және Ахмет Мәметовтар]] '''Әмина Сүлейменқызы Мәметова''' 07.12.1901 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның Тайпақ ауданында дүниеге келген.Әмина Мәметова - қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]]ның анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану пен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі.Әкесі – Сүлеймен [[Нұралы хан]]ға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) [[Әбілқайыр хан]]ға жеті атадан қосылады <ref>Мәметова, А. Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы қандай жан? "Орда жұлдызы" газеті. 16 Қараша 2012. http://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-26154{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Өмірбаяны== Жары [[Ахмет Мәметов]] алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді [[Хұсни-Жамал Нұралыханова]]дан алған. *1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. * 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. * 1928-1930 жылдары Семей кеңес партия мектебінде оқытушы * 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды. * 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. *1934 жылы Ахмет,Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. * 1945 ж кандидаттық диссертациясын қорғаған. * 1947-48,1952 ж [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]нда әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. ==Әдеби қызметі== Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды. Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған. «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова - қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды. ==Марапаттары== «Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} duq1kz20qj02xczi8lbws9h45seaw2t 3579270 3579244 2026-04-09T05:45:18Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579270 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Маметовтар.jpg|right|thumb|240 px|Әмина және Ахмет Мәметовтар]] '''Әмина Сүлейменқызы Мәметова''' 07.12.1901 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның Тайпақ ауданында дүниеге келген.Әмина Мәметова - қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]]ның анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану пен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі.Әкесі – Сүлеймен [[Нұралы хан]]ға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) [[Әбілқайыр хан]]ға жеті атадан қосылады <ref>Мәметова, А.Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы қандай жан? "Орда жұлдызы" газеті.16 Қараша 2012. http://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-26154{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Өмірбаяны== Жары [[Ахмет Мәметов]] алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді [[Хұсни-Жамал Нұралыханова]]дан алған. *1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. * 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. * 1928-1930 жылдары Семей кеңес партия мектебінде оқытушы * 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды. * 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. *1934 жылы Ахмет,Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. * 1945 ж кандидаттық диссертациясын қорғаған. * 1947-48,1952 ж [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]нда әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. ==Әдеби қызметі== Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды. Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған. «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова - қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды. ==Марапаттары== «Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ao4g173jvjizsgipdc75rb13dc9o0lq 3579332 3579270 2026-04-09T06:05:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578568 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Маметовтар.jpg|right|thumb|240 px|Әмина және Ахмет Мәметовтар]] '''Әмина Сүлейменқызы Мәметова''' 07.12.1901 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның Тайпақ ауданында дүниеге келген.Әмина Мәметова - қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]]ның анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану пен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі.Әкесі – Сүлеймен [[Нұралы хан]]ға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) [[Әбілқайыр хан]]ға жеті атадан қосылады <ref>Мәметова, А. Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы қандай жан? "Орда жұлдызы" газеті. 16 Қараша 2012. http://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-26154{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Өмірбаяны== Жары [[Ахмет Мәметов]] алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді [[Хұсни-Жамал Нұралыханова]]дан алған. *1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. * 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. * 1928-1930 жылдары Семей кеңес партия мектебінде оқытушы * 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды. * 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. *1934 жылы Ахмет, Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. * 1945 ж кандидаттық диссертациясын қорғаған. * 1947-48, 1952 ж [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]нда әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. ==Әдеби қызметі== Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды. Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған. «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова - қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды. ==Марапаттары== «Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4jai7hpj0vd6tytnits287y4duzhe94 0 659964 3579246 3558836 2026-04-09T05:35:52Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579246 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Вильгельмина Друкер'''( Вильгельмина Элизабет Лензинг отбасында [[1847]] жылы 30 қыркүйекте [[Амстердам]] қаласында дүнеге келген, [[1925]] жылы 5 желтоқсанда дүниеден өтті.)<ref> http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn2/lensing</ref> Голландиялық [[жазушы ]]және [[саясаткер]]. Голландияның алғашқы [[Феминизм|феминисттерінің]] бірі, Друкер сонымен қатар Gipsy, Gitano и E. Prezcier деген лақапаттармен танымал болған. {{Тұлға |Есімі=Вильгельмина Друкер |Сурет=Wilhelmina Drucker.jpg |Сурет атауы=Вильгельмина Друкер |Туған күні=30.09.1847 |Қайтыс болған күні=5.12.1925 |Туған жері=[[Амстердам]],[[ Нидерланды]] |Мансабы=[[Жазушы]] , [[Саясаткер]] |Әкесі=Луис Друкер |Анасы=Констанция Кристина Линзинг |Лақабаты=Gipsy, Gitano и E. Prezcier }} [[File:Wilhelmina Drucker IMG0020.tif|thumb| Wilhelmina Drucker]] == Өмірбаяны == Вилгельмина Друкер тігінші Констанция Кристина Линзинг пен [[неміс]]-[[еврей]] банкирі Луис Друкерден туған екі қыздың бірі болып табылады.<ref>https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1999_num_77_2_4367</ref> Әкесі Луис Друкер анасына үйленуден немесе балаларын ресми түрде мойындаудан бас тартты, бұл нидерландық Вильгельминаның қиын жағдайда өскенін білдіреді. Друкер анасы айналысқан кәсіппен айналысты және [[1886]] жылдан бастап әлеуметтік-демократиялық облигациялар жиналысына,De Unie одағына, Nederlandsche Bond voor Algemeen Kies-en Stemrecht (Голландияның жалпыға бірдей сайлау құқығы лигасы) және De Dageraad бостандықтар қауымдастығына қатысты. Кейінгі жылдары [[социализм]] Друкерге үлкен қалыптастырушы әсер етті.Өзінің жеке тәжірибесіне сүйене отырып, ол әйелдерге әсер ететін әлеуметтік механизмдерді талдап, түсініп, өзгеріске жету үшін қандай әрекеттер жасау керектігін түсінді. Бүркеншік атпен ол бай әйелден туылған балаларды ғана мойындайтын, әкесінің моральдық стандарттарын сынға алған кітап жазды. [[File:Wilhelmina Drucker 1917.jpg|thumb|left|Wilhelmina Drucker with her portrait painted by [[Truus Claes]] 1917 жылы Друкердің жетпіс жасына орай.]] Друкер сонымен қатар өгей ағасы либералды [[саясаткер]] Хендрик Людевик Друкерге қарсы сот ісін бастады, сот Друкердің әкесі Луиден Лодевикке қалған мұраны алуға байланысты болды. Друкер ол сотты [[1888]] жылы жеңіп қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізді. Осыдан кейін Друкер радикалды және социалистік топтардың басқа әйелдерімен бірге [[әйелдер]] қыздарға арналған апта сайынғы журнал De Vrouw ([[әйел]]) құрды.[[ 1889]] жылы Друкер Vrije Vrouwen Vereeniging (VVV немесе еркін әйелдер қауымдастығы) құрды, ол [[1894]] жылы Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (әйелдер құқығы қауымдастығы) болды. Друкер VVV қауымдастығын [[1891]] жылы [[Австрия]] , [[Германия]] және басқа елдерден келген делегаттармен қосылып Брюссельдегі Халықаралық социалистік жұмысшылар конгресінде, екінші Интернациолдық конгресінде таныстырды.Италия барлық елдердің социалистік партияларының манифесттерінде ерлер мен әйелдердің толық құқықтық және саяси теңдігі туралы үндеуді қамтуы керек деген қарар қабылдауға шақырды. Бұл қарарды конгресс қабылдады. [[1893]] жылы Друкер және оның оң қолы Дора Шук-Хавер екеуі [[1926]] жылға дейін созылған «Evolutie» апталық журналын құрды. Друкер Нидерландыда дәріс оқыды, бірнеше әйелдер кәсіподақтарын құруға қатысты және [[1897]] жылы жаңадан құрылған Vereeniging Onderlinge Vrouwenbescherming (VOV немесе әйелдерді өзара қорғау қоғамы) мүшесі болды. Ол тұрмыс құрмаған аналар мен олардың балаларының құқықтарын қорғады. Друкер VOV әйелдердің құқықтары үшін және әділетсіз заңдар мен ескірген моральға қарсы қоғамдық салада жұмыс істеу үшін барлық әйелдерді - үйленген немесе тұрмысқа шықпаған, балаларымен немесе баласыз біріктіретін әскери ұйым болуы керек деді.<ref>https://socialhistory.org/bwsa/biografie/lensing {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180731062240/https://socialhistory.org/bwsa/biografie/lensing |date=2018-07-31 }}</ref> Ол VOV-дың миссиясы мен рөлі туралы өзінің ойлары мен идеяларын түсіндірді, мысалы, Blijf van mijn Lijf (сөзбе-сөз менің денемнен аулақ бол, әйелдер паналары желісі) және Vrouwen tegen Verkrachting (Әйелдер зорлауға қарсы) сияқты белсенді ұйымдардың негізін қалады. Әйелдердің теңдігіне қол жеткізу үшін күресуге шақырған шайқастары үшін оған «Ижзерен» (темір) немесе «Долле» (ессіз) Мина деген лақап ат қойылды, ол әйелдер корсетінің символикалық түрде көпшілікке жағылуынан кейін одан да танымал болды. [[1970]] жылы негізі қаланған, әйгілі феминистік белсенділер тобы Dolle Mina Амстердамдағы көкірекшені жағу рәсімінде Вильгельмина Друкердің есімімен аталды. ==Жұмыстары== * {{Lang-nl|'Over vrijen en trouwen, waar velen van houwen' - [S.l.] : [s.n.], 1905. - p.&nbsp;138-139}} *{{Lang-nl| ''Vrouwenarbeid in het verleden en in het heden'': rede gehouden op de Algemeene Vergadering van den Nationalen Vrouwenraad in Nederland op 26 April 1906 te Groningen / Wilhelmina Drucker. - [S.l.] : [s.n.], 1906. - 10p.}} *{{Lang-nl| ''Autour du travail de la femme'' - Amsterdam : [s.n.], 1911. - 14p.}} * {{Lang-nl| ''Moederschap : sexueele ethiek'' / M. Cohen Tervaert-Israëls, J. Rutgers, G. Kaptein-Muysken, W. Drucker, Ch. Carno-Barlen, Est.H. Hartsholt-Zeehandelaar, Titia van der Tuuk, Martina G. Kramers, C.C.A. de Bruine-van Dorp, Lod. van Mierop, S. van Houten, J.C. de Bruïne ; Nationaal Comité voor Moederbescherming en Sexueele Hervorming. - Almelo : Hilarius, 1913. - 158p.}} * {{Lang-nl| ''Waarom kiezen de vrouwen niet mee?'' - Amsterdam : Vrije Vrouwenvereeniging, 1915. - 2p.}} * {{Lang-nl| ''Waarde voorstander(ster)'' / M.W.H. Rutgers-Hoitsema, Martina G. Kramers, W. Drucker, M.J. de Soete. - [S.L.] : Vereeniging "Nationaal Comité in zake wettelijke regeling van vrouwenarbeid", 1916. - 1p.}} * {{Lang-nl| ''Geen blinde volgelingen'': opgedragen aan de leden der Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht / J.S.R. Baerveld-Haver, Wilhelmina Drucker, Nine Minnema, Jacoba F.D. Mossel, M.S. Wiener. - Amsterdam : [s.n.], 1916. - 19p. Xeroks * {{Lang-nl| ''De verbetering van het recht der vrouw. Par. 1. De Vrije Vrouwenvereeniging'' - Amsterdam : Elsevier, 1918. - 14p. Overdruk uit: De vrouw, de vrouwenbeweging en het vrouwensvraagstuk. Encyclopaedisch Handboek deel II onder redactie van C.M. Werker-Beaujon, Clara Wichmann en W.H.M. Werker p.&nbsp;136-149.}} * {{Lang-nl| ''Rapport van de Enquête-commissie, ingesteld door het Comité van Actie tegen het ontslag der gehuwde ambtenaressen'' / Wilhelmina Drucker, W. Willink-Altes. - [S.l.] : [s.n.], 1928. - 3 p.}} *{{Lang-nl|''Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging: jaarboek'' = Yearbook International Archives for the Women's Movement : I. - Leiden : Brill, 1937. - 175p. with photographs}} ==Ескерту және библиография== * {{Lang-nl| Bij de dood van een feministe : necrologieën over Wilhelmina Drucker / Marianne Braun In: Biografie bulletin. - 14 (2004), 1(voorjaar), p.&nbsp;40-46 Portret van de dood van Wilhelmina Drucker (1847–1925) om enig uitzicht te bieden op haar publieke leven.}} * {{Lang-nl| Missie aan de marge of aan het front? / Myriam Everard In: Et.vt. - 22 (2003), 2, p.&nbsp;117-118 In de rubriek 'Geef de pen door...' besteedt auteur aandacht aan katholieke vrouwengeschiedenis en gaat ze kort in op Wilhelmina Drucker en haar verhouding tot het katholicisme.}} * {{Lang-nl| De Hollandse binnenkamer II (Thema) / Marianne Braun [et al.] In: Biografie bulletin. - 10 (2000), 3, p.&nbsp;200-216 In het artikel 'De bij wil koningin worden' besteedt Marianne Braun aandacht aan feministe en sociaal hervormster Wilhelmina Drucker, oprichtster van de Vrije Vrouwenvereeniging.}} * {{Lang-nl| De bij wil koningin worden : het feministisch sprookje van Wilhelmina Drucker / Marianne Braun In: Biografie bulletin. - 10 (2000), 3, p.&nbsp;209-216 Wilhelmina Drucker leefde van 1847 tot 1925. Ze vond godsdienst, wet, traditie en mannelijke ijdelheid de vrouw belemmerden om net als haar wederhelft 'mens' te worden. De feministe, sociaal hervormster en oprichtster van de Vrije Vrouwenvereeniging wilde de vrouw uit de benauwde binnenkamer laten breken.}} * {{Lang-nl| Geen woorden, maar daden : de radikalinski's van de vrouwenbeweging / Esmeralda Otten In: Savante. - 6 (1998), 23(voorjaar), p.&nbsp;15-16 Wilhelmina Drucker (1847–1925) en Emmeline Pankhurst (1858–1928) behoorden tot de radicale vleugel van de vrouwenbeweging. Zij streden, beiden op hun eigen manier, voor het invoeren van vrouwenkiesrecht in respectievelijk Nederland en Engeland.}} * {{Lang-nl| Drie sprookjes van Wilhelmina Drucker : een bijdrage aan de cultuurgeschiedenis van het fin de siècle / Marianne Braun In: Feminisme en verbeelding. - (1994), p.&nbsp;11-29 Analyse van de drie eerste fictieve bijdragen van Drucker (1847–1925) in de eerste jaargang van het blad Evolutie, waarin ze zowel 'persoonlijke' als 'politieke' credo's vertolkte.}} * {{Lang-nl| Portret van een radicale baanbreekster : Wilhelmina Druckers strijd voor de vrouw als vrije mens / Tosca Snijdelaar In: Furore. - 9 (1992), (mrt), p.&nbsp;18-22 Portret van Wilhelmina Drucker (1847–1925)}} * {{Lang-nl| Mevrouw, ik groet U : necrologieën van vrouwen / Emma Brunt (samenst. en inl.). - Amsterdam; [etc.] : Rap, 1987. - 200p. : ill. Bundel van levensbeschrijvingen van vrouwen geschreven door tijdgenoten. Bevat o.a. een artikel over o.a. Wilhelmina Drucker (1847–1925).}} * {{Lang-nl| De eerste feministische golf : zesde jaarboek voor vrouwengeschiedenis / Jeske Reys (red.), Tineke van Loosbroek (red.), Ulla Jansz (red.), [et al.]. - Nijmegen : SUN, 1985. - 208p. : ill. : lit. (Jaarboek voor vrouwengeschiedenis; 6) Bundel met artikelen over de geschiedenis van de eerste feministische golf in Nederland, waarbij aandacht is besteed aan de verschillende groeperingen en stromingen binnen de vrouwenbeweging. Daarnaast zijn van een aantal vrouwen biografische artikelen opgenomen. Bevat o.a. de artikelen: 'De vrouw als vrije mensch': een monument voor Wilhelmina Drucker / door Maria Henneman, en 'De geestelijke eenzaamheid van een radicaal-feministe : Wilhelmina Druckers ontwikkeling tussen 1885 en 1878' / door Fia Dieteren.}} * {{Lang-nl| Vrouwen rond de eeuwwisseling / Aukje Holtrop (red.). - Amsterdam : De Arbeiderspers, 1979. - 204p. : lit. Eerder verschenen in: Vrij Nederland. Portretten van vrouwen die zich rond 1900 zowel binnen als buiten de georganiseerde vrouwenbeweging met de positie van vrouwen bezighielden. Bevat tevens een inleiding over de eerste feministische golf. Bevat portretten van: Mina Kruseman, [[Betsy Perk]], Wilhelmina Drucker, Aletta Jacobs, Carry van Bruggen, Cornélie Huygens, Henriette Roland Holst-van der Schalk, Mathilde Wibaut, Carry Pothuis, Roosje Vos..}} * {{Lang-nl| Wilhelmina Drucker : de eerste vrije vrouw / Deanna te Winkel-van Hall. - Amsterdam : Stichting Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging, 1968. - 84p}} * {{Lang-nl| Mevrouw W. Drucker. 30 September 1847 - 5 December 1925 / Anna Polak. - Amsterdam : Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur, 1926. - p.&nbsp;177-187 Uit: Leven en werken. Maandblad voor meisjes en vrouwen. XI (1926), nr. 3.}} * {{Lang-nl| Laatste nummer, gewijd aan de nagedachtenis van Mevr. W. Drucker (1847–1925) in leven redactrice van dit blad. - Amsterdam : Evolutie, 1926. - 16p. : ill.}} * {{Lang-nl| George David : Wilhelmina Drucker en de schandaalroman George David / G. Prezcier, E. Prezcier. - Amsterdam : Meijer, 1885. - 162p.}} * {{Lang-nl| Karakterschets Mevrouw W. Drucker. - [14p.]}} ==Сыртқы сілтемелер == *{{Lang-nl| [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/lensing Biography] on the Biografisch Woordenboek van Nederland}} *{{Lang-nl| [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/lensing.html Biography] on the Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland}} *{{Lang-nl| [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/lensing.html Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland - biografie]}} *{{Lang-nl| [http://hdl.handle.net/11653/bio1319 Biography Wilhelmine Drucker, Atria] }} *{{Lang-nl| [http://www.wilhelminadrucker.nl/ wilhelminadrucker.nl webmonument]}} [[Санат:Амстердамда туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Саясаткерлер]] dp31i7jm6ybjqvzjcpkdemn8qzhw339 3579273 3579246 2026-04-09T05:46:06Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579273 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Вильгельмина Друкер'''( Вильгельмина Элизабет Лензинг отбасында [[1847]] жылы 30 қыркүйекте [[Амстердам]] қаласында дүниеге келген, [[1925]] жылы 5 желтоқсанда дүниеден өтті.)<ref> http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn2/lensing</ref> Голландиялық [[жазушы ]]және [[саясаткер]]. Голландияның алғашқы [[Феминизм|феминисттерінің]] бірі, Друкер сонымен қатар Gipsy, Gitano и E. Prezcier деген лақапаттармен танымал болған. {{Тұлға |Есімі=Вильгельмина Друкер |Сурет=Wilhelmina Drucker.jpg |Сурет атауы=Вильгельмина Друкер |Туған күні=30.09.1847 |Қайтыс болған күні=5.12.1925 |Туған жері=[[Амстердам]],[[ Нидерланды]] |Мансабы=[[Жазушы]] , [[Саясаткер]] |Әкесі=Луис Друкер |Анасы=Констанция Кристина Линзинг |Лақабаты=Gipsy, Gitano и E. Prezcier }} [[File:Wilhelmina Drucker IMG0020.tif|thumb| Wilhelmina Drucker]] == Өмірбаяны == Вилгельмина Друкер тігінші Констанция Кристина Линзинг пен [[неміс]]-[[еврей]] банкирі Луис Друкерден туған екі қыздың бірі болып табылады.<ref>https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1999_num_77_2_4367</ref> Әкесі Луис Друкер анасына үйленуден немесе балаларын ресми түрде мойындаудан бас тартты, бұл нидерландық Вильгельминаның қиын жағдайда өскенін білдіреді. Друкер анасы айналысқан кәсіппен айналысты және [[1886]] жылдан бастап әлеуметтік-демократиялық облигациялар жиналысына,De Unie одағына, Nederlandsche Bond voor Algemeen Kies-en Stemrecht (Голландияның жалпыға бірдей сайлау құқығы лигасы) және De Dageraad бостандықтар қауымдастығына қатысты. Кейінгі жылдары [[социализм]] Друкерге үлкен қалыптастырушы әсер етті.Өзінің жеке тәжірибесіне сүйене отырып, ол әйелдерге әсер ететін әлеуметтік механизмдерді талдап, түсініп, өзгеріске жету үшін қандай әрекеттер жасау керектігін түсінді. Бүркеншік атпен ол бай әйелден туылған балаларды ғана мойындайтын, әкесінің моральдық стандарттарын сынға алған кітап жазды. [[File:Wilhelmina Drucker 1917.jpg|thumb|left|Wilhelmina Drucker with her portrait painted by [[Truus Claes]] 1917 жылы Друкердің жетпіс жасына орай.]] Друкер сонымен қатар өгей ағасы либералды [[саясаткер]] Хендрик Людевик Друкерге қарсы сот ісін бастады, сот Друкердің әкесі Луиден Лодевикке қалған мұраны алуға байланысты болды. Друкер ол сотты [[1888]] жылы жеңіп қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізді. Осыдан кейін Друкер радикалды және социалистік топтардың басқа әйелдерімен бірге [[әйелдер]] қыздарға арналған апта сайынғы журнал De Vrouw ([[әйел]]) құрды.[[ 1889]] жылы Друкер Vrije Vrouwen Vereeniging (VVV немесе еркін әйелдер қауымдастығы) құрды, ол [[1894]] жылы Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (әйелдер құқығы қауымдастығы) болды. Друкер VVV қауымдастығын [[1891]] жылы [[Австрия]] , [[Германия]] және басқа елдерден келген делегаттармен қосылып Брюссельдегі Халықаралық социалистік жұмысшылар конгресінде, екінші Интернациолдық конгресінде таныстырды.Италия барлық елдердің социалистік партияларының манифесттерінде ерлер мен әйелдердің толық құқықтық және саяси теңдігі туралы үндеуді қамтуы керек деген қарар қабылдауға шақырды. Бұл қарарды конгресс қабылдады. [[1893]] жылы Друкер және оның оң қолы Дора Шук-Хавер екеуі [[1926]] жылға дейін созылған «Evolutie» апталық журналын құрды. Друкер Нидерландыда дәріс оқыды, бірнеше әйелдер кәсіподақтарын құруға қатысты және [[1897]] жылы жаңадан құрылған Vereeniging Onderlinge Vrouwenbescherming (VOV немесе әйелдерді өзара қорғау қоғамы) мүшесі болды. Ол тұрмыс құрмаған аналар мен олардың балаларының құқықтарын қорғады. Друкер VOV әйелдердің құқықтары үшін және әділетсіз заңдар мен ескірген моральға қарсы қоғамдық салада жұмыс істеу үшін барлық әйелдерді - үйленген немесе тұрмысқа шықпаған, балаларымен немесе баласыз біріктіретін әскери ұйым болуы керек деді.<ref>https://socialhistory.org/bwsa/biografie/lensing {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180731062240/https://socialhistory.org/bwsa/biografie/lensing |date=2018-07-31 }}</ref> Ол VOV-дың миссиясы мен рөлі туралы өзінің ойлары мен идеяларын түсіндірді, мысалы, Blijf van mijn Lijf (сөзбе-сөз менің денемнен аулақ бол, әйелдер паналары желісі) және Vrouwen tegen Verkrachting (Әйелдер зорлауға қарсы) сияқты белсенді ұйымдардың негізін қалады. Әйелдердің теңдігіне қол жеткізу үшін күресуге шақырған шайқастары үшін оған «Ижзерен» (темір) немесе «Долле» (ессіз) Мина деген лақап ат қойылды, ол әйелдер корсетінің символикалық түрде көпшілікке жағылуынан кейін одан да танымал болды. [[1970]] жылы негізі қаланған, әйгілі феминистік белсенділер тобы Dolle Mina Амстердамдағы көкірекшені жағу рәсімінде Вильгельмина Друкердің есімімен аталды. ==Жұмыстары== * {{Lang-nl|'Over vrijen en trouwen, waar velen van houwen' - [S.l.] : [s.n.], 1905. - p.&nbsp;138-139}} *{{Lang-nl| ''Vrouwenarbeid in het verleden en in het heden'': rede gehouden op de Algemeene Vergadering van den Nationalen Vrouwenraad in Nederland op 26 April 1906 te Groningen / Wilhelmina Drucker. - [S.l.] : [s.n.], 1906. - 10p.}} *{{Lang-nl| ''Autour du travail de la femme'' - Amsterdam : [s.n.], 1911. - 14p.}} * {{Lang-nl| ''Moederschap : sexueele ethiek'' / M. Cohen Tervaert-Israëls, J. Rutgers, G. Kaptein-Muysken, W. Drucker, Ch. Carno-Barlen, Est.H. Hartsholt-Zeehandelaar, Titia van der Tuuk, Martina G. Kramers, C.C.A. de Bruine-van Dorp, Lod. van Mierop, S. van Houten, J.C. de Bruïne ; Nationaal Comité voor Moederbescherming en Sexueele Hervorming. - Almelo : Hilarius, 1913. - 158p.}} * {{Lang-nl| ''Waarom kiezen de vrouwen niet mee?'' - Amsterdam : Vrije Vrouwenvereeniging, 1915. - 2p.}} * {{Lang-nl| ''Waarde voorstander(ster)'' / M.W.H. Rutgers-Hoitsema, Martina G. Kramers, W. Drucker, M.J. de Soete. - [S.L.] : Vereeniging "Nationaal Comité in zake wettelijke regeling van vrouwenarbeid", 1916. - 1p.}} * {{Lang-nl| ''Geen blinde volgelingen'': opgedragen aan de leden der Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht / J.S.R. Baerveld-Haver, Wilhelmina Drucker, Nine Minnema, Jacoba F.D. Mossel, M.S. Wiener. - Amsterdam : [s.n.], 1916. - 19p. Xeroks * {{Lang-nl| ''De verbetering van het recht der vrouw. Par. 1. De Vrije Vrouwenvereeniging'' - Amsterdam : Elsevier, 1918. - 14p. Overdruk uit: De vrouw, de vrouwenbeweging en het vrouwensvraagstuk. Encyclopaedisch Handboek deel II onder redactie van C.M. Werker-Beaujon, Clara Wichmann en W.H.M. Werker p.&nbsp;136-149.}} * {{Lang-nl| ''Rapport van de Enquête-commissie, ingesteld door het Comité van Actie tegen het ontslag der gehuwde ambtenaressen'' / Wilhelmina Drucker, W. Willink-Altes. - [S.l.] : [s.n.], 1928. - 3 p.}} *{{Lang-nl|''Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging: jaarboek'' = Yearbook International Archives for the Women's Movement : I. - Leiden : Brill, 1937. - 175p. with photographs}} ==Ескерту және библиография== * {{Lang-nl| Bij de dood van een feministe : necrologieën over Wilhelmina Drucker / Marianne Braun In: Biografie bulletin. - 14 (2004), 1(voorjaar), p.&nbsp;40-46 Portret van de dood van Wilhelmina Drucker (1847–1925) om enig uitzicht te bieden op haar publieke leven.}} * {{Lang-nl| Missie aan de marge of aan het front? / Myriam Everard In: Et.vt. - 22 (2003), 2, p.&nbsp;117-118 In de rubriek 'Geef de pen door...' besteedt auteur aandacht aan katholieke vrouwengeschiedenis en gaat ze kort in op Wilhelmina Drucker en haar verhouding tot het katholicisme.}} * {{Lang-nl| De Hollandse binnenkamer II (Thema) / Marianne Braun [et al.] In: Biografie bulletin. - 10 (2000), 3, p.&nbsp;200-216 In het artikel 'De bij wil koningin worden' besteedt Marianne Braun aandacht aan feministe en sociaal hervormster Wilhelmina Drucker, oprichtster van de Vrije Vrouwenvereeniging.}} * {{Lang-nl| De bij wil koningin worden : het feministisch sprookje van Wilhelmina Drucker / Marianne Braun In: Biografie bulletin. - 10 (2000), 3, p.&nbsp;209-216 Wilhelmina Drucker leefde van 1847 tot 1925. Ze vond godsdienst, wet, traditie en mannelijke ijdelheid de vrouw belemmerden om net als haar wederhelft 'mens' te worden. De feministe, sociaal hervormster en oprichtster van de Vrije Vrouwenvereeniging wilde de vrouw uit de benauwde binnenkamer laten breken.}} * {{Lang-nl| Geen woorden, maar daden : de radikalinski's van de vrouwenbeweging / Esmeralda Otten In: Savante. - 6 (1998), 23(voorjaar), p.&nbsp;15-16 Wilhelmina Drucker (1847–1925) en Emmeline Pankhurst (1858–1928) behoorden tot de radicale vleugel van de vrouwenbeweging. Zij streden, beiden op hun eigen manier, voor het invoeren van vrouwenkiesrecht in respectievelijk Nederland en Engeland.}} * {{Lang-nl| Drie sprookjes van Wilhelmina Drucker : een bijdrage aan de cultuurgeschiedenis van het fin de siècle / Marianne Braun In: Feminisme en verbeelding. - (1994), p.&nbsp;11-29 Analyse van de drie eerste fictieve bijdragen van Drucker (1847–1925) in de eerste jaargang van het blad Evolutie, waarin ze zowel 'persoonlijke' als 'politieke' credo's vertolkte.}} * {{Lang-nl| Portret van een radicale baanbreekster : Wilhelmina Druckers strijd voor de vrouw als vrije mens / Tosca Snijdelaar In: Furore. - 9 (1992), (mrt), p.&nbsp;18-22 Portret van Wilhelmina Drucker (1847–1925)}} * {{Lang-nl| Mevrouw, ik groet U : necrologieën van vrouwen / Emma Brunt (samenst. en inl.). - Amsterdam; [etc.] : Rap, 1987. - 200p. : ill. Bundel van levensbeschrijvingen van vrouwen geschreven door tijdgenoten. Bevat o.a. een artikel over o.a. Wilhelmina Drucker (1847–1925).}} * {{Lang-nl| De eerste feministische golf : zesde jaarboek voor vrouwengeschiedenis / Jeske Reys (red.), Tineke van Loosbroek (red.), Ulla Jansz (red.), [et al.]. - Nijmegen : SUN, 1985. - 208p. : ill. : lit. (Jaarboek voor vrouwengeschiedenis; 6) Bundel met artikelen over de geschiedenis van de eerste feministische golf in Nederland, waarbij aandacht is besteed aan de verschillende groeperingen en stromingen binnen de vrouwenbeweging. Daarnaast zijn van een aantal vrouwen biografische artikelen opgenomen. Bevat o.a. de artikelen: 'De vrouw als vrije mensch': een monument voor Wilhelmina Drucker / door Maria Henneman, en 'De geestelijke eenzaamheid van een radicaal-feministe : Wilhelmina Druckers ontwikkeling tussen 1885 en 1878' / door Fia Dieteren.}} * {{Lang-nl| Vrouwen rond de eeuwwisseling / Aukje Holtrop (red.). - Amsterdam : De Arbeiderspers, 1979. - 204p. : lit. Eerder verschenen in: Vrij Nederland. Portretten van vrouwen die zich rond 1900 zowel binnen als buiten de georganiseerde vrouwenbeweging met de positie van vrouwen bezighielden. Bevat tevens een inleiding over de eerste feministische golf. Bevat portretten van: Mina Kruseman, [[Betsy Perk]], Wilhelmina Drucker, Aletta Jacobs, Carry van Bruggen, Cornélie Huygens, Henriette Roland Holst-van der Schalk, Mathilde Wibaut, Carry Pothuis, Roosje Vos..}} * {{Lang-nl| Wilhelmina Drucker : de eerste vrije vrouw / Deanna te Winkel-van Hall. - Amsterdam : Stichting Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging, 1968. - 84p}} * {{Lang-nl| Mevrouw W. Drucker. 30 September 1847 - 5 December 1925 / Anna Polak. - Amsterdam : Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur, 1926. - p.&nbsp;177-187 Uit: Leven en werken. Maandblad voor meisjes en vrouwen. XI (1926), nr. 3.}} * {{Lang-nl| Laatste nummer, gewijd aan de nagedachtenis van Mevr. W. Drucker (1847–1925) in leven redactrice van dit blad. - Amsterdam : Evolutie, 1926. - 16p. : ill.}} * {{Lang-nl| George David : Wilhelmina Drucker en de schandaalroman George David / G. Prezcier, E. Prezcier. - Amsterdam : Meijer, 1885. - 162p.}} * {{Lang-nl| Karakterschets Mevrouw W. Drucker. - [14p.]}} ==Сыртқы сілтемелер == *{{Lang-nl| [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/lensing Biography] on the Biografisch Woordenboek van Nederland}} *{{Lang-nl| [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/lensing.html Biography] on the Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland}} *{{Lang-nl| [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/lensing.html Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland - biografie]}} *{{Lang-nl| [http://hdl.handle.net/11653/bio1319 Biography Wilhelmine Drucker, Atria] }} *{{Lang-nl| [http://www.wilhelminadrucker.nl/ wilhelminadrucker.nl webmonument]}} [[Санат:Амстердамда туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Саясаткерлер]] ncw2iugryckeqfg6i7rgzy00e2xovwl 3579330 3579273 2026-04-09T06:05:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3558836 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Вильгельмина Друкер'''( Вильгельмина Элизабет Лензинг отбасында [[1847]] жылы 30 қыркүйекте [[Амстердам]] қаласында дүнеге келген, [[1925]] жылы 5 желтоқсанда дүниеден өтті.)<ref> http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn2/lensing</ref> Голландиялық [[жазушы ]]және [[саясаткер]]. Голландияның алғашқы [[Феминизм|феминисттерінің]] бірі, Друкер сонымен қатар Gipsy, Gitano и E. Prezcier деген лақапаттармен танымал болған. {{Тұлға |Есімі=Вильгельмина Друкер |Сурет=Wilhelmina Drucker.jpg |Сурет атауы=Вильгельмина Друкер |Туған күні=30.09.1847 |Қайтыс болған күні=5.12.1925 |Туған жері=[[Амстердам]],[[ Нидерланды]] |Мансабы=[[Жазушы]] , [[Саясаткер]] |Әкесі=Луис Друкер |Анасы=Констанция Кристина Линзинг |Лақабаты=Gipsy, Gitano и E. Prezcier }} [[File:Wilhelmina Drucker IMG0020.tif|thumb| Wilhelmina Drucker]] == Өмірбаяны == Вилгельмина Друкер тігінші Констанция Кристина Линзинг пен [[неміс]]-[[еврей]] банкирі Луис Друкерден туған екі қыздың бірі болып табылады.<ref>https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1999_num_77_2_4367</ref> Әкесі Луис Друкер анасына үйленуден немесе балаларын ресми түрде мойындаудан бас тартты, бұл нидерландық Вильгельминаның қиын жағдайда өскенін білдіреді. Друкер анасы айналысқан кәсіппен айналысты және [[1886]] жылдан бастап әлеуметтік-демократиялық облигациялар жиналысына , De Unie одағына, Nederlandsche Bond voor Algemeen Kies-en Stemrecht (Голландияның жалпыға бірдей сайлау құқығы лигасы) және De Dageraad бостандықтар қауымдастығына қатысты. Кейінгі жылдары [[социализм]] Друкерге үлкен қалыптастырушы әсер етті. Өзінің жеке тәжірибесіне сүйене отырып, ол әйелдерге әсер ететін әлеуметтік механизмдерді талдап, түсініп, өзгеріске жету үшін қандай әрекеттер жасау керектігін түсінді. Бүркеншік атпен ол бай әйелден туылған балаларды ғана мойындайтын, әкесінің моральдық стандарттарын сынға алған кітап жазды. [[File:Wilhelmina Drucker 1917.jpg|thumb|left|Wilhelmina Drucker with her portrait painted by [[Truus Claes]] 1917 жылы Друкердің жетпіс жасына орай.]] Друкер сонымен қатар өгей ағасы либералды [[саясаткер]] Хендрик Людевик Друкерге қарсы сот ісін бастады, сот Друкердің әкесі Луиден Лодевикке қалған мұраны алуға байланысты болды. Друкер ол сотты [[1888]] жылы жеңіп қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізді. Осыдан кейін Друкер радикалды және социалистік топтардың басқа әйелдерімен бірге [[әйелдер]] қыздарға арналған апта сайынғы журнал De Vrouw ([[әйел]]) құрды.[[ 1889]] жылы Друкер Vrije Vrouwen Vereeniging (VVV немесе еркін әйелдер қауымдастығы) құрды, ол [[1894]] жылы Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (әйелдер құқығы қауымдастығы) болды. Друкер VVV қауымдастығын [[1891]] жылы [[Австрия]] , [[Германия]] және басқа елдерден келген делегаттармен қосылып Брюссельдегі Халықаралық социалистік жұмысшылар конгресінде, екінші Интернациолдық конгресінде таныстырды.Италия барлық елдердің социалистік партияларының манифесттерінде ерлер мен әйелдердің толық құқықтық және саяси теңдігі туралы үндеуді қамтуы керек деген қарар қабылдауға шақырды. Бұл қарарды конгресс қабылдады. [[1893]] жылы Друкер және оның оң қолы Дора Шук-Хавер екеуі [[1926]] жылға дейін созылған «Evolutie» апталық журналын құрды. Друкер Нидерландыда дәріс оқыды, бірнеше әйелдер кәсіподақтарын құруға қатысты және [[1897]] жылы жаңадан құрылған Vereeniging Onderlinge Vrouwenbescherming (VOV немесе әйелдерді өзара қорғау қоғамы) мүшесі болды. Ол тұрмыс құрмаған аналар мен олардың балаларының құқықтарын қорғады. Друкер VOV әйелдердің құқықтары үшін және әділетсіз заңдар мен ескірген моральға қарсы қоғамдық салада жұмыс істеу үшін барлық әйелдерді - үйленген немесе тұрмысқа шықпаған, балаларымен немесе баласыз біріктіретін әскери ұйым болуы керек деді.<ref>https://socialhistory.org/bwsa/biografie/lensing {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180731062240/https://socialhistory.org/bwsa/biografie/lensing |date=2018-07-31 }}</ref> Ол VOV-дың миссиясы мен рөлі туралы өзінің ойлары мен идеяларын түсіндірді, мысалы, Blijf van mijn Lijf (сөзбе-сөз менің денемнен аулақ бол, әйелдер паналары желісі) және Vrouwen tegen Verkrachting (Әйелдер зорлауға қарсы) сияқты белсенді ұйымдардың негізін қалады. Әйелдердің теңдігіне қол жеткізу үшін күресуге шақырған шайқастары үшін оған «Ижзерен» (темір) немесе «Долле» (ессіз) Мина деген лақап ат қойылды, ол әйелдер корсетінің символикалық түрде көпшілікке жағылуынан кейін одан да танымал болды. [[1970]] жылы негізі қаланған, әйгілі феминистік белсенділер тобы Dolle Mina Амстердамдағы көкірекшені жағу рәсімінде Вильгельмина Друкердің есімімен аталды. ==Жұмыстары== * {{Lang-nl|'Over vrijen en trouwen, waar velen van houwen' - [S.l.] : [s.n.], 1905. - p.&nbsp;138-139}} *{{Lang-nl| ''Vrouwenarbeid in het verleden en in het heden'': rede gehouden op de Algemeene Vergadering van den Nationalen Vrouwenraad in Nederland op 26 April 1906 te Groningen / Wilhelmina Drucker. - [S.l.] : [s.n.], 1906. - 10p.}} *{{Lang-nl| ''Autour du travail de la femme'' - Amsterdam : [s.n.], 1911. - 14p.}} * {{Lang-nl| ''Moederschap : sexueele ethiek'' / M. Cohen Tervaert-Israëls, J. Rutgers, G. Kaptein-Muysken, W. Drucker, Ch. Carno-Barlen, Est.H. Hartsholt-Zeehandelaar, Titia van der Tuuk, Martina G. Kramers, C.C.A. de Bruine-van Dorp, Lod. van Mierop, S. van Houten, J.C. de Bruïne ; Nationaal Comité voor Moederbescherming en Sexueele Hervorming. - Almelo : Hilarius, 1913. - 158p.}} * {{Lang-nl| ''Waarom kiezen de vrouwen niet mee?'' - Amsterdam : Vrije Vrouwenvereeniging, 1915. - 2p.}} * {{Lang-nl| ''Waarde voorstander(ster)'' / M.W.H. Rutgers-Hoitsema, Martina G. Kramers, W. Drucker, M.J. de Soete. - [S.L.] : Vereeniging "Nationaal Comité in zake wettelijke regeling van vrouwenarbeid", 1916. - 1p.}} * {{Lang-nl| ''Geen blinde volgelingen'': opgedragen aan de leden der Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht / J.S.R. Baerveld-Haver, Wilhelmina Drucker, Nine Minnema, Jacoba F.D. Mossel, M.S. Wiener. - Amsterdam : [s.n.], 1916. - 19p. Xeroks * {{Lang-nl| ''De verbetering van het recht der vrouw. Par. 1. De Vrije Vrouwenvereeniging'' - Amsterdam : Elsevier, 1918. - 14p. Overdruk uit: De vrouw, de vrouwenbeweging en het vrouwensvraagstuk. Encyclopaedisch Handboek deel II onder redactie van C.M. Werker-Beaujon, Clara Wichmann en W.H.M. Werker p.&nbsp;136-149.}} * {{Lang-nl| ''Rapport van de Enquête-commissie, ingesteld door het Comité van Actie tegen het ontslag der gehuwde ambtenaressen'' / Wilhelmina Drucker, W. Willink-Altes. - [S.l.] : [s.n.], 1928. - 3 p.}} *{{Lang-nl|''Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging: jaarboek'' = Yearbook International Archives for the Women's Movement : I. - Leiden : Brill, 1937. - 175p. with photographs}} ==Ескерту және библиография== * {{Lang-nl| Bij de dood van een feministe : necrologieën over Wilhelmina Drucker / Marianne Braun In: Biografie bulletin. - 14 (2004), 1(voorjaar), p.&nbsp;40-46 Portret van de dood van Wilhelmina Drucker (1847–1925) om enig uitzicht te bieden op haar publieke leven.}} * {{Lang-nl| Missie aan de marge of aan het front? / Myriam Everard In: Et.vt. - 22 (2003), 2, p.&nbsp;117-118 In de rubriek 'Geef de pen door...' besteedt auteur aandacht aan katholieke vrouwengeschiedenis en gaat ze kort in op Wilhelmina Drucker en haar verhouding tot het katholicisme.}} * {{Lang-nl| De Hollandse binnenkamer II (Thema) / Marianne Braun [et al.] In: Biografie bulletin. - 10 (2000), 3, p.&nbsp;200-216 In het artikel 'De bij wil koningin worden' besteedt Marianne Braun aandacht aan feministe en sociaal hervormster Wilhelmina Drucker, oprichtster van de Vrije Vrouwenvereeniging.}} * {{Lang-nl| De bij wil koningin worden : het feministisch sprookje van Wilhelmina Drucker / Marianne Braun In: Biografie bulletin. - 10 (2000), 3, p.&nbsp;209-216 Wilhelmina Drucker leefde van 1847 tot 1925. Ze vond godsdienst, wet, traditie en mannelijke ijdelheid de vrouw belemmerden om net als haar wederhelft 'mens' te worden. De feministe, sociaal hervormster en oprichtster van de Vrije Vrouwenvereeniging wilde de vrouw uit de benauwde binnenkamer laten breken.}} * {{Lang-nl| Geen woorden, maar daden : de radikalinski's van de vrouwenbeweging / Esmeralda Otten In: Savante. - 6 (1998), 23(voorjaar), p.&nbsp;15-16 Wilhelmina Drucker (1847–1925) en Emmeline Pankhurst (1858–1928) behoorden tot de radicale vleugel van de vrouwenbeweging. Zij streden, beiden op hun eigen manier, voor het invoeren van vrouwenkiesrecht in respectievelijk Nederland en Engeland.}} * {{Lang-nl| Drie sprookjes van Wilhelmina Drucker : een bijdrage aan de cultuurgeschiedenis van het fin de siècle / Marianne Braun In: Feminisme en verbeelding. - (1994), p.&nbsp;11-29 Analyse van de drie eerste fictieve bijdragen van Drucker (1847–1925) in de eerste jaargang van het blad Evolutie, waarin ze zowel 'persoonlijke' als 'politieke' credo's vertolkte.}} * {{Lang-nl| Portret van een radicale baanbreekster : Wilhelmina Druckers strijd voor de vrouw als vrije mens / Tosca Snijdelaar In: Furore. - 9 (1992), (mrt), p.&nbsp;18-22 Portret van Wilhelmina Drucker (1847–1925)}} * {{Lang-nl| Mevrouw, ik groet U : necrologieën van vrouwen / Emma Brunt (samenst. en inl.). - Amsterdam; [etc.] : Rap, 1987. - 200p. : ill. Bundel van levensbeschrijvingen van vrouwen geschreven door tijdgenoten. Bevat o.a. een artikel over o.a. Wilhelmina Drucker (1847–1925).}} * {{Lang-nl| De eerste feministische golf : zesde jaarboek voor vrouwengeschiedenis / Jeske Reys (red.), Tineke van Loosbroek (red.), Ulla Jansz (red.), [et al.]. - Nijmegen : SUN, 1985. - 208p. : ill. : lit. (Jaarboek voor vrouwengeschiedenis; 6) Bundel met artikelen over de geschiedenis van de eerste feministische golf in Nederland, waarbij aandacht is besteed aan de verschillende groeperingen en stromingen binnen de vrouwenbeweging. Daarnaast zijn van een aantal vrouwen biografische artikelen opgenomen. Bevat o.a. de artikelen: 'De vrouw als vrije mensch': een monument voor Wilhelmina Drucker / door Maria Henneman, en 'De geestelijke eenzaamheid van een radicaal-feministe : Wilhelmina Druckers ontwikkeling tussen 1885 en 1878' / door Fia Dieteren.}} * {{Lang-nl| Vrouwen rond de eeuwwisseling / Aukje Holtrop (red.). - Amsterdam : De Arbeiderspers, 1979. - 204p. : lit. Eerder verschenen in: Vrij Nederland. Portretten van vrouwen die zich rond 1900 zowel binnen als buiten de georganiseerde vrouwenbeweging met de positie van vrouwen bezighielden. Bevat tevens een inleiding over de eerste feministische golf. Bevat portretten van: Mina Kruseman, [[Betsy Perk]], Wilhelmina Drucker, Aletta Jacobs, Carry van Bruggen, Cornélie Huygens, Henriette Roland Holst-van der Schalk, Mathilde Wibaut, Carry Pothuis, Roosje Vos..}} * {{Lang-nl| Wilhelmina Drucker : de eerste vrije vrouw / Deanna te Winkel-van Hall. - Amsterdam : Stichting Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging, 1968. - 84p}} * {{Lang-nl| Mevrouw W. Drucker. 30 September 1847 - 5 December 1925 / Anna Polak. - Amsterdam : Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur, 1926. - p.&nbsp;177-187 Uit: Leven en werken. Maandblad voor meisjes en vrouwen. XI (1926), nr. 3.}} * {{Lang-nl| Laatste nummer, gewijd aan de nagedachtenis van Mevr. W. Drucker (1847–1925) in leven redactrice van dit blad. - Amsterdam : Evolutie, 1926. - 16p. : ill.}} * {{Lang-nl| George David : Wilhelmina Drucker en de schandaalroman George David / G. Prezcier, E. Prezcier. - Amsterdam : Meijer, 1885. - 162p.}} * {{Lang-nl| Karakterschets Mevrouw W. Drucker. - [14p.]}} ==Сыртқы сілтемелер == *{{Lang-nl| [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/lensing Biography] on the Biografisch Woordenboek van Nederland}} *{{Lang-nl| [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/lensing.html Biography] on the Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland}} *{{Lang-nl| [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/lensing.html Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland - biografie]}} *{{Lang-nl| [http://hdl.handle.net/11653/bio1319 Biography Wilhelmine Drucker, Atria] }} *{{Lang-nl| [http://www.wilhelminadrucker.nl/ wilhelminadrucker.nl webmonument]}} [[Санат:Амстердамда туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Саясаткерлер]] 1npe6r1xokkzn0npfke0rotk89997zh 0 659971 3579243 3537540 2026-04-09T05:29:05Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579243 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]],Француз,Германия,Италия,Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды, соның ішінде бүкіл континентте қол жетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті. Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді. Медициналық жетістіктер, әсіресе тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қол жетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді. Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады. Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды; бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} irlck2jbcxybo5d57xx7miqd8u6bboq 3579269 3579243 2026-04-09T05:45:00Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579269 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]],Француз,Германия,Италия,Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды, соның ішінде бүкіл континентте қол жетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді.Медициналық жетістіктер,әсіресе тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қол жетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді. Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады. Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды; бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ctyadue65v44uwcml611w595uscyo8x 3579333 3579269 2026-04-09T06:05:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3336642 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды, соның ішінде бүкіл континентте қол жетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті. Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді. Медициналық жетістіктер, әсіресе тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қол жетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді. Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады. Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды; бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c9ziqrq6s55cw0tnd4qdxts3v40fadn 3579671 3579333 2026-04-09T11:20:21Z Құралай Мұратқызы 179559 3579671 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қол жетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті. Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді. Медициналық жетістіктер, әсіресе тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қол жетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді. Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады. Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды; бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rhj9spaw3qha9owix3to5o54zg9leze 3579674 3579671 2026-04-09T11:21:58Z Құралай Мұратқызы 179559 3579674 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қол жетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді. Медициналық жетістіктер, әсіресе тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қол жетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді. Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады. Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды; бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} q5cintvjy774u10co6dibe12uxnhby7 3579676 3579674 2026-04-09T11:23:06Z Құралай Мұратқызы 179559 3579676 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қолжетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе, пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді.Медициналық жетістіктер, әсіресе, тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қолжетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді. Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады. Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды; бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6wzd3oyrjjkv82b15tf7ryollz7u4ej 3579677 3579676 2026-04-09T11:24:22Z Құралай Мұратқызы 179559 3579677 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қолжетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе, пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді.Медициналық жетістіктер, әсіресе, тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қолжетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді.Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады.Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды, бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} d7q9sp5wzp9k28rz5w0tp9dp5rcsk6x 3579678 3579677 2026-04-09T11:25:55Z Құралай Мұратқызы 179559 3579678 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қолжетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе, пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді.Медициналық жетістіктер, әсіресе, тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қолжетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді.Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады.Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды, бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады.Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады.Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rqpq73j2pe3iqqujfdnk9cobewo8zm6 3579686 3579678 2026-04-09T11:28:58Z Құралай Мұратқызы 179559 3579686 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қолжетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе, пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді.Медициналық жетістіктер, әсіресе, тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қолжетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді.Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады.Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды, бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады.Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады.Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе, 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} oq5tlc70d9zg09qkrgfifeqq5inn2u4 3579691 3579686 2026-04-09T11:29:56Z Құралай Мұратқызы 179559 3579691 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қолжетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе, пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді.Медициналық жетістіктер, әсіресе, тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қолжетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді.Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады.Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды, бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады.Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады.Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе, 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды.1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4ve2q8zkwkj323za6fs1k55y75um628 3579696 3579691 2026-04-09T11:31:59Z Құралай Мұратқызы 179559 3579696 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қолжетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе, пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді.Медициналық жетістіктер, әсіресе, тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қолжетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді.Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады.Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды, бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады.Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады.Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе, 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды.1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол, әсіресе, әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3c3h6i9cwfppfeas90hvlplj0pcrfgm 3579699 3579696 2026-04-09T11:34:44Z Құралай Мұратқызы 179559 3579699 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды. Соның ішінде бүкіл континентте қолжетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті.Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе, пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді.Медициналық жетістіктер, әсіресе, тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қолжетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді.Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады.Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды, бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті.Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады.1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады.Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады.Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе, 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды.1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол, әсіресе, әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} r2cumez94klr7zgxykjggpo42a93wjp 3579703 3579699 2026-04-09T11:36:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3336642 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:ColonialAfrica.png|thumb|Еуропалық отаршыл державалар бақылайтын Африканың аймақтары (Бельгия, [[Британ империясы|Британия]], Француз, Германия, Италия, Португалия және Испания империялары)]] '''Африканың бөлінуі''', сондай-ақ '''Африка үшін жарыс''' немесе '''Африка үшін күрес''' ([[ағылшын тілі|ағыл.]] Scramble for Africa, [[француз тілі|фр.]] Partage de l'Afrique, [[португал тілі|порт.]] Partilha de África) — Африканың бөлінуі, сонымен қатар Африка үшін жарыс немесе Африка үшін күрес - бұл XIX ғасырдың ортасынан бастап [[бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың басталуына дейін [[Еуропа]]дағы империалистік державалардың [[Африка]]да зерттеу және әскери операциялар жүргізу үшін қарқынды бәсекелестік кезеңі, сайып келгенде, отаршылдық аумақтарды басып алуға бағытталған. Еуропалық отарлаушылардың көптеген себептері болды, соның ішінде бүкіл континентте қол жетімді құнды ресурстарға ұмтылу, ұлттық билікті нығайту, еуропалық державалар арасындағы шиеленіс, діни миссионерлік құлшыныс және Африка елдерінің ішкі саясаты. ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде Африканы бөлу кезінде еуропалық империялар арасындағы саяси және экономикалық бәсекелестік еуропалықтарға оған байланысты тікелей соғыстардан аулақ болуға мүмкіндік берді<ref>R. Robinson, J. Gallagher and A. Denny, Africa and the Victorians, London, 1965, p. 175.</ref>. XIX ғасырдың кейінгі жылдарында әскери ықпал мен экономикалық үстемдік арқылы" бейресми империализмнен " отаршылдық империализмге алып келген тікелей басқаруға көшу болды<ref>Kevin Shillington, History of Africa. Revised second edition (New York: Macmillan Publishers Limited, 2005), 301.</ref>. == Тарихы == 1840 жылға қарай еуропалық державалар Африка жағалауында шағын сауда бекеттерін құрды, бірақ олар теңіз жағасында болуды жөн көріп, құрлықты саудаға сирек пайдаланды<ref>Thomas Pakenham, The Scramble for Africa: White Man’s Conquest of the Dark Continent from 1876 to 1912 (1991) ch 1</ref>. XIX ғасырдың ортасында еуропалық зерттеушілер Шығыс және Орталық Африканың аудандарын картаға түсірді. 1870 жылдары Батыс Еуропа мемлекеттері Африка континентінің он пайызын ғана бақылап отырды және олардың барлық территориялары жағалауға жақын орналасқан. Ең маңызды иеліктер Португалияға тиесілі [[Ангола]] мен [[Мозамбик]] болды; [[Ұлыбритания]]ға тиесілі [[Кап колониясы]]; [[Франция]] ұстаған [[Алжир]]. Технологиялық жетістіктер еуропалықтардың сыртқы экспансиясына ықпал етті. Индустрияландыру көлік және байланыс саласында, әсіресе пароходтар, теміржолдар және телеграфтар түрінде қарқынды прогреске әкелді. Медициналық жетістіктер, әсіресе тропикалық ауруларға қарсы дәрі-дәрмектер де маңызды рөл атқарды. [[Хинин]]нің дамуы — [[безгек]]тің тиімді емі — еуропалықтар үшін тропиктің кең кеңістігін қол жетімді етті. 1872 жылы Ұлыбритания Португалияға тиесілі [[Делагоа]] шығанағының оңтүстік жартысына және 1823 жылы британдық капитан Оуэн мен [[кафр]] басшыларының бірі арасында жасалған келісімге сүйене отырып, іргелес аралдарға наразылық білдірді. Бірақ [[арбитраж]] судьяларға сайланған [[Мак-Магон]] 1875 жылы делагоаны португалдықтар үшін мойындады. Ұлыбритания Португалия үкіметін 1880 жылы [[Мапуту|Лоренс-Маркиш]]тегі келісім бойынша Делагоадан бас тартуға көндіре алды; бірақ Португалиядағы осы келісімнен туындаған тәртіпсіздіктер үкіметті одан бас тартуға мәжбүр етті<ref>https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Делагоа_или_Далагоа // https://ru.wikipedia.org/wiki Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref>. 1884 жылы [[Германдық империя|Германия]] Африканы бөлу үшін күреске кірісті. Ол Оранж өзенінен Португалия Анголасымен (Германияның Оңтүстік-Батыс Африка) шекарасына дейінгі территорияны [[протекторат]] деп жариялады. 1884 жылдың шілдесінде Германия Испания Гвинеясының солтүстік шекарасынан Калабарға дейінгі жағалауға протекторат жариялады және өзінің иеліктерін кеңейте бастады, неміс Камерунын құрды, сонымен қатар Тогоға протекторат құрды. 1884-1885 жылдары Германияның Шығыс Африка компаниясы жергілікті тайпалармен келісім жасасып, Тана өзенінің сағасынан Гвардафуй мүйісіне дейінгі 1800 шақырымдық жағалаудың үстінен, оның ішінде Тананың төменгі ағысындағы Виту Сұлтанатының үстінен протекторатын жариялады. Ұлыбританияның бастамасымен осы территорияларды талап еткен тәуелді Занзибар сұлтаны наразылық білдірді, бірақ ол қабылданбады. Осыдан кейін Шығыс Африканың жағалауларының бөліктерін асығыс басып ала бастаған Императорлық британдық шығыс Африка компаниясы құрылды. Африканы отарлау ертерек болғанына қарамастан, ең күшті бәсекелестік жаңа империализм кезеңінде, әсіресе 1885 жылы Берлин конференциясының Бас заңы қабылданғаннан кейін дамыды. [[Оңтүстік Африка]]да 1880 жылдардың аяғынан бастап [[Сесил Родс|С.Родстың]] Британдық Оңтүстік Африка компаниясы [[Капа]]дан [[Каир]]ге теміржол салу идеясын алға тартқан кеңейтуді жүзеге асырды. 1888-1893 жылдары бұл рота [[Оңтүстік Родезия]] колониясын құра отырып, машона мен матабеле жерлерін жаулап алды; 1889 жылы [[Замбези өзені]]нің солтүстігі жаулап алынды, ол [[Солтүстік Родезия]] деп аталды. [[Португалия]]да [[Ангола]] мен [[Мозамбик]]ті біртұтас отарлық империяға біріктіру үшін Африка континентінің континентальды аймақтары арқылы үздіксіз отарлық иеліктердің «көпірін» құру жоспары болған, бірақ 1890 жылғы Британдық ультиматум Португалияны осы жобаны жүзеге асырудың келесі жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. 1890 жылы Германия мен Ұлыбритания арасында осы екі державаның Африкадағы отарлық мүдделерін реттейтін Занзибар шарты жасалды. Британия-Бельгия келісімшартына сәйкес 1894 жылы 12 мамырда «Конго еркін мемлекеті» [[Ніл]]дің сол жағалауын [[Альберт көлі]]нен Фашодаға дейін алды, бірақ Франция мен Германияның қысымымен Франциямен 14 тамызда келісімге отырып, 1894 ж., оған солтүстікке қарай [[Убанги]]-[[Мбому]] сызығымен шектелуге тура келді. 1890 жылы 5 тамызда Батыс Африкада британдық-француздық келісімнен айыру туралы келісім жасалды, бұл британдықтардың [[Нигерия]]дан солтүстікке қарай кеңеюіне шек қойды. [[Того]] шекарасы 1886 жылы 28 шілдеде және 1899 жылы 14 қарашада ағылшын-герман келісімдері және 1898 жылы 27 шілдеде француз-герман келісімімен белгіленді. Германияның Камеруннан шығысқа қарай ілгерілеуі 1893 жылы 15 қарашада ағылшын-неміс шартымен және 1894 жылы 4 ақпанда француз-герман келісімімен тоқтатылды. «Африка үшін күрестің» шарықтау шегі болып 1898 жылы Ұлыбритания мен Францияны соғыс қарсаңына алып келген Фашода оқиғасы саналады. ХІХ ғасырдың аяғында «қара құрлықты» ресурстар көзі деп санайтын жас Италия мемлекеті Африканың бөлінуіне қосылды. Ол әсіресе әлсіреп жатқан [[Осман империясы]]ның африкалық иеліктері мен әлсіз мұсылман сұлтандықтары орналасқан [[Сомали түбегі|Африка Мүйізі]]нің территориясын қызықтырды (қараңыз: [[Итальяндық Сомали]] мен [[Италияндық Ливия]]). 1902 жылға қарай еуропалық державалар Африканың 90% бақылауында болды. Сахараның оңтүстігінде Африкадан тәуелсіздігін итальяндықтардан қорғаған [[Либерия]] ([[АҚШ]] қамқорлығымен) және [[Эфиопия]] ғана тәуелсіздігін сақтап қалды. 1910 жылы Бельгия королі [[Леопольд II]] 1908 жылы [[Конго еркін мемлекеті]]н Бельгия мемлекетіне сатқаннан кейін, [[Ладо анклавы]] [[Англия-Египет Суданы]]на өтті. Африканың отарлық бөлінуі [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталған жылы [[Англия]] [[Египет]]ті ресми түрде қосып алған кезде аяқталды. Екі жыл бұрын [[Марокко]] [[Фес келісімі]] бойынша бөлініп, ал Италия [[Италия-Түрк соғысы]] нәтижесінде [[Ливия]]ны бақылауға алды. 1914 жылға қарай бүкіл континентте [[Эфиопия]] мен [[Либерия]] ғана еуропалықтардың бақылауынан тәуелсіз болды. == Карталар == [[File:Colonial Africa 1800 map.png|thumb|Африка 1800 ж.]] [[File:Colonial Africa 1870 map.png|thumb|Африка 1870 ж.]] [[File:Colonial Africa 1900 map.png|thumb|Африка 1900 ж.]] [[File:Colonial Africa 1914 map.png|thumb|Африка 1914 ж.]] [[File:Colonial Africa 1923 map.png|thumb|Африка 1923 ж.]] [[File:Scramble-for-Africa-1880-1913.png|thumb|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру]] == Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша) == <big>'''Бельгия'''</big> [[Еркін Конго мемлекеті]] (1908 жылдан бастап [[Бельгиялық Конго]], қазіргі [[Конго Демократиялық Республикасы]]) <big>'''Франция'''</big> [[Алжир]] [[Тунис]] [[Марокко]] '''Француздық Батыс Африка''' [[Мавритания]] [[Сенегал]] [[Француз Суданы]] (қазіргі [[Мали]]) [[Гвинея]] [[Кот-д'Ивуар]] [[Нигер]] [[Жоғарғы Вольта]] (қазіргі [[Буркина-Фасо]]) [[Дагомея]] (қазіргі [[Бенин]]) '''Француз Экваторлық Африка''' [[Габон]] Орта [[Конго]] (қазіргі [[Конго Республикасы]]) [[Убанги-Шари]] (қазіргі [[Орталық Африка Республикасы]]) [[Чад]] Француз [[Сомали]]і (қазіргі [[Джибути]]) [[Мадагаскар]] [[Комор аралдары]] <big>'''Германия (1919 жылға дейін)'''</big> '''Германдық Шығыс Африка''' [[Руанда-Урунди]] (1919 жылдан бастап [[Бельгия]] мандаты, қазіргі [[Бурунди]] және [[Руанда]]) [[Танганьика]] (1919 жылдан бастап [[Британия]] мандаты, қазір [[Танзания]] бөлігі) '''Германияның Оңтүстік-Батыс Африка''' (1919 жылдан бастап [[Оңтүстік Африка Одағы]]ның мандаты, қазіргі [[Намибия]]) '''Германияның Батыс Африка''' Неміс [[Камерун]]ы (1919 жылдан бастап [[Франция]] мандаты, қазіргі [[Камерун]]) [[Тоголенд]] (1919 ж. [[Франция]] мен [[Ұлыбритания]] арасындағы бөліну, қазіргі [[Того]]) <big>'''Италия'''</big> '''Итальяндық Солтүстік Африка''' (1934 жылдан бастап Ливия) [[Триполитания]] [[Киренаика]] [[Феццан]] [[Эритрея]] Итальяндық [[Сомали]] (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) <big>'''Португалия'''</big> [[Ангола]] [[Португалиялық Конго]] ([[Кабинда]]) - қазір [[Ангола]]ның [[эксклав]]ы [[Португалдық Шығыс Африка]] (қазіргі [[Мозамбик]]) [[Португал Гвинеясы]] (қазіргі [[Гвинея-Бисау]]) [[Кабо-Верде]] аралдары (қазіргі [[Кабо-Верде]]) [[Сан-Томе және Принсипи]] <big>'''Испания'''</big> Испан [[Сахара]]сы (қазіргі [[Батыс Сахара]] - [[БҰҰ]] шешімдеріне қайшы, [[Марокко]]ның бөлігі) [[Рио-де-Оро]] [[Сегиет эль-Хамра]] Испандық [[Марокко]] [[Сеута]] [[Мелилла]] Испандық Оңтүстік Марокко ([[Тарфая секторы]]) [[Ифни]] [[Рио-Муни]] (қазіргі [[Экваторлық Гвинея]] материгі) [[Фернандо-По]] (қазіргі [[Биоко]], [[Экваторлық Гвинея]]ның оқшауланған бөлігі) <big>'''Ұлыбритания'''</big> [[Англо-Египет Суданы]] '''Британдық Шығыс Африка''' [[Кения]] [[Уганда]] [[Занзибар]] (қазір [[Танзания]]ның бөлігі) Британдық Сомали (қазір ресми түрде [[Сомали]]ге кіреді) [[Оңтүстік Родезия]] (қазіргі [[Зимбабве]]) [[Солтүстік Родезия]] (қазіргі [[Замбия]]) [[Ньясаленд]] (қазіргі [[Малави]]) '''Британдық Оңтүстік Африка''' [[Кейп колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Наталь колониясы]] (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Қызғылт Сары Еркін Мемлекет]] (қазір [[Оңтүстік Африка]]ның бөлігі) [[Трансвааль]] колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі) [[Бечуаналенд]] (қазіргі [[Ботсвана]]) [[Басутоленд]] (қазіргі [[Лесото]]) [[Свазиленд]] [[Гамбия]] [[Сейшел аралдары]] [[Сьерра-Леоне]] [[Маврикий]] [[Нигерия]] [[Алтын жағалау]] (қазіргі [[Гана]]) Египет <big>'''Тәуелсіз мемлекеттер'''</big> [[Либерия]] [[Абиссиния]] ([[Эфиопия]]) <big>'''Халықаралық аймақ (1923-1956)'''</big> [[Танжер]], Ұлыбритания, Франция, [[Германия]] және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c9ziqrq6s55cw0tnd4qdxts3v40fadn 0 659995 3579250 3213056 2026-04-09T05:37:44Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579250 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қоянақ әулие Жолшарақызы''' — бітім-болмысы ерекше,өнегесі халық жадында жатталған ел анасы. ==Аңыз== Әкесі Жолшара,атасы Тастемір де атағы жер жарған әз әулие атанған жандар.Қоянақ әжемізге Алла тарапынан берілген айырықша қасиет өз әкесі Жолшара әулиеден дарыған. Алла берген ұлы қасиетіне тәнті болған ұрпақтары дертке қуат қылып, талай жылдар әжеміздің басына түнеп жатып, Ұлы [[Жаратушы]]ның жарылқауынан үміт ететін. Дертіне дауа, науқасына шипа тілеп, зарығып барған талайлар дерттерінен айығып, [[рух]]тары саламаттанып, ойлағаны болып, діттегеніне жетіп, көзайым болып оралатын. Қаншама жылдар өтіп, ұрпақтар ауысып жатса да, ел анасы Қоянақ әулиенің басына барушы жамағат легі толастамады, рухына демеу іздеп жабыққандар әр қиырдан ат сабылтып келуін тоқтатпады. Осындай құрметке бөленген, дүниеден озса да, [[ұрпақ]]тарын киелі рухымен аялап, жабыққанды жұбатып, тарыққанды демеп, дерттілерге – дәру, мұңайғанға қуат бола білген рухы шалқар, аруағы асқақ Қоянақ әже Жолшорақызы ел анасы болып, бауырынан рулы ел өрбіген, өсіп өнген, асқарлы-шақарлы әулеттің мейірбан да қамқор әжесі ретінде де халық ілтипатын иеленген. ==Кесене== Кесене Наурызым ауданы Шилі және Шолақсай ауылдарынан он сегіз шақырым жерде, Қарасу мен Қопа қоныстарының ортасында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] 2r04dxg5nrvv373plwuh2r2b7luhdoo 3579278 3579250 2026-04-09T05:47:36Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579278 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қоянақ әулие Жолшарақызы''' — бітім-болмысы ерекше,өнегесі халық жадында жатталған ел анасы. ==Аңыз== Әкесі Жолшара,атасы Тастемір де атағы жер жарған әз әулие атанған жандар.Қоянақ әжемізге Алла тарапынан берілген айырықша қасиет өз әкесі Жолшара әулиеден дарыған. Алла берген ұлы қасиетіне тәнті болған ұрпақтары дертке қуат қылып, талай жылдар әжеміздің басына түнеп жатып, Ұлы [[Жаратушы]]ның жарылқауынан үміт ететін. Дертіне дауа, науқасына шипа тілеп, зарығып барған талайлар дерттерінен айығып, [[рух]]тары саламаттанып,ойлағаны болып,діттегеніне жетіп, көзайым болып оралатын. Қаншама жылдар өтіп, ұрпақтар ауысып жатса да, ел анасы Қоянақ әулиенің басына барушы жамағат легі толастамады, рухына демеу іздеп жабыққандар әр қиырдан ат сабылтып келуін тоқтатпады. Осындай құрметке бөленген, дүниеден озса да, [[ұрпақ]]тарын киелі рухымен аялап, жабыққанды жұбатып, тарыққанды демеп, дерттілерге – дәру, мұңайғанға қуат бола білген рухы шалқар, аруағы асқақ Қоянақ әже Жолшорақызы ел анасы болып, бауырынан рулы ел өрбіген, өсіп өнген, асқарлы-шақарлы әулеттің мейірбан да қамқор әжесі ретінде де халық ілтипатын иеленген. ==Кесене== Кесене Наурызым ауданы Шилі және Шолақсай ауылдарынан он сегіз шақырым жерде, Қарасу мен Қопа қоныстарының ортасында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] sdf8c5ro1u726t5xezz4z3gb2ao4qrm 3579325 3579278 2026-04-09T06:05:27Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Куатова|Куатова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3213056 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қоянақ әулие Жолшарақызы''' — бітім-болмысы ерекше, өнегесі халық жадында жатталған ел анасы. ==Аңыз== Әкесі Жолшара, атасы Тастемір де атағы жер жарған әз әулие атанған жандар. Қоянақ әжемізге Алла тарапынан берілген айырықша қасиет өз әкесі Жолшара әулиеден дарыған. Алла берген ұлы қасиетіне тәнті болған ұрпақтары дертке қуат қылып, талай жылдар әжеміздің басына түнеп жатып, Ұлы [[Жаратушы]]ның жарылқауынан үміт ететін. Дертіне дауа, науқасына шипа тілеп, зарығып барған талайлар дерттерінен айығып, [[рух]]тары саламаттанып, ойлағаны болып, діттегеніне жетіп, көзайым болып оралатын. Қаншама жылдар өтіп, ұрпақтар ауысып жатса да, ел анасы Қоянақ әулиенің басына барушы жамағат легі толастамады, рухына демеу іздеп жабыққандар әр қиырдан ат сабылтып келуін тоқтатпады. Осындай құрметке бөленген, дүниеден озса да, [[ұрпақ]]тарын киелі рухымен аялап, жабыққанды жұбатып, тарыққанды демеп, дерттілерге – дәру, мұңайғанға қуат бола білген рухы шалқар, аруағы асқақ Қоянақ әже Жолшорақызы ел анасы болып, бауырынан рулы ел өрбіген, өсіп өнген, асқарлы-шақарлы әулеттің мейірбан да қамқор әжесі ретінде де халық ілтипатын иеленген. ==Кесене== Кесене Наурызым ауданы Шилі және Шолақсай ауылдарынан он сегіз шақырым жерде, Қарасу мен Қопа қоныстарының ортасында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] biuvczuo9oynmyivgydy6he0nn5jdf9 0 660479 3579256 3212968 2026-04-09T05:40:37Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579256 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Суқалампыр-[[Тарандар тұқымдасы|тарандар тұқымдастығына]] жататын,биіктігі 30-60 сантиметр,ұзын жапырақтарының ұшы сүйір,сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік.Жемісі-үш қырлы дән. [[Ордабасы ауданы]] жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, [[эфир майы]], [[органикалық қышқылдар]], рамназин, кверцитрин, [[витаминдер]], аса көп мөлшерде илік заттар бар. Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген. Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын [[Гинекология|гинекологиялық]] ауруларды емдеуге пайдаланады.<ref>"Ордабасы" энциклопедия,2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} q2t4wzpg3hxjvintu2wbsoxtg15j6q0 3579339 3579256 2026-04-09T06:06:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Куатова|Куатова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3212968 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Суқалампыр-[[Тарандар тұқымдасы|тарандар тұқымдастығына]] жататын, биіктігі 30-60 сантиметр, ұзын жапырақтарының ұшы сүйір, сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік. Жемісі-үш қырлы дән. [[Ордабасы ауданы]] жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, [[эфир майы]], [[органикалық қышқылдар]], рамназин, кверцитрин, [[витаминдер]], аса көп мөлшерде илік заттар бар. Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген. Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын [[Гинекология|гинекологиялық]] ауруларды емдеуге пайдаланады.<ref>"Ордабасы" энциклопедия,2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} 83qo1u0snd0dl8dxffvgh9p4t1x89o8 3579713 3579339 2026-04-09T11:37:57Z Құралай Мұратқызы 179559 3579713 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Суқалампыр — [[Тарандар тұқымдасы|тарандар тұқымдастығына]] жататын, биіктігі — 30-60 сантиметр, ұзын жапырақтарының ұшы сүйір, сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік. Жемісі — үш қырлы дән. [[Ордабасы ауданы]] жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, [[эфир майы]], [[органикалық қышқылдар]], рамназин, кверцитрин, [[витаминдер]], аса көп мөлшерде илік заттар бар. Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген.Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын [[Гинекология|гинекологиялық]] ауруларды емдеуге пайдаланады.<ref>"Ордабасы" энциклопедия,2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} 1owpqhe6lfax3kpk18uwfx0iv27d9ho 3579717 3579713 2026-04-09T11:38:34Z Құралай Мұратқызы 179559 3579717 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Суқалампыр — [[Тарандар тұқымдасы|тарандар тұқымдастығына]] жататын, биіктігі — 30-60 сантиметр, ұзын жапырақтарының ұшы сүйір, сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік.Жемісі — үш қырлы дән. [[Ордабасы ауданы]] жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, [[эфир майы]], [[органикалық қышқылдар]], рамназин, кверцитрин, [[витаминдер]], аса көп мөлшерде илік заттар бар. Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген.Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын [[Гинекология|гинекологиялық]] ауруларды емдеуге пайдаланады.<ref>"Ордабасы" энциклопедия,2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} 50ryqci3p8mwr1veinr8l73b4x8twur 3579725 3579717 2026-04-09T11:40:00Z 1nter pares 146705 3579725 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Суқалампыр''' — [[Тарандар тұқымдасы|тарандар тұқымдастығына]] жататын, биіктігі — 30–60 сантиметр, ұзын жапырақтарының ұшы сүйір, сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік. Жемісі — үш қырлы дән. [[Ордабасы ауданы]] жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, [[эфир майы]], [[органикалық қышқылдар]], рамназин, кверцитрин, [[витаминдер]], аса көп мөлшерде илік заттар бар. Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген.Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын [[Гинекология|гинекологиялық]] ауруларды емдеуге пайдаланады.<ref>"Ордабасы" энциклопедия,2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} nnf9am0mv0las7bpgqt5pbdsroqvpqc 0 660482 3579258 3212981 2026-04-09T05:41:13Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579258 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Сульфанил қышқылының амидтері- [[стрептококк]], стафилакокк сияқты іріңдеткіш микробтарды өлтіруге,не олардың денеге тиген уытын қайтаруға қолданылатын дәрілер.Олар химиялық жолмен өте көп өндірілгенімен,дәрігерлік жұмыста бәрі бірдей қолданыла бермейді. [[Мал шаруашылығы|Мал шаруашылығын]]а пайдалы ең негізгілері-дисульфан,норсульфазол,стрептоцид,сульфазол,сульфантрол,сульфидин,фталазол,т.б.<ref>"Ордабасы" энциклопедия,2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} qdpp5aenktzlbqc3nq00flarh7j0xa9 3579362 3579258 2026-04-09T06:07:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Куатова|Куатова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3212981 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Сульфанил қышқылының амидтері- [[стрептококк]], стафилакокк сияқты іріңдеткіш микробтарды өлтіруге, не олардың денеге тиген уытын қайтаруға қолданылатын дәрілер. Олар химиялық жолмен өте көп өндірілгенімен, дәрігерлік жұмыста бәрі бірдей қолданыла бермейді. [[Мал шаруашылығы|Мал шаруашылығын]]а пайдалы ең негізгілері-дисульфан, норсульфазол, стрептоцид, сульфазол, сульфантрол, сульфидин, фталазол, т.б.<ref>"Ордабасы" энциклопедия,2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} pysxt40f5lddknp7xcbbw05xv4d919e 0 660522 3579248 3371160 2026-04-09T05:36:36Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579248 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дүйсен би Есенберліұлы''' — [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] [[Қошқарбай (Ақмола облысы)|Қошқарбай елінің тумасы]]. ==Өмірбаяны== Дүйсен би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп,батасын алады.Дүйсен бидің бұл секілді еларалық сипаттағы билігімен қатар ұлыс ішіндегі дауларды шешкен билігінен де оның мемлекеттік деңгейдегі парасаттылығы, ойының саралығы мен ниет-тілегінің тазалығы танылады.Қазақ елінің үш жүзінің бірлікте,тату өмір сүруінің қамын ойлаған қамқоршы болды. Өзін дана, әділ би, аузы дуалы шешен, ішкі және халықаралық күрделі мәселелерді шешуде төреші, жоңғар басқыншыларына табанды қарсылық көрсетуді ұйымдастыру жолында үлкен үлес қосқан озық ойлы қайраткер ретінде таныта білді.Дүйсен би [[Абылай хан|Абылай хан қоғамындағы]] сауатты және батыл адам, қиындықтарды оңай шеше алатын, ақылкеңес беретін мықты әскери қолбасшы болды.Дүйсен би кезінде ұрпағын Қошқарбай тауының жанына шоғырландырып оның өсіп-өрбуіне жағдай жасаған.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> ==Жерленген жері== Дүйсен би XVII-XVIIІ ғасырларда өмір сүрген. Дүйсен би Зеренді ауданы [[Айдарлы ауылы|Айдарлы ауылында]] жерленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] hirk8kfcypigin1bhirptbzdrnnq9um 3579275 3579248 2026-04-09T05:46:51Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579275 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дүйсен би Есенберліұлы''' — [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] [[Қошқарбай (Ақмола облысы)|Қошқарбай елінің тумасы]]. ==Өмірбаяны== Дүйсен би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп,батасын алады.Дүйсен бидің бұл секілді еларалық сипаттағы билігімен қатар ұлыс ішіндегі дауларды шешкен билігінен де оның мемлекеттік деңгейдегі парасаттылығы,ойының саралығы мен ниет-тілегінің тазалығы танылады.Қазақ елінің үш жүзінің бірлікте,тату өмір сүруінің қамын ойлаған қамқоршы болды. Өзін дана,әділ би, аузы дуалы шешен, ішкі және халықаралық күрделі мәселелерді шешуде төреші, жоңғар басқыншыларына табанды қарсылық көрсетуді ұйымдастыру жолында үлкен үлес қосқан озық ойлы қайраткер ретінде таныта білді.Дүйсен би [[Абылай хан|Абылай хан қоғамындағы]] сауатты және батыл адам, қиындықтарды оңай шеше алатын, ақылкеңес беретін мықты әскери қолбасшы болды.Дүйсен би кезінде ұрпағын Қошқарбай тауының жанына шоғырландырып оның өсіп-өрбуіне жағдай жасаған.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> ==Жерленген жері== Дүйсен би XVII-XVIIІ ғасырларда өмір сүрген. Дүйсен би Зеренді ауданы [[Айдарлы ауылы|Айдарлы ауылында]] жерленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] joykqtj4ci27n71fiivgdpoj4vfymq8 3579327 3579275 2026-04-09T06:05:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3371160 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дүйсен би Есенберліұлы''' — [[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]] [[Қошқарбай (Ақмола облысы)|Қошқарбай елінің тумасы]]. ==Өмірбаяны== Дүйсен би жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп, батасын алады. Дүйсен бидің бұл секілді еларалық сипаттағы билігімен қатар ұлыс ішіндегі дауларды шешкен билігінен де оның мемлекеттік деңгейдегі парасаттылығы, ойының саралығы мен ниет-тілегінің тазалығы танылады.Қазақ елінің үш жүзінің бірлікте, тату өмір сүруінің қамын ойлаған қамқоршы болды. Өзін дана, әділ би, аузы дуалы шешен, ішкі және халықаралық күрделі мәселелерді шешуде төреші, жоңғар басқыншыларына табанды қарсылық көрсетуді ұйымдастыру жолында үлкен үлес қосқан озық ойлы қайраткер ретінде таныта білді. Дүйсен би [[Абылай хан|Абылай хан қоғамындағы]] сауатты және батыл адам, қиындықтарды оңай шеше алатын, ақылкеңес беретін мықты әскери қолбасшы болды. Дүйсен би кезінде ұрпағын Қошқарбай тауының жанына шоғырландырып оның өсіп-өрбуіне жағдай жасаған.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> ==Жерленген жері== Дүйсен би XVII-XVIIІ ғасырларда өмір сүрген. Дүйсен би Зеренді ауданы [[Айдарлы ауылы|Айдарлы ауылында]] жерленген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] t5rkf1r2z2u3awhsbppo6t4c61hcpy3 0 660725 3579253 3560752 2026-04-09T05:39:28Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579253 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Өзен торларының''' сипатымен құрылымы құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын,осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады. Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді: # (ағаш бұтағы тəрізді), # параллельді, # радиалды, # қауырсын тəрізді [[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg| thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]] Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған.Мұнда өзеннің негізгі арнасымен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы:[[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі.Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналарымен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп,тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады.Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында). Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды. Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.<ref>Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас. - Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы, 2012.- 307 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геоморфология]] [[Санат:География]] 9zk1q4gm9d0gg8x31k1miv6lymajwzr 3579265 3579253 2026-04-09T05:43:45Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579265 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Өзен торларының''' сипатымен құрылымы құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын,осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады. Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді: # (ағаш бұтағы тəрізді), # параллельді, # радиалды, # қауырсын тəрізді [[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg| thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]] Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған.Мұнда өзеннің негізгі арнасымен салалары ретсіз таралған.Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы:[[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі.Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналарымен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп,тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады.Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында). Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды. Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын,тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың,ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.<ref>Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас. - Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы, 2012.- 307 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геоморфология]] [[Санат:География]] 1htmy8ge9de4krgqy53xw8x6yvk8l5a 3579335 3579265 2026-04-09T06:05:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Ермек Нәзерке Еркінқызы|Ермек Нәзерке Еркінқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3560752 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Өзен торларының''' сипатымен құрылымы құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады. Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді: # (ағаш бұтағы тəрізді), # параллельді, # радиалды, # қауырсын тəрізді [[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg| thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]] Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасымен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы:[[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналарымен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында). Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды. Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.<ref>Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас. - Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы, 2012.- 307 бет.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Геоморфология]] [[Санат:География]] 82z2mm4a9w1bpxqxlb01kznb5hcbz95 0 660914 3579245 3213283 2026-04-09T05:34:01Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579245 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Батыр Қосағалы Төлекұлы''' — [[Көкшетау]] өңірінің тумасы. [[Орта жүз]]дің ханы Уәлидің заманында өмір сүрген. == Өмірбаяны == Қазақтың белгілі күйшісі Дәулеткерей өзінің «Қосағалы» атты күйін арнаса, Ақмола-Көкше аймағында оның атымен аталатын жер,су атаулары да кездеседі.Қосағалы батыр өзінің ата-бабалары сияқты (бойы 2,76) алып денелі батыр болған.Оның жерлеуорны 4 метрді құрайды Маңдайшасындағы жазу арабша, қабір басындағы жазу қазақ және орыс тілінде: «Руы – жақсылық [[Қарауыл руы|қарауыл]]», «Богатырь Қосағалы Толеков». Шағалалы өзенінің тауды айналып өтетін тұсында жақсылық қарауылға жататын Сай ауылынан тараған Жалғыз қарағай, Қырдағы ауыл, Былқылдақ, Өзен қарағай дейтін ауылдардың соңғысын Қосағалы батыр мекендеген. 1723-1730 жылдардағы «Ақтабан шұбырындыда» жадап-жүдеп осы жаққа жеткен қандастарымызға мал, жер беріп көмек көрсеткен атымтай жомарттығына сай ел-жұрт оны Баянұлы Бай-Төлек атап кеткен дейді. Қосағалыны өз тұсында Омбы шекпенділерінің шенеуніктері, татар байлары да танып, сыйласып, онымен санасқан. Оған Омбы губернаторы тарапынан «Алтын тон» аталатын оқалы шапанның тарту етіліп, бұл жәдігер жұрнағының күні кешеге дейін батыр ұрпағы Дәкен Боқанов ақсақалдың үйінде сақталып келгендігі дәлел. == Жерленген жері == Қосағалы батыр Төлекұлының кесенесі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Азат тауында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тұлғалар санаттары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] 6jsnsyk0p4h697hbsi0t54mel21smmu 3579271 3579245 2026-04-09T05:45:41Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579271 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Батыр Қосағалы Төлекұлы''' — [[Көкшетау]] өңірінің тумасы. [[Орта жүз]]дің ханы Уәлидің заманында өмір сүрген. == Өмірбаяны == Қазақтың белгілі күйшісі Дәулеткерей өзінің «Қосағалы» атты күйін арнаса, Ақмола-Көкше аймағында оның атымен аталатын жер,су атаулары да кездеседі.Қосағалы батыр өзінің ата-бабалары сияқты (бойы 2,76) алып денелі батыр болған.Оның жерлеуорны 4 метрді құрайды Маңдайшасындағы жазу арабша,қабір басындағы жазу қазақ және орыс тілінде: «Руы – жақсылық [[Қарауыл руы|қарауыл]]»,«Богатырь Қосағалы Толеков». Шағалалы өзенінің тауды айналып өтетін тұсында жақсылық қарауылға жататын Сай ауылынан тараған Жалғыз қарағай, Қырдағы ауыл, Былқылдақ, Өзен қарағай дейтін ауылдардың соңғысын Қосағалы батыр мекендеген. 1723-1730 жылдардағы «Ақтабан шұбырындыда» жадап-жүдеп осы жаққа жеткен қандастарымызға мал, жер беріп көмек көрсеткен атымтай жомарттығына сай ел-жұрт оны Баянұлы Бай-Төлек атап кеткен дейді. Қосағалыны өз тұсында Омбы шекпенділерінің шенеуніктері,татар байлары да танып, сыйласып, онымен санасқан. Оған Омбы губернаторы тарапынан «Алтын тон» аталатын оқалы шапанның тарту етіліп,бұл жәдігер жұрнағының күні кешеге дейін батыр ұрпағы Дәкен Боқанов ақсақалдың үйінде сақталып келгендігі дәлел. == Жерленген жері == Қосағалы батыр Төлекұлының кесенесі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Азат тауында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тұлғалар санаттары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] j5s8ui2f8fx4ssugj18nz99hjegg7e8 3579331 3579271 2026-04-09T06:05:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2879428 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Батыр Қосағалы Төлекұлы''' — [[Көкшетау]] өңірінің тумасы. [[Орта жүз]]дің ханы Уәлидің заманында өмір сүрген. == Өмірбаяны == Қазақтың белгілі күйшісі Дәулеткерей өзінің «Қосағалы» атты күйін арнаса, Ақмола-Көкше аймағында оның атымен аталатын жер, су атаулары да кездеседі. Қосағалы батыр өзінің ата-бабалары сияқты (бойы 2,76) алып денелі батыр болған.Оның жерлеуорны 4 метрді құрайды Маңдайшасындағы жазу арабша, қабір басындағы жазу қазақ және орыс тілінде: «Руы – жақсылық [[Қарауыл руы|қарауыл]]», «Богатырь Қосағалы Толеков». Шағалалы өзенінің тауды айналып өтетін тұсында жақсылық қарауылға жататын Сай ауылынан тараған Жалғыз қарағай, Қырдағы ауыл, Былқылдақ, Өзен қарағай дейтін ауылдардың соңғысын Қосағалы батыр мекендеген. 1723-1730 жылдардағы «Ақтабан шұбырындыда» жадап-жүдеп осы жаққа жеткен қандастарымызға мал, жер беріп көмек көрсеткен атымтай жомарттығына сай ел-жұрт оны Баянұлы Бай-Төлек атап кеткен дейді. Қосағалыны өз тұсында Омбы шекпенділерінің шенеуніктері, татар байлары да танып, сыйласып, онымен санасқан. Оған Омбы губернаторы тарапынан «Алтын тон» аталатын оқалы шапанның тарту етіліп, бұл жәдігер жұрнағының күні кешеге дейін батыр ұрпағы Дәкен Боқанов ақсақалдың үйінде сақталып келгендігі дәлел. == Жерленген жері == Қосағалы батыр Төлекұлының кесенесі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Азат тауында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Тұлғалар санаттары]] [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] sih92pn4g3m5jngxh4p0y8xi8tqa3t6 0 661064 3579242 3544089 2026-04-09T05:28:39Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579242 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек немесе а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) - гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім шекарасын безендіру үшін қолданған [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден,тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт,ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Вазадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} 1kj9c5sjgrfax1a7bs76q1tn87rfes7 3579268 3579242 2026-04-09T05:44:33Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579268 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек немесе а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) - гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім шекарасын безендіру үшін қолданған [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап,көтеріліп,төмен түсуден,тік бұрышта кездесуден тұрады.Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт,ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Вазадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} 89m9dm7qe75au64yx7fq8l4xbeovbob 3579334 3579268 2026-04-09T06:05:48Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Nursulu 777|Nursulu 777]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544089 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек немесе а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) - гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім шекарасын безендіру үшін қолданған [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Вазадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} 3qmen436bq6we45ftee7bpf9jacmynd 3579665 3579334 2026-04-09T11:16:08Z Құралай Мұратқызы 179559 3579665 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек немесе а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) — гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім шекарасын безендіру үшін қолданған [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Вазадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} nkxmacz55zx50w8lsbrq7dyhhm8qcm9 3579666 3579665 2026-04-09T11:16:38Z Құралай Мұратқызы 179559 3579666 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек немесе а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) — гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім жиегін безендіру үшін қолданған. [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Вазадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} eq8m5l6fbibohmlx8zu3hehrb6ypnus 3579667 3579666 2026-04-09T11:17:45Z Құралай Мұратқызы 179559 3579667 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек немесе а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) — гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім жиегін безендіру үшін қолданған. [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Вазадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі.Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} kckuwqyii2go4vjjfqe2y4h67yi9ivd 3579668 3579667 2026-04-09T11:18:03Z Құралай Мұратқызы 179559 3579668 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек немесе а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) — гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім жиегін безендіру үшін қолданған. [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Вазадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі.Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуынша, біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} 6zxjqz6czpj8ijr574slvpoilromyi8 3579670 3579668 2026-04-09T11:18:42Z Құралай Мұратқызы 179559 3579670 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек немесе а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) — гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім жиегін безендіру үшін қолданған. [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Құмырадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың құмыраларында жиі кездеседі.Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуынша, біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай құмыраларында да кездесетіндігі назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} rbosci9nvudgbww72nyn68n0m3lz7sy 0 661065 3579254 3212980 2026-04-09T05:39:52Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579254 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Өлім құдайлары == '''Өлім құдайлары'''- өліммен байланысты әр түрлі діндердің құдайлары: рухтар, жерасты құдайлары және жер әлемінің құдайлары. Бұл термин өлім уақытын анықтайтын құдайларға емес,өлгендердің жанын жинайтын немесе өлілерді басқаратын құдайларға қатысты. Алайда, осы түрлердің барлығы осы мақалада болады.Көптеген мәдениеттерде өлім құдайы олардың мифологиясы мен дініне енеді.Өлім,туылу сияқты, адам өмірінің негізгі бөліктерінің бірі болып табылады, сондықтан бұл құдайлар көбінесе діннің ең маңызды құдайларының бірі бола алады. Ғибадаттың қайнар көзі ретінде бір ғана күшті құдайы бар аздаған діндерде өлім құдайы - алғашқы құдай күресетін антагонистік құдай. Байланысты өлімге табынушылық термині адам өміріне құндылықтар қоймайтын немесе өлімді өздігінен оң нәрсе ретінде дәріптейтін көрінетін кейбір топтарды адамгершілікке жат жеккөрушілік әрекеттерге айыптау үшін қорлаушы сөз ретінде қолданылады. Өлім құдайларына табыну элементтерін қамтитын культтерге қатысты (негізінен оккульттік мағынада) кейде «танатолатрия» термині де қолданылады. == Шығу тегі == Адамзат өмірінің әр түрлі құбылыстары мен жақтарын басқаратын құдайлардың күрделі жүйесі бар политеистік діндерде немесе мифологияларда өлімді басқару функциясы жүктелген құдайлар жиі кездеседі. Мұндай «ведомстволық» өлім құдайын пантеизмге қосу қажет емес. Монотеистік дін теологиясында өмірді де, өлімді де бір құдай басқарады. Алайда, іс жүзінде бұл әртүрлі рәсімдер мен дәстүрлерде көрінеді және көптеген факторларға, соның ішінде географияға, саясатқа, дәстүрлерге және басқа діндердің ықпалына байланысты өзгеріп отырады. == Өлім құдайларының тізімі == {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! Құдайдың аты ! Мәдениет/ Религия |- |[[Иш Таб]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- |[[Миктлантекутли]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- |[[Шолотль]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- | [[Нергал]] | [[Шумеро-аккад мифологиясы]] |- | [[Эрешкигаль]] | [[Шумеро-аккад мифологиясы]] |- | [[Бабалу Айе]] | [[Йоруба (халық)|Йоруба]], афро-[[Бразилия|бразильдық]] религиялық системада, мысалы [[Умбанда]], [[Сантерия]] және [[Кандомбле]] |- |[[Дхармараджа]] |[[Буддизм]] |- | [[Мара (буддизм)|Мара]] | [[Буддизм]] |- | [[Яма (буддизм)]], [[Яма (индуизм)]], [[Рюк (буддизм)]] | [[Буддизм]], [[индуизм]], [[қытай мифологиясы]], [[Япониядағы буддизм]] |- |[[Бхутараджа]] |[[Индуизм]] |- |[[Кали]] |[[Индуизм]] |- |[[Ниррити]] |[[Индуизм]] |- |[[Ями (мифологиясы)|Ями]] |[[Индуизм]] |- | [[Мот (құдайы)|Мот]] | [[Батыс семит мифологиясы]] |- |[[Морриган]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Гвин ап Нудд]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Аби (мифологиясы)|Аби]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Акен (бог)|Акен]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Акер]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Аментет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Амсет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ам-хех]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Анубис]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Баби (мифологиясы)|Баби]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ба-Пеф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Венег (бог)|Венег]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Дуамутеф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Кебехсенуф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Кем-ур (құдай)|Кем-ур]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Меритсегер]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Нефтида]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Осирис]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Селкет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Сокар]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Текем]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Упуаут (құдай)|Упуаут]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ха (құдай)|Ха]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Хапи (Гораның баласы)|Хапи]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Хентиаменти]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Вамматар]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Туони]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Аид]] |[[Древнегреческая религия]] |- |[[Ангела (мифологиясы)|Ангела]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Стикс]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- | [[Танатос]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Харон (мифологиясы)|Харон]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Барон Суббота]] |[[Вуду]] |- |[[Геде Нибо]] |[[Вуду]] |- | [[Огбунабали]] |[[Игбо Мифологиясы|Дәстүрлі игбо діні]] |- |[[Идзанами]]<ref name="jp">Анименің таралуына байланысты '' '' [[Шинигами]] '' '' бейнесі кең тарады, бірақ синтоизмде де, басқа діндерде де өлім құдайлары ешқашан олай аталмаған.</ref> |[[Синтоизм]] |- |[[Эмма (мифологиясы)|Эмма]]<ref name="jp" /> |[[Синтоизм]] |- |[[Синигами]] |[[Жапон | жапон]] өнерінің фантастикалық жұмыстары |- |[[Хине-нуи-те-по]] |[[Маори мифологиясы]] |- |[[Хина (мифологиясы)|Хина]] |[[Полинезиялық мифология]] |- |[[Апух]] |[[Майя мифологиясы]] |- | [[Санта Муэрте]] |[[Мексика]] |- | [[Death Grim Reaper]] <ref> {{lang-en | Grim Reaper}}, сөзбе-сөз '' 'Grim Reaper' '' </ref> {{жоқ AI | 7 | 07 | 2009}} | [[Солтүстік Америка]] |- |[[Маржана]] (ретінде белгілі Морана, Морена, Мара) |[[Славян діні]] |- |[[Паляндра]] |[[Славян діні]] |- |[[Вейовис]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Диспатер]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Либитина (мифологиясы)|Либитина]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Морс (мифологиясы)|Морс]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Оркус (мифологиясы)|Оркус]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Плутон (мифологиясы)|Плутон]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Хель]] |[[Германдық-скандинавиялық мифология]] |- |[[Алайсиаги]] |[[Германдық пұтқа табынушылық]] |- |[[Өлім періштелері | Өлім періштелері]] |[[Иудаизм]], [[ислам]] және [[христиан]]. |- |[[Азраил]] (періште) |[[Иудаизм]] және [[ислам]] |- |[[Эрлик]] |[[Түркі мифологиясы]] |- |[[Азырен]] |[[Марияның дәстүрлі діні]] |- |[[Барастыр]] |[[Осетиндік дәстүрлі дін]] |- |[[Велю мате]] |[[Латыш мифологиясы]] |- |[[Иншушинак]] |[[Эламит мифологиясы]] |- |[[Манат (богиня)|Манат]] |[[Араб мифологиясы]] |- |[[Пана (құдай)|Пана]] |[[Эскимо мифологиясы]] |- |[[Спандарамет]] |[[Армян мифологиясы]] |- |[[Супай]] |[[Инка мифологиясы]] |- |[[Уна-нана]] |[[Вайнах пұтқа табынушылық]] |- |[[Эштр]] |[[Вайнах пұтқа табынушылық]] |- |[[Фебруус]] |[[Этрускан мифологиясы]] |- |[[Шуйтан]] |[[Чуваш мифологиясы]] |- |[[Эсрель]] |[[Чуваш мифологиясы]] |} 1wydw2srfbhp7i6pa4w3by3hflwbgm2 3579282 3579254 2026-04-09T05:49:14Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579282 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Өлім құдайлары == '''Өлім құдайлары'''- өліммен байланысты әр түрлі діндердің құдайлары: рухтар, жерасты құдайлары және жер әлемінің құдайлары.Бұл термин өлім уақытын анықтайтын құдайларға емес,өлгендердің жанын жинайтын немесе өлілерді басқаратын құдайларға қатысты.Алайда, осы түрлердің барлығы осы мақалада болады.Көптеген мәдениеттерде өлім құдайы олардың мифологиясы мен дініне енеді.Өлім,туылу сияқты, адам өмірінің негізгі бөліктерінің бірі болып табылады, сондықтан бұл құдайлар көбінесе діннің ең маңызды құдайларының бірі бола алады. Ғибадаттың қайнар көзі ретінде бір ғана күшті құдайы бар аздаған діндерде өлім құдайы-алғашқы құдай күресетін антагонистік құдай. Байланысты өлімге табынушылық термині адам өміріне құндылықтар қоймайтын немесе өлімді өздігінен оң нәрсе ретінде дәріптейтін көрінетін кейбір топтарды адамгершілікке жат жеккөрушілік әрекеттерге айыптау үшін қорлаушы сөз ретінде қолданылады. Өлім құдайларына табыну элементтерін қамтитын культтерге қатысты (негізінен оккульттік мағынада) кейде «танатолатрия» термині де қолданылады. == Шығу тегі == Адамзат өмірінің әр түрлі құбылыстары мен жақтарын басқаратын құдайлардың күрделі жүйесі бар политеистік діндерде немесе мифологияларда өлімді басқару функциясы жүктелген құдайлар жиі кездеседі. Мұндай «ведомстволық» өлім құдайын пантеизмге қосу қажет емес. Монотеистік дін теологиясында өмірді де, өлімді де бір құдай басқарады. Алайда, іс жүзінде бұл әртүрлі рәсімдер мен дәстүрлерде көрінеді және көптеген факторларға, соның ішінде географияға, саясатқа, дәстүрлерге және басқа діндердің ықпалына байланысты өзгеріп отырады. == Өлім құдайларының тізімі == {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! Құдайдың аты ! Мәдениет/ Религия |- |[[Иш Таб]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- |[[Миктлантекутли]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- |[[Шолотль]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- | [[Нергал]] | [[Шумеро-аккад мифологиясы]] |- | [[Эрешкигаль]] | [[Шумеро-аккад мифологиясы]] |- | [[Бабалу Айе]] | [[Йоруба (халық)|Йоруба]], афро-[[Бразилия|бразильдық]] религиялық системада, мысалы [[Умбанда]], [[Сантерия]] және [[Кандомбле]] |- |[[Дхармараджа]] |[[Буддизм]] |- | [[Мара (буддизм)|Мара]] | [[Буддизм]] |- | [[Яма (буддизм)]], [[Яма (индуизм)]], [[Рюк (буддизм)]] | [[Буддизм]], [[индуизм]], [[қытай мифологиясы]], [[Япониядағы буддизм]] |- |[[Бхутараджа]] |[[Индуизм]] |- |[[Кали]] |[[Индуизм]] |- |[[Ниррити]] |[[Индуизм]] |- |[[Ями (мифологиясы)|Ями]] |[[Индуизм]] |- | [[Мот (құдайы)|Мот]] | [[Батыс семит мифологиясы]] |- |[[Морриган]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Гвин ап Нудд]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Аби (мифологиясы)|Аби]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Акен (бог)|Акен]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Акер]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Аментет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Амсет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ам-хех]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Анубис]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Баби (мифологиясы)|Баби]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ба-Пеф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Венег (бог)|Венег]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Дуамутеф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Кебехсенуф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Кем-ур (құдай)|Кем-ур]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Меритсегер]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Нефтида]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Осирис]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Селкет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Сокар]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Текем]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Упуаут (құдай)|Упуаут]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ха (құдай)|Ха]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Хапи (Гораның баласы)|Хапи]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Хентиаменти]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Вамматар]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Туони]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Аид]] |[[Древнегреческая религия]] |- |[[Ангела (мифологиясы)|Ангела]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Стикс]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- | [[Танатос]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Харон (мифологиясы)|Харон]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Барон Суббота]] |[[Вуду]] |- |[[Геде Нибо]] |[[Вуду]] |- | [[Огбунабали]] |[[Игбо Мифологиясы|Дәстүрлі игбо діні]] |- |[[Идзанами]]<ref name="jp">Анименің таралуына байланысты '' '' [[Шинигами]] '' '' бейнесі кең тарады, бірақ синтоизмде де, басқа діндерде де өлім құдайлары ешқашан олай аталмаған.</ref> |[[Синтоизм]] |- |[[Эмма (мифологиясы)|Эмма]]<ref name="jp" /> |[[Синтоизм]] |- |[[Синигами]] |[[Жапон | жапон]] өнерінің фантастикалық жұмыстары |- |[[Хине-нуи-те-по]] |[[Маори мифологиясы]] |- |[[Хина (мифологиясы)|Хина]] |[[Полинезиялық мифология]] |- |[[Апух]] |[[Майя мифологиясы]] |- | [[Санта Муэрте]] |[[Мексика]] |- | [[Death Grim Reaper]] <ref> {{lang-en | Grim Reaper}}, сөзбе-сөз '' 'Grim Reaper' '' </ref> {{жоқ AI | 7 | 07 | 2009}} | [[Солтүстік Америка]] |- |[[Маржана]] (ретінде белгілі Морана, Морена, Мара) |[[Славян діні]] |- |[[Паляндра]] |[[Славян діні]] |- |[[Вейовис]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Диспатер]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Либитина (мифологиясы)|Либитина]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Морс (мифологиясы)|Морс]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Оркус (мифологиясы)|Оркус]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Плутон (мифологиясы)|Плутон]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Хель]] |[[Германдық-скандинавиялық мифология]] |- |[[Алайсиаги]] |[[Германдық пұтқа табынушылық]] |- |[[Өлім періштелері | Өлім періштелері]] |[[Иудаизм]], [[ислам]] және [[христиан]]. |- |[[Азраил]] (періште) |[[Иудаизм]] және [[ислам]] |- |[[Эрлик]] |[[Түркі мифологиясы]] |- |[[Азырен]] |[[Марияның дәстүрлі діні]] |- |[[Барастыр]] |[[Осетиндік дәстүрлі дін]] |- |[[Велю мате]] |[[Латыш мифологиясы]] |- |[[Иншушинак]] |[[Эламит мифологиясы]] |- |[[Манат (богиня)|Манат]] |[[Араб мифологиясы]] |- |[[Пана (құдай)|Пана]] |[[Эскимо мифологиясы]] |- |[[Спандарамет]] |[[Армян мифологиясы]] |- |[[Супай]] |[[Инка мифологиясы]] |- |[[Уна-нана]] |[[Вайнах пұтқа табынушылық]] |- |[[Эштр]] |[[Вайнах пұтқа табынушылық]] |- |[[Фебруус]] |[[Этрускан мифологиясы]] |- |[[Шуйтан]] |[[Чуваш мифологиясы]] |- |[[Эсрель]] |[[Чуваш мифологиясы]] |} tfc11k0m7nwgnocd713mexdyeusl8xl 3579292 3579282 2026-04-09T05:55:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Куатова|Куатова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3212980 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Өлім құдайлары == '''Өлім құдайлары'''- өліммен байланысты әр түрлі діндердің құдайлары: рухтар, жерасты құдайлары және жер әлемінің құдайлары. Бұл термин өлім уақытын анықтайтын құдайларға емес, өлгендердің жанын жинайтын немесе өлілерді басқаратын құдайларға қатысты. Алайда, осы түрлердің барлығы осы мақалада болады.Көптеген мәдениеттерде өлім құдайы олардың мифологиясы мен дініне енеді. Өлім, туылу сияқты, адам өмірінің негізгі бөліктерінің бірі болып табылады, сондықтан бұл құдайлар көбінесе діннің ең маңызды құдайларының бірі бола алады. Ғибадаттың қайнар көзі ретінде бір ғана күшті құдайы бар аздаған діндерде өлім құдайы - алғашқы құдай күресетін антагонистік құдай. Байланысты өлімге табынушылық термині адам өміріне құндылықтар қоймайтын немесе өлімді өздігінен оң нәрсе ретінде дәріптейтін көрінетін кейбір топтарды адамгершілікке жат жеккөрушілік әрекеттерге айыптау үшін қорлаушы сөз ретінде қолданылады. Өлім құдайларына табыну элементтерін қамтитын культтерге қатысты (негізінен оккульттік мағынада) кейде «танатолатрия» термині де қолданылады. == Шығу тегі == Адамзат өмірінің әр түрлі құбылыстары мен жақтарын басқаратын құдайлардың күрделі жүйесі бар политеистік діндерде немесе мифологияларда өлімді басқару функциясы жүктелген құдайлар жиі кездеседі. Мұндай «ведомстволық» өлім құдайын пантеизмге қосу қажет емес. Монотеистік дін теологиясында өмірді де, өлімді де бір құдай басқарады. Алайда, іс жүзінде бұл әртүрлі рәсімдер мен дәстүрлерде көрінеді және көптеген факторларға, соның ішінде географияға, саясатқа, дәстүрлерге және басқа діндердің ықпалына байланысты өзгеріп отырады. == Өлім құдайларының тізімі == {| class="wikitable sortable" border="1" |- ! Құдайдың аты ! Мәдениет/ Религия |- |[[Иш Таб]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- |[[Миктлантекутли]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- |[[Шолотль]] |[[Ацтек мифологиясы]] |- | [[Нергал]] | [[Шумеро-аккад мифологиясы]] |- | [[Эрешкигаль]] | [[Шумеро-аккад мифологиясы]] |- | [[Бабалу Айе]] | [[Йоруба (халық)|Йоруба]], афро-[[Бразилия|бразильдық]] религиялық системада, мысалы [[Умбанда]], [[Сантерия]] және [[Кандомбле]] |- |[[Дхармараджа]] |[[Буддизм]] |- | [[Мара (буддизм)|Мара]] | [[Буддизм]] |- | [[Яма (буддизм)]], [[Яма (индуизм)]], [[Рюк (буддизм)]] | [[Буддизм]], [[индуизм]], [[қытай мифологиясы]], [[Япониядағы буддизм]] |- |[[Бхутараджа]] |[[Индуизм]] |- |[[Кали]] |[[Индуизм]] |- |[[Ниррити]] |[[Индуизм]] |- |[[Ями (мифологиясы)|Ями]] |[[Индуизм]] |- | [[Мот (құдайы)|Мот]] | [[Батыс семит мифологиясы]] |- |[[Морриган]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Гвин ап Нудд]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Аби (мифологиясы)|Аби]] |[[Селтик пұтқа табынушылық]] |- |[[Акен (бог)|Акен]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Акер]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Аментет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Амсет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ам-хех]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Анубис]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Баби (мифологиясы)|Баби]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ба-Пеф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Венег (бог)|Венег]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Дуамутеф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Кебехсенуф]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Кем-ур (құдай)|Кем-ур]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Меритсегер]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Нефтида]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Осирис]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Селкет]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Сокар]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Текем]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Упуаут (құдай)|Упуаут]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Ха (құдай)|Ха]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Хапи (Гораның баласы)|Хапи]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Хентиаменти]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Вамматар]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Туони]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Аид]] |[[Древнегреческая религия]] |- |[[Ангела (мифологиясы)|Ангела]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Стикс]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- | [[Танатос]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Харон (мифологиясы)|Харон]] |[[Ежелгі Египет діні]] |- |[[Барон Суббота]] |[[Вуду]] |- |[[Геде Нибо]] |[[Вуду]] |- | [[Огбунабали]] |[[Игбо Мифологиясы|Дәстүрлі игбо діні]] |- |[[Идзанами]]<ref name="jp">Анименің таралуына байланысты '' '' [[Шинигами]] '' '' бейнесі кең тарады, бірақ синтоизмде де, басқа діндерде де өлім құдайлары ешқашан олай аталмаған.</ref> |[[Синтоизм]] |- |[[Эмма (мифологиясы)|Эмма]]<ref name="jp" /> |[[Синтоизм]] |- |[[Синигами]] |[[Жапон | жапон]] өнерінің фантастикалық жұмыстары |- |[[Хине-нуи-те-по]] |[[Маори мифологиясы]] |- |[[Хина (мифологиясы)|Хина]] |[[Полинезиялық мифология]] |- |[[Апух]] |[[Майя мифологиясы]] |- | [[Санта Муэрте]] |[[Мексика]] |- | [[Death Grim Reaper]] <ref> {{lang-en | Grim Reaper}}, сөзбе-сөз '' 'Grim Reaper' '' </ref> {{жоқ AI | 7 | 07 | 2009}} | [[Солтүстік Америка]] |- |[[Маржана]] (ретінде белгілі Морана, Морена, Мара) |[[Славян діні]] |- |[[Паляндра]] |[[Славян діні]] |- |[[Вейовис]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Диспатер]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Либитина (мифологиясы)|Либитина]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Морс (мифологиясы)|Морс]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Оркус (мифологиясы)|Оркус]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Плутон (мифологиясы)|Плутон]] |[[Ежелгі рим діні]] |- |[[Хель]] |[[Германдық-скандинавиялық мифология]] |- |[[Алайсиаги]] |[[Германдық пұтқа табынушылық]] |- |[[Өлім періштелері | Өлім періштелері]] |[[Иудаизм]], [[ислам]] және [[христиан]]. |- |[[Азраил]] (періште) |[[Иудаизм]] және [[ислам]] |- |[[Эрлик]] |[[Түркі мифологиясы]] |- |[[Азырен]] |[[Марияның дәстүрлі діні]] |- |[[Барастыр]] |[[Осетиндік дәстүрлі дін]] |- |[[Велю мате]] |[[Латыш мифологиясы]] |- |[[Иншушинак]] |[[Эламит мифологиясы]] |- |[[Манат (богиня)|Манат]] |[[Араб мифологиясы]] |- |[[Пана (құдай)|Пана]] |[[Эскимо мифологиясы]] |- |[[Спандарамет]] |[[Армян мифологиясы]] |- |[[Супай]] |[[Инка мифологиясы]] |- |[[Уна-нана]] |[[Вайнах пұтқа табынушылық]] |- |[[Эштр]] |[[Вайнах пұтқа табынушылық]] |- |[[Фебруус]] |[[Этрускан мифологиясы]] |- |[[Шуйтан]] |[[Чуваш мифологиясы]] |- |[[Эсрель]] |[[Чуваш мифологиясы]] |} lfge7vf6r1xxa6apcwgjic48ycfxoau 0 661066 3579252 3550884 2026-04-09T05:38:54Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579252 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Мидриаз == '''Мидриаз''' (лат. Mydriasis) - [[қарашық]]тың кеңеюі.Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда,ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде.Сондай-ақ,бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық [[симптом]] бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді). Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша [[физиология]]лықтан ажыратуға болады. [[Көз]] жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы [[ми]]дың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін. == Мидриаздың түрлері == Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - [[қарашық]] сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз. Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы. Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен [[қарашық]] сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз. Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен [[қарашық]] кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз. Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз. == Даму себептері == Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, [[ұйқысыздық]], TBI, кома, орталық жүйке жүйесі аурулары. == Емдеу жолы == Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин. 8u230u5qffpeou88tg4l23dhc59guz7 3579281 3579252 2026-04-09T05:48:51Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579281 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Мидриаз == '''Мидриаз''' (лат. Mydriasis) - [[қарашық]]тың кеңеюі.Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда,ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде.Сондай-ақ,бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық [[симптом]] бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді). Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша [[физиология]]лықтан ажыратуға болады. [[Көз]] жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы [[ми]]дың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін. == Мидриаздың түрлері == Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - [[қарашық]] сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз.Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы. Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен [[қарашық]] сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз. Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен [[қарашық]] кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз. Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз. == Даму себептері == Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, [[ұйқысыздық]],TBI,кома,орталық жүйке жүйесі аурулары. == Емдеу жолы == Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин. pi9apjvvnxff2l9grdm2egyngylb583 3579293 3579281 2026-04-09T05:55:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Абдираимова Эльмира Кайрлиевна|Абдираимова Эльмира Кайрлиевна]] соңғы нұсқасына қайтарды 3550884 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Мидриаз == '''Мидриаз''' (лат. Mydriasis) - [[қарашық]]тың кеңеюі. Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда, ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде. Сондай-ақ, бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық [[симптом]] бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді). Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша [[физиология]]лықтан ажыратуға болады. [[Көз]] жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы [[ми]]дың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін. == Мидриаздың түрлері == Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - [[қарашық]] сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз. Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы. Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен [[қарашық]] сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз. Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен [[қарашық]] кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз. Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз. == Даму себептері == Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, [[ұйқысыздық]], TBI, кома, орталық жүйке жүйесі аурулары. == Емдеу жолы == Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин. 6i7w2kmkv4m7u0o83jyyg6r424u8xd7 0 661067 3579259 2870920 2026-04-09T05:41:35Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579259 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Шүңкәров Өтелген |Туған күні = 1938 жыл |Туған жері = {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, Құлқара |Мансабы = [[философия]] докторы және химия ғылымының кандидаты |Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] }} '''Шүңкәров Өтелген''' ([[1938]]жылы, [[Маңғыстау облысы]], [[Қызан]] ауылдық кеңесі, [[Құлқара жері]]) — [[философия]] докторы және [[химия]] ғылымының кандидаты(1973). == Еңбек жолы == [[1963]] жылы ҚазМУ-дің химия факультетін бітіріп,еңбек жолын [[Атырау қаласы]]ндағы бұрынғы "Синтезспирт" з-дынан бастады. [[Орта Азия мұнай ғылымын зерттеу институты]]ның Маңғыстау бөлімшесінде жұмыс жасады. [[1968]] жылы [[мұнай химиясы және тұздар инстытуты]]ның аспирантурасына түсті.Оны бітіргеннен кейін, [[1973]] жылға дейін [[Жаңаөзен қаласы]]ндағы қазақ газ өңдеу з-дында орталық химиялық лабориторинның меңгерушісі болды. Содан кейін [[Ақтау қаласын]]дағы мұнай ғылымы және жобалау институтында аға ғылым қызметкер, сектор, лаборотория меңгерушісі болып қызмет атқарды. Осы жылдары 6 [авторлық куәлік]] алды және 30 ғылыми мақалалары мерзімді баспасөзде, арнаулы басылымдарды жарияланды. [[Маңғыстау]] мұнайын судан, мұздан, топырақ, тастан тазарту бағытындағы еңбегі нәтижелі болды. Осы мақсаттиғы физикалық және химиялық процестерді зерттеуге арналған лаборатория Ш-тың тікелей басшылық етуімен құрылды. [[1987]] жылдан бері [[Маңғыстау]]дағы Қазақ политехникалық институтында аға окытушысы, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. <ref>«Маңғыстау энциклопедиясы»</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]] 403rt3ch3uyrqzuv65wd05gocp361dy 3579338 3579259 2026-04-09T06:05:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Амантаева Малика|Амантаева Малика]] соңғы нұсқасына қайтарды 2870920 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Шүңкәров Өтелген |Туған күні = 1938 жыл |Туған жері = {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, Құлқара |Мансабы = [[философия]] докторы және химия ғылымының кандидаты |Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] }} '''Шүңкәров Өтелген''' ([[1938]]жылы, [[Маңғыстау облысы]], [[Қызан]] ауылдық кеңесі, [[Құлқара жері]]) — [[философия]] докторы және [[химия]] ғылымының кандидаты(1973). == Еңбек жолы == [[1963]] жылы ҚазМУ-дің химия факультетін бітіріп, еңбек жолын [[Атырау қаласы]]ндағы бұрынғы "Синтезспирт" з-дынан бастады. [[Орта Азия мұнай ғылымын зерттеу институты]]ның Маңғыстау бөлімшесінде жұмыс жасады. [[1968]] жылы [[мұнай химиясы және тұздар инстытуты]]ның аспирантурасына түсті. Оны бітіргеннен кейін, [[1973]] жылға дейін [[Жаңаөзен қаласы]]ндағы қазақ газ өңдеу з-дында орталық химиялық лабориторинның меңгерушісі болды. Содан кейін [[Ақтау қаласын]]дағы мұнай ғылымы және жобалау институтында аға ғылым қызметкер, сектор, лаборотория меңгерушісі болып қызмет атқарды. Осы жылдары 6 [авторлық куәлік]] алды және 30 ғылыми мақалалары мерзімді баспасөзде, арнаулы басылымдарды жарияланды. [[Маңғыстау]] мұнайын судан, мұздан, топырақ, тастан тазарту бағытындағы еңбегі нәтижелі болды. Осы мақсаттиғы физикалық және химиялық процестерді зерттеуге арналған лаборатория Ш-тың тікелей басшылық етуімен құрылды. [[1987]] жылдан бері [[Маңғыстау]]дағы Қазақ политехникалық институтында аға окытушысы, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. <ref>«Маңғыстау энциклопедиясы»</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]] mgwfjlci5q6ssjqgfo6jlcl7wsxnjn9 0 661093 3579249 3566280 2026-04-09T05:37:09Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579249 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Дэвид Паттерсон|Шынайы есімі=David A. Patterson|Суреті=David A Patterson.jpg|Туған күні= [https://ru.wikipedia.org/wiki/16_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 16-шы қараша] [https://ru.wikipedia.org/wiki/1947_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1947] (73 жаста)|Туған жері=Evergreen Park, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]|Ғылыми аясы=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8 Ақпараттық жүйелер]|Жұмыс орны=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті]|Альма-матер=UCLA|Ғылыми жетекші=Дэвид Мартин|Атақты шәкірттері=Гарт Гибсон Христос Козиракис Давид Унгар|Несімен белгілі=RISC және RAID Network of Workstations өнертапқышы|Марапаттары=ACM Distinguished Service Award ACM-IEEE Eckert-Mauchly Award медаль Джона фон Неймана C&C Prize премия Эккерта — Мокли премия Тьюринга}}{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дэвид Паттерсон''' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] David A. Patterson, 16 қараша 1947 жыл, [https://en.wikipedia.org/wiki/Evergreen_Park,_Illinois Эвергрин-Парк], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]) — информатика саласындағы американдық ғалым, микропроцессорларды жасаушы, 1977 жылдан бері [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университетінің] информатика профессоры, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тьюринг сыйлығының] лауреаты (2017). [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC RISC]-процессорларды жобалауға қосқан үлесі үшін белгілі, оның ішінде [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC#RISC_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Berkeley RISC] жобасының жетекшісі (оның шеңберінде RISC I және RISC II процессорлары құрылды) және "RISC"терминінің авторы. Сондай-ақ [https://ru.wikipedia.org/wiki/RAID RAID]-массивтердің жұмыс істеу қағидасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%86,_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B8&action=edit&redlink=1 Катцпен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B8%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BD,_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82&action=edit&redlink=1 Гибсонмен] бірге), [https://ru.wikipedia.org/wiki/Network_of_Workstations Network of Workstations] тұжырымдамасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%8E%D0%B5%D1%80,_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA_(%D1%83%D1%87%D1%91%D0%BD%D1%8B%D0%B9)&action=edit&redlink=1 Брюермен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4&action=edit&redlink=1 Куллермен] бірге) жасауға қатысты. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%9B%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5 Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде] оқыды, 1969 жылы бакалавр дәрежесін, 1970 жылы магистр дәрежесін алды, 1976 жылы [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%A4.&action=edit&redlink=1 Дэвид Мартин] (David F. Martin) және [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 Джеральд Эстриннің] жетекшілігімен [https://ru.wikipedia.org/wiki/PhD PhD] дәрежесін алды. Біраз уақыт информатика факультетінің төрағасы болды ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті], [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Computer_Research&action=edit&redlink=1 Computer Research] қауымдастығын басқарды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/SPARC SPARC] жобасына кеңес берді [2]. 2003-2005 жылдары [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5_%D0%A1%D0%A8%D0%90&action=edit&redlink=1 АҚШ Президенті жанындағы ақпараттық технологиялар жөніндегі кеңестің] (PITAC) мүшесі болды. 2004-2006 жылдары [https://ru.wikipedia.org/wiki/Association_for_Computing_Machinery Association for Computing Machinery] (ACM) президенті болып сайланды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8E_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8 Американдық ғылымды дамыту қауымдастығының] толық мүшесі (фелло). 1990 — 2000 жылдары RISC-архитектурасының бірнеше нұсқасын жасады, оның ішінде оқу [https://ru.wikipedia.org/wiki/DLX DLX] және перспективалы еркін [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC-V RISC-V], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%B2_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8 жад пен процессорларды біріктіру] мәселелерін зерттеді ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_IRAM_project&action=edit&redlink=1 Berkeley IRAM project]). Көптеген сыйлықтармен марапатталған, олардың ішінде: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Джон фон Нейман медалі] (2000), [https://ru.wikipedia.org/wiki/C%26C_Prize C&C сыйлығы] (2004), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%AD%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0_%E2%80%94_%D0%9C%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Эккерт — Мокли сыйлығы] (2008), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тюринг сыйлығы] (2017). == Таңдалған библиография == * ''Computer Architecture: A Quantitative Approach'' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8,_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%9B%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9 Джон Хеннессимен] бірлесіп, әртүрлі университеттерде оқу құралы ретінде кеңінен қолданылады,5 басылым,сонғысы 2011 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/012383872X ISBN 0-12-383872-X]) * ''Computer Organization and Design: the Hardware/Software Interface'' (5 басылым, соңғысы 2013 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/0124077269 ISBN 0-12-407726-9]). == Ескертпелер == 1. ''Milestones in computer science and information technology'' by Edwin D. Reilly 2003 ISBN 1-57356-521-0 page 50 2. ''Олег Коленченко.'' [http://www.ferra.ru/ru/system/review/processor-evolution-part-4/ Эволюция процессоров. Часть 4: архитектура RISC и развитие индустрии в 1990-е годы.Создание архитектуры RISC.] Ferra.ru (25.07.2014).Дата обращения: 26 августа 2014. 3. [http://www.osp.ru/cw/2000/15/4421/ RISC-ованное предложение,] «Computerworld Россия», № 15, 2000. Дата обращения 27 августа 2014. 4. [http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ David Patterson. 2007 Fellow] [https://web.archive.org/web/20130206094011/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ Архивировано] 6 февраля 2013 года. // Computer History Museum 5. С[[Создатель RISC продвигает open source микросхемы,|оздатель RISC продвигает open source микросхемы,]] Xakep.ru (21.08.2014). Дата обращения 26 августа 2014. 6. [http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Доводы в пользу IRAM,] "Компьютерра" №15 (20 апреля 1998 года). [https://web.archive.org/web/20140905001035/http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Архивировано] 5 сентября 2014 года. Дата обращения 27 августа 2014. == Дереккөздер == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Marquis_Who%27s_Who Who’s Who in America 2008.] New Providence, New Jersey: Marquis Who’s Who. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9780837970103 ISBN 978-0-8379-7010-3] == Сілтемелер == *[http://awards.acm.org/award_winners/patterson_2316693.cfm Страница Паттерсона ACM Awards] (англ.) * [http://www.eecs.berkeley.edu/Faculty/Homepages/patterson.html Страница Паттерсона университета University of California, Berkeley] (англ.) * [http://www.eecs.berkeley.edu/Pubs/Dissertations/Faculty/patterson.html Ученики Паттерсона, получившие степень доктора философии] (англ.) 4c424hla083o9ysrdf0ssjuihh17h39 3579276 3579249 2026-04-09T05:47:15Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579276 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Дэвид Паттерсон|Шынайы есімі=David A. Patterson|Суреті=David A Patterson.jpg|Туған күні= [https://ru.wikipedia.org/wiki/16_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 16-шы қараша] [https://ru.wikipedia.org/wiki/1947_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1947] (73 жаста)|Туған жері=Evergreen Park, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]|Ғылыми аясы=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8 Ақпараттық жүйелер]|Жұмыс орны=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті]|Альма-матер=UCLA|Ғылыми жетекші=Дэвид Мартин|Атақты шәкірттері=Гарт Гибсон Христос Козиракис Давид Унгар|Несімен белгілі=RISC және RAID Network of Workstations өнертапқышы|Марапаттары=ACM Distinguished Service Award ACM-IEEE Eckert-Mauchly Award медаль Джона фон Неймана C&C Prize премия Эккерта — Мокли премия Тьюринга}}{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дэвид Паттерсон''' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] David A. Patterson, 16 қараша 1947 жыл, [https://en.wikipedia.org/wiki/Evergreen_Park,_Illinois Эвергрин-Парк], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]) — информатика саласындағы американдық ғалым, микропроцессорларды жасаушы, 1977 жылдан бері [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университетінің] информатика профессоры, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тьюринг сыйлығының] лауреаты (2017). [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC RISC]-процессорларды жобалауға қосқан үлесі үшін белгілі, оның ішінде [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC#RISC_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Berkeley RISC] жобасының жетекшісі (оның шеңберінде RISC I және RISC II процессорлары құрылды) және "RISC"терминінің авторы. Сондай-ақ [https://ru.wikipedia.org/wiki/RAID RAID]-массивтердің жұмыс істеу қағидасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%86,_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B8&action=edit&redlink=1 Катцпен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B8%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BD,_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82&action=edit&redlink=1 Гибсонмен] бірге), [https://ru.wikipedia.org/wiki/Network_of_Workstations Network of Workstations] тұжырымдамасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%8E%D0%B5%D1%80,_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA_(%D1%83%D1%87%D1%91%D0%BD%D1%8B%D0%B9)&action=edit&redlink=1 Брюермен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4&action=edit&redlink=1 Куллермен] бірге) жасауға қатысты. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%9B%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5 Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде] оқыды, 1969 жылы бакалавр дәрежесін, 1970 жылы магистр дәрежесін алды, 1976 жылы [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%A4.&action=edit&redlink=1 Дэвид Мартин] (David F. Martin) және [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 Джеральд Эстриннің] жетекшілігімен [https://ru.wikipedia.org/wiki/PhD PhD] дәрежесін алды. Біраз уақыт информатика факультетінің төрағасы болды ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті], [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Computer_Research&action=edit&redlink=1 Computer Research] қауымдастығын басқарды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/SPARC SPARC] жобасына кеңес берді [2]. 2003-2005 жылдары [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5_%D0%A1%D0%A8%D0%90&action=edit&redlink=1 АҚШ Президенті жанындағы ақпараттық технологиялар жөніндегі кеңестің] (PITAC) мүшесі болды. 2004-2006 жылдары [https://ru.wikipedia.org/wiki/Association_for_Computing_Machinery Association for Computing Machinery] (ACM) президенті болып сайланды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8E_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8 Американдық ғылымды дамыту қауымдастығының] толық мүшесі (фелло). 1990 — 2000 жылдары RISC-архитектурасының бірнеше нұсқасын жасады,оның ішінде оқу [https://ru.wikipedia.org/wiki/DLX DLX] және перспективалы еркін [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC-V RISC-V], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%B2_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8 жад пен процессорларды біріктіру] мәселелерін зерттеді ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_IRAM_project&action=edit&redlink=1 Berkeley IRAM project]). Көптеген сыйлықтармен марапатталған, олардың ішінде: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Джон фон Нейман медалі] (2000), [https://ru.wikipedia.org/wiki/C%26C_Prize C&C сыйлығы] (2004), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%AD%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0_%E2%80%94_%D0%9C%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Эккерт — Мокли сыйлығы] (2008), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тюринг сыйлығы] (2017). == Таңдалған библиография == * ''Computer Architecture: A Quantitative Approach'' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8,_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%9B%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9 Джон Хеннессимен] бірлесіп, әртүрлі университеттерде оқу құралы ретінде кеңінен қолданылады,5 басылым,сонғысы 2011 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/012383872X ISBN 0-12-383872-X]) * ''Computer Organization and Design: the Hardware/Software Interface'' (5 басылым, соңғысы 2013 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/0124077269 ISBN 0-12-407726-9]). == Ескертпелер == 1. ''Milestones in computer science and information technology'' by Edwin D. Reilly 2003 ISBN 1-57356-521-0 page 50 2. ''Олег Коленченко.'' [http://www.ferra.ru/ru/system/review/processor-evolution-part-4/ Эволюция процессоров. Часть 4: архитектура RISC и развитие индустрии в 1990-е годы.Создание архитектуры RISC.] Ferra.ru (25.07.2014).Дата обращения: 26 августа 2014. 3. [http://www.osp.ru/cw/2000/15/4421/ RISC-ованное предложение,] «Computerworld Россия», № 15, 2000. Дата обращения 27 августа 2014. 4. [http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ David Patterson. 2007 Fellow] [https://web.archive.org/web/20130206094011/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ Архивировано] 6 февраля 2013 года. // Computer History Museum 5. С[[Создатель RISC продвигает open source микросхемы,|оздатель RISC продвигает open source микросхемы,]] Xakep.ru (21.08.2014). Дата обращения 26 августа 2014. 6. [http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Доводы в пользу IRAM,] "Компьютерра" №15 (20 апреля 1998 года). [https://web.archive.org/web/20140905001035/http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Архивировано] 5 сентября 2014 года. Дата обращения 27 августа 2014. == Дереккөздер == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Marquis_Who%27s_Who Who’s Who in America 2008.] New Providence, New Jersey: Marquis Who’s Who. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9780837970103 ISBN 978-0-8379-7010-3] == Сілтемелер == *[http://awards.acm.org/award_winners/patterson_2316693.cfm Страница Паттерсона ACM Awards] (англ.) * [http://www.eecs.berkeley.edu/Faculty/Homepages/patterson.html Страница Паттерсона университета University of California, Berkeley] (англ.) * [http://www.eecs.berkeley.edu/Pubs/Dissertations/Faculty/patterson.html Ученики Паттерсона, получившие степень доктора философии] (англ.) e3r4cqynsupyhil96m7yet0duenuotr 3579326 3579276 2026-04-09T06:05:29Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3566280 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Дэвид Паттерсон|Шынайы есімі=David A. Patterson|Суреті=David A Patterson.jpg|Туған күні= [https://ru.wikipedia.org/wiki/16_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 16-шы қараша] [https://ru.wikipedia.org/wiki/1947_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1947] (73 жаста)|Туған жері=Evergreen Park, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]|Ғылыми аясы=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8 Ақпараттық жүйелер]|Жұмыс орны=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті]|Альма-матер=UCLA|Ғылыми жетекші=Дэвид Мартин|Атақты шәкірттері=Гарт Гибсон Христос Козиракис Давид Унгар|Несімен белгілі=RISC және RAID Network of Workstations өнертапқышы|Марапаттары=ACM Distinguished Service Award ACM-IEEE Eckert-Mauchly Award медаль Джона фон Неймана C&C Prize премия Эккерта — Мокли премия Тьюринга}}{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дэвид Паттерсон''' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] David A. Patterson, 16 қараша 1947 жыл, [https://en.wikipedia.org/wiki/Evergreen_Park,_Illinois Эвергрин-Парк], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]) — информатика саласындағы американдық ғалым, микропроцессорларды жасаушы, 1977 жылдан бері [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университетінің] информатика профессоры, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тьюринг сыйлығының] лауреаты (2017). [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC RISC]-процессорларды жобалауға қосқан үлесі үшін белгілі, оның ішінде [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC#RISC_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Berkeley RISC] жобасының жетекшісі (оның шеңберінде RISC I және RISC II процессорлары құрылды) және "RISC"терминінің авторы. Сондай-ақ [https://ru.wikipedia.org/wiki/RAID RAID]-массивтердің жұмыс істеу қағидасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%86,_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B8&action=edit&redlink=1 Катцпен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B8%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BD,_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82&action=edit&redlink=1 Гибсонмен] бірге), [https://ru.wikipedia.org/wiki/Network_of_Workstations Network of Workstations] тұжырымдамасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%8E%D0%B5%D1%80,_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA_(%D1%83%D1%87%D1%91%D0%BD%D1%8B%D0%B9)&action=edit&redlink=1 Брюермен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4&action=edit&redlink=1 Куллермен] бірге) жасауға қатысты. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%9B%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5 Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде] оқыды, 1969 жылы бакалавр дәрежесін, 1970 жылы магистр дәрежесін алды, 1976 жылы [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%A4.&action=edit&redlink=1 Дэвид Мартин] (David F. Martin) және [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 Джеральд Эстриннің] жетекшілігімен [https://ru.wikipedia.org/wiki/PhD PhD] дәрежесін алды. Біраз уақыт информатика факультетінің төрағасы болды ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті], [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Computer_Research&action=edit&redlink=1 Computer Research] қауымдастығын басқарды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/SPARC SPARC] жобасына кеңес берді [2]. 2003-2005 жылдары [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5_%D0%A1%D0%A8%D0%90&action=edit&redlink=1 АҚШ Президенті жанындағы ақпараттық технологиялар жөніндегі кеңестің] (PITAC) мүшесі болды. 2004-2006 жылдары [https://ru.wikipedia.org/wiki/Association_for_Computing_Machinery Association for Computing Machinery] (ACM) президенті болып сайланды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8E_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8 Американдық ғылымды дамыту қауымдастығының] толық мүшесі (фелло). 1990 — 2000 жылдары RISC-архитектурасының бірнеше нұсқасын жасады, оның ішінде оқу [https://ru.wikipedia.org/wiki/DLX DLX] және перспективалы еркін [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC-V RISC-V], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%B2_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8 жад пен процессорларды біріктіру] мәселелерін зерттеді ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_IRAM_project&action=edit&redlink=1 Berkeley IRAM project]). Көптеген сыйлықтармен марапатталған, олардың ішінде: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Джон фон Нейман медалі] (2000), [https://ru.wikipedia.org/wiki/C%26C_Prize C&C сыйлығы] (2004), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%AD%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0_%E2%80%94_%D0%9C%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Эккерт — Мокли сыйлығы] (2008), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тюринг сыйлығы] (2017). == Таңдалған библиография == * ''Computer Architecture: A Quantitative Approach'' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8,_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%9B%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9 Джон Хеннессимен] бірлесіп, әртүрлі университеттерде оқу құралы ретінде кеңінен қолданылады, 5 басылым, сонғысы 2011 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/012383872X ISBN 0-12-383872-X]) * ''Computer Organization and Design: the Hardware/Software Interface'' (5 басылым, соңғысы 2013 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/0124077269 ISBN 0-12-407726-9]). == Ескертпелер == 1. ''Milestones in computer science and information technology'' by Edwin D. Reilly 2003 ISBN 1-57356-521-0 page 50 2. ''Олег Коленченко.'' [http://www.ferra.ru/ru/system/review/processor-evolution-part-4/ Эволюция процессоров. Часть 4: архитектура RISC и развитие индустрии в 1990-е годы. Создание архитектуры RISC.] Ferra.ru (25.07.2014). Дата обращения: 26 августа 2014. 3. [http://www.osp.ru/cw/2000/15/4421/ RISC-ованное предложение,] «Computerworld Россия», № 15, 2000. Дата обращения 27 августа 2014. 4. [http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ David Patterson. 2007 Fellow] [https://web.archive.org/web/20130206094011/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ Архивировано] 6 февраля 2013 года. // Computer History Museum 5. С[[Создатель RISC продвигает open source микросхемы,|оздатель RISC продвигает open source микросхемы,]] Xakep.ru (21.08.2014). Дата обращения 26 августа 2014. 6. [http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Доводы в пользу IRAM,] "Компьютерра" №15 (20 апреля 1998 года). [https://web.archive.org/web/20140905001035/http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Архивировано] 5 сентября 2014 года. Дата обращения 27 августа 2014. == Дереккөздер == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Marquis_Who%27s_Who Who’s Who in America 2008.] New Providence, New Jersey: Marquis Who’s Who. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9780837970103 ISBN 978-0-8379-7010-3] == Сілтемелер == *[http://awards.acm.org/award_winners/patterson_2316693.cfm Страница Паттерсона ACM Awards] (англ.) * [http://www.eecs.berkeley.edu/Faculty/Homepages/patterson.html Страница Паттерсона университета University of California, Berkeley] (англ.) * [http://www.eecs.berkeley.edu/Pubs/Dissertations/Faculty/patterson.html Ученики Паттерсона, получившие степень доктора философии] (англ.) d259e6duf363vvvg6slj7v5biv8eomo 0 661156 3579260 3351784 2026-04-09T05:42:02Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579260 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Эмили дю Шатле|Шынайы есімі=Эмили дю Шатле|Сурет=Inconnu, portrait de madame Du Châtelet à sa table de travail, détail (château de Breteuil) -001.jpg|Сурет атауы=Эмили дю Шатленің портреті|Туған күні=17.12.1706|Қайтыс болған күні=10.09.1749|Туған жері=Париж|Қайтыс болған жері=Люневиль|Азаматтығы=Франция|Мансабы=математик, физик|Қолтаңбасы=Signature Only Emilie Du Chatelet RGNb10349352.01.tif}} '''Габриэль Эмили Ле Тоннелье де Бретеиль, маркиза Дю Шатле'''([[Француз тілі|фр]]. ''Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil, marquise du Châtelet'', 17 желтоқсан, 1706, Париж — 10 қыркүйек, 1749<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%BB%D1%8D,_%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 Шатлэ, французская писательница]</ref>) — француз [[Математик|математик]] және [[Физик|физик]]. Ұзақ жылдар бойы Вольтердің музасы болған. == Өмірбаяны == Габриэль Эмили Луи Николас Ле Тонельенің,барон де Брутейльдің және оның екінші әйелі Габриель-Анна де Фролейдің қызы болған.Оның әкесі Версаль сарайында [[Людовик XIV|Людовик XIV-тің]] қабылдауына шет мемлекеттердің елшілерін дайындап,оларды корольге таныстыратын болған. Париждегі барон үйі - сол дәуірдің белгілі ғылым мен өнер қайраткерлері, [[Ағартушылық|ағартушылары]], соның ішінде Жан Батист Руссо немесе Фонтенель сияқты адамдар жиналатын орын болған. Эмилидің дарындылығын байқаған әкесі оған керемет классикалық білім берді. Ол айтылғандардан бөлек [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Италиян тілі|итальян тілдерін]] үйренді, шынайы ықыласымен [[семсерлесу]], ән салу, би билеу, театр өнерімен айналысты, [https://kk.vvikipedla.com/wiki/Spinet шпинетте]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ойнады. Эмили 16 жасында сарайға қабылданды. Ол өмірде көптеген жетістіктерге ие болды және оның Маркиз де Гебриандпен, маршал Ришельемен бірге жазған бірнеше шағын романдары болды. 1725 жылы 12 маусымда Эмили отыз жастағы Маркиз Флорент Клод дю Шателлеге тұрмысқа шықты (кейінірек Вольтер Шателлені Шатлеге жөндеді). Ол күйеуі маркиз лауазымында патшалық губернаторға қызмет еткендіктен, күйеуімен бірге [[Семюр-ан-Оксуа|Семюр-ан-Оксуаға]] кетіп қалады. Бұл жұптардың арасында үш бала болды. Ол [[Семюр-ан-Оксуа|Семюр-ан-Оксуада]] [[Математика|математикаға]] деген құштарлығын оятқан де Мезьермен танысады. 1730 жылы Эмили Парижге қайта оралады. [[Сурет:Cirey-1.jpg|нобай|Сире қамалы. Литография]] Сол уақыттарда [[ақсүйектер]] ортасында махаббатпен болған [[Неке|некелер]] сирек болды, керісінше ерлі-зайыптылар арасында [[Келісімшарт|келісімшарттық]] неке көп орын алды. Маркиз дю Шателет оның күйеуі алдындағы міндеттері үш бала туылғаннан кейін толықтай орындалды деп санады. Ол әдептіліктің шекарасынан шықпай, зайырлы әйелге арналған еркіндікке ие болды. Эмилидің бірнеше қысқа романдары көп болды, соның ішінде [[математик]] және [[астроном]] Пьер де Мопертуи және математик Алексис Клерутпен бірге жазған романдары да болды. Алайда ол күйеуімен тығыз қарым-қатынасын сақтап, онымен хат алысуды жөн көрді және кеңестерін тыңдап отырды. 1733 жылы маркиза Вольтермен танысты және оның көңілдесі болды. 1734 жылы маркиз Вольтер «Орлеандық бикештерді» құрғандығы үшін қамауға алынудан қашу үшін Парижден кетуге мәжбүр болған кезде, Эмили оны күйеуінің Шампан қаласындағы Сир-сюр-Блаздағы тозығы жеткен кішкентай қамалын пана ретінде ұсынады. Қамауға алу туралы бұйрықтың күші жақын арада жойылмайтыны белгілі болған соң, Эмили Вольтердің соңынан ерді. Он бес жыл ішінде Сир жері Эмили мен Вольтердің тұрақты мекеніне айналды, барлық сапарларынан соң олар әрдайым осы сарайға оралды. Шатле жұбайлары онша бай болған жоқ, алайда Вольтердің айтарлықтай қаражаты болған еді. Сирға көшкеннен кейін маркиза көп ұзамай Вольтердің қалауымен оның ақшасына қамалды жартылай қалпына келтірді. Сирда ғылыми зертхана мен кітапхана орналасқан жаңа КРЫЛО пайда болды. Эмили мен Вольтер ол жерде оптикалық құбылыстар мен [[Вакуум|вакуумдық]] ерекше құбылысты зерттеді, ал қамалдың төбесіндегі жабдықталған шағын театрда Вольтердің пьесалары қойылды. Сир жазушылар, натуралистер, математиктер кездесетін орынға айналды. Мұнда 1736-1737 жылдары Вольтер "Ньютон философиясының элементтерін" жазып шығарды. 1745 жылы Эмили Ньютонның "Табиғи философиясының математикалық негіздерін" аудара бастады және бұл жұмысы оның қайтыс болған шағына дейін жалғасты. Оның басты еңбегі шығарманы латын тілінен [[Француз тілі|француз тіліне]] аударуда емес, Лейбниц құрған Ньютонның математикалық дәлелдеулерін және континентте танылған шексіз шағын мәндерді есептеу әдісін кіріктіруде еді. Сонымен қатар дю Шатле Ньютонның мәтіндерін түсініктемелерімен жеткізіп отырған. Ол «[[қозғалыс мөлшері]]» терминін (Ньютон оны [[масса]] мен [[Жылдамдық|жылдамдықтың]] көбейтіндісі деп атаған) жылдамдық квадратының массаға көбейтіндісіне (Лейбництің кезінде ол «тірі күш» деп аталған) көбірек сәйкес келеді деп дәлелдеді. Бірақ ол сол кездегі [[Ғылыми қауымдастық|ғылыми қауымдастықты]] осы тұжырыммен келісуге мәжбүр ете алмады. Көп жылдар өткеннен кейін ғана ескі терминдер сәтсіз деп танылып және олардың орнына [[Импульс|«импульс»]] пен [[Кинетикалық энергия|«кинетикалық энергия»]] сөздерін қолданды. 1737 жылы ол «От туралы шығарма» атты қолжазбасын шығарды, онда ол [[Инфрақызыл сәуле|инфрақызыл сәулелену]] туралы заманауи идеяларға ұқсас идеяларды білдірді. 1738 жылы дю Шатле мен Вольтер ерікті түрде Франциялық Акамедия жариялаған "От туралы ең жақсы жұмыс" атты байқауға қатысты. Шығармалар жасырын түрде жарияланғандықтан, байқауға әйел адам да қатыса алды. Сыйлық швейцариялық математик Леонард Эйлерге табысталды, дегенмен 1744 жылы дю Шатленің «От туралы шығармасы» Академия атынан басылып шықты. 1746 жылы дю Шатле Болон ғылым академиясының мүшесі болды (Париж академиясына әйелдер қабылданбады). 1744 жылдан 1748 жылға дейін дю Шатле Версальда сарайға қайта қабылданған Вольтермен жиі бірге болды. 1748-1749 жылдары ол Вольтермен бірге Луневиль сарайында, яғни Станислав Лешчинскийдің резиденциясында, Людовик XV-нің қайын атасы, поляктің бұрынғы патша сарайында тұрды. Ол сарай қызметкері, [[офицер]] және ақын де Сент-Ламберттің сүйіктісіне айналды. Жүкті болғаннан кейін, дю Шатле күйеуін баланың өзінен екеніне сендірді. Өмірінің соңына дейін ұлы ақын сүйіктісінің өліміне өз өзін кінәлап өтті. Эмили Клиротпен бірлесе жасаған Ньютон шығармасының аудармасын бітіргеннен кейін де жұмыс істеуді тоқтатпады. 1749 жылғы қыркүйек айының басында ол Вольтердің айтуы бойынша қыз баланы дүниеге әкелді: «Қыз анасы өзінің жұмыс үстелінде жұмыс істеп жатқан кезде дүниеге келді». 1749 жылы 10 қыркүйекте Эмили дю Шателет босанғаннан кейін қызуы көтерілгеннен қайтыс болды, жаңа туған қызы да ұзақ өмір сүрмеді. Ол қайтыс болғаннан кейін Вольтер д'Аржанталға: «Мен сүйіктімнен айырылып қана қоймай, өзімнің жартымнан, мен үшін жаратылған жаннан, кішкентайынан білетін досымнан айырылдым» деп жазды. 1759 жылы Клеро "Табиғи философияның математикалық негіздерінің" аудармасын Вольтердің алғысөзімен жариялады. Бұл Ньютон шығармасының бүгінгі күнге дейінгі жалғыз французша аудармасы болып табылады. Дю Шатленің Вольтермен жазысқан жүзге жуық хаттарының көп бөлігі жоғалып кетті. Санкт-Петербургте Вольтердің қағаздарында дю Шателет жазған (жарияланбаған) үш жүзге жуық шығармалары сақтаулы тұр. == Қазіргі заманның өнері == * Эмили туралы В.Аксеновтың «Вольтер ерлер мен әйелдер» романында айтылған. * 2007 жылы Эмили туралы түсірілген Арна Селигнактың теледидарлық фильмінде Леа Дрюкермен бірге басты рөлде ойнады. * 2008 жылы [[композитор]] Кайя Саарияхо Эмили дю Шатленің өмір тарихы негізінде «Эмили» [[Опера (музыка)|операсын]] жазды. Премьералық қойылымдар 2010 жылы 1 наурызда [[Лион|Лионда]], 2010 жылы 18 наурызда [[Амстердам|Амстердамда]] өтті [1] [2]. Пария атағын Карита Маттила шырқады. == Дереккөздер == == Қолданылған әдебиеттер== * David Bodanis: Emilie und Voltaire. Eine Liebe in Zeiten der Aufklärung, Reinbek: Rowohlt Verlag Juli 2007, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3498006452 ISBN 3-498-00645-2] * Samuel Edwards: Die göttliche Geliebte Voltaires. Das Leben der Émilie du Châtelet, Stuttgart: Engelhorn Verlag 1989, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3872030612 ISBN 3-87203-061-2] * Marit Rullmann u.a.: Philosophinnen. Von der Antike bis zur Aufklärung. S.217ff, Dortmund 1993, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3905493446 ISBN 3-905493-44-6] * Élisabeth Badinter: Emilie Emilie. Weiblicher Lebensentwurf im 18. Jahrhundert., München: Piper 1984, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3492028659 ISBN 3-492-02865-9] * Ruth Hagengruber: «Gegen Rousseau — für die Physik: Gabrielle Emilie du Châtelet (1706—1749). Das Leben einer Wissenschaftlerin im Zeitalter der Aufklärung» in: Konsens 3 (18) 2002, S. 27-30. * Ruth Hagengruber: "«Eine Metaphysik in Briefen. E. du Chatelet an P. L. M. de Maupertuis». In: H. Hecht, Pierre Louis Moreau de Maupertuis (1698—1759). Spitz-Verlag: Berlin 1999, S. 189—211. * Gerlinde Kraus: Bedeutende Französinnen — Christine de Pizan, Émilie du Châtelet, Madame de Sévigné, Germaine de Staël, Olympe de Gouges, Madame Roland, George Sand, Simone de Beauvoir, Schröder Verlag, Inh. G. Kraus, Mühlheim am Main / Norderstedt 2006, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/398112510X ISBN 3-9811251-0-X] == Сілтемелер == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0 Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона] [[Санат:1706 жылы туғандар]] [[Санат:Франция математиктері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Аудармашылар]] [[Санат:Парижде туғандар]] [[Санат:10 қыркүйекте қайтыс болғандар]] [[Санат:XVIII ғасыр философтары]] 4q8q2u3skowsa7in348le7q82vf65if 3579337 3579260 2026-04-09T06:05:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды 3351784 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Эмили дю Шатле|Шынайы есімі=Эмили дю Шатле|Сурет=Inconnu, portrait de madame Du Châtelet à sa table de travail, détail (château de Breteuil) -001.jpg|Сурет атауы=Эмили дю Шатленің портреті|Туған күні=17.12.1706|Қайтыс болған күні=10.09.1749|Туған жері=Париж|Қайтыс болған жері=Люневиль|Азаматтығы=Франция|Мансабы=математик, физик|Қолтаңбасы=Signature Only Emilie Du Chatelet RGNb10349352.01.tif}} '''Габриэль Эмили Ле Тоннелье де Бретеиль, маркиза Дю Шатле'''([[Француз тілі|фр]]. ''Gabrielle Émilie Le Tonnelier de Breteuil, marquise du Châtelet'', 17 желтоқсан, 1706, Париж — 10 қыркүйек, 1749<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A8%D0%B0%D1%82%D0%BB%D1%8D,_%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 Шатлэ, французская писательница]</ref>) — француз [[Математик|математик]] және [[Физик|физик]]. Ұзақ жылдар бойы Вольтердің музасы болған. == Өмірбаяны == Габриэль Эмили Луи Николас Ле Тонельенің, барон де Брутейльдің және оның екінші әйелі Габриель-Анна де Фролейдің қызы болған. Оның әкесі Версаль сарайында [[Людовик XIV|Людовик XIV-тің]] қабылдауына шет мемлекеттердің елшілерін дайындап, оларды корольге таныстыратын болған. Париждегі барон үйі - сол дәуірдің белгілі ғылым мен өнер қайраткерлері, [[Ағартушылық|ағартушылары]], соның ішінде Жан Батист Руссо немесе Фонтенель сияқты адамдар жиналатын орын болған. Эмилидің дарындылығын байқаған әкесі оған керемет классикалық білім берді. Ол айтылғандардан бөлек [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Италиян тілі|итальян тілдерін]] үйренді, шынайы ықыласымен [[семсерлесу]], ән салу, би билеу, театр өнерімен айналысты, [https://kk.vvikipedla.com/wiki/Spinet шпинетте]{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ойнады. Эмили 16 жасында сарайға қабылданды. Ол өмірде көптеген жетістіктерге ие болды және оның Маркиз де Гебриандпен, маршал Ришельемен бірге жазған бірнеше шағын романдары болды. 1725 жылы 12 маусымда Эмили отыз жастағы Маркиз Флорент Клод дю Шателлеге тұрмысқа шықты (кейінірек Вольтер Шателлені Шатлеге жөндеді). Ол күйеуі маркиз лауазымында патшалық губернаторға қызмет еткендіктен, күйеуімен бірге [[Семюр-ан-Оксуа|Семюр-ан-Оксуаға]] кетіп қалады. Бұл жұптардың арасында үш бала болды. Ол [[Семюр-ан-Оксуа|Семюр-ан-Оксуада]] [[Математика|математикаға]] деген құштарлығын оятқан де Мезьермен танысады. 1730 жылы Эмили Парижге қайта оралады. [[Сурет:Cirey-1.jpg|нобай|Сире қамалы. Литография]] Сол уақыттарда [[ақсүйектер]] ортасында махаббатпен болған [[Неке|некелер]] сирек болды, керісінше ерлі-зайыптылар арасында [[Келісімшарт|келісімшарттық]] неке көп орын алды. Маркиз дю Шателет оның күйеуі алдындағы міндеттері үш бала туылғаннан кейін толықтай орындалды деп санады. Ол әдептіліктің шекарасынан шықпай, зайырлы әйелге арналған еркіндікке ие болды. Эмилидің бірнеше қысқа романдары көп болды, соның ішінде [[математик]] және [[астроном]] Пьер де Мопертуи және математик Алексис Клерутпен бірге жазған романдары да болды. Алайда ол күйеуімен тығыз қарым-қатынасын сақтап, онымен хат алысуды жөн көрді және кеңестерін тыңдап отырды. 1733 жылы маркиза Вольтермен танысты және оның көңілдесі болды. 1734 жылы маркиз Вольтер «Орлеандық бикештерді» құрғандығы үшін қамауға алынудан қашу үшін Парижден кетуге мәжбүр болған кезде, Эмили оны күйеуінің Шампан қаласындағы Сир-сюр-Блаздағы тозығы жеткен кішкентай қамалын пана ретінде ұсынады. Қамауға алу туралы бұйрықтың күші жақын арада жойылмайтыны белгілі болған соң, Эмили Вольтердің соңынан ерді. Он бес жыл ішінде Сир жері Эмили мен Вольтердің тұрақты мекеніне айналды, барлық сапарларынан соң олар әрдайым осы сарайға оралды. Шатле жұбайлары онша бай болған жоқ, алайда Вольтердің айтарлықтай қаражаты болған еді. Сирға көшкеннен кейін маркиза көп ұзамай Вольтердің қалауымен оның ақшасына қамалды жартылай қалпына келтірді. Сирда ғылыми зертхана мен кітапхана орналасқан жаңа КРЫЛО пайда болды. Эмили мен Вольтер ол жерде оптикалық құбылыстар мен [[Вакуум|вакуумдық]] ерекше құбылысты зерттеді, ал қамалдың төбесіндегі жабдықталған шағын театрда Вольтердің пьесалары қойылды. Сир жазушылар, натуралистер, математиктер кездесетін орынға айналды. Мұнда 1736-1737 жылдары Вольтер "Ньютон философиясының элементтерін" жазып шығарды. 1745 жылы Эмили Ньютонның "Табиғи философиясының математикалық негіздерін" аудара бастады және бұл жұмысы оның қайтыс болған шағына дейін жалғасты. Оның басты еңбегі шығарманы латын тілінен [[Француз тілі|француз тіліне]] аударуда емес, Лейбниц құрған Ньютонның математикалық дәлелдеулерін және континентте танылған шексіз шағын мәндерді есептеу әдісін кіріктіруде еді. Сонымен қатар дю Шатле Ньютонның мәтіндерін түсініктемелерімен жеткізіп отырған. Ол «[[қозғалыс мөлшері]]» терминін (Ньютон оны [[масса]] мен [[Жылдамдық|жылдамдықтың]] көбейтіндісі деп атаған) жылдамдық квадратының массаға көбейтіндісіне (Лейбництің кезінде ол «тірі күш» деп аталған) көбірек сәйкес келеді деп дәлелдеді. Бірақ ол сол кездегі [[Ғылыми қауымдастық|ғылыми қауымдастықты]] осы тұжырыммен келісуге мәжбүр ете алмады. Көп жылдар өткеннен кейін ғана ескі терминдер сәтсіз деп танылып және олардың орнына [[Импульс|«импульс»]] пен [[Кинетикалық энергия|«кинетикалық энергия»]] сөздерін қолданды. 1737 жылы ол «От туралы шығарма» атты қолжазбасын шығарды, онда ол [[Инфрақызыл сәуле|инфрақызыл сәулелену]] туралы заманауи идеяларға ұқсас идеяларды білдірді. 1738 жылы дю Шатле мен Вольтер ерікті түрде Франциялық Акамедия жариялаған "От туралы ең жақсы жұмыс" атты байқауға қатысты. Шығармалар жасырын түрде жарияланғандықтан, байқауға әйел адам да қатыса алды. Сыйлық швейцариялық математик Леонард Эйлерге табысталды, дегенмен 1744 жылы дю Шатленің «От туралы шығармасы» Академия атынан басылып шықты. 1746 жылы дю Шатле Болон ғылым академиясының мүшесі болды (Париж академиясына әйелдер қабылданбады). 1744 жылдан 1748 жылға дейін дю Шатле Версальда сарайға қайта қабылданған Вольтермен жиі бірге болды. 1748-1749 жылдары ол Вольтермен бірге Луневиль сарайында, яғни Станислав Лешчинскийдің резиденциясында, Людовик XV-нің қайын атасы, поляктің бұрынғы патша сарайында тұрды. Ол сарай қызметкері, [[офицер]] және ақын де Сент-Ламберттің сүйіктісіне айналды. Жүкті болғаннан кейін, дю Шатле күйеуін баланың өзінен екеніне сендірді. Өмірінің соңына дейін ұлы ақын сүйіктісінің өліміне өз өзін кінәлап өтті. Эмили Клиротпен бірлесе жасаған Ньютон шығармасының аудармасын бітіргеннен кейін де жұмыс істеуді тоқтатпады. 1749 жылғы қыркүйек айының басында ол Вольтердің айтуы бойынша қыз баланы дүниеге әкелді: «Қыз анасы өзінің жұмыс үстелінде жұмыс істеп жатқан кезде дүниеге келді». 1749 жылы 10 қыркүйекте Эмили дю Шателет босанғаннан кейін қызуы көтерілгеннен қайтыс болды, жаңа туған қызы да ұзақ өмір сүрмеді. Ол қайтыс болғаннан кейін Вольтер д'Аржанталға: «Мен сүйіктімнен айырылып қана қоймай, өзімнің жартымнан, мен үшін жаратылған жаннан, кішкентайынан білетін досымнан айырылдым» деп жазды. 1759 жылы Клеро "Табиғи философияның математикалық негіздерінің" аудармасын Вольтердің алғысөзімен жариялады. Бұл Ньютон шығармасының бүгінгі күнге дейінгі жалғыз французша аудармасы болып табылады. Дю Шатленің Вольтермен жазысқан жүзге жуық хаттарының көп бөлігі жоғалып кетті. Санкт-Петербургте Вольтердің қағаздарында дю Шателет жазған (жарияланбаған) үш жүзге жуық шығармалары сақтаулы тұр. == Қазіргі заманның өнері == * Эмили туралы В.Аксеновтың «Вольтер ерлер мен әйелдер» романында айтылған. * 2007 жылы Эмили туралы түсірілген Арна Селигнактың теледидарлық фильмінде Леа Дрюкермен бірге басты рөлде ойнады. * 2008 жылы [[композитор]] Кайя Саарияхо Эмили дю Шатленің өмір тарихы негізінде «Эмили» [[Опера (музыка)|операсын]] жазды. Премьералық қойылымдар 2010 жылы 1 наурызда [[Лион|Лионда]], 2010 жылы 18 наурызда [[Амстердам|Амстердамда]] өтті [1] [2]. Пария атағын Карита Маттила шырқады. == Дереккөздер == == Қолданылған әдебиеттер== * David Bodanis: Emilie und Voltaire. Eine Liebe in Zeiten der Aufklärung, Reinbek: Rowohlt Verlag Juli 2007, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3498006452 ISBN 3-498-00645-2] * Samuel Edwards: Die göttliche Geliebte Voltaires. Das Leben der Émilie du Châtelet, Stuttgart: Engelhorn Verlag 1989, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3872030612 ISBN 3-87203-061-2] * Marit Rullmann u.a.: Philosophinnen. Von der Antike bis zur Aufklärung. S.217ff, Dortmund 1993, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3905493446 ISBN 3-905493-44-6] * Élisabeth Badinter: Emilie Emilie. Weiblicher Lebensentwurf im 18. Jahrhundert., München: Piper 1984, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/3492028659 ISBN 3-492-02865-9] * Ruth Hagengruber: «Gegen Rousseau — für die Physik: Gabrielle Emilie du Châtelet (1706—1749). Das Leben einer Wissenschaftlerin im Zeitalter der Aufklärung» in: Konsens 3 (18) 2002, S. 27-30. * Ruth Hagengruber: "«Eine Metaphysik in Briefen. E. du Chatelet an P. L. M. de Maupertuis». In: H. Hecht, Pierre Louis Moreau de Maupertuis (1698—1759). Spitz-Verlag: Berlin 1999, S. 189—211. * Gerlinde Kraus: Bedeutende Französinnen — Christine de Pizan, Émilie du Châtelet, Madame de Sévigné, Germaine de Staël, Olympe de Gouges, Madame Roland, George Sand, Simone de Beauvoir, Schröder Verlag, Inh. G. Kraus, Mühlheim am Main / Norderstedt 2006, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/398112510X ISBN 3-9811251-0-X] == Сілтемелер == [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%D0%B0_%D0%B8_%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0 Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона] [[Санат:1706 жылы туғандар]] [[Санат:Франция математиктері]] [[Санат:Франция физиктері]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Аудармашылар]] [[Санат:Парижде туғандар]] [[Санат:10 қыркүйекте қайтыс болғандар]] [[Санат:XVIII ғасыр философтары]] jqzwilt07xpjo1c2ukra1bbrh872neh 0 662530 3579684 3574067 2026-04-09T11:28:43Z ~2026-21776-70 179656 Ескерткіш Қайын ата-адамның жұбайының(ерінің немесе әйелінің)әкесі 3579684 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дарабоз ана''' (шамамен 1690-1770) — шешен, әрі би Ескелді ауданының төңірегінде дүниеге келген. Шын есімі Қалипа. ==Аңыз== Қайын атасы кенже келінінің өзгелерден ақыл-ойы ерекше екенін біліп, Жолбарыс биге сынатыпты. Сонда би Дарабоз анадан: «Көкке тіреу не болар? Көлге піспек не болар? Терісін теспей етін сорған не болар?» деп сұрапты. Дарабоз ана: «Жілігін шақпай, майын сорса, қара нарды қалтыратқан қаңтар ғой. Жілігін шақпай майын сорса, екі ағайынды ақпан (айы) ғой» деген екен. Сонда Жолбарыс би: «Сенің өз қатарыңнан ойың озық, бұдан былайғы ныспың Дарабоз болсын» деп бата беріпті-мыс. Ел ішіндегі мәселелерді бітімгершілікпен шешіп, екі жақты жарастырып отырған. Күйеуі Құлжа табиғатынан жуас адам болғанымен, Дарабоз ананың ықпалымен ол да ел ісіне араласқан екен. Дарабоз ананың көріпкелдік қасиеті болған деседі. Ол қоғамдағы әйел адамдардың орнын көтеруге көп күш салған. Бірде Балпық би Дарабоз анадан: «Әйелдің қандайы жақсы?» деп сұрапты. Сонда Дарабоз ана: «Көшкенде жетелейтін боталы түйесі болса, ерттеп мінетін құлынды биесі болса, алдында бесігі болса, маңдайының несібі болса, әйелдің жақсысы сол болады» деген екен. ==Ескерткіш== Ескерткіш Көксу ауданы, Амангелді ауылы, Еңбекші округіне қарасты тас жолдың бойында орналасқан. <ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] e57saoth49ka9l9s3q53buikd8yu3ff 3 664709 3578988 3578039 2026-04-08T14:07:13Z Nurken 111493 /* -ші, -шы */ Жауап беру 3578988 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|шілде 2021 – шілде 2022|шілде 2022 – шілде 2023|шілде 2023 – шілде 2024|шілде 2024 – шілде 2025}} == Жойылған мақала турасында == Ассалам уалейкүм! Мына үш мақала энциклапедиядан алынып жойылды: [[Коммунистік партияның манифесті]], [[Коммунистік партияның манифесі]], [[Коммунистік Партияның Манифесті]]. Неге бәрін бірден жойған? Олардың біреуін қалдыру керек еді ғой... [[Қатысушы:Ергали Койбагаров|Ергали Койбагаров]] ([[Қатысушы талқылауы:Ергали Койбагаров|талқылау]]) 14:45, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Біреуін қайтарып, сәйкес Уикидерек элементімен байланыстырдым. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2025 ж. тамыздың 16 (+05) == Update request == Hello, Nurken. Can you rename [[Эндрю, Йорк герцогі]] into the Kazakh version of [[Эндрю Маунтбэттен Виндзор]] (Andrew Mountbatten Windsor) (without the hyphen)? After all his titles, honours and styles were stripped of him on 30 October 2025, he became plain (Mr.) Andrew Mountbatten Windsor (with no hyphen). Here is the official statement from Buckingham Palace: https://www.royal.uk/news-and-activity/2025-10-30/a-statement-from-buckingham-palace Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :Sure! [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:29, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) :I have found that the accepted Russian spelling is МаунтбЕттен, so this is what we use. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 11:32, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) ::Thank you very much for the update. [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 11:43, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:29, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Жылжыту == Кеш жарық! Қазақстан Парламенті Сенатының төрағалары мақала атауын өзгертіпсіз, соған ұқсас мақалалардың ескі атауларын сілтенген мақалаларға бот арқылы алмастырып шығу керек. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 22:00, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) :Боттарды жақсы білетін бір қатысушыдан сұрау керек сияқты [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:35, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:37, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Translation request == Hello, Nurken. Can you translate and upload the articles [[:ru:Базардюзю]] and [[:ru:Флегрейские поля]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 14:56, 2026 ж. наурыздың 7 (+05) :Hi. Really sorry that I couldn't do it. Should've written you a reply. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:42, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) ::Hello, Nurken. ::I withdraw the request, because both articles have been created. ::Yours sincerely, [[Қатысушы:Kurcke|Kurcke]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurcke|талқылау]]) 12:34, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Мақаланы жоюу == @[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] мырза неге менің мақаламды жойдыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:06, 2026 ж. наурыздың 12 (+05) :Кеш жарық. Мақала Уикипедияның энциклопедиялығына келмей қалды және мақала бұрыс стильде жазылған болды. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:44, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] Алдағы уақытта мақаланы энициклопедиялық мазмұндарға сай қылып жазармын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:03, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) == конкурсқа қатысу == Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026 конкурсына мақаланы қалай еңгізеді? [[Қатысушы:Zhanash|Zhanash]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhanash|талқылау]]) 23:53, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :Кеш жауабым үшін кешіріңіз. Мақала жазып, кестеге басқа қатысушыдай қосамыз. Бұрыннан жоқ мақала болса дұрыс. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:40, 2026 ж. наурыздың 21 (+05) == Запрос на перевод == Доброго дня! Могли бы вы добавить в Казахскую википедию перевод этой статьи — [[ru:Кыстыбый]]? Буду весьма признателен. --[[Қатысушы:Менеджер по сроку годности|Менеджер по сроку годности]] ([[Қатысушы талқылауы:Менеджер по сроку годности|талқылау]]) 22:44, 2026 ж. наурыздың 22 (+05) == -ші, -шы == -ші, -шы дұрыс емес деп сізге кім айтты? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) :Еліміздің білім беру жүйесі айтты. [https://itest.kz/kz/ent/qazaq-tili/morfologiya/lecture/san-esim-turleri-san-esimning-turlenui-sojlemdegi-qyzmeti ҰБТ сайтынан]: :Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына [[дефис]] қойылады: 11-сынып, 2-қатар, 16-орын, 51-тапсырма, 7-бөлме, т.б., ал рим цифрымен берілсе, дефис қойылмайды. Мысалы, ХІ сынып, ХХІ ғасыр, ІV том, т.б. :[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. сәуірдің 1 (+05) ::Иә, мектеп бағдарламасы мен кейбір оқулықтарда араб цифрынан кейін дефис қою арқылы жұрнақты алмастыруға болатыны айтылған. Алайда, Уикипедия — энциклопедиялық ресурс болғандықтан, мұнда мәтіннің оқылуына жеңілдік пен унификация қажет. ::Ресми басылымдарда, ғылыми еңбектерде реттік сан есімнің соңғы буынын тіркеп жазу — қалыптасқан норма. [https://egemen.kz/article/401810-oskar-2026-aldyn-ala-short-paraq-dgariyalandy?ysclid=mnguyxyd6c338107644], [https://kaz.orda.kz/bygin-oskar-syjlygynyn-98-shi-marapattau-rasimi-otedi-138193/?ysclid=mnguw9h0n7889023712] Тіл білімінде тарихи қалыптасқан нормалар мен беделді дереккөздер (энциклопедиялар, академиялық еңбектер) жазу немесе айтылу ережелерінен басым түседі. Мысалы, Зигмунд Фрейд есімінің түпнұсқа транскрипциясы — Фройд, бірақ энциклопедияларда Фрейд болып бекіп кеткендіктен, оны өзгерту қабылданбаған. Сол сияқты, еуропалық монархтардың есімдерін тарихи дәстүрге қарсы шығып, Людовикті — Луи, ал Генрихты — Анри деп өзгерту ғылыми тұрғыдан қате болып саналады. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 07:39, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) :::Интернеттегі БАҚ үнемі қателесіп тұрады, оларға сенім жоқ. Білім беру жүйесі орфографияны қалай жаз деді, солай жазамыз. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 22:39, 2026 ж. сәуірдің 3 (+05) ::::Біріншіден, Білім беру министрлігі қазақ тілін реттеуші орган болып табылмайды. Оның өз жауапкершілік аймағынан, яғни білім беру жүйесінен тыс жерде қалай жазу керектігін көрсетуге құқығы да, өкілеттігі де жоқ. Ол мектеп оқушылары мен студенттерден белгілі бір нормада жазуды талап етуге құқылы, бірақ бізден емес. ::::Екіншіден, қазақша Уикипедия Қазақстан Республикасының меншігі емес және мемлекеттік ұйым болып табылмайды. Сондықтан біз мемлекеттік органдардың шешімдеріне бағынбаймыз. ::::Үшіншіден, ең бастысы — бұл Уикипедияның ішкі ережелері. Олар қалғанның бәрінен жоғары тұрады. «-ші, -шы» жұрнақтары грамматикалық тұрғыдан дұрыс емес деп айтатын ереже табиғатта жоқ. Ал қабылданған нормалар мен дереккөздер бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:24, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :::::Мемлекеттік органдар да үнемі қателесіп отырады, ережелер мен атауларды жиі өзгертеді, мысалы: «процент — пайыз — процент». Біз әр кез сайын оларға бейімделуге міндетті емеспіз, біздің өз ережелеріміз бар. [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 09:31, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) ::::::Бұл жайлы форумға жазып көрейік. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) == Объединить == Добрый день Нуркен! Могли бы вы объединить эти страницы: 1) “Prosecutor General of Kazakhstan” с «Генеральный прокурор Казахстана» 2) “Aqorda Chief of Staff” с «Руководитель Администрации президента Казахстана» 3) “Ermek Sağımbaev” с «Сагимбаев, Ермек Алдабергенович» [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 17:57, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) :Готово [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 23:23, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) ::❤️ [[Қатысушы:Айдос Сақбергенұлы|Айдос Сақбергенұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Айдос Сақбергенұлы|талқылау]]) 06:51, 2026 ж. сәуірдің 7 (+05) 0v348e1nrsimn1gnxa2wn1plyzng54l 4 675070 3579418 3578640 2026-04-09T07:01:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3579418 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120020||88069||2860||393||23683||189||54||4350||1453 |- |2||3||{{u|Kasymov}}||94928||75455||10968||226||3363||234||109||5779||738 |- |3||2||{{u|Салиха}}||86173||80598||1349||2243||909||49||0||957||135 |- |4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68900||1239||147||11309||15||0||1695||24 |- |5||4||{{u|Мағыпар}}||79931||75050||731||589||37||361||0||2876||37 |- |6||8||{{u|Arystanbek}}||55497||30543||3585||368||5770||944||2229||4767||5177 |- |7||6||{{u|Casserium}}||48041||39433||1747||102||626||17||9||4387||38 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41111||38502||884||90||357||62||0||785||381 |- |9||9||{{u|Ulan}}||30436||23978||391||78||4579||14||0||199||209 |- |10||19||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844 |- |11||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18596||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |12||14||{{u|Bolatbek}}||21868||13880||4120||204||768||812||373||1111||1007 |- |13||10||{{u|Орел Карл}}||21182||19930||747||39||120||4||0||121||11 |- |14||11||{{u|1nter pares}}||20058||18856||132||6||285||61||0||1141||110 |- |15||20||{{u|Nurken}}||17216||8280||1271||38||6641||80||2||410||47 |- |16||17||{{u|Kaiyr}}||16898||11942||217||7||132||162||8||2485||355 |- |17||13||{{u|Batyrbek.kz}}||16065||14055||411||16||1017||73||1||537||299 |- |18||15||{{u|Sagzhan}}||14863||13823||222||34||178||10||0||307||86 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14707||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13715||12968||207||1||183||2||0||215||42 |- |21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9856||1161||116||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14 |- |23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11024||6739||498||0||100||508||0||614||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||9840||7690||1211||37||4||0||4||333||36 |- |25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32 |- |26||31||{{u|AlibekKS}}||8335||5771||73||3||1033||42||2||898||170 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348 |- |29||34||{{u|Nurtenge}}||7893||5401||964||137||625||58||22||528||188 |- |30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |31||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6915||0||0||0||0||0||2||0 |- |32||35||{{u|TheNomadEditor}}||7431||5202||27||2||1761||135||0||159||43 |- |33||33||{{u|Ashina}}||7059||5555||189||79||63||74||3||384||320 |- |34||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |35||29||{{u|SSE}}||6974||6258||254||109||0||1||0||126||23 |- |36||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444 |- |37||38||{{u|TalgatSnow}}||6637||4755||381||94||702||0||10||83||66 |- |38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||37||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||30||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||188||9||1||0||10||7 |- |42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5046||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||32||{{u|Aghia7}}||6046||5596||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4750||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||87||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4359||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||47||{{u|Coffee86}}||4321||3798||4||0||11||7||0||398||5 |- |50||63||{{u|Madi Dos}}||4159||2875||188||63||33||24||0||592||101 |- |51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21 |- |52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |54||57||{{u|Esetok}}||3575||3077||394||2||161||205||8||285||138 |- |55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3398||3||0||4||0||0||32||0 |- |56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |58||52||{{u|Makenzis}}||3326||3269||5||0||0||0||0||46||5 |- |59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2990||58||40||1||55||0||201||62 |- |60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3 |- |64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0 |- |65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0 |- |66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |67||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6 |- |69||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |70||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |71||77||{{u|ShadZ01}}||2753||2213||283||52||105||0||0||4||0 |- |72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2 |- |74||76||{{u|Магпар}}||2680||2218||91||88||13||11||0||183||30 |- |75||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |76||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |77||72||{{u|Сәуір 1}}||2473||2368||24||11||2||0||0||30||0 |- |78||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |79||75||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2 |- |80||87||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |82||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2 |- |83||82||{{u|Рахман999}}||2304||1898||103||22||34||4||0||97||35 |- |84||92||{{u|MuratbekErkebulan}}||2284||1576||212||0||69||8||0||305||4 |- |85||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75 |- |86||96||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2 |- |87||80||{{u|Egorkz}}||2232||2059||0||64||0||0||0||0||2 |- |88||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |89||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2077||0||0||0||0||0||0||0 |- |90||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |91||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1105||132||43||47||101||0||580||48 |- |92||88||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5 |- |93||83||{{u|Unknown Alash}}||1959||1897||1||0||0||0||0||0||0 |- |94||85||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |95||90||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |96||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2 |- |97||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1 |- |98||86||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |99||94||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1519||8||0||86||1||0||42||29 |- |100||93||{{u|Rasulbek Adil}}||1758||1555||1||0||0||1||0||146||34 |- |101||89||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |102||100||{{u|RaiymbekZh}}||1696||1422||6||0||12||0||0||66||68 |- |103||95||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||91||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1596||1339||1||0||101||1||0||5||0 |- |107||103||{{u|2rk}}||1552||1367||0||99||0||1||0||8||0 |- |108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1516||1331||0||0||7||0||0||117||8 |- |109||97||{{u|Gliwi}}||1498||1492||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1100||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||830||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||142||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||766||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||119||{{u|Gulnar7}}||1178||1084||0||2||0||0||0||13||1 |- |126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0 |- |128||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1 |- |129||121||{{u|Ziv}}||1128||1057||58||0||0||2||0||9||2 |- |130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||37||3 |- |133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |135||193||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |138||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||151||{{u|Wikuiser}}||989||699||138||0||62||0||43||18||3 |- |141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11 |- |142||143||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11 |- |146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |148||146||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |151||138||{{u|Mukhin}}||850||810||0||0||0||0||0||0||0 |- |152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||188||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |155||148||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |157||175||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |158||150||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |159||149||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||145||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||683||2||30||24||0||0||41||6 |- |163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |165||147||{{u|Ташметов шахрух}}||743||721||0||0||0||0||0||5||0 |- |166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1 |- |167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0 |- |168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |171||173||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |182||157||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1 |- |183||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17 |- |184||191||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |185||189||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||158||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||654||649||0||1||0||0||0||4||0 |- |187||172||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |188||174||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0 |- |189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11 |- |191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13 |- |193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0 |- |194||195||{{u|Aseke16}}||616||524||25||0||7||1||0||17||12 |- |195||178||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0 |- |196||184||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1 |- |197||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |198||177||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |199||180||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |201||179||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |203||182||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |204||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6 |- |205||187||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |206||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |207||192||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |208||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |209||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |210||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2 |- |211||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||196||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||553||524||9||0||0||0||0||1||0 |- |213||185||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||553||541||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||186||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |215||190||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0 |- |219||194||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |220||181||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||392||0||0||0||3||0||44||1 |- |222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1 |- |223||183||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0 |- |226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8 |- |229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0 |- |230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 0t0pkn4c6hvxdehoy5yr1vkxo3dfb59 4 675089 3579631 3578812 2026-04-09T11:00:56Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3579631 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515645||380122||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145863||131239||957||0||13593||6||0||46||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131689||127451||540||15||62||17||10||2859||710 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||119||{{u|New user message}}||112430||1||0||0||0||0||0||112429||0 |-style="background-color:#ccf" |6||5||{{u|MerlIwBot}}||105855||88199||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||86995||86995||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79348||79333||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50483||50190||232||3||53||0||0||4||1 |-style="background-color:#ccf" |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43054||41964||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26587||22814||42||0||3648||2||0||59||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14449||13472||426||1||0||83||0||388||40 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13743||13243||240||4||8||22||0||171||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |-style="background-color:#ccf" |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |-style="background-color:#ccf" |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9130||9130||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7923||5401||964||137||625||40||22||528||188 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||121||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5305||5305||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |-style="background-color:#ccf" |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||80||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1122||1047||28||2||4||6||0||29||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1 |-style="background-color:#ccf" |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||127||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||97||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||82||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||81||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |86||86||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |-style="background-color:#ccf" |87||79||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |88||88||{{u|Chandlerriggs5}}||280||148||2||0||2||0||0||108||14 |-style="background-color:#ccf" |89||94||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |90||83||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |91||84||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0 |- |92||85||{{u|Kasymovbot}}||170||166||2||0||0||1||0||1||0 |- |93||126||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |94||128||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |95||87||{{u|KiranBOT}}||152||150||0||0||0||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |96||89||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |98||93||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |99||92||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |100||102||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |101||91||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |102||95||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |104||98||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |105||99||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |106||100||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |107||101||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |108||103||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |109||124||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |110||104||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |111||109||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |112||106||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |113||105||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |114||129||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |115||107||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||111||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||110||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||131||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |120||112||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |121||114||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||113||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||133||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |124||116||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |125||135||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |126||123||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |127||115||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |128||134||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |129||117||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |130||122||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |131||125||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |132||130||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |133||120||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |134||118||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |135||132||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] hawlg319kff1cpyi0bnbh2hppq30k7h 4 675116 3578967 3578250 2026-04-08T13:07:21Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3578967 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8246||1156||3||152||7079||144||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7820||950||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7271||84||695||187||814||2150||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2439||41||0||54||33||547||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2249||103||10||196||84||0||56||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2189||97||3||165||0||107||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||484||50||139||16||112||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78 |- |15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |16||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |17||{{u|Орел Карл}}||1273||310||1||304||80||24||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||631||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0 |- |27||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |28||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |29||{{u|Nurkhan}}||913||100||14||341||4||25||0||1||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||879||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Egorkz}}||861||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |33||{{u|Kaiyr}}||860||307||43||20||71||7||25||3||3 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||845||38||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||545||1632||168||18||7595||188||0||1||11 |- |45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||522||185||72||75||331||48||0||7||0 |- |48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |50||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |51||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |52||{{u|Nurken}}||488||456||3||629||4548||29||0||1||4 |- |53||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |54||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0 |- |55||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |56||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |57||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |58||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |59||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |60||{{u|1nter pares}}||426||293||0||2||152||3||0||0||4 |- |61||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |62||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0 |- |63||{{u|Sagzhan}}||407||76||1||11||133||28||0||0||0 |- |64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |65||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |66||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |67||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |68||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |69||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |71||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |74||{{u|TheNomadEditor}}||345||33||0||0||1497||1||0||0||0 |- |75||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |76||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |77||{{u|Ashina}}||329||158||3||56||22||41||21||0||21 |- |78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||499||7||1||0||0 |- |79||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0 |- |80||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |81||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Alphy Haydar}}||303||200||4||7||17||1||0||0||0 |- |83||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |84||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |85||{{u|TalgatSnow}}||275||125||3||84||319||52||0||5||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||173||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||320||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||227||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||226||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||225||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||218||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49 |- |120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||72||0||0||21 |- |127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |131||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |132||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|ShadZ01}}||158||22||0||32||81||40||0||0||0 |- |136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Ali.otkelbayev}}||154||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |141||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306 |- |145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0 |- |152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Mukhin}}||141||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||140||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||120||32||3||128||188||59||1||5||2 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Yerkezhan Nis}}||112||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Zhuldyz}}||99||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Aiganym Moldagulova}}||92||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Dxz3817}}||89||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0 |- |241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Әлинұр}}||81||74||0||28||22||38||17||0||2 |- |268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Aru Omarali}}||79||5||0||0||0||40||0||0||0 |- |271||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3 |- |279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kasymov}}||74||659||7||2970||522||92||0||38||4 |- |284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Sibom}}||73||497||89||79||176||3||1||0||3 |- |289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0 |- |297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |301||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |302||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |303||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |306||{{u|Ташметов шахрух}}||65||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |309||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |313||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3 |- |315||{{u|RaiymbekZh}}||62||35||3||1||4||0||0||0||1 |- |316||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |317||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |321||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |323||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |330||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |332||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0 |- |334||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |340||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |341||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |343||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |345||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |351||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |355||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |357||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |359||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |361||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |362||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |369||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |373||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |374||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Meryuert.tk.nis}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|MuratbekErkebulan}}||43||18||0||46||64||0||1||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Егор Шевченко}}||38||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |407||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |409||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0 |- |413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |431||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |432||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||32||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||31||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |441||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |442||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1 |- |482||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |485||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|NIS AdletAskerov}}||24||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |487||{{u|Rasulbek Adil}}||24||3||0||0||0||0||1||0||0 |- |488||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |490||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |493||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1 |- |494||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |500||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |505||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Unknown Alash}}||22||28||0||0||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |527||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|ErnatPointmakker}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |539||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |542||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |543||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |544||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |555||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |558||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |560||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Jarnamaqaz}}||16||11||0||29||0||11||0||0||0 |- |568||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |570||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |574||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |575||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |582||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |584||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |592||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |598||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |600||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |604||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |624||{{u|Carlos186}}||12||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |625||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |637||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0 |- |639||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |640||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |644||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |648||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |653||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |655||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |659||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |660||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Мақпал гидролог}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|212.154.231.78}}||9||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |675||{{u|Aizhan Mussina}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |682||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |683||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |685||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |686||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Жанна Ж}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |702||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |709||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |714||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|TrueNomadEditor}}||8||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |720||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |727||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |735||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |736||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |738||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |740||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |744||{{u|ABYLAI NIS}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |750||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |753||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |764||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Torekhan Rysgul}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |778||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |780||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |788||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |794||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |806||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|Aldogarov}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |819||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |820||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |824||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |827||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |828||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |829||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |830||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |837||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |841||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |846||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |848||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |849||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |854||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |871||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |876||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |880||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |886||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |893||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|Batyrkhan.x}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |901||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Dakes123}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |903||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |915||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |919||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |925||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||5||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |929||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |930||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |940||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |948||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |949||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |971||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |977||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |979||{{u|Abayconvict}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |988||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |991||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Digital Jetisu}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1001||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1004||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1012||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1019||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1033||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1040||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1048||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Бексұлтан Алмас}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Нұрлы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1074||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1075||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1077||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1078||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1081||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1087||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1088||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1091||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|95.56.102.239}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1115||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1116||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1117||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1127||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1147||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1159||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1166||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1168||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1184||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1188||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1195||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Wikuiser}}||3||9||2||47||29||0||0||23||0 |- |1225||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Zhandos M}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1247||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0 |- |1249||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Жомарт Ж}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1276||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1285||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1295||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1299||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1345||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1385||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1388||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1413||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1415||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1416||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1428||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1429||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1445||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1448||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1472||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1499||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1516||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1534||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1535||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1542||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Tuttiorchestra687}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1661||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1674||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1679||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1684||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||178||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] ktuvf05hhrij57mdvd69wlk3pm2tk9c 0 676617 3579452 3574529 2026-04-09T07:57:00Z Gaukhar1980 179552 3579452 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} Сүйсін шиқылдағы (латынша Juno orchioides) – [[құртқашаштар тұқымдасы]] шиқылдақ туысына жататын, Қызыл кітапқа енгізілген өсімдік. Туыс атауы әйелдердің табынушысы, ежелгі Рим құдайының құрметіне берілген. Қазақстандық тоғыз түрдің көпшілігі Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Ұсақ топырақты және ірі қиыршық тасты беткейлерде Батыс Тянь-Шаньның барлық жоталарының тау етегінен субальпі белдеуінің төменгі шекарасы аралығында өседі (Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында). == Сипаттамасы == Жер асты бөлігі пиязшық тәрізді. Жапырағы ораққа ұқсас. Пиязшығы (жуандығы 2 см-ге дейін) кіндік тамырлы, сабағының биіктігі орташа есеппен  30 см-ге дейін, тарбиған, ашық жасыл түсті, ортақ пішінді, жапырақтарымен. Гүлсерігінің саны әдетте 3-5, сирек олар көптеу немесе бір ғана, бозғылт сары, ірі (диаметрі 5-7 см), гүлсерігінің сыртқы жапырақшаларының ортаңғы бөлігі қанат тәрізді керілген, үш жағында ашық сары дақтары бар. Іші жапырақтары ұсақ, ұзындығы 1,5 см аспайды. Тақтасы үшкір, үш қалақты. Сәуірдің ортасыннан маусымның аяғына дейін гүлдейді, маусым-шілдеде жеміс салады. Тұқымымен де вегетативті жолмен де көбеюі тиімді. Тамаша сәндік өсімдік. Мәдени түрде де, табиғатта да бірқалыпты. Батыс Еуропаның гүл өсіретін фирмаларының каталогтарында жүз жылдан астам уақыттан бері орын алып келеді. Батыс Тянь-Шаньның жергілікті түрі болып табылады. Қазақстанда тек ботаникалық бақтарда ғана өсіріледі. Тұқымы бір жылдан соң көктейді, тіршілігінің 3-4 жылдарында гүлдейді. Табиғаттағы саны аз, түр гүлшоқтары жинаудан зардап шегеді. Қазақстанның Қызыл кітабының екінші басылымына енгізілген. [[Сурет:Сүйсіншиқылдағы.jpg|нобай|330x330 нүкте|Сүйсін шиқылдағы]] pa21gbtxdsd0hrdsekvq54wt0lqieih 0 676922 3579435 3566200 2026-04-09T07:46:06Z Gaukhar1980 179552 /* Жұмыс пен табыс */ 3579435 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Даунши́фтинг''' ({{lang-en|downshifting}}, автомобильді төменгі редукторға ауыстыру, сондай-ақ процестің баяулауы немесе әлсіреуі) — адам [[философия|философиясын]] "өзі үшін өмір сүру", "басқа адамдардың мақсаттарынан бас тарту" деген термин. Өздерін дауншифтер деп санайтын адамдар "өздері үшін өмір сүруге" назар аудара отырып, жалпы қабылданған игіліктерге (материалдық капиталды үнемі ұлғайту, мансаптық өсу және т.б.) ұмтылудан бас тартуға бейім. == Тарихы == 1991 жылы 31 желтоқсанда "The Washington Post" газетінде жарияланған "Төмендетілген берілістегі өмір: дауншифтинг және 90-шы жылдардағы сәттілікке жаңа көзқарас" (Living in a Lower Gear: Downshifting: Redefining Success in the ' 90s) атты мақаласында "downshifting" терминін алғаш рет американдық журналист Сара бен Бреатна "Downshifting Жизнь на снизенной передаче: downshifting и новый взгляд на успех в 90-е" <ref>''Антон Пищур''. [http://pishchour.ru/blog/neskol-ko-slov-v-zashhitu-daunshiftinga.html Несколько слов в защиту дауншифтинга.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723015006/http://pishchour.ru/blog/neskol-ko-slov-v-zashhitu-daunshiftinga.html |date=2011-07-23 }} // pishchour.ru</ref>. Бұл Ұлыбританияда, Австралияда және АҚШ-та кең таралған құбылыс болды. Хиппи мәдениеті мен жаңа ғасыр философиясымен айқын идеологиялық ұқсастықтары бар дауншифтинг идеологиясы және бұл термин ХХ–ХХІ ғасырдың басында Батыс елдерінде таралды, кейінірек құбылыс Ресейге еніп кетті<ref name="e-xecutive.ru">''Александр Соколов.'' [https://hrliga.com/index.php?id=2893&module=news&op=view «Дауншифтинг — страшный сон HR-менеджера» (размышления «бывалого дауншифтера»).] — E-xecutive.ru, 13.02.2008</ref><ref>''Вера Шенгелия, Антон Черменский, Антон Злобин.'' [http://www.runewsweek.ru/theme/?tid=108&rid=1752 Где наша пропадала.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328082807/http://www.runewsweek.ru/theme/?tid=108&rid=1752 |date=2008-03-28 }} — «Русский Newsweek», 23.03.2007</ref><ref>[https://archive.is/20120718043625/webplanet.ru/knowhow/life/kto-nado/2007/05/10/downshifting.html Низко падшие амбиции: манифест дауншифтера.] — «Вебпланета», 18.08.2009</ref>. Ресейде қозғалыс негізінен ірі мегаполистерде — Мәскеу мен Санкт-Петербургте ұсынылған. Дауншифтинг қозғалысының ізбасарлары тұтыну қоғамының идеалдарына наразылық білдіреді, дауншифтингті ұстану тұтыну қоғамына тән бірқатар кемшіліктермен анықталады — негізінен бұл адамның жеке тұлға ретінде даму қажеттілігін жоққа шығару (Маркстің пікірінше, иеліктен шығарудың 3-ші дәрежесі - "адамды оның адами болмысынан шығару"). Дауншифтинг жайлы бір басқа да көзқарас бар, оған сәйкес бұл құбылыстың өмірдегі үйлесімділікке және рухани жайлылыққа қол жеткізуге ешқандай қатысы жоқ. Дауншифтингтің қарсыластары адамның табиғи қажеттіліктерін қарастырады: мансап жасауға, табысты және қаржылық тәуелсіз болуға деген ұмтылыс<ref>''Сергей Антропов''. [http://kadrof.ru/st-downshifting.shtml Дауншифтинг мешает стать успешным.] // kadrof.ru (27 февраля 2015 года){{|25|01|2016}}</ref>. "Бос әурешілік жоқ. Асығуды қалай тоқтатуға және өмір сүруге болады" ({{Lang-en|In Praise of Slowness}}) кітабында ағылшын журналисті Карл Оноре дауншифтинг пен қарапайымдылықты біртұтас ұғымға — баяу қозғалысқа біріктірді <ref>{{Кітап|автор=Carl Honoré|атауы=In Praise of Slow|сілтеме=https://archive.org/details/inpraiseofslowne00hono|басылым=HarperCollins Publishers LLC|жыл=2004|беттер=|беттер=310|isbn=9780060750510|isbn2=}}</ref>. == Құндылықтар және түрткі болған нәрселер == Өмір қарқынын бәсеңдету мен көп ақша жұмсамай уақытты ұтымды пайдалануға деген ұмтылыс дауншифтингтің негізгі құндылықтары болып табылады. Дауншифтингтің басқа догмалары бос уақыттан рахат алу болып табылады, мысалы, туыстармен және жеке адамға сүйіспеншілік пен жақын адамдармен көбірек уақыт өткізу мүмкіндігі, сондай-ақ өзін-өзі дамытуға, қайырымдылыққа және басқа да хоббилерге көбірек уақыт жұмсау мүмкіндігі. Осылайша, уақыт адамның негізгі активі болып табылады және оны ақылға қонымды пайдалану негізгі құндылық болып табылады. Басқаша айтқанда, адам консьюмеризм концепциясы (“жұмсау үшін жұмыс жасаңыз арылуға тырысады”) және қажетсіз заттарға ие болудың мағынасыз жарысынан (жаңалықтар, брендтер және т.б.) айырылуға тырысады. Оның орнына адам "жұмыс — өмір" циклінде үйлесімді тепе-теңдікке жетудің жолдарын іздейді. Дауншифтингтің мақсаты қарапайым: өзін-өзі тануға ұмтылу және өмірдің мәнін түсіну. Дауншифтингтің жеке сипаты болып, маңызы аз өзгерістерге назар аударатындықтан, бұл бағыт бүкіл әлеуметтік-экономикалық спектрден көбірек ізбасарларды тартады. Дауншифтингтің маңызды көрінісі - уақыттың ұлғаюы, ол ізбасарлардың әртүрлі демографиясымен бірге азаматтық белсенділік пен әлеуметтік өзара әрекеттесудің жоғары дәрежесін дамытады. Іс жүзінде дауншифтинг көбінесе мінез-құлықтың өзгеруін немесе өмір салтын өзгертуді қамтиды. Дауншифтингтің көптеген жағдайлары өмірдің мағынасын қайта қарастырудың нәтижесінде ерікті таңдаудың салдары болып табылады, алайда баланың туылуы, жаңа хобби сияқты өмірлік жағдайлар да адамның дауншифтерге айналуына септігін тигізуі мүмкін. == Әдістер == === Жұмыс пен табыс === Дауншифтинг негізінен еңбек жағдайларына немесе өндірістік ортаға қанағаттанбауға негізделгендіктен, дауншифтингтің ең көп таралған түрі - мансаптық (жұмыс) дауншифтинг. "Өмір сүру үшін жұмыс істеу" философиясы "жұмыс істеу үшін өмір сүру" моделіне ауыстырылады. Экономикалық басымдықтарды қайта бағыттау жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті соңғысына ауыстырады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, мансаптық (жұмыс) дауншифтинг ағымдағы немесе ықтимал кірістің, жұмыс уақытының және тұтыну деңгейінің төмендеуімен көрінеді. Демек, дауншифтер материалдық емес игіліктерге ие бола отырып, бұрынғыға қарағанда аз ақша таба бастайды. Жеке адам деңгейінде жұмыс күшінің дауншифтингі жылдық кірістің ерікті түрде қысқаруында көрінеді. Дауншифтер жұмыс кеңістігінен тыс өмірдің негізгі мағынасын көреді, сондықтан жұмыста уақытты қысқартудың пайдасына таңдау жасайды, бұл өз кезегінде материалдық табыстың төмендеуіне әкеледі. Мансаптық дауншифтинг - бұл байлыққа деген ұмтылыстың күшін жоюға, мансаптық өсуге, қоғамдағы сәттіліктің атрибуттары ретінде жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болуға әкелетін экономикалық сипаттағы дауншифтингтің тағы бір тәсілі. Фрилансинг деп аталатын, үйде жұмыс істеу немесе өз бизнесін бастау да мансаптық төмендетудің мысалдары болып табылады, дегенмен олар жұмыстан толық бас тартуды білдірмейді. Адамдар дауншифтингтің пайдасына таңдаудың көптеген себептерін тізімдейді және әдетте бұл себептер "шығындар мен пайдаларды талдау" деп аталады. Жоғары стресс, өнімділікті арттыру үшін жұмыс берушінің қысымы және шексіз іс - сапарлар - бұл жұмыс шығындары. Сондықтан, дауншифтер мансап сатысына немесе байлыққа көтерілудің орнына бос уақыт, денсаулық, отбасылық уақытты көбейту немесе жеке бас бостандығы сияқты материалдық емес құндылықтарды таңдауға бейім. === Тұтынушылық === Дауншифтингтің тағы бір аспектісі ақылға қонымды тұтынушылық шығындарды немесе тұтынудың балама түрлерін қолдануды қамтиды. Дауншифтингті жақтаушылар консюмеризмді және брендтер мен жаңалықтарды стресс пен қанағаттанбаудың негізгі көзі ретінде көрсетеді, өйткені олар әлеуметтік мәртебе мен бақытты материалдық құндылықтардың қолжетімсіз мөлшерімен өлшейтін индивидуалистік тұтынушылар қоғамын тудырады. Жеке қанағаттану үшін заттарды қатарынан сатып алудың орнына, тұтынушылардың дауншифтингі тек шынымен қажет заттарды сатып алуды қамтиды және осылайша санға емес, сапаға назар аударады. Тұтынушылық басымдықтардың мұндай қайта құрылуы тауарлардың мәртебесін көрсетуден оның практикалық қолданылуына назар аударады, сондықтан дауншифтер брендтерге аз сезімтал деп айтуға болады. Бұл тұтынушылық әдеттер сонымен бірге аз жұмыс уақыты мен аз кірістің пайдасына таңдауға болатын нәрсеге ықпал етеді, өйткені шығындар пропорционалды түрде азаяды. == Қоғамдық үрдістерге әсері == === Демографиялық үрдістерге әсері === Мегаполистердегі хаотикалық өмір сүру қарқынына және оның күйзелісіне байланысты дауншифтер үлкен қалалардан тыныш өмір сүру қарқынын болжайтын жерлерге көшеді (қала шетіндегі қалалар, шағын спутниктік қалалар, саяжайлар, ауылдар және т.б.). Интернеттің және басқа да заманауи технологиялардың, тіпті қолжетімді емес жерлерге тез енуі де осы тенденцияны тездетеді. Сонымен қатар, интернеттің қолжетімділігіне байланысты, дауншифтинг қоғамдағы басым мәдениеттен адамдардың бұл қабатын алып тастамайды. Басқаша айтқанда, дауншифтинг - бұл заманға сай келетін және ақпараттық ресурстарға тең қол жеткізе алатын заманауи адамдар, өйткені заманауи технологиялар сізге қашықтықтан білім алуға және жұмыс істеуге, әлемдегі соңғы оқиғалар туралы тез білуге, мегаполистердің орталығында болмай-ақ білуге мүмкіндік береді. Дауншифтинг отбасылық қатынастардың тұрақтылығына және туу деңгейіне оң әсер етеді. === Әлеуметтік-саяси үрдістерге әсері === Дауншифтингтің себептері саяси көзқарастардан гөрі жеке қалаулардан туындағанына қарамастан, ол шамадан тыс тұтынуды немесе қоршаған ортаның ластануын наразылық көзі ретінде анықтайды. Шамадан тыс тұтыну табиғи ресурстарды шамадан тыс пайдалануға негізделетіні белгілі, бұл өз кезегінде қоршаған ортаның ластануы мен климаттың нашарлауына әкеледі. Ресурстарға ұқыпты қарауды уағыздайтын және материалдық емес құндылықтарға көп көңіл бөлетін дауншифтерлер ерте ме, кеш пе шамадан тыс тұтынуға теріс қарай бастайды. Қазіргі әлемде, құбылмалылық пен турбуленттілік кезеңдері бұрынғыға қарағанда жиі пайда болатын кезде, дауншифтинг популизм саясатының қарқынына қарағанда, халықтың саяси бей-жай санатына жатады, ол қалың бұқараға үндеу арқылы электоратты өзіне шоғырландырады және оларға әлеуметтік-экономикалық мәселелерді тез арада шешуге уәде береді. Демек, дауншифтингті ұстанушылар популистік саясаткерлердің үкіметтердің салық төлеушілердің қаражатын негізсіз пайдалануына назар аудару әрекеттеріне бей-жай қарамайды (hip-pocket nerve деп аталады). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Өмір философиясы]] 4yzif8b7iyoxzk2yq4hqfuey83a70fa 3579451 3579435 2026-04-09T07:55:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Gaukhar1980|Gaukhar1980]] ([[User talk:Gaukhar1980|т]]) өңдемелерінен [[User:Gulimaa|Gulimaa]] соңғы нұсқасына қайтарды 3566200 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Даунши́фтинг''' ({{lang-en|downshifting}}, автомобильді төменгі редукторға ауыстыру, сондай-ақ процестің баяулауы немесе әлсіреуі) — адам [[философия|философиясын]] "өзі үшін өмір сүру", "басқа адамдардың мақсаттарынан бас тарту" деген термин. Өздерін дауншифтер деп санайтын адамдар "өздері үшін өмір сүруге" назар аудара отырып, жалпы қабылданған игіліктерге (материалдық капиталды үнемі ұлғайту, мансаптық өсу және т.б.) ұмтылудан бас тартуға бейім. == Тарихы == 1991 жылы 31 желтоқсанда "The Washington Post" газетінде жарияланған "Төмендетілген берілістегі өмір: дауншифтинг және 90-шы жылдардағы сәттілікке жаңа көзқарас" (Living in a Lower Gear: Downshifting: Redefining Success in the ' 90s) атты мақаласында "downshifting" терминін алғаш рет американдық журналист Сара бен Бреатна "Downshifting Жизнь на снизенной передаче: downshifting и новый взгляд на успех в 90-е" <ref>''Антон Пищур''. [http://pishchour.ru/blog/neskol-ko-slov-v-zashhitu-daunshiftinga.html Несколько слов в защиту дауншифтинга.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723015006/http://pishchour.ru/blog/neskol-ko-slov-v-zashhitu-daunshiftinga.html |date=2011-07-23 }} // pishchour.ru</ref>. Бұл Ұлыбританияда, Австралияда және АҚШ-та кең таралған құбылыс болды. Хиппи мәдениеті мен жаңа ғасыр философиясымен айқын идеологиялық ұқсастықтары бар дауншифтинг идеологиясы және бұл термин ХХ–ХХІ ғасырдың басында Батыс елдерінде таралды, кейінірек құбылыс Ресейге еніп кетті<ref name="e-xecutive.ru">''Александр Соколов.'' [https://hrliga.com/index.php?id=2893&module=news&op=view «Дауншифтинг — страшный сон HR-менеджера» (размышления «бывалого дауншифтера»).] — E-xecutive.ru, 13.02.2008</ref><ref>''Вера Шенгелия, Антон Черменский, Антон Злобин.'' [http://www.runewsweek.ru/theme/?tid=108&rid=1752 Где наша пропадала.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080328082807/http://www.runewsweek.ru/theme/?tid=108&rid=1752 |date=2008-03-28 }} — «Русский Newsweek», 23.03.2007</ref><ref>[https://archive.is/20120718043625/webplanet.ru/knowhow/life/kto-nado/2007/05/10/downshifting.html Низко падшие амбиции: манифест дауншифтера.] — «Вебпланета», 18.08.2009</ref>. Ресейде қозғалыс негізінен ірі мегаполистерде — Мәскеу мен Санкт-Петербургте ұсынылған. Дауншифтинг қозғалысының ізбасарлары тұтыну қоғамының идеалдарына наразылық білдіреді, дауншифтингті ұстану тұтыну қоғамына тән бірқатар кемшіліктермен анықталады — негізінен бұл адамның жеке тұлға ретінде даму қажеттілігін жоққа шығару (Маркстің пікірінше, иеліктен шығарудың 3-ші дәрежесі - "адамды оның адами болмысынан шығару"). Дауншифтинг жайлы бір басқа да көзқарас бар, оған сәйкес бұл құбылыстың өмірдегі үйлесімділікке және рухани жайлылыққа қол жеткізуге ешқандай қатысы жоқ. Дауншифтингтің қарсыластары адамның табиғи қажеттіліктерін қарастырады: мансап жасауға, табысты және қаржылық тәуелсіз болуға деген ұмтылыс<ref>''Сергей Антропов''. [http://kadrof.ru/st-downshifting.shtml Дауншифтинг мешает стать успешным.] // kadrof.ru (27 февраля 2015 года){{|25|01|2016}}</ref>. "Бос әурешілік жоқ. Асығуды қалай тоқтатуға және өмір сүруге болады" ({{Lang-en|In Praise of Slowness}}) кітабында ағылшын журналисті Карл Оноре дауншифтинг пен қарапайымдылықты біртұтас ұғымға — баяу қозғалысқа біріктірді <ref>{{Кітап|автор=Carl Honoré|атауы=In Praise of Slow|сілтеме=https://archive.org/details/inpraiseofslowne00hono|басылым=HarperCollins Publishers LLC|жыл=2004|беттер=|беттер=310|isbn=9780060750510|isbn2=}}</ref>. == Құндылықтар және түрткі болған нәрселер == Өмір қарқынын бәсеңдету мен көп ақша жұмсамай уақытты ұтымды пайдалануға деген ұмтылыс дауншифтингтің негізгі құндылықтары болып табылады. Дауншифтингтің басқа догмалары бос уақыттан рахат алу болып табылады, мысалы, туыстармен және жеке адамға сүйіспеншілік пен жақын адамдармен көбірек уақыт өткізу мүмкіндігі, сондай-ақ өзін-өзі дамытуға, қайырымдылыққа және басқа да хоббилерге көбірек уақыт жұмсау мүмкіндігі. Осылайша, уақыт адамның негізгі активі болып табылады және оны ақылға қонымды пайдалану негізгі құндылық болып табылады. Басқаша айтқанда, адам консьюмеризм концепциясы (“жұмсау үшін жұмыс жасаңыз арылуға тырысады”) және қажетсіз заттарға ие болудың мағынасыз жарысынан (жаңалықтар, брендтер және т.б.) айырылуға тырысады. Оның орнына адам "жұмыс — өмір" циклінде үйлесімді тепе-теңдікке жетудің жолдарын іздейді. Дауншифтингтің мақсаты қарапайым: өзін-өзі тануға ұмтылу және өмірдің мәнін түсіну. Дауншифтингтің жеке сипаты болып, маңызы аз өзгерістерге назар аударатындықтан, бұл бағыт бүкіл әлеуметтік-экономикалық спектрден көбірек ізбасарларды тартады. Дауншифтингтің маңызды көрінісі - уақыттың ұлғаюы, ол ізбасарлардың әртүрлі демографиясымен бірге азаматтық белсенділік пен әлеуметтік өзара әрекеттесудің жоғары дәрежесін дамытады. Іс жүзінде дауншифтинг көбінесе мінез-құлықтың өзгеруін немесе өмір салтын өзгертуді қамтиды. Дауншифтингтің көптеген жағдайлары өмірдің мағынасын қайта қарастырудың нәтижесінде ерікті таңдаудың салдары болып табылады, алайда баланың туылуы, жаңа хобби сияқты өмірлік жағдайлар да адамның дауншифтерге айналуына септігін тигізуі мүмкін. == Әдістер == === Жұмыс пен табыс === Дауншифтинг негізінен еңбек жағдайларына немесе өндірістік ортаға қанағаттанбауға негізделгендіктен, дауншифтингтің ең көп таралған түрі - мансаптық (жұмыс) дауншифтинг. "Өмір сүру үшін жұмыс істеу" философиясы "жұмыс істеу үшін өмір сүру" моделіне ауыстырылады. Экономикалық басымдықтарды қайта бағыттау жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті соңғысына ауыстырады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, мансаптық (жұмыс) дауншифтинг ағымдағы немесе ықтимал кірістің, жұмыс уақытының және тұтыну деңгейінің төмендеуімен көрінеді. Демек, дауншифтер материалдық емес игіліктерге ие бола отырып, бұрынғыға қарағанда аз ақша таба бастайды. Жеке адам деңгейінде жұмыс күшінің дауншифтингі жылдық кірістің ерікті түрде қысқаруында көрінеді. Дауншифтер жұмыс кеңістігінен тыс өмірдің негізгі мағынасын көреді, сондықтан жұмыста уақытты қысқартудың пайдасына таңдау жасайды, бұл өз кезегінде материалдық табыстың төмендеуіне әкеледі. Мансаптық дауншифтинг - бұл байлыққа деген ұмтылыстың күшін жоюға, мансаптық өсуге, қоғамдағы сәттіліктің атрибуттары ретінде жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болуға әкелетін экономикалық сипаттағы дауншифтингтің тағы бір тәсілі. Фрилансинг деп аталатын, үйде жұмыс істеу немесе өз бизнесін бастау да мансаптық төмендетудің мысалдары болып табылады, дегенмен олар жұмыстан толық бас тартуды білдірмейді. Адамдар дауншифтингтің пайдасына таңдаудың көптеген себептерін тізімдейді және әдетте бұл себептер "шығындар мен пайдаларды талдау" деп аталады. Жоғары стресс, өнімділікті арттыру үшін жұмыс берушінің қысымы және шексіз іс-сапарлар - бұл жұмыс шығындары. Сондықтан, дауншифтер мансап сатысына немесе байлыққа көтерілудің орнына бос уақыт, денсаулық, отбасылық уақытты көбейту немесе жеке бас бостандығы сияқты материалдық емес құндылықтарды таңдауға бейім. === Тұтынушылық === Дауншифтингтің тағы бір аспектісі ақылға қонымды тұтынушылық шығындарды немесе тұтынудың балама түрлерін қолдануды қамтиды. Дауншифтингті жақтаушылар консюмеризмді және брендтер мен жаңалықтарды стресс пен қанағаттанбаудың негізгі көзі ретінде көрсетеді, өйткені олар әлеуметтік мәртебе мен бақытты материалдық құндылықтардың қолжетімсіз мөлшерімен өлшейтін индивидуалистік тұтынушылар қоғамын тудырады. Жеке қанағаттану үшін заттарды қатарынан сатып алудың орнына, тұтынушылардың дауншифтингі тек шынымен қажет заттарды сатып алуды қамтиды және осылайша санға емес, сапаға назар аударады. Тұтынушылық басымдықтардың мұндай қайта құрылуы тауарлардың мәртебесін көрсетуден оның практикалық қолданылуына назар аударады, сондықтан дауншифтер брендтерге аз сезімтал деп айтуға болады. Бұл тұтынушылық әдеттер сонымен бірге аз жұмыс уақыты мен аз кірістің пайдасына таңдауға болатын нәрсеге ықпал етеді, өйткені шығындар пропорционалды түрде азаяды. == Қоғамдық үрдістерге әсері == === Демографиялық үрдістерге әсері === Мегаполистердегі хаотикалық өмір сүру қарқынына және оның күйзелісіне байланысты дауншифтер үлкен қалалардан тыныш өмір сүру қарқынын болжайтын жерлерге көшеді (қала шетіндегі қалалар, шағын спутниктік қалалар, саяжайлар, ауылдар және т.б.). Интернеттің және басқа да заманауи технологиялардың, тіпті қолжетімді емес жерлерге тез енуі де осы тенденцияны тездетеді. Сонымен қатар, интернеттің қолжетімділігіне байланысты, дауншифтинг қоғамдағы басым мәдениеттен адамдардың бұл қабатын алып тастамайды. Басқаша айтқанда, дауншифтинг - бұл заманға сай келетін және ақпараттық ресурстарға тең қол жеткізе алатын заманауи адамдар, өйткені заманауи технологиялар сізге қашықтықтан білім алуға және жұмыс істеуге, әлемдегі соңғы оқиғалар туралы тез білуге, мегаполистердің орталығында болмай-ақ білуге мүмкіндік береді. Дауншифтинг отбасылық қатынастардың тұрақтылығына және туу деңгейіне оң әсер етеді. === Әлеуметтік-саяси үрдістерге әсері === Дауншифтингтің себептері саяси көзқарастардан гөрі жеке қалаулардан туындағанына қарамастан, ол шамадан тыс тұтынуды немесе қоршаған ортаның ластануын наразылық көзі ретінде анықтайды. Шамадан тыс тұтыну табиғи ресурстарды шамадан тыс пайдалануға негізделетіні белгілі, бұл өз кезегінде қоршаған ортаның ластануы мен климаттың нашарлауына әкеледі. Ресурстарға ұқыпты қарауды уағыздайтын және материалдық емес құндылықтарға көп көңіл бөлетін дауншифтерлер ерте ме, кеш пе шамадан тыс тұтынуға теріс қарай бастайды. Қазіргі әлемде, құбылмалылық пен турбуленттілік кезеңдері бұрынғыға қарағанда жиі пайда болатын кезде, дауншифтинг популизм саясатының қарқынына қарағанда, халықтың саяси бей-жай санатына жатады, ол қалың бұқараға үндеу арқылы электоратты өзіне шоғырландырады және оларға әлеуметтік-экономикалық мәселелерді тез арада шешуге уәде береді. Демек, дауншифтингті ұстанушылар популистік саясаткерлердің үкіметтердің салық төлеушілердің қаражатын негізсіз пайдалануына назар аудару әрекеттеріне бей-жай қарамайды (hip-pocket nerve деп аталады). == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Өмір философиясы]] nt8jblt0qj7s0660khljnhr7ahpbdph 0 678180 3579450 3040926 2026-04-09T07:55:21Z Gaukhar1980 179552 3579450 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Силва |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы =30 |су алабының ауданы = |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Карпат таулары]] |сағасы = Шайо |еңістігі = |ел = [[Мажарстан]] |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} Синва ( маж. Szinva ) — [[Мажарстан|Мажарстанның]] солтүстігіндегі өзен, Сайо өзенінің бір саласы. Көзі [[Карпат таулары|Карпатта]] орналасқан. Өзеннің ұзындығы 30 км, оның 20-сы [[Мишкольц]] қаласы арқылы өтеді, өзен батыстан шығысқа қарай ағып жатыр. Өзен арқылы 70-тен астам көпір салынды, кейбір жерлерде өзен жер астында ағып жатыр. ==Географиялық жағдайы== Синва мен жақын маңдағы Гарадна ағынындағы бөгеттердің құрылысы [[1770 жыл|1770]] жылы Хамори көлінің пайда болуына себеп болды. Елдегі ең биік сарқырамалар Синвада орналасқан, бұл туристер үшін жақсы ойын-сауық<ref>https://hu.igotoworld.com/ru/poi_object/345382_waterfall-lillafred.htm</ref>. Өзеннің негізгі суы қаланы қамтамасыз ету үшін пайдаланылғандықтан, ал өзеннің жоғарғы ағысы жазда жиі кеуіп қалатындықтан, сарқырамаға арналған су сорылады. ==Тасқындар== Синва 1878 жылы 19 ғасырдағы ең ірі су тасқынын тудырды. Су тасқыны кезінде 400-ге жуық адам қаза тауып, Мишкольц орталығы қирап қала жаздады. <ref>https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1627791</ref> ==Өзеннің қазіргі жағдайы== 1990 жылға дейін Мишкольц ауыр өнеркәсіптің орталығы болған кезде, өзеннің суы негізінен қағаз фабрикасының әсерінен қатты ластанған. Бүгінгі күні ол әлдеқайда таза және тіпті балықты қамтиды. Мишкольцтағы ең үлкен сауда орталықтарының бірі өзеннің екі жағында салынған және ғимараттар Синва арқылы өтетін көпір арқылы біріктірілген. Жаңадан салынған «Синва террасасы» алаңы да өзен атымен аталған <ref>https://www.columbista.com/ru/showplace/reka-sinva</ref>. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} tv7fh5c9fmzflvk58yborlkc8xh6i28 0 678251 3579439 3574522 2026-04-09T07:47:40Z Gaukhar1980 179552 /* Сипаттамасы */ 3579439 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Йошта''' ({{lang-de|Josta}}, {{lang-de2|Johannisbeere}} — қарақат және {{lang-de2|Stachelbeere}} - қарлыған ) - [[Қарақат|қарақат]], жалпақ қарлыған және кәдімгі [[Қарлыған|қарлыған]] гибриді : Ribes × nidigrolaria = Ribes nigrum × Ribes divaricatum × Ribes uva-crispa<ref>GRIN сайтының мәліметі бойынша</ref>. Өсімдік 1970 жылдары Германияда [[Селекция|селекционер]] Рудольф Бауэрмен өсірілді. == Тарихы == Йошта қарақат пен қарлығанды шағылыстыруда еңбек еткен селекционерлердің бірнеше буынының көп жылғы еңбегінің жемісі. Ғалымдар қарақатты келесі жолдармен жақсартуға тырысты: жидек мөлшері мен өнімділігін арттыру, сондай-ақ бүршік кенелері мен түктілікке төзімділікті енгізу. Сонымен қатар, будандастыруда қарлыған тікенектерінен құтылу мақсаты болды<ref>[http://www.cofe.ru/garden/article.asp?heading=47&article=8171 Қарақат пен қарлығанның гибриді - йошта]</ref>. Алғашқы тәжірибелерді биолог [[Иван Владимирович Мичурин|И. В. Мичурин]] өткізген болатын. Ол өсімдіктерді, атап айтқанда, қарақат пен қарлығанды будандастыру теориясын жасаған. Бірақ әртүрлі елдер селекционерлерінің жүздеген әрекеттері сәттілікке әкелмеді: гибридтер өмір сүруге жарамсыз немесе тұқымсыз болып шықты. Қарақат пен қарлығанды будандастыруда Макс Планк атындағы институттың неміс мамандары ілгері жылжыды. Олар қырық жыл бойы қашықтықтан будандастырумен жұмыс істеп, ақырында, 1970 жылдары алғашқы нәтижелерге жетті. Кейбір мәліметтер бойынша, өнім беретін гибридтер [[Радиация|радиациялық]] және химиялық әсер ету әдістерін қолдану арқылы алынған<ref>{{Мақала|тақырыбы=Йошта - революцияның күрделі өнімі|жыл= 21.09.2000|авторы= Поплева Е.|басылым= Аргументы и факты|нөмірі= 18 (85)|сілтеме=http://gazeta.aif.ru/online/dacha/85/dch18_02/}}</ref>. 1989 жылға қарай йошта өнеркәсіптік пайдалануға толығымен дайын болды. 21 ғасырдың басында қарлыған мен қарақаттың басқа будандары да белгілі: Т. С. Звягинаның (КСРО) гибриді, крондаль (АҚШ), крома (Швеция), рике (Венгрия)<ref>{{мақала|авторы=Николаев Ю.|тақырыбы=Йошта — гибрид чёрной смородины и крыжовника|басылым=Арсеньевские вести|жылы=7.08.2003|нөмірі=32 (543)|сілтеме=http://www.arsvest.ru/archive/issue543/garden/view3450.html/|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060830094403/http://www.arsvest.ru/archive/issue543/garden/view3450.html}}</ref>. Олардың барлығында ортақ белгілер бар, бірақ бұтаның пішіні, жидектердің мөлшері, салмағы мен дәмі, сондай-ақ қысқы төзімділігі мен кірістілігі айтарлықтай ерекшеленеді. == Сипаттамасы == Йошта - көпжылдық жидек [[Бұта|бұтасы]]. Бұталар қалың, кең таралған. Олар биіктігі 1,5 м немесе одан да жоғары [[Өркен|өркенді]] құрай отыра тез өседі. Қарлығандарға қарағанда олардың тікенектері жоқ. Орташа есеппен, жемісті бұта әртүрлі жастағы 15-20 үлкен бұтақтардан тұрады. Тәжі диаметрі шамамен 1,5-2 м, [[Тамыр (өсімдік органы)|тамыр жүйесі]] 30-40 см тереңдікте жатады. Жапырақтары қара-жасыл, үлкен және жылтыр, айқын қарақат иісі жоқ. Күзде кеш түседі. [[Гүл|Гүлдері]] ірі және ашық түсті. Жидектері күлгін реңктері бар қара түсті. Әдетте 3-5 данамен жиналады. Олар тығыз тері жамылғысымен ерекшеленеді. Мөлшері мен пішіні бойынша шиеге ұқсас. Дәмі тәтті-қышқыл, жағымды [[Мускат жаңғағы|мускат жаңғағының]] татымы сезіледі. Жемістердің орташа салмағы шамамен 3 г құрайды, бірақ кейбір жидектер 5 г жетуі мүмкін. Толық піскен кезде олар түспейді. Өсімдіктің ерекшелігі - белгілі бір аурулар, қыстың аязы мен зиянкестерге төзімділігі. Өмір сүру ұзақтығы шамамен 20-30 жыл. Йошта [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] кеңінен таралған. == Йошта сұрыптары == • '''EMБ''' - аурулар мен жәндіктерге төзімді, биіктігі 1,8 м дейін - қарлығанның сипаттамаларын көбірек мұраға алған британдық селецияның түрі. Бұл сұрыптың йоштасының гүлденуі шамамен 2 аптаға созылады, жемісі мол, салмағы 5 грамға дейінгі тамаша дәмі бар жидектер шамамен екі ай бойы піседі; • '''Крона''' - швед сұрыпы, орташа өнімді, жидектер үлкен өлшемдермен ерекшеленбейді, бірақ піскеннен кейін олар жерге түспей, ұзақ уақыт бойы бұтада қалады. Осы сұрыпты көбінесе бұталы қоршау және [[Көгалдандыру|көгалдандыру]] үшін қолданылады ; • '''Рекст''' - аязға төзімді, өнімді ресейлік сұрып, дәмді жидектер салмағы 3 грамға дейін; • '''Йохини''' - жоғары өнімді сорт, биіктігі 2 м жетеді, өте тәтті жидектерінің дәмі қарлығанға да, қарақатқа да ұқсамайды; • '''Моро''' - биіктігі 2,5 м-ге жететін өсімдік, өлшемі шиедей қара жемістерге ие, күшті мускат жаңғағы хош иісі бар. Йошта Моро жаңа, бағаналы деп аталатын сұрыптарға жатады - ықшам, бірақ биік. == Қолданылуы == === Медицинада === Йоштадағы С [[Дәрумен|дәруменінің]] мөлшері қарақатқа қарағанда төмен, бірақ қарлығанға қарағанда 2-4 есе жоғары (100 г жидектерге орташа есеппен 90-100 мг). Сонымен қатар, йошта Р дәрумені мен [[Антоциандар|антоциандарға]] бай. Жемістердің жоғары емдік қасиеттері бар - олар қандағы [[Гемоглобин|гемоглобин]] деңгейін жоғарылатады, метаболикалық процестерді жеделдетуге көмектеседі, сонымен қатар асқазан-ішек ауруларын емдеуде қолданылады. === Шаруашылықта === Жидектер 2-3 апта ішінде піседі. Өңдеу шілде айының соңында, жемістер биологиялық жетілуге жеткенде ұсынылады. Піскен жемістердегі қант пен қышқылдықтың арақатынасы қарақатқа қарағанда орта есеппен 0,8 есе, қарлығанға қарағанда 0,3 есе жоғары. Йошта жидектерін жаңа піскен де, өңделген күйінде де тұтынуға болады. Піскен жемістерді мұздатып, олардан шырындар, жеміс-жидек [[Сусындар|сусындары]], [[Компот|компоттар]], [[Джем|джем]], [[Желе|желе]], т.б. жасалады. Бұл өнімдер қарапайым қарақаттан жасалғандай дайындалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0prkyneuaz7o8cdvif9vuewobi351cd 3579449 3579439 2026-04-09T07:53:22Z Gaukhar1980 179552 /* Йошта сұрыптары */ 3579449 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Йошта''' ({{lang-de|Josta}}, {{lang-de2|Johannisbeere}} — қарақат және {{lang-de2|Stachelbeere}} - қарлыған ) - [[Қарақат|қарақат]], жалпақ қарлыған және кәдімгі [[Қарлыған|қарлыған]] гибриді : Ribes × nidigrolaria = Ribes nigrum × Ribes divaricatum × Ribes uva-crispa<ref>GRIN сайтының мәліметі бойынша</ref>. Өсімдік 1970 жылдары Германияда [[Селекция|селекционер]] Рудольф Бауэрмен өсірілді. == Тарихы == Йошта қарақат пен қарлығанды шағылыстыруда еңбек еткен селекционерлердің бірнеше буынының көп жылғы еңбегінің жемісі. Ғалымдар қарақатты келесі жолдармен жақсартуға тырысты: жидек мөлшері мен өнімділігін арттыру, сондай-ақ бүршік кенелері мен түктілікке төзімділікті енгізу. Сонымен қатар, будандастыруда қарлыған тікенектерінен құтылу мақсаты болды<ref>[http://www.cofe.ru/garden/article.asp?heading=47&article=8171 Қарақат пен қарлығанның гибриді - йошта]</ref>. Алғашқы тәжірибелерді биолог [[Иван Владимирович Мичурин|И. В. Мичурин]] өткізген болатын. Ол өсімдіктерді, атап айтқанда, қарақат пен қарлығанды будандастыру теориясын жасаған. Бірақ әртүрлі елдер селекционерлерінің жүздеген әрекеттері сәттілікке әкелмеді: гибридтер өмір сүруге жарамсыз немесе тұқымсыз болып шықты. Қарақат пен қарлығанды будандастыруда Макс Планк атындағы институттың неміс мамандары ілгері жылжыды. Олар қырық жыл бойы қашықтықтан будандастырумен жұмыс істеп, ақырында, 1970 жылдары алғашқы нәтижелерге жетті. Кейбір мәліметтер бойынша, өнім беретін гибридтер [[Радиация|радиациялық]] және химиялық әсер ету әдістерін қолдану арқылы алынған<ref>{{Мақала|тақырыбы=Йошта - революцияның күрделі өнімі|жыл= 21.09.2000|авторы= Поплева Е.|басылым= Аргументы и факты|нөмірі= 18 (85)|сілтеме=http://gazeta.aif.ru/online/dacha/85/dch18_02/}}</ref>. 1989 жылға қарай йошта өнеркәсіптік пайдалануға толығымен дайын болды. 21 ғасырдың басында қарлыған мен қарақаттың басқа будандары да белгілі: Т. С. Звягинаның (КСРО) гибриді, крондаль (АҚШ), крома (Швеция), рике (Венгрия)<ref>{{мақала|авторы=Николаев Ю.|тақырыбы=Йошта — гибрид чёрной смородины и крыжовника|басылым=Арсеньевские вести|жылы=7.08.2003|нөмірі=32 (543)|сілтеме=http://www.arsvest.ru/archive/issue543/garden/view3450.html/|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060830094403/http://www.arsvest.ru/archive/issue543/garden/view3450.html}}</ref>. Олардың барлығында ортақ белгілер бар, бірақ бұтаның пішіні, жидектердің мөлшері, салмағы мен дәмі, сондай-ақ қысқы төзімділігі мен кірістілігі айтарлықтай ерекшеленеді. == Сипаттамасы == Йошта - көпжылдық жидек [[Бұта|бұтасы]]. Бұталар қалың, кең таралған. Олар биіктігі 1,5 м немесе одан да жоғары [[Өркен|өркенді]] құрай отыра тез өседі. Қарлығандарға қарағанда олардың тікенектері жоқ. Орташа есеппен, жемісті бұта әртүрлі жастағы 15-20 үлкен бұтақтардан тұрады. Тәжі диаметрі шамамен 1,5-2 м, [[Тамыр (өсімдік органы)|тамыр жүйесі]] 30-40 см тереңдікте жатады. Жапырақтары қара-жасыл, үлкен және жылтыр, айқын қарақат иісі жоқ. Күзде кеш түседі. [[Гүл|Гүлдері]] ірі және ашық түсті. Жидектері күлгін реңктері бар қара түсті. Әдетте 3-5 данамен жиналады. Олар тығыз тері жамылғысымен ерекшеленеді. Мөлшері мен пішіні бойынша шиеге ұқсас. Дәмі тәтті-қышқыл, жағымды [[Мускат жаңғағы|мускат жаңғағының]] татымы сезіледі. Жемістердің орташа салмағы шамамен 3 г құрайды, бірақ кейбір жидектер 5 г жетуі мүмкін. Толық піскен кезде олар түспейді. Өсімдіктің ерекшелігі - белгілі бір аурулар, қыстың аязы мен зиянкестерге төзімділігі. Өмір сүру ұзақтығы шамамен 20-30 жыл. Йошта [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]] кеңінен таралған. == Йошта сұрыптары == • '''EMБ''' - аурулар мен жәндіктерге төзімді, биіктігі 1,8 м дейін - қарлығанның сипаттамаларын көбірек мұраға алған британдық селецияның түрі. Бұл сұрыптың йоштасының гүлденуі шамамен 2 аптаға созылады, жемісі мол, салмағы 5 грамға дейінгі тамаша дәмі бар жидектер шамамен екі ай бойы піседі; • '''Крона''' - швед сұрыпы, орташа өнімді, жидектер үлкен өлшемдермен ерекшеленбейді, бірақ піскеннен кейін олар жерге түспей, ұзақ уақыт бойы бұтада қалады. Осы сұрыпты көбінесе бұталы қоршау және [[Көгалдандыру|көгалдандыру]] үшін қолданылады; • '''Рекст''' - аязға төзімді, өнімді ресейлік сұрып, дәмді жидектер салмағы 3 грамға дейін; • '''Йохини''' - жоғары өнімді сорт, биіктігі 2 м жетеді, өте тәтті жидектерінің дәмі қарлығанға да, қарақатқа да ұқсамайды; • '''Моро''' - биіктігі 2,5 м-ге жететін өсімдік, өлшемі шиедей қара жемістерге ие, күшті мускат жаңғағы хош иісі бар. Йошта Моро жаңа, бағаналы деп аталатын сұрыптарға жатады - ықшам, бірақ биік. == Қолданылуы == === Медицинада === Йоштадағы С [[Дәрумен|дәруменінің]] мөлшері қарақатқа қарағанда төмен, бірақ қарлығанға қарағанда 2-4 есе жоғары (100 г жидектерге орташа есеппен 90-100 мг). Сонымен қатар, йошта Р дәрумені мен [[Антоциандар|антоциандарға]] бай. Жемістердің жоғары емдік қасиеттері бар - олар қандағы [[Гемоглобин|гемоглобин]] деңгейін жоғарылатады, метаболикалық процестерді жеделдетуге көмектеседі, сонымен қатар асқазан-ішек ауруларын емдеуде қолданылады. === Шаруашылықта === Жидектер 2-3 апта ішінде піседі. Өңдеу шілде айының соңында, жемістер биологиялық жетілуге жеткенде ұсынылады. Піскен жемістердегі қант пен қышқылдықтың арақатынасы қарақатқа қарағанда орта есеппен 0,8 есе, қарлығанға қарағанда 0,3 есе жоғары. Йошта жидектерін жаңа піскен де, өңделген күйінде де тұтынуға болады. Піскен жемістерді мұздатып, олардан шырындар, жеміс-жидек [[Сусындар|сусындары]], [[Компот|компоттар]], [[Джем|джем]], [[Желе|желе]], т.б. жасалады. Бұл өнімдер қарапайым қарақаттан жасалғандай дайындалады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} skascfnyvj7t2rp09cmho5sx9nd77dc 2 683584 3579135 3458594 2026-04-08T23:56:50Z Casserium 68287 3579135 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="20%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |{{User Wikipedian For|аты = '''Casserium'''|жыл = 2017|ай = 06|күн = 26}} |- |{{User:Box/Статистика:Мақала саны|450}} |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User tr-4}} |- |{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}} |- |{{User:Box/Qazaq}} |- |{{User:Box/Рушылдыққа қарсы}} |- |{{User:Box/Google-ды пайдаланады}} |- |{{User:Box/Боқтық сөздерге қарсы}} |- |{{User:Box/Көмек көрсету}} |- |{{User:Box/Парламенттік республика}} |- |{{User:Box/Сан емес, сапа}} |- |{{User:Box/Бірілік бар жерде}} |- |{{User:Box/Дос болуға}} |} Қатысушы бетіме қош келдіңіздер. Қазақша Уикипедияда 2021 жылдан бері белсендімін. Мұнда негізгі жұмыс жасайтын бағытым: Қазақстан географиясы мен саясаты. Оның ішінде әкімшілік бірліктер мен мемлекеттік ұйымдардағы өзгерістерді тұрақты түрде жаңартып отырамын. == Зертхана == * [[Қатысушы:Casserium/зертхана]] * [[Қатысушы:Casserium/№2 зертхана]] * [[Қатысушы:Casserium/№3 зертхана]] * [[Қатысушы:Casserium/Басталған мақалалар|Мен бастаған мақалалар]] == Жоспар == * Аудандардың тарихы * Қырғызстан елді мекендері * Түркия илдері * Шоқжұлдыздар * Музыкалық терминдер * Информатика терминдері * Лингвистикалық терминдер == Пайдалы сілтемелер == * [https://translatewiki.net/w/i.php?hidebots=1&translations=only&limit=50&days=30&enhanced=1&title=Special:RecentChanges&trailer=%2Fkk-cyrl&urlversion=2 Уикипедияны қазақшалау] * [https://adilet.zan.kz/kaz/index/docs "Әділет" ақпараттық-құқықтық жүйесі] == Марапаттар == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[Сурет:BoNM - Kazakhstan Hires.png|left|50px|Қазақстан жұлдызы]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Қазақстан жұлдызы|Қазақстан жұлдызы]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Casserium|Білгіш Шежіреші]]'''! Қазақстанның жаңа 3 облысына қарасты елді мекендердің атауын өзгертіп, мазмұнды толықтырып, ерінбей уақыт бөліп, Қазақша уикипедияның дамуына үлесіңіз үшін марапат! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:42, 2022 ж. тамыздың 14 (+06) |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Cqlosten prinos.gif|left|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Ерен еңбегі үшін|Ерен еңбегі үшін]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | [[Қатысушы:Casserium|Casserium]] - Ұзақ уақыт бойы '''Қазақша уикипедияға''' елеулі үлес қосқаныңыз үшін! Әрқашан осы белсенділігіңізден таймаңыз. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:24, 2024 ж. желтоқсанның 15 (+05) |} se1l3dhq4xym7tj95m89afjuavpiz9x 0 686467 3579228 3562467 2026-04-09T05:22:12Z 19642206g 179570 /* Өмірбаяны */ мәтін ықшамдалды,стилисталық түзетулер енгізілді 3579228 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәкен Нұрқабекұлы Көкенов''' – ([[Алматы]] облысы, [[Түрген (Алматы облысы)|Түрген]] ауылының тумасы) - филолог, аудармашы, журналист. == Өмірбаяны== *[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Ұлттық Университетінің]] филология факультетін бітірген (2003-2007). * Осы факультет бойынша «Аударма магистрі» (2007-2009). * Еңбек жолын 2006 жылы ҚР ІІМ қарасты «Сақшы» газетінен бастады. * 2007 жылы Қазақ Радиосында журналист болып, «Шетел баспасөзіне шолу», «Біз қаншамыз» және басқа да сараптамалық бағдарламаларды жүргізді. * 2008-2013 жылдары «Алаш айнасы» Республикалық қоғамдық-саяси газетінде саяси шолушы болды. Қоғамдық мәселелерге қатысты түрлі тақырыптарда мақалалар жариялады. * 2013 жылдан бастап «Қазақстан» ұлттық телеарнасы «Айтуға оңай», «Қарекет» бағдарламаларында қызмет етті. * 2018 жылдан бастап Отбасы хрестоматиясы қоғамдық қорының жұмысына кірісті. Отбасы Хрестоматиясы сериясымен шыққан «Махаббаттың мәні», «Мың Сұрақ», «Экософия немесе киелі табиғат» кітаптарын жазуға және құрастыруға атсалысты. * В.Франклдың «Өмірден мән іздеген жан» кітабын қазақ тіліне аударды. * Отбасы хрестоматиясы сериясымен шыққан ондаған кітапқа редакторлық жасады.<ref>https://otbasy.com/s-ken-n-r-abek-ly</ref> == Сыртқы сілтемелер == #https://baribar.kz/139849/umyt-qalghan-qazyna-alash-qajratkerleri-audarghan-balalar-adebieti/?ysclid=l6x59685bh941911877 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] c1krhvg7fx1ztliqrfel32zxxqm8h5k 3579627 3579228 2026-04-09T10:59:46Z 19642206g 179570 Сөйлемдер толықтырылыд 3579627 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәкен Нұрқабекұлы Көкенов''' – ([[Алматы]] облысы, [[Түрген (Алматы облысы)|Түрген]] ауылының тумасы) - филолог, аудармашы, журналист. == Өмірбаяны== *[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Ұлттық Университетінің]] филология факультетін бітірген (2003-2007). * Осы факультет бойынша «Аударма магистрі» (2007-2009). * Еңбек жолын 2006 жылы ҚР ІІМ қарасты «Сақшы» газетінен бастады. * 2007 жылы Қазақ Радиосында журналист болып қызымет атқарып, «Шетел баспасөзіне шолу», «Біз қаншамыз» және басқа да сараптамалық бағдарламаларды жүргізді. * 2008-2013 жылдары «Алаш айнасы» Республикалық қоғамдық-саяси газетінде саяси шолушы болды. Қоғамдық мәселелерге қатысты түрлі тақырыптарда мақалалар жариялады. * 2013 жылдан бастап «Қазақстан» ұлттық телеарнасы «Айтуға оңай», «Қарекет» бағдарламаларында қызмет етті. * 2018 жылдан бастап Отбасы хрестоматиясы қоғамдық қорының жұмысына кірісті. Отбасы Хрестоматиясы сериясымен шыққан «Махаббаттың мәні», «Мың Сұрақ», «Экософия немесе киелі табиғат» кітаптарын жазуға және құрастыруға атсалысты. * В.Франклдың «Өмірден мән іздеген жан» кітабын қазақ тіліне аударды. * Отбасы хрестоматиясы сериясымен шыққан ондаған кітапқа редакторлық жасады.<ref>https://otbasy.com/s-ken-n-r-abek-ly</ref> == Сыртқы сілтемелер == #https://baribar.kz/139849/umyt-qalghan-qazyna-alash-qajratkerleri-audarghan-balalar-adebieti/?ysclid=l6x59685bh941911877 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] dun8g8u6jlfo7uug2t4ldjvtaqpp6lm 0 698376 3579683 3145915 2026-04-09T11:28:39Z Rasulbek Adil 176232 3579683 wikitext text/x-wiki {{Ойпат |Атауы = Қарынжарық ойысы |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Теңiз деңгейiнен биіктігі = 52 м төмен |Ең төмен нүктесі = |Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі қашықтық =90 |Батыстан шығысқа дейінгі қашықтық = 12 |Ауданы = |Өзендер = |Көлдер = |Координаттары = 42.978674/54.404644 |CoordScale = |Елдер = Қазақстан |Аймақтар =Маңғыстау облысы |Позициялық карта = Қазақстан |Позициялық карта 1 = Қазақстан Маңғыстау облысы |Карта = |Карта тақырыбы = |Ортаққордағы санаты = }} {{мағына|Қарынжарық}} '''Қарынжарық''' – Оңтүстік Үстірт кемеріндегі ойыс. == Географиялық орны == [[Маңғыстау облысы]] [[Қарақия ауданы]] жерінде орналасқан. Өзімен аттас құмды алқаптың шығысын бойлай созылып жатыр. == Жер бедері == Ұзындығы 90 км-ге жуық, енді жері [[Кендірлісор|Кендірлі]] сорын қосып есептегенде 12 км болады. Табаны теңіз деңгейінен 52 м төмен жатыр. Қиыр оңтүстігінде абсолюттік биіктігі 116 м төбе, солтүстігінде биіктігі 209 м болатын [[Қарамая (төбе)|Қарамая]] тауы орналасқан. Ойыстың шығыс бөлігінде Оңтүстік Үстірт кемерінің кертпештелген шыңдары созылып жатыр (абсолюттік биіктігі 201 м, салыстырмалы биіктігі 149 м). Батысында құмды саздақтардан құралған аллювийлі құмды жазық орналасқан. Мұнда жусан, күйреуік, т.б. сораң шөптер өседі. Ойыс Үстірт мемлекеттік қорығына жатады.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан ойпаттары]] [[Санат:Маңғыстау облысы географиясы]] 8vkkyy9rjc3y28f487rrs3fijg0927d 0 713041 3579136 3219219 2026-04-09T00:06:45Z SpinnerLaserzthe2nd 101961 ([[c:GR|GR]]) [[File:Bosnia and Herzegovina Passport.png]] → [[File:Bosnia and Herzegovina Passport.svg]] 3579136 wikitext text/x-wiki [[File:Bosnia and Herzegovina Passport.svg|alt=|thumb|Босния және Герцоговина азаматының төлқұжаты]] '''Босния және Герцоговина азаматтарына қойылатын визалық талаптар''' — бұл басқа мемлекеттердің билігі [[Босния және Герцеговина]] азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер. {| class="wikitable" |+Төлқұжат статистикасы !Ел !Визасыз елдер саны !Қозғалыс еркіндігі !Дереккөз |- |{{Байрақ|Босния және Герцеговина}} |118 |[[Henley паспорт индексі|51-орын]] |<ref>{{cite web|title=Global Ranking – Passport Index 2019|url=https://www.henleyglobal.com/files/download/HPI2019/HPI_Q3_Global_Ranking_190701.pdf|publisher=Henley & Partners|access-date=3 July 2019}}</ref> |} == Визалық талаптар картасы == [[File:Visa Requirements for Bosnian Citizens.svg|thumb|upright=3.7|center| {{legend|#002377|{{Байрақ|Босния және Герцеговина}}}} {{legend|#22B14C|Виза қажет емес / ESTA / eTA / eVisitor}} {{legend|#B5E61D|Келген кездегі виза}} {{legend|#61C7A1|Электронды виза}} {{legend|#79D343|Келген кездегі немесе электронды виза}} {{legend|#C0C0C0|Виза қажет}}|800x800 нүкте]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Азаматтығына байланысты визалық талаптар}} [[Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар]] 3cv9u8r2yq5orxx5oegmy2hdmn5s52h 0 714557 3579538 3416100 2026-04-09T09:28:29Z Kaiyr 3134 3579538 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін жалпы 5 000 фамилияларының тізімі. Фамилиялар құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 58,1% жуық қазақтың есімдері бар. Тектер ер тегінде берілген. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Тектер тізімі == Фамилиялар ер текпен берілген. {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Тізім ! № !! Тегі !! Тектес саны |- | 1 || [[Ахметов]] || 57 482 |- | 2 || [[Серік]] || 44 706 |- | 3 || [[Омаров]] || 37 358 |- | 4 || [[Оспанов]] || 35 748 |- | 5 || [[Сулейменов]] || 28 748 |- | 6 || [[Марат]] || 28 303 |- | 7 || [[Искаков]] || 26 462 |- | 8 || [[Амангелді]] || 25 850 |- | 9 || [[Калиев]] || 24 552 |- | 10 || [[Болат]] || 24 176 |- | 11 || [[Мұрат]] || 23 641 |- | 12 || [[Ибраев]] || 22 908 |- | 13 || [[Абдрахманов]] || 22 598 |- | 14 || [[Смагулов]] || 20 902 |- | 15 || [[Қайрат]] || 19 804 |- | 16 || [[Нұрлан]] || 19 176 |- | 17 || [[Садыков]] || 18 530 |- | 18 || [[Нургалиев]] || 18 464 |- | 19 || [[Серікбай]] || 17 675 |- | 20 || [[Асқар]] || 16 947 |- | 21 || [[Кусаинов]] || 16 745 |- | 22 || [[Тулегенов]] || 16 185 |- | 23 || [[Талғат]] || 16 129 |- | 24 || [[Аубакиров]] || 15 194 |- | 25 || [[Жумабаев]] || 15 171 |- | 26 || [[Султанов]] || 14 962 |- | 27 || [[Абишев]] || 14 841 |- | 28 || [[Жунусов]] || 14 814 |- | 29 || [[Жақсылық]] || 14 794 |- | 30 || [[Алиев]] || 14 360 |- | 31 || [[Асанов]] || 14 262 |- | 32 || [[Серикбаев]] || 13 950 |- | 33 || [[Сарсенбаев]] || 13 812 |- | 34 || [[Сыздыков]] || 13 569 |- | 35 || [[Касенов]] || 13 378 |- | 36 || [[Исаев]] || 13 281 |- | 37 || [[Төлеген]] || 13 014 |- | 38 || [[Қанат]] || 12 532 |- | 39 || [[Утегенов]] || 12 233 |- | 40 || [[Муканов]] || 12 133 |- | 41 || [[Амантай]] || 11 979 |- | 42 || [[Мусин]] || 11 912 |- | 43 || [[Орынбасар]] || 11 872 |- | 44 || [[Касымов]] || 11 865 |- | 45 || [[Рамазанов]] || 11 800 |- | 46 || [[Мукашев]] || 11 739 |- | 47 || [[Ибрагимов]] || 11 738 |- | 48 || [[Муратов]] || 11 730 |- | 49 || [[Базарбаев]] || 11 693 |- | 50 || [[Аскаров]] || 11 631 |- | 51 || [[Каримов]] || 11 529 |- | 52 || [[Ержанов]] || 11 435 |- | 53 || [[Жакупов]] || 11 371 |- | 54 || [[Жусупов]] || 11 345 |- | 55 || [[Рахимов]] || 11 214 |- | 56 || [[Қуаныш]] || 11 134 |- | 57 || [[Бауыржан]] || 11 133 |- | 58 || [[Сериков]] || 11 119 |- | 59 || [[Жұмабек]] || 11 091 |- | 60 || [[Асан]] || 11 020 |- | 61 || [[Жумабеков]] || 11 019 |- | 62 || [[Ержан]] || 11 002 |- | 63 || [[Рахметов]] || 10 942 |- | 64 || [[Бақыт]] || 10 869 |- | 65 || [[Аманжолов]] || 10 848 |- | 66 || [[Абдуллаев]] || 10 836 |- | 67 || [[Ильясов]] || 10 673 |- | 68 || [[Шарипов]] || 10 663 |- | 69 || [[Хасенов]] || 10 659 |- | 70 || [[Жұмабай]] || 10 626 |- | 71 || [[Оразбаев]] || 10 534 |- | 72 || [[Базарбай]] || 10 519 |- | 73 || [[Кенжебаев]] || 10 474 |- | 74 || [[Кудайбергенов]] || 10 344 |- | 75 || [[Нуржанов]] || 10 231 |- | 76 || [[Мусаев]] || 10 170 |- | 77 || [[Сапаров]] || 10 151 |- | 78 || [[Аманжол]] || 9 916 |- | 79 || [[Берік]] || 9 887 |- | 80 || [[Сарсенов]] || 9 803 |- | 81 || [[Кожахметов]] || 9 786 |- | 82 || [[Ахмет]] || 9 753 |- | 83 || [[Еркін]] || 9 474 |- | 84 || [[Айтжанов]] || 9 452 |- | 85 || [[Құдайберген]] || 9 423 |- | 86 || [[Айтбаев]] || 9 213 |- | 87 || [[Ахметжанов]] || 9 168 |- | 88 || [[Бақытжан]] || 9 165 |- | 89 || [[Мұхтар]] || 9 082 |- | 90 || [[Абай]] || 9 066 |- | 91 || [[Исмаилов]] || 9 030 |- | 92 || [[Ермек]] || 8 816 |- | 93 || [[Жумагалиев]] || 8 740 |- | 94 || [[Мустафин]] || 8 710 |- | 95 || [[Асылбек]] || 8 560 |- | 96 || [[Усенов]] || 8 446 |- | 97 || [[Юсупов]] || 8 420 |- | 98 || [[Алтынбек]] || 8 400 |- | 99 || [[Маратов]] || 8 385 |- | 100 || [[Амиров]] || 8 375 |- | 101 || [[Аманов]] || 8 348 |- | 102 || [[Болатов]] || 8 231 |- | 103 || [[Абенов]] || 8 147 |- | 104 || [[Аманбаев]] || 8 105 |- | 105 || [[Жумагулов]] || 8 054 |- | 106 || [[Исмагулов]] || 7 951 |- | 107 || [[Маханов]] || 7 891 |- | 108 || [[Ерлан]] || 7 881 |- | 109 || [[Садвакасов]] || 7 877 |- | 110 || [[Бейсенов]] || 7 829 |- | 111 || [[Қуандық]] || 7 713 |- | 112 || [[Нұржан]] || 7 689 |- | 113 || [[Нұрғали]] || 7 614 |- | 114 || [[Балтабаев]] || 7 589 |- | 115 || [[Умаров]] || 7 465 |- | 116 || [[Болатбек]] || 7 416 |- | 117 || [[Боранбаев]] || 7 399 |- | 118 || [[Тажибаев]] || 7 315 |- | 119 || [[Ергалиев]] || 7 267 |- | 120 || [[Өмірзақ]] || 7 225 |- | 121 || [[Балтабай]] || 7 219 |- | 122 || [[Абилов]] || 7 217 |- | 123 || [[Оразбай]] || 7 185 |- | 124 || [[Ерболат]] || 7 175 |- | 125 || [[Рахимжанов]] || 7 159 |- | 126 || [[Исабеков]] || 7 148 |- | 127 || [[Смаилов]] || 7 010 |- | 128 || [[Ерғали]] || 7 002 |- | 129 || [[Сариев]] || 6 992 |- | 130 || [[Даулетов]] || 6 985 |- | 131 || [[Бейсембаев]] || 6 984 |- | 132 || [[Мухамеджанов]] || 6 980 |- | 133 || [[Алибеков]] || 6 894 |- | 134 || [[Махамбетов]] || 6 891 |- | 135 || [[Алпысбаев]] || 6 885 |- | 136 || [[Хамитов]] || 6 862 |- | 137 || [[Курмангалиев]] || 6 819 |- | 138 || [[Омар]] || 6 744 |- | 139 || [[Орынбаев]] || 6 740 |- | 140 || [[Муханов]] || 6 735 |- | 141 || [[Мұратбек]] || 6 726 |- | 142 || [[Бекенов]] || 6 720 |- | 143 || [[Алтынбеков]] || 6 694 |- | 144 || [[Алимбаев]] || 6 689 |- | 145 || [[Байжанов]] || 6 630 |- | 146 || [[Алдабергенов]] || 6 619 |- | 147 || [[Мамбетов]] || 6 549 |- | 148 || [[Альжанов]] || 6 534 |- | 149 || [[Хамзин]] || 6 532 |- | 150 || [[Асылбеков]] || 6 507 |- | 151 || [[Абуов]] || 6 469 |- | 152 || [[Иманбаев]] || 6 389 |- | 153 || [[Сыдыков]] || 6 352 |- | 154 || [[Дуйсенов]] || 6 317 |- | 155 || [[Бижанов]] || 6 309 |- | 156 || [[Жаксылыков]] || 6 261 |- | 157 || [[Абдулла]] || 6 252 |- | 158 || [[Амантаев]] || 6 227 |- | 159 || [[Сұлтан]] || 6 225 |- | 160 || [[Идрисов]] || 6 171 |- | 161 || [[Бисенов]] || 6 152 |- | 162 || [[Нурпеисов]] || 6 137 |- | 163 || [[Назаров]] || 6 117 |- | 164 || [[Жолдасов]] || 6 088 |- | 165 || [[Оразов]] || 6 078 |- | 166 || [[Жұмағали]] || 6 060 |- | 167 || [[Ермеков]] || 6 055 |- | 168 || [[Жанабаев]] || 6 042 |- | 169 || [[Курманов]] || 6 013 |- | 170 || [[Адилов]] || 5 996 |- | 171 || [[Есенов]] || 5 995 |- | 172 || [[Жуманов]] || 5 970 |- | 173 || [[Рамазан]] || 5 962 |- | 174 || [[Ербол]] || 5 962 |- | 175 || [[Молдабеков]] || 5 947 |- | 176 || [[Бекболат]] || 5 937 |- | 177 || [[Мусабеков]] || 5 936 |- | 178 || [[Оспан]] || 5 903 |- | 179 || [[Кадыров]] || 5 890 |- | 180 || [[Сарсембаев]] || 5 874 |- | 181 || [[Уразбаев]] || 5 873 |- | 182 || [[Сайлау]] || 5 846 |- | 183 || [[Калдыбаев]] || 5 829 |- | 184 || [[Орынбасаров]] || 5 817 |- | 185 || [[Карибаев]] || 5 797 |- | 186 || [[Наурызбаев]] || 5 776 |- | 187 || [[Ибраимов]] || 5 763 |- | 188 || [[Айтбай]] || 5 732 |- | 189 || [[Оразбек]] || 5 731 |- | 190 || [[Сағындық]] || 5 730 |- | 191 || [[Әділбек]] || 5 716 |- | 192 || [[Темірхан]] || 5 704 |- | 193 || [[Избасаров]] || 5 666 |- | 194 || [[Алпысбай]] || 5 664 |- | 195 || [[Қалдыбай]] || 5 658 |- | 196 || [[Жеңіс]] || 5 642 |- | 197 || [[Кенжебеков]] || 5 632 |- | 198 || [[Бахыт]] || 5 609 |- | 199 || [[Жанат]] || 5 607 |- | 200 || [[Алтаев]] || 5 599 |- | 201 || [[Бейсенбаев]] || 5 593 |- | 202 || [[Куандыков]] || 5 576 |- | 203 || [[Карабаев]] || 5 531 |- | 204 || [[Нурманов]] || 5 519 |- | 205 || [[Әлібек]] || 5 519 |- | 206 || [[Курманбаев]] || 5 518 |- | 207 || [[Әділхан]] || 5 513 |- | 208 || [[Қалдыбек]] || 5 510 |- | 209 || [[Нурмагамбетов]] || 5 502 |- | 210 || [[Дуйсенбаев]] || 5 496 |- | 211 || [[Сансызбай]] || 5 470 |- | 212 || [[Сатыбалды]] || 5 421 |- | 213 || [[Имангалиев]] || 5 401 |- | 214 || [[Аманбай]] || 5 389 |- | 215 || [[Сатыбалдиев]] || 5 377 |- | 216 || [[Кеңес]] || 5 362 |- | 217 || [[Дюсембаев]] || 5 349 |- | 218 || [[Самат]] || 5 346 |- | 219 || [[Молдабаев]] || 5 346 |- | 220 || [[Ермекбаев]] || 5 312 |- | 221 || [[Кенжебек]] || 5 310 |- | 222 || [[Умбетов]] || 5 305 |- | 223 || [[Сапар]] || 5 302 |- | 224 || [[Исабаев]] || 5 297 |- | 225 || [[Тулебаев]] || 5 289 |- | 226 || [[Аман]] || 5 283 |- | 227 || [[Орынбай]] || 5 259 |- | 228 || [[Бекжанов]] || 5 251 |- | 229 || [[Үсен]] || 5 244 |- | 230 || [[Нурбаев]] || 5 218 |- | 231 || [[Тлеубаев]] || 5 206 |- | 232 || [[Жумашев]] || 5 166 |- | 233 || [[Мәлік]] || 5 165 |- | 234 || [[Сарсенбай]] || 5 150 |- | 235 || [[Қуанышбек]] || 5 114 |- | 236 || [[Ашимов]] || 5 107 |- | 237 || [[Жумадилов]] || 5 097 |- | 238 || [[Сабитов]] || 5 071 |- | 239 || [[Жолдыбаев]] || 5 054 |- | 240 || [[Дүйсенбай]] || 5 044 |- | 241 || [[Хасанов]] || 5 026 |- | 242 || [[Касымбеков]] || 4 971 |- | 243 || [[Оразбеков]] || 4 962 |- | 244 || [[Қали]] || 4 938 |- | 245 || [[Мухтаров]] || 4 893 |- | 246 || [[Ибрагим]] || 4 862 |- | 247 || [[Тұрсынбай]] || 4 860 |- | 248 || [[Жолдас]] || 4 842 |- | 249 || [[Казиев]] || 4 826 |- | 250 || [[Елемесов]] || 4 817 |- | 251 || [[Өмірбек]] || 4 815 |- | 252 || [[Аманкелді]] || 4 805 |- | 253 || [[Тұрсын]] || 4 772 |- | 254 || [[Шаяхметов]] || 4 766 |- | 255 || [[Сеитов]] || 4 763 |- | 256 || [[Досанов]] || 4 716 |- | 257 || [[Жуматаев]] || 4 715 |- | 258 || [[Алибаев]] || 4 689 |- | 259 || [[Батырбек]] || 4 644 |- | 260 || [[Сембаев]] || 4 643 |- | 261 || [[Утебаев]] || 4 634 |- | 262 || [[Утепов]] || 4 623 |- | 263 || [[Жарылқасын]] || 4 592 |- | 264 || [[Габдуллин]] || 4 588 |- | 265 || [[Куанышев]] || 4 584 |- | 266 || [[Умирзаков]] || 4 577 |- | 267 || [[Уалиев]] || 4 576 |- | 268 || [[Касимов]] || 4 565 |- | 269 || [[Боранбай]] || 4 532 |- | 270 || [[Сагындыков]] || 4 531 |- | 271 || [[Иманкулов]] || 4 493 |- | 272 || [[Ақылбек]] || 4 479 |- | 273 || [[Жаксыбаев]] || 4 461 |- | 274 || [[Дюсенов]] || 4 461 |- | 275 || [[Садуакасов]] || 4 457 |- | 276 || [[Елубаев]] || 4 451 |- | 277 || [[Турганбаев]] || 4 447 |- | 278 || [[Кенжебай]] || 4 447 |- | 279 || [[Батырхан]] || 4 443 |- | 280 || [[Жаңабай]] || 4 439 |- | 281 || [[Маликов]] || 4 435 |- | 282 || [[Джумабаев]] || 4 433 |- | 283 || [[Айдар]] || 4 430 |- | 284 || [[Рысбеков]] || 4 415 |- | 285 || [[Рысбек]] || 4 402 |- | 286 || [[Абдрахман]] || 4 394 |- | 287 || [[Есжанов]] || 4 390 |- | 288 || [[Мурат]] || 4 339 |- | 289 || [[Мусабаев]] || 4 337 |- | 290 || [[Бахытжан]] || 4 334 |- | 291 || [[Алдаберген]] || 4 324 |- | 292 || [[Айдаров]] || 4 317 |- | 293 || [[Смайлов]] || 4 311 |- | 294 || [[Бахтияр]] || 4 305 |- | 295 || [[Шакиров]] || 4 288 |- | 296 || [[Омарбеков]] || 4 288 |- | 297 || [[Бегалиев]] || 4 288 |- | 298 || [[Есенбаев]] || 4 285 |- | 299 || [[Уразов]] || 4 279 |- | 300 || [[Алтай]] || 4 275 |- | 301 || [[Сапарбаев]] || 4 261 |- | 302 || [[Бакиров]] || 4 260 |- | 303 || [[Махметов]] || 4 257 |- | 304 || [[Темирбеков]] || 4 245 |- | 305 || [[Мырзабеков]] || 4 244 |- | 306 || [[Сапарбек]] || 4 242 |- | 307 || [[Сабыр]] || 4 242 |- | 308 || [[Дүйсен]] || 4 242 |- | 309 || [[Досжанов]] || 4 240 |- | 310 || [[Алимов]] || 4 228 |- | 311 || [[Сәбит]] || 4 214 |- | 312 || [[Имашев]] || 4 214 |- | 313 || [[Өтеген]] || 4 213 |- | 314 || [[Бақытбек]] || 4 208 |- | 315 || [[Батырбеков]] || 4 203 |- | 316 || [[Мухаметжанов]] || 4 197 |- | 317 || [[Бейсенбай]] || 4 189 |- | 318 || [[Ережепов]] || 4 184 |- | 319 || [[Каратаев]] || 4 182 |- | 320 || [[Ғалымжан]] || 4 181 |- | 321 || [[Мейрамбек]] || 4 176 |- | 322 || [[Нугманов]] || 4 166 |- | 323 || [[Ералиев]] || 4 160 |- | 324 || [[Мухамбетов]] || 4 147 |- | 325 || [[Темирбаев]] || 4 143 |- | 326 || [[Алимжанов]] || 4 132 |- | 327 || [[Бейбіт]] || 4 120 |- | 328 || [[Нурланов]] || 4 118 |- | 329 || [[Қасым]] || 4 092 |- | 330 || [[Оразалы]] || 4 087 |- | 331 || [[Серіков]] || 4 084 |- | 332 || [[Темиргалиев]] || 4 075 |- | 333 || [[Алимбеков]] || 4 064 |- | 334 || [[Сакенов]] || 4 056 |- | 335 || [[Шалабаев]] || 4 041 |- | 336 || [[Төлегенов]] || 4 037 |- | 337 || [[Сүлеймен]] || 4 029 |- | 338 || [[Тусупов]] || 4 027 |- | 339 || [[Сейдахметов]] || 4 023 |- | 340 || [[Сәрсенбай]] || 4 005 |- | 341 || [[Темірбек]] || 4 002 |- | 342 || [[Кадиров]] || 3 996 |- | 343 || [[Тұрсынбек]] || 3 995 |- | 344 || [[Сансызбаев]] || 3 994 |- | 345 || [[Казбеков]] || 3 994 |- | 346 || [[Шаймерденов]] || 3 980 |- | 347 || [[Абдиев]] || 3 959 |- | 348 || [[Толегенов]] || 3 953 |- | 349 || [[Галиев]] || 3 952 |- | 350 || [[Жұмахан]] || 3 945 |- | 351 || [[Даутов]] || 3 940 |- | 352 || [[Отарбаев]] || 3 933 |- | 353 || [[Сабиров]] || 3 932 |- | 354 || [[Жиенбаев]] || 3 924 |- | 355 || [[Мырзабек]] || 3 921 |- | 356 || [[Темиров]] || 3 916 |- | 357 || [[Нұрланұлы]] || 7 349 |- | 358 || [[Ниязов]] || 3 910 |- | 359 || [[Рысбаев]] || 3 906 |- | 360 || [[Нурбеков]] || 3 892 |- | 361 || [[Баймагамбетов]] || 3 888 |- | 362 || [[Елубай]] || 3 879 |- | 363 || [[Тулеуов]] || 3 873 |- | 364 || [[Айдарбеков]] || 3 868 |- | 365 || [[Жолдыбай]] || 3 853 |- | 366 || [[Курбанов]] || 3 839 |- | 367 || [[Ермекбай]] || 3 834 |- | 368 || [[Сарбасов]] || 3 807 |- | 369 || [[Бейсен]] || 3 803 |- | 370 || [[Байзаков]] || 3 799 |- | 371 || [[Дүйсенбек]] || 3 796 |- | 372 || [[Мукушев]] || 3 794 |- | 373 || [[Аширбеков]] || 3 785 |- | 374 || [[Мырзахметов]] || 3 783 |- | 375 || [[Рахимбаев]] || 3 782 |- | 376 || [[Шакенов]] || 3 780 |- | 377 || [[Мырзабаев]] || 3 779 |- | 378 || [[Асылхан]] || 3 771 |- | 379 || [[Камалов]] || 3 759 |- | 380 || [[Абдикаримов]] || 3 759 |- | 381 || [[Баймуратов]] || 3 751 |- | 382 || [[Оразалиев]] || 3 750 |- | 383 || [[Узакбаев]] || 3 744 |- | 384 || [[Мажитов]] || 3 743 |- | 385 || [[Нұрлыбек]] || 3 736 |- | 386 || [[Рустемов]] || 3 725 |- | 387 || [[Ахмедов]] || 3 715 |- | 388 || [[Елеусизов]] || 3 714 |- | 389 || [[Султанбеков]] || 3 712 |- | 390 || [[Арыстанов]] || 3 708 |- | 391 || [[Дәулет]] || 3 700 |- | 392 || [[Амангелдиев]] || 3 693 |- | 393 || [[Даулетбаев]] || 3 691 |- | 394 || [[Жапаров]] || 3 660 |- | 395 || [[Хамит]] || 3 653 |- | 396 || [[Есимов]] || 3 645 |- | 397 || [[Ералы]] || 3 640 |- | 398 || [[Нуртазин]] || 3 630 |- | 399 || [[Орынбек]] || 3 626 |- | 400 || [[Төрехан]] || 3 622 |- | 401 || [[Абилдаев]] || 3 607 |- | 402 || [[Жәнібек]] || 3 601 |- | 403 || [[Айтжан]] || 3 601 |- | 404 || [[Набиев]] || 3 600 |- | 405 || [[Әділ]] || 3 595 |- | 406 || [[Серікұлы]] || 6 810 |- | 407 || [[Дарибаев]] || 3 587 |- | 408 || [[Жомарт]] || 3 583 |- | 409 || [[Сабит]] || 3 570 |- | 410 || [[Иса]] || 3 567 |- | 411 || [[Маханбетов]] || 3 565 |- | 412 || [[Жунисов]] || 3 564 |- | 413 || [[Кабиев]] || 3 558 |- | 414 || [[Мұратов]] || 3 554 |- | 415 || [[Бауржан]] || 3 546 |- | 416 || [[Сайлаубек]] || 3 528 |- | 417 || [[Абдраманов]] || 3 522 |- | 418 || [[Молдахметов]] || 3 489 |- | 419 || [[Кузембаев]] || 3 489 |- | 420 || [[Аманкулов]] || 3 488 |- | 421 || [[Бекбаев]] || 3 487 |- | 422 || [[Мурзагалиев]] || 3 486 |- | 423 || [[Канатов]] || 3 486 |- | 424 || [[Сәкен]] || 3 484 |- | 425 || [[Аханов]] || 3 483 |- | 426 || [[Абжанов]] || 3 476 |- | 427 || [[Ораз]] || 3 475 |- | 428 || [[Базаров]] || 3 466 |- | 429 || [[Нурахметов]] || 3 451 |- | 430 || [[Нуртаев]] || 3 451 |- | 431 || [[Турлыбеков]] || 3 442 |- | 432 || [[Мадиев]] || 3 417 |- | 433 || [[Турсынбаев]] || 3 395 |- | 434 || [[Дуйсебаев]] || 3 395 |- | 435 || [[Садық]] || 3 385 |- | 436 || [[Сарыбаев]] || 3 376 |- | 437 || [[Данияров]] || 3 374 |- | 438 || [[Қыдырбай]] || 3 362 |- | 439 || [[Кенжегалиев]] || 3 361 |- | 440 || [[Жолдасбек]] || 3 342 |- | 441 || [[Абаев]] || 3 341 |- | 442 || [[Жақсыбай]] || 3 338 |- | 443 || [[Исаков]] || 3 327 |- | 444 || [[Мақсат]] || 3 322 |- | 445 || [[Нурсеитов]] || 3 315 |- | 446 || [[Қадыр]] || 3 315 |- | 447 || [[Лесбек]] || 3 296 |- | 448 || [[Жакенов]] || 3 293 |- | 449 || [[Бектурганов]] || 3 285 |- | 450 || [[Кыдырбаев]] || 3 284 |- | 451 || [[Оралбай]] || 3 283 |- | 452 || [[Еркінбек]] || 3 281 |- | 453 || [[Ерназаров]] || 3 280 |- | 454 || [[Нуралиев]] || 3 279 |- | 455 || [[Жалғас]] || 3 266 |- | 456 || [[Жалгасбаев]] || 3 264 |- | 457 || [[Мустафаев]] || 3 262 |- | 458 || [[Успанов]] || 3 257 |- | 459 || [[Совет]] || 3 257 |- | 460 || [[Кожанов]] || 3 253 |- | 461 || [[Рахманов]] || 3 240 |- | 462 || [[Ермагамбетов]] || 3 228 |- | 463 || [[Нурмаганбетов]] || 3 225 |- | 464 || [[Жұман]] || 3 223 |- | 465 || [[Бисенбаев]] || 3 223 |- | 466 || [[Кожабеков]] || 3 222 |- | 467 || [[Нұрболат]] || 3 221 |- | 468 || [[Абдуллин]] || 3 216 |- | 469 || [[Бауыржанұлы]] || 6 109 |- | 470 || [[Аманғали]] || 3 210 |- | 471 || [[Тлегенов]] || 3 209 |- | 472 || [[Хусаинов]] || 3 209 |- | 473 || [[Айдарбек]] || 3 207 |- | 474 || [[Нұралы]] || 3 201 |- | 475 || [[Қазбек]] || 3 190 |- | 476 || [[Сұлтанбек]] || 3 189 |- | 477 || [[Ерланұлы]] || 6 208 |- | 478 || [[Оралбаев]] || 3 172 |- | 479 || [[Садуов]] || 3 170 |- | 480 || [[Куанышбаев]] || 3 164 |- | 481 || [[Қуанышбай]] || 3 163 |- | 482 || [[Даулет]] || 3 155 |- | 483 || [[Байменов]] || 3 145 |- | 484 || [[Усманов]] || 3 128 |- | 485 || [[Қайратұлы]] || 6 064 |- | 486 || [[Утешов]] || 3 126 |- | 487 || [[Кудабаев]] || 3 117 |- | 488 || [[Есетов]] || 3 116 |- | 489 || [[Серікбаев]] || 3 110 |- | 490 || [[Серікқали]] || 3 109 |- | 491 || [[Жамбыл]] || 3 094 |- | 492 || [[Есен]] || 3 091 |- | 493 || [[Керимбеков]] || 3 086 |- | 494 || [[Бисенгалиев]] || 3 085 |- | 495 || [[Алимбетов]] || 3 084 |- | 496 || [[Бисембаев]] || 3 074 |- | 497 || [[Сапарғали]] || 3 071 |- | 498 || [[Анарбек]] || 3 063 |- | 499 || [[Аязбаев]] || 3 062 |- | 500 || [[Абиев]] || 3 062 |- | 501 || [[Асқаров]] || 3 060 |- | 502 || [[Исатаев]] || 3 059 |- | 503 || [[Аманбек]] || 3 052 |- | 504 || [[Бақтыбай]] || 3 049 |- | 505 || [[Камбаров]] || 3 046 |- | 506 || [[Ғалым]] || 3 041 |- | 507 || [[Тажиев]] || 3 037 |- | 508 || [[Умирбеков]] || 3 031 |- | 509 || [[Максутов]] || 3 030 |- | 510 || [[Джумагалиев]] || 3 028 |- | 511 || [[Елемес]] || 3 025 |- | 512 || [[Алимкулов]] || 3 025 |- | 513 || [[Темирханов]] || 3 013 |- | 514 || [[Мақсұт]] || 3 005 |- | 515 || [[Амангалиев]] || 3 003 |- | 516 || [[Сулейманов]] || 3 000 |- | 517 || [[Пернебек]] || 2 999 |- | 518 || [[Исмайлов]] || 2 997 |- | 519 || [[Азаматұлы]] || 5 600 |- | 520 || [[Баймуханов]] || 2 987 |- | 521 || [[Хайруллин]] || 2 982 |- | 522 || [[Гумаров]] || 2 978 |- | 523 || [[Кушербаев]] || 2 977 |- | 524 || [[Ануарбек]] || 2 977 |- | 525 || [[Молдашев]] || 2 971 |- | 526 || [[Сапарбай]] || 2 969 |- | 527 || [[Айдархан]] || 2 965 |- | 528 || [[Амирханов]] || 2 962 |- | 529 || [[Полат]] || 2 959 |- | 530 || [[Мырзахан]] || 2 954 |- | 531 || [[Ғабит]] || 2 950 |- | 532 || [[Адилбеков]] || 2 948 |- | 533 || [[Исин]] || 2 944 |- | 534 || [[Бекен]] || 2 942 |- | 535 || [[Скаков]] || 2 941 |- | 536 || [[Қуат]] || 2 938 |- | 537 || [[Аширов]] || 2 934 |- | 538 || [[Мынбаев]] || 2 933 |- | 539 || [[Сартаев]] || 2 931 |- | 540 || [[Джунусов]] || 2 928 |- | 541 || [[Курмашев]] || 2 913 |- | 542 || [[Габбасов]] || 2 910 |- | 543 || [[Жанболат]] || 2 908 |- | 544 || [[Асқарбек]] || 2 902 |- | 545 || [[Сейтов]] || 2 891 |- | 546 || [[Есенгелді]] || 2 890 |- | 547 || [[Медетов]] || 2 882 |- | 548 || [[Кульбаев]] || 2 872 |- | 549 || [[Әмірхан]] || 2 870 |- | 550 || [[Серик]] || 2 869 |- | 551 || [[Сапаргалиев]] || 2 868 |- | 552 || [[Русланұлы]] || 5 444 |- | 553 || [[Аралбаев]] || 2 868 |- | 554 || [[Наурызбай]] || 2 867 |- | 555 || [[Куатов]] || 2 867 |- | 556 || [[Иманбеков]] || 2 863 |- | 557 || [[Елеуов]] || 2 862 |- | 558 || [[Молдагалиев]] || 2 861 |- | 559 || [[Булатов]] || 2 859 |- | 560 || [[Ракишев]] || 2 858 |- | 561 || [[Ермахан]] || 2 858 |- | 562 || [[Муратбеков]] || 2 857 |- | 563 || [[Керимбаев]] || 2 856 |- | 564 || [[Еримбетов]] || 2 856 |- | 565 || [[Абдраимов]] || 2 856 |- | 566 || [[Сатаев]] || 2 854 |- | 567 || [[Сейтжанов]] || 2 850 |- | 568 || [[Тұрғанбек]] || 2 849 |- | 569 || [[Тұрар]] || 2 845 |- | 570 || [[Абдиров]] || 2 838 |- | 571 || [[Батырханов]] || 2 835 |- | 572 || [[Ертай]] || 2 834 |- | 573 || [[Айткулов]] || 2 833 |- | 574 || [[Жетписбаев]] || 2 832 |- | 575 || [[Амренов]] || 2 829 |- | 576 || [[Танатаров]] || 2 823 |- | 577 || [[Талғатұлы]] || 5 406 |- | 578 || [[Ұзақбай]] || 2 819 |- | 579 || [[Тоқтасын]] || 2 818 |- | 580 || [[Пернебай]] || 2 816 |- | 581 || [[Құралбай]] || 2 812 |- | 582 || [[Тулепов]] || 2 811 |- | 583 || [[Усербаев]] || 2 803 |- | 584 || [[Тулеубаев]] || 2 802 |- | 585 || [[Жұматай]] || 2 796 |- | 586 || [[Мұса]] || 2 794 |- | 587 || [[Тастанбеков]] || 2 792 |- | 588 || [[Жүсіп]] || 2 792 |- | 589 || [[Қанатбек]] || 2 791 |- | 590 || [[Давлетов]] || 2 787 |- | 591 || [[Арынов]] || 2 785 |- | 592 || [[Амангельдиев]] || 2 782 |- | 593 || [[Қасымбек]] || 2 778 |- | 594 || [[Қонысбай]] || 2 775 |- | 595 || [[Оралбек]] || 2 770 |- | 596 || [[Нұрмахан]] || 2 765 |- | 597 || [[Сактаганов]] || 2 758 |- | 598 || [[Онгарбаев]] || 2 757 |- | 599 || [[Махмутов]] || 2 756 |- | 600 || [[Ержанұлы]] || 5 271 |- | 601 || [[Амандық]] || 2 755 |- | 602 || [[Құрманғали]] || 2 748 |- | 603 || [[Турсунов]] || 2 747 |- | 604 || [[Бектасов]] || 2 743 |- | 605 || [[Макашев]] || 2 738 |- | 606 || [[Махамбет]] || 2 730 |- | 607 || [[Тұрғанбай]] || 2 726 |- | 608 || [[Тастанов]] || 2 719 |- | 609 || [[Смағұл]] || 2 717 |- | 610 || [[Нурлыбаев]] || 2 717 |- | 611 || [[Жакипов]] || 2 716 |- | 612 || [[Мейрам]] || 2 705 |- | 613 || [[Тасболат]] || 2 698 |- | 614 || [[Данияр]] || 2 698 |- | 615 || [[Жақсылықов]] || 2 697 |- | 616 || [[Акишев]] || 2 697 |- | 617 || [[Салимов]] || 2 692 |- | 618 || [[Сагимбаев]] || 2 692 |- | 619 || [[Баймаханов]] || 2 692 |- | 620 || [[Куспанов]] || 2 689 |- | 621 || [[Бейсенбек]] || 2 682 |- | 622 || [[Айдарханов]] || 2 681 |- | 623 || [[Саматов]] || 2 676 |- | 624 || [[Бақберген]] || 2 673 |- | 625 || [[Ордабаев]] || 2 672 |- | 626 || [[Қанатұлы]] || 5 104 |- | 627 || [[Дауренбеков]] || 2 670 |- | 628 || [[Бағдат]] || 2 668 |- | 629 || [[Олжабаев]] || 2 667 |- | 630 || [[Мырзабай]] || 2 664 |- | 631 || [[Серикбай]] || 2 660 |- | 632 || [[Ниязбеков]] || 2 660 |- | 633 || [[Акылбеков]] || 2 655 |- | 634 || [[Нурмуханов]] || 2 651 |- | 635 || [[Кәрім]] || 2 650 |- | 636 || [[Аяпов]] || 2 650 |- | 637 || [[Нұртай]] || 2 649 |- | 638 || [[Жақсыбек]] || 2 647 |- | 639 || [[Азамат]] || 2 643 |- | 640 || [[Каирбеков]] || 2 642 |- | 641 || [[Адильбеков]] || 2 639 |- | 642 || [[Абдукаримов]] || 2 638 |- | 643 || [[Оразалин]] || 2 634 |- | 644 || [[Амирбеков]] || 2 633 |- | 645 || [[Какимов]] || 2 630 |- | 646 || [[Арыстанбек]] || 2 628 |- | 647 || [[Жолдасбаев]] || 2 624 |- | 648 || [[Туребеков]] || 2 619 |- | 649 || [[Жақып]] || 2 619 |- | 650 || [[Маратұлы]] || 5 051 |- | 651 || [[Жұмабаев]] || 2 616 |- | 652 || [[Алмас]] || 2 611 |- | 653 || [[Капаров]] || 2 610 |- | 654 || [[Дулат]] || 2 606 |- | 655 || [[Бекетов]] || 2 599 |- | 656 || [[Сайлаубай]] || 2 593 |- | 657 || [[Акимов]] || 2 592 |- | 658 || [[Туякбаев]] || 2 587 |- | 659 || [[Иманов]] || 2 587 |- | 660 || [[Есенгалиев]] || 2 584 |- | 661 || [[Кулбаев]] || 2 583 |- | 662 || [[Тәңірберген]] || 2 582 |- | 663 || [[Жанибеков]] || 2 580 |- | 664 || [[Қайырбек]] || 2 577 |- | 665 || [[Бактыбаев]] || 2 577 |- | 666 || [[Махатов]] || 2 575 |- | 667 || [[Төлеу]] || 2 571 |- | 668 || [[Нұрбек]] || 2 564 |- | 669 || [[Бекбосынов]] || 2 563 |- | 670 || [[Рыскулов]] || 2 556 |- | 671 || [[Сакен]] || 2 553 |- | 672 || [[Қалиев]] || 2 550 |- | 673 || [[Ескалиев]] || 2 550 |- | 674 || [[Айнабеков]] || 2 550 |- | 675 || [[Тулепбергенов]] || 2 549 |- | 676 || [[Атабаев]] || 2 536 |- | 677 || [[Ертаев]] || 2 531 |- | 678 || [[Джумагулов]] || 2 529 |- | 679 || [[Кенесов]] || 2 525 |- | 680 || [[Калдыбеков]] || 2 525 |- | 681 || [[Сарсенгалиев]] || 2 520 |- | 682 || [[Бекишев]] || 2 517 |- | 683 || [[Тусупбеков]] || 2 513 |- | 684 || [[Елтай]] || 2 513 |- | 685 || [[Ахметжан]] || 2 513 |- | 686 || [[Қамбар]] || 2 506 |- | 687 || [[Ерік]] || 2 505 |- | 688 || [[Бахтияров]] || 2 505 |- | 689 || [[Жалғасбай]] || 2 504 |- | 690 || [[Сапарбеков]] || 2 503 |- | 691 || [[Нурлан]] || 2 503 |- | 692 || [[Жанаев]] || 2 499 |- | 693 || [[Сейдалиев]] || 2 498 |- | 694 || [[Сандыбаев]] || 2 497 |- | 695 || [[Нысанбаев]] || 2 493 |- | 696 || [[Рахматулла]] || 2 492 |- | 697 || [[Маханбет]] || 2 490 |- | 698 || [[Бухарбаев]] || 2 490 |- | 699 || [[Утенов]] || 2 489 |- | 700 || [[Мырзағали]] || 2 486 |- | 701 || [[Құрманбек]] || 2 483 |- | 702 || [[Есенбеков]] || 2 481 |- | 703 || [[Уалихан]] || 2 479 |- | 704 || [[Сексенбаев]] || 2 478 |- | 705 || [[Кадырбаев]] || 2 478 |- | 706 || [[Тагаев]] || 2 476 |- | 707 || [[Валиев]] || 2 473 |- | 708 || [[Рахат]] || 2 472 |- | 709 || [[Төребек]] || 2 471 |- | 710 || [[Қойшыбай]] || 2 471 |- | 711 || [[Бекмуратов]] || 2 471 |- | 712 || [[Бекмагамбетов]] || 2 468 |- | 713 || [[Абдуалиев]] || 2 468 |- | 714 || [[Асхат]] || 2 468 |- | 715 || [[Раисов]] || 2 464 |- | 716 || [[Ильяс]] || 2 464 |- | 717 || [[Дюсенбаев]] || 2 462 |- | 718 || [[Бердібек]] || 2 461 |- | 719 || [[Утепбергенов]] || 2 458 |- | 720 || [[Бегалы]] || 2 458 |- | 721 || [[Таубаев]] || 2 456 |- | 722 || [[Канафин]] || 2 456 |- | 723 || [[Егембердиев]] || 2 455 |- | 724 || [[Аяпбергенов]] || 2 451 |- | 725 || [[Беков]] || 2 451 |- | 726 || [[Худайбергенов]] || 2 450 |- | 727 || [[Нурмаханов]] || 2 450 |- | 728 || [[Ізбасар]] || 2 450 |- | 729 || [[Закиров]] || 2 449 |- | 730 || [[Джумабеков]] || 2 449 |- | 731 || [[Бекболатов]] || 2 438 |- | 732 || [[Абубакиров]] || 2 431 |- | 733 || [[Ихсанов]] || 2 427 |- | 734 || [[Алтыбаев]] || 2 424 |- | 735 || [[Ахметкалиев]] || 2 422 |- | 736 || [[Руслан]] || 2 421 |- | 737 || [[Ғани]] || 2 418 |- | 738 || [[Рыспаев]] || 2 410 |- | 739 || [[Айткалиев]] || 2 410 |- | 740 || [[Мухамадиев]] || 2 409 |- | 741 || [[Кумаров]] || 2 408 |- | 742 || [[Орал]] || 2 406 |- | 743 || [[Рахимбеков]] || 2 404 |- | 744 || [[Тулеген]] || 2 402 |- | 745 || [[Сабыров]] || 2 402 |- | 746 || [[Таңатар]] || 2 397 |- | 747 || [[Туребаев]] || 2 396 |- | 748 || [[Егизбаев]] || 2 392 |- | 749 || [[Тулешов]] || 2 388 |- | 750 || [[Төлепберген]] || 2 387 |- | 751 || [[Орынбеков]] || 2 384 |- | 752 || [[Нугуманов]] || 2 384 |- | 753 || [[Бисенбай]] || 2 384 |- | 754 || [[Умирбаев]] || 2 383 |- | 755 || [[Кабылбеков]] || 2 380 |- | 756 || [[Сисенов]] || 2 377 |- | 757 || [[Курманбеков]] || 2 370 |- | 758 || [[Байжуманов]] || 2 370 |- | 759 || [[Орманов]] || 2 366 |- | 760 || [[Куанов]] || 2 363 |- | 761 || [[Балабеков]] || 2 360 |- | 762 || [[Құдайбергенов]] || 2 359 |- | 763 || [[Токсанбаев]] || 2 358 |- | 764 || [[Жоламанов]] || 2 355 |- | 765 || [[Досов]] || 2 354 |- | 766 || [[Утеулиев]] || 2 351 |- | 767 || [[Сағат]] || 2 348 |- | 768 || [[Әмірбек]] || 2 347 |- | 769 || [[Танирбергенов]] || 2 342 |- | 770 || [[Бекжан]] || 2 341 |- | 771 || [[Рысбай]] || 2 340 |- | 772 || [[Ташенов]] || 2 333 |- | 773 || [[Құрманғазы]] || 2 331 |- | 774 || [[Сарманов]] || 2 330 |- | 775 || [[Балгабаев]] || 2 327 |- | 776 || [[Болатбеков]] || 2 326 |- | 777 || [[Рахымжан]] || 2 324 |- | 778 || [[Қожахмет]] || 2 322 |- | 779 || [[Кенжетаев]] || 2 315 |- | 780 || [[Болатхан]] || 2 314 |- | 781 || [[Раимбеков]] || 2 311 |- | 782 || [[Исатай]] || 2 310 |- | 783 || [[Олжабай]] || 2 305 |- | 784 || [[Жұмаш]] || 2 305 |- | 785 || [[Батыров]] || 2 305 |- | 786 || [[Жетпісбай]] || 2 304 |- | 787 || [[Ажибаев]] || 2 304 |- | 788 || [[Ермаханов]] || 2 300 |- | 789 || [[Алибек]] || 2 298 |- | 790 || [[Нургазин]] || 2 293 |- | 791 || [[Ерболұлы]] || 4 288 |- | 792 || [[Манарбек]] || 2 292 |- | 793 || [[Абдурахманов]] || 2 291 |- | 794 || [[Жумажанов]] || 2 289 |- | 795 || [[Исабек]] || 2 289 |- | 796 || [[Умурзаков]] || 2 288 |- | 797 || [[Уразгалиев]] || 2 288 |- | 798 || [[Мухтар]] || 2 284 |- | 799 || [[Сембай]] || 2 278 |- | 800 || [[Сагиндыков]] || 2 274 |- | 801 || [[Сундетов]] || 2 271 |- | 802 || [[Мырзалиев]] || 2 268 |- | 803 || [[Берікбай]] || 2 266 |- | 804 || [[Садвокасов]] || 2 265 |- | 805 || [[Абильдаев]] || 2 261 |- | 806 || [[Тасбулатов]] || 2 258 |- | 807 || [[Мырзахмет]] || 2 257 |- | 808 || [[Арыстан]] || 2 257 |- | 809 || [[Жүніс]] || 2 255 |- | 810 || [[Базарбек]] || 2 255 |- | 811 || [[Байбосынов]] || 2 253 |- | 812 || [[Копбаев]] || 2 249 |- | 813 || [[Жұмағұл]] || 2 247 |- | 814 || [[Иманалиев]] || 2 247 |- | 815 || [[Ищанов]] || 2 243 |- | 816 || [[Сегизбаев]] || 2 239 |- | 817 || [[Кусайнов]] || 2 239 |- | 818 || [[Жарқынбек]] || 2 236 |- | 819 || [[Туленов]] || 2 233 |- | 820 || [[Таженов]] || 2 232 |- | 821 || [[Аринов]] || 2 232 |- | 822 || [[Мауленов]] || 2 228 |- | 823 || [[Тлеуов]] || 2 226 |- | 824 || [[Ахмадиев]] || 2 223 |- | 825 || [[Карабеков]] || 2 219 |- | 826 || [[Аширбаев]] || 2 218 |- | 827 || [[Утемисов]] || 2 214 |- | 828 || [[Есенбек]] || 2 212 |- | 829 || [[Жандарбек]] || 2 209 |- | 830 || [[Дощанов]] || 2 209 |- | 831 || [[Бердибеков]] || 2 209 |- | 832 || [[Жұмабеков]] || 2 205 |- | 833 || [[Искалиев]] || 2 205 |- | 834 || [[Ережеп]] || 2 202 |- | 835 || [[Усенбаев]] || 2 200 |- | 836 || [[Жанузаков]] || 2 200 |- | 837 || [[Рахым]] || 2 199 |- | 838 || [[Али]] || 2 196 |- | 839 || [[Ускенбаев]] || 2 195 |- | 840 || [[Оразхан]] || 2 188 |- | 841 || [[Еркебаев]] || 2 188 |- | 842 || [[Исенов]] || 2 187 |- | 843 || [[Артыкбаев]] || 2 186 |- | 844 || [[Байболов]] || 2 184 |- | 845 || [[Кеңесбек]] || 2 182 |- | 846 || [[Мамаев]] || 2 180 |- | 847 || [[Анарбаев]] || 2 180 |- | 848 || [[Анарбай]] || 2 179 |- | 849 || [[Султангалиев]] || 2 178 |- | 850 || [[Сүлейменов]] || 2 174 |- | 851 || [[Байдаулетов]] || 2 172 |- | 852 || [[Жоламан]] || 2 171 |- | 853 || [[Манапов]] || 2 170 |- | 854 || [[Тоқтар]] || 2 168 |- | 855 || [[Байназаров]] || 2 168 |- | 856 || [[Уразалиев]] || 2 165 |- | 857 || [[Ысқақ]] || 2 164 |- | 858 || [[Койшыбаев]] || 2 163 |- | 859 || [[Сейлханов]] || 2 162 |- | 860 || [[Назарбаев]] || 2 161 |- | 861 || [[Мукажанов]] || 2 161 |- | 862 || [[Есиркепов]] || 2 161 |- | 863 || [[Мукатаев]] || 2 159 |- | 864 || [[Бердалиев]] || 2 159 |- | 865 || [[Конысбаев]] || 2 158 |- | 866 || [[Керимкулов]] || 2 157 |- | 867 || [[Каракулов]] || 2 157 |- | 868 || [[Жумаханов]] || 2 157 |- | 869 || [[Ахметбеков]] || 2 157 |- | 870 || [[Момбеков]] || 2 155 |- | 871 || [[Аймагамбетов]] || 2 155 |- | 872 || [[Ергеш]] || 2 153 |- | 873 || [[Бердибаев]] || 2 153 |- | 874 || [[Байкенов]] || 2 152 |- | 875 || [[Жусипов]] || 2 151 |- | 876 || [[Магзумов]] || 2 150 |- | 877 || [[Оразғали]] || 2 148 |- | 878 || [[Есмагамбетов]] || 2 133 |- | 879 || [[Есентаев]] || 2 133 |- | 880 || [[Қуатбек]] || 2 130 |- | 881 || [[Нурпейсов]] || 2 129 |- | 882 || [[Агибаев]] || 2 129 |- | 883 || [[Кожабаев]] || 2 125 |- | 884 || [[Раев]] || 2 124 |- | 885 || [[Аблаев]] || 2 124 |- | 886 || [[Каиров]] || 2 121 |- | 887 || [[Байсеитов]] || 2 120 |- | 888 || [[Акимжанов]] || 2 116 |- | 889 || [[Муса]] || 2 112 |- | 890 || [[Нұрғазы]] || 2 107 |- | 891 || [[Нұржанұлы]] || 4 056 |- | 892 || [[Арманұлы]] || 3 910 |- | 893 || [[Хасен]] || 2 101 |- | 894 || [[Сабыржан]] || 2 101 |- | 895 || [[Баймбетов]] || 2 101 |- | 896 || [[Курбанбаев]] || 2 100 |- | 897 || [[Жайлаубаев]] || 2 094 |- | 898 || [[Кунанбаев]] || 2 092 |- | 899 || [[Ибрашев]] || 2 092 |- | 900 || [[Кыстаубаев]] || 2 090 |- | 901 || [[Мұхит]] || 2 088 |- | 902 || [[Ануарбеков]] || 2 088 |- | 903 || [[Мусагалиев]] || 2 084 |- | 904 || [[Арман]] || 2 083 |- | 905 || [[Тлеубергенов]] || 2 080 |- | 906 || [[Акбаев]] || 2 074 |- | 907 || [[Нигметов]] || 2 070 |- | 908 || [[Есимбеков]] || 2 070 |- | 909 || [[Жаңбырбай]] || 2 066 |- | 910 || [[Бекеев]] || 2 065 |- | 911 || [[Жорабек]] || 2 058 |- | 912 || [[Әбілқасым]] || 2 058 |- | 913 || [[Жаканов]] || 2 058 |- | 914 || [[Аюпов]] || 2 058 |- | 915 || [[Амиржанов]] || 2 058 |- | 916 || [[Какенов]] || 2 056 |- | 917 || [[Налибаев]] || 2 055 |- | 918 || [[Акимбаев]] || 2 053 |- | 919 || [[Манап]] || 2 051 |- | 920 || [[Оразымбетов]] || 2 046 |- | 921 || [[Алдияров]] || 2 043 |- | 922 || [[Куралбаев]] || 2 041 |- | 923 || [[Даулбаев]] || 2 038 |- | 924 || [[Асанбаев]] || 2 038 |- | 925 || [[Нұрлыбай]] || 2 035 |- | 926 || [[Калабаев]] || 2 033 |- | 927 || [[Сырлыбаев]] || 2 032 |- | 928 || [[Канаев]] || 2 032 |- | 929 || [[Камал]] || 2 029 |- | 930 || [[Мырзаханов]] || 2 024 |- | 931 || [[Мұратұлы]] || 4 041 |- | 932 || [[Сатыбалдин]] || 2 016 |- | 933 || [[Жексенбай]] || 2 015 |- | 934 || [[Бекназаров]] || 2 014 |- | 935 || [[Сейтжан]] || 2 013 |- | 936 || [[Ташимов]] || 2 011 |- | 937 || [[Қасымхан]] || 2 010 |- | 938 || [[Жолдасбеков]] || 2 010 |- | 939 || [[Токтаров]] || 2 009 |- | 940 || [[Курманалиев]] || 2 009 |- | 941 || [[Ауелбеков]] || 2 009 |- | 942 || [[Серғазы]] || 2 008 |- | 943 || [[Айтбек]] || 2 008 |- | 944 || [[Газизов]] || 2 007 |- | 945 || [[Бексултанов]] || 2 005 |- | 946 || [[Қайыржан]] || 2 003 |- | 947 || [[Сержан]] || 2 002 |- | 948 || [[Жумабек]] || 2 002 |- | 949 || [[Амангельдинов]] || 2 002 |- | 950 || [[Аленов]] || 1 999 |- | 951 || [[Тұрлыбек]] || 1 997 |- | 952 || [[Капанов]] || 1 995 |- | 953 || [[Аманқос]] || 1 994 |- | 954 || [[Балтабеков]] || 1 988 |- | 955 || [[Жумабай]] || 1 982 |- | 956 || [[Берікұлы]] || 3 761 |- | 957 || [[Ембергенов]] || 1 980 |- | 958 || [[Талипов]] || 1 977 |- | 959 || [[Қадырбек]] || 1 976 |- | 960 || [[Бақтияр]] || 1 976 |- | 961 || [[Сағынтай]] || 1 975 |- | 962 || [[Жолдасбай]] || 1 974 |- | 963 || [[Бектемиров]] || 1 973 |- | 964 || [[Нұрсұлтан]] || 1 970 |- | 965 || [[Қуанышұлы]] || 3 740 |- | 966 || [[Абишов]] || 1 969 |- | 967 || [[Туяков]] || 1 965 |- | 968 || [[Бекбергенов]] || 1 964 |- | 969 || [[Абдрасилов]] || 1 964 |- | 970 || [[Бекбулатов]] || 1 962 |- | 971 || [[Ибадулла]] || 1 961 |- | 972 || [[Сәрсенбек]] || 1 956 |- | 973 || [[Сагиев]] || 1 955 |- | 974 || [[Әшім]] || 1 955 |- | 975 || [[Тураров]] || 1 954 |- | 976 || [[Оразаев]] || 1 953 |- | 977 || [[Рахман]] || 1 952 |- | 978 || [[Камзин]] || 1 952 |- | 979 || [[Амангельды]] || 1 952 |- | 980 || [[Сарин]] || 1 947 |- | 981 || [[Мырзагалиев]] || 1 947 |- | 982 || [[Әлімжан]] || 1 944 |- | 983 || [[Мұқан]] || 1 943 |- | 984 || [[Каленов]] || 1 941 |- | 985 || [[Ерманов]] || 1 940 |- | 986 || [[Көшербай]] || 1 937 |- | 987 || [[Булекбаев]] || 1 931 |- | 988 || [[Әмір]] || 1 927 |- | 989 || [[Нурмухамбетов]] || 1 926 |- | 990 || [[Калжанов]] || 1 924 |- | 991 || [[Ким]] || 1 922 |- | 992 || [[Азимбаев]] || 1 922 |- | 993 || [[Батырбаев]] || 1 917 |- | 994 || [[Мереке]] || 1 916 |- | 995 || [[Мейрамов]] || 1 916 |- | 996 || [[Лукпанов]] || 1 916 |- | 997 || [[Сейткалиев]] || 1 915 |- | 998 || [[Сарсен]] || 1 912 |- | 999 || [[Кабулов]] || 1 912 |- | 1000 || [[Балғабай]] || 1 912 |- | 1001 || [[Сманов]] || 1 911 |- | 1002 || [[Нургазиев]] || 1 910 |- | 1003 || [[Мұратбай]] || 1 910 |- | 1004 || [[Утегалиев]] || 1 909 |- | 1005 || [[Шайкенов]] || 1 908 |- | 1006 || [[Баянов]] || 1 907 |- | 1007 || [[Азат]] || 1 907 |- | 1008 || [[Абеуов]] || 1 907 |- | 1009 || [[Тасболатов]] || 1 906 |- | 1010 || [[Әли]] || 1 904 |- | 1011 || [[Балтабек]] || 1 904 |- | 1012 || [[Базарбеков]] || 1 904 |- | 1013 || [[Асқарұлы]] || 3 707 |- | 1014 || [[Алишев]] || 1 903 |- | 1015 || [[Карабалаев]] || 1 902 |- | 1016 || [[Есенбай]] || 1 902 |- | 1017 || [[Жалгасов]] || 1 901 |- | 1018 || [[Сагандыков]] || 1 897 |- | 1019 || [[Мурзабеков]] || 1 897 |- | 1020 || [[Құрманбай]] || 1 896 |- | 1021 || [[Мергенбаев]] || 1 895 |- | 1022 || [[Сәрсен]] || 1 894 |- | 1023 || [[Калыбаев]] || 1 894 |- | 1024 || [[Канатбаев]] || 1 894 |- | 1025 || [[Джакупов]] || 1 889 |- | 1026 || [[Өтегенов]] || 1 886 |- | 1027 || [[Мақсот]] || 1 884 |- | 1028 || [[Жубанов]] || 1 883 |- | 1029 || [[Ерғазы]] || 1 883 |- | 1030 || [[Қаржаубай]] || 1 879 |- | 1031 || [[Жексенбаев]] || 1 878 |- | 1032 || [[Буркитбаев]] || 1 878 |- | 1033 || [[Советов]] || 1 872 |- | 1034 || [[Салимбаев]] || 1 871 |- | 1035 || [[Сейдахмет]] || 1 871 |- | 1036 || [[Жексембаев]] || 1 871 |- | 1037 || [[Жусупбеков]] || 1 866 |- | 1038 || [[Қасен]] || 1 865 |- | 1039 || [[Карымсаков]] || 1 865 |- | 1040 || [[Сарбаев]] || 1 864 |- | 1041 || [[Каржаубаев]] || 1 864 |- | 1042 || [[Қабыл]] || 1 862 |- | 1043 || [[Турсунбаев]] || 1 860 |- | 1044 || [[Қабылбек]] || 1 859 |- | 1045 || [[Асылханов]] || 1 855 |- | 1046 || [[Талгатов]] || 1 854 |- | 1047 || [[Өмірбай]] || 1 852 |- | 1048 || [[Кайратов]] || 1 852 |- | 1049 || [[Бахытбек]] || 1 850 |- | 1050 || [[Нұрғалиев]] || 1 849 |- | 1051 || [[Тұрарбек]] || 1 848 |- | 1052 || [[Оралов]] || 1 848 |- | 1053 || [[Демеуов]] || 1 848 |- | 1054 || [[Әбдікәрім]] || 1 844 |- | 1055 || [[Медеуов]] || 1 842 |- | 1056 || [[Каиржанов]] || 1 842 |- | 1057 || [[Утешев]] || 1 841 |- | 1058 || [[Рахмет]] || 1 839 |- | 1059 || [[Кошкарбаев]] || 1 837 |- | 1060 || [[Айтенов]] || 1 837 |- | 1061 || [[Нұрбай]] || 1 834 |- | 1062 || [[Алипов]] || 1 833 |- | 1063 || [[Темірбай]] || 1 830 |- | 1064 || [[Карабалин]] || 1 830 |- | 1065 || [[Саденов]] || 1 828 |- | 1066 || [[Кенжегулов]] || 1 828 |- | 1067 || [[Алихан]] || 1 828 |- | 1068 || [[Сатбаев]] || 1 827 |- | 1069 || [[Тайжанов]] || 1 823 |- | 1070 || [[Мейрманов]] || 1 822 |- | 1071 || [[Турысбеков]] || 1 821 |- | 1072 || [[Тукенов]] || 1 821 |- | 1073 || [[Сагатов]] || 1 820 |- | 1074 || [[Тәжібай]] || 1 817 |- | 1075 || [[Куанышбеков]] || 1 816 |- | 1076 || [[Калыков]] || 1 815 |- | 1077 || [[Мақсатұлы]] || 3 423 |- | 1078 || [[Арыстанбеков]] || 1 804 |- | 1079 || [[Кузенбаев]] || 1 802 |- | 1080 || [[Сыдық]] || 1 801 |- | 1081 || [[Жұмағазы]] || 1 801 |- | 1082 || [[Ерболатов]] || 1 798 |- | 1083 || [[Саттаров]] || 1 796 |- | 1084 || [[Байдуллаев]] || 1 796 |- | 1085 || [[Турсынбеков]] || 1 795 |- | 1086 || [[Сейтбеков]] || 1 794 |- | 1087 || [[Оралбеков]] || 1 793 |- | 1088 || [[Шәріп]] || 1 792 |- | 1089 || [[Каражанов]] || 1 791 |- | 1090 || [[Молдабек]] || 1 789 |- | 1091 || [[Жунисбеков]] || 1 787 |- | 1092 || [[Құрал]] || 1 786 |- | 1093 || [[Конакбаев]] || 1 785 |- | 1094 || [[Малик]] || 1 785 |- | 1095 || [[Рүстем]] || 1 784 |- | 1096 || [[Кулжанов]] || 1 784 |- | 1097 || [[Таласбаев]] || 1 781 |- | 1098 || [[Даниярұлы]] || 3 497 |- | 1099 || [[Дайрабаев]] || 1 781 |- | 1100 || [[Бериков]] || 1 781 |- | 1101 || [[Әбдірахман]] || 1 780 |- | 1102 || [[Есіркеп]] || 1 780 |- | 1103 || [[Турсынов]] || 1 779 |- | 1104 || [[Садуақас]] || 1 779 |- | 1105 || [[Джумашев]] || 1 779 |- | 1106 || [[Насыров]] || 1 778 |- | 1107 || [[Матаев]] || 1 777 |- | 1108 || [[Доскалиев]] || 1 777 |- | 1109 || [[Дулатов]] || 1 776 |- | 1110 || [[Аралбай]] || 1 776 |- | 1111 || [[Касымжанов]] || 1 774 |- | 1112 || [[Жукенов]] || 1 774 |- | 1113 || [[Кульжанов]] || 1 773 |- | 1114 || [[Жұмағалиев]] || 1 771 |- | 1115 || [[Кабылов]] || 1 771 |- | 1116 || [[Уразбеков]] || 1 770 |- | 1117 || [[Сейлхан]] || 1 770 |- | 1118 || [[Алмагамбетов]] || 1 769 |- | 1119 || [[Майлыбаев]] || 1 768 |- | 1120 || [[Сайлауов]] || 1 765 |- | 1121 || [[Құрбан]] || 1 765 |- | 1122 || [[Калтаев]] || 1 764 |- | 1123 || [[Дарменов]] || 1 764 |- | 1124 || [[Алжанов]] || 1 764 |- | 1125 || [[Нурымбетов]] || 1 763 |- | 1126 || [[Шаханов]] || 1 762 |- | 1127 || [[Туреханов]] || 1 762 |- | 1128 || [[Ислам]] || 1 762 |- | 1129 || [[Абат]] || 1 761 |- | 1130 || [[Адилханов]] || 1 761 |- | 1131 || [[Жасұлан]] || 1 759 |- | 1132 || [[Естаев]] || 1 757 |- | 1133 || [[Жамалов]] || 1 756 |- | 1134 || [[Айтқали]] || 1 756 |- | 1135 || [[Ескендиров]] || 1 755 |- | 1136 || [[Бейсебаев]] || 1 754 |- | 1137 || [[Умбеталиев]] || 1 753 |- | 1138 || [[Оңғар]] || 1 752 |- | 1139 || [[Сейтхан]] || 1 751 |- | 1140 || [[Куттыбаев]] || 1 751 |- | 1141 || [[Жумалиев]] || 1 751 |- | 1142 || [[Өсербай]] || 1 749 |- | 1143 || [[Төлеухан]] || 1 747 |- | 1144 || [[Болатұлы]] || 3 396 |- | 1145 || [[Рашид]] || 1 745 |- | 1146 || [[Елюбаев]] || 1 745 |- | 1147 || [[Тезекбаев]] || 1 743 |- | 1148 || [[Мейрбеков]] || 1 743 |- | 1149 || [[Бегимбетов]] || 1 743 |- | 1150 || [[Макишев]] || 1 742 |- | 1151 || [[Досмагамбетов]] || 1 742 |- | 1152 || [[Аяганов]] || 1 742 |- | 1153 || [[Абильдин]] || 1 742 |- | 1154 || [[Пернебаев]] || 1 741 |- | 1155 || [[Дархан]] || 1 741 |- | 1156 || [[Ерланов]] || 1 740 |- | 1157 || [[Джусупов]] || 1 739 |- | 1158 || [[Копжасаров]] || 1 738 |- | 1159 || [[Манат]] || 1 733 |- | 1160 || [[Бекмурзаев]] || 1 732 |- | 1161 || [[Култаев]] || 1 730 |- | 1162 || [[Сергазин]] || 1 729 |- | 1163 || [[Әбілда]] || 1 729 |- | 1164 || [[Әнуарбек]] || 1 728 |- | 1165 || [[Баимбетов]] || 1 727 |- | 1166 || [[Тазабеков]] || 1 726 |- | 1167 || [[Сагитов]] || 1 722 |- | 1168 || [[Айтмагамбетов]] || 1 722 |- | 1169 || [[Салыков]] || 1 721 |- | 1170 || [[Кошанов]] || 1 721 |- | 1171 || [[Калымбетов]] || 1 721 |- | 1172 || [[Төленді]] || 1 720 |- | 1173 || [[Бейсенбеков]] || 1 720 |- | 1174 || [[Назарбеков]] || 1 719 |- | 1175 || [[Пердебай]] || 1 717 |- | 1176 || [[Толеуов]] || 1 716 |- | 1177 || [[Карасаев]] || 1 715 |- | 1178 || [[Джуманов]] || 1 713 |- | 1179 || [[Билялов]] || 1 713 |- | 1180 || [[Малдыбаев]] || 1 710 |- | 1181 || [[Бердиев]] || 1 709 |- | 1182 || [[Құсайын]] || 1 708 |- | 1183 || [[Бектуров]] || 1 706 |- | 1184 || [[Темиржанов]] || 1 704 |- | 1185 || [[Кошербаев]] || 1 703 |- | 1186 || [[Мамырбаев]] || 1 703 |- | 1187 || [[Құттыбай]] || 1 699 |- | 1188 || [[Нұрланов]] || 1 698 |- | 1189 || [[Ермуханов]] || 1 698 |- | 1190 || [[Спанов]] || 1 696 |- | 1191 || [[Беркимбаев]] || 1 695 |- | 1192 || [[Мұстафа]] || 1 694 |- | 1193 || [[Ибадуллаев]] || 1 694 |- | 1194 || [[Ғазиз]] || 1 694 |- | 1195 || [[Сералиев]] || 1 692 |- | 1196 || [[Мендыбаев]] || 1 691 |- | 1197 || [[Кусманов]] || 1 691 |- | 1198 || [[Асилбеков]] || 1 691 |- | 1199 || [[Ещанов]] || 1 690 |- | 1200 || [[Утеев]] || 1 689 |- | 1201 || [[Қасымов]] || 1 689 |- | 1202 || [[Бекет]] || 1 689 |- | 1203 || [[Сембек]] || 1 687 |- | 1204 || [[Шегебаев]] || 1 686 |- | 1205 || [[Саламат]] || 1 685 |- | 1206 || [[Айтуганов]] || 1 683 |- | 1207 || [[Батыр]] || 1 681 |- | 1208 || [[Төкен]] || 1 680 |- | 1209 || [[Жанұзақ]] || 1 679 |- | 1210 || [[Мусатаев]] || 1 675 |- | 1211 || [[Байманов]] || 1 675 |- | 1212 || [[Ажибеков]] || 1 675 |- | 1213 || [[Сұлтанов]] || 1 674 |- | 1214 || [[Ахатов]] || 1 674 |- | 1215 || [[Досан]] || 1 672 |- | 1216 || [[Қайролла]] || 1 669 |- | 1217 || [[Сапархан]] || 1 666 |- | 1218 || [[Сарсенбек]] || 1 665 |- | 1219 || [[Оразгалиев]] || 1 665 |- | 1220 || [[Әбдіманап]] || 1 665 |- | 1221 || [[Акжигитов]] || 1 664 |- | 1222 || [[Темірғали]] || 1 663 |- | 1223 || [[Аканов]] || 1 663 |- | 1224 || [[Мансуров]] || 1 661 |- | 1225 || [[Байжан]] || 1 661 |- | 1226 || [[Толеубаев]] || 1 660 |- | 1227 || [[Казыбаев]] || 1 660 |- | 1228 || [[Оңғарбай]] || 1 659 |- | 1229 || [[Жақыпбек]] || 1 659 |- | 1230 || [[Шаяхмет]] || 1 657 |- | 1231 || [[Диханбаев]] || 1 657 |- | 1232 || [[Досаев]] || 1 655 |- | 1233 || [[Туганбаев]] || 1 653 |- | 1234 || [[Бекбауов]] || 1 653 |- | 1235 || [[Жомартов]] || 1 651 |- | 1236 || [[Сахиев]] || 1 650 |- | 1237 || [[Мухаметкалиев]] || 1 650 |- | 1238 || [[Султан]] || 1 649 |- | 1239 || [[Жанабай]] || 1 646 |- | 1240 || [[Әбіш]] || 1 645 |- | 1241 || [[Айбек]] || 1 645 |- | 1242 || [[Нуркенов]] || 1 643 |- | 1243 || [[Койшибаев]] || 1 643 |- | 1244 || [[Кеңесбай]] || 1 643 |- | 1245 || [[Демесинов]] || 1 643 |- | 1246 || [[Тұрысбек]] || 1 642 |- | 1247 || [[Дуйсембаев]] || 1 641 |- | 1248 || [[Бейсекеев]] || 1 641 |- | 1249 || [[Сарсенбеков]] || 1 640 |- | 1250 || [[Омарбек]] || 1 638 |- | 1251 || [[Бекетаев]] || 1 637 |- | 1252 || [[Исмагамбетов]] || 1 633 |- | 1253 || [[Жарасов]] || 1 633 |- | 1254 || [[Каюпов]] || 1 631 |- | 1255 || [[Булат]] || 1 629 |- | 1256 || [[Баймаганбетов]] || 1 628 |- | 1257 || [[Жеңісбек]] || 1 627 |- | 1258 || [[Рахымжанов]] || 1 626 |- | 1259 || [[Жорабеков]] || 1 625 |- | 1260 || [[Изтелеуов]] || 1 624 |- | 1261 || [[Аманқұл]] || 1 624 |- | 1262 || [[Жұмажан]] || 1 623 |- | 1263 || [[Танабаев]] || 1 622 |- | 1264 || [[Исаханов]] || 1 622 |- | 1265 || [[Қанатов]] || 1 620 |- | 1266 || [[Алимханов]] || 1 619 |- | 1267 || [[Сагиндиков]] || 1 617 |- | 1268 || [[Абатов]] || 1 616 |- | 1269 || [[Баубеков]] || 1 615 |- | 1270 || [[Мурзабаев]] || 1 612 |- | 1271 || [[Бакбергенов]] || 1 612 |- | 1272 || [[Мамбеталиев]] || 1 611 |- | 1273 || [[Искендиров]] || 1 611 |- | 1274 || [[Кенесбаев]] || 1 611 |- | 1275 || [[Тлепов]] || 1 609 |- | 1276 || [[Кадырбеков]] || 1 609 |- | 1277 || [[Анарбеков]] || 1 609 |- | 1278 || [[Әбен]] || 1 608 |- | 1279 || [[Батталов]] || 1 607 |- | 1280 || [[Кенжеғали]] || 1 606 |- | 1281 || [[Каримбаев]] || 1 606 |- | 1282 || [[Берденов]] || 1 606 |- | 1283 || [[Керімбек]] || 1 605 |- | 1284 || [[Исанов]] || 1 605 |- | 1285 || [[Елеусіз]] || 1 604 |- | 1286 || [[Аманбеков]] || 1 604 |- | 1287 || [[Кенес]] || 1 603 |- | 1288 || [[Куатбеков]] || 1 602 |- | 1289 || [[Төлебай]] || 1 601 |- | 1290 || [[Даиров]] || 1 601 |- | 1291 || [[Әзімхан]] || 1 600 |- | 1292 || [[Толыбаев]] || 1 598 |- | 1293 || [[Аликулов]] || 1 598 |- | 1294 || [[Әлімхан]] || 1 596 |- | 1295 || [[Исламов]] || 1 595 |- | 1296 || [[Бектаев]] || 1 595 |- | 1297 || [[Баймухамбетов]] || 1 593 |- | 1298 || [[Тулеев]] || 1 592 |- | 1299 || [[Маканов]] || 1 592 |- | 1300 || [[Тастемиров]] || 1 590 |- | 1301 || [[Қаныбек]] || 1 588 |- | 1302 || [[Тулемисов]] || 1 587 |- | 1303 || [[Әбіл]] || 1 586 |- | 1304 || [[Байтемиров]] || 1 586 |- | 1305 || [[Абдыкалыков]] || 1 586 |- | 1306 || [[Алтынбаев]] || 1 585 |- | 1307 || [[Әбдіқадыр]] || 1 579 |- | 1308 || [[Сулеймен]] || 1 578 |- | 1309 || [[Сейтенов]] || 1 576 |- | 1310 || [[Мұратхан]] || 1 576 |- | 1311 || [[Нусипов]] || 1 576 |- | 1312 || [[Турганов]] || 1 575 |- | 1313 || [[Бабаев]] || 1 573 |- | 1314 || [[Жарас]] || 1 572 |- | 1315 || [[Махмут]] || 1 571 |- | 1316 || [[Изтлеуов]] || 1 571 |- | 1317 || [[Ахан]] || 1 571 |- | 1318 || [[Нурушев]] || 1 569 |- | 1319 || [[Өмірзақов]] || 1 569 |- | 1320 || [[Кайдаров]] || 1 569 |- | 1321 || [[Қалыбек]] || 1 568 |- | 1322 || [[Сырлыбай]] || 1 566 |- | 1323 || [[Сержанов]] || 1 565 |- | 1324 || [[Күмісбек]] || 1 565 |- | 1325 || [[Отаров]] || 1 564 |- | 1326 || [[Алипбаев]] || 1 564 |- | 1327 || [[Қалыбай]] || 1 563 |- | 1328 || [[Бегимов]] || 1 563 |- | 1329 || [[Полатов]] || 1 561 |- | 1330 || [[Еркебай]] || 1 561 |- | 1331 || [[Ақан]] || 1 560 |- | 1332 || [[Мұқаш]] || 1 559 |- | 1333 || [[Бейсембай]] || 1 559 |- | 1334 || [[Абибулла]] || 1 559 |- | 1335 || [[Муслимов]] || 1 556 |- | 1336 || [[Муратбек]] || 1 553 |- | 1337 || [[Манабаев]] || 1 553 |- | 1338 || [[Жаппаров]] || 1 553 |- | 1339 || [[Ауезов]] || 1 550 |- | 1340 || [[Шаймерден]] || 1 549 |- | 1341 || [[Дуйсенбеков]] || 1 548 |- | 1342 || [[Саматұлы]] || 3 041 |- | 1343 || [[Махмудов]] || 1 546 |- | 1344 || [[Мырзатаев]] || 1 544 |- | 1345 || [[Мамытов]] || 1 544 |- | 1346 || [[Баратов]] || 1 544 |- | 1347 || [[Сағынбай]] || 1 543 |- | 1348 || [[Жақан]] || 1 543 |- | 1349 || [[Несипбаев]] || 1 542 |- | 1350 || [[Касымбаев]] || 1 542 |- | 1351 || [[Сапиев]] || 1 541 |- | 1352 || [[Саржанов]] || 1 541 |- | 1353 || [[Дюсембеков]] || 1 541 |- | 1354 || [[Бекмұрат]] || 1 540 |- | 1355 || [[Абильмажинов]] || 1 539 |- | 1356 || [[Құрманәлі]] || 1 538 |- | 1357 || [[Каирбаев]] || 1 538 |- | 1358 || [[Бақтығали]] || 1 537 |- | 1359 || [[Елеусинов]] || 1 536 |- | 1360 || [[Турманов]] || 1 535 |- | 1361 || [[Құрман]] || 1 535 |- | 1362 || [[Абельдинов]] || 1 535 |- | 1363 || [[Токбаев]] || 1 534 |- | 1364 || [[Байтасов]] || 1 533 |- | 1365 || [[Абылай]] || 1 533 |- | 1366 || [[Мухамедиев]] || 1 531 |- | 1367 || [[Рыскалиев]] || 1 530 |- | 1368 || [[Кенжетай]] || 1 530 |- | 1369 || [[Есеналиев]] || 1 529 |- | 1370 || [[Темір]] || 1 526 |- | 1371 || [[Дауылбаев]] || 1 525 |- | 1372 || [[Бақытжанұлы]] || 2 855 |- | 1373 || [[Муратбаев]] || 1 523 |- | 1374 || [[Жумагазиев]] || 1 523 |- | 1375 || [[Бауыржанов]] || 1 523 |- | 1376 || [[Тастанбек]] || 1 522 |- | 1377 || [[Төлен]] || 1 519 |- | 1378 || [[Серікжан]] || 1 519 |- | 1379 || [[Акимбеков]] || 1 519 |- | 1380 || [[Қалдарбек]] || 1 518 |- | 1381 || [[Айтпаев]] || 1 517 |- | 1382 || [[Серікбол]] || 1 516 |- | 1383 || [[Салиев]] || 1 516 |- | 1384 || [[Досымбеков]] || 1 516 |- | 1385 || [[Сембеков]] || 1 514 |- | 1386 || [[Шагиров]] || 1 513 |- | 1387 || [[Кубеев]] || 1 510 |- | 1388 || [[Онгаров]] || 1 509 |- | 1389 || [[Нусупов]] || 1 509 |- | 1390 || [[Актаев]] || 1 507 |- | 1391 || [[Байбатыров]] || 1 506 |- | 1392 || [[Макажанов]] || 1 505 |- | 1393 || [[Нуралин]] || 1 504 |- | 1394 || [[Жилкибаев]] || 1 503 |- | 1395 || [[Джанабаев]] || 1 502 |- | 1396 || [[Серікбек]] || 1 499 |- | 1397 || [[Далабаев]] || 1 499 |- | 1398 || [[Мұхан]] || 1 497 |- | 1399 || [[Турдалиев]] || 1 496 |- | 1400 || [[Нұржанов]] || 1 496 |- | 1401 || [[Турабаев]] || 1 495 |- | 1402 || [[Жетписов]] || 1 495 |- | 1403 || [[Баяхметов]] || 1 495 |- | 1404 || [[Айтуаров]] || 1 495 |- | 1405 || [[Ануар]] || 1 494 |- | 1406 || [[Умиров]] || 1 491 |- | 1407 || [[Салихов]] || 1 490 |- | 1408 || [[Макенов]] || 1 490 |- | 1409 || [[Койбагаров]] || 1 490 |- | 1410 || [[Асхатұлы]] || 2 809 |- | 1411 || [[Төлеубай]] || 1 488 |- | 1412 || [[Нурханов]] || 1 487 |- | 1413 || [[Мурзахметов]] || 1 484 |- | 1414 || [[Тургумбаев]] || 1 481 |- | 1415 || [[Нұрахмет]] || 1 481 |- | 1416 || [[Қонысбек]] || 1 480 |- | 1417 || [[Ибраймов]] || 1 478 |- | 1418 || [[Хасан]] || 1 477 |- | 1419 || [[Тлеужанов]] || 1 477 |- | 1420 || [[Мажит]] || 1 477 |- | 1421 || [[Төлеубек]] || 1 474 |- | 1422 || [[Рахымбаев]] || 1 472 |- | 1423 || [[Турлыбаев]] || 1 470 |- | 1424 || [[Сағидолла]] || 1 467 |- | 1425 || [[Ермаганбетов]] || 1 467 |- | 1426 || [[Бүркітбай]] || 1 467 |- | 1427 || [[Токенов]] || 1 464 |- | 1428 || [[Намазбаев]] || 1 462 |- | 1429 || [[Кереев]] || 1 461 |- | 1430 || [[Жангалиев]] || 1 461 |- | 1431 || [[Орынғали]] || 1 460 |- | 1432 || [[Исмаил]] || 1 460 |- | 1433 || [[Байбеков]] || 1 460 |- | 1434 || [[Бейсембеков]] || 1 459 |- | 1435 || [[Калыбеков]] || 1 458 |- | 1436 || [[Садықов]] || 1 457 |- | 1437 || [[Мамыров]] || 1 456 |- | 1438 || [[Дюсебаев]] || 1 456 |- | 1439 || [[Туменбаев]] || 1 454 |- | 1440 || [[Саркулов]] || 1 454 |- | 1441 || [[Кошкаров]] || 1 452 |- | 1442 || [[Жексенов]] || 1 452 |- | 1443 || [[Сейдулла]] || 1 450 |- | 1444 || [[Лес]] || 1 450 |- | 1445 || [[Мамырбеков]] || 1 450 |- | 1446 || [[Кенжалиев]] || 1 449 |- | 1447 || [[Кульмагамбетов]] || 1 448 |- | 1448 || [[Жұмаділ]] || 1 448 |- | 1449 || [[Оразәлі]] || 1 446 |- | 1450 || [[Кубашев]] || 1 445 |- | 1451 || [[Абиров]] || 1 443 |- | 1452 || [[Саменов]] || 1 442 |- | 1453 || [[Сағындықов]] || 1 442 |- | 1454 || [[Адилхан]] || 1 442 |- | 1455 || [[Жакаев]] || 1 441 |- | 1456 || [[Орынтай]] || 1 440 |- | 1457 || [[Байжигитов]] || 1 440 |- | 1458 || [[Шаймарданов]] || 1 439 |- | 1459 || [[Абитаев]] || 1 439 |- | 1460 || [[Нағашыбай]] || 1 438 |- | 1461 || [[Нарбаев]] || 1 437 |- | 1462 || [[Нурумов]] || 1 436 |- | 1463 || [[Азаматов]] || 1 436 |- | 1464 || [[Козыбаев]] || 1 432 |- | 1465 || [[Ілияс]] || 1 432 |- | 1466 || [[Біржан]] || 1 431 |- | 1467 || [[Әлімбек]] || 1 428 |- | 1468 || [[Баймурзаев]] || 1 428 |- | 1469 || [[Нурсултанов]] || 1 427 |- | 1470 || [[Жандосұлы]] || 2 684 |- | 1471 || [[Жантасов]] || 1 426 |- | 1472 || [[Медетбеков]] || 1 425 |- | 1473 || [[Тұрсынхан]] || 1 424 |- | 1474 || [[Малаев]] || 1 424 |- | 1475 || [[Жандарбеков]] || 1 424 |- | 1476 || [[Қайратов]] || 1 423 |- | 1477 || [[Алиханов]] || 1 423 |- | 1478 || [[Ошакбаев]] || 1 421 |- | 1479 || [[Балабаев]] || 1 421 |- | 1480 || [[Кәрібай]] || 1 420 |- | 1481 || [[Алпамыс]] || 1 419 |- | 1482 || [[Караев]] || 1 418 |- | 1483 || [[Молдабай]] || 1 417 |- | 1484 || [[Нурсейтов]] || 1 417 |- | 1485 || [[Бельгибаев]] || 1 417 |- | 1486 || [[Туремуратов]] || 1 411 |- | 1487 || [[Кабышев]] || 1 411 |- | 1488 || [[Артықбай]] || 1 411 |- | 1489 || [[Айтуған]] || 1 411 |- | 1490 || [[Елтаев]] || 1 407 |- | 1491 || [[Назар]] || 1 405 |- | 1492 || [[Баймурзин]] || 1 405 |- | 1493 || [[Абдибеков]] || 1 405 |- | 1494 || [[Тургунбаев]] || 1 404 |- | 1495 || [[Сабырбаев]] || 1 404 |- | 1496 || [[Саттар]] || 1 403 |- | 1497 || [[Сахов]] || 1 403 |- | 1498 || [[Кенбаев]] || 1 398 |- | 1499 || [[Калмурзаев]] || 1 398 |- | 1500 || [[Омарханов]] || 1 397 |- | 1501 || [[Ерсайын]] || 1 395 |- | 1502 || [[Ниязбаев]] || 1 393 |- | 1503 || [[Аметов]] || 1 393 |- | 1504 || [[Ногайбаев]] || 1 392 |- | 1505 || [[Койлыбаев]] || 1 392 |- | 1506 || [[Мамутов]] || 1 392 |- | 1507 || [[Ниязбек]] || 1 391 |- | 1508 || [[Өміртай]] || 1 391 |- | 1509 || [[Кулманов]] || 1 391 |- | 1510 || [[Кенжеев]] || 1 387 |- | 1511 || [[Мендибаев]] || 1 386 |- | 1512 || [[Каржауов]] || 1 385 |- | 1513 || [[Ерубаев]] || 1 385 |- | 1514 || [[Зейнолла]] || 1 384 |- | 1515 || [[Алматов]] || 1 383 |- | 1516 || [[Файзулла]] || 1 382 |- | 1517 || [[Маженов]] || 1 382 |- | 1518 || [[Жабаев]] || 1 382 |- | 1519 || [[Кырыкбаев]] || 1 381 |- | 1520 || [[Уралбаев]] || 1 378 |- | 1521 || [[Килибаев]] || 1 377 |- | 1522 || [[Куанышов]] || 1 376 |- | 1523 || [[Сағатбек]] || 1 374 |- | 1524 || [[Амандыков]] || 1 374 |- | 1525 || [[Қалдыбаев]] || 1 373 |- | 1526 || [[Есенғали]] || 1 372 |- | 1527 || [[Алдамжаров]] || 1 372 |- | 1528 || [[Ерболатұлы]] || 2 662 |- | 1529 || [[Хайдаров]] || 1 369 |- | 1530 || [[Әбілхан]] || 1 369 |- | 1531 || [[Жакупбеков]] || 1 368 |- | 1532 || [[Алпысов]] || 1 368 |- | 1533 || [[Садырбаев]] || 1 367 |- | 1534 || [[Галимов]] || 1 366 |- | 1535 || [[Хамза]] || 1 364 |- | 1536 || [[Сатанов]] || 1 363 |- | 1537 || [[Әлім]] || 1 360 |- | 1538 || [[Мырзалы]] || 1 359 |- | 1539 || [[Калибеков]] || 1 359 |- | 1540 || [[Утарбаев]] || 1 356 |- | 1541 || [[Жаманкулов]] || 1 356 |- | 1542 || [[Усен]] || 1 355 |- | 1543 || [[Бекмаганбетов]] || 1 355 |- | 1544 || [[Саламатов]] || 1 354 |- | 1545 || [[Сейтбек]] || 1 354 |- | 1546 || [[Әбдібек]] || 1 352 |- | 1547 || [[Әлиев]] || 1 351 |- | 1548 || [[Бектұрсын]] || 1 351 |- | 1549 || [[Узбеков]] || 1 350 |- | 1550 || [[Болысбек]] || 1 350 |- | 1551 || [[Жанатов]] || 1 349 |- | 1552 || [[Еламанов]] || 1 349 |- | 1553 || [[Саят]] || 1 346 |- | 1554 || [[Әубәкір]] || 1 345 |- | 1555 || [[Ботабаев]] || 1 345 |- | 1556 || [[Фазылов]] || 1 344 |- | 1557 || [[Маденов]] || 1 344 |- | 1558 || [[Жумаканов]] || 1 344 |- | 1559 || [[Туралиев]] || 1 343 |- | 1560 || [[Мирманов]] || 1 343 |- | 1561 || [[Бердібай]] || 1 343 |- | 1562 || [[Қуандықов]] || 1 342 |- | 1563 || [[Көпжасар]] || 1 341 |- | 1564 || [[Кужахметов]] || 1 341 |- | 1565 || [[Абильдинов]] || 1 341 |- | 1566 || [[Өмірхан]] || 1 339 |- | 1567 || [[Енсебаев]] || 1 338 |- | 1568 || [[Байтенов]] || 1 337 |- | 1569 || [[Оналбаев]] || 1 336 |- | 1570 || [[Ордабек]] || 1 335 |- | 1571 || [[Мадияров]] || 1 335 |- | 1572 || [[Мукатов]] || 1 334 |- | 1573 || [[Сапаралы]] || 1 333 |- | 1574 || [[Нұрман]] || 1 333 |- | 1575 || [[Махан]] || 1 331 |- | 1576 || [[Ерназар]] || 1 331 |- | 1577 || [[Ерденов]] || 1 331 |- | 1578 || [[Кемалов]] || 1 330 |- | 1579 || [[Адаев]] || 1 329 |- | 1580 || [[Акшалов]] || 1 329 |- | 1581 || [[Айбекұлы]] || 2 458 |- | 1582 || [[Шораев]] || 1 327 |- | 1583 || [[Есимханов]] || 1 326 |- | 1584 || [[Баймұрат]] || 1 326 |- | 1585 || [[Нысанов]] || 1 325 |- | 1586 || [[Мейрбек]] || 1 324 |- | 1587 || [[Смағұлов]] || 1 320 |- | 1588 || [[Асылбекұлы]] || 2 535 |- | 1589 || [[Абдигалиев]] || 1 319 |- | 1590 || [[Жаманбаев]] || 1 318 |- | 1591 || [[Жуматов]] || 1 317 |- | 1592 || [[Сағынғали]] || 1 316 |- | 1593 || [[Қалибек]] || 1 316 |- | 1594 || [[Әбу]] || 1 316 |- | 1595 || [[Байгалиев]] || 1 316 |- | 1596 || [[Құрбанбай]] || 1 315 |- | 1597 || [[Мамыр]] || 1 314 |- | 1598 || [[Жанбырбаев]] || 1 314 |- | 1599 || [[Байниязов]] || 1 314 |- | 1600 || [[Халелов]] || 1 313 |- | 1601 || [[Әсет]] || 1 313 |- | 1602 || [[Жылкыбаев]] || 1 312 |- | 1603 || [[Барлыбаев]] || 1 311 |- | 1604 || [[Шамшиев]] || 1 310 |- | 1605 || [[Канапин]] || 1 308 |- | 1606 || [[Керімбай]] || 1 307 |- | 1607 || [[Губашев]] || 1 306 |- | 1608 || [[Сагинбаев]] || 1 305 |- | 1609 || [[Қаратай]] || 1 304 |- | 1610 || [[Дарханұлы]] || 2 438 |- | 1611 || [[Талап]] || 1 303 |- | 1612 || [[Коптлеуов]] || 1 303 |- | 1613 || [[Әшірбек]] || 1 301 |- | 1614 || [[Мендигалиев]] || 1 300 |- | 1615 || [[Мұсабек]] || 1 299 |- | 1616 || [[Мухамбеткалиев]] || 1 298 |- | 1617 || [[Мырзакулов]] || 1 298 |- | 1618 || [[Айдосұлы]] || 2 463 |- | 1619 || [[Мулдашев]] || 1 296 |- | 1620 || [[Кистаубаев]] || 1 296 |- | 1621 || [[Акылбаев]] || 1 296 |- | 1622 || [[Ғалымжанұлы]] || 2 408 |- | 1623 || [[Қожабек]] || 1 294 |- | 1624 || [[Дүйсенбаев]] || 1 293 |- | 1625 || [[Сисенбаев]] || 1 292 |- | 1626 || [[Мукаев]] || 1 292 |- | 1627 || [[Увалиев]] || 1 291 |- | 1628 || [[Омарбаев]] || 1 291 |- | 1629 || [[Косаев]] || 1 291 |- | 1630 || [[Абитов]] || 1 288 |- | 1631 || [[Мухамедьяров]] || 1 287 |- | 1632 || [[Жунусбеков]] || 1 287 |- | 1633 || [[Саметов]] || 1 286 |- | 1634 || [[Нурумбетов]] || 1 286 |- | 1635 || [[Жасұланұлы]] || 2 345 |- | 1636 || [[Есімхан]] || 1 286 |- | 1637 || [[Джуматаев]] || 1 286 |- | 1638 || [[Дюсупов]] || 1 286 |- | 1639 || [[Уразалин]] || 1 285 |- | 1640 || [[Мухитов]] || 1 285 |- | 1641 || [[Әскербек]] || 1 283 |- | 1642 || [[Айдын]] || 1 283 |- | 1643 || [[Ермекұлы]] || 2 474 |- | 1644 || [[Серикпаев]] || 1 281 |- | 1645 || [[Игликов]] || 1 281 |- | 1646 || [[Табылдиев]] || 1 280 |- | 1647 || [[Дүйсенов]] || 1 280 |- | 1648 || [[Танатов]] || 1 278 |- | 1649 || [[Сисенгалиев]] || 1 277 |- | 1650 || [[Джолдасов]] || 1 276 |- | 1651 || [[Кожагулов]] || 1 275 |- | 1652 || [[Асабаев]] || 1 275 |- | 1653 || [[Жылқыбай]] || 1 274 |- | 1654 || [[Дастан]] || 1 274 |- | 1655 || [[Құралбек]] || 1 273 |- | 1656 || [[Таджибаев]] || 1 272 |- | 1657 || [[Ерғалиев]] || 1 272 |- | 1658 || [[Абубакир]] || 1 272 |- | 1659 || [[Абдулов]] || 1 271 |- | 1660 || [[Бекмухамбетов]] || 1 270 |- | 1661 || [[Калмуратов]] || 1 269 |- | 1662 || [[Тыныштық]] || 1 268 |- | 1663 || [[Түгелбай]] || 1 267 |- | 1664 || [[Еділ]] || 1 267 |- | 1665 || [[Жамалбек]] || 1 266 |- | 1666 || [[Найзабеков]] || 1 263 |- | 1667 || [[Ергешов]] || 1 263 |- | 1668 || [[Примбетов]] || 1 262 |- | 1669 || [[Жанабергенов]] || 1 262 |- | 1670 || [[Тастан]] || 1 260 |- | 1671 || [[Медеубаев]] || 1 260 |- | 1672 || [[Махмуд]] || 1 260 |- | 1673 || [[Абдикадиров]] || 1 260 |- | 1674 || [[Қыдырбек]] || 1 259 |- | 1675 || [[Гайсин]] || 1 259 |- | 1676 || [[Узаков]] || 1 258 |- | 1677 || [[Есмаганбетов]] || 1 258 |- | 1678 || [[Амреев]] || 1 257 |- | 1679 || [[Ыдырыс]] || 1 256 |- | 1680 || [[Қуантай]] || 1 255 |- | 1681 || [[Найманбаев]] || 1 254 |- | 1682 || [[Макулбеков]] || 1 253 |- | 1683 || [[Бакенов]] || 1 253 |- | 1684 || [[Иманғали]] || 1 252 |- | 1685 || [[Ағабек]] || 1 251 |- | 1686 || [[Есентай]] || 1 250 |- | 1687 || [[Гусманов]] || 1 250 |- | 1688 || [[Досжан]] || 1 249 |- | 1689 || [[Буранбаев]] || 1 248 |- | 1690 || [[Садыбеков]] || 1 247 |- | 1691 || [[Нұртаза]] || 1 247 |- | 1692 || [[Иманбердиев]] || 1 245 |- | 1693 || [[Сырым]] || 1 244 |- | 1694 || [[Исахан]] || 1 244 |- | 1695 || [[Кемелов]] || 1 244 |- | 1696 || [[Спатаев]] || 1 243 |- | 1697 || [[Советхан]] || 1 242 |- | 1698 || [[Еламан]] || 1 242 |- | 1699 || [[Сагимбеков]] || 1 241 |- | 1700 || [[Кошкинбаев]] || 1 241 |- | 1701 || [[Досымов]] || 1 241 |- | 1702 || [[Абуев]] || 1 239 |- | 1703 || [[Жүнісбек]] || 1 238 |- | 1704 || [[Байзақ]] || 1 238 |- | 1705 || [[Мұхамеджан]] || 1 236 |- | 1706 || [[Талғатов]] || 1 234 |- | 1707 || [[Кушенов]] || 1 234 |- | 1708 || [[Жузбаев]] || 1 234 |- | 1709 || [[Абзал]] || 1 233 |- | 1710 || [[Тенизбаев]] || 1 232 |- | 1711 || [[Масалимов]] || 1 232 |- | 1712 || [[Рахметолла]] || 1 231 |- | 1713 || [[Нарымбетов]] || 1 231 |- | 1714 || [[Рахатов]] || 1 230 |- | 1715 || [[Адилбаев]] || 1 230 |- | 1716 || [[Алмасұлы]] || 2 294 |- | 1717 || [[Слямов]] || 1 228 |- | 1718 || [[Ахаев]] || 1 228 |- | 1719 || [[Калбаев]] || 1 227 |- | 1720 || [[Тоқтарбай]] || 1 226 |- | 1721 || [[Әбдімәлік]] || 1 226 |- | 1722 || [[Серкебаев]] || 1 225 |- | 1723 || [[Өмірәлі]] || 1 225 |- | 1724 || [[Мекебаев]] || 1 225 |- | 1725 || [[Бексұлтан]] || 1 224 |- | 1726 || [[Сайлаубаев]] || 1 222 |- | 1727 || [[Мергенбай]] || 1 222 |- | 1728 || [[Кубенов]] || 1 222 |- | 1729 || [[Айтбеков]] || 1 222 |- | 1730 || [[Есенжолов]] || 1 221 |- | 1731 || [[Акбердиев]] || 1 220 |- | 1732 || [[Султанбаев]] || 1 219 |- | 1733 || [[Абикенов]] || 1 219 |- | 1734 || [[Таубай]] || 1 218 |- | 1735 || [[Ислямов]] || 1 217 |- | 1736 || [[Даутбаев]] || 1 215 |- | 1737 || [[Букенов]] || 1 215 |- | 1738 || [[Еркінұлы]] || 2 365 |- | 1739 || [[Бектас]] || 1 213 |- | 1740 || [[Юлдашев]] || 1 212 |- | 1741 || [[Бексеитов]] || 1 210 |- | 1742 || [[Заманбеков]] || 1 209 |- | 1743 || [[Рахымбай]] || 1 208 |- | 1744 || [[Мубараков]] || 1 208 |- | 1745 || [[Жеткерген]] || 1 208 |- | 1746 || [[Есалиев]] || 1 208 |- | 1747 || [[Есет]] || 1 206 |- | 1748 || [[Даулетбай]] || 1 205 |- | 1749 || [[Қуан]] || 1 204 |- | 1750 || [[Бекбосын]] || 1 203 |- | 1751 || [[Акбергенов]] || 1 203 |- | 1752 || [[Қырғызбай]] || 1 202 |- | 1753 || [[Кеңесов]] || 1 202 |- | 1754 || [[Амиргалиев]] || 1 199 |- | 1755 || [[Хайрулла]] || 1 198 |- | 1756 || [[Әбубәкір]] || 1 198 |- | 1757 || [[Сагинов]] || 1 196 |- | 1758 || [[Алданов]] || 1 196 |- | 1759 || [[Конырбаев]] || 1 195 |- | 1760 || [[Нұрдәулет]] || 1 194 |- | 1761 || [[Абдикаликов]] || 1 194 |- | 1762 || [[Губайдуллин]] || 1 193 |- | 1763 || [[Ахат]] || 1 193 |- | 1764 || [[Куракбаев]] || 1 191 |- | 1765 || [[Калимбетов]] || 1 191 |- | 1766 || [[Юнусов]] || 1 190 |- | 1767 || [[Мусанов]] || 1 190 |- | 1768 || [[Кожаков]] || 1 190 |- | 1769 || [[Адамбаев]] || 1 190 |- | 1770 || [[Джумадилов]] || 1 189 |- | 1771 || [[Жагипаров]] || 1 188 |- | 1772 || [[Шойбеков]] || 1 187 |- | 1773 || [[Жүнісов]] || 1 187 |- | 1774 || [[Тойлыбаев]] || 1 186 |- | 1775 || [[Жайлаубай]] || 1 186 |- | 1776 || [[Еркинов]] || 1 186 |- | 1777 || [[Барат]] || 1 186 |- | 1778 || [[Сарсекеев]] || 1 185 |- | 1779 || [[Орымбаев]] || 1 184 |- | 1780 || [[Амирхан]] || 1 184 |- | 1781 || [[Кожаев]] || 1 183 |- | 1782 || [[Касымханов]] || 1 182 |- | 1783 || [[Тулеков]] || 1 181 |- | 1784 || [[Саурбаев]] || 1 181 |- | 1785 || [[Керимов]] || 1 180 |- | 1786 || [[Жақсыбаев]] || 1 180 |- | 1787 || [[Терликбаев]] || 1 178 |- | 1788 || [[Дәулетбек]] || 1 177 |- | 1789 || [[Кантарбаев]] || 1 176 |- | 1790 || [[Картбаев]] || 1 175 |- | 1791 || [[Абдыкаримов]] || 1 175 |- | 1792 || [[Сулеев]] || 1 174 |- | 1793 || [[Балабек]] || 1 174 |- | 1794 || [[Сейдуалиев]] || 1 173 |- | 1795 || [[Райымбеков]] || 1 173 |- | 1796 || [[Мухамбетжанов]] || 1 173 |- | 1797 || [[Дуйсенбай]] || 1 173 |- | 1798 || [[Досалиев]] || 1 172 |- | 1799 || [[Нуржигитов]] || 1 171 |- | 1800 || [[Умиралиев]] || 1 170 |- | 1801 || [[Серікхан]] || 1 170 |- | 1802 || [[Нурлыбеков]] || 1 170 |- | 1803 || [[Аскар]] || 1 170 |- | 1804 || [[Бөрібай]] || 1 169 |- | 1805 || [[Шыныбеков]] || 1 168 |- | 1806 || [[Сәрсенбаев]] || 1 168 |- | 1807 || [[Рустем]] || 1 168 |- | 1808 || [[Назарбек]] || 1 168 |- | 1809 || [[Бердимуратов]] || 1 168 |- | 1810 || [[Сагинтаев]] || 1 167 |- | 1811 || [[Ногаев]] || 1 167 |- | 1812 || [[Сергазиев]] || 1 166 |- | 1813 || [[Жиенбай]] || 1 166 |- | 1814 || [[Асаинов]] || 1 166 |- | 1815 || [[Джумагазиев]] || 1 165 |- | 1816 || [[Куралов]] || 1 164 |- | 1817 || [[Маулен]] || 1 164 |- | 1818 || [[Зейнулла]] || 1 163 |- | 1819 || [[Бигалиев]] || 1 163 |- | 1820 || [[Ажгалиев]] || 1 163 |- | 1821 || [[Мырзатай]] || 1 162 |- | 1822 || [[Байбусинов]] || 1 162 |- | 1823 || [[Байдулла]] || 1 161 |- | 1824 || [[Сейілхан]] || 1 159 |- | 1825 || [[Мадияр]] || 1 159 |- | 1826 || [[Абдулин]] || 1 159 |- | 1827 || [[Абдразаков]] || 1 158 |- | 1828 || [[Сайран]] || 1 157 |- | 1829 || [[Нұрмаханбет]] || 1 157 |- | 1830 || [[Жакеев]] || 1 157 |- | 1831 || [[Тасыбаев]] || 1 155 |- | 1832 || [[Наурзбаев]] || 1 155 |- | 1833 || [[Раймбеков]] || 1 155 |- | 1834 || [[Ерболов]] || 1 155 |- | 1835 || [[Еспенбетов]] || 1 154 |- | 1836 || [[Самбетов]] || 1 153 |- | 1837 || [[Нұржігіт]] || 1 152 |- | 1838 || [[Сейсенбаев]] || 1 151 |- | 1839 || [[Байсалбаев]] || 1 151 |- | 1840 || [[Сайлаубеков]] || 1 150 |- | 1841 || [[Карбаев]] || 1 149 |- | 1842 || [[Айдынұлы]] || 2 177 |- | 1843 || [[Смаил]] || 1 147 |- | 1844 || [[Артыков]] || 1 146 |- | 1845 || [[Сембиев]] || 1 145 |- | 1846 || [[Сартбаев]] || 1 144 |- | 1847 || [[Имангазиев]] || 1 144 |- | 1848 || [[Есенаманов]] || 1 143 |- | 1849 || [[Есембаев]] || 1 143 |- | 1850 || [[Манас]] || 1 142 |- | 1851 || [[Абдибаев]] || 1 142 |- | 1852 || [[Есенкулов]] || 1 141 |- | 1853 || [[Қазыбек]] || 1 140 |- | 1854 || [[Оспанбеков]] || 1 139 |- | 1855 || [[Шайхиев]] || 1 138 |- | 1856 || [[Тоқтарбек]] || 1 138 |- | 1857 || [[Нәби]] || 1 137 |- | 1858 || [[Айтимов]] || 1 137 |- | 1859 || [[Тортаев]] || 1 136 |- | 1860 || [[Сагадиев]] || 1 136 |- | 1861 || [[Нургожин]] || 1 136 |- | 1862 || [[Каниев]] || 1 136 |- | 1863 || [[Баймахан]] || 1 136 |- | 1864 || [[Толеубеков]] || 1 135 |- | 1865 || [[Сыздық]] || 1 135 |- | 1866 || [[Әлімбай]] || 1 135 |- | 1867 || [[Даулетбек]] || 1 134 |- | 1868 || [[Сарыбай]] || 1 131 |- | 1869 || [[Муханбетов]] || 1 131 |- | 1870 || [[Жанадилов]] || 1 130 |- | 1871 || [[Утемуратов]] || 1 129 |- | 1872 || [[Сабденов]] || 1 129 |- | 1873 || [[Кусанов]] || 1 129 |- | 1874 || [[Айтимбетов]] || 1 128 |- | 1875 || [[Тугелбаев]] || 1 127 |- | 1876 || [[Тулендиев]] || 1 127 |- | 1877 || [[Молдаш]] || 1 126 |- | 1878 || [[Дуйсенгалиев]] || 1 126 |- | 1879 || [[Нурмуханбетов]] || 1 125 |- | 1880 || [[Жанзаков]] || 1 125 |- | 1881 || [[Төребай]] || 1 124 |- | 1882 || [[Әділбай]] || 1 124 |- | 1883 || [[Айнакулов]] || 1 124 |- | 1884 || [[Тлеубеков]] || 1 122 |- | 1885 || [[Крыкбаев]] || 1 122 |- | 1886 || [[Қыдырәлі]] || 1 121 |- | 1887 || [[Молдаханов]] || 1 120 |- | 1888 || [[Жаксыбеков]] || 1 120 |- | 1889 || [[Мурсалимов]] || 1 119 |- | 1890 || [[Құрмаш]] || 1 119 |- | 1891 || [[Асылбаев]] || 1 119 |- | 1892 || [[Шалбаев]] || 1 118 |- | 1893 || [[Медет]] || 1 118 |- | 1894 || [[Бердикулов]] || 1 118 |- | 1895 || [[Батырбай]] || 1 118 |- | 1896 || [[Арапов]] || 1 118 |- | 1897 || [[Алмат]] || 1 118 |- | 1898 || [[Айбеков]] || 1 118 |- | 1899 || [[Өтепберген]] || 1 117 |- | 1900 || [[Абдуали]] || 1 116 |- | 1901 || [[Аблай]] || 1 115 |- | 1902 || [[Салыкбаев]] || 1 112 |- | 1903 || [[Қалмахан]] || 1 112 |- | 1904 || [[Жандос]] || 1 112 |- | 1905 || [[Алин]] || 1 111 |- | 1906 || [[Қадырбай]] || 1 109 |- | 1907 || [[Идирисов]] || 1 109 |- | 1908 || [[Қуанышев]] || 1 108 |- | 1909 || [[Жайлау]] || 1 108 |- | 1910 || [[Дарбаев]] || 1 108 |- | 1911 || [[Аскарбеков]] || 1 108 |- | 1912 || [[Утеуов]] || 1 106 |- | 1913 || [[Уалиханов]] || 1 106 |- | 1914 || [[Темірболат]] || 1 105 |- | 1915 || [[Маманов]] || 1 104 |- | 1916 || [[Беккалиев]] || 1 104 |- | 1917 || [[Кайназаров]] || 1 103 |- | 1918 || [[Даулетхан]] || 1 103 |- | 1919 || [[Жумаев]] || 1 102 |- | 1920 || [[Кабдуллин]] || 1 102 |- | 1921 || [[Мусаханов]] || 1 101 |- | 1922 || [[Биржанов]] || 1 101 |- | 1923 || [[Бекежанов]] || 1 101 |- | 1924 || [[Акжолов]] || 1 101 |- | 1925 || [[Лекеров]] || 1 099 |- | 1926 || [[Жүсіпов]] || 1 099 |- | 1927 || [[Әлжан]] || 1 099 |- | 1928 || [[Утаров]] || 1 098 |- | 1929 || [[Сүйіндік]] || 1 098 |- | 1930 || [[Рахим]] || 1 098 |- | 1931 || [[Шайхин]] || 1 096 |- | 1932 || [[Нышанбай]] || 1 096 |- | 1933 || [[Әділбеков]] || 1 096 |- | 1934 || [[Утеген]] || 1 095 |- | 1935 || [[Ескараев]] || 1 095 |- | 1936 || [[Борамбаев]] || 1 095 |- | 1937 || [[Сайын]] || 1 094 |- | 1938 || [[Алмасбек]] || 1 094 |- | 1939 || [[Дукенбаев]] || 1 092 |- | 1940 || [[Халыков]] || 1 091 |- | 1941 || [[Тасмагамбетов]] || 1 091 |- | 1942 || [[Женисов]] || 1 090 |- | 1943 || [[Конарбаев]] || 1 088 |- | 1944 || [[Бәкір]] || 1 088 |- | 1945 || [[Шералы]] || 1 087 |- | 1946 || [[Кокенов]] || 1 087 |- | 1947 || [[Маймаков]] || 1 087 |- | 1948 || [[Кабдулов]] || 1 087 |- | 1949 || [[Ескендір]] || 1 087 |- | 1950 || [[Калменов]] || 1 086 |- | 1951 || [[Ибраим]] || 1 085 |- | 1952 || [[Ахмеджанов]] || 1 085 |- | 1953 || [[Ардақ]] || 1 084 |- | 1954 || [[Мынжасаров]] || 1 083 |- | 1955 || [[Талғатбек]] || 1 082 |- | 1956 || [[Жаппар]] || 1 082 |- | 1957 || [[Тлемисов]] || 1 081 |- | 1958 || [[Укибаев]] || 1 077 |- | 1959 || [[Сатыбаев]] || 1 077 |- | 1960 || [[Бектұрған]] || 1 076 |- | 1961 || [[Туржанов]] || 1 075 |- | 1962 || [[Аденов]] || 1 075 |- | 1963 || [[Омирбеков]] || 1 074 |- | 1964 || [[Кариев]] || 1 074 |- | 1965 || [[Ержігіт]] || 1 074 |- | 1966 || [[Жаңабаев]] || 1 073 |- | 1967 || [[Нұрболатұлы]] || 2 069 |- | 1968 || [[Кубаев]] || 1 070 |- | 1969 || [[Қожахметов]] || 1 070 |- | 1970 || [[Жарылкасынов]] || 1 070 |- | 1971 || [[Абдикеримов]] || 1 069 |- | 1972 || [[Жакиянов]] || 1 068 |- | 1973 || [[Естемесов]] || 1 068 |- | 1974 || [[Бегалин]] || 1 068 |- | 1975 || [[Байкадамов]] || 1 068 |- | 1976 || [[Өскенбай]] || 1 067 |- | 1977 || [[Жаналиев]] || 1 067 |- | 1978 || [[Бердалы]] || 1 067 |- | 1979 || [[Бектенов]] || 1 067 |- | 1980 || [[Заурбеков]] || 1 066 |- | 1981 || [[Алданазаров]] || 1 066 |- | 1982 || [[Төлеутай]] || 1 065 |- | 1983 || [[Оралхан]] || 1 065 |- | 1984 || [[Каменов]] || 1 065 |- | 1985 || [[Достанов]] || 1 065 |- | 1986 || [[Сағын]] || 1 064 |- | 1987 || [[Мейірбек]] || 1 064 |- | 1988 || [[Кожамкулов]] || 1 062 |- | 1989 || [[Сағымбай]] || 1 061 |- | 1990 || [[Әбдікерім]] || 1 061 |- | 1991 || [[Беркинбаев]] || 1 061 |- | 1992 || [[Саликов]] || 1 060 |- | 1993 || [[Садиков]] || 1 060 |- | 1994 || [[Нуртазаев]] || 1 060 |- | 1995 || [[Бимагамбетов]] || 1 060 |- | 1996 || [[Избасов]] || 1 059 |- | 1997 || [[Кадирбаев]] || 1 059 |- | 1998 || [[Азимов]] || 1 058 |- | 1999 || [[Тұрсынғали]] || 1 057 |- | 2000 || [[Молдағали]] || 1 057 |- | 2001 || [[Мақұлбек]] || 1 057 |- | 2002 || [[Куатбаев]] || 1 056 |- | 2003 || [[Токбергенов]] || 1 055 |- | 2004 || [[Киреев]] || 1 055 |- | 2005 || [[Жансеитов]] || 1 055 |- | 2006 || [[Ергешбай]] || 1 054 |- | 2007 || [[Алтынбай]] || 1 054 |- | 2008 || [[Токтарбаев]] || 1 053 |- | 2009 || [[Карим]] || 1 053 |- | 2010 || [[Жумашов]] || 1 053 |- | 2011 || [[Жанатбек]] || 1 053 |- | 2012 || [[Бегайдаров]] || 1 053 |- | 2013 || [[Қадыров]] || 1 052 |- | 2014 || [[Аймаханов]] || 1 052 |- | 2015 || [[Калдарбеков]] || 1 051 |- | 2016 || [[Әмзе]] || 1 051 |- | 2017 || [[Әлібеков]] || 1 051 |- | 2018 || [[Байболатов]] || 1 051 |- | 2019 || [[Бисен]] || 1 050 |- | 2020 || [[Изимов]] || 1 049 |- | 2021 || [[Ерниязов]] || 1 049 |- | 2022 || [[Әміржан]] || 1 049 |- | 2023 || [[Сексембаев]] || 1 047 |- | 2024 || [[Берикбаев]] || 1 046 |- | 2025 || [[Тілеген]] || 1 045 |- | 2026 || [[Мергалиев]] || 1 045 |- | 2027 || [[Мухатаев]] || 1 045 |- | 2028 || [[Құмар]] || 1 045 |- | 2029 || [[Медетұлы]] || 1 896 |- | 2030 || [[Бекберген]] || 1 043 |- | 2031 || [[Төлеш]] || 1 042 |- | 2032 || [[Ержигитов]] || 1 042 |- | 2033 || [[Әуелбек]] || 1 042 |- | 2034 || [[Ысқақов]] || 1 041 |- | 2035 || [[Тойлыбай]] || 1 041 |- | 2036 || [[Темирбулатов]] || 1 041 |- | 2037 || [[Қоныс]] || 1 041 |- | 2038 || [[Карин]] || 1 041 |- | 2039 || [[Капашев]] || 1 041 |- | 2040 || [[Сагнаев]] || 1 040 |- | 2041 || [[Арапбай]] || 1 039 |- | 2042 || [[Әбдіхалық]] || 1 038 |- | 2043 || [[Сағынбек]] || 1 037 |- | 2044 || [[Кожабергенов]] || 1 037 |- | 2045 || [[Жумагазин]] || 1 037 |- | 2046 || [[Асилов]] || 1 037 |- | 2047 || [[Альмагамбетов]] || 1 037 |- | 2048 || [[Тлепбергенов]] || 1 036 |- | 2049 || [[Нурканов]] || 1 036 |- | 2050 || [[Абу]] || 1 036 |- | 2051 || [[Тусупбаев]] || 1 035 |- | 2052 || [[Токтасынов]] || 1 034 |- | 2053 || [[Жалелов]] || 1 033 |- | 2054 || [[Есбергенов]] || 1 032 |- | 2055 || [[Адилбек]] || 1 032 |- | 2056 || [[Садиров]] || 1 031 |- | 2057 || [[Адамбеков]] || 1 031 |- | 2058 || [[Орумбаев]] || 1 030 |- | 2059 || [[Алдажаров]] || 1 030 |- | 2060 || [[Адамов]] || 1 030 |- | 2061 || [[Хамидуллин]] || 1 029 |- | 2062 || [[Кулахметов]] || 1 029 |- | 2063 || [[Жанысбаев]] || 1 029 |- | 2064 || [[Мұсахан]] || 1 028 |- | 2065 || [[Нургожаев]] || 1 027 |- | 2066 || [[Базархан]] || 1 027 |- | 2067 || [[Арипов]] || 1 027 |- | 2068 || [[Смаков]] || 1 026 |- | 2069 || [[Тұрсынов]] || 1 025 |- | 2070 || [[Жүсіпбек]] || 1 025 |- | 2071 || [[Айдос]] || 1 025 |- | 2072 || [[Теміржан]] || 1 024 |- | 2073 || [[Русланов]] || 1 024 |- | 2074 || [[Пралиев]] || 1 024 |- | 2075 || [[Құрбанәлі]] || 1 024 |- | 2076 || [[Елибаев]] || 1 024 |- | 2077 || [[Балмагамбетов]] || 1 024 |- | 2078 || [[Альменов]] || 1 024 |- | 2079 || [[Турганбеков]] || 1 023 |- | 2080 || [[Молдыбаев]] || 1 023 |- | 2081 || [[Жанабеков]] || 1 023 |- | 2082 || [[Бесбаев]] || 1 023 |- | 2083 || [[Кенжин]] || 1 022 |- | 2084 || [[Егізбай]] || 1 022 |- | 2085 || [[Тағай]] || 1 021 |- | 2086 || [[Найманов]] || 1 021 |- | 2087 || [[Габдулин]] || 1 020 |- | 2088 || [[Утегулов]] || 1 019 |- | 2089 || [[Окасов]] || 1 019 |- | 2090 || [[Кабдрахманов]] || 1 019 |- | 2091 || [[Райымбек]] || 1 018 |- | 2092 || [[Бакиев]] || 1 018 |- | 2093 || [[Мухатов]] || 1 017 |- | 2094 || [[Нуров]] || 1 017 |- | 2095 || [[Камысбаев]] || 1 016 |- | 2096 || [[Карбозов]] || 1 016 |- | 2097 || [[Шамуратов]] || 1 015 |- | 2098 || [[Уахитов]] || 1 015 |- | 2099 || [[Сейлов]] || 1 015 |- | 2100 || [[Мәжит]] || 1 015 |- | 2101 || [[Өмірбеков]] || 1 015 |- | 2102 || [[Жакин]] || 1 014 |- | 2103 || [[Нұрберген]] || 1 013 |- | 2104 || [[Ордабай]] || 1 013 |- | 2105 || [[Сарсембеков]] || 1 012 |- | 2106 || [[Ақылбеков]] || 1 012 |- | 2107 || [[Дүйсенғали]] || 1 011 |- | 2108 || [[Ганиев]] || 1 011 |- | 2109 || [[Токтамысов]] || 1 010 |- | 2110 || [[Кайрбеков]] || 1 010 |- | 2111 || [[Сатиев]] || 1 009 |- | 2112 || [[Жетибаев]] || 1 009 |- | 2113 || [[Асетов]] || 1 009 |- | 2114 || [[Алпыс]] || 1 009 |- | 2115 || [[Орынтаев]] || 1 008 |- | 2116 || [[Мулдагалиев]] || 1 007 |- | 2117 || [[Мұхтаров]] || 1 007 |- | 2118 || [[Адильбаев]] || 1 007 |- | 2119 || [[Толыбай]] || 1 005 |- | 2120 || [[Рахметулла]] || 1 005 |- | 2121 || [[Сейдалы]] || 1 005 |- | 2122 || [[Нариман]] || 1 005 |- | 2123 || [[Кудайберген]] || 1 005 |- | 2124 || [[Жакипбеков]] || 1 005 |- | 2125 || [[Төлеуов]] || 1 004 |- | 2126 || [[Такенов]] || 1 004 |- | 2127 || [[Берікбол]] || 1 003 |- | 2128 || [[Абибуллаев]] || 1 003 |- | 2129 || [[Сисенбай]] || 1 002 |- | 2130 || [[Кыдыров]] || 1 002 |- | 2131 || [[Баймуканов]] || 1 002 |- | 2132 || [[Жапар]] || 1 001 |- | 2133 || [[Бақтыбек]] || 1 001 |- | 2134 || [[Карипов]] || 1 000 |- | 2135 || [[Нарымбаев]] || 999 |- | 2136 || [[Айсин]] || 999 |- | 2137 || [[Ерсаин]] || 998 |- | 2138 || [[Усипбеков]] || 997 |- | 2139 || [[Малгаждаров]] || 997 |- | 2140 || [[Дюсенгалиев]] || 997 |- | 2141 || [[Бектемисов]] || 997 |- | 2142 || [[Өтебай]] || 995 |- | 2143 || [[Амангельдин]] || 995 |- | 2144 || [[Халық]] || 994 |- | 2145 || [[Сагингалиев]] || 994 |- | 2146 || [[Талдыбаев]] || 993 |- | 2147 || [[Өмірсерік]] || 991 |- | 2148 || [[Кожамуратов]] || 991 |- | 2149 || [[Карменов]] || 991 |- | 2150 || [[Бурибаев]] || 991 |- | 2151 || [[Камалиев]] || 990 |- | 2152 || [[Калиаскаров]] || 990 |- | 2153 || [[Егемберді]] || 990 |- | 2154 || [[Бурамбаев]] || 990 |- | 2155 || [[Калдаров]] || 989 |- | 2156 || [[Камиев]] || 989 |- | 2157 || [[Бейсеков]] || 989 |- | 2158 || [[Маратбек]] || 988 |- | 2159 || [[Қайсар]] || 988 |- | 2160 || [[Рахымберді]] || 987 |- | 2161 || [[Арын]] || 987 |- | 2162 || [[Шәкір]] || 986 |- | 2163 || [[Мұқанов]] || 986 |- | 2164 || [[Өміржан]] || 986 |- | 2165 || [[Қырықбай]] || 986 |- | 2166 || [[Бисалиев]] || 986 |- | 2167 || [[Бисекенов]] || 986 |- | 2168 || [[Омархан]] || 985 |- | 2169 || [[Лесбай]] || 985 |- | 2170 || [[Досмаганбетов]] || 985 |- | 2171 || [[Арыкбаев]] || 985 |- | 2172 || [[Суюндиков]] || 984 |- | 2173 || [[Абилкасимов]] || 984 |- | 2174 || [[Шахманов]] || 982 |- | 2175 || [[Рахымбек]] || 982 |- | 2176 || [[Молдахмет]] || 982 |- | 2177 || [[Байболат]] || 981 |- | 2178 || [[Бижан]] || 981 |- | 2179 || [[Сыздықов]] || 980 |- | 2180 || [[Нұрболұлы]] || 1802 |- | 2181 || [[Сартай]] || 979 |- | 2182 || [[Молдажанов]] || 979 |- | 2183 || [[Каипов]] || 979 |- | 2184 || [[Убайдулла]] || 978 |- | 2185 || [[Баетов]] || 978 |- | 2186 || [[Тастемір]] || 977 |- | 2187 || [[Корабаев]] || 977 |- | 2188 || [[Колбаев]] || 977 |- | 2189 || [[Жарылқап]] || 977 |- | 2190 || [[Бақытжанов]] || 977 |- | 2191 || [[Шахметов]] || 976 |- | 2192 || [[Раимкулов]] || 976 |- | 2193 || [[Еркебұланұлы]] || 1797 |- | 2194 || [[Әбутәліп]] || 976 |- | 2195 || [[Бахтыбаев]] || 976 |- | 2196 || [[Алиаскаров]] || 976 |- | 2197 || [[Абуталипов]] || 976 |- | 2198 || [[Турекулов]] || 975 |- | 2199 || [[Каппасов]] || 975 |- | 2200 || [[Дуйсенбиев]] || 974 |- | 2201 || [[Тұрған]] || 973 |- | 2202 || [[Тыныбеков]] || 973 |- | 2203 || [[Жахин]] || 973 |- | 2204 || [[Аймбетов]] || 973 |- | 2205 || [[Каденов]] || 972 |- | 2206 || [[Дүйсебай]] || 972 |- | 2207 || [[Асанхан]] || 971 |- | 2208 || [[Аманғалиев]] || 971 |- | 2209 || [[Қанағат]] || 970 |- | 2210 || [[Байбулов]] || 970 |- | 2211 || [[Шалқар]] || 969 |- | 2212 || [[Сейдуллаев]] || 969 |- | 2213 || [[Сейсенбай]] || 969 |- | 2214 || [[Альмуханов]] || 969 |- | 2215 || [[Табынбаев]] || 967 |- | 2216 || [[Бақытов]] || 967 |- | 2217 || [[Бахтыбай]] || 967 |- | 2218 || [[Кемелбек]] || 966 |- | 2219 || [[Жакыпбеков]] || 966 |- | 2220 || [[Жаманов]] || 965 |- | 2221 || [[Балтаев]] || 965 |- | 2222 || [[Арыстанбаев]] || 965 |- | 2223 || [[Сақтаған]] || 964 |- | 2224 || [[Курумбаев]] || 964 |- | 2225 || [[Сердалиев]] || 963 |- | 2226 || [[Әшірбай]] || 963 |- | 2227 || [[Байгабулов]] || 963 |- | 2228 || [[Ескермес]] || 962 |- | 2229 || [[Байбулатов]] || 962 |- | 2230 || [[Айтқұл]] || 962 |- | 2231 || [[Жұмагелді]] || 961 |- | 2232 || [[Қайырғали]] || 960 |- | 2233 || [[Кабаев]] || 960 |- | 2234 || [[Джаксыбаев]] || 960 |- | 2235 || [[Торгаев]] || 959 |- | 2236 || [[Салауат]] || 959 |- | 2237 || [[Сатов]] || 959 |- | 2238 || [[Қанатбай]] || 959 |- | 2239 || [[Аманжан]] || 959 |- | 2240 || [[Алдашев]] || 959 |- | 2241 || [[Темирхан]] || 958 |- | 2242 || [[Рахматуллаев]] || 958 |- | 2243 || [[Файзуллаев]] || 957 |- | 2244 || [[Кудияров]] || 957 |- | 2245 || [[Надиров]] || 956 |- | 2246 || [[Кылышбаев]] || 955 |- | 2247 || [[Даулетбеков]] || 955 |- | 2248 || [[Бостанов]] || 955 |- | 2249 || [[Сатенов]] || 954 |- | 2250 || [[Нысанбай]] || 954 |- | 2251 || [[Несіпбай]] || 954 |- | 2252 || [[Қази]] || 954 |- | 2253 || [[Әбілдаев]] || 954 |- | 2254 || [[Әбдіқалық]] || 954 |- | 2255 || [[Ақылбай]] || 953 |- | 2256 || [[Нұрхан]] || 952 |- | 2257 || [[Лесбаев]] || 952 |- | 2258 || [[Молдашов]] || 951 |- | 2259 || [[Қожабай]] || 950 |- | 2260 || [[Бекешев]] || 950 |- | 2261 || [[Серікқазы]] || 949 |- | 2262 || [[Алмаганбетов]] || 949 |- | 2263 || [[Мейрамхан]] || 948 |- | 2264 || [[Киргизбаев]] || 947 |- | 2265 || [[Жубаев]] || 947 |- | 2266 || [[Әбдіғали]] || 947 |- | 2267 || [[Сейтқазы]] || 946 |- | 2268 || [[Шыныбаев]] || 945 |- | 2269 || [[Солтанов]] || 945 |- | 2270 || [[Қарабай]] || 945 |- | 2271 || [[Бекешов]] || 945 |- | 2272 || [[Курмантаев]] || 944 |- | 2273 || [[Бержанов]] || 944 |- | 2274 || [[Бектемір]] || 944 |- | 2275 || [[Мамырбек]] || 943 |- | 2276 || [[Конысов]] || 943 |- | 2277 || [[Булегенов]] || 943 |- | 2278 || [[Балапанов]] || 942 |- | 2279 || [[Рахимжан]] || 941 |- | 2280 || [[Кәдірбек]] || 941 |- | 2281 || [[Садибеков]] || 940 |- | 2282 || [[Сұлтанғали]] || 940 |- | 2283 || [[Косанов]] || 940 |- | 2284 || [[Баянбаев]] || 940 |- | 2285 || [[Якубов]] || 939 |- | 2286 || [[Толебаев]] || 938 |- | 2287 || [[Омирзаков]] || 938 |- | 2288 || [[Муздыбаев]] || 938 |- | 2289 || [[Сеилханов]] || 937 |- | 2290 || [[Картабаев]] || 937 |- | 2291 || [[Бакытжанов]] || 937 |- | 2292 || [[Айтмаганбетов]] || 937 |- | 2293 || [[Суюнов]] || 936 |- | 2294 || [[Нуркеев]] || 936 |- | 2295 || [[Момбаев]] || 936 |- | 2296 || [[Какимжанов]] || 936 |- | 2297 || [[Абылкасымов]] || 936 |- | 2298 || [[Тунгатаров]] || 935 |- | 2299 || [[Турсумбаев]] || 935 |- | 2300 || [[Даукенов]] || 935 |- | 2301 || [[Белгибаев]] || 934 |- | 2302 || [[Кондыбаев]] || 933 |- | 2303 || [[Алдонгаров]] || 933 |- | 2304 || [[Акпаров]] || 933 |- | 2305 || [[Токушев]] || 932 |- | 2306 || [[Косжанов]] || 932 |- | 2307 || [[Канапьянов]] || 932 |- | 2308 || [[Дауылбай]] || 932 |- | 2309 || [[Тұрдалы]] || 931 |- | 2310 || [[Оңдасын]] || 931 |- | 2311 || [[Пернебеков]] || 931 |- | 2312 || [[Куанбаев]] || 931 |- | 2313 || [[Жолтаев]] || 931 |- | 2314 || [[Әділжан]] || 931 |- | 2315 || [[Токаев]] || 930 |- | 2316 || [[Сатыбалдинов]] || 930 |- | 2317 || [[Мейрамбай]] || 930 |- | 2318 || [[Абдрахимов]] || 930 |- | 2319 || [[Сарсеков]] || 929 |- | 2320 || [[Бисенғали]] || 929 |- | 2321 || [[Нартай]] || 928 |- | 2322 || [[Дайрабай]] || 928 |- | 2323 || [[Муталиев]] || 927 |- | 2324 || [[Махмет]] || 926 |- | 2325 || [[Кенжехан]] || 926 |- | 2326 || [[Отегенов]] || 925 |- | 2327 || [[Жаныбеков]] || 925 |- | 2328 || [[Жарасбаев]] || 924 |- | 2329 || [[Амангелды]] || 924 |- | 2330 || [[Асубаев]] || 924 |- | 2331 || [[Турсынбай]] || 923 |- | 2332 || [[Мухамедов]] || 923 |- | 2333 || [[Есеев]] || 923 |- | 2334 || [[Кажгалиев]] || 922 |- | 2335 || [[Базар]] || 922 |- | 2336 || [[Ботабеков]] || 922 |- | 2337 || [[Рашит]] || 921 |- | 2338 || [[Мықтыбек]] || 921 |- | 2339 || [[Ыбырай]] || 920 |- | 2340 || [[Усембаев]] || 920 |- | 2341 || [[Санат]] || 920 |- | 2342 || [[Мустафа]] || 920 |- | 2343 || [[Асаубаев]] || 920 |- | 2344 || [[Сабырхан]] || 919 |- | 2345 || [[Нуржан]] || 919 |- | 2346 || [[Жанахметов]] || 919 |- | 2347 || [[Абугалиев]] || 919 |- | 2348 || [[Шарипбаев]] || 917 |- | 2349 || [[Пазылов]] || 917 |- | 2350 || [[Биманов]] || 917 |- | 2351 || [[Бурханов]] || 917 |- | 2352 || [[Айтқазы]] || 917 |- | 2353 || [[Калмагамбетов]] || 916 |- | 2354 || [[Егинбаев]] || 916 |- | 2355 || [[Тугельбаев]] || 915 |- | 2356 || [[Үсенов]] || 915 |- | 2357 || [[Мұхамбет]] || 915 |- | 2358 || [[Парахат]] || 915 |- | 2359 || [[Абраев]] || 915 |- | 2360 || [[Оңалбай]] || 914 |- | 2361 || [[Мурзагулов]] || 914 |- | 2362 || [[Қаби]] || 914 |- | 2363 || [[Жұмақан]] || 914 |- | 2364 || [[Ахметбек]] || 914 |- | 2365 || [[Беспаев]] || 913 |- | 2366 || [[Арипбаев]] || 913 |- | 2367 || [[Агабеков]] || 912 |- | 2368 || [[Сейткулов]] || 911 |- | 2369 || [[Килыбаев]] || 911 |- | 2370 || [[Естай]] || 910 |- | 2371 || [[Мусакулов]] || 909 |- | 2372 || [[Манасов]] || 909 |- | 2373 || [[Кулжабаев]] || 909 |- | 2374 || [[Джаксылыков]] || 909 |- | 2375 || [[Алимхан]] || 909 |- | 2376 || [[Акпанов]] || 908 |- | 2377 || [[Қуанышов]] || 907 |- | 2378 || [[Қаржау]] || 907 |- | 2379 || [[Ахатаев]] || 907 |- | 2380 || [[Ходжаев]] || 906 |- | 2381 || [[Мейрамбеков]] || 906 |- | 2382 || [[Жұманов]] || 906 |- | 2383 || [[Ештаев]] || 906 |- | 2384 || [[Алмаханов]] || 906 |- | 2385 || [[Рахманкулов]] || 905 |- | 2386 || [[Кулатаев]] || 905 |- | 2387 || [[Жанибек]] || 905 |- | 2388 || [[Исабай]] || 905 |- | 2389 || [[Дюсекеев]] || 905 |- | 2390 || [[Ерсін]] || 904 |- | 2391 || [[Жалғасбек]] || 904 |- | 2392 || [[Аукенов]] || 904 |- | 2393 || [[Ануаров]] || 904 |- | 2394 || [[Сапаралиев]] || 903 |- | 2395 || [[Қарасай]] || 903 |- | 2396 || [[Акилбеков]] || 903 |- | 2397 || [[Мейрхан]] || 902 |- | 2398 || [[Аминов]] || 902 |- | 2399 || [[Ұзақбаев]] || 901 |- | 2400 || [[Сапарәлі]] || 901 |- | 2401 || [[Қыдырбаев]] || 901 |- | 2402 || [[Жидебаев]] || 901 |- | 2403 || [[Файзуллин]] || 900 |- | 2404 || [[Анесов]] || 900 |- | 2405 || [[Сейсембаев]] || 899 |- | 2406 || [[Серғали]] || 899 |- | 2407 || [[Нұрлыбекұлы]] || 1720 |- | 2408 || [[Лепесов]] || 899 |- | 2409 || [[Кабиденов]] || 899 |- | 2410 || [[Джалгасбаев]] || 899 |- | 2411 || [[Токтыбаев]] || 898 |- | 2412 || [[Торебеков]] || 898 |- | 2413 || [[Жармагамбетов]] || 898 |- | 2414 || [[Курманкулов]] || 897 |- | 2415 || [[Қойшыбаев]] || 897 |- | 2416 || [[Мелдебеков]] || 897 |- | 2417 || [[Есболат]] || 897 |- | 2418 || [[Сабиев]] || 896 |- | 2419 || [[Мукашов]] || 896 |- | 2420 || [[Оракбаев]] || 896 |- | 2421 || [[Кайрат]] || 896 |- | 2422 || [[Есмуханов]] || 896 |- | 2423 || [[Баязитов]] || 895 |- | 2424 || [[Бегенов]] || 895 |- | 2425 || [[Ақберген]] || 895 |- | 2426 || [[Абдурахман]] || 895 |- | 2427 || [[Сейсенбек]] || 894 |- | 2428 || [[Мыңбай]] || 894 |- | 2429 || [[Игибаев]] || 894 |- | 2430 || [[Жампеисов]] || 894 |- | 2431 || [[Аяпберген]] || 894 |- | 2432 || [[Абдраймов]] || 894 |- | 2433 || [[Жанарбек]] || 893 |- | 2434 || [[Тілек]] || 892 |- | 2435 || [[Сыздыкбаев]] || 892 |- | 2436 || [[Нурмаханбетов]] || 892 |- | 2437 || [[Қабдолла]] || 892 |- | 2438 || [[Дәулетбай]] || 892 |- | 2439 || [[Блялов]] || 892 |- | 2440 || [[Худайберген]] || 891 |- | 2441 || [[Турмагамбетов]] || 891 |- | 2442 || [[Конурбаев]] || 891 |- | 2443 || [[Есім]] || 891 |- | 2444 || [[Байгазиев]] || 891 |- | 2445 || [[Бегманов]] || 891 |- | 2446 || [[Сәдуақас]] || 890 |- | 2447 || [[Мұқатай]] || 890 |- | 2448 || [[Оңалбек]] || 890 |- | 2449 || [[Қалжан]] || 890 |- | 2450 || [[Имамбаев]] || 890 |- | 2451 || [[Егеубаев]] || 890 |- | 2452 || [[Нургазинов]] || 889 |- | 2453 || [[Жасұзақ]] || 889 |- | 2454 || [[Бақытұлы]] || 1712 |- | 2455 || [[Айнабек]] || 889 |- | 2456 || [[Алпыспаев]] || 889 |- | 2457 || [[Тұрсынбаев]] || 888 |- | 2458 || [[Тилегенов]] || 888 |- | 2459 || [[Нурабаев]] || 888 |- | 2460 || [[Матжанов]] || 888 |- | 2461 || [[Кайырбеков]] || 888 |- | 2462 || [[Тоқан]] || 887 |- | 2463 || [[Сергалиев]] || 887 |- | 2464 || [[Саттыбаев]] || 887 |- | 2465 || [[Жамантаев]] || 887 |- | 2466 || [[Ажигалиев]] || 887 |- | 2467 || [[Раманкулов]] || 886 |- | 2468 || [[Пердебек]] || 886 |- | 2469 || [[Амангельді]] || 886 |- | 2470 || [[Нұртас]] || 885 |- | 2471 || [[Калимов]] || 885 |- | 2472 || [[Игисинов]] || 885 |- | 2473 || [[Ешимов]] || 885 |- | 2474 || [[Аменов]] || 885 |- | 2475 || [[Көбей]] || 884 |- | 2476 || [[Еркен]] || 884 |- | 2477 || [[Азбергенов]] || 884 |- | 2478 || [[Сламбеков]] || 882 |- | 2479 || [[Маметов]] || 882 |- | 2480 || [[Батыргалиев]] || 882 |- | 2481 || [[Тургамбаев]] || 881 |- | 2482 || [[Нұрсұлтанұлы]] || 1698 |- | 2483 || [[Тұрғанбаев]] || 880 |- | 2484 || [[Отарбай]] || 880 |- | 2485 || [[Жумахметов]] || 880 |- | 2486 || [[Джапаров]] || 880 |- | 2487 || [[Ташкенбаев]] || 879 |- | 2488 || [[Нұрым]] || 879 |- | 2489 || [[Мамиров]] || 879 |- | 2490 || [[Қалабай]] || 879 |- | 2491 || [[Ашенов]] || 879 |- | 2492 || [[Бисембай]] || 879 |- | 2493 || [[Абдалиев]] || 879 |- | 2494 || [[Стамкулов]] || 878 |- | 2495 || [[Қасымбеков]] || 877 |- | 2496 || [[Куанышкалиев]] || 877 |- | 2497 || [[Жанпеисов]] || 877 |- | 2498 || [[Устемиров]] || 876 |- | 2499 || [[Мырзагулов]] || 876 |- | 2500 || [[Мұхаметқали]] || 876 |- | 2501 || [[Әлібай]] || 876 |- | 2502 || [[Бакишев]] || 876 |- | 2503 || [[Алмасов]] || 876 |- | 2504 || [[Садуахасов]] || 875 |- | 2505 || [[Мағауия]] || 875 |- | 2506 || [[Куаныш]] || 875 |- | 2507 || [[Баймуханбетов]] || 875 |- | 2508 || [[Иржанов]] || 873 |- | 2509 || [[Бекниязов]] || 873 |- | 2510 || [[Асильбеков]] || 873 |- | 2511 || [[Ринатұлы]] || 1660 |- | 2512 || [[Закарин]] || 872 |- | 2513 || [[Дәуренбек]] || 872 |- | 2514 || [[Ергазиев]] || 872 |- | 2515 || [[Атымтаев]] || 872 |- | 2516 || [[Тұрсынәлі]] || 871 |- | 2517 || [[Жексен]] || 871 |- | 2518 || [[Бекежан]] || 871 |- | 2519 || [[Болатбай]] || 871 |- | 2520 || [[Тілеубай]] || 870 |- | 2521 || [[Иргалиев]] || 870 |- | 2522 || [[Абен]] || 870 |- | 2523 || [[Толеген]] || 869 |- | 2524 || [[Кененбаев]] || 869 |- | 2525 || [[Аймаганбетов]] || 869 |- | 2526 || [[Мұратбеков]] || 868 |- | 2527 || [[Лесбеков]] || 868 |- | 2528 || [[Бағлан]] || 868 |- | 2529 || [[Тойбаев]] || 867 |- | 2530 || [[Адырбеков]] || 867 |- | 2531 || [[Сауранбаев]] || 866 |- | 2532 || [[Советбек]] || 866 |- | 2533 || [[Муханбетжанов]] || 866 |- | 2534 || [[Жарқын]] || 866 |- | 2535 || [[Жакишев]] || 866 |- | 2536 || [[Акмурзаев]] || 866 |- | 2537 || [[Рахманберді]] || 865 |- | 2538 || [[Асенов]] || 865 |- | 2539 || [[Алтыбай]] || 865 |- | 2540 || [[Алишер]] || 865 |- | 2541 || [[Сабырбек]] || 864 |- | 2542 || [[Мустапаев]] || 864 |- | 2543 || [[Корганбаев]] || 864 |- | 2544 || [[Жубаниязов]] || 864 |- | 2545 || [[Жангелді]] || 864 |- | 2546 || [[Бурабаев]] || 864 |- | 2547 || [[Байгабылов]] || 864 |- | 2548 || [[Бегжанов]] || 864 |- | 2549 || [[Кушекбаев]] || 863 |- | 2550 || [[Лесов]] || 863 |- | 2551 || [[Кашаганов]] || 863 |- | 2552 || [[Жаксылык]] || 863 |- | 2553 || [[Еспаев]] || 863 |- | 2554 || [[Дуйсебеков]] || 863 |- | 2555 || [[Букенбаев]] || 863 |- | 2556 || [[Адильханов]] || 863 |- | 2557 || [[Хакимов]] || 862 |- | 2558 || [[Садыров]] || 862 |- | 2559 || [[Мырзаев]] || 861 |- | 2560 || [[Әбдуәлі]] || 861 |- | 2561 || [[Макатов]] || 860 |- | 2562 || [[Бекмурзин]] || 860 |- | 2563 || [[Төлеп]] || 859 |- | 2564 || [[Майлыбай]] || 859 |- | 2565 || [[Ербосын]] || 859 |- | 2566 || [[Сейтказин]] || 858 |- | 2567 || [[Қанапия]] || 858 |- | 2568 || [[Исахов]] || 858 |- | 2569 || [[Дәурен]] || 858 |- | 2570 || [[Айтказин]] || 858 |- | 2571 || [[Сатылганов]] || 857 |- | 2572 || [[Рахманбердиев]] || 857 |- | 2573 || [[Бекжигитов]] || 857 |- | 2574 || [[Тельман]] || 855 |- | 2575 || [[Таңат]] || 855 |- | 2576 || [[Қыдыр]] || 855 |- | 2577 || [[Зейнуллин]] || 855 |- | 2578 || [[Кумарбеков]] || 854 |- | 2579 || [[Колдасов]] || 854 |- | 2580 || [[Жанайдаров]] || 854 |- | 2581 || [[Дәулетхан]] || 854 |- | 2582 || [[Досыбаев]] || 854 |- | 2583 || [[Әнуар]] || 854 |- | 2584 || [[Бактыгалиев]] || 854 |- | 2585 || [[Исагулов]] || 853 |- | 2586 || [[Тюлюбаев]] || 852 |- | 2587 || [[Құнанбай]] || 852 |- | 2588 || [[Жұмағұлов]] || 852 |- | 2589 || [[Жуманазаров]] || 852 |- | 2590 || [[Удербаев]] || 851 |- | 2591 || [[Тлеген]] || 851 |- | 2592 || [[Сейтханов]] || 851 |- | 2593 || [[Сейтқали]] || 850 |- | 2594 || [[Рустамов]] || 850 |- | 2595 || [[Казакбаев]] || 850 |- | 2596 || [[Дюсенбеков]] || 850 |- | 2597 || [[Жанболатов]] || 850 |- | 2598 || [[Агадилов]] || 850 |- | 2599 || [[Сағидулла]] || 849 |- | 2600 || [[Дауленов]] || 849 |- | 2601 || [[Бактияров]] || 849 |- | 2602 || [[Турабеков]] || 848 |- | 2603 || [[Коянбаев]] || 848 |- | 2604 || [[Жалғасов]] || 848 |- | 2605 || [[Амрин]] || 848 |- | 2606 || [[Едіге]] || 847 |- | 2607 || [[Бақтыбаев]] || 847 |- | 2608 || [[Ускембаев]] || 846 |- | 2609 || [[Юсуп]] || 846 |- | 2610 || [[Ибатов]] || 846 |- | 2611 || [[Бағытжан]] || 846 |- | 2612 || [[Бекзат]] || 846 |- | 2613 || [[Бимурзаев]] || 845 |- | 2614 || [[Тәліп]] || 844 |- | 2615 || [[Нарбеков]] || 844 |- | 2616 || [[Коспанов]] || 844 |- | 2617 || [[Жаңабек]] || 844 |- | 2618 || [[Жолаев]] || 844 |- | 2619 || [[Дюсекенов]] || 844 |- | 2620 || [[Дәрібай]] || 844 |- | 2621 || [[Тұрғынбай]] || 843 |- | 2622 || [[Тыныбаев]] || 843 |- | 2623 || [[Рсалиев]] || 843 |- | 2624 || [[Копеев]] || 843 |- | 2625 || [[Кунакбаев]] || 843 |- | 2626 || [[Каримжанов]] || 843 |- | 2627 || [[Тунгушбаев]] || 842 |- | 2628 || [[Қаршыға]] || 842 |- | 2629 || [[Букаев]] || 842 |- | 2630 || [[Ишанов]] || 841 |- | 2631 || [[Избасар]] || 841 |- | 2632 || [[Досмухамбетов]] || 841 |- | 2633 || [[Әуесхан]] || 841 |- | 2634 || [[Инкарбеков]] || 840 |- | 2635 || [[Карагулов]] || 840 |- | 2636 || [[Уразаев]] || 839 |- | 2637 || [[Уринбаев]] || 839 |- | 2638 || [[Мухамеджан]] || 839 |- | 2639 || [[Көлбай]] || 839 |- | 2640 || [[Есжан]] || 839 |- | 2641 || [[Арапбаев]] || 839 |- | 2642 || [[Токанов]] || 838 |- | 2643 || [[Мыңжасар]] || 838 |- | 2644 || [[Молдакулов]] || 838 |- | 2645 || [[Каликов]] || 838 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Тізім ! № !! Ер және әйел тегі !! тектес саны |- | 2646 || [[Бакеев]] || 838 |- | 2647 || [[Тимур]] || 837 |- | 2648 || [[Саханов]] || 836 |- | 2649 || [[Сеилхан]] || 835 |- | 2650 || [[Момынов]] || 835 |- | 2651 || [[Өтеміс]] || 835 |- | 2652 || [[Игілік]] || 835 |- | 2653 || [[Жораев]] || 835 |- | 2654 || [[Есболов]] || 835 |- | 2655 || [[Дастанұлы]] || 1595 |- | 2656 || [[Қайдар]] || 834 |- | 2657 || [[Жаркенов]] || 834 |- | 2658 || [[Жанатаев]] || 834 |- | 2659 || [[Аязбай]] || 834 |- | 2660 || [[Уралов]] || 833 |- | 2661 || [[Омирбаев]] || 833 |- | 2662 || [[Қылышбек]] || 833 |- | 2663 || [[Қадыржан]] || 833 |- | 2664 || [[Ауганбаев]] || 833 |- | 2665 || [[Алькенов]] || 833 |- | 2666 || [[Тоқсанбай]] || 832 |- | 2667 || [[Сапаков]] || 832 |- | 2668 || [[Мирамбек]] || 832 |- | 2669 || [[Уали]] || 831 |- | 2670 || [[Кулумбетов]] || 831 |- | 2671 || [[Қайратбек]] || 831 |- | 2672 || [[Секенов]] || 830 |- | 2673 || [[Сатпаев]] || 830 |- | 2674 || [[Нуриев]] || 830 |- | 2675 || [[Аубекеров]] || 830 |- | 2676 || [[Бағдатұлы]] || 1520 |- | 2677 || [[Есмурзаев]] || 828 |- | 2678 || [[Әбенов]] || 828 |- | 2679 || [[Асланұлы]] || 1526 |- | 2680 || [[Заманбек]] || 827 |- | 2681 || [[Бейбитов]] || 827 |- | 2682 || [[Тілеубек]] || 826 |- | 2683 || [[Ешмуратов]] || 826 |- | 2684 || [[Жайсанбаев]] || 826 |- | 2685 || [[Жалғасбаев]] || 825 |- | 2686 || [[Сандыбай]] || 824 |- | 2687 || [[Табылды]] || 824 |- | 2688 || [[Сайлыбаев]] || 824 |- | 2689 || [[Есенгулов]] || 824 |- | 2690 || [[Галимжанов]] || 823 |- | 2691 || [[Сламбек]] || 822 |- | 2692 || [[Нуркасымов]] || 822 |- | 2693 || [[Намазбай]] || 822 |- | 2694 || [[Айдарұлы]] || 1610 |- | 2695 || [[Канагатов]] || 821 |- | 2696 || [[Тауекелов]] || 820 |- | 2697 || [[Убайдуллаев]] || 820 |- | 2698 || [[Беркалиев]] || 820 |- | 2699 || [[Айбасов]] || 820 |- | 2700 || [[Уразбай]] || 819 |- | 2701 || [[Казбаев]] || 819 |- | 2702 || [[Балыкбаев]] || 819 |- | 2703 || [[Орақбай]] || 818 |- | 2704 || [[Адай]] || 818 |- | 2705 || [[Тәжібаев]] || 817 |- | 2706 || [[Шаймардан]] || 817 |- | 2707 || [[Сағымбек]] || 817 |- | 2708 || [[Райханов]] || 817 |- | 2709 || [[Әбішев]] || 817 |- | 2710 || [[Иманбай]] || 816 |- | 2711 || [[Турдиев]] || 814 |- | 2712 || [[Рысқұл]] || 814 |- | 2713 || [[Қарсыбай]] || 814 |- | 2714 || [[Кенебаев]] || 813 |- | 2715 || [[Бекмырза]] || 813 |- | 2716 || [[Тасимов]] || 812 |- | 2717 || [[Жаңаберген]] || 812 |- | 2718 || [[Едилов]] || 812 |- | 2719 || [[Сагымбаев]] || 811 |- | 2720 || [[Калибаев]] || 811 |- | 2721 || [[Бутабаев]] || 811 |- | 2722 || [[Дауренұлы]] || 1468 |- | 2723 || [[Молдахан]] || 809 |- | 2724 || [[Асилбек]] || 809 |- | 2725 || [[Тлеубай]] || 808 |- | 2726 || [[Жандосов]] || 808 |- | 2727 || [[Ауесхан]] || 808 |- | 2728 || [[Асет]] || 808 |- | 2729 || [[Утесинов]] || 807 |- | 2730 || [[Базаркулов]] || 807 |- | 2731 || [[Ахтанов]] || 807 |- | 2732 || [[Байдилдаев]] || 807 |- | 2733 || [[Алмабеков]] || 807 |- | 2734 || [[Сматов]] || 806 |- | 2735 || [[Медетбек]] || 806 |- | 2736 || [[Қуанышбаев]] || 806 |- | 2737 || [[Илесов]] || 806 |- | 2738 || [[Нышан]] || 805 |- | 2739 || [[Накипов]] || 805 |- | 2740 || [[Зарипов]] || 805 |- | 2741 || [[Болатбекұлы]] || 1531 |- | 2742 || [[Тургалиев]] || 804 |- | 2743 || [[Сагынбаев]] || 804 |- | 2744 || [[Нұрдаулет]] || 804 |- | 2745 || [[Медетбаев]] || 804 |- | 2746 || [[Әкімжан]] || 804 |- | 2747 || [[Тилеубаев]] || 803 |- | 2748 || [[Рыспеков]] || 803 |- | 2749 || [[Мирзабеков]] || 803 |- | 2750 || [[Қасенов]] || 803 |- | 2751 || [[Каженов]] || 803 |- | 2752 || [[Жанай]] || 803 |- | 2753 || [[Есбол]] || 803 |- | 2754 || [[Жайлыбаев]] || 803 |- | 2755 || [[Альбеков]] || 803 |- | 2756 || [[Тулеубеков]] || 802 |- | 2757 || [[Тойшыбеков]] || 802 |- | 2758 || [[Кашкинбаев]] || 802 |- | 2759 || [[Ағыбай]] || 802 |- | 2760 || [[Утебеков]] || 801 |- | 2761 || [[Сыдықов]] || 801 |- | 2762 || [[Қалмұрат]] || 801 |- | 2763 || [[Ғалымбек]] || 801 |- | 2764 || [[Тұрғын]] || 800 |- | 2765 || [[Умбетбаев]] || 800 |- | 2766 || [[Нияз]] || 800 |- | 2767 || [[Карманов]] || 800 |- | 2768 || [[Дуйсеков]] || 800 |- | 2769 || [[Әбдіғаппар]] || 800 |- | 2770 || [[Бүркіт]] || 800 |- | 2771 || [[Тургунов]] || 799 |- | 2772 || [[Сериккалиев]] || 799 |- | 2773 || [[Сүндет]] || 799 |- | 2774 || [[Рысқали]] || 798 |- | 2775 || [[Пирманов]] || 798 |- | 2776 || [[Унгарбаев]] || 797 |- | 2777 || [[Полатбек]] || 797 |- | 2778 || [[Кулмагамбетов]] || 797 |- | 2779 || [[Калмаганбетов]] || 796 |- | 2780 || [[Әсілбек]] || 796 |- | 2781 || [[Мэлс]] || 795 |- | 2782 || [[Керейбаев]] || 795 |- | 2783 || [[Игиликов]] || 795 |- | 2784 || [[Еркінбай]] || 795 |- | 2785 || [[Мурзатаев]] || 794 |- | 2786 || [[Жамал]] || 794 |- | 2787 || [[Кушеров]] || 792 |- | 2788 || [[Кемелбеков]] || 792 |- | 2789 || [[Алмабек]] || 792 |- | 2790 || [[Икласов]] || 791 |- | 2791 || [[Жанболатұлы]] || 1527 |- | 2792 || [[Толеуханов]] || 790 |- | 2793 || [[Нұрмағанбет]] || 790 |- | 2794 || [[Дабылов]] || 790 |- | 2795 || [[Тлеумбетов]] || 789 |- | 2796 || [[Сегізбай]] || 789 |- | 2797 || [[Серікқан]] || 789 |- | 2798 || [[Менлибаев]] || 789 |- | 2799 || [[Оразалинов]] || 789 |- | 2800 || [[Қалдар]] || 789 |- | 2801 || [[Бахытов]] || 789 |- | 2802 || [[Усеров]] || 788 |- | 2803 || [[Көшкінбай]] || 788 |- | 2804 || [[Алтынбекұлы]] || 1538 |- | 2805 || [[Әкім]] || 787 |- | 2806 || [[Бектурсынов]] || 787 |- | 2807 || [[Бахытжанов]] || 787 |- | 2808 || [[Асанбай]] || 787 |- | 2809 || [[Жусипбеков]] || 786 |- | 2810 || [[Алиманов]] || 786 |- | 2811 || [[Абзалұлы]] || 1481 |- | 2812 || [[Шекербек]] || 785 |- | 2813 || [[Сексенбай]] || 785 |- | 2814 || [[Мергенов]] || 785 |- | 2815 || [[Джолдыбаев]] || 785 |- | 2816 || [[Темірханов]] || 784 |- | 2817 || [[Рашидов]] || 784 |- | 2818 || [[Нұрбекұлы]] || 1533 |- | 2819 || [[Жиенбеков]] || 784 |- | 2820 || [[Дуйсен]] || 784 |- | 2821 || [[Ғарифолла]] || 784 |- | 2822 || [[Тюлегенов]] || 783 |- | 2823 || [[Тапалов]] || 783 |- | 2824 || [[Мұқашев]] || 783 |- | 2825 || [[Азимханов]] || 783 |- | 2826 || [[Сагатбеков]] || 782 |- | 2827 || [[Әуезхан]] || 782 |- | 2828 || [[Ахметқали]] || 782 |- | 2829 || [[Айжанов]] || 782 |- | 2830 || [[Абдыгалиев]] || 782 |- | 2831 || [[Олжасұлы]] || 1475 |- | 2832 || [[Қамбарбек]] || 781 |- | 2833 || [[Карсыбаев]] || 781 |- | 2834 || [[Ақжол]] || 781 |- | 2835 || [[Нұрмұханбет]] || 780 |- | 2836 || [[Наби]] || 780 |- | 2837 || [[Махсутов]] || 780 |- | 2838 || [[Иманбек]] || 780 |- | 2839 || [[Кенже]] || 780 |- | 2840 || [[Хайрушев]] || 779 |- | 2841 || [[Мылтыкбаев]] || 779 |- | 2842 || [[Карабасов]] || 779 |- | 2843 || [[Дүйсембай]] || 779 |- | 2844 || [[Алдияр]] || 779 |- | 2845 || [[Айдосов]] || 779 |- | 2846 || [[Ботаев]] || 778 |- | 2847 || [[Малибеков]] || 777 |- | 2848 || [[Агыбаев]] || 777 |- | 2849 || [[Сман]] || 776 |- | 2850 || [[Дузбаев]] || 776 |- | 2851 || [[Данабек]] || 776 |- | 2852 || [[Атамбаев]] || 776 |- | 2853 || [[Айткенов]] || 776 |- | 2854 || [[Шотаев]] || 775 |- | 2855 || [[Кульманов]] || 775 |- | 2856 || [[Қошқарбай]] || 775 |- | 2857 || [[Даулетияров]] || 775 |- | 2858 || [[Нуркин]] || 774 |- | 2859 || [[Мырзағалиев]] || 774 |- | 2860 || [[Қалдан]] || 774 |- | 2861 || [[Матенов]] || 774 |- | 2862 || [[Мақсотов]] || 774 |- | 2863 || [[Ерген]] || 774 |- | 2864 || [[Беисов]] || 774 |- | 2865 || [[Акназаров]] || 774 |- | 2866 || [[Даулеткалиев]] || 773 |- | 2867 || [[Шалабай]] || 772 |- | 2868 || [[Садуахас]] || 772 |- | 2869 || [[Утельбаев]] || 771 |- | 2870 || [[Сейіт]] || 771 |- | 2871 || [[Құмарбек]] || 771 |- | 2872 || [[Манатов]] || 771 |- | 2873 || [[Айменов]] || 771 |- | 2874 || [[Урумбаев]] || 770 |- | 2875 || [[Сұлтанбай]] || 770 |- | 2876 || [[Жайлауов]] || 770 |- | 2877 || [[Байсалов]] || 770 |- | 2878 || [[Шора]] || 769 |- | 2879 || [[Мейрамбекұлы]] || 1417 |- | 2880 || [[Абденов]] || 769 |- | 2881 || [[Примкулов]] || 768 |- | 2882 || [[Жарылгасов]] || 768 |- | 2883 || [[Казыбеков]] || 768 |- | 2884 || [[Касанов]] || 768 |- | 2885 || [[Жанбаев]] || 768 |- | 2886 || [[Әділханов]] || 768 |- | 2887 || [[Кабденов]] || 767 |- | 2888 || [[Асанбек]] || 767 |- | 2889 || [[Оразханов]] || 766 |- | 2890 || [[Қалтай]] || 766 |- | 2891 || [[Жумахан]] || 766 |- | 2892 || [[Текебаев]] || 765 |- | 2893 || [[Сакиев]] || 765 |- | 2894 || [[Нұрбол]] || 765 |- | 2895 || [[Буркутбаев]] || 765 |- | 2896 || [[Имаш]] || 764 |- | 2897 || [[Әділов]] || 764 |- | 2898 || [[Анаркулов]] || 764 |- | 2899 || [[Халмуратов]] || 763 |- | 2900 || [[Сугуров]] || 762 |- | 2901 || [[Иргебаев]] || 762 |- | 2902 || [[Габдушев]] || 762 |- | 2903 || [[Рыскулбеков]] || 761 |- | 2904 || [[Жақыпов]] || 761 |- | 2905 || [[Аманкосов]] || 761 |- | 2906 || [[Умирзахов]] || 760 |- | 2907 || [[Оспанбаев]] || 760 |- | 2908 || [[Байдильдин]] || 760 |- | 2909 || [[Романов]] || 759 |- | 2910 || [[Райсов]] || 759 |- | 2911 || [[Қуанышқали]] || 759 |- | 2912 || [[Ералин]] || 759 |- | 2913 || [[Бегимбаев]] || 759 |- | 2914 || [[Рыскелді]] || 758 |- | 2915 || [[Қалдыбеков]] || 758 |- | 2916 || [[Туркменбаев]] || 757 |- | 2917 || [[Ризабек]] || 757 |- | 2918 || [[Сабыржанов]] || 757 |- | 2919 || [[Кембаев]] || 757 |- | 2920 || [[Елеу]] || 757 |- | 2921 || [[Айкенов]] || 757 |- | 2922 || [[Актанов]] || 757 |- | 2923 || [[Смайл]] || 756 |- | 2924 || [[Сергей]] || 756 |- | 2925 || [[Оразай]] || 756 |- | 2926 || [[Жуманбаев]] || 756 |- | 2927 || [[Тимурұлы]] || 1432 |- | 2928 || [[Нұрмұхан]] || 755 |- | 2929 || [[Куангалиев]] || 755 |- | 2930 || [[Қайыр]] || 755 |- | 2931 || [[Джанибеков]] || 755 |- | 2932 || [[Байсейтов]] || 755 |- | 2933 || [[Алимжан]] || 755 |- | 2934 || [[Уәли]] || 754 |- | 2935 || [[Тұрлан]] || 754 |- | 2936 || [[Сәлім]] || 754 |- | 2937 || [[Сейдазимов]] || 754 |- | 2938 || [[Несіпбек]] || 754 |- | 2939 || [[Айманов]] || 754 |- | 2940 || [[Турымбетов]] || 753 |- | 2941 || [[Жанайдар]] || 753 |- | 2942 || [[Беркінбай]] || 753 |- | 2943 || [[Тулкибаев]] || 752 |- | 2944 || [[Шакен]] || 752 |- | 2945 || [[Сарсебаев]] || 752 |- | 2946 || [[Досбаев]] || 752 |- | 2947 || [[Жакыпов]] || 752 |- | 2948 || [[Байбосын]] || 752 |- | 2949 || [[Амалбек]] || 752 |- | 2950 || [[Аимбетов]] || 752 |- | 2951 || [[Омаркулов]] || 751 |- | 2952 || [[Нуранов]] || 751 |- | 2953 || [[Қыстаубай]] || 751 |- | 2954 || [[Сахи]] || 750 |- | 2955 || [[Раймкулов]] || 750 |- | 2956 || [[Ботбаев]] || 750 |- | 2957 || [[Тажибеков]] || 749 |- | 2958 || [[Құрманғалиев]] || 749 |- | 2959 || [[Кушкинбаев]] || 749 |- | 2960 || [[Дәуренұлы]] || 1454 |- | 2961 || [[Джумалиев]] || 749 |- | 2962 || [[Алмахан]] || 749 |- | 2963 || [[Қуанышбеков]] || 748 |- | 2964 || [[Зиябеков]] || 748 |- | 2965 || [[Мәулен]] || 747 |- | 2966 || [[Орман]] || 747 |- | 2967 || [[Жумакулов]] || 747 |- | 2968 || [[Диханбай]] || 747 |- | 2969 || [[Тайлаков]] || 746 |- | 2970 || [[Нұрқасым]] || 746 |- | 2971 || [[Мади]] || 746 |- | 2972 || [[Бейсембек]] || 746 |- | 2973 || [[Бакаев]] || 746 |- | 2974 || [[Асылов]] || 746 |- | 2975 || [[Ыбрай]] || 745 |- | 2976 || [[Жамбулов]] || 745 |- | 2977 || [[Байғали]] || 745 |- | 2978 || [[Алменов]] || 745 |- | 2979 || [[Коккозов]] || 744 |- | 2980 || [[Қожан]] || 744 |- | 2981 || [[Еркенов]] || 744 |- | 2982 || [[Шопанов]] || 743 |- | 2983 || [[Пулатов]] || 743 |- | 2984 || [[Наурызов]] || 743 |- | 2985 || [[Бектибаев]] || 743 |- | 2986 || [[Рустембеков]] || 742 |- | 2987 || [[Назарбай]] || 742 |- | 2988 || [[Көшербаев]] || 742 |- | 2989 || [[Дәулетов]] || 742 |- | 2990 || [[Жамалбеков]] || 742 |- | 2991 || [[Сергазинов]] || 741 |- | 2992 || [[Маркабаев]] || 741 |- | 2993 || [[Есполов]] || 741 |- | 2994 || [[Амирбаев]] || 741 |- | 2995 || [[Тілеухан]] || 740 |- | 2996 || [[Сейсенов]] || 740 |- | 2997 || [[Кыдыралиев]] || 740 |- | 2998 || [[Махсет]] || 740 |- | 2999 || [[Жолдыбек]] || 740 |- | 3000 || [[Құттыбек]] || 739 |- | 3001 || [[Макеев]] || 739 |- | 3002 || [[Башенов]] || 739 |- | 3003 || [[Абдрашев]] || 739 |- | 3004 || [[Арысбаев]] || 739 |- | 3005 || [[Шукенов]] || 738 |- | 3006 || [[Рымбаев]] || 738 |- | 3007 || [[Зиябек]] || 738 |- | 3008 || [[Касимбеков]] || 738 |- | 3009 || [[Кайржанов]] || 737 |- | 3010 || [[Кенжеханов]] || 737 |- | 3011 || [[Кабылбаев]] || 737 |- | 3012 || [[Дюсеков]] || 737 |- | 3013 || [[Мұхаметжан]] || 736 |- | 3014 || [[Мәди]] || 736 |- | 3015 || [[Марал]] || 736 |- | 3016 || [[Джумаев]] || 736 |- | 3017 || [[Ашимбаев]] || 736 |- | 3018 || [[Битанов]] || 736 |- | 3019 || [[Якупов]] || 735 |- | 3020 || [[Қонақбай]] || 735 |- | 3021 || [[Манарбеков]] || 735 |- | 3022 || [[Досымбек]] || 735 |- | 3023 || [[Токабаев]] || 734 |- | 3024 || [[Тореханов]] || 734 |- | 3025 || [[Сарыев]] || 734 |- | 3026 || [[Қылышбай]] || 734 |- | 3027 || [[Адылханов]] || 734 |- | 3028 || [[Шәріпхан]] || 733 |- | 3029 || [[Турежанов]] || 733 |- | 3030 || [[Утепкалиев]] || 732 |- | 3031 || [[Тазабек]] || 732 |- | 3032 || [[Бердіқұл]] || 732 |- | 3033 || [[Амангелдин]] || 732 |- | 3034 || [[Шарапов]] || 731 |- | 3035 || [[Талгат]] || 731 |- | 3036 || [[Мамай]] || 731 |- | 3037 || [[Игенбаев]] || 731 |- | 3038 || [[Ерден]] || 731 |- | 3039 || [[Берикболов]] || 731 |- | 3040 || [[Тогаев]] || 730 |- | 3041 || [[Рашитов]] || 730 |- | 3042 || [[Танбаев]] || 730 |- | 3043 || [[Бердіхан]] || 730 |- | 3044 || [[Давлетбаев]] || 730 |- | 3045 || [[Акаев]] || 730 |- | 3046 || [[Сатканов]] || 729 |- | 3047 || [[Каргабаев]] || 729 |- | 3048 || [[Имангазин]] || 729 |- | 3049 || [[Абылаев]] || 728 |- | 3050 || [[Мусинов]] || 727 |- | 3051 || [[Оңғарбек]] || 727 |- | 3052 || [[Дутбаев]] || 727 |- | 3053 || [[Ташкенбай]] || 726 |- | 3054 || [[Солтанбеков]] || 726 |- | 3055 || [[Сәрсенов]] || 726 |- | 3056 || [[Жазыкбаев]] || 726 |- | 3057 || [[Бахитов]] || 726 |- | 3058 || [[Абикеев]] || 726 |- | 3059 || [[Темиралиев]] || 725 |- | 3060 || [[Сейсен]] || 725 |- | 3061 || [[Нуржауов]] || 725 |- | 3062 || [[Қалбай]] || 725 |- | 3063 || [[Дауренов]] || 725 |- | 3064 || [[Умирзак]] || 724 |- | 3065 || [[Таңатаров]] || 724 |- | 3066 || [[Науанов]] || 724 |- | 3067 || [[Ибрай]] || 724 |- | 3068 || [[Калиакпаров]] || 724 |- | 3069 || [[Пернехан]] || 723 |- | 3070 || [[Батырғали]] || 723 |- | 3071 || [[Аристанов]] || 723 |- | 3072 || [[Токсанов]] || 722 |- | 3073 || [[Қуатбай]] || 722 |- | 3074 || [[Кожамжаров]] || 722 |- | 3075 || [[Әбдіразақ]] || 722 |- | 3076 || [[Бауржанов]] || 722 |- | 3077 || [[Шоханов]] || 721 |- | 3078 || [[Сеилов]] || 721 |- | 3079 || [[Имашов]] || 721 |- | 3080 || [[Коныров]] || 720 |- | 3081 || [[Жарылгапов]] || 720 |- | 3082 || [[Халиков]] || 719 |- | 3083 || [[Наурузбаев]] || 719 |- | 3084 || [[Капасов]] || 719 |- | 3085 || [[Жамбаев]] || 719 |- | 3086 || [[Дуйсенбек]] || 719 |- | 3087 || [[Бек]] || 719 |- | 3088 || [[Турлубеков]] || 718 |- | 3089 || [[Парманов]] || 718 |- | 3090 || [[Жакашев]] || 718 |- | 3091 || [[Абдикулов]] || 718 |- | 3092 || [[Шералиев]] || 717 |- | 3093 || [[Тлеулесов]] || 717 |- | 3094 || [[Нурдаулетов]] || 717 |- | 3095 || [[Жилкайдаров]] || 717 |- | 3096 || [[Джанаев]] || 717 |- | 3097 || [[Жабагин]] || 717 |- | 3098 || [[Еркинбеков]] || 717 |- | 3099 || [[Шаменов]] || 716 |- | 3100 || [[Тулешев]] || 716 |- | 3101 || [[Турехан]] || 716 |- | 3102 || [[Төлебаев]] || 716 |- | 3103 || [[Бектай]] || 716 |- | 3104 || [[Төрегелді]] || 715 |- | 3105 || [[Куантаев]] || 715 |- | 3106 || [[Қадырхан]] || 715 |- | 3107 || [[Абдешов]] || 715 |- | 3108 || [[Нұрланбек]] || 714 |- | 3109 || [[Жакиев]] || 714 |- | 3110 || [[Берекетов]] || 714 |- | 3111 || [[Султанбек]] || 713 |- | 3112 || [[Мирзалиев]] || 713 |- | 3113 || [[Изтилеуов]] || 713 |- | 3114 || [[Асанбеков]] || 713 |- | 3115 || [[Саулебаев]] || 712 |- | 3116 || [[Жаныбек]] || 712 |- | 3117 || [[Болысбеков]] || 712 |- | 3118 || [[Гильманов]] || 712 |- | 3119 || [[Болатбаев]] || 712 |- | 3120 || [[Құрақбай]] || 711 |- | 3121 || [[Кошенов]] || 711 |- | 3122 || [[Еркінов]] || 711 |- | 3123 || [[Жанғали]] || 711 |- | 3124 || [[Беккулов]] || 710 |- | 3125 || [[Бокаев]] || 710 |- | 3126 || [[Уткелбаев]] || 709 |- | 3127 || [[Мусалимов]] || 709 |- | 3128 || [[Караманов]] || 709 |- | 3129 || [[Байтурсынов]] || 709 |- | 3130 || [[Абуталип]] || 709 |- | 3131 || [[Аккулов]] || 709 |- | 3132 || [[Төлеуғазы]] || 708 |- | 3133 || [[Усипбаев]] || 708 |- | 3134 || [[Саин]] || 708 |- | 3135 || [[Мыктыбаев]] || 708 |- | 3136 || [[Нурымов]] || 708 |- | 3137 || [[Казкенов]] || 708 |- | 3138 || [[Дандыбаев]] || 708 |- | 3139 || [[Усенбеков]] || 707 |- | 3140 || [[Рустам]] || 707 |- | 3141 || [[Казангапов]] || 707 |- | 3142 || [[Капезов]] || 707 |- | 3143 || [[Думан]] || 707 |- | 3144 || [[Азимхан]] || 707 |- | 3145 || [[Токпаев]] || 706 |- | 3146 || [[Сабуров]] || 706 |- | 3147 || [[Кәрімов]] || 706 |- | 3148 || [[Есекеев]] || 706 |- | 3149 || [[Әбуов]] || 706 |- | 3150 || [[Туктибаев]] || 705 |- | 3151 || [[Уразымбетов]] || 705 |- | 3152 || [[Төреханов]] || 705 |- | 3153 || [[Толепбергенов]] || 705 |- | 3154 || [[Мухажанов]] || 705 |- | 3155 || [[Ізбасаров]] || 705 |- | 3156 || [[Тогызбаев]] || 704 |- | 3157 || [[Кенжалин]] || 704 |- | 3158 || [[Джакипов]] || 704 |- | 3159 || [[Бижигитов]] || 704 |- | 3160 || [[Архабаев]] || 704 |- | 3161 || [[Шакимов]] || 703 |- | 3162 || [[Таласов]] || 703 |- | 3163 || [[Габитов]] || 703 |- | 3164 || [[Стамбеков]] || 702 |- | 3165 || [[Кучербаев]] || 702 |- | 3166 || [[Марданов]] || 702 |- | 3167 || [[Махмұт]] || 702 |- | 3168 || [[Кенжибаев]] || 702 |- | 3169 || [[Жумамуратов]] || 702 |- | 3170 || [[Жиеналиев]] || 702 |- | 3171 || [[Изтурганов]] || 702 |- | 3172 || [[Баян]] || 702 |- | 3173 || [[Байдалиев]] || 702 |- | 3174 || [[Атаев]] || 702 |- | 3175 || [[Турсунбеков]] || 701 |- | 3176 || [[Рымбек]] || 701 |- | 3177 || [[Мухаев]] || 701 |- | 3178 || [[Жұмашев]] || 701 |- | 3179 || [[Раушанов]] || 700 |- | 3180 || [[Мүсілім]] || 700 |- | 3181 || [[Ауезхан]] || 700 |- | 3182 || [[Уркинбаев]] || 699 |- | 3183 || [[Тоқтамыс]] || 699 |- | 3184 || [[Насыр]] || 699 |- | 3185 || [[Елеусін]] || 699 |- | 3186 || [[Джамбулов]] || 699 |- | 3187 || [[Тлеулиев]] || 698 |- | 3188 || [[Аппазов]] || 698 |- | 3189 || [[Самарханов]] || 697 |- | 3190 || [[Османов]] || 697 |- | 3191 || [[Қалмырза]] || 697 |- | 3192 || [[Елеубаев]] || 697 |- | 3193 || [[Бекбатыров]] || 697 |- | 3194 || [[Тюлебаев]] || 696 |- | 3195 || [[Сәндібек]] || 696 |- | 3196 || [[Мирзабаев]] || 696 |- | 3197 || [[Махашов]] || 696 |- | 3198 || [[Жәнібеков]] || 696 |- | 3199 || [[Измагамбетов]] || 696 |- | 3200 || [[Биназаров]] || 696 |- | 3201 || [[Алашбаев]] || 696 |- | 3202 || [[Тлектес]] || 695 |- | 3203 || [[Шоканов]] || 695 |- | 3204 || [[Мелдебек]] || 695 |- | 3205 || [[Икрам]] || 695 |- | 3206 || [[Джиенбаев]] || 695 |- | 3207 || [[Бауржанұлы]] || 1331 |- | 3208 || [[Суттибаев]] || 694 |- | 3209 || [[Қасымжан]] || 694 |- | 3210 || [[Жардемов]] || 694 |- | 3211 || [[Исхаков]] || 694 |- | 3212 || [[Тұрғынбек]] || 693 |- | 3213 || [[Тукеев]] || 693 |- | 3214 || [[Құрбанбек]] || 693 |- | 3215 || [[Еділбай]] || 693 |- | 3216 || [[Калкабаев]] || 692 |- | 3217 || [[Кадирбеков]] || 692 |- | 3218 || [[Шалов]] || 691 |- | 3219 || [[Тайманов]] || 691 |- | 3220 || [[Бакытов]] || 691 |- | 3221 || [[Акпаев]] || 691 |- | 3222 || [[Ұлан]] || 690 |- | 3223 || [[Мейірхан]] || 690 |- | 3224 || [[Қайырбеков]] || 690 |- | 3225 || [[Кушеков]] || 690 |- | 3226 || [[Базилов]] || 690 |- | 3227 || [[Бейсов]] || 690 |- | 3228 || [[Төребеков]] || 689 |- | 3229 || [[Халел]] || 689 |- | 3230 || [[Мадьяров]] || 689 |- | 3231 || [[Жексембай]] || 689 |- | 3232 || [[Аманиязов]] || 689 |- | 3233 || [[Сахипов]] || 688 |- | 3234 || [[Курмангазиев]] || 688 |- | 3235 || [[Жасқайрат]] || 688 |- | 3236 || [[Есенжол]] || 688 |- | 3237 || [[Тилеуов]] || 687 |- | 3238 || [[Үмбет]] || 687 |- | 3239 || [[Тағайбек]] || 687 |- | 3240 || [[Сураганов]] || 687 |- | 3241 || [[Мусапиров]] || 687 |- | 3242 || [[Кулмаганбетов]] || 687 |- | 3243 || [[Жангазин]] || 687 |- | 3244 || [[Абдирахманов]] || 687 |- | 3245 || [[Тынышбек]] || 686 |- | 3246 || [[Турумбетов]] || 686 |- | 3247 || [[Саудабаев]] || 686 |- | 3248 || [[Кикбаев]] || 686 |- | 3249 || [[Айтқалиев]] || 686 |- | 3250 || [[Осипов]] || 685 |- | 3251 || [[Кадралиев]] || 685 |- | 3252 || [[Исагалиев]] || 685 |- | 3253 || [[Атамкулов]] || 685 |- | 3254 || [[Хабиев]] || 684 |- | 3255 || [[Тлеубек]] || 683 |- | 3256 || [[Сейт]] || 683 |- | 3257 || [[Кыдырбеков]] || 683 |- | 3258 || [[Сопбеков]] || 682 |- | 3259 || [[Қонысбаев]] || 682 |- | 3260 || [[Кенесбек]] || 682 |- | 3261 || [[Кеулимжаев]] || 681 |- | 3262 || [[Борибаев]] || 681 |- | 3263 || [[Анвар]] || 681 |- | 3264 || [[Ақберді]] || 681 |- | 3265 || [[Абайұлы]] || 1322 |- | 3266 || [[Аманкелдиев]] || 680 |- | 3267 || [[Азизов]] || 680 |- | 3268 || [[Усербай]] || 679 |- | 3269 || [[Жаханов]] || 679 |- | 3270 || [[Дюсембин]] || 679 |- | 3271 || [[Ауельбеков]] || 679 |- | 3272 || [[Айткожин]] || 679 |- | 3273 || [[Турсын]] || 678 |- | 3274 || [[Тлеужан]] || 678 |- | 3275 || [[Раимов]] || 678 |- | 3276 || [[Қазбеков]] || 678 |- | 3277 || [[Жеңісұлы]] || 1284 |- | 3278 || [[Болекбаев]] || 678 |- | 3279 || [[Акбаров]] || 678 |- | 3280 || [[Айтымбетов]] || 678 |- | 3281 || [[Тлесов]] || 677 |- | 3282 || [[Исламбек]] || 677 |- | 3283 || [[Жұматаев]] || 677 |- | 3284 || [[Жалмагамбетов]] || 677 |- | 3285 || [[Болысбаев]] || 677 |- | 3286 || [[Торебаев]] || 676 |- | 3287 || [[Сәрсенғали]] || 676 |- | 3288 || [[Қорғанбай]] || 676 |- | 3289 || [[Бердіғали]] || 676 |- | 3290 || [[Алипбеков]] || 676 |- | 3291 || [[Уркимбаев]] || 675 |- | 3292 || [[Мылтықбай]] || 675 |- | 3293 || [[Ахмедиев]] || 675 |- | 3294 || [[Ауелбек]] || 675 |- | 3295 || [[Алматұлы]] || 1260 |- | 3296 || [[Шакиев]] || 674 |- | 3297 || [[Нариманов]] || 674 |- | 3298 || [[Кайров]] || 674 |- | 3299 || [[Акатаев]] || 674 |- | 3300 || [[Тлеухан]] || 673 |- | 3301 || [[Салимжанов]] || 673 |- | 3302 || [[Мұхтарұлы]] || 1333 |- | 3303 || [[Егимбаев]] || 673 |- | 3304 || [[Жанатұлы]] || 1329 |- | 3305 || [[Болтаев]] || 673 |- | 3306 || [[Абдыкадыров]] || 673 |- | 3307 || [[Үсенбай]] || 672 |- | 3308 || [[Қосай]] || 672 |- | 3309 || [[Ерубай]] || 672 |- | 3310 || [[Турашев]] || 671 |- | 3311 || [[Туртаев]] || 671 |- | 3312 || [[Рахметуллин]] || 671 |- | 3313 || [[Сарымсаков]] || 671 |- | 3314 || [[Нуридин]] || 671 |- | 3315 || [[Махсот]] || 671 |- | 3316 || [[Ерман]] || 671 |- | 3317 || [[Ұзақ]] || 670 |- | 3318 || [[Алдашов]] || 670 |- | 3319 || [[Утеулин]] || 669 |- | 3320 || [[Турарбеков]] || 669 |- | 3321 || [[Роман]] || 669 |- | 3322 || [[Құрманбаев]] || 669 |- | 3323 || [[Джолдасбаев]] || 669 |- | 3324 || [[Бейсекенов]] || 669 |- | 3325 || [[Балташ]] || 669 |- | 3326 || [[Боранов]] || 669 |- | 3327 || [[Төремұрат]] || 668 |- | 3328 || [[Рымбеков]] || 668 |- | 3329 || [[Сағынай]] || 668 |- | 3330 || [[Рақымжан]] || 668 |- | 3331 || [[Кабдолов]] || 668 |- | 3332 || [[Солтан]] || 667 |- | 3333 || [[Мешитбаев]] || 667 |- | 3334 || [[Жұмат]] || 667 |- | 3335 || [[Бақытбеков]] || 667 |- | 3336 || [[Агатаев]] || 667 |- | 3337 || [[Айдарбаев]] || 667 |- | 3338 || [[Амандосов]] || 667 |- | 3339 || [[Оразғалиев]] || 666 |- | 3340 || [[Кизатов]] || 666 |- | 3341 || [[Мекенбай]] || 666 |- | 3342 || [[Абдураимов]] || 666 |- | 3343 || [[Айболат]] || 666 |- | 3344 || [[Шоқан]] || 665 |- | 3345 || [[Нусипбеков]] || 665 |- | 3346 || [[Ербулатов]] || 665 |- | 3347 || [[Әшімхан]] || 665 |- | 3348 || [[Ахтаев]] || 665 |- | 3349 || [[Баймухаметов]] || 665 |- | 3350 || [[Букеев]] || 665 |- | 3351 || [[Амангелдіұлы]] || 1313 |- | 3352 || [[Таукенов]] || 664 |- | 3353 || [[Султанкулов]] || 664 |- | 3354 || [[Серікқалиев]] || 664 |- | 3355 || [[Пердебаев]] || 664 |- | 3356 || [[Көмекбай]] || 664 |- | 3357 || [[Капышев]] || 664 |- | 3358 || [[Әбілқайыр]] || 664 |- | 3359 || [[Жанабилов]] || 664 |- | 3360 || [[Баядилов]] || 664 |- | 3361 || [[Мубарак]] || 663 |- | 3362 || [[Жантаев]] || 663 |- | 3363 || [[Ермұрат]] || 663 |- | 3364 || [[Баженов]] || 663 |- | 3365 || [[Хамидулла]] || 662 |- | 3366 || [[Сайдулла]] || 662 |- | 3367 || [[Нургали]] || 662 |- | 3368 || [[Каражигитов]] || 662 |- | 3369 || [[Жубатканов]] || 662 |- | 3370 || [[Башаров]] || 662 |- | 3371 || [[Абилев]] || 662 |- | 3372 || [[Уәлихан]] || 661 |- | 3373 || [[Рысқұлбек]] || 661 |- | 3374 || [[Рахимбердиев]] || 661 |- | 3375 || [[Есқали]] || 661 |- | 3376 || [[Демеубаев]] || 660 |- | 3377 || [[Атаханов]] || 660 |- | 3378 || [[Атеев]] || 660 |- | 3379 || [[Токсеитов]] || 659 |- | 3380 || [[Мирзакулов]] || 659 |- | 3381 || [[Ихласов]] || 659 |- | 3382 || [[Ергазин]] || 659 |- | 3383 || [[Танатар]] || 658 |- | 3384 || [[Сарсенғали]] || 658 |- | 3385 || [[Оңласын]] || 658 |- | 3386 || [[Канапиянов]] || 658 |- | 3387 || [[Кабаков]] || 658 |- | 3388 || [[Темірбеков]] || 657 |- | 3389 || [[Жетпіс]] || 657 |- | 3390 || [[Жағыпар]] || 657 |- | 3391 || [[Дербисов]] || 657 |- | 3392 || [[Базылов]] || 657 |- | 3393 || [[Алпамысов]] || 657 |- | 3394 || [[Сағынбаев]] || 656 |- | 3395 || [[Татиев]] || 656 |- | 3396 || [[Пазилов]] || 656 |- | 3397 || [[Жоланов]] || 656 |- | 3398 || [[Абдугалиев]] || 656 |- | 3399 || [[Алдан]] || 656 |- | 3400 || [[Туймебаев]] || 655 |- | 3401 || [[Сайлаухан]] || 655 |- | 3402 || [[Тажибай]] || 655 |- | 3403 || [[Карибжанов]] || 655 |- | 3404 || [[Жәнібекұлы]] || 1287 |- | 3405 || [[Тілеуберді]] || 654 |- | 3406 || [[Тогузбаев]] || 654 |- | 3407 || [[Турлибеков]] || 654 |- | 3408 || [[Утебалиев]] || 653 |- | 3409 || [[Кыздарбеков]] || 653 |- | 3410 || [[Абдилдаев]] || 653 |- | 3411 || [[Тынысбек]] || 652 |- | 3412 || [[Қуатов]] || 652 |- | 3413 || [[Тілеу]] || 651 |- | 3414 || [[Төлеуғали]] || 651 |- | 3415 || [[Сарсембай]] || 651 |- | 3416 || [[Қошқар]] || 651 |- | 3417 || [[Әсілхан]] || 651 |- | 3418 || [[Амир]] || 651 |- | 3419 || [[Абилханов]] || 651 |- | 3420 || [[Халиев]] || 650 |- | 3421 || [[Мухангалиев]] || 650 |- | 3422 || [[Кемал]] || 650 |- | 3423 || [[Кенесбай]] || 650 |- | 3424 || [[Жанабек]] || 650 |- | 3425 || [[Әбілғазы]] || 650 |- | 3426 || [[Байтлеуов]] || 650 |- | 3427 || [[Арғынбай]] || 650 |- | 3428 || [[Тоқтаров]] || 649 |- | 3429 || [[Тулебеков]] || 649 |- | 3430 || [[Кошкимбаев]] || 649 |- | 3431 || [[Жандаулетов]] || 649 |- | 3432 || [[Ахмед]] || 649 |- | 3433 || [[Аргимбаев]] || 649 |- | 3434 || [[Шекербеков]] || 648 |- | 3435 || [[Рабаев]] || 648 |- | 3436 || [[Дияров]] || 648 |- | 3437 || [[Байгараев]] || 648 |- | 3438 || [[Бертаев]] || 648 |- | 3439 || [[Алибай]] || 648 |- | 3440 || [[Тойшыбек]] || 647 |- | 3441 || [[Мухашев]] || 647 |- | 3442 || [[Асхатов]] || 647 |- | 3443 || [[Унгаров]] || 646 |- | 3444 || [[Ілес]] || 646 |- | 3445 || [[Жеткербай]] || 646 |- | 3446 || [[Кабенов]] || 646 |- | 3447 || [[Абзалов]] || 646 |- | 3448 || [[Шерниязов]] || 645 |- | 3449 || [[Шубаев]] || 645 |- | 3450 || [[Хаметов]] || 645 |- | 3451 || [[Қапар]] || 645 |- | 3452 || [[Курамысов]] || 645 |- | 3453 || [[Жұма]] || 645 |- | 3454 || [[Есенкелді]] || 645 |- | 3455 || [[Шымырбаев]] || 644 |- | 3456 || [[Хайруллаев]] || 644 |- | 3457 || [[Нұртаев]] || 644 |- | 3458 || [[Қабиден]] || 644 |- | 3459 || [[Кешубаев]] || 644 |- | 3460 || [[Максим]] || 644 |- | 3461 || [[Қапан]] || 644 |- | 3462 || [[Айдаралиев]] || 644 |- | 3463 || [[Тойбазаров]] || 643 |- | 3464 || [[Турмаганбетов]] || 643 |- | 3465 || [[Нығмет]] || 643 |- | 3466 || [[Мадалиев]] || 643 |- | 3467 || [[Қоблан]] || 643 |- | 3468 || [[Булеков]] || 643 |- | 3469 || [[Бабашев]] || 643 |- | 3470 || [[Мухан]] || 642 |- | 3471 || [[Алшынбаев]] || 642 |- | 3472 || [[Тлеубердиев]] || 641 |- | 3473 || [[Шайзада]] || 641 |- | 3474 || [[Омашев]] || 641 |- | 3475 || [[Нурмухаметов]] || 641 |- | 3476 || [[Тлеуберген]] || 640 |- | 3477 || [[Сейтимов]] || 640 |- | 3478 || [[Санаев]] || 640 |- | 3479 || [[Кусайынов]] || 640 |- | 3480 || [[Кулымбетов]] || 640 |- | 3481 || [[Кендебай]] || 640 |- | 3482 || [[Ермухамбетов]] || 640 |- | 3483 || [[Ғабитұлы]] || 1232 |- | 3484 || [[Түймебай]] || 639 |- | 3485 || [[Әкімбек]] || 639 |- | 3486 || [[Достаев]] || 639 |- | 3487 || [[Данабеков]] || 639 |- | 3488 || [[Атантаев]] || 639 |- | 3489 || [[Борашев]] || 638 |- | 3490 || [[Бакибаев]] || 638 |- | 3491 || [[Кобланов]] || 637 |- | 3492 || [[Дулатұлы]] || 1202 |- | 3493 || [[Дилдабеков]] || 637 |- | 3494 || [[Амиркулов]] || 637 |- | 3495 || [[Туранов]] || 636 |- | 3496 || [[Тойбеков]] || 636 |- | 3497 || [[Амзеев]] || 636 |- | 3498 || [[Сейфуллин]] || 634 |- | 3499 || [[Сафаров]] || 634 |- | 3500 || [[Махашев]] || 634 |- | 3501 || [[Имантаев]] || 634 |- | 3502 || [[Егінбай]] || 634 |- | 3503 || [[Абылгазин]] || 634 |- | 3504 || [[Абдолла]] || 634 |- | 3505 || [[Асилхан]] || 634 |- | 3506 || [[Умирбек]] || 633 |- | 3507 || [[Қойлыбай]] || 633 |- | 3508 || [[Әлішер]] || 633 |- | 3509 || [[Басаров]] || 633 |- | 3510 || [[Пазылбеков]] || 632 |- | 3511 || [[Максимов]] || 632 |- | 3512 || [[Ибрахим]] || 632 |- | 3513 || [[Жорабаев]] || 632 |- | 3514 || [[Дәуіт]] || 632 |- | 3515 || [[Байдильдаев]] || 632 |- | 3516 || [[Шаймұрат]] || 631 |- | 3517 || [[Урманов]] || 631 |- | 3518 || [[Жарылкапов]] || 631 |- | 3519 || [[Ералхан]] || 631 |- | 3520 || [[Бөкенбай]] || 631 |- | 3521 || [[Смайыл]] || 630 |- | 3522 || [[Махсут]] || 630 |- | 3523 || [[Жанәділ]] || 630 |- | 3524 || [[Дауренбек]] || 630 |- | 3525 || [[Балымбетов]] || 630 |- | 3526 || [[Баширов]] || 630 |- | 3527 || [[Аманжолұлы]] || 1197 |- | 3528 || [[Акмурзин]] || 630 |- | 3529 || [[Сарыпбеков]] || 629 |- | 3530 || [[Самуратов]] || 629 |- | 3531 || [[Мустафинов]] || 629 |- | 3532 || [[Мамышев]] || 629 |- | 3533 || [[Кумисбеков]] || 629 |- | 3534 || [[Агайдаров]] || 629 |- | 3535 || [[Таукебаев]] || 628 |- | 3536 || [[Сарсекенов]] || 628 |- | 3537 || [[Суханов]] || 628 |- | 3538 || [[Танирберген]] || 628 |- | 3539 || [[Пирназаров]] || 628 |- | 3540 || [[Өмір]] || 628 |- | 3541 || [[Конысбеков]] || 628 |- | 3542 || [[Бекназар]] || 628 |- | 3543 || [[Сыргабаев]] || 627 |- | 3544 || [[Нұрмағамбет]] || 627 |- | 3545 || [[Насиров]] || 627 |- | 3546 || [[Сулейман]] || 626 |- | 3547 || [[Нурашев]] || 625 |- | 3548 || [[Махат]] || 625 |- | 3549 || [[Қаратаев]] || 625 |- | 3550 || [[Илюбаев]] || 625 |- | 3551 || [[Жайлыбай]] || 625 |- | 3552 || [[Хабибулла]] || 624 |- | 3553 || [[Кубеков]] || 624 |- | 3554 || [[Кадыркулов]] || 624 |- | 3555 || [[Жәдігер]] || 624 |- | 3556 || [[Енсегенов]] || 624 |- | 3557 || [[Абдраман]] || 624 |- | 3558 || [[Толымбеков]] || 623 |- | 3559 || [[Ташимбетов]] || 622 |- | 3560 || [[Тажигулов]] || 622 |- | 3561 || [[Есбосынов]] || 622 |- | 3562 || [[Бекболатұлы]] || 1235 |- | 3563 || [[Алимбай]] || 622 |- | 3564 || [[Шалкаров]] || 621 |- | 3565 || [[Минбаев]] || 621 |- | 3566 || [[Кабыкенов]] || 621 |- | 3567 || [[Әбді]] || 621 |- | 3568 || [[Бабажанов]] || 621 |- | 3569 || [[Қадылбек]] || 620 |- | 3570 || [[Намазов]] || 619 |- | 3571 || [[Қамбаров]] || 619 |- | 3572 || [[Медеу]] || 619 |- | 3573 || [[Ермаханбет]] || 619 |- | 3574 || [[Бердигалиев]] || 619 |- | 3575 || [[Амерханов]] || 619 |- | 3576 || [[Хамидолла]] || 618 |- | 3577 || [[Ташметов]] || 618 |- | 3578 || [[Урынбаев]] || 618 |- | 3579 || [[Оразали]] || 618 |- | 3580 || [[Нуримов]] || 618 |- | 3581 || [[Киясов]] || 618 |- | 3582 || [[Каныбеков]] || 618 |- | 3583 || [[Жетібай]] || 618 |- | 3584 || [[Баисов]] || 618 |- | 3585 || [[Азатов]] || 618 |- | 3586 || [[Тойшибеков]] || 617 |- | 3587 || [[Мұсаев]] || 617 |- | 3588 || [[Назымбек]] || 617 |- | 3589 || [[Мұхтархан]] || 617 |- | 3590 || [[Макаев]] || 617 |- | 3591 || [[Әлжанов]] || 617 |- | 3592 || [[Едилбаев]] || 617 |- | 3593 || [[Оразымбет]] || 616 |- | 3594 || [[Жармухамбетов]] || 616 |- | 3595 || [[Айжариков]] || 616 |- | 3596 || [[Умербеков]] || 615 |- | 3597 || [[Сапарали]] || 615 |- | 3598 || [[Таурбаев]] || 614 |- | 3599 || [[Сазанбаев]] || 614 |- | 3600 || [[Оралханов]] || 614 |- | 3601 || [[Қасқырбай]] || 614 |- | 3602 || [[Меирбеков]] || 614 |- | 3603 || [[Қайрбек]] || 614 |- | 3604 || [[Канат]] || 614 |- | 3605 || [[Баталов]] || 614 |- | 3606 || [[Арыстангалиев]] || 614 |- | 3607 || [[Абдукарим]] || 614 |- | 3608 || [[Шыңғыс]] || 613 |- | 3609 || [[Муратхан]] || 613 |- | 3610 || [[Етекбаев]] || 613 |- | 3611 || [[Алиасқар]] || 613 |- | 3612 || [[Шагатаев]] || 612 |- | 3613 || [[Шманов]] || 612 |- | 3614 || [[Косыбаев]] || 612 |- | 3615 || [[Мамырхан]] || 612 |- | 3616 || [[Камзаев]] || 612 |- | 3617 || [[Игембаев]] || 612 |- | 3618 || [[Доспаев]] || 612 |- | 3619 || [[Байсакалов]] || 612 |- | 3620 || [[Бименов]] || 612 |- | 3621 || [[Абсаттар]] || 612 |- | 3622 || [[Тұрлыбай]] || 611 |- | 3623 || [[Сагымбеков]] || 611 |- | 3624 || [[Сахариев]] || 611 |- | 3625 || [[Нұрадин]] || 611 |- | 3626 || [[Масабаев]] || 611 |- | 3627 || [[Кенжеғалиев]] || 611 |- | 3628 || [[Жуман]] || 611 |- | 3629 || [[Жангазиев]] || 611 |- | 3630 || [[Абдреев]] || 611 |- | 3631 || [[Атыгаев]] || 611 |- | 3632 || [[Садакбаев]] || 610 |- | 3633 || [[Нұрбақыт]] || 610 |- | 3634 || [[Нұрмаханов]] || 610 |- | 3635 || [[Закария]] || 610 |- | 3636 || [[Байбол]] || 610 |- | 3637 || [[Шакеев]] || 609 |- | 3638 || [[Турапов]] || 609 |- | 3639 || [[Сейтказиев]] || 609 |- | 3640 || [[Меңдібай]] || 609 |- | 3641 || [[Қайржан]] || 609 |- | 3642 || [[Култасов]] || 609 |- | 3643 || [[Кожантаев]] || 609 |- | 3644 || [[Валихан]] || 609 |- | 3645 || [[Бримжанов]] || 609 |- | 3646 || [[Абышев]] || 609 |- | 3647 || [[Салық]] || 608 |- | 3648 || [[Тауасаров]] || 608 |- | 3649 || [[Нұғман]] || 608 |- | 3650 || [[Маткаримов]] || 608 |- | 3651 || [[Жеткергенов]] || 608 |- | 3652 || [[Испанов]] || 608 |- | 3653 || [[Катаев]] || 608 |- | 3654 || [[Еркин]] || 608 |- | 3655 || [[Хамзаев]] || 607 |- | 3656 || [[Майкенов]] || 607 |- | 3657 || [[Джунисов]] || 607 |- | 3658 || [[Валеев]] || 607 |- | 3659 || [[Баймолдин]] || 607 |- | 3660 || [[Джамалов]] || 606 |- | 3661 || [[Ғали]] || 606 |- | 3662 || [[Андакулов]] || 606 |- | 3663 || [[Тулепбаев]] || 605 |- | 3664 || [[Кайрбаев]] || 605 |- | 3665 || [[Әзімбай]] || 605 |- | 3666 || [[Амирбек]] || 605 |- | 3667 || [[Сундетбаев]] || 604 |- | 3668 || [[Нуримбетов]] || 604 |- | 3669 || [[Нурмухамедов]] || 604 |- | 3670 || [[Игенов]] || 604 |- | 3671 || [[Жаркимбаев]] || 604 |- | 3672 || [[Еликбаев]] || 604 |- | 3673 || [[Аязбеков]] || 604 |- | 3674 || [[Сугирбаев]] || 603 |- | 3675 || [[Рысмагамбетов]] || 603 |- | 3676 || [[Таиров]] || 603 |- | 3677 || [[Кетебаев]] || 603 |- | 3678 || [[Біләл]] || 603 |- | 3679 || [[Акжанов]] || 603 |- | 3680 || [[Андасов]] || 603 |- | 3681 || [[Акижанов]] || 603 |- | 3682 || [[Керім]] || 602 |- | 3683 || [[Қуанғали]] || 602 |- | 3684 || [[Жеңісов]] || 602 |- | 3685 || [[Есембеков]] || 602 |- | 3686 || [[Бимаганбетов]] || 602 |- | 3687 || [[Сайдахметов]] || 601 |- | 3688 || [[Ибрашов]] || 601 |- | 3689 || [[Есенәлі]] || 601 |- | 3690 || [[Бектурсунов]] || 601 |- | 3691 || [[Абсадыков]] || 601 |- | 3692 || [[Сералы]] || 600 |- | 3693 || [[Мұханбет]] || 600 |- | 3694 || [[Байгожин]] || 600 |- | 3695 || [[Төкенов]] || 599 |- | 3696 || [[Тастамбеков]] || 599 |- | 3697 || [[Мусабек]] || 599 |- | 3698 || [[Құрманов]] || 599 |- | 3699 || [[Конаев]] || 599 |- | 3700 || [[Исакулов]] || 599 |- | 3701 || [[Абдиманап]] || 599 |- | 3702 || [[Абдықадыр]] || 599 |- | 3703 || [[Сағи]] || 598 |- | 3704 || [[Танкибаев]] || 598 |- | 3705 || [[Нугыманов]] || 598 |- | 3706 || [[Ордабеков]] || 598 |- | 3707 || [[Жанбырбай]] || 598 |- | 3708 || [[Айжарық]] || 598 |- | 3709 || [[Рахматуллин]] || 597 |- | 3710 || [[Самиғолла]] || 597 |- | 3711 || [[Боранкулов]] || 597 |- | 3712 || [[Фазыл]] || 596 |- | 3713 || [[Шоманов]] || 596 |- | 3714 || [[Ербулат]] || 596 |- | 3715 || [[Амиреев]] || 596 |- | 3716 || [[Уксикбаев]] || 595 |- | 3717 || [[Султангазин]] || 595 |- | 3718 || [[Жолтай]] || 595 |- | 3719 || [[Каналиев]] || 595 |- | 3720 || [[Истаев]] || 595 |- | 3721 || [[Данаев]] || 595 |- | 3722 || [[Зинуллин]] || 594 |- | 3723 || [[Досмаилов]] || 594 |- | 3724 || [[Нұрбеков]] || 593 |- | 3725 || [[Кисметов]] || 593 |- | 3726 || [[Конкабаев]] || 593 |- | 3727 || [[Кушанов]] || 593 |- | 3728 || [[Куватов]] || 593 |- | 3729 || [[Жиренбаев]] || 593 |- | 3730 || [[Жақсығали]] || 593 |- | 3731 || [[Жамбылов]] || 593 |- | 3732 || [[Ғаниұлы]] || 1105 |- | 3733 || [[Батаев]] || 593 |- | 3734 || [[Абдильдин]] || 593 |- | 3735 || [[Акбасов]] || 593 |- | 3736 || [[Тұрсынбеков]] || 592 |- | 3737 || [[Махатаев]] || 592 |- | 3738 || [[Кожаханов]] || 592 |- | 3739 || [[Калымов]] || 592 |- | 3740 || [[Елешов]] || 592 |- | 3741 || [[Жамалиев]] || 592 |- | 3742 || [[Балгабеков]] || 592 |- | 3743 || [[Хайролла]] || 591 |- | 3744 || [[Тлеуханов]] || 591 |- | 3745 || [[Қойшыбек]] || 591 |- | 3746 || [[Ғабиден]] || 591 |- | 3747 || [[Турусбеков]] || 590 |- | 3748 || [[Ошанов]] || 590 |- | 3749 || [[Канлыбаев]] || 590 |- | 3750 || [[Ізтілеу]] || 590 |- | 3751 || [[Маралов]] || 589 |- | 3752 || [[Мухамедин]] || 588 |- | 3753 || [[Әміров]] || 588 |- | 3754 || [[Айтуар]] || 588 |- | 3755 || [[Тулеугалиев]] || 587 |- | 3756 || [[Кубегенов]] || 587 |- | 3757 || [[Жарылқасынов]] || 587 |- | 3758 || [[Есмуратов]] || 587 |- | 3759 || [[Аяшев]] || 587 |- | 3760 || [[Жантлеуов]] || 586 |- | 3761 || [[Иманғалиев]] || 586 |- | 3762 || [[Бахит]] || 586 |- | 3763 || [[Бралин]] || 586 |- | 3764 || [[Ақжігіт]] || 586 |- | 3765 || [[Шеримбетов]] || 585 |- | 3766 || [[Қарабек]] || 585 |- | 3767 || [[Жартыбаев]] || 585 |- | 3768 || [[Жанбосынов]] || 585 |- | 3769 || [[Әбдірахманов]] || 585 |- | 3770 || [[Бурбаев]] || 585 |- | 3771 || [[Сейтбаев]] || 584 |- | 3772 || [[Мәдениет]] || 584 |- | 3773 || [[Мархабаев]] || 584 |- | 3774 || [[Агманов]] || 584 |- | 3775 || [[Аймуратов]] || 584 |- | 3776 || [[Шайманов]] || 583 |- | 3777 || [[Сәлімжан]] || 583 |- | 3778 || [[Рахымбеков]] || 583 |- | 3779 || [[Тансыкбаев]] || 583 |- | 3780 || [[Мырзақұл]] || 583 |- | 3781 || [[Казиханов]] || 583 |- | 3782 || [[Жубатов]] || 583 |- | 3783 || [[Досболов]] || 583 |- | 3784 || [[Ақылбекұлы]] || 1022 |- | 3785 || [[Тажигалиев]] || 582 |- | 3786 || [[Нағашбек]] || 582 |- | 3787 || [[Оспанкулов]] || 582 |- | 3788 || [[Нурмахан]] || 582 |- | 3789 || [[Жанғазы]] || 582 |- | 3790 || [[Ерсұлтан]] || 582 |- | 3791 || [[Айтмухамбетов]] || 582 |- | 3792 || [[Сырымбетов]] || 581 |- | 3793 || [[Рахымов]] || 581 |- | 3794 || [[Исақ]] || 581 |- | 3795 || [[Әлімқұл]] || 581 |- | 3796 || [[Есекенов]] || 581 |- | 3797 || [[Аскербек]] || 581 |- | 3798 || [[Атымтай]] || 581 |- | 3799 || [[Ортаев]] || 580 |- | 3800 || [[Кабдуалиев]] || 580 |- | 3801 || [[Бірлік]] || 580 |- | 3802 || [[Адамбек]] || 580 |- | 3803 || [[Сугиров]] || 579 |- | 3804 || [[Нурмашев]] || 579 |- | 3805 || [[Қайырбай]] || 579 |- | 3806 || [[Құмаров]] || 579 |- | 3807 || [[Карипбаев]] || 579 |- | 3808 || [[Аужанов]] || 579 |- | 3809 || [[Бердімұрат]] || 579 |- | 3810 || [[Берниязов]] || 579 |- | 3811 || [[Рауанұлы]] || 1098 |- | 3812 || [[Максут]] || 578 |- | 3813 || [[Ешниязов]] || 578 |- | 3814 || [[Нұрманов]] || 577 |- | 3815 || [[Қалқаман]] || 577 |- | 3816 || [[Аманжулов]] || 577 |- | 3817 || [[Абилгазиев]] || 577 |- | 3818 || [[Шарапиев]] || 576 |- | 3819 || [[Ташев]] || 576 |- | 3820 || [[Өтеп]] || 576 |- | 3821 || [[Куспеков]] || 576 |- | 3822 || [[Кабдулин]] || 576 |- | 3823 || [[Есберген]] || 576 |- | 3824 || [[Бурашев]] || 576 |- | 3825 || [[Дастанов]] || 576 |- | 3826 || [[Бекпаев]] || 576 |- | 3827 || [[Базарханов]] || 576 |- | 3828 || [[Атажанов]] || 576 |- | 3829 || [[Қазақбай]] || 575 |- | 3830 || [[Калелов]] || 575 |- | 3831 || [[Избасканов]] || 575 |- | 3832 || [[Жомартұлы]] || 1095 |- | 3833 || [[Жекенов]] || 575 |- | 3834 || [[Спабек]] || 574 |- | 3835 || [[Балмаганбетов]] || 574 |- | 3836 || [[Аренов]] || 574 |- | 3837 || [[Аллаберген]] || 574 |- | 3838 || [[Артық]] || 574 |- | 3839 || [[Арыков]] || 574 |- | 3840 || [[Айдынғали]] || 574 |- | 3841 || [[Шәкен]] || 573 |- | 3842 || [[Сайфулла]] || 573 |- | 3843 || [[Талапов]] || 573 |- | 3844 || [[Машрапов]] || 573 |- | 3845 || [[Жолбарыс]] || 573 |- | 3846 || [[Акмолдаев]] || 573 |- | 3847 || [[Шынтаев]] || 572 |- | 3848 || [[Сенгирбаев]] || 572 |- | 3849 || [[Сайдуллаев]] || 572 |- | 3850 || [[Садуақасов]] || 572 |- | 3851 || [[Кәкім]] || 572 |- | 3852 || [[Бактыгереев]] || 572 |- | 3853 || [[Бидайбеков]] || 572 |- | 3854 || [[Тургынбаев]] || 571 |- | 3855 || [[Хабибуллин]] || 571 |- | 3856 || [[Саутов]] || 571 |- | 3857 || [[Карашев]] || 571 |- | 3858 || [[Жұбатқан]] || 571 |- | 3859 || [[Капенов]] || 571 |- | 3860 || [[Алдибеков]] || 571 |- | 3861 || [[Тогайбаев]] || 570 |- | 3862 || [[Тасыбеков]] || 570 |- | 3863 || [[Тажимуратов]] || 570 |- | 3864 || [[Өтеш]] || 570 |- | 3865 || [[Қамза]] || 570 |- | 3866 || [[Жамбул]] || 570 |- | 3867 || [[Абылханов]] || 570 |- | 3868 || [[Изтаев]] || 569 |- | 3869 || [[Жангиров]] || 569 |- | 3870 || [[Әлі]] || 569 |- | 3871 || [[Кәрібаев]] || 568 |- | 3872 || [[Масакбаев]] || 568 |- | 3873 || [[Есимбаев]] || 568 |- | 3874 || [[Бодыков]] || 568 |- | 3875 || [[Бердешов]] || 568 |- | 3876 || [[Беріков]] || 568 |- | 3877 || [[Ардақұлы]] || 1103 |- | 3878 || [[Тлеулин]] || 567 |- | 3879 || [[Райхан]] || 567 |- | 3880 || [[Мейрханов]] || 567 |- | 3881 || [[Жұманазар]] || 567 |- | 3882 || [[Әбілов]] || 567 |- | 3883 || [[Әшір]] || 567 |- | 3884 || [[Төлепбергенов]] || 566 |- | 3885 || [[Сақтағанов]] || 566 |- | 3886 || [[Сәбитов]] || 566 |- | 3887 || [[Наурыз]] || 566 |- | 3888 || [[Қазиев]] || 566 |- | 3889 || [[Бақытбекұлы]] || 1051 |- | 3890 || [[Шалтаев]] || 565 |- | 3891 || [[Нұрбаев]] || 565 |- | 3892 || [[Каппаров]] || 565 |- | 3893 || [[Ерхан]] || 565 |- | 3894 || [[Беркін]] || 565 |- | 3895 || [[Буркитов]] || 565 |- | 3896 || [[Шыныбек]] || 564 |- | 3897 || [[Садиев]] || 564 |- | 3898 || [[Меліс]] || 564 |- | 3899 || [[Раимбек]] || 564 |- | 3900 || [[Мырзашев]] || 564 |- | 3901 || [[Жұмаханов]] || 564 |- | 3902 || [[Кабдыгалиев]] || 564 |- | 3903 || [[Зайнуллин]] || 564 |- | 3904 || [[Балташев]] || 564 |- | 3905 || [[Биболов]] || 564 |- | 3906 || [[Айтымов]] || 564 |- | 3907 || [[Абылов]] || 564 |- | 3908 || [[Шегебай]] || 563 |- | 3909 || [[Таскараев]] || 563 |- | 3910 || [[Мусрепов]] || 563 |- | 3911 || [[Муслим]] || 563 |- | 3912 || [[Куланбаев]] || 563 |- | 3913 || [[Калижанов]] || 563 |- | 3914 || [[Жылкайдаров]] || 563 |- | 3915 || [[Дәулетұлы]] || 1028 |- | 3916 || [[Атабай]] || 563 |- | 3917 || [[Турсынбек]] || 562 |- | 3918 || [[Несипбеков]] || 562 |- | 3919 || [[Қуандықұлы]] || 1049 |- | 3920 || [[Жиенкулов]] || 562 |- | 3921 || [[Аймуханов]] || 562 |- | 3922 || [[Абсаттаров]] || 562 |- | 3923 || [[Саду]] || 561 |- | 3924 || [[Саятұлы]] || 1057 |- | 3925 || [[Махсотов]] || 561 |- | 3926 || [[Капизов]] || 561 |- | 3927 || [[Ербосынов]] || 561 |- | 3928 || [[Балманов]] || 561 |- | 3929 || [[Сугурбаев]] || 560 |- | 3930 || [[Молжигитов]] || 560 |- | 3931 || [[Көптілеу]] || 560 |- | 3932 || [[Кутжанов]] || 560 |- | 3933 || [[Досбол]] || 560 |- | 3934 || [[Бахытжанұлы]] || 1107 |- | 3935 || [[Абдильманов]] || 560 |- | 3936 || [[Айса]] || 560 |- | 3937 || [[Мұратбекұлы]] || 1075 |- | 3938 || [[Орақ]] || 559 |- | 3939 || [[Аширбек]] || 559 |- | 3940 || [[Абдрахим]] || 559 |- | 3941 || [[Тулепберген]] || 558 |- | 3942 || [[Құрманжан]] || 558 |- | 3943 || [[Калауов]] || 558 |- | 3944 || [[Дюсембинов]] || 558 |- | 3945 || [[Әскер]] || 558 |- | 3946 || [[Енсепов]] || 558 |- | 3947 || [[Сабырбай]] || 557 |- | 3948 || [[Өмірбаев]] || 557 |- | 3949 || [[Курманалин]] || 557 |- | 3950 || [[Заитов]] || 557 |- | 3951 || [[Мухаметов]] || 556 |- | 3952 || [[Мамырханов]] || 556 |- | 3953 || [[Берик]] || 556 |- | 3954 || [[Алламбергенов]] || 556 |- | 3955 || [[Арысбай]] || 556 |- | 3956 || [[Рыскелдиев]] || 555 |- | 3957 || [[Кулов]] || 555 |- | 3958 || [[Кидирбаев]] || 555 |- | 3959 || [[Изгалиев]] || 555 |- | 3960 || [[Байдосов]] || 555 |- | 3961 || [[Асқат]] || 555 |- | 3962 || [[Ұлықпан]] || 554 |- | 3963 || [[Тілектес]] || 554 |- | 3964 || [[Расулов]] || 554 |- | 3965 || [[Қайыргелді]] || 554 |- | 3966 || [[Жанжигитов]] || 554 |- | 3967 || [[Жумадиллаев]] || 554 |- | 3968 || [[Кашкимбаев]] || 554 |- | 3969 || [[Даурен]] || 554 |- | 3970 || [[Есімбек]] || 554 |- | 3971 || [[Амиралиев]] || 554 |- | 3972 || [[Кунаев]] || 553 |- | 3973 || [[Жекеев]] || 553 |- | 3974 || [[Дүйсебек]] || 553 |- | 3975 || [[Уркумбаев]] || 552 |- | 3976 || [[Тунгышбаев]] || 552 |- | 3977 || [[Темирбек]] || 552 |- | 3978 || [[Мухит]] || 552 |- | 3979 || [[Калилаев]] || 552 |- | 3980 || [[Елеусізов]] || 552 |- | 3981 || [[Әділбекұлы]] || 1040 |- | 3982 || [[Шорманов]] || 551 |- | 3983 || [[Тынышбай]] || 551 |- | 3984 || [[Сұлтанғазы]] || 551 |- | 3985 || [[Мерген]] || 551 |- | 3986 || [[Казимов]] || 551 |- | 3987 || [[Берікқали]] || 551 |- | 3988 || [[Шәріпбек]] || 550 |- | 3989 || [[Сейтказинов]] || 550 |- | 3990 || [[Сейлбек]] || 550 |- | 3991 || [[Мәліков]] || 550 |- | 3992 || [[Махаев]] || 550 |- | 3993 || [[Мадиярұлы]] || 1004 |- | 3994 || [[Джексембаев]] || 550 |- | 3995 || [[Габдулов]] || 550 |- | 3996 || [[Тлеукулов]] || 549 |- | 3997 || [[Қуанов]] || 549 |- | 3998 || [[Жубанышев]] || 549 |- | 3999 || [[Жылқыбаев]] || 549 |- | 4000 || [[Едильбаев]] || 549 |- | 4001 || [[Рүстембек]] || 548 |- | 4002 || [[Советханов]] || 548 |- | 4003 || [[Мусиров]] || 548 |- | 4004 || [[Конусов]] || 548 |- | 4005 || [[Куанышбек]] || 548 |- | 4006 || [[Баянбай]] || 548 |- | 4007 || [[Шуленбаев]] || 547 |- | 4008 || [[Мұханов]] || 547 |- | 4009 || [[Омурзаков]] || 547 |- | 4010 || [[Казбек]] || 547 |- | 4011 || [[Жарылғасын]] || 547 |- | 4012 || [[Зекенов]] || 547 |- | 4013 || [[Әлмахан]] || 547 |- | 4014 || [[Бегежанов]] || 547 |- | 4015 || [[Агзамов]] || 547 |- | 4016 || [[Турегалиев]] || 546 |- | 4017 || [[Уаисов]] || 546 |- | 4018 || [[Қызыр]] || 546 |- | 4019 || [[Әбдірәсіл]] || 546 |- | 4020 || [[Абдуманап]] || 546 |- | 4021 || [[Кусаев]] || 545 |- | 4022 || [[Көбейсін]] || 545 |- | 4023 || [[Қалижан]] || 545 |- | 4024 || [[Кажкенов]] || 545 |- | 4025 || [[Карымбаев]] || 545 |- | 4026 || [[Даирбеков]] || 545 |- | 4027 || [[Шотанов]] || 544 |- | 4028 || [[Рахметжанов]] || 544 |- | 4029 || [[Молдагулов]] || 544 |- | 4030 || [[Өтебаев]] || 544 |- | 4031 || [[Жексенбек]] || 544 |- | 4032 || [[Жангабулов]] || 544 |- | 4033 || [[Ермағанбет]] || 544 |- | 4034 || [[Досбергенов]] || 544 |- | 4035 || [[Бухаров]] || 544 |- | 4036 || [[Байгазин]] || 544 |- | 4037 || [[Куаншалиев]] || 543 |- | 4038 || [[Кайргалиев]] || 543 |- | 4039 || [[Бағыт]] || 543 |- | 4040 || [[Абдикарим]] || 543 |- | 4041 || [[Хайдар]] || 542 |- | 4042 || [[Төлеуханов]] || 542 |- | 4043 || [[Мамыт]] || 542 |- | 4044 || [[Калданов]] || 542 |- | 4045 || [[Әбдіхан]] || 542 |- | 4046 || [[Еслямов]] || 542 |- | 4047 || [[Отыншиев]] || 541 |- | 4048 || [[Әліпбай]] || 541 |- | 4049 || [[Демеу]] || 541 |- | 4050 || [[Бейсенбиев]] || 541 |- | 4051 || [[Укубаев]] || 540 |- | 4052 || [[Жаңбырбаев]] || 540 |- | 4053 || [[Едигеев]] || 540 |- | 4054 || [[Дарханов]] || 540 |- | 4055 || [[Акшабаев]] || 540 |- | 4056 || [[Разаков]] || 539 |- | 4057 || [[Қаирбек]] || 539 |- | 4058 || [[Алишеров]] || 539 |- | 4059 || [[Сагинаев]] || 538 |- | 4060 || [[Нышанбаев]] || 538 |- | 4061 || [[Нұрсейіт]] || 538 |- | 4062 || [[Майдан]] || 538 |- | 4063 || [[Дидарұлы]] || 1041 |- | 4064 || [[Байжұма]] || 538 |- | 4065 || [[Байгулов]] || 538 |- | 4066 || [[Тлешов]] || 537 |- | 4067 || [[Теңізбай]] || 537 |- | 4068 || [[Салыбеков]] || 537 |- | 4069 || [[Садыкбеков]] || 537 |- | 4070 || [[Сейтқасым]] || 537 |- | 4071 || [[Жиенбек]] || 537 |- | 4072 || [[Досумов]] || 537 |- | 4073 || [[Боранқұл]] || 537 |- | 4074 || [[Бекайдар]] || 537 |- | 4075 || [[Алайдар]] || 537 |- | 4076 || [[Тұрғали]] || 536 |- | 4077 || [[Тынымбаев]] || 536 |- | 4078 || [[Утепбаев]] || 536 |- | 4079 || [[Миралиев]] || 536 |- | 4080 || [[Козбагаров]] || 536 |- | 4081 || [[Икрамов]] || 536 |- | 4082 || [[Жұбаныш]] || 536 |- | 4083 || [[Есдаулетов]] || 536 |- | 4084 || [[Бурлибаев]] || 536 |- | 4085 || [[Алиакбаров]] || 536 |- | 4086 || [[Туткабаев]] || 535 |- | 4087 || [[Спабеков]] || 535 |- | 4088 || [[Кабжанов]] || 535 |- | 4089 || [[Ілесбек]] || 535 |- | 4090 || [[Жорабай]] || 535 |- | 4091 || [[Әбдіғани]] || 535 |- | 4092 || [[Есбаев]] || 535 |- | 4093 || [[Алимбек]] || 535 |- | 4094 || [[Абдумалик]] || 535 |- | 4095 || [[Тілеуберген]] || 534 |- | 4096 || [[Сарбалин]] || 534 |- | 4097 || [[Таласбай]] || 534 |- | 4098 || [[Сырымов]] || 534 |- | 4099 || [[Онбаев]] || 534 |- | 4100 || [[Нажимов]] || 534 |- | 4101 || [[Даулетұлы]] || 1022 |- | 4102 || [[Бекесов]] || 534 |- | 4103 || [[Баекеев]] || 534 |- | 4104 || [[Бекбай]] || 534 |- | 4105 || [[Арманов]] || 534 |- | 4106 || [[Шарапатов]] || 533 |- | 4107 || [[Темірәлі]] || 533 |- | 4108 || [[Таңжарық]] || 533 |- | 4109 || [[Сейсебаев]] || 533 |- | 4110 || [[Тажиков]] || 533 |- | 4111 || [[Мурзалиев]] || 533 |- | 4112 || [[Мұхтарбек]] || 533 |- | 4113 || [[Қыстаубаев]] || 533 |- | 4114 || [[Жахан]] || 533 |- | 4115 || [[Думанұлы]] || 1011 |- | 4116 || [[Бекишов]] || 533 |- | 4117 || [[Төлеубеков]] || 532 |- | 4118 || [[Махсат]] || 532 |- | 4119 || [[Құсайынов]] || 532 |- | 4120 || [[Жаримбетов]] || 532 |- | 4121 || [[Беккожин]] || 532 |- | 4122 || [[Бекбулат]] || 532 |- | 4123 || [[Абилда]] || 532 |- | 4124 || [[Сафин]] || 531 |- | 4125 || [[Сабеков]] || 531 |- | 4126 || [[Сағатов]] || 531 |- | 4127 || [[Нақыпбек]] || 531 |- | 4128 || [[Қаппар]] || 531 |- | 4129 || [[Марденов]] || 531 |- | 4130 || [[Кумисбаев]] || 531 |- | 4131 || [[Кумашев]] || 531 |- | 4132 || [[Кармысов]] || 531 |- | 4133 || [[Келимбетов]] || 531 |- | 4134 || [[Баймырза]] || 531 |- | 4135 || [[Бикенов]] || 531 |- | 4136 || [[Айдаркулов]] || 531 |- | 4137 || [[Абсаматов]] || 531 |- | 4138 || [[Шалхаров]] || 530 |- | 4139 || [[Утешкалиев]] || 530 |- | 4140 || [[Наушабаев]] || 530 |- | 4141 || [[Құрмантай]] || 530 |- | 4142 || [[Керімқұл]] || 530 |- | 4143 || [[Жалел]] || 530 |- | 4144 || [[Жайлаубек]] || 530 |- | 4145 || [[Данабаев]] || 530 |- | 4146 || [[Альмухамбетов]] || 530 |- | 4147 || [[Төлеубаев]] || 529 |- | 4148 || [[Машанов]] || 529 |- | 4149 || [[Казанбаев]] || 529 |- | 4150 || [[Жакибаев]] || 529 |- | 4151 || [[Ермұхан]] || 529 |- | 4152 || [[Бердібеков]] || 529 |- | 4153 || [[Аргинбаев]] || 529 |- | 4154 || [[Алькеев]] || 529 |- | 4155 || [[Суиндиков]] || 528 |- | 4156 || [[Мендыгалиев]] || 528 |- | 4157 || [[Маменов]] || 528 |- | 4158 || [[Жолымбетов]] || 528 |- | 4159 || [[Досымбаев]] || 528 |- | 4160 || [[Байдалин]] || 528 |- | 4161 || [[Бейбітұлы]] || 998 |- | 4162 || [[Абдираманов]] || 528 |- | 4163 || [[Аубакир]] || 528 |- | 4164 || [[Шахабаев]] || 527 |- | 4165 || [[Сағадат]] || 527 |- | 4166 || [[Сембин]] || 527 |- | 4167 || [[Рақым]] || 527 |- | 4168 || [[Кәдірбай]] || 527 |- | 4169 || [[Кадырханов]] || 527 |- | 4170 || [[Калдыбай]] || 527 |- | 4171 || [[Әбдібай]] || 527 |- | 4172 || [[Бекбол]] || 527 |- | 4173 || [[Турмаханов]] || 526 |- | 4174 || [[Садыбаев]] || 526 |- | 4175 || [[Султангазиев]] || 526 |- | 4176 || [[Нукенов]] || 526 |- | 4177 || [[Ишангалиев]] || 526 |- | 4178 || [[Жетпісбаев]] || 526 |- | 4179 || [[Ешенкулов]] || 526 |- | 4180 || [[Жайық]] || 526 |- | 4181 || [[Бозаев]] || 526 |- | 4182 || [[Шалхар]] || 525 |- | 4183 || [[Тілеужан]] || 525 |- | 4184 || [[Орысбай]] || 525 |- | 4185 || [[Лесхан]] || 525 |- | 4186 || [[Испаев]] || 525 |- | 4187 || [[Әлібекұлы]] || 966 |- | 4188 || [[Ашим]] || 525 |- | 4189 || [[Бейсембин]] || 525 |- | 4190 || [[Бекзатұлы]] || 1012 |- | 4191 || [[Тажимбетов]] || 524 |- | 4192 || [[Кудайкулов]] || 524 |- | 4193 || [[Кисиков]] || 524 |- | 4194 || [[Жансейтов]] || 524 |- | 4195 || [[Бейсембинов]] || 524 |- | 4196 || [[Бақтығалиев]] || 524 |- | 4197 || [[Байгужин]] || 524 |- | 4198 || [[Туреев]] || 523 |- | 4199 || [[Хайрат]] || 523 |- | 4200 || [[Сатжанов]] || 523 |- | 4201 || [[Орманбеков]] || 523 |- | 4202 || [[Нурбергенов]] || 523 |- | 4203 || [[Әбдікәрімов]] || 523 |- | 4204 || [[Джанзаков]] || 523 |- | 4205 || [[Баймухамедов]] || 523 |- | 4206 || [[Ашикбаев]] || 523 |- | 4207 || [[Байділда]] || 523 |- | 4208 || [[Тұраров]] || 522 |- | 4209 || [[Кәдір]] || 522 |- | 4210 || [[Кобенов]] || 522 |- | 4211 || [[Ахмедин]] || 522 |- | 4212 || [[Байсултанов]] || 522 |- | 4213 || [[Ауелов]] || 522 |- | 4214 || [[Шахаев]] || 521 |- | 4215 || [[Коканов]] || 521 |- | 4216 || [[Курмашов]] || 521 |- | 4217 || [[Ерсаинов]] || 521 |- | 4218 || [[Ауталипов]] || 521 |- | 4219 || [[Буланбаев]] || 521 |- | 4220 || [[Самет]] || 520 |- | 4221 || [[Сапанов]] || 520 |- | 4222 || [[Осербаев]] || 520 |- | 4223 || [[Нысанбеков]] || 520 |- | 4224 || [[Илиясов]] || 520 |- | 4225 || [[Бердалин]] || 520 |- | 4226 || [[Байтаков]] || 520 |- | 4227 || [[Адиев]] || 520 |- | 4228 || [[Тұрысбеков]] || 519 |- | 4229 || [[Таубалдиев]] || 519 |- | 4230 || [[Мұратқан]] || 519 |- | 4231 || [[Нұрмұхамбет]] || 519 |- | 4232 || [[Даут]] || 519 |- | 4233 || [[Абдраев]] || 519 |- | 4234 || [[Нурматов]] || 518 |- | 4235 || [[Нағашыбаев]] || 518 |- | 4236 || [[Мухаметжан]] || 518 |- | 4237 || [[Кубиев]] || 518 |- | 4238 || [[Көмек]] || 518 |- | 4239 || [[Кумаргалиев]] || 518 |- | 4240 || [[Құсаин]] || 518 |- | 4241 || [[Копбосынов]] || 518 |- | 4242 || [[Калниязов]] || 518 |- | 4243 || [[Кабдешов]] || 518 |- | 4244 || [[Есенгелдиев]] || 518 |- | 4245 || [[Ғалымжанов]] || 518 |- | 4246 || [[Турсун]] || 517 |- | 4247 || [[Умаргалиев]] || 517 |- | 4248 || [[Шукуров]] || 517 |- | 4249 || [[Тасжанов]] || 517 |- | 4250 || [[Алманов]] || 517 |- | 4251 || [[Умербаев]] || 516 |- | 4252 || [[Сакипов]] || 516 |- | 4253 || [[Құдабай]] || 516 |- | 4254 || [[Кожамбердиев]] || 516 |- | 4255 || [[Қажымұрат]] || 516 |- | 4256 || [[Жүзбай]] || 516 |- | 4257 || [[Дүйсенбеков]] || 516 |- | 4258 || [[Жалимбетов]] || 516 |- | 4259 || [[Бимбетов]] || 516 |- | 4260 || [[Ақтай]] || 516 |- | 4261 || [[Мәдібек]] || 515 |- | 4262 || [[Мырзаш]] || 515 |- | 4263 || [[Кудасов]] || 515 |- | 4264 || [[Кударов]] || 515 |- | 4265 || [[Курымбаев]] || 515 |- | 4266 || [[Бақтыгерей]] || 515 |- | 4267 || [[Бекзатов]] || 515 |- | 4268 || [[Байдаулет]] || 515 |- | 4269 || [[Асауов]] || 515 |- | 4270 || [[Азатұлы]] || 982 |- | 4271 || [[Шинтаев]] || 514 |- | 4272 || [[Шайжанов]] || 514 |- | 4273 || [[Сердалин]] || 514 |- | 4274 || [[Тасполатов]] || 514 |- | 4275 || [[Самбаев]] || 514 |- | 4276 || [[Клышбаев]] || 514 |- | 4277 || [[Әбибулла]] || 514 |- | 4278 || [[Бекжігіт]] || 514 |- | 4279 || [[Атабеков]] || 514 |- | 4280 || [[Турсункулов]] || 513 |- | 4281 || [[Хусайнов]] || 513 |- | 4282 || [[Сураншиев]] || 513 |- | 4283 || [[Сұлтанбеков]] || 513 |- | 4284 || [[Мусалиев]] || 513 |- | 4285 || [[Кузбаев]] || 513 |- | 4286 || [[Құрманбеков]] || 513 |- | 4287 || [[Кукенов]] || 513 |- | 4288 || [[Далбаев]] || 513 |- | 4289 || [[Ыбраев]] || 512 |- | 4290 || [[Сапаев]] || 512 |- | 4291 || [[Орынгалиев]] || 512 |- | 4292 || [[Исраилов]] || 512 |- | 4293 || [[Кажигалиев]] || 512 |- | 4294 || [[Бисимбаев]] || 512 |- | 4295 || [[Сапин]] || 511 |- | 4296 || [[Мерекеев]] || 511 |- | 4297 || [[Омаргалиев]] || 511 |- | 4298 || [[Қалжанов]] || 511 |- | 4299 || [[Керімхан]] || 511 |- | 4300 || [[Кашкенов]] || 511 |- | 4301 || [[Даутбеков]] || 511 |- | 4302 || [[Бегайдар]] || 511 |- | 4303 || [[Темірбаев]] || 510 |- | 4304 || [[Туменов]] || 510 |- | 4305 || [[Ыдырысов]] || 510 |- | 4306 || [[Сапарғалиев]] || 510 |- | 4307 || [[Сайдалин]] || 510 |- | 4308 || [[Муханбеткалиев]] || 510 |- | 4309 || [[Мухамедияров]] || 510 |- | 4310 || [[Қуантқан]] || 510 |- | 4311 || [[Кабдушев]] || 510 |- | 4312 || [[Ахетов]] || 510 |- | 4313 || [[Далибаев]] || 510 |- | 4314 || [[Багдатов]] || 510 |- | 4315 || [[Абдрашитов]] || 510 |- | 4316 || [[Сеит]] || 509 |- | 4317 || [[Нұрпейіс]] || 509 |- | 4318 || [[Қазыбай]] || 509 |- | 4319 || [[Жантурин]] || 509 |- | 4320 || [[Даурбаев]] || 509 |- | 4321 || [[Есенжанов]] || 509 |- | 4322 || [[Бердыбаев]] || 509 |- | 4323 || [[Баекенов]] || 509 |- | 4324 || [[Бегалинов]] || 509 |- | 4325 || [[Сартов]] || 508 |- | 4326 || [[Раушанбек]] || 508 |- | 4327 || [[Нурадинов]] || 508 |- | 4328 || [[Кобеев]] || 508 |- | 4329 || [[Кожатаев]] || 508 |- | 4330 || [[Жолдаспаев]] || 508 |- | 4331 || [[Жалмуханов]] || 508 |- | 4332 || [[Бурумбаев]] || 508 |- | 4333 || [[Нурмуканов]] || 507 |- | 4334 || [[Копенов]] || 507 |- | 4335 || [[Жармаганбетов]] || 507 |- | 4336 || [[Кажиев]] || 507 |- | 4337 || [[Кемелхан]] || 507 |- | 4338 || [[Ерікұлы]] || 970 |- | 4339 || [[Жанбеков]] || 507 |- | 4340 || [[Байкулов]] || 507 |- | 4341 || [[Абдикалыков]] || 507 |- | 4342 || [[Тлеубердинов]] || 506 |- | 4343 || [[Шакеров]] || 506 |- | 4344 || [[Рысдаулетов]] || 506 |- | 4345 || [[Нурманбетов]] || 506 |- | 4346 || [[Кайранов]] || 506 |- | 4347 || [[Исмухамбетов]] || 506 |- | 4348 || [[Ескенов]] || 506 |- | 4349 || [[Боканов]] || 506 |- | 4350 || [[Адырбаев]] || 506 |- | 4351 || [[Абылайхан]] || 506 |- | 4352 || [[Анафин]] || 506 |- | 4353 || [[Сексенов]] || 505 |- | 4354 || [[Сұлтанмұрат]] || 505 |- | 4355 || [[Нартаев]] || 505 |- | 4356 || [[Жантемиров]] || 505 |- | 4357 || [[Жетесов]] || 505 |- | 4358 || [[Тасымов]] || 504 |- | 4359 || [[Суйеуов]] || 504 |- | 4360 || [[Сағымбаев]] || 504 |- | 4361 || [[Досым]] || 504 |- | 4362 || [[Ашимханов]] || 504 |- | 4363 || [[Битенов]] || 504 |- | 4364 || [[Даулбай]] || 504 |- | 4365 || [[Абдухаликов]] || 504 |- | 4366 || [[Самархан]] || 503 |- | 4367 || [[Сихимбаев]] || 503 |- | 4368 || [[Өсер]] || 503 |- | 4369 || [[Пазылбек]] || 503 |- | 4370 || [[Нұрғожа]] || 503 |- | 4371 || [[Темиртасов]] || 502 |- | 4372 || [[Уайсов]] || 502 |- | 4373 || [[Утетлеуов]] || 502 |- | 4374 || [[Мықтыбай]] || 502 |- | 4375 || [[Қабылов]] || 502 |- | 4376 || [[Құрмет]] || 502 |- | 4377 || [[Манатбек]] || 502 |- | 4378 || [[Келдибаев]] || 502 |- | 4379 || [[Жамиев]] || 502 |- | 4380 || [[Бахтиярұлы]] || 1003 |- | 4381 || [[Байтуганов]] || 502 |- | 4382 || [[Дамирұлы]] || 989 |- | 4383 || [[Байкенжеев]] || 502 |- | 4384 || [[Бараков]] || 502 |- | 4385 || [[Гизатов]] || 502 |- | 4386 || [[Амалбеков]] || 502 |- | 4387 || [[Аманжанов]] || 502 |- | 4388 || [[Шинтемиров]] || 501 |- | 4389 || [[Скендиров]] || 501 |- | 4390 || [[Мухамбеталиев]] || 501 |- | 4391 || [[Меирбек]] || 501 |- | 4392 || [[Ильяшев]] || 501 |- | 4393 || [[Болатханов]] || 501 |- | 4394 || [[Байназар]] || 501 |- | 4395 || [[Туманов]] || 500 |- | 4396 || [[Сағынғалиев]] || 500 |- | 4397 || [[Наурзалиев]] || 500 |- | 4398 || [[Жумин]] || 500 |- | 4399 || [[Даулеталиев]] || 500 |- | 4400 || [[Джаманкулов]] || 500 |- | 4401 || [[Бексейтов]] || 500 |- | 4402 || [[Бейсенғали]] || 500 |- | 4403 || [[Бақытхан]] || 500 |- | 4404 || [[Умарбеков]] || 499 |- | 4405 || [[Сейталиев]] || 499 |- | 4406 || [[Көбеген]] || 499 |- | 4407 || [[Альмаханов]] || 499 |- | 4408 || [[Абдиманапов]] || 499 |- | 4409 || [[Айтуов]] || 499 |- | 4410 || [[Шаймуратов]] || 498 |- | 4411 || [[Ли]] || 498 |- | 4412 || [[Махажанов]] || 498 |- | 4413 || [[Джилкибаев]] || 498 |- | 4414 || [[Есмаханов]] || 498 |- | 4415 || [[Байтереков]] || 498 |- | 4416 || [[Айтқожа]] || 498 |- | 4417 || [[Тасанов]] || 497 |- | 4418 || [[Таганов]] || 497 |- | 4419 || [[Нұржау]] || 497 |- | 4420 || [[Қанай]] || 497 |- | 4421 || [[Батанов]] || 497 |- | 4422 || [[Тоқтасынов]] || 496 |- | 4423 || [[Тлеугабылов]] || 496 |- | 4424 || [[Тулеутаев]] || 496 |- | 4425 || [[Сатбай]] || 496 |- | 4426 || [[Кулбеков]] || 496 |- | 4427 || [[Жубаназаров]] || 496 |- | 4428 || [[Джаналиев]] || 496 |- | 4429 || [[Битимбаев]] || 496 |- | 4430 || [[Сейдалин]] || 495 |- | 4431 || [[Нуралинов]] || 495 |- | 4432 || [[Расул]] || 495 |- | 4433 || [[Кумекбаев]] || 495 |- | 4434 || [[Каримсаков]] || 495 |- | 4435 || [[Казенов]] || 495 |- | 4436 || [[Ақанов]] || 495 |- | 4437 || [[Аслан]] || 495 |- | 4438 || [[Халбаев]] || 494 |- | 4439 || [[Тәуекел]] || 494 |- | 4440 || [[Шолпанкулов]] || 494 |- | 4441 || [[Таменов]] || 494 |- | 4442 || [[Саркенов]] || 494 |- | 4443 || [[Сальменов]] || 494 |- | 4444 || [[Курбаналиев]] || 494 |- | 4445 || [[Комекбаев]] || 494 |- | 4446 || [[Токпанов]] || 493 |- | 4447 || [[Таев]] || 493 |- | 4448 || [[Сарсенбиев]] || 493 |- | 4449 || [[Рүстемұлы]] || 977 |- | 4450 || [[Нұрлыбеков]] || 493 |- | 4451 || [[Елікбай]] || 493 |- | 4452 || [[Дильдабеков]] || 493 |- | 4453 || [[Бақытқали]] || 493 |- | 4454 || [[Бахитжан]] || 493 |- | 4455 || [[Ауезханов]] || 493 |- | 4456 || [[Алмаз]] || 493 |- | 4457 || [[Толенов]] || 492 |- | 4458 || [[Тулеушов]] || 492 |- | 4459 || [[Урдабаев]] || 492 |- | 4460 || [[Нурекенов]] || 492 |- | 4461 || [[Кадыргалиев]] || 492 |- | 4462 || [[Зәкір]] || 492 |- | 4463 || [[Ергали]] || 492 |- | 4464 || [[Тургинбаев]] || 491 |- | 4465 || [[Аязбек]] || 491 |- | 4466 || [[Шиналиев]] || 490 |- | 4467 || [[Утениязов]] || 490 |- | 4468 || [[Маман]] || 490 |- | 4469 || [[Мамиев]] || 490 |- | 4470 || [[Карамурзаев]] || 490 |- | 4471 || [[Жунисбаев]] || 490 |- | 4472 || [[Бөлекбай]] || 490 |- | 4473 || [[Галымов]] || 490 |- | 4474 || [[Алмабаев]] || 490 |- | 4475 || [[Анетов]] || 490 |- | 4476 || [[Шакаров]] || 489 |- | 4477 || [[Әмірханов]] || 489 |- | 4478 || [[Абдукадиров]] || 489 |- | 4479 || [[Алкенов]] || 489 |- | 4480 || [[Ширинбеков]] || 488 |- | 4481 || [[Манасбаев]] || 488 |- | 4482 || [[Әкімбай]] || 488 |- | 4483 || [[Аймурзаев]] || 488 |- | 4484 || [[Ақмырза]] || 488 |- | 4485 || [[Шектибаев]] || 487 |- | 4486 || [[Кошаев]] || 487 |- | 4487 || [[Майданов]] || 487 |- | 4488 || [[Әлихан]] || 487 |- | 4489 || [[Тапаев]] || 486 |- | 4490 || [[Қарабаев]] || 486 |- | 4491 || [[Абилкаиров]] || 486 |- | 4492 || [[Төребаев]] || 485 |- | 4493 || [[Төлешов]] || 485 |- | 4494 || [[Пшембаев]] || 485 |- | 4495 || [[Муратбай]] || 485 |- | 4496 || [[Дүйсенбі]] || 485 |- | 4497 || [[Баймұратов]] || 485 |- | 4498 || [[Шегенов]] || 484 |- | 4499 || [[Телеуов]] || 484 |- | 4500 || [[Сейтмуратов]] || 484 |- | 4501 || [[Мыктыбеков]] || 484 |- | 4502 || [[Мурзалин]] || 484 |- | 4503 || [[Нусипбаев]] || 484 |- | 4504 || [[Нсанбаев]] || 484 |- | 4505 || [[Иманәлі]] || 484 |- | 4506 || [[Әшімов]] || 484 |- | 4507 || [[Бирманов]] || 484 |- | 4508 || [[Аргынбаев]] || 484 |- | 4509 || [[Арысбек]] || 484 |- | 4510 || [[Ұланұлы]] || 890 |- | 4511 || [[Жетенов]] || 483 |- | 4512 || [[Адил]] || 483 |- | 4513 || [[Абжаппаров]] || 483 |- | 4514 || [[Умиртаев]] || 482 |- | 4515 || [[Таскалиев]] || 482 |- | 4516 || [[Максотов]] || 482 |- | 4517 || [[Иманжанов]] || 482 |- | 4518 || [[Бердияров]] || 482 |- | 4519 || [[Тлеукенов]] || 481 |- | 4520 || [[Шокаев]] || 481 |- | 4521 || [[Сагидуллаев]] || 481 |- | 4522 || [[Парахатов]] || 481 |- | 4523 || [[Нұрмағанбетов]] || 481 |- | 4524 || [[Муртазин]] || 481 |- | 4525 || [[Кенжегарин]] || 481 |- | 4526 || [[Балкибеков]] || 481 |- | 4527 || [[Амиртаев]] || 481 |- | 4528 || [[Мыңбаев]] || 480 |- | 4529 || [[Жетес]] || 480 |- | 4530 || [[Базылбеков]] || 480 |- | 4531 || [[Батыршаев]] || 480 |- | 4532 || [[Арстанов]] || 480 |- | 4533 || [[Нагметов]] || 479 |- | 4534 || [[Кожин]] || 479 |- | 4535 || [[Донбаев]] || 479 |- | 4536 || [[Мусагулов]] || 478 |- | 4537 || [[Нышанов]] || 478 |- | 4538 || [[Мұханбетжан]] || 478 |- | 4539 || [[Кумеков]] || 478 |- | 4540 || [[Джалгасов]] || 478 |- | 4541 || [[Есенқұл]] || 478 |- | 4542 || [[Хамиев]] || 477 |- | 4543 || [[Толқын]] || 477 |- | 4544 || [[Төлегенұлы]] || 916 |- | 4545 || [[Нүсіп]] || 477 |- | 4546 || [[Молдағалиев]] || 477 |- | 4547 || [[Қожабаев]] || 476 |- | 4548 || [[Ешпанов]] || 476 |- | 4549 || [[Ергешбаев]] || 476 |- | 4550 || [[Умбеткалиев]] || 475 |- | 4551 || [[Қалыбаев]] || 475 |- | 4552 || [[Куандык]] || 475 |- | 4553 || [[Жаулыбаев]] || 475 |- | 4554 || [[Келгенбаев]] || 475 |- | 4555 || [[Бахытұлы]] || 949 |- | 4556 || [[Аманқосов]] || 475 |- | 4557 || [[Онайбаев]] || 474 |- | 4558 || [[Меирманов]] || 474 |- | 4559 || [[Курганбаев]] || 474 |- | 4560 || [[Калкаманов]] || 474 |- | 4561 || [[Болатжан]] || 474 |- | 4562 || [[Тузелбаев]] || 473 |- | 4563 || [[Пиржанов]] || 473 |- | 4564 || [[Жаналин]] || 473 |- | 4565 || [[Аскеров]] || 473 |- | 4566 || [[Нурбек]] || 472 |- | 4567 || [[Макимов]] || 472 |- | 4568 || [[Мамбеткулов]] || 472 |- | 4569 || [[Жасуланов]] || 472 |- | 4570 || [[Галымжанов]] || 472 |- | 4571 || [[Бекмуханбетов]] || 472 |- | 4572 || [[Шанбаев]] || 471 |- | 4573 || [[Шапиев]] || 471 |- | 4574 || [[Сабырбеков]] || 471 |- | 4575 || [[Әлиасқар]] || 471 |- | 4576 || [[Бакыт]] || 471 |- | 4577 || [[Темербеков]] || 470 |- | 4578 || [[Рашев]] || 470 |- | 4579 || [[Суранчиев]] || 470 |- | 4580 || [[Кульбеков]] || 470 |- | 4581 || [[Елмуратов]] || 470 |- | 4582 || [[Унайбаев]] || 469 |- | 4583 || [[Матай]] || 469 |- | 4584 || [[Карыбаев]] || 469 |- | 4585 || [[Ербатыров]] || 469 |- | 4586 || [[Есболатов]] || 469 |- | 4587 || [[Өтепов]] || 468 |- | 4588 || [[Нұрғалиұлы]] || 881 |- | 4589 || [[Орысбаев]] || 467 |- | 4590 || [[Манашев]] || 467 |- | 4591 || [[Жақанов]] || 467 |- | 4592 || [[Шаденов]] || 466 |- | 4593 || [[Сагинбеков]] || 466 |- | 4594 || [[Нартбаев]] || 466 |- | 4595 || [[Қаржаубаев]] || 466 |- | 4596 || [[Камашев]] || 466 |- | 4597 || [[Даулеткулов]] || 466 |- | 4598 || [[Мендалиев]] || 465 |- | 4599 || [[Мақсұтов]] || 465 |- | 4600 || [[Қайыржанов]] || 465 |- | 4601 || [[Зейнуллаев]] || 465 |- | 4602 || [[Кайсанов]] || 465 |- | 4603 || [[Турсынханов]] || 464 |- | 4604 || [[Нусупбеков]] || 464 |- | 4605 || [[Дәулеткелді]] || 464 |- | 4606 || [[Абдрешов]] || 464 |- | 4607 || [[Санатов]] || 463 |- | 4608 || [[Мантаев]] || 463 |- | 4609 || [[Джамбаев]] || 463 |- | 4610 || [[Алдабеков]] || 463 |- | 4611 || [[Калдыбек]] || 462 |- | 4612 || [[Дүйсембек]] || 462 |- | 4613 || [[Шамшидин]] || 461 |- | 4614 || [[Ернарұлы]] || 895 |- | 4615 || [[Толеутаев]] || 460 |- | 4616 || [[Слямбеков]] || 460 |- | 4617 || [[Салимгереев]] || 460 |- | 4618 || [[Майлибаев]] || 460 |- | 4619 || [[Қалибеков]] || 460 |- | 4620 || [[Жанұзақов]] || 460 |- | 4621 || [[Аян]] || 460 |- | 4622 || [[Аблайхан]] || 460 |- | 4623 || [[Абеев]] || 460 |- | 4624 || [[Ускенов]] || 457 |- | 4625 || [[Сұлтанхан]] || 457 |- | 4626 || [[Нусупбаев]] || 457 |- | 4627 || [[Ахметбаев]] || 457 |- | 4628 || [[Аймухамбетов]] || 457 |- | 4629 || [[Кульжабаев]] || 455 |- | 4630 || [[Пулат]] || 454 |- | 4631 || [[Кошеков]] || 454 |- | 4632 || [[Тоғызбай]] || 453 |- | 4633 || [[Сапахов]] || 453 |- | 4634 || [[Жаксиликов]] || 453 |- | 4635 || [[Бейсебай]] || 453 |- | 4636 || [[Спандияр]] || 452 |- | 4637 || [[Жүнісбеков]] || 452 |- | 4638 || [[Абдимуратов]] || 452 |- | 4639 || [[Алмуратов]] || 451 |- | 4640 || [[Қанатқали]] || 450 |- | 4641 || [[Жолмагамбетов]] || 450 |- | 4642 || [[Сейсенбеков]] || 449 |- | 4643 || [[Жұмаділда]] || 449 |- | 4644 || [[Қуатұлы]] || 802 |- | 4645 || [[Жақсылықұлы]] || 883 |- | 4646 || [[Әділетұлы]] || 812 |- | 4647 || [[Елдосұлы]] || 839 |- | 4648 || [[Бағланұлы]] || 834 |- | 4649 || [[Кенжебекұлы]] || 835 |- | 4650 || [[Әсетұлы]] || 871 |- | 4651 || [[Ғалымұлы]] || 840 |- | 4652 || [[Рустемұлы]] || 794 |- | 4653 || [[Саламатұлы]] || 808 |- | 4654 || [[Ерғалиұлы]] || 821 |- | 4655 || [[Сержанұлы]] || 806 |- | 4656 || [[Жұмабекұлы]] || 784 |- | 4657 || [[Асылханұлы]] || 787 |- | 4658 || [[Асанұлы]] || 782 |- | 4659 || [[Қуанышбекұлы]] || 745 |- | 4660 || [[Пак]] || 395 |- | 4661 || [[Сәкенұлы]] || 772 |- | 4662 || [[Алмазұлы]] || 734 |- | 4663 || [[Сәбитұлы]] || 757 |- | 4664 || [[Алибекұлы]] || 709 |- | 4665 || [[Амантайұлы]] || 739 |- | 4666 || [[Аянұлы]] || 706 |- | 4667 || [[Бекжанұлы]] || 739 |- | 4668 || [[Рустамұлы]] || 768 |- | 4669 || [[Нурланұлы]] || 719 |- | 4670 || [[Серікбайұлы]] || 745 |- | 4671 || [[Серікболұлы]] || 719 |- | 4672 || [[Сакенұлы]] || 678 |- | 4673 || [[Біржанұлы]] || 709 |- | 4674 || [[Әділұлы]] || 674 |- | 4675 || [[Айболатұлы]] || 643 |- | 4676 || [[Рахатұлы]] || 664 |- | 4677 || [[Сұлтанұлы]] || 671 |- | 4678 || [[Фархатұлы]] || 630 |- | 4679 || [[Орынбасарұлы]] || 639 |- | 4680 || [[Жалғасұлы]] || 673 |- | 4681 || [[Батырбекұлы]] || 650 |- | 4682 || [[Әділханұлы]] || 626 |- | 4683 || [[Мамедов]] || 332 |- | 4684 || [[Ануарұлы]] || 627 |- | 4685 || [[Асетұлы]] || 626 |- | 4686 || [[Манарбекұлы]] || 634 |- | 4687 || [[Цой]] || 317 |- | 4688 || [[Мұхитұлы]] || 597 |- | 4689 || [[Алтайұлы]] || 580 |- | 4690 || [[Тлекқабыл]] || 314 |- | 4691 || [[Жақия]] || 313 |- | 4692 || [[Қайсарұлы]] || 605 |- | 4693 || [[Сырымұлы]] || 590 |- | 4694 || [[Батырханұлы]] || 593 |- | 4695 || [[Шегиров]] || 307 |- | 4696 || [[Қасымбай]] || 307 |- | 4697 || [[Галеев]] || 304 |- | 4698 || [[Қабыкен]] || 303 |- | 4699 || [[Иванов]] || 303 |- | 4700 || [[Шалқарұлы]] || 564 |- | 4701 || [[Сабитұлы]] || 594 |- | 4702 || [[Шыңғысұлы]] || 566 |- | 4703 || [[Мұратқали]] || 300 |- | 4704 || [[Қозыбай]] || 299 |- | 4705 || [[Иманқұл]] || 299 |- | 4706 || [[Бөлеген]] || 297 |- | 4707 || [[Секен]] || 293 |- | 4708 || [[Ізтұрған]] || 293 |- | 4709 || [[Бұхарбай]] || 293 |- | 4710 || [[Даркенбаев]] || 293 |- | 4711 || [[Балғабаев]] || 293 |- | 4712 || [[Сатымбеков]] || 291 |- | 4713 || [[Үшкемпір]] || 286 |- | 4714 || [[Далелхан]] || 286 |- | 4715 || [[Коптилеуов]] || 284 |- | 4716 || [[Балғабек]] || 283 |- | 4717 || [[Тұяқбай]] || 282 |- | 4718 || [[Нәсіпқали]] || 282 |- | 4719 || [[Мерекеұлы]] || 520 |- | 4720 || [[Жанахмет]] || 282 |- | 4721 || [[Ғазизұлы]] || 523 |- | 4722 || [[Бапанов]] || 280 |- | 4723 || [[Сейілбек]] || 279 |- | 4724 || [[Қабден]] || 279 |- | 4725 || [[Баданов]] || 279 |- | 4726 || [[Бермагамбетов]] || 279 |- | 4727 || [[Емберген]] || 278 |- | 4728 || [[Абетов]] || 278 |- | 4729 || [[Мырза]] || 276 |- | 4730 || [[Мақаш]] || 276 |- | 4731 || [[Махсұт]] || 276 |- | 4732 || [[Иманалин]] || 276 |- | 4733 || [[Баубек]] || 276 |- | 4734 || [[Туребек]] || 275 |- | 4735 || [[Сатбеков]] || 275 |- | 4736 || [[Мұхамбетқали]] || 275 |- | 4737 || [[Қалел]] || 275 |- | 4738 || [[Искендеров]] || 275 |- | 4739 || [[Рахманқұл]] || 274 |- | 4740 || [[Мизамбаев]] || 274 |- | 4741 || [[Мирасұлы]] || 523 |- | 4742 || [[Исманов]] || 273 |- | 4743 || [[Кәрімжан]] || 272 |- | 4744 || [[Бекқали]] || 272 |- | 4745 || [[Аралов]] || 272 |- | 4746 || [[Амандықұлы]] || 505 |- | 4747 || [[Тлеулес]] || 271 |- | 4748 || [[Стыбаев]] || 271 |- | 4749 || [[Жеңісбекұлы]] || 508 |- | 4750 || [[Жауынбай]] || 271 |- | 4751 || [[Еркінбекұлы]] || 513 |- | 4752 || [[Аманғазы]] || 271 |- | 4753 || [[Төреғали]] || 270 |- | 4754 || [[Әмірәлі]] || 270 |- | 4755 || [[Баяндинов]] || 270 |- | 4756 || [[Байсариев]] || 270 |- | 4757 || [[Шаимов]] || 269 |- | 4758 || [[Шонаев]] || 269 |- | 4759 || [[Тұрлыбеков]] || 269 |- | 4760 || [[Қожаберген]] || 269 |- | 4761 || [[Аркабаев]] || 269 |- | 4762 || [[Абылайұлы]] || 506 |- | 4763 || [[Умралиев]] || 268 |- | 4764 || [[Жумаш]] || 268 |- | 4765 || [[Далабай]] || 268 |- | 4766 || [[Айболұлы]] || 506 |- | 4767 || [[Тәжібек]] || 267 |- | 4768 || [[Муратұлы]] || 514 |- | 4769 || [[Жарасұлы]] || 517 |- | 4770 || [[Базаргалиев]] || 267 |- | 4771 || [[Артурұлы]] || 527 |- | 4772 || [[Төлбасы]] || 266 |- | 4773 || [[Серікжанұлы]] || 528 |- | 4774 || [[Сембинов]] || 266 |- | 4775 || [[Сағынтаев]] || 266 |- | 4776 || [[Өмірбекұлы]] || 529 |- | 4777 || [[Жакен]] || 266 |- | 4778 || [[Октябрь]] || 266 |- | 4779 || [[Сәрсембай]] || 265 |- | 4780 || [[Курмангожин]] || 265 |- | 4781 || [[Санатұлы]] || 517 |- | 4782 || [[Рахимбек]] || 264 |- | 4783 || [[Кажмуратов]] || 264 |- | 4784 || [[Есов]] || 264 |- | 4785 || [[Боханов]] || 264 |- | 4786 || [[Сейітхан]] || 263 |- | 4787 || [[Кульниязов]] || 263 |- | 4788 || [[Жансерік]] || 263 |- | 4789 || [[Досымбетов]] || 263 |- | 4790 || [[Акашев]] || 263 |- | 4791 || [[Урбисинов]] || 262 |- | 4792 || [[Қоңырбай]] || 262 |- | 4793 || [[Керей]] || 262 |- | 4794 || [[Кенжалы]] || 262 |- | 4795 || [[Исимов]] || 262 |- | 4796 || [[Какен]] || 262 |- | 4797 || [[Айтпай]] || 262 |- | 4798 || [[Аманбекұлы]] || 505 |- | 4799 || [[Монтаев]] || 261 |- | 4800 || [[Ошақбай]] || 261 |- | 4801 || [[Дуанбеков]] || 261 |- | 4802 || [[Бақбергенов]] || 261 |- | 4803 || [[Давлетьяров]] || 261 |- | 4804 || [[Тамабаев]] || 260 |- | 4805 || [[Нурболатов]] || 260 |- | 4806 || [[Акмагамбетов]] || 260 |- | 4807 || [[Аралбек]] || 260 |- | 4808 || [[Төлеміс]] || 259 |- | 4809 || [[Солтанбаев]] || 259 |- | 4810 || [[Сергеев]] || 259 |- | 4811 || [[Нұрлыбаев]] || 259 |- | 4812 || [[Жарқынұлы]] || 508 |- | 4813 || [[Аманкелдіұлы]] || 496 |- | 4814 || [[Жумагали]] || 258 |- | 4815 || [[Жакешов]] || 258 |- | 4816 || [[Бөкен]] || 258 |- | 4817 || [[Токтаганов]] || 257 |- | 4818 || [[Журкабаев]] || 257 |- | 4819 || [[Даулетьяров]] || 257 |- | 4820 || [[Байгелов]] || 257 |- | 4821 || [[Қазтай]] || 256 |- | 4822 || [[Жұмахмет]] || 256 |- | 4823 || [[Дуйсембеков]] || 256 |- | 4824 || [[Шадиев]] || 255 |- | 4825 || [[Ұлықбек]] || 255 |- | 4826 || [[Тұрдыбай]] || 255 |- | 4827 || [[Құлахмет]] || 255 |- | 4828 || [[Камбарбеков]] || 255 |- | 4829 || [[Зұлпыхар]] || 255 |- | 4830 || [[Әжібек]] || 255 |- | 4831 || [[Ғабдолла]] || 255 |- | 4832 || [[Абсамат]] || 255 |- | 4833 || [[Шаметов]] || 254 |- | 4834 || [[Рахматулин]] || 254 |- | 4835 || [[Нұркен]] || 254 |- | 4836 || [[Нұраш]] || 254 |- | 4837 || [[Жұбан]] || 254 |- | 4838 || [[Измайлов]] || 254 |- | 4839 || [[Жұмаділла]] || 254 |- | 4840 || [[Джунисбеков]] || 254 |- | 4841 || [[Балжанов]] || 254 |- | 4842 || [[Баяхмет]] || 254 |- | 4843 || [[Рашидұлы]] || 253 |- | 4844 || [[Нурали]] || 253 |- | 4845 || [[Муртазаев]] || 253 |- | 4846 || [[Мұқтар]] || 253 |- | 4847 || [[Қалық]] || 253 |- | 4848 || [[Иман]] || 253 |- | 4849 || [[Исембаев]] || 253 |- | 4850 || [[Байымбетов]] || 253 |- | 4851 || [[Сидиков]] || 252 |- | 4852 || [[Сагидуллин]] || 252 |- | 4853 || [[Қабиев]] || 252 |- | 4854 || [[Каиргалиев]] || 252 |- | 4855 || [[Закирьянов]] || 252 |- | 4856 || [[Кантаев]] || 252 |- | 4857 || [[Кемел]] || 252 |- | 4858 || [[Такеев]] || 251 |- | 4859 || [[Манкеев]] || 251 |- | 4860 || [[Қалымбек]] || 251 |- | 4861 || [[Балмуханов]] || 251 |- | 4862 || [[Баймукашев]] || 251 |- | 4863 || [[Амзе]] || 251 |- | 4864 || [[Шуренов]] || 250 |- | 4865 || [[Татенов]] || 250 |- | 4866 || [[Сабырғали]] || 250 |- | 4867 || [[Таджиев]] || 250 |- | 4868 || [[Сандибеков]] || 250 |- | 4869 || [[Раймбек]] || 250 |- | 4870 || [[Лебаев]] || 250 |- | 4871 || [[Комеков]] || 250 |- | 4872 || [[Жарболов]] || 250 |- | 4873 || [[Дюсенбай]] || 250 |- | 4874 || [[Аскарбаев]] || 250 |- | 4875 || [[Абылқасым]] || 250 |- | 4876 || [[Абдулаев]] || 250 |- | 4877 || [[Шардарбеков]] || 249 |- | 4878 || [[Қалиасқар]] || 249 |- | 4879 || [[Қабдығали]] || 249 |- | 4880 || [[Жолдасқали]] || 249 |- | 4881 || [[Есенжан]] || 249 |- | 4882 || [[Есильбаев]] || 249 |- | 4883 || [[Агисов]] || 249 |- | 4884 || [[Сейфулла]] || 248 |- | 4885 || [[Курманиязов]] || 248 |- | 4886 || [[Кадиркулов]] || 248 |- | 4887 || [[Кенжеғұл]] || 248 |- | 4888 || [[Жакупбаев]] || 248 |- | 4889 || [[Ділдәбек]] || 248 |- | 4890 || [[Ажигулов]] || 248 |- | 4891 || [[Амангелди]] || 248 |- | 4892 || [[Тлепберген]] || 247 |- | 4893 || [[Сағынов]] || 247 |- | 4894 || [[Сулайманов]] || 247 |- | 4895 || [[Нагимов]] || 247 |- | 4896 || [[Орын]] || 247 |- | 4897 || [[Қайрулла]] || 247 |- | 4898 || [[Жуматай]] || 247 |- | 4899 || [[Камаров]] || 247 |- | 4900 || [[Жетыбаев]] || 247 |- | 4901 || [[Жора]] || 247 |- | 4902 || [[Досалы]] || 247 |- | 4903 || [[Джумабай]] || 247 |- | 4904 || [[Ертайұлы]] || 247 |- | 4905 || [[Аязов]] || 247 |- | 4906 || [[Баймолдаев]] || 247 |- | 4907 || [[Абылкасов]] || 247 |- | 4908 || [[Аймахан]] || 247 |- | 4909 || [[Тунгатов]] || 246 |- | 4910 || [[Үмбетов]] || 246 |- | 4911 || [[Урынбасаров]] || 246 |- | 4912 || [[Нагуманов]] || 246 |- | 4913 || [[Рамазанұлы]] || 478 |- | 4914 || [[Қаиржан]] || 246 |- | 4915 || [[Жұмамұрат]] || 246 |- | 4916 || [[Жусупбаев]] || 246 |- | 4917 || [[Дауталиев]] || 246 |- | 4918 || [[Есназаров]] || 246 |- | 4919 || [[Елеманов]] || 246 |- | 4920 || [[Дузелбаев]] || 246 |- | 4921 || [[Бекманов]] || 246 |- | 4922 || [[Альтаев]] || 246 |- | 4923 || [[Шертаев]] || 245 |- | 4924 || [[Тажикенов]] || 245 |- | 4925 || [[Тайбеков]] || 245 |- | 4926 || [[Саитов]] || 245 |- | 4927 || [[Қараман]] || 245 |- | 4928 || [[Жарылғап]] || 245 |- | 4929 || [[Дюсебеков]] || 245 |- | 4930 || [[Буланов]] || 245 |- | 4931 || [[Байтұрсын]] || 245 |- | 4932 || [[Аккалиев]] || 245 |- | 4933 || [[Шарапат]] || 244 |- | 4934 || [[Токмурзин]] || 244 |- | 4935 || [[Тұран]] || 244 |- | 4936 || [[Табынбай]] || 244 |- | 4937 || [[Жантөре]] || 244 |- | 4938 || [[Калдибаев]] || 244 |- | 4939 || [[Кажибаев]] || 244 |- | 4940 || [[Болатқан]] || 244 |- | 4941 || [[Бакытжан]] || 244 |- | 4942 || [[Усеинов]] || 243 |- | 4943 || [[Самиев]] || 243 |- | 4944 || [[Орынғалиев]] || 243 |- | 4945 || [[Мусахан]] || 243 |- | 4946 || [[Қожамұрат]] || 243 |- | 4947 || [[Измуханов]] || 243 |- | 4948 || [[Иксанов]] || 243 |- | 4949 || [[Дүйсенәлі]] || 243 |- | 4950 || [[Әуез]] || 243 |- | 4951 || [[Аталыков]] || 243 |- | 4952 || [[Қалмаханбет]] || 242 |- | 4953 || [[Қорғанбек]] || 242 |- | 4954 || [[Киякбаев]] || 242 |- | 4955 || [[Мансур]] || 242 |- | 4956 || [[Жәлел]] || 242 |- | 4957 || [[Кайранбаев]] || 242 |- | 4958 || [[Ерекешов]] || 242 |- | 4959 || [[Ауғанбай]] || 242 |- | 4960 || [[Тілегенов]] || 241 |- | 4961 || [[Уакбаев]] || 241 |- | 4962 || [[Салыбек]] || 241 |- | 4963 || [[Сейдуалы]] || 241 |- | 4964 || [[Ниетбаев]] || 241 |- | 4965 || [[Мүслім]] || 241 |- | 4966 || [[Әділғазы]] || 241 |- | 4967 || [[Жазылбеков]] || 241 |- | 4968 || [[Әуелхан]] || 241 |- | 4969 || [[Аскер]] || 241 |- | 4970 || [[Амандықов]] || 241 |- | 4971 || [[Уахит]] || 240 |- | 4972 || [[Урпеков]] || 240 |- | 4973 || [[Суюнбаев]] || 240 |- | 4974 || [[Сатимов]] || 240 |- | 4975 || [[Мусиев]] || 240 |- | 4976 || [[Кожбанов]] || 240 |- | 4977 || [[Макашов]] || 240 |- | 4978 || [[Қартбай]] || 240 |- | 4979 || [[Зекен]] || 240 |- | 4980 || [[Кайырбаев]] || 240 |- | 4981 || [[Джайлаубаев]] || 240 |- | 4982 || [[Елібай]] || 240 |- | 4983 || [[Дүкенбай]] || 240 |- | 4984 || [[Бейсеев]] || 240 |- | 4985 || [[Бораш]] || 240 |- | 4986 || [[Акылов]] || 240 |- | 4987 || [[Ауелбаев]] || 240 |- | 4988 || [[Тлеугалиев]] || 239 |- | 4989 || [[Саинов]] || 239 |- | 4990 || [[Нуртазинов]] || 239 |- | 4991 || [[Мирзаев]] || 239 |- | 4992 || [[Бақдәулет]] || 239 |- | 4993 || [[Ахмедьяров]] || 239 |- | 4994 || [[Алшинбаев]] || 239 |- | 4995 || [[Шонов]] || 238 |- | 4996 || [[Нұржаубай]] || 238 |- | 4997 || [[Мухамбет]] || 238 |- | 4998 || [[Нускабаев]] || 238 |- | 4999 || [[Өмірғали]] || 238 |- | 5000 || [[Коштаев]] || 238 |- | 5001 || [[Жабай]] || 238 |- | 5002 || [[Тыныбек]] || 237 |- | 5003 || [[Тохтаров]] || 237 |- | 5004 || [[Татыбаев]] || 237 |- | 5005 || [[Негметов]] || 237 |- | 5006 || [[Карибеков]] || 237 |- | 5007 || [[Жуламанов]] || 237 |- | 5008 || [[Кауменов]] || 237 |- | 5009 || [[Кажимов]] || 237 |- | 5010 || [[Әбжан]] || 237 |- | 5011 || [[Жамбылұлы]] || 237 |- | 5012 || [[Абилхан]] || 237 |- | 5013 || [[Асқарбай]] || 237 |- | 5014 || [[Альсеитов]] || 237 |- | 5015 || [[Тұрмахан]] || 236 |- | 5016 || [[Шатаев]] || 236 |- | 5017 || [[Мырзағұл]] || 236 |- | 5018 || [[Козыбаков]] || 236 |- | 5019 || [[Маулетов]] || 236 |- | 5020 || [[Койшин]] || 236 |- | 5021 || [[Лукманов]] || 236 |- | 5022 || [[Жиеналин]] || 236 |- | 5023 || [[Жарқынбай]] || 236 |- | 5024 || [[Ерлік]] || 236 |- | 5025 || [[Әбдеш]] || 236 |- | 5026 || [[Бураханов]] || 236 |- | 5027 || [[Абдразақ]] || 236 |- | 5028 || [[Алдаш]] || 236 |- | 5029 || [[Уткельбаев]] || 235 |- | 5030 || [[Темирболатов]] || 235 |- | 5031 || [[Салманов]] || 235 |- | 5032 || [[Рзаев]] || 235 |- | 5033 || [[Сапабек]] || 235 |- | 5034 || [[Талканбаев]] || 235 |- | 5035 || [[Қайып]] || 235 |- | 5036 || [[Исағали]] || 235 |- | 5037 || [[Избанов]] || 235 |- | 5038 || [[Әшірәлі]] || 235 |- | 5039 || [[Есеркепов]] || 235 |- | 5040 || [[Еркебұлан]] || 235 |- | 5041 || [[Жандар]] || 235 |- | 5042 || [[Әбдіжаппар]] || 235 |- | 5043 || [[Әбдіқұл]] || 235 |- | 5044 || [[Адырбек]] || 235 |- | 5045 || [[Азербаев]] || 235 |- | 5046 || [[Асылбай]] || 235 |- | 5047 || [[Шохан]] || 234 |- | 5048 || [[Тынышбаев]] || 234 |- | 5049 || [[Шакибаев]] || 234 |- | 5050 || [[Мураталиев]] || 234 |- | 5051 || [[Өтеулі]] || 234 |- | 5052 || [[Пшенбаев]] || 234 |- | 5053 || [[Оскенбаев]] || 234 |- | 5054 || [[Мадиұлы]] || 234 |- | 5055 || [[Мамажанов]] || 234 |- | 5056 || [[Маралбаев]] || 234 |- | 5057 || [[Жанпейсов]] || 234 |- | 5058 || [[Доспанов]] || 234 |- | 5059 || [[Диханов]] || 234 |- | 5060 || [[Боранбек]] || 234 |- | 5061 || [[Бозжигитов]] || 234 |- | 5062 || [[Бекмурат]] || 234 |- | 5063 || [[Вахитов]] || 234 |- | 5064 || [[Аманғос]] || 234 |- | 5065 || [[Асыл]] || 234 |- | 5066 || [[Акшолаков]] || 234 |- | 5067 || [[Абдикеров]] || 234 |- | 5068 || [[Шәріпбай]] || 233 |- | 5069 || [[Түлкібай]] || 233 |- | 5070 || [[Усипов]] || 233 |- | 5071 || [[Тилемисов]] || 233 |- | 5072 || [[Таласпаев]] || 233 |- | 5073 || [[Саясат]] || 233 |- | 5074 || [[Тағыберген]] || 233 |- | 5075 || [[Малдыбай]] || 233 |- | 5076 || [[Косалиев]] || 233 |- | 5077 || [[Қанатбекұлы]] || 233 |- | 5078 || [[Исалиев]] || 233 |- | 5079 || [[Жұмәділ]] || 233 |- | 5080 || [[Дихан]] || 233 |- | 5081 || [[Әбілтай]] || 233 |- | 5082 || [[Бөгенбай]] || 233 |- | 5083 || [[Бисенғалиев]] || 233 |- | 5084 || [[Аппасов]] || 233 |- | 5085 || [[Шалдыбаев]] || 232 |- | 5086 || [[Рахимгалиев]] || 232 |- | 5087 || [[Тасов]] || 232 |- | 5088 || [[Сейтжапаров]] || 232 |- | 5089 || [[Мейрамұлы]] || 232 |- | 5090 || [[Қабидолла]] || 232 |- | 5091 || [[Жылқайдар]] || 232 |- | 5092 || [[Жанаберген]] || 232 |- | 5093 || [[Дауленбаев]] || 232 |- | 5094 || [[Досжанұлы]] || 232 |- | 5095 || [[Туленбаев]] || 231 |- | 5096 || [[Токашев]] || 231 |- | 5097 || [[Шалгинбаев]] || 231 |- | 5098 || [[Тажбенов]] || 231 |- | 5099 || [[Мансұр]] || 231 |- | 5100 || [[Жаров]] || 231 |- | 5101 || [[Касымканов]] || 231 |- | 5102 || [[Елжанов]] || 231 |- | 5103 || [[Ерімбет]] || 231 |- | 5104 || [[Әбікен]] || 231 |- | 5105 || [[Белгібай]] || 231 |- | 5106 || [[Алмасхан]] || 231 |- | 5107 || [[Айтхожин]] || 231 |- | 5108 || [[Абдувалиев]] || 231 |- | 5109 || [[Абилгазин]] || 231 |- | 5110 || [[Тохтар]] || 230 |- | 5111 || [[Утелов]] || 230 |- | 5112 || [[Хафизов]] || 230 |- | 5113 || [[Тасполат]] || 230 |- | 5114 || [[Мешелов]] || 230 |- | 5115 || [[Калманов]] || 230 |- | 5116 || [[Жундибаев]] || 230 |- | 5117 || [[Ешманов]] || 230 |- | 5118 || [[Жақыпбай]] || 230 |- | 5119 || [[Алинов]] || 230 |- | 5120 || [[Телегенов]] || 229 |- | 5121 || [[Рахишев]] || 229 |- | 5122 || [[Рахимберлин]] || 229 |- | 5123 || [[Сармантаев]] || 229 |- | 5124 || [[Нураков]] || 229 |- | 5125 || [[Молбаев]] || 229 |- | 5126 || [[Нурахмет]] || 229 |- | 5127 || [[Мырзагелді]] || 229 |- | 5128 || [[Култанов]] || 229 |- | 5129 || [[Койшыгулов]] || 229 |- | 5130 || [[Қалымбет]] || 229 |- | 5131 || [[Кощанов]] || 229 |- | 5132 || [[Құттымұрат]] || 229 |- | 5133 || [[Касабеков]] || 229 |- | 5134 || [[Изатов]] || 229 |- | 5135 || [[Кашкынбаев]] || 229 |- | 5136 || [[Кайыржанов]] || 229 |- | 5137 || [[Джунусбеков]] || 229 |- | 5138 || [[Бекибаев]] || 229 |- | 5139 || [[Арғын]] || 229 |- | 5140 || [[Абылкасимов]] || 229 |- | 5141 || [[Алыбаев]] || 229 |- | 5142 || [[Алшынбай]] || 229 |- | 5143 || [[Аманұлы]] || 454 |- | 5144 || [[Тыныштықбай]] || 228 |- | 5145 || [[Тұрсынғазы]] || 228 |- | 5146 || [[Сатан]] || 228 |- | 5147 || [[Сейтжаппар]] || 228 |- | 5148 || [[Салауатов]] || 228 |- | 5149 || [[Тайкенов]] || 228 |- | 5150 || [[Саутбеков]] || 228 |- | 5151 || [[Наурузов]] || 228 |- | 5152 || [[Меңдіғали]] || 228 |- | 5153 || [[Курмангазин]] || 228 |- | 5154 || [[Куттымуратов]] || 228 |- | 5155 || [[Макулов]] || 228 |- | 5156 || [[Кульмаганбетов]] || 228 |- | 5157 || [[Махимов]] || 228 |- | 5158 || [[Жанысов]] || 228 |- | 5159 || [[Жадигеров]] || 228 |- | 5160 || [[Домбаев]] || 228 |- | 5161 || [[Дәлелхан]] || 228 |- | 5162 || [[Ернұрұлы]] || 228 |- | 5163 || [[Ербаев]] || 228 |- | 5164 || [[Бостан]] || 228 |- | 5165 || [[Билалов]] || 228 |- | 5166 || [[Буранкулов]] || 228 |- | 5167 || [[Алтынхан]] || 228 |- | 5168 || [[Альмуратов]] || 228 |- | 5169 || [[Тілеуқабыл]] || 227 |- | 5170 || [[Токсамбаев]] || 227 |- | 5171 || [[Смадияр]] || 227 |- | 5172 || [[Нышанбек]] || 227 |- | 5173 || [[Мырзан]] || 227 |- | 5174 || [[Мәден]] || 227 |- | 5175 || [[Қойбағар]] || 227 |- | 5176 || [[Куптлеуов]] || 227 |- | 5177 || [[Қожабеков]] || 227 |- | 5178 || [[Кабылдин]] || 227 |- | 5179 || [[Демегенов]] || 227 |- | 5180 || [[Есмагулов]] || 227 |- | 5181 || [[Даньяров]] || 227 |- | 5182 || [[Дакенов]] || 227 |- | 5183 || [[Амержанов]] || 227 |- | 5184 || [[Абдолов]] || 227 |- | 5185 || [[Абдыкаликов]] || 227 |- | 5186 || [[Аташев]] || 227 |- | 5187 || [[Абдрасил]] || 227 |- | 5188 || [[Арыстанбай]] || 227 |- | 5189 || [[Телибаев]] || 226 |- | 5190 || [[Турсунбай]] || 226 |- | 5191 || [[Хожабаев]] || 226 |- | 5192 || [[Саятов]] || 226 |- | 5193 || [[Слам]] || 226 |- | 5194 || [[Сабыржанұлы]] || 226 |- | 5195 || [[Нұрмұхамет]] || 226 |- | 5196 || [[Өтепбергенов]] || 226 |- | 5197 || [[Максатов]] || 226 |- | 5198 || [[Кошеров]] || 226 |- | 5199 || [[Құлтай]] || 226 |- | 5200 || [[Исмурзин]] || 226 |- | 5201 || [[Дулатбаев]] || 226 |- | 5202 || [[Әби]] || 226 |- | 5203 || [[Айсаев]] || 226 |- | 5204 || [[Аскербеков]] || 226 |- | 5205 || [[Акажанов]] || 226 |- | 5206 || [[Абылгазинов]] || 226 |- | 5207 || [[Алик]] || 226 |- | 5208 || [[Шингисов]] || 225 |- | 5209 || [[Чалабаев]] || 225 |- | 5210 || [[Үсенбек]] || 225 |- | 5211 || [[Шукеев]] || 225 |- | 5212 || [[Сайфуллин]] || 225 |- | 5213 || [[Нысамбаев]] || 225 |- | 5214 || [[Нуржаубаев]] || 225 |- | 5215 || [[Нұрымбет]] || 225 |- | 5216 || [[Надирбеков]] || 225 |- | 5217 || [[Орунбаев]] || 225 |- | 5218 || [[Макин]] || 225 |- | 5219 || [[Кулимбетов]] || 225 |- | 5220 || [[Күзембай]] || 225 |- | 5221 || [[Қожанов]] || 225 |- | 5222 || [[Калмаханов]] || 225 |- | 5223 || [[Кабдиев]] || 225 |- | 5224 || [[Әбілдә]] || 225 |- | 5225 || [[Дауенов]] || 225 |- | 5226 || [[Багитов]] || 225 |- | 5227 || [[Аширбай]] || 225 |- | 5228 || [[Абдиханов]] || 225 |- | 5229 || [[Ауесбаев]] || 225 |- | 5230 || [[Андиров]] || 225 |- | 5231 || [[Абжапаров]] || 225 |- | 5232 || [[Тұрсынқұл]] || 224 |- | 5233 || [[Турдыбаев]] || 224 |- | 5234 || [[Шырынбек]] || 224 |- | 5235 || [[Тлеуленов]] || 224 |- | 5236 || [[Толешов]] || 224 |- | 5237 || [[Саржан]] || 224 |- | 5238 || [[Серікпай]] || 224 |- | 5239 || [[Сапашев]] || 224 |- | 5240 || [[Тасмаганбетов]] || 224 |- | 5241 || [[Нарбек]] || 224 |- | 5242 || [[Нагашыбаев]] || 224 |- | 5243 || [[Нұрахметов]] || 224 |- | 5244 || [[Қалым]] || 224 |- | 5245 || [[Жауынбаев]] || 224 |- | 5246 || [[Жидебай]] || 224 |- | 5247 || [[Кеңесхан]] || 224 |- | 5248 || [[Ермекқали]] || 224 |- | 5249 || [[Әнуарбеков]] || 224 |- | 5250 || [[Бегимкулов]] || 224 |- | 5251 || [[Балгожин]] || 224 |- | 5252 || [[Даржанов]] || 224 |- | 5253 || [[Тотаев]] || 223 |- | 5254 || [[Шынболат]] || 223 |- | 5255 || [[Тәңірбергенов]] || 223 |- | 5256 || [[Ынтымақ]] || 223 |- | 5257 || [[Тлеуберді]] || 223 |- | 5258 || [[Туғанбай]] || 223 |- | 5259 || [[Толеухан]] || 223 |- | 5260 || [[Толепов]] || 223 |- | 5261 || [[Тулендинов]] || 223 |- | 5262 || [[Туманбаев]] || 223 |- | 5263 || [[Сатылған]] || 223 |- | 5264 || [[Сейтимбетов]] || 223 |- | 5265 || [[Тастаев]] || 223 |- | 5266 || [[Такиров]] || 223 |- | 5267 || [[Сисембаев]] || 223 |- | 5268 || [[Садуев]] || 223 |- | 5269 || [[Мұханбетқали]] || 223 |- | 5270 || [[Раманқұл]] || 223 |- | 5271 || [[Оналбеков]] || 223 |- | 5272 || [[Керімбеков]] || 223 |- | 5273 || [[Мелдехан]] || 223 |- | 5274 || [[Кылышбеков]] || 223 |- | 5275 || [[Жеңісбай]] || 223 |- | 5276 || [[Зейнелов]] || 223 |- | 5277 || [[Жугинисов]] || 223 |- | 5278 || [[Жапаков]] || 223 |- | 5279 || [[Есимжанов]] || 223 |- | 5280 || [[Әбітай]] || 223 |- | 5281 || [[Еркинбек]] || 223 |- | 5282 || [[Дәрібаев]] || 223 |- | 5283 || [[Аюбаев]] || 223 |- | 5284 || [[Байғазы]] || 223 |- | 5285 || [[Бугубаев]] || 223 |- | 5286 || [[Бахитжанов]] || 223 |- | 5287 || [[Бергалиев]] || 223 |- | 5288 || [[Акбар]] || 223 |- | 5289 || [[Алпанов]] || 223 |- | 5290 || [[Акынов]] || 223 |} {{col-end}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] 1b5410635v7kl9rp977uvdz1pbl00ii 3579539 3579538 2026-04-09T09:29:17Z Kaiyr 3134 3579539 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін жалпы 5 000 фамилияларының тізімі. Фамилиялар құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 58,1% жуық қазақтың есімдері бар. Тектер ер тегінде берілген. {| class="wikitable" !тектер тізімі |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Тектер тізімі == Фамилиялар ер текпен берілген. {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Тізім ! № !! Тегі !! Тектес саны |- | 1 || [[Ахметов]] || 57 482 |- | 2 || [[Серік]] || 44 706 |- | 3 || [[Омаров]] || 37 358 |- | 4 || [[Оспанов]] || 35 748 |- | 5 || [[Сулейменов]] || 28 748 |- | 6 || [[Марат]] || 28 303 |- | 7 || [[Искаков]] || 26 462 |- | 8 || [[Амангелді]] || 25 850 |- | 9 || [[Калиев]] || 24 552 |- | 10 || [[Болат]] || 24 176 |- | 11 || [[Мұрат]] || 23 641 |- | 12 || [[Ибраев]] || 22 908 |- | 13 || [[Абдрахманов]] || 22 598 |- | 14 || [[Смагулов]] || 20 902 |- | 15 || [[Қайрат]] || 19 804 |- | 16 || [[Нұрлан]] || 19 176 |- | 17 || [[Садыков]] || 18 530 |- | 18 || [[Нургалиев]] || 18 464 |- | 19 || [[Серікбай]] || 17 675 |- | 20 || [[Асқар]] || 16 947 |- | 21 || [[Кусаинов]] || 16 745 |- | 22 || [[Тулегенов]] || 16 185 |- | 23 || [[Талғат]] || 16 129 |- | 24 || [[Аубакиров]] || 15 194 |- | 25 || [[Жумабаев]] || 15 171 |- | 26 || [[Султанов]] || 14 962 |- | 27 || [[Абишев]] || 14 841 |- | 28 || [[Жунусов]] || 14 814 |- | 29 || [[Жақсылық]] || 14 794 |- | 30 || [[Алиев]] || 14 360 |- | 31 || [[Асанов]] || 14 262 |- | 32 || [[Серикбаев]] || 13 950 |- | 33 || [[Сарсенбаев]] || 13 812 |- | 34 || [[Сыздыков]] || 13 569 |- | 35 || [[Касенов]] || 13 378 |- | 36 || [[Исаев]] || 13 281 |- | 37 || [[Төлеген]] || 13 014 |- | 38 || [[Қанат]] || 12 532 |- | 39 || [[Утегенов]] || 12 233 |- | 40 || [[Муканов]] || 12 133 |- | 41 || [[Амантай]] || 11 979 |- | 42 || [[Мусин]] || 11 912 |- | 43 || [[Орынбасар]] || 11 872 |- | 44 || [[Касымов]] || 11 865 |- | 45 || [[Рамазанов]] || 11 800 |- | 46 || [[Мукашев]] || 11 739 |- | 47 || [[Ибрагимов]] || 11 738 |- | 48 || [[Муратов]] || 11 730 |- | 49 || [[Базарбаев]] || 11 693 |- | 50 || [[Аскаров]] || 11 631 |- | 51 || [[Каримов]] || 11 529 |- | 52 || [[Ержанов]] || 11 435 |- | 53 || [[Жакупов]] || 11 371 |- | 54 || [[Жусупов]] || 11 345 |- | 55 || [[Рахимов]] || 11 214 |- | 56 || [[Қуаныш]] || 11 134 |- | 57 || [[Бауыржан]] || 11 133 |- | 58 || [[Сериков]] || 11 119 |- | 59 || [[Жұмабек]] || 11 091 |- | 60 || [[Асан]] || 11 020 |- | 61 || [[Жумабеков]] || 11 019 |- | 62 || [[Ержан]] || 11 002 |- | 63 || [[Рахметов]] || 10 942 |- | 64 || [[Бақыт]] || 10 869 |- | 65 || [[Аманжолов]] || 10 848 |- | 66 || [[Абдуллаев]] || 10 836 |- | 67 || [[Ильясов]] || 10 673 |- | 68 || [[Шарипов]] || 10 663 |- | 69 || [[Хасенов]] || 10 659 |- | 70 || [[Жұмабай]] || 10 626 |- | 71 || [[Оразбаев]] || 10 534 |- | 72 || [[Базарбай]] || 10 519 |- | 73 || [[Кенжебаев]] || 10 474 |- | 74 || [[Кудайбергенов]] || 10 344 |- | 75 || [[Нуржанов]] || 10 231 |- | 76 || [[Мусаев]] || 10 170 |- | 77 || [[Сапаров]] || 10 151 |- | 78 || [[Аманжол]] || 9 916 |- | 79 || [[Берік]] || 9 887 |- | 80 || [[Сарсенов]] || 9 803 |- | 81 || [[Кожахметов]] || 9 786 |- | 82 || [[Ахмет]] || 9 753 |- | 83 || [[Еркін]] || 9 474 |- | 84 || [[Айтжанов]] || 9 452 |- | 85 || [[Құдайберген]] || 9 423 |- | 86 || [[Айтбаев]] || 9 213 |- | 87 || [[Ахметжанов]] || 9 168 |- | 88 || [[Бақытжан]] || 9 165 |- | 89 || [[Мұхтар]] || 9 082 |- | 90 || [[Абай]] || 9 066 |- | 91 || [[Исмаилов]] || 9 030 |- | 92 || [[Ермек]] || 8 816 |- | 93 || [[Жумагалиев]] || 8 740 |- | 94 || [[Мустафин]] || 8 710 |- | 95 || [[Асылбек]] || 8 560 |- | 96 || [[Усенов]] || 8 446 |- | 97 || [[Юсупов]] || 8 420 |- | 98 || [[Алтынбек]] || 8 400 |- | 99 || [[Маратов]] || 8 385 |- | 100 || [[Амиров]] || 8 375 |- | 101 || [[Аманов]] || 8 348 |- | 102 || [[Болатов]] || 8 231 |- | 103 || [[Абенов]] || 8 147 |- | 104 || [[Аманбаев]] || 8 105 |- | 105 || [[Жумагулов]] || 8 054 |- | 106 || [[Исмагулов]] || 7 951 |- | 107 || [[Маханов]] || 7 891 |- | 108 || [[Ерлан]] || 7 881 |- | 109 || [[Садвакасов]] || 7 877 |- | 110 || [[Бейсенов]] || 7 829 |- | 111 || [[Қуандық]] || 7 713 |- | 112 || [[Нұржан]] || 7 689 |- | 113 || [[Нұрғали]] || 7 614 |- | 114 || [[Балтабаев]] || 7 589 |- | 115 || [[Умаров]] || 7 465 |- | 116 || [[Болатбек]] || 7 416 |- | 117 || [[Боранбаев]] || 7 399 |- | 118 || [[Тажибаев]] || 7 315 |- | 119 || [[Ергалиев]] || 7 267 |- | 120 || [[Өмірзақ]] || 7 225 |- | 121 || [[Балтабай]] || 7 219 |- | 122 || [[Абилов]] || 7 217 |- | 123 || [[Оразбай]] || 7 185 |- | 124 || [[Ерболат]] || 7 175 |- | 125 || [[Рахимжанов]] || 7 159 |- | 126 || [[Исабеков]] || 7 148 |- | 127 || [[Смаилов]] || 7 010 |- | 128 || [[Ерғали]] || 7 002 |- | 129 || [[Сариев]] || 6 992 |- | 130 || [[Даулетов]] || 6 985 |- | 131 || [[Бейсембаев]] || 6 984 |- | 132 || [[Мухамеджанов]] || 6 980 |- | 133 || [[Алибеков]] || 6 894 |- | 134 || [[Махамбетов]] || 6 891 |- | 135 || [[Алпысбаев]] || 6 885 |- | 136 || [[Хамитов]] || 6 862 |- | 137 || [[Курмангалиев]] || 6 819 |- | 138 || [[Омар]] || 6 744 |- | 139 || [[Орынбаев]] || 6 740 |- | 140 || [[Муханов]] || 6 735 |- | 141 || [[Мұратбек]] || 6 726 |- | 142 || [[Бекенов]] || 6 720 |- | 143 || [[Алтынбеков]] || 6 694 |- | 144 || [[Алимбаев]] || 6 689 |- | 145 || [[Байжанов]] || 6 630 |- | 146 || [[Алдабергенов]] || 6 619 |- | 147 || [[Мамбетов]] || 6 549 |- | 148 || [[Альжанов]] || 6 534 |- | 149 || [[Хамзин]] || 6 532 |- | 150 || [[Асылбеков]] || 6 507 |- | 151 || [[Абуов]] || 6 469 |- | 152 || [[Иманбаев]] || 6 389 |- | 153 || [[Сыдыков]] || 6 352 |- | 154 || [[Дуйсенов]] || 6 317 |- | 155 || [[Бижанов]] || 6 309 |- | 156 || [[Жаксылыков]] || 6 261 |- | 157 || [[Абдулла]] || 6 252 |- | 158 || [[Амантаев]] || 6 227 |- | 159 || [[Сұлтан]] || 6 225 |- | 160 || [[Идрисов]] || 6 171 |- | 161 || [[Бисенов]] || 6 152 |- | 162 || [[Нурпеисов]] || 6 137 |- | 163 || [[Назаров]] || 6 117 |- | 164 || [[Жолдасов]] || 6 088 |- | 165 || [[Оразов]] || 6 078 |- | 166 || [[Жұмағали]] || 6 060 |- | 167 || [[Ермеков]] || 6 055 |- | 168 || [[Жанабаев]] || 6 042 |- | 169 || [[Курманов]] || 6 013 |- | 170 || [[Адилов]] || 5 996 |- | 171 || [[Есенов]] || 5 995 |- | 172 || [[Жуманов]] || 5 970 |- | 173 || [[Рамазан]] || 5 962 |- | 174 || [[Ербол]] || 5 962 |- | 175 || [[Молдабеков]] || 5 947 |- | 176 || [[Бекболат]] || 5 937 |- | 177 || [[Мусабеков]] || 5 936 |- | 178 || [[Оспан]] || 5 903 |- | 179 || [[Кадыров]] || 5 890 |- | 180 || [[Сарсембаев]] || 5 874 |- | 181 || [[Уразбаев]] || 5 873 |- | 182 || [[Сайлау]] || 5 846 |- | 183 || [[Калдыбаев]] || 5 829 |- | 184 || [[Орынбасаров]] || 5 817 |- | 185 || [[Карибаев]] || 5 797 |- | 186 || [[Наурызбаев]] || 5 776 |- | 187 || [[Ибраимов]] || 5 763 |- | 188 || [[Айтбай]] || 5 732 |- | 189 || [[Оразбек]] || 5 731 |- | 190 || [[Сағындық]] || 5 730 |- | 191 || [[Әділбек]] || 5 716 |- | 192 || [[Темірхан]] || 5 704 |- | 193 || [[Избасаров]] || 5 666 |- | 194 || [[Алпысбай]] || 5 664 |- | 195 || [[Қалдыбай]] || 5 658 |- | 196 || [[Жеңіс]] || 5 642 |- | 197 || [[Кенжебеков]] || 5 632 |- | 198 || [[Бахыт]] || 5 609 |- | 199 || [[Жанат]] || 5 607 |- | 200 || [[Алтаев]] || 5 599 |- | 201 || [[Бейсенбаев]] || 5 593 |- | 202 || [[Куандыков]] || 5 576 |- | 203 || [[Карабаев]] || 5 531 |- | 204 || [[Нурманов]] || 5 519 |- | 205 || [[Әлібек]] || 5 519 |- | 206 || [[Курманбаев]] || 5 518 |- | 207 || [[Әділхан]] || 5 513 |- | 208 || [[Қалдыбек]] || 5 510 |- | 209 || [[Нурмагамбетов]] || 5 502 |- | 210 || [[Дуйсенбаев]] || 5 496 |- | 211 || [[Сансызбай]] || 5 470 |- | 212 || [[Сатыбалды]] || 5 421 |- | 213 || [[Имангалиев]] || 5 401 |- | 214 || [[Аманбай]] || 5 389 |- | 215 || [[Сатыбалдиев]] || 5 377 |- | 216 || [[Кеңес]] || 5 362 |- | 217 || [[Дюсембаев]] || 5 349 |- | 218 || [[Самат]] || 5 346 |- | 219 || [[Молдабаев]] || 5 346 |- | 220 || [[Ермекбаев]] || 5 312 |- | 221 || [[Кенжебек]] || 5 310 |- | 222 || [[Умбетов]] || 5 305 |- | 223 || [[Сапар]] || 5 302 |- | 224 || [[Исабаев]] || 5 297 |- | 225 || [[Тулебаев]] || 5 289 |- | 226 || [[Аман]] || 5 283 |- | 227 || [[Орынбай]] || 5 259 |- | 228 || [[Бекжанов]] || 5 251 |- | 229 || [[Үсен]] || 5 244 |- | 230 || [[Нурбаев]] || 5 218 |- | 231 || [[Тлеубаев]] || 5 206 |- | 232 || [[Жумашев]] || 5 166 |- | 233 || [[Мәлік]] || 5 165 |- | 234 || [[Сарсенбай]] || 5 150 |- | 235 || [[Қуанышбек]] || 5 114 |- | 236 || [[Ашимов]] || 5 107 |- | 237 || [[Жумадилов]] || 5 097 |- | 238 || [[Сабитов]] || 5 071 |- | 239 || [[Жолдыбаев]] || 5 054 |- | 240 || [[Дүйсенбай]] || 5 044 |- | 241 || [[Хасанов]] || 5 026 |- | 242 || [[Касымбеков]] || 4 971 |- | 243 || [[Оразбеков]] || 4 962 |- | 244 || [[Қали]] || 4 938 |- | 245 || [[Мухтаров]] || 4 893 |- | 246 || [[Ибрагим]] || 4 862 |- | 247 || [[Тұрсынбай]] || 4 860 |- | 248 || [[Жолдас]] || 4 842 |- | 249 || [[Казиев]] || 4 826 |- | 250 || [[Елемесов]] || 4 817 |- | 251 || [[Өмірбек]] || 4 815 |- | 252 || [[Аманкелді]] || 4 805 |- | 253 || [[Тұрсын]] || 4 772 |- | 254 || [[Шаяхметов]] || 4 766 |- | 255 || [[Сеитов]] || 4 763 |- | 256 || [[Досанов]] || 4 716 |- | 257 || [[Жуматаев]] || 4 715 |- | 258 || [[Алибаев]] || 4 689 |- | 259 || [[Батырбек]] || 4 644 |- | 260 || [[Сембаев]] || 4 643 |- | 261 || [[Утебаев]] || 4 634 |- | 262 || [[Утепов]] || 4 623 |- | 263 || [[Жарылқасын]] || 4 592 |- | 264 || [[Габдуллин]] || 4 588 |- | 265 || [[Куанышев]] || 4 584 |- | 266 || [[Умирзаков]] || 4 577 |- | 267 || [[Уалиев]] || 4 576 |- | 268 || [[Касимов]] || 4 565 |- | 269 || [[Боранбай]] || 4 532 |- | 270 || [[Сагындыков]] || 4 531 |- | 271 || [[Иманкулов]] || 4 493 |- | 272 || [[Ақылбек]] || 4 479 |- | 273 || [[Жаксыбаев]] || 4 461 |- | 274 || [[Дюсенов]] || 4 461 |- | 275 || [[Садуакасов]] || 4 457 |- | 276 || [[Елубаев]] || 4 451 |- | 277 || [[Турганбаев]] || 4 447 |- | 278 || [[Кенжебай]] || 4 447 |- | 279 || [[Батырхан]] || 4 443 |- | 280 || [[Жаңабай]] || 4 439 |- | 281 || [[Маликов]] || 4 435 |- | 282 || [[Джумабаев]] || 4 433 |- | 283 || [[Айдар]] || 4 430 |- | 284 || [[Рысбеков]] || 4 415 |- | 285 || [[Рысбек]] || 4 402 |- | 286 || [[Абдрахман]] || 4 394 |- | 287 || [[Есжанов]] || 4 390 |- | 288 || [[Мурат]] || 4 339 |- | 289 || [[Мусабаев]] || 4 337 |- | 290 || [[Бахытжан]] || 4 334 |- | 291 || [[Алдаберген]] || 4 324 |- | 292 || [[Айдаров]] || 4 317 |- | 293 || [[Смайлов]] || 4 311 |- | 294 || [[Бахтияр]] || 4 305 |- | 295 || [[Шакиров]] || 4 288 |- | 296 || [[Омарбеков]] || 4 288 |- | 297 || [[Бегалиев]] || 4 288 |- | 298 || [[Есенбаев]] || 4 285 |- | 299 || [[Уразов]] || 4 279 |- | 300 || [[Алтай]] || 4 275 |- | 301 || [[Сапарбаев]] || 4 261 |- | 302 || [[Бакиров]] || 4 260 |- | 303 || [[Махметов]] || 4 257 |- | 304 || [[Темирбеков]] || 4 245 |- | 305 || [[Мырзабеков]] || 4 244 |- | 306 || [[Сапарбек]] || 4 242 |- | 307 || [[Сабыр]] || 4 242 |- | 308 || [[Дүйсен]] || 4 242 |- | 309 || [[Досжанов]] || 4 240 |- | 310 || [[Алимов]] || 4 228 |- | 311 || [[Сәбит]] || 4 214 |- | 312 || [[Имашев]] || 4 214 |- | 313 || [[Өтеген]] || 4 213 |- | 314 || [[Бақытбек]] || 4 208 |- | 315 || [[Батырбеков]] || 4 203 |- | 316 || [[Мухаметжанов]] || 4 197 |- | 317 || [[Бейсенбай]] || 4 189 |- | 318 || [[Ережепов]] || 4 184 |- | 319 || [[Каратаев]] || 4 182 |- | 320 || [[Ғалымжан]] || 4 181 |- | 321 || [[Мейрамбек]] || 4 176 |- | 322 || [[Нугманов]] || 4 166 |- | 323 || [[Ералиев]] || 4 160 |- | 324 || [[Мухамбетов]] || 4 147 |- | 325 || [[Темирбаев]] || 4 143 |- | 326 || [[Алимжанов]] || 4 132 |- | 327 || [[Бейбіт]] || 4 120 |- | 328 || [[Нурланов]] || 4 118 |- | 329 || [[Қасым]] || 4 092 |- | 330 || [[Оразалы]] || 4 087 |- | 331 || [[Серіков]] || 4 084 |- | 332 || [[Темиргалиев]] || 4 075 |- | 333 || [[Алимбеков]] || 4 064 |- | 334 || [[Сакенов]] || 4 056 |- | 335 || [[Шалабаев]] || 4 041 |- | 336 || [[Төлегенов]] || 4 037 |- | 337 || [[Сүлеймен]] || 4 029 |- | 338 || [[Тусупов]] || 4 027 |- | 339 || [[Сейдахметов]] || 4 023 |- | 340 || [[Сәрсенбай]] || 4 005 |- | 341 || [[Темірбек]] || 4 002 |- | 342 || [[Кадиров]] || 3 996 |- | 343 || [[Тұрсынбек]] || 3 995 |- | 344 || [[Сансызбаев]] || 3 994 |- | 345 || [[Казбеков]] || 3 994 |- | 346 || [[Шаймерденов]] || 3 980 |- | 347 || [[Абдиев]] || 3 959 |- | 348 || [[Толегенов]] || 3 953 |- | 349 || [[Галиев]] || 3 952 |- | 350 || [[Жұмахан]] || 3 945 |- | 351 || [[Даутов]] || 3 940 |- | 352 || [[Отарбаев]] || 3 933 |- | 353 || [[Сабиров]] || 3 932 |- | 354 || [[Жиенбаев]] || 3 924 |- | 355 || [[Мырзабек]] || 3 921 |- | 356 || [[Темиров]] || 3 916 |- | 357 || [[Нұрланұлы]] || 7 349 |- | 358 || [[Ниязов]] || 3 910 |- | 359 || [[Рысбаев]] || 3 906 |- | 360 || [[Нурбеков]] || 3 892 |- | 361 || [[Баймагамбетов]] || 3 888 |- | 362 || [[Елубай]] || 3 879 |- | 363 || [[Тулеуов]] || 3 873 |- | 364 || [[Айдарбеков]] || 3 868 |- | 365 || [[Жолдыбай]] || 3 853 |- | 366 || [[Курбанов]] || 3 839 |- | 367 || [[Ермекбай]] || 3 834 |- | 368 || [[Сарбасов]] || 3 807 |- | 369 || [[Бейсен]] || 3 803 |- | 370 || [[Байзаков]] || 3 799 |- | 371 || [[Дүйсенбек]] || 3 796 |- | 372 || [[Мукушев]] || 3 794 |- | 373 || [[Аширбеков]] || 3 785 |- | 374 || [[Мырзахметов]] || 3 783 |- | 375 || [[Рахимбаев]] || 3 782 |- | 376 || [[Шакенов]] || 3 780 |- | 377 || [[Мырзабаев]] || 3 779 |- | 378 || [[Асылхан]] || 3 771 |- | 379 || [[Камалов]] || 3 759 |- | 380 || [[Абдикаримов]] || 3 759 |- | 381 || [[Баймуратов]] || 3 751 |- | 382 || [[Оразалиев]] || 3 750 |- | 383 || [[Узакбаев]] || 3 744 |- | 384 || [[Мажитов]] || 3 743 |- | 385 || [[Нұрлыбек]] || 3 736 |- | 386 || [[Рустемов]] || 3 725 |- | 387 || [[Ахмедов]] || 3 715 |- | 388 || [[Елеусизов]] || 3 714 |- | 389 || [[Султанбеков]] || 3 712 |- | 390 || [[Арыстанов]] || 3 708 |- | 391 || [[Дәулет]] || 3 700 |- | 392 || [[Амангелдиев]] || 3 693 |- | 393 || [[Даулетбаев]] || 3 691 |- | 394 || [[Жапаров]] || 3 660 |- | 395 || [[Хамит]] || 3 653 |- | 396 || [[Есимов]] || 3 645 |- | 397 || [[Ералы]] || 3 640 |- | 398 || [[Нуртазин]] || 3 630 |- | 399 || [[Орынбек]] || 3 626 |- | 400 || [[Төрехан]] || 3 622 |- | 401 || [[Абилдаев]] || 3 607 |- | 402 || [[Жәнібек]] || 3 601 |- | 403 || [[Айтжан]] || 3 601 |- | 404 || [[Набиев]] || 3 600 |- | 405 || [[Әділ]] || 3 595 |- | 406 || [[Серікұлы]] || 6 810 |- | 407 || [[Дарибаев]] || 3 587 |- | 408 || [[Жомарт]] || 3 583 |- | 409 || [[Сабит]] || 3 570 |- | 410 || [[Иса]] || 3 567 |- | 411 || [[Маханбетов]] || 3 565 |- | 412 || [[Жунисов]] || 3 564 |- | 413 || [[Кабиев]] || 3 558 |- | 414 || [[Мұратов]] || 3 554 |- | 415 || [[Бауржан]] || 3 546 |- | 416 || [[Сайлаубек]] || 3 528 |- | 417 || [[Абдраманов]] || 3 522 |- | 418 || [[Молдахметов]] || 3 489 |- | 419 || [[Кузембаев]] || 3 489 |- | 420 || [[Аманкулов]] || 3 488 |- | 421 || [[Бекбаев]] || 3 487 |- | 422 || [[Мурзагалиев]] || 3 486 |- | 423 || [[Канатов]] || 3 486 |- | 424 || [[Сәкен]] || 3 484 |- | 425 || [[Аханов]] || 3 483 |- | 426 || [[Абжанов]] || 3 476 |- | 427 || [[Ораз]] || 3 475 |- | 428 || [[Базаров]] || 3 466 |- | 429 || [[Нурахметов]] || 3 451 |- | 430 || [[Нуртаев]] || 3 451 |- | 431 || [[Турлыбеков]] || 3 442 |- | 432 || [[Мадиев]] || 3 417 |- | 433 || [[Турсынбаев]] || 3 395 |- | 434 || [[Дуйсебаев]] || 3 395 |- | 435 || [[Садық]] || 3 385 |- | 436 || [[Сарыбаев]] || 3 376 |- | 437 || [[Данияров]] || 3 374 |- | 438 || [[Қыдырбай]] || 3 362 |- | 439 || [[Кенжегалиев]] || 3 361 |- | 440 || [[Жолдасбек]] || 3 342 |- | 441 || [[Абаев]] || 3 341 |- | 442 || [[Жақсыбай]] || 3 338 |- | 443 || [[Исаков]] || 3 327 |- | 444 || [[Мақсат]] || 3 322 |- | 445 || [[Нурсеитов]] || 3 315 |- | 446 || [[Қадыр]] || 3 315 |- | 447 || [[Лесбек]] || 3 296 |- | 448 || [[Жакенов]] || 3 293 |- | 449 || [[Бектурганов]] || 3 285 |- | 450 || [[Кыдырбаев]] || 3 284 |- | 451 || [[Оралбай]] || 3 283 |- | 452 || [[Еркінбек]] || 3 281 |- | 453 || [[Ерназаров]] || 3 280 |- | 454 || [[Нуралиев]] || 3 279 |- | 455 || [[Жалғас]] || 3 266 |- | 456 || [[Жалгасбаев]] || 3 264 |- | 457 || [[Мустафаев]] || 3 262 |- | 458 || [[Успанов]] || 3 257 |- | 459 || [[Совет]] || 3 257 |- | 460 || [[Кожанов]] || 3 253 |- | 461 || [[Рахманов]] || 3 240 |- | 462 || [[Ермагамбетов]] || 3 228 |- | 463 || [[Нурмаганбетов]] || 3 225 |- | 464 || [[Жұман]] || 3 223 |- | 465 || [[Бисенбаев]] || 3 223 |- | 466 || [[Кожабеков]] || 3 222 |- | 467 || [[Нұрболат]] || 3 221 |- | 468 || [[Абдуллин]] || 3 216 |- | 469 || [[Бауыржанұлы]] || 6 109 |- | 470 || [[Аманғали]] || 3 210 |- | 471 || [[Тлегенов]] || 3 209 |- | 472 || [[Хусаинов]] || 3 209 |- | 473 || [[Айдарбек]] || 3 207 |- | 474 || [[Нұралы]] || 3 201 |- | 475 || [[Қазбек]] || 3 190 |- | 476 || [[Сұлтанбек]] || 3 189 |- | 477 || [[Ерланұлы]] || 6 208 |- | 478 || [[Оралбаев]] || 3 172 |- | 479 || [[Садуов]] || 3 170 |- | 480 || [[Куанышбаев]] || 3 164 |- | 481 || [[Қуанышбай]] || 3 163 |- | 482 || [[Даулет]] || 3 155 |- | 483 || [[Байменов]] || 3 145 |- | 484 || [[Усманов]] || 3 128 |- | 485 || [[Қайратұлы]] || 6 064 |- | 486 || [[Утешов]] || 3 126 |- | 487 || [[Кудабаев]] || 3 117 |- | 488 || [[Есетов]] || 3 116 |- | 489 || [[Серікбаев]] || 3 110 |- | 490 || [[Серікқали]] || 3 109 |- | 491 || [[Жамбыл]] || 3 094 |- | 492 || [[Есен]] || 3 091 |- | 493 || [[Керимбеков]] || 3 086 |- | 494 || [[Бисенгалиев]] || 3 085 |- | 495 || [[Алимбетов]] || 3 084 |- | 496 || [[Бисембаев]] || 3 074 |- | 497 || [[Сапарғали]] || 3 071 |- | 498 || [[Анарбек]] || 3 063 |- | 499 || [[Аязбаев]] || 3 062 |- | 500 || [[Абиев]] || 3 062 |- | 501 || [[Асқаров]] || 3 060 |- | 502 || [[Исатаев]] || 3 059 |- | 503 || [[Аманбек]] || 3 052 |- | 504 || [[Бақтыбай]] || 3 049 |- | 505 || [[Камбаров]] || 3 046 |- | 506 || [[Ғалым]] || 3 041 |- | 507 || [[Тажиев]] || 3 037 |- | 508 || [[Умирбеков]] || 3 031 |- | 509 || [[Максутов]] || 3 030 |- | 510 || [[Джумагалиев]] || 3 028 |- | 511 || [[Елемес]] || 3 025 |- | 512 || [[Алимкулов]] || 3 025 |- | 513 || [[Темирханов]] || 3 013 |- | 514 || [[Мақсұт]] || 3 005 |- | 515 || [[Амангалиев]] || 3 003 |- | 516 || [[Сулейманов]] || 3 000 |- | 517 || [[Пернебек]] || 2 999 |- | 518 || [[Исмайлов]] || 2 997 |- | 519 || [[Азаматұлы]] || 5 600 |- | 520 || [[Баймуханов]] || 2 987 |- | 521 || [[Хайруллин]] || 2 982 |- | 522 || [[Гумаров]] || 2 978 |- | 523 || [[Кушербаев]] || 2 977 |- | 524 || [[Ануарбек]] || 2 977 |- | 525 || [[Молдашев]] || 2 971 |- | 526 || [[Сапарбай]] || 2 969 |- | 527 || [[Айдархан]] || 2 965 |- | 528 || [[Амирханов]] || 2 962 |- | 529 || [[Полат]] || 2 959 |- | 530 || [[Мырзахан]] || 2 954 |- | 531 || [[Ғабит]] || 2 950 |- | 532 || [[Адилбеков]] || 2 948 |- | 533 || [[Исин]] || 2 944 |- | 534 || [[Бекен]] || 2 942 |- | 535 || [[Скаков]] || 2 941 |- | 536 || [[Қуат]] || 2 938 |- | 537 || [[Аширов]] || 2 934 |- | 538 || [[Мынбаев]] || 2 933 |- | 539 || [[Сартаев]] || 2 931 |- | 540 || [[Джунусов]] || 2 928 |- | 541 || [[Курмашев]] || 2 913 |- | 542 || [[Габбасов]] || 2 910 |- | 543 || [[Жанболат]] || 2 908 |- | 544 || [[Асқарбек]] || 2 902 |- | 545 || [[Сейтов]] || 2 891 |- | 546 || [[Есенгелді]] || 2 890 |- | 547 || [[Медетов]] || 2 882 |- | 548 || [[Кульбаев]] || 2 872 |- | 549 || [[Әмірхан]] || 2 870 |- | 550 || [[Серик]] || 2 869 |- | 551 || [[Сапаргалиев]] || 2 868 |- | 552 || [[Русланұлы]] || 5 444 |- | 553 || [[Аралбаев]] || 2 868 |- | 554 || [[Наурызбай]] || 2 867 |- | 555 || [[Куатов]] || 2 867 |- | 556 || [[Иманбеков]] || 2 863 |- | 557 || [[Елеуов]] || 2 862 |- | 558 || [[Молдагалиев]] || 2 861 |- | 559 || [[Булатов]] || 2 859 |- | 560 || [[Ракишев]] || 2 858 |- | 561 || [[Ермахан]] || 2 858 |- | 562 || [[Муратбеков]] || 2 857 |- | 563 || [[Керимбаев]] || 2 856 |- | 564 || [[Еримбетов]] || 2 856 |- | 565 || [[Абдраимов]] || 2 856 |- | 566 || [[Сатаев]] || 2 854 |- | 567 || [[Сейтжанов]] || 2 850 |- | 568 || [[Тұрғанбек]] || 2 849 |- | 569 || [[Тұрар]] || 2 845 |- | 570 || [[Абдиров]] || 2 838 |- | 571 || [[Батырханов]] || 2 835 |- | 572 || [[Ертай]] || 2 834 |- | 573 || [[Айткулов]] || 2 833 |- | 574 || [[Жетписбаев]] || 2 832 |- | 575 || [[Амренов]] || 2 829 |- | 576 || [[Танатаров]] || 2 823 |- | 577 || [[Талғатұлы]] || 5 406 |- | 578 || [[Ұзақбай]] || 2 819 |- | 579 || [[Тоқтасын]] || 2 818 |- | 580 || [[Пернебай]] || 2 816 |- | 581 || [[Құралбай]] || 2 812 |- | 582 || [[Тулепов]] || 2 811 |- | 583 || [[Усербаев]] || 2 803 |- | 584 || [[Тулеубаев]] || 2 802 |- | 585 || [[Жұматай]] || 2 796 |- | 586 || [[Мұса]] || 2 794 |- | 587 || [[Тастанбеков]] || 2 792 |- | 588 || [[Жүсіп]] || 2 792 |- | 589 || [[Қанатбек]] || 2 791 |- | 590 || [[Давлетов]] || 2 787 |- | 591 || [[Арынов]] || 2 785 |- | 592 || [[Амангельдиев]] || 2 782 |- | 593 || [[Қасымбек]] || 2 778 |- | 594 || [[Қонысбай]] || 2 775 |- | 595 || [[Оралбек]] || 2 770 |- | 596 || [[Нұрмахан]] || 2 765 |- | 597 || [[Сактаганов]] || 2 758 |- | 598 || [[Онгарбаев]] || 2 757 |- | 599 || [[Махмутов]] || 2 756 |- | 600 || [[Ержанұлы]] || 5 271 |- | 601 || [[Амандық]] || 2 755 |- | 602 || [[Құрманғали]] || 2 748 |- | 603 || [[Турсунов]] || 2 747 |- | 604 || [[Бектасов]] || 2 743 |- | 605 || [[Макашев]] || 2 738 |- | 606 || [[Махамбет]] || 2 730 |- | 607 || [[Тұрғанбай]] || 2 726 |- | 608 || [[Тастанов]] || 2 719 |- | 609 || [[Смағұл]] || 2 717 |- | 610 || [[Нурлыбаев]] || 2 717 |- | 611 || [[Жакипов]] || 2 716 |- | 612 || [[Мейрам]] || 2 705 |- | 613 || [[Тасболат]] || 2 698 |- | 614 || [[Данияр]] || 2 698 |- | 615 || [[Жақсылықов]] || 2 697 |- | 616 || [[Акишев]] || 2 697 |- | 617 || [[Салимов]] || 2 692 |- | 618 || [[Сагимбаев]] || 2 692 |- | 619 || [[Баймаханов]] || 2 692 |- | 620 || [[Куспанов]] || 2 689 |- | 621 || [[Бейсенбек]] || 2 682 |- | 622 || [[Айдарханов]] || 2 681 |- | 623 || [[Саматов]] || 2 676 |- | 624 || [[Бақберген]] || 2 673 |- | 625 || [[Ордабаев]] || 2 672 |- | 626 || [[Қанатұлы]] || 5 104 |- | 627 || [[Дауренбеков]] || 2 670 |- | 628 || [[Бағдат]] || 2 668 |- | 629 || [[Олжабаев]] || 2 667 |- | 630 || [[Мырзабай]] || 2 664 |- | 631 || [[Серикбай]] || 2 660 |- | 632 || [[Ниязбеков]] || 2 660 |- | 633 || [[Акылбеков]] || 2 655 |- | 634 || [[Нурмуханов]] || 2 651 |- | 635 || [[Кәрім]] || 2 650 |- | 636 || [[Аяпов]] || 2 650 |- | 637 || [[Нұртай]] || 2 649 |- | 638 || [[Жақсыбек]] || 2 647 |- | 639 || [[Азамат]] || 2 643 |- | 640 || [[Каирбеков]] || 2 642 |- | 641 || [[Адильбеков]] || 2 639 |- | 642 || [[Абдукаримов]] || 2 638 |- | 643 || [[Оразалин]] || 2 634 |- | 644 || [[Амирбеков]] || 2 633 |- | 645 || [[Какимов]] || 2 630 |- | 646 || [[Арыстанбек]] || 2 628 |- | 647 || [[Жолдасбаев]] || 2 624 |- | 648 || [[Туребеков]] || 2 619 |- | 649 || [[Жақып]] || 2 619 |- | 650 || [[Маратұлы]] || 5 051 |- | 651 || [[Жұмабаев]] || 2 616 |- | 652 || [[Алмас]] || 2 611 |- | 653 || [[Капаров]] || 2 610 |- | 654 || [[Дулат]] || 2 606 |- | 655 || [[Бекетов]] || 2 599 |- | 656 || [[Сайлаубай]] || 2 593 |- | 657 || [[Акимов]] || 2 592 |- | 658 || [[Туякбаев]] || 2 587 |- | 659 || [[Иманов]] || 2 587 |- | 660 || [[Есенгалиев]] || 2 584 |- | 661 || [[Кулбаев]] || 2 583 |- | 662 || [[Тәңірберген]] || 2 582 |- | 663 || [[Жанибеков]] || 2 580 |- | 664 || [[Қайырбек]] || 2 577 |- | 665 || [[Бактыбаев]] || 2 577 |- | 666 || [[Махатов]] || 2 575 |- | 667 || [[Төлеу]] || 2 571 |- | 668 || [[Нұрбек]] || 2 564 |- | 669 || [[Бекбосынов]] || 2 563 |- | 670 || [[Рыскулов]] || 2 556 |- | 671 || [[Сакен]] || 2 553 |- | 672 || [[Қалиев]] || 2 550 |- | 673 || [[Ескалиев]] || 2 550 |- | 674 || [[Айнабеков]] || 2 550 |- | 675 || [[Тулепбергенов]] || 2 549 |- | 676 || [[Атабаев]] || 2 536 |- | 677 || [[Ертаев]] || 2 531 |- | 678 || [[Джумагулов]] || 2 529 |- | 679 || [[Кенесов]] || 2 525 |- | 680 || [[Калдыбеков]] || 2 525 |- | 681 || [[Сарсенгалиев]] || 2 520 |- | 682 || [[Бекишев]] || 2 517 |- | 683 || [[Тусупбеков]] || 2 513 |- | 684 || [[Елтай]] || 2 513 |- | 685 || [[Ахметжан]] || 2 513 |- | 686 || [[Қамбар]] || 2 506 |- | 687 || [[Ерік]] || 2 505 |- | 688 || [[Бахтияров]] || 2 505 |- | 689 || [[Жалғасбай]] || 2 504 |- | 690 || [[Сапарбеков]] || 2 503 |- | 691 || [[Нурлан]] || 2 503 |- | 692 || [[Жанаев]] || 2 499 |- | 693 || [[Сейдалиев]] || 2 498 |- | 694 || [[Сандыбаев]] || 2 497 |- | 695 || [[Нысанбаев]] || 2 493 |- | 696 || [[Рахматулла]] || 2 492 |- | 697 || [[Маханбет]] || 2 490 |- | 698 || [[Бухарбаев]] || 2 490 |- | 699 || [[Утенов]] || 2 489 |- | 700 || [[Мырзағали]] || 2 486 |- | 701 || [[Құрманбек]] || 2 483 |- | 702 || [[Есенбеков]] || 2 481 |- | 703 || [[Уалихан]] || 2 479 |- | 704 || [[Сексенбаев]] || 2 478 |- | 705 || [[Кадырбаев]] || 2 478 |- | 706 || [[Тагаев]] || 2 476 |- | 707 || [[Валиев]] || 2 473 |- | 708 || [[Рахат]] || 2 472 |- | 709 || [[Төребек]] || 2 471 |- | 710 || [[Қойшыбай]] || 2 471 |- | 711 || [[Бекмуратов]] || 2 471 |- | 712 || [[Бекмагамбетов]] || 2 468 |- | 713 || [[Абдуалиев]] || 2 468 |- | 714 || [[Асхат]] || 2 468 |- | 715 || [[Раисов]] || 2 464 |- | 716 || [[Ильяс]] || 2 464 |- | 717 || [[Дюсенбаев]] || 2 462 |- | 718 || [[Бердібек]] || 2 461 |- | 719 || [[Утепбергенов]] || 2 458 |- | 720 || [[Бегалы]] || 2 458 |- | 721 || [[Таубаев]] || 2 456 |- | 722 || [[Канафин]] || 2 456 |- | 723 || [[Егембердиев]] || 2 455 |- | 724 || [[Аяпбергенов]] || 2 451 |- | 725 || [[Беков]] || 2 451 |- | 726 || [[Худайбергенов]] || 2 450 |- | 727 || [[Нурмаханов]] || 2 450 |- | 728 || [[Ізбасар]] || 2 450 |- | 729 || [[Закиров]] || 2 449 |- | 730 || [[Джумабеков]] || 2 449 |- | 731 || [[Бекболатов]] || 2 438 |- | 732 || [[Абубакиров]] || 2 431 |- | 733 || [[Ихсанов]] || 2 427 |- | 734 || [[Алтыбаев]] || 2 424 |- | 735 || [[Ахметкалиев]] || 2 422 |- | 736 || [[Руслан]] || 2 421 |- | 737 || [[Ғани]] || 2 418 |- | 738 || [[Рыспаев]] || 2 410 |- | 739 || [[Айткалиев]] || 2 410 |- | 740 || [[Мухамадиев]] || 2 409 |- | 741 || [[Кумаров]] || 2 408 |- | 742 || [[Орал]] || 2 406 |- | 743 || [[Рахимбеков]] || 2 404 |- | 744 || [[Тулеген]] || 2 402 |- | 745 || [[Сабыров]] || 2 402 |- | 746 || [[Таңатар]] || 2 397 |- | 747 || [[Туребаев]] || 2 396 |- | 748 || [[Егизбаев]] || 2 392 |- | 749 || [[Тулешов]] || 2 388 |- | 750 || [[Төлепберген]] || 2 387 |- | 751 || [[Орынбеков]] || 2 384 |- | 752 || [[Нугуманов]] || 2 384 |- | 753 || [[Бисенбай]] || 2 384 |- | 754 || [[Умирбаев]] || 2 383 |- | 755 || [[Кабылбеков]] || 2 380 |- | 756 || [[Сисенов]] || 2 377 |- | 757 || [[Курманбеков]] || 2 370 |- | 758 || [[Байжуманов]] || 2 370 |- | 759 || [[Орманов]] || 2 366 |- | 760 || [[Куанов]] || 2 363 |- | 761 || [[Балабеков]] || 2 360 |- | 762 || [[Құдайбергенов]] || 2 359 |- | 763 || [[Токсанбаев]] || 2 358 |- | 764 || [[Жоламанов]] || 2 355 |- | 765 || [[Досов]] || 2 354 |- | 766 || [[Утеулиев]] || 2 351 |- | 767 || [[Сағат]] || 2 348 |- | 768 || [[Әмірбек]] || 2 347 |- | 769 || [[Танирбергенов]] || 2 342 |- | 770 || [[Бекжан]] || 2 341 |- | 771 || [[Рысбай]] || 2 340 |- | 772 || [[Ташенов]] || 2 333 |- | 773 || [[Құрманғазы]] || 2 331 |- | 774 || [[Сарманов]] || 2 330 |- | 775 || [[Балгабаев]] || 2 327 |- | 776 || [[Болатбеков]] || 2 326 |- | 777 || [[Рахымжан]] || 2 324 |- | 778 || [[Қожахмет]] || 2 322 |- | 779 || [[Кенжетаев]] || 2 315 |- | 780 || [[Болатхан]] || 2 314 |- | 781 || [[Раимбеков]] || 2 311 |- | 782 || [[Исатай]] || 2 310 |- | 783 || [[Олжабай]] || 2 305 |- | 784 || [[Жұмаш]] || 2 305 |- | 785 || [[Батыров]] || 2 305 |- | 786 || [[Жетпісбай]] || 2 304 |- | 787 || [[Ажибаев]] || 2 304 |- | 788 || [[Ермаханов]] || 2 300 |- | 789 || [[Алибек]] || 2 298 |- | 790 || [[Нургазин]] || 2 293 |- | 791 || [[Ерболұлы]] || 4 288 |- | 792 || [[Манарбек]] || 2 292 |- | 793 || [[Абдурахманов]] || 2 291 |- | 794 || [[Жумажанов]] || 2 289 |- | 795 || [[Исабек]] || 2 289 |- | 796 || [[Умурзаков]] || 2 288 |- | 797 || [[Уразгалиев]] || 2 288 |- | 798 || [[Мухтар]] || 2 284 |- | 799 || [[Сембай]] || 2 278 |- | 800 || [[Сагиндыков]] || 2 274 |- | 801 || [[Сундетов]] || 2 271 |- | 802 || [[Мырзалиев]] || 2 268 |- | 803 || [[Берікбай]] || 2 266 |- | 804 || [[Садвокасов]] || 2 265 |- | 805 || [[Абильдаев]] || 2 261 |- | 806 || [[Тасбулатов]] || 2 258 |- | 807 || [[Мырзахмет]] || 2 257 |- | 808 || [[Арыстан]] || 2 257 |- | 809 || [[Жүніс]] || 2 255 |- | 810 || [[Базарбек]] || 2 255 |- | 811 || [[Байбосынов]] || 2 253 |- | 812 || [[Копбаев]] || 2 249 |- | 813 || [[Жұмағұл]] || 2 247 |- | 814 || [[Иманалиев]] || 2 247 |- | 815 || [[Ищанов]] || 2 243 |- | 816 || [[Сегизбаев]] || 2 239 |- | 817 || [[Кусайнов]] || 2 239 |- | 818 || [[Жарқынбек]] || 2 236 |- | 819 || [[Туленов]] || 2 233 |- | 820 || [[Таженов]] || 2 232 |- | 821 || [[Аринов]] || 2 232 |- | 822 || [[Мауленов]] || 2 228 |- | 823 || [[Тлеуов]] || 2 226 |- | 824 || [[Ахмадиев]] || 2 223 |- | 825 || [[Карабеков]] || 2 219 |- | 826 || [[Аширбаев]] || 2 218 |- | 827 || [[Утемисов]] || 2 214 |- | 828 || [[Есенбек]] || 2 212 |- | 829 || [[Жандарбек]] || 2 209 |- | 830 || [[Дощанов]] || 2 209 |- | 831 || [[Бердибеков]] || 2 209 |- | 832 || [[Жұмабеков]] || 2 205 |- | 833 || [[Искалиев]] || 2 205 |- | 834 || [[Ережеп]] || 2 202 |- | 835 || [[Усенбаев]] || 2 200 |- | 836 || [[Жанузаков]] || 2 200 |- | 837 || [[Рахым]] || 2 199 |- | 838 || [[Али]] || 2 196 |- | 839 || [[Ускенбаев]] || 2 195 |- | 840 || [[Оразхан]] || 2 188 |- | 841 || [[Еркебаев]] || 2 188 |- | 842 || [[Исенов]] || 2 187 |- | 843 || [[Артыкбаев]] || 2 186 |- | 844 || [[Байболов]] || 2 184 |- | 845 || [[Кеңесбек]] || 2 182 |- | 846 || [[Мамаев]] || 2 180 |- | 847 || [[Анарбаев]] || 2 180 |- | 848 || [[Анарбай]] || 2 179 |- | 849 || [[Султангалиев]] || 2 178 |- | 850 || [[Сүлейменов]] || 2 174 |- | 851 || [[Байдаулетов]] || 2 172 |- | 852 || [[Жоламан]] || 2 171 |- | 853 || [[Манапов]] || 2 170 |- | 854 || [[Тоқтар]] || 2 168 |- | 855 || [[Байназаров]] || 2 168 |- | 856 || [[Уразалиев]] || 2 165 |- | 857 || [[Ысқақ]] || 2 164 |- | 858 || [[Койшыбаев]] || 2 163 |- | 859 || [[Сейлханов]] || 2 162 |- | 860 || [[Назарбаев]] || 2 161 |- | 861 || [[Мукажанов]] || 2 161 |- | 862 || [[Есиркепов]] || 2 161 |- | 863 || [[Мукатаев]] || 2 159 |- | 864 || [[Бердалиев]] || 2 159 |- | 865 || [[Конысбаев]] || 2 158 |- | 866 || [[Керимкулов]] || 2 157 |- | 867 || [[Каракулов]] || 2 157 |- | 868 || [[Жумаханов]] || 2 157 |- | 869 || [[Ахметбеков]] || 2 157 |- | 870 || [[Момбеков]] || 2 155 |- | 871 || [[Аймагамбетов]] || 2 155 |- | 872 || [[Ергеш]] || 2 153 |- | 873 || [[Бердибаев]] || 2 153 |- | 874 || [[Байкенов]] || 2 152 |- | 875 || [[Жусипов]] || 2 151 |- | 876 || [[Магзумов]] || 2 150 |- | 877 || [[Оразғали]] || 2 148 |- | 878 || [[Есмагамбетов]] || 2 133 |- | 879 || [[Есентаев]] || 2 133 |- | 880 || [[Қуатбек]] || 2 130 |- | 881 || [[Нурпейсов]] || 2 129 |- | 882 || [[Агибаев]] || 2 129 |- | 883 || [[Кожабаев]] || 2 125 |- | 884 || [[Раев]] || 2 124 |- | 885 || [[Аблаев]] || 2 124 |- | 886 || [[Каиров]] || 2 121 |- | 887 || [[Байсеитов]] || 2 120 |- | 888 || [[Акимжанов]] || 2 116 |- | 889 || [[Муса]] || 2 112 |- | 890 || [[Нұрғазы]] || 2 107 |- | 891 || [[Нұржанұлы]] || 4 056 |- | 892 || [[Арманұлы]] || 3 910 |- | 893 || [[Хасен]] || 2 101 |- | 894 || [[Сабыржан]] || 2 101 |- | 895 || [[Баймбетов]] || 2 101 |- | 896 || [[Курбанбаев]] || 2 100 |- | 897 || [[Жайлаубаев]] || 2 094 |- | 898 || [[Кунанбаев]] || 2 092 |- | 899 || [[Ибрашев]] || 2 092 |- | 900 || [[Кыстаубаев]] || 2 090 |- | 901 || [[Мұхит]] || 2 088 |- | 902 || [[Ануарбеков]] || 2 088 |- | 903 || [[Мусагалиев]] || 2 084 |- | 904 || [[Арман]] || 2 083 |- | 905 || [[Тлеубергенов]] || 2 080 |- | 906 || [[Акбаев]] || 2 074 |- | 907 || [[Нигметов]] || 2 070 |- | 908 || [[Есимбеков]] || 2 070 |- | 909 || [[Жаңбырбай]] || 2 066 |- | 910 || [[Бекеев]] || 2 065 |- | 911 || [[Жорабек]] || 2 058 |- | 912 || [[Әбілқасым]] || 2 058 |- | 913 || [[Жаканов]] || 2 058 |- | 914 || [[Аюпов]] || 2 058 |- | 915 || [[Амиржанов]] || 2 058 |- | 916 || [[Какенов]] || 2 056 |- | 917 || [[Налибаев]] || 2 055 |- | 918 || [[Акимбаев]] || 2 053 |- | 919 || [[Манап]] || 2 051 |- | 920 || [[Оразымбетов]] || 2 046 |- | 921 || [[Алдияров]] || 2 043 |- | 922 || [[Куралбаев]] || 2 041 |- | 923 || [[Даулбаев]] || 2 038 |- | 924 || [[Асанбаев]] || 2 038 |- | 925 || [[Нұрлыбай]] || 2 035 |- | 926 || [[Калабаев]] || 2 033 |- | 927 || [[Сырлыбаев]] || 2 032 |- | 928 || [[Канаев]] || 2 032 |- | 929 || [[Камал]] || 2 029 |- | 930 || [[Мырзаханов]] || 2 024 |- | 931 || [[Мұратұлы]] || 4 041 |- | 932 || [[Сатыбалдин]] || 2 016 |- | 933 || [[Жексенбай]] || 2 015 |- | 934 || [[Бекназаров]] || 2 014 |- | 935 || [[Сейтжан]] || 2 013 |- | 936 || [[Ташимов]] || 2 011 |- | 937 || [[Қасымхан]] || 2 010 |- | 938 || [[Жолдасбеков]] || 2 010 |- | 939 || [[Токтаров]] || 2 009 |- | 940 || [[Курманалиев]] || 2 009 |- | 941 || [[Ауелбеков]] || 2 009 |- | 942 || [[Серғазы]] || 2 008 |- | 943 || [[Айтбек]] || 2 008 |- | 944 || [[Газизов]] || 2 007 |- | 945 || [[Бексултанов]] || 2 005 |- | 946 || [[Қайыржан]] || 2 003 |- | 947 || [[Сержан]] || 2 002 |- | 948 || [[Жумабек]] || 2 002 |- | 949 || [[Амангельдинов]] || 2 002 |- | 950 || [[Аленов]] || 1 999 |- | 951 || [[Тұрлыбек]] || 1 997 |- | 952 || [[Капанов]] || 1 995 |- | 953 || [[Аманқос]] || 1 994 |- | 954 || [[Балтабеков]] || 1 988 |- | 955 || [[Жумабай]] || 1 982 |- | 956 || [[Берікұлы]] || 3 761 |- | 957 || [[Ембергенов]] || 1 980 |- | 958 || [[Талипов]] || 1 977 |- | 959 || [[Қадырбек]] || 1 976 |- | 960 || [[Бақтияр]] || 1 976 |- | 961 || [[Сағынтай]] || 1 975 |- | 962 || [[Жолдасбай]] || 1 974 |- | 963 || [[Бектемиров]] || 1 973 |- | 964 || [[Нұрсұлтан]] || 1 970 |- | 965 || [[Қуанышұлы]] || 3 740 |- | 966 || [[Абишов]] || 1 969 |- | 967 || [[Туяков]] || 1 965 |- | 968 || [[Бекбергенов]] || 1 964 |- | 969 || [[Абдрасилов]] || 1 964 |- | 970 || [[Бекбулатов]] || 1 962 |- | 971 || [[Ибадулла]] || 1 961 |- | 972 || [[Сәрсенбек]] || 1 956 |- | 973 || [[Сагиев]] || 1 955 |- | 974 || [[Әшім]] || 1 955 |- | 975 || [[Тураров]] || 1 954 |- | 976 || [[Оразаев]] || 1 953 |- | 977 || [[Рахман]] || 1 952 |- | 978 || [[Камзин]] || 1 952 |- | 979 || [[Амангельды]] || 1 952 |- | 980 || [[Сарин]] || 1 947 |- | 981 || [[Мырзагалиев]] || 1 947 |- | 982 || [[Әлімжан]] || 1 944 |- | 983 || [[Мұқан]] || 1 943 |- | 984 || [[Каленов]] || 1 941 |- | 985 || [[Ерманов]] || 1 940 |- | 986 || [[Көшербай]] || 1 937 |- | 987 || [[Булекбаев]] || 1 931 |- | 988 || [[Әмір]] || 1 927 |- | 989 || [[Нурмухамбетов]] || 1 926 |- | 990 || [[Калжанов]] || 1 924 |- | 991 || [[Ким]] || 1 922 |- | 992 || [[Азимбаев]] || 1 922 |- | 993 || [[Батырбаев]] || 1 917 |- | 994 || [[Мереке]] || 1 916 |- | 995 || [[Мейрамов]] || 1 916 |- | 996 || [[Лукпанов]] || 1 916 |- | 997 || [[Сейткалиев]] || 1 915 |- | 998 || [[Сарсен]] || 1 912 |- | 999 || [[Кабулов]] || 1 912 |- | 1000 || [[Балғабай]] || 1 912 |- | 1001 || [[Сманов]] || 1 911 |- | 1002 || [[Нургазиев]] || 1 910 |- | 1003 || [[Мұратбай]] || 1 910 |- | 1004 || [[Утегалиев]] || 1 909 |- | 1005 || [[Шайкенов]] || 1 908 |- | 1006 || [[Баянов]] || 1 907 |- | 1007 || [[Азат]] || 1 907 |- | 1008 || [[Абеуов]] || 1 907 |- | 1009 || [[Тасболатов]] || 1 906 |- | 1010 || [[Әли]] || 1 904 |- | 1011 || [[Балтабек]] || 1 904 |- | 1012 || [[Базарбеков]] || 1 904 |- | 1013 || [[Асқарұлы]] || 3 707 |- | 1014 || [[Алишев]] || 1 903 |- | 1015 || [[Карабалаев]] || 1 902 |- | 1016 || [[Есенбай]] || 1 902 |- | 1017 || [[Жалгасов]] || 1 901 |- | 1018 || [[Сагандыков]] || 1 897 |- | 1019 || [[Мурзабеков]] || 1 897 |- | 1020 || [[Құрманбай]] || 1 896 |- | 1021 || [[Мергенбаев]] || 1 895 |- | 1022 || [[Сәрсен]] || 1 894 |- | 1023 || [[Калыбаев]] || 1 894 |- | 1024 || [[Канатбаев]] || 1 894 |- | 1025 || [[Джакупов]] || 1 889 |- | 1026 || [[Өтегенов]] || 1 886 |- | 1027 || [[Мақсот]] || 1 884 |- | 1028 || [[Жубанов]] || 1 883 |- | 1029 || [[Ерғазы]] || 1 883 |- | 1030 || [[Қаржаубай]] || 1 879 |- | 1031 || [[Жексенбаев]] || 1 878 |- | 1032 || [[Буркитбаев]] || 1 878 |- | 1033 || [[Советов]] || 1 872 |- | 1034 || [[Салимбаев]] || 1 871 |- | 1035 || [[Сейдахмет]] || 1 871 |- | 1036 || [[Жексембаев]] || 1 871 |- | 1037 || [[Жусупбеков]] || 1 866 |- | 1038 || [[Қасен]] || 1 865 |- | 1039 || [[Карымсаков]] || 1 865 |- | 1040 || [[Сарбаев]] || 1 864 |- | 1041 || [[Каржаубаев]] || 1 864 |- | 1042 || [[Қабыл]] || 1 862 |- | 1043 || [[Турсунбаев]] || 1 860 |- | 1044 || [[Қабылбек]] || 1 859 |- | 1045 || [[Асылханов]] || 1 855 |- | 1046 || [[Талгатов]] || 1 854 |- | 1047 || [[Өмірбай]] || 1 852 |- | 1048 || [[Кайратов]] || 1 852 |- | 1049 || [[Бахытбек]] || 1 850 |- | 1050 || [[Нұрғалиев]] || 1 849 |- | 1051 || [[Тұрарбек]] || 1 848 |- | 1052 || [[Оралов]] || 1 848 |- | 1053 || [[Демеуов]] || 1 848 |- | 1054 || [[Әбдікәрім]] || 1 844 |- | 1055 || [[Медеуов]] || 1 842 |- | 1056 || [[Каиржанов]] || 1 842 |- | 1057 || [[Утешев]] || 1 841 |- | 1058 || [[Рахмет]] || 1 839 |- | 1059 || [[Кошкарбаев]] || 1 837 |- | 1060 || [[Айтенов]] || 1 837 |- | 1061 || [[Нұрбай]] || 1 834 |- | 1062 || [[Алипов]] || 1 833 |- | 1063 || [[Темірбай]] || 1 830 |- | 1064 || [[Карабалин]] || 1 830 |- | 1065 || [[Саденов]] || 1 828 |- | 1066 || [[Кенжегулов]] || 1 828 |- | 1067 || [[Алихан]] || 1 828 |- | 1068 || [[Сатбаев]] || 1 827 |- | 1069 || [[Тайжанов]] || 1 823 |- | 1070 || [[Мейрманов]] || 1 822 |- | 1071 || [[Турысбеков]] || 1 821 |- | 1072 || [[Тукенов]] || 1 821 |- | 1073 || [[Сагатов]] || 1 820 |- | 1074 || [[Тәжібай]] || 1 817 |- | 1075 || [[Куанышбеков]] || 1 816 |- | 1076 || [[Калыков]] || 1 815 |- | 1077 || [[Мақсатұлы]] || 3 423 |- | 1078 || [[Арыстанбеков]] || 1 804 |- | 1079 || [[Кузенбаев]] || 1 802 |- | 1080 || [[Сыдық]] || 1 801 |- | 1081 || [[Жұмағазы]] || 1 801 |- | 1082 || [[Ерболатов]] || 1 798 |- | 1083 || [[Саттаров]] || 1 796 |- | 1084 || [[Байдуллаев]] || 1 796 |- | 1085 || [[Турсынбеков]] || 1 795 |- | 1086 || [[Сейтбеков]] || 1 794 |- | 1087 || [[Оралбеков]] || 1 793 |- | 1088 || [[Шәріп]] || 1 792 |- | 1089 || [[Каражанов]] || 1 791 |- | 1090 || [[Молдабек]] || 1 789 |- | 1091 || [[Жунисбеков]] || 1 787 |- | 1092 || [[Құрал]] || 1 786 |- | 1093 || [[Конакбаев]] || 1 785 |- | 1094 || [[Малик]] || 1 785 |- | 1095 || [[Рүстем]] || 1 784 |- | 1096 || [[Кулжанов]] || 1 784 |- | 1097 || [[Таласбаев]] || 1 781 |- | 1098 || [[Даниярұлы]] || 3 497 |- | 1099 || [[Дайрабаев]] || 1 781 |- | 1100 || [[Бериков]] || 1 781 |- | 1101 || [[Әбдірахман]] || 1 780 |- | 1102 || [[Есіркеп]] || 1 780 |- | 1103 || [[Турсынов]] || 1 779 |- | 1104 || [[Садуақас]] || 1 779 |- | 1105 || [[Джумашев]] || 1 779 |- | 1106 || [[Насыров]] || 1 778 |- | 1107 || [[Матаев]] || 1 777 |- | 1108 || [[Доскалиев]] || 1 777 |- | 1109 || [[Дулатов]] || 1 776 |- | 1110 || [[Аралбай]] || 1 776 |- | 1111 || [[Касымжанов]] || 1 774 |- | 1112 || [[Жукенов]] || 1 774 |- | 1113 || [[Кульжанов]] || 1 773 |- | 1114 || [[Жұмағалиев]] || 1 771 |- | 1115 || [[Кабылов]] || 1 771 |- | 1116 || [[Уразбеков]] || 1 770 |- | 1117 || [[Сейлхан]] || 1 770 |- | 1118 || [[Алмагамбетов]] || 1 769 |- | 1119 || [[Майлыбаев]] || 1 768 |- | 1120 || [[Сайлауов]] || 1 765 |- | 1121 || [[Құрбан]] || 1 765 |- | 1122 || [[Калтаев]] || 1 764 |- | 1123 || [[Дарменов]] || 1 764 |- | 1124 || [[Алжанов]] || 1 764 |- | 1125 || [[Нурымбетов]] || 1 763 |- | 1126 || [[Шаханов]] || 1 762 |- | 1127 || [[Туреханов]] || 1 762 |- | 1128 || [[Ислам]] || 1 762 |- | 1129 || [[Абат]] || 1 761 |- | 1130 || [[Адилханов]] || 1 761 |- | 1131 || [[Жасұлан]] || 1 759 |- | 1132 || [[Естаев]] || 1 757 |- | 1133 || [[Жамалов]] || 1 756 |- | 1134 || [[Айтқали]] || 1 756 |- | 1135 || [[Ескендиров]] || 1 755 |- | 1136 || [[Бейсебаев]] || 1 754 |- | 1137 || [[Умбеталиев]] || 1 753 |- | 1138 || [[Оңғар]] || 1 752 |- | 1139 || [[Сейтхан]] || 1 751 |- | 1140 || [[Куттыбаев]] || 1 751 |- | 1141 || [[Жумалиев]] || 1 751 |- | 1142 || [[Өсербай]] || 1 749 |- | 1143 || [[Төлеухан]] || 1 747 |- | 1144 || [[Болатұлы]] || 3 396 |- | 1145 || [[Рашид]] || 1 745 |- | 1146 || [[Елюбаев]] || 1 745 |- | 1147 || [[Тезекбаев]] || 1 743 |- | 1148 || [[Мейрбеков]] || 1 743 |- | 1149 || [[Бегимбетов]] || 1 743 |- | 1150 || [[Макишев]] || 1 742 |- | 1151 || [[Досмагамбетов]] || 1 742 |- | 1152 || [[Аяганов]] || 1 742 |- | 1153 || [[Абильдин]] || 1 742 |- | 1154 || [[Пернебаев]] || 1 741 |- | 1155 || [[Дархан]] || 1 741 |- | 1156 || [[Ерланов]] || 1 740 |- | 1157 || [[Джусупов]] || 1 739 |- | 1158 || [[Копжасаров]] || 1 738 |- | 1159 || [[Манат]] || 1 733 |- | 1160 || [[Бекмурзаев]] || 1 732 |- | 1161 || [[Култаев]] || 1 730 |- | 1162 || [[Сергазин]] || 1 729 |- | 1163 || [[Әбілда]] || 1 729 |- | 1164 || [[Әнуарбек]] || 1 728 |- | 1165 || [[Баимбетов]] || 1 727 |- | 1166 || [[Тазабеков]] || 1 726 |- | 1167 || [[Сагитов]] || 1 722 |- | 1168 || [[Айтмагамбетов]] || 1 722 |- | 1169 || [[Салыков]] || 1 721 |- | 1170 || [[Кошанов]] || 1 721 |- | 1171 || [[Калымбетов]] || 1 721 |- | 1172 || [[Төленді]] || 1 720 |- | 1173 || [[Бейсенбеков]] || 1 720 |- | 1174 || [[Назарбеков]] || 1 719 |- | 1175 || [[Пердебай]] || 1 717 |- | 1176 || [[Толеуов]] || 1 716 |- | 1177 || [[Карасаев]] || 1 715 |- | 1178 || [[Джуманов]] || 1 713 |- | 1179 || [[Билялов]] || 1 713 |- | 1180 || [[Малдыбаев]] || 1 710 |- | 1181 || [[Бердиев]] || 1 709 |- | 1182 || [[Құсайын]] || 1 708 |- | 1183 || [[Бектуров]] || 1 706 |- | 1184 || [[Темиржанов]] || 1 704 |- | 1185 || [[Кошербаев]] || 1 703 |- | 1186 || [[Мамырбаев]] || 1 703 |- | 1187 || [[Құттыбай]] || 1 699 |- | 1188 || [[Нұрланов]] || 1 698 |- | 1189 || [[Ермуханов]] || 1 698 |- | 1190 || [[Спанов]] || 1 696 |- | 1191 || [[Беркимбаев]] || 1 695 |- | 1192 || [[Мұстафа]] || 1 694 |- | 1193 || [[Ибадуллаев]] || 1 694 |- | 1194 || [[Ғазиз]] || 1 694 |- | 1195 || [[Сералиев]] || 1 692 |- | 1196 || [[Мендыбаев]] || 1 691 |- | 1197 || [[Кусманов]] || 1 691 |- | 1198 || [[Асилбеков]] || 1 691 |- | 1199 || [[Ещанов]] || 1 690 |- | 1200 || [[Утеев]] || 1 689 |- | 1201 || [[Қасымов]] || 1 689 |- | 1202 || [[Бекет]] || 1 689 |- | 1203 || [[Сембек]] || 1 687 |- | 1204 || [[Шегебаев]] || 1 686 |- | 1205 || [[Саламат]] || 1 685 |- | 1206 || [[Айтуганов]] || 1 683 |- | 1207 || [[Батыр]] || 1 681 |- | 1208 || [[Төкен]] || 1 680 |- | 1209 || [[Жанұзақ]] || 1 679 |- | 1210 || [[Мусатаев]] || 1 675 |- | 1211 || [[Байманов]] || 1 675 |- | 1212 || [[Ажибеков]] || 1 675 |- | 1213 || [[Сұлтанов]] || 1 674 |- | 1214 || [[Ахатов]] || 1 674 |- | 1215 || [[Досан]] || 1 672 |- | 1216 || [[Қайролла]] || 1 669 |- | 1217 || [[Сапархан]] || 1 666 |- | 1218 || [[Сарсенбек]] || 1 665 |- | 1219 || [[Оразгалиев]] || 1 665 |- | 1220 || [[Әбдіманап]] || 1 665 |- | 1221 || [[Акжигитов]] || 1 664 |- | 1222 || [[Темірғали]] || 1 663 |- | 1223 || [[Аканов]] || 1 663 |- | 1224 || [[Мансуров]] || 1 661 |- | 1225 || [[Байжан]] || 1 661 |- | 1226 || [[Толеубаев]] || 1 660 |- | 1227 || [[Казыбаев]] || 1 660 |- | 1228 || [[Оңғарбай]] || 1 659 |- | 1229 || [[Жақыпбек]] || 1 659 |- | 1230 || [[Шаяхмет]] || 1 657 |- | 1231 || [[Диханбаев]] || 1 657 |- | 1232 || [[Досаев]] || 1 655 |- | 1233 || [[Туганбаев]] || 1 653 |- | 1234 || [[Бекбауов]] || 1 653 |- | 1235 || [[Жомартов]] || 1 651 |- | 1236 || [[Сахиев]] || 1 650 |- | 1237 || [[Мухаметкалиев]] || 1 650 |- | 1238 || [[Султан]] || 1 649 |- | 1239 || [[Жанабай]] || 1 646 |- | 1240 || [[Әбіш]] || 1 645 |- | 1241 || [[Айбек]] || 1 645 |- | 1242 || [[Нуркенов]] || 1 643 |- | 1243 || [[Койшибаев]] || 1 643 |- | 1244 || [[Кеңесбай]] || 1 643 |- | 1245 || [[Демесинов]] || 1 643 |- | 1246 || [[Тұрысбек]] || 1 642 |- | 1247 || [[Дуйсембаев]] || 1 641 |- | 1248 || [[Бейсекеев]] || 1 641 |- | 1249 || [[Сарсенбеков]] || 1 640 |- | 1250 || [[Омарбек]] || 1 638 |- | 1251 || [[Бекетаев]] || 1 637 |- | 1252 || [[Исмагамбетов]] || 1 633 |- | 1253 || [[Жарасов]] || 1 633 |- | 1254 || [[Каюпов]] || 1 631 |- | 1255 || [[Булат]] || 1 629 |- | 1256 || [[Баймаганбетов]] || 1 628 |- | 1257 || [[Жеңісбек]] || 1 627 |- | 1258 || [[Рахымжанов]] || 1 626 |- | 1259 || [[Жорабеков]] || 1 625 |- | 1260 || [[Изтелеуов]] || 1 624 |- | 1261 || [[Аманқұл]] || 1 624 |- | 1262 || [[Жұмажан]] || 1 623 |- | 1263 || [[Танабаев]] || 1 622 |- | 1264 || [[Исаханов]] || 1 622 |- | 1265 || [[Қанатов]] || 1 620 |- | 1266 || [[Алимханов]] || 1 619 |- | 1267 || [[Сагиндиков]] || 1 617 |- | 1268 || [[Абатов]] || 1 616 |- | 1269 || [[Баубеков]] || 1 615 |- | 1270 || [[Мурзабаев]] || 1 612 |- | 1271 || [[Бакбергенов]] || 1 612 |- | 1272 || [[Мамбеталиев]] || 1 611 |- | 1273 || [[Искендиров]] || 1 611 |- | 1274 || [[Кенесбаев]] || 1 611 |- | 1275 || [[Тлепов]] || 1 609 |- | 1276 || [[Кадырбеков]] || 1 609 |- | 1277 || [[Анарбеков]] || 1 609 |- | 1278 || [[Әбен]] || 1 608 |- | 1279 || [[Батталов]] || 1 607 |- | 1280 || [[Кенжеғали]] || 1 606 |- | 1281 || [[Каримбаев]] || 1 606 |- | 1282 || [[Берденов]] || 1 606 |- | 1283 || [[Керімбек]] || 1 605 |- | 1284 || [[Исанов]] || 1 605 |- | 1285 || [[Елеусіз]] || 1 604 |- | 1286 || [[Аманбеков]] || 1 604 |- | 1287 || [[Кенес]] || 1 603 |- | 1288 || [[Куатбеков]] || 1 602 |- | 1289 || [[Төлебай]] || 1 601 |- | 1290 || [[Даиров]] || 1 601 |- | 1291 || [[Әзімхан]] || 1 600 |- | 1292 || [[Толыбаев]] || 1 598 |- | 1293 || [[Аликулов]] || 1 598 |- | 1294 || [[Әлімхан]] || 1 596 |- | 1295 || [[Исламов]] || 1 595 |- | 1296 || [[Бектаев]] || 1 595 |- | 1297 || [[Баймухамбетов]] || 1 593 |- | 1298 || [[Тулеев]] || 1 592 |- | 1299 || [[Маканов]] || 1 592 |- | 1300 || [[Тастемиров]] || 1 590 |- | 1301 || [[Қаныбек]] || 1 588 |- | 1302 || [[Тулемисов]] || 1 587 |- | 1303 || [[Әбіл]] || 1 586 |- | 1304 || [[Байтемиров]] || 1 586 |- | 1305 || [[Абдыкалыков]] || 1 586 |- | 1306 || [[Алтынбаев]] || 1 585 |- | 1307 || [[Әбдіқадыр]] || 1 579 |- | 1308 || [[Сулеймен]] || 1 578 |- | 1309 || [[Сейтенов]] || 1 576 |- | 1310 || [[Мұратхан]] || 1 576 |- | 1311 || [[Нусипов]] || 1 576 |- | 1312 || [[Турганов]] || 1 575 |- | 1313 || [[Бабаев]] || 1 573 |- | 1314 || [[Жарас]] || 1 572 |- | 1315 || [[Махмут]] || 1 571 |- | 1316 || [[Изтлеуов]] || 1 571 |- | 1317 || [[Ахан]] || 1 571 |- | 1318 || [[Нурушев]] || 1 569 |- | 1319 || [[Өмірзақов]] || 1 569 |- | 1320 || [[Кайдаров]] || 1 569 |- | 1321 || [[Қалыбек]] || 1 568 |- | 1322 || [[Сырлыбай]] || 1 566 |- | 1323 || [[Сержанов]] || 1 565 |- | 1324 || [[Күмісбек]] || 1 565 |- | 1325 || [[Отаров]] || 1 564 |- | 1326 || [[Алипбаев]] || 1 564 |- | 1327 || [[Қалыбай]] || 1 563 |- | 1328 || [[Бегимов]] || 1 563 |- | 1329 || [[Полатов]] || 1 561 |- | 1330 || [[Еркебай]] || 1 561 |- | 1331 || [[Ақан]] || 1 560 |- | 1332 || [[Мұқаш]] || 1 559 |- | 1333 || [[Бейсембай]] || 1 559 |- | 1334 || [[Абибулла]] || 1 559 |- | 1335 || [[Муслимов]] || 1 556 |- | 1336 || [[Муратбек]] || 1 553 |- | 1337 || [[Манабаев]] || 1 553 |- | 1338 || [[Жаппаров]] || 1 553 |- | 1339 || [[Ауезов]] || 1 550 |- | 1340 || [[Шаймерден]] || 1 549 |- | 1341 || [[Дуйсенбеков]] || 1 548 |- | 1342 || [[Саматұлы]] || 3 041 |- | 1343 || [[Махмудов]] || 1 546 |- | 1344 || [[Мырзатаев]] || 1 544 |- | 1345 || [[Мамытов]] || 1 544 |- | 1346 || [[Баратов]] || 1 544 |- | 1347 || [[Сағынбай]] || 1 543 |- | 1348 || [[Жақан]] || 1 543 |- | 1349 || [[Несипбаев]] || 1 542 |- | 1350 || [[Касымбаев]] || 1 542 |- | 1351 || [[Сапиев]] || 1 541 |- | 1352 || [[Саржанов]] || 1 541 |- | 1353 || [[Дюсембеков]] || 1 541 |- | 1354 || [[Бекмұрат]] || 1 540 |- | 1355 || [[Абильмажинов]] || 1 539 |- | 1356 || [[Құрманәлі]] || 1 538 |- | 1357 || [[Каирбаев]] || 1 538 |- | 1358 || [[Бақтығали]] || 1 537 |- | 1359 || [[Елеусинов]] || 1 536 |- | 1360 || [[Турманов]] || 1 535 |- | 1361 || [[Құрман]] || 1 535 |- | 1362 || [[Абельдинов]] || 1 535 |- | 1363 || [[Токбаев]] || 1 534 |- | 1364 || [[Байтасов]] || 1 533 |- | 1365 || [[Абылай]] || 1 533 |- | 1366 || [[Мухамедиев]] || 1 531 |- | 1367 || [[Рыскалиев]] || 1 530 |- | 1368 || [[Кенжетай]] || 1 530 |- | 1369 || [[Есеналиев]] || 1 529 |- | 1370 || [[Темір]] || 1 526 |- | 1371 || [[Дауылбаев]] || 1 525 |- | 1372 || [[Бақытжанұлы]] || 2 855 |- | 1373 || [[Муратбаев]] || 1 523 |- | 1374 || [[Жумагазиев]] || 1 523 |- | 1375 || [[Бауыржанов]] || 1 523 |- | 1376 || [[Тастанбек]] || 1 522 |- | 1377 || [[Төлен]] || 1 519 |- | 1378 || [[Серікжан]] || 1 519 |- | 1379 || [[Акимбеков]] || 1 519 |- | 1380 || [[Қалдарбек]] || 1 518 |- | 1381 || [[Айтпаев]] || 1 517 |- | 1382 || [[Серікбол]] || 1 516 |- | 1383 || [[Салиев]] || 1 516 |- | 1384 || [[Досымбеков]] || 1 516 |- | 1385 || [[Сембеков]] || 1 514 |- | 1386 || [[Шагиров]] || 1 513 |- | 1387 || [[Кубеев]] || 1 510 |- | 1388 || [[Онгаров]] || 1 509 |- | 1389 || [[Нусупов]] || 1 509 |- | 1390 || [[Актаев]] || 1 507 |- | 1391 || [[Байбатыров]] || 1 506 |- | 1392 || [[Макажанов]] || 1 505 |- | 1393 || [[Нуралин]] || 1 504 |- | 1394 || [[Жилкибаев]] || 1 503 |- | 1395 || [[Джанабаев]] || 1 502 |- | 1396 || [[Серікбек]] || 1 499 |- | 1397 || [[Далабаев]] || 1 499 |- | 1398 || [[Мұхан]] || 1 497 |- | 1399 || [[Турдалиев]] || 1 496 |- | 1400 || [[Нұржанов]] || 1 496 |- | 1401 || [[Турабаев]] || 1 495 |- | 1402 || [[Жетписов]] || 1 495 |- | 1403 || [[Баяхметов]] || 1 495 |- | 1404 || [[Айтуаров]] || 1 495 |- | 1405 || [[Ануар]] || 1 494 |- | 1406 || [[Умиров]] || 1 491 |- | 1407 || [[Салихов]] || 1 490 |- | 1408 || [[Макенов]] || 1 490 |- | 1409 || [[Койбагаров]] || 1 490 |- | 1410 || [[Асхатұлы]] || 2 809 |- | 1411 || [[Төлеубай]] || 1 488 |- | 1412 || [[Нурханов]] || 1 487 |- | 1413 || [[Мурзахметов]] || 1 484 |- | 1414 || [[Тургумбаев]] || 1 481 |- | 1415 || [[Нұрахмет]] || 1 481 |- | 1416 || [[Қонысбек]] || 1 480 |- | 1417 || [[Ибраймов]] || 1 478 |- | 1418 || [[Хасан]] || 1 477 |- | 1419 || [[Тлеужанов]] || 1 477 |- | 1420 || [[Мажит]] || 1 477 |- | 1421 || [[Төлеубек]] || 1 474 |- | 1422 || [[Рахымбаев]] || 1 472 |- | 1423 || [[Турлыбаев]] || 1 470 |- | 1424 || [[Сағидолла]] || 1 467 |- | 1425 || [[Ермаганбетов]] || 1 467 |- | 1426 || [[Бүркітбай]] || 1 467 |- | 1427 || [[Токенов]] || 1 464 |- | 1428 || [[Намазбаев]] || 1 462 |- | 1429 || [[Кереев]] || 1 461 |- | 1430 || [[Жангалиев]] || 1 461 |- | 1431 || [[Орынғали]] || 1 460 |- | 1432 || [[Исмаил]] || 1 460 |- | 1433 || [[Байбеков]] || 1 460 |- | 1434 || [[Бейсембеков]] || 1 459 |- | 1435 || [[Калыбеков]] || 1 458 |- | 1436 || [[Садықов]] || 1 457 |- | 1437 || [[Мамыров]] || 1 456 |- | 1438 || [[Дюсебаев]] || 1 456 |- | 1439 || [[Туменбаев]] || 1 454 |- | 1440 || [[Саркулов]] || 1 454 |- | 1441 || [[Кошкаров]] || 1 452 |- | 1442 || [[Жексенов]] || 1 452 |- | 1443 || [[Сейдулла]] || 1 450 |- | 1444 || [[Лес]] || 1 450 |- | 1445 || [[Мамырбеков]] || 1 450 |- | 1446 || [[Кенжалиев]] || 1 449 |- | 1447 || [[Кульмагамбетов]] || 1 448 |- | 1448 || [[Жұмаділ]] || 1 448 |- | 1449 || [[Оразәлі]] || 1 446 |- | 1450 || [[Кубашев]] || 1 445 |- | 1451 || [[Абиров]] || 1 443 |- | 1452 || [[Саменов]] || 1 442 |- | 1453 || [[Сағындықов]] || 1 442 |- | 1454 || [[Адилхан]] || 1 442 |- | 1455 || [[Жакаев]] || 1 441 |- | 1456 || [[Орынтай]] || 1 440 |- | 1457 || [[Байжигитов]] || 1 440 |- | 1458 || [[Шаймарданов]] || 1 439 |- | 1459 || [[Абитаев]] || 1 439 |- | 1460 || [[Нағашыбай]] || 1 438 |- | 1461 || [[Нарбаев]] || 1 437 |- | 1462 || [[Нурумов]] || 1 436 |- | 1463 || [[Азаматов]] || 1 436 |- | 1464 || [[Козыбаев]] || 1 432 |- | 1465 || [[Ілияс]] || 1 432 |- | 1466 || [[Біржан]] || 1 431 |- | 1467 || [[Әлімбек]] || 1 428 |- | 1468 || [[Баймурзаев]] || 1 428 |- | 1469 || [[Нурсултанов]] || 1 427 |- | 1470 || [[Жандосұлы]] || 2 684 |- | 1471 || [[Жантасов]] || 1 426 |- | 1472 || [[Медетбеков]] || 1 425 |- | 1473 || [[Тұрсынхан]] || 1 424 |- | 1474 || [[Малаев]] || 1 424 |- | 1475 || [[Жандарбеков]] || 1 424 |- | 1476 || [[Қайратов]] || 1 423 |- | 1477 || [[Алиханов]] || 1 423 |- | 1478 || [[Ошакбаев]] || 1 421 |- | 1479 || [[Балабаев]] || 1 421 |- | 1480 || [[Кәрібай]] || 1 420 |- | 1481 || [[Алпамыс]] || 1 419 |- | 1482 || [[Караев]] || 1 418 |- | 1483 || [[Молдабай]] || 1 417 |- | 1484 || [[Нурсейтов]] || 1 417 |- | 1485 || [[Бельгибаев]] || 1 417 |- | 1486 || [[Туремуратов]] || 1 411 |- | 1487 || [[Кабышев]] || 1 411 |- | 1488 || [[Артықбай]] || 1 411 |- | 1489 || [[Айтуған]] || 1 411 |- | 1490 || [[Елтаев]] || 1 407 |- | 1491 || [[Назар]] || 1 405 |- | 1492 || [[Баймурзин]] || 1 405 |- | 1493 || [[Абдибеков]] || 1 405 |- | 1494 || [[Тургунбаев]] || 1 404 |- | 1495 || [[Сабырбаев]] || 1 404 |- | 1496 || [[Саттар]] || 1 403 |- | 1497 || [[Сахов]] || 1 403 |- | 1498 || [[Кенбаев]] || 1 398 |- | 1499 || [[Калмурзаев]] || 1 398 |- | 1500 || [[Омарханов]] || 1 397 |- | 1501 || [[Ерсайын]] || 1 395 |- | 1502 || [[Ниязбаев]] || 1 393 |- | 1503 || [[Аметов]] || 1 393 |- | 1504 || [[Ногайбаев]] || 1 392 |- | 1505 || [[Койлыбаев]] || 1 392 |- | 1506 || [[Мамутов]] || 1 392 |- | 1507 || [[Ниязбек]] || 1 391 |- | 1508 || [[Өміртай]] || 1 391 |- | 1509 || [[Кулманов]] || 1 391 |- | 1510 || [[Кенжеев]] || 1 387 |- | 1511 || [[Мендибаев]] || 1 386 |- | 1512 || [[Каржауов]] || 1 385 |- | 1513 || [[Ерубаев]] || 1 385 |- | 1514 || [[Зейнолла]] || 1 384 |- | 1515 || [[Алматов]] || 1 383 |- | 1516 || [[Файзулла]] || 1 382 |- | 1517 || [[Маженов]] || 1 382 |- | 1518 || [[Жабаев]] || 1 382 |- | 1519 || [[Кырыкбаев]] || 1 381 |- | 1520 || [[Уралбаев]] || 1 378 |- | 1521 || [[Килибаев]] || 1 377 |- | 1522 || [[Куанышов]] || 1 376 |- | 1523 || [[Сағатбек]] || 1 374 |- | 1524 || [[Амандыков]] || 1 374 |- | 1525 || [[Қалдыбаев]] || 1 373 |- | 1526 || [[Есенғали]] || 1 372 |- | 1527 || [[Алдамжаров]] || 1 372 |- | 1528 || [[Ерболатұлы]] || 2 662 |- | 1529 || [[Хайдаров]] || 1 369 |- | 1530 || [[Әбілхан]] || 1 369 |- | 1531 || [[Жакупбеков]] || 1 368 |- | 1532 || [[Алпысов]] || 1 368 |- | 1533 || [[Садырбаев]] || 1 367 |- | 1534 || [[Галимов]] || 1 366 |- | 1535 || [[Хамза]] || 1 364 |- | 1536 || [[Сатанов]] || 1 363 |- | 1537 || [[Әлім]] || 1 360 |- | 1538 || [[Мырзалы]] || 1 359 |- | 1539 || [[Калибеков]] || 1 359 |- | 1540 || [[Утарбаев]] || 1 356 |- | 1541 || [[Жаманкулов]] || 1 356 |- | 1542 || [[Усен]] || 1 355 |- | 1543 || [[Бекмаганбетов]] || 1 355 |- | 1544 || [[Саламатов]] || 1 354 |- | 1545 || [[Сейтбек]] || 1 354 |- | 1546 || [[Әбдібек]] || 1 352 |- | 1547 || [[Әлиев]] || 1 351 |- | 1548 || [[Бектұрсын]] || 1 351 |- | 1549 || [[Узбеков]] || 1 350 |- | 1550 || [[Болысбек]] || 1 350 |- | 1551 || [[Жанатов]] || 1 349 |- | 1552 || [[Еламанов]] || 1 349 |- | 1553 || [[Саят]] || 1 346 |- | 1554 || [[Әубәкір]] || 1 345 |- | 1555 || [[Ботабаев]] || 1 345 |- | 1556 || [[Фазылов]] || 1 344 |- | 1557 || [[Маденов]] || 1 344 |- | 1558 || [[Жумаканов]] || 1 344 |- | 1559 || [[Туралиев]] || 1 343 |- | 1560 || [[Мирманов]] || 1 343 |- | 1561 || [[Бердібай]] || 1 343 |- | 1562 || [[Қуандықов]] || 1 342 |- | 1563 || [[Көпжасар]] || 1 341 |- | 1564 || [[Кужахметов]] || 1 341 |- | 1565 || [[Абильдинов]] || 1 341 |- | 1566 || [[Өмірхан]] || 1 339 |- | 1567 || [[Енсебаев]] || 1 338 |- | 1568 || [[Байтенов]] || 1 337 |- | 1569 || [[Оналбаев]] || 1 336 |- | 1570 || [[Ордабек]] || 1 335 |- | 1571 || [[Мадияров]] || 1 335 |- | 1572 || [[Мукатов]] || 1 334 |- | 1573 || [[Сапаралы]] || 1 333 |- | 1574 || [[Нұрман]] || 1 333 |- | 1575 || [[Махан]] || 1 331 |- | 1576 || [[Ерназар]] || 1 331 |- | 1577 || [[Ерденов]] || 1 331 |- | 1578 || [[Кемалов]] || 1 330 |- | 1579 || [[Адаев]] || 1 329 |- | 1580 || [[Акшалов]] || 1 329 |- | 1581 || [[Айбекұлы]] || 2 458 |- | 1582 || [[Шораев]] || 1 327 |- | 1583 || [[Есимханов]] || 1 326 |- | 1584 || [[Баймұрат]] || 1 326 |- | 1585 || [[Нысанов]] || 1 325 |- | 1586 || [[Мейрбек]] || 1 324 |- | 1587 || [[Смағұлов]] || 1 320 |- | 1588 || [[Асылбекұлы]] || 2 535 |- | 1589 || [[Абдигалиев]] || 1 319 |- | 1590 || [[Жаманбаев]] || 1 318 |- | 1591 || [[Жуматов]] || 1 317 |- | 1592 || [[Сағынғали]] || 1 316 |- | 1593 || [[Қалибек]] || 1 316 |- | 1594 || [[Әбу]] || 1 316 |- | 1595 || [[Байгалиев]] || 1 316 |- | 1596 || [[Құрбанбай]] || 1 315 |- | 1597 || [[Мамыр]] || 1 314 |- | 1598 || [[Жанбырбаев]] || 1 314 |- | 1599 || [[Байниязов]] || 1 314 |- | 1600 || [[Халелов]] || 1 313 |- | 1601 || [[Әсет]] || 1 313 |- | 1602 || [[Жылкыбаев]] || 1 312 |- | 1603 || [[Барлыбаев]] || 1 311 |- | 1604 || [[Шамшиев]] || 1 310 |- | 1605 || [[Канапин]] || 1 308 |- | 1606 || [[Керімбай]] || 1 307 |- | 1607 || [[Губашев]] || 1 306 |- | 1608 || [[Сагинбаев]] || 1 305 |- | 1609 || [[Қаратай]] || 1 304 |- | 1610 || [[Дарханұлы]] || 2 438 |- | 1611 || [[Талап]] || 1 303 |- | 1612 || [[Коптлеуов]] || 1 303 |- | 1613 || [[Әшірбек]] || 1 301 |- | 1614 || [[Мендигалиев]] || 1 300 |- | 1615 || [[Мұсабек]] || 1 299 |- | 1616 || [[Мухамбеткалиев]] || 1 298 |- | 1617 || [[Мырзакулов]] || 1 298 |- | 1618 || [[Айдосұлы]] || 2 463 |- | 1619 || [[Мулдашев]] || 1 296 |- | 1620 || [[Кистаубаев]] || 1 296 |- | 1621 || [[Акылбаев]] || 1 296 |- | 1622 || [[Ғалымжанұлы]] || 2 408 |- | 1623 || [[Қожабек]] || 1 294 |- | 1624 || [[Дүйсенбаев]] || 1 293 |- | 1625 || [[Сисенбаев]] || 1 292 |- | 1626 || [[Мукаев]] || 1 292 |- | 1627 || [[Увалиев]] || 1 291 |- | 1628 || [[Омарбаев]] || 1 291 |- | 1629 || [[Косаев]] || 1 291 |- | 1630 || [[Абитов]] || 1 288 |- | 1631 || [[Мухамедьяров]] || 1 287 |- | 1632 || [[Жунусбеков]] || 1 287 |- | 1633 || [[Саметов]] || 1 286 |- | 1634 || [[Нурумбетов]] || 1 286 |- | 1635 || [[Жасұланұлы]] || 2 345 |- | 1636 || [[Есімхан]] || 1 286 |- | 1637 || [[Джуматаев]] || 1 286 |- | 1638 || [[Дюсупов]] || 1 286 |- | 1639 || [[Уразалин]] || 1 285 |- | 1640 || [[Мухитов]] || 1 285 |- | 1641 || [[Әскербек]] || 1 283 |- | 1642 || [[Айдын]] || 1 283 |- | 1643 || [[Ермекұлы]] || 2 474 |- | 1644 || [[Серикпаев]] || 1 281 |- | 1645 || [[Игликов]] || 1 281 |- | 1646 || [[Табылдиев]] || 1 280 |- | 1647 || [[Дүйсенов]] || 1 280 |- | 1648 || [[Танатов]] || 1 278 |- | 1649 || [[Сисенгалиев]] || 1 277 |- | 1650 || [[Джолдасов]] || 1 276 |- | 1651 || [[Кожагулов]] || 1 275 |- | 1652 || [[Асабаев]] || 1 275 |- | 1653 || [[Жылқыбай]] || 1 274 |- | 1654 || [[Дастан]] || 1 274 |- | 1655 || [[Құралбек]] || 1 273 |- | 1656 || [[Таджибаев]] || 1 272 |- | 1657 || [[Ерғалиев]] || 1 272 |- | 1658 || [[Абубакир]] || 1 272 |- | 1659 || [[Абдулов]] || 1 271 |- | 1660 || [[Бекмухамбетов]] || 1 270 |- | 1661 || [[Калмуратов]] || 1 269 |- | 1662 || [[Тыныштық]] || 1 268 |- | 1663 || [[Түгелбай]] || 1 267 |- | 1664 || [[Еділ]] || 1 267 |- | 1665 || [[Жамалбек]] || 1 266 |- | 1666 || [[Найзабеков]] || 1 263 |- | 1667 || [[Ергешов]] || 1 263 |- | 1668 || [[Примбетов]] || 1 262 |- | 1669 || [[Жанабергенов]] || 1 262 |- | 1670 || [[Тастан]] || 1 260 |- | 1671 || [[Медеубаев]] || 1 260 |- | 1672 || [[Махмуд]] || 1 260 |- | 1673 || [[Абдикадиров]] || 1 260 |- | 1674 || [[Қыдырбек]] || 1 259 |- | 1675 || [[Гайсин]] || 1 259 |- | 1676 || [[Узаков]] || 1 258 |- | 1677 || [[Есмаганбетов]] || 1 258 |- | 1678 || [[Амреев]] || 1 257 |- | 1679 || [[Ыдырыс]] || 1 256 |- | 1680 || [[Қуантай]] || 1 255 |- | 1681 || [[Найманбаев]] || 1 254 |- | 1682 || [[Макулбеков]] || 1 253 |- | 1683 || [[Бакенов]] || 1 253 |- | 1684 || [[Иманғали]] || 1 252 |- | 1685 || [[Ағабек]] || 1 251 |- | 1686 || [[Есентай]] || 1 250 |- | 1687 || [[Гусманов]] || 1 250 |- | 1688 || [[Досжан]] || 1 249 |- | 1689 || [[Буранбаев]] || 1 248 |- | 1690 || [[Садыбеков]] || 1 247 |- | 1691 || [[Нұртаза]] || 1 247 |- | 1692 || [[Иманбердиев]] || 1 245 |- | 1693 || [[Сырым]] || 1 244 |- | 1694 || [[Исахан]] || 1 244 |- | 1695 || [[Кемелов]] || 1 244 |- | 1696 || [[Спатаев]] || 1 243 |- | 1697 || [[Советхан]] || 1 242 |- | 1698 || [[Еламан]] || 1 242 |- | 1699 || [[Сагимбеков]] || 1 241 |- | 1700 || [[Кошкинбаев]] || 1 241 |- | 1701 || [[Досымов]] || 1 241 |- | 1702 || [[Абуев]] || 1 239 |- | 1703 || [[Жүнісбек]] || 1 238 |- | 1704 || [[Байзақ]] || 1 238 |- | 1705 || [[Мұхамеджан]] || 1 236 |- | 1706 || [[Талғатов]] || 1 234 |- | 1707 || [[Кушенов]] || 1 234 |- | 1708 || [[Жузбаев]] || 1 234 |- | 1709 || [[Абзал]] || 1 233 |- | 1710 || [[Тенизбаев]] || 1 232 |- | 1711 || [[Масалимов]] || 1 232 |- | 1712 || [[Рахметолла]] || 1 231 |- | 1713 || [[Нарымбетов]] || 1 231 |- | 1714 || [[Рахатов]] || 1 230 |- | 1715 || [[Адилбаев]] || 1 230 |- | 1716 || [[Алмасұлы]] || 2 294 |- | 1717 || [[Слямов]] || 1 228 |- | 1718 || [[Ахаев]] || 1 228 |- | 1719 || [[Калбаев]] || 1 227 |- | 1720 || [[Тоқтарбай]] || 1 226 |- | 1721 || [[Әбдімәлік]] || 1 226 |- | 1722 || [[Серкебаев]] || 1 225 |- | 1723 || [[Өмірәлі]] || 1 225 |- | 1724 || [[Мекебаев]] || 1 225 |- | 1725 || [[Бексұлтан]] || 1 224 |- | 1726 || [[Сайлаубаев]] || 1 222 |- | 1727 || [[Мергенбай]] || 1 222 |- | 1728 || [[Кубенов]] || 1 222 |- | 1729 || [[Айтбеков]] || 1 222 |- | 1730 || [[Есенжолов]] || 1 221 |- | 1731 || [[Акбердиев]] || 1 220 |- | 1732 || [[Султанбаев]] || 1 219 |- | 1733 || [[Абикенов]] || 1 219 |- | 1734 || [[Таубай]] || 1 218 |- | 1735 || [[Ислямов]] || 1 217 |- | 1736 || [[Даутбаев]] || 1 215 |- | 1737 || [[Букенов]] || 1 215 |- | 1738 || [[Еркінұлы]] || 2 365 |- | 1739 || [[Бектас]] || 1 213 |- | 1740 || [[Юлдашев]] || 1 212 |- | 1741 || [[Бексеитов]] || 1 210 |- | 1742 || [[Заманбеков]] || 1 209 |- | 1743 || [[Рахымбай]] || 1 208 |- | 1744 || [[Мубараков]] || 1 208 |- | 1745 || [[Жеткерген]] || 1 208 |- | 1746 || [[Есалиев]] || 1 208 |- | 1747 || [[Есет]] || 1 206 |- | 1748 || [[Даулетбай]] || 1 205 |- | 1749 || [[Қуан]] || 1 204 |- | 1750 || [[Бекбосын]] || 1 203 |- | 1751 || [[Акбергенов]] || 1 203 |- | 1752 || [[Қырғызбай]] || 1 202 |- | 1753 || [[Кеңесов]] || 1 202 |- | 1754 || [[Амиргалиев]] || 1 199 |- | 1755 || [[Хайрулла]] || 1 198 |- | 1756 || [[Әбубәкір]] || 1 198 |- | 1757 || [[Сагинов]] || 1 196 |- | 1758 || [[Алданов]] || 1 196 |- | 1759 || [[Конырбаев]] || 1 195 |- | 1760 || [[Нұрдәулет]] || 1 194 |- | 1761 || [[Абдикаликов]] || 1 194 |- | 1762 || [[Губайдуллин]] || 1 193 |- | 1763 || [[Ахат]] || 1 193 |- | 1764 || [[Куракбаев]] || 1 191 |- | 1765 || [[Калимбетов]] || 1 191 |- | 1766 || [[Юнусов]] || 1 190 |- | 1767 || [[Мусанов]] || 1 190 |- | 1768 || [[Кожаков]] || 1 190 |- | 1769 || [[Адамбаев]] || 1 190 |- | 1770 || [[Джумадилов]] || 1 189 |- | 1771 || [[Жагипаров]] || 1 188 |- | 1772 || [[Шойбеков]] || 1 187 |- | 1773 || [[Жүнісов]] || 1 187 |- | 1774 || [[Тойлыбаев]] || 1 186 |- | 1775 || [[Жайлаубай]] || 1 186 |- | 1776 || [[Еркинов]] || 1 186 |- | 1777 || [[Барат]] || 1 186 |- | 1778 || [[Сарсекеев]] || 1 185 |- | 1779 || [[Орымбаев]] || 1 184 |- | 1780 || [[Амирхан]] || 1 184 |- | 1781 || [[Кожаев]] || 1 183 |- | 1782 || [[Касымханов]] || 1 182 |- | 1783 || [[Тулеков]] || 1 181 |- | 1784 || [[Саурбаев]] || 1 181 |- | 1785 || [[Керимов]] || 1 180 |- | 1786 || [[Жақсыбаев]] || 1 180 |- | 1787 || [[Терликбаев]] || 1 178 |- | 1788 || [[Дәулетбек]] || 1 177 |- | 1789 || [[Кантарбаев]] || 1 176 |- | 1790 || [[Картбаев]] || 1 175 |- | 1791 || [[Абдыкаримов]] || 1 175 |- | 1792 || [[Сулеев]] || 1 174 |- | 1793 || [[Балабек]] || 1 174 |- | 1794 || [[Сейдуалиев]] || 1 173 |- | 1795 || [[Райымбеков]] || 1 173 |- | 1796 || [[Мухамбетжанов]] || 1 173 |- | 1797 || [[Дуйсенбай]] || 1 173 |- | 1798 || [[Досалиев]] || 1 172 |- | 1799 || [[Нуржигитов]] || 1 171 |- | 1800 || [[Умиралиев]] || 1 170 |- | 1801 || [[Серікхан]] || 1 170 |- | 1802 || [[Нурлыбеков]] || 1 170 |- | 1803 || [[Аскар]] || 1 170 |- | 1804 || [[Бөрібай]] || 1 169 |- | 1805 || [[Шыныбеков]] || 1 168 |- | 1806 || [[Сәрсенбаев]] || 1 168 |- | 1807 || [[Рустем]] || 1 168 |- | 1808 || [[Назарбек]] || 1 168 |- | 1809 || [[Бердимуратов]] || 1 168 |- | 1810 || [[Сагинтаев]] || 1 167 |- | 1811 || [[Ногаев]] || 1 167 |- | 1812 || [[Сергазиев]] || 1 166 |- | 1813 || [[Жиенбай]] || 1 166 |- | 1814 || [[Асаинов]] || 1 166 |- | 1815 || [[Джумагазиев]] || 1 165 |- | 1816 || [[Куралов]] || 1 164 |- | 1817 || [[Маулен]] || 1 164 |- | 1818 || [[Зейнулла]] || 1 163 |- | 1819 || [[Бигалиев]] || 1 163 |- | 1820 || [[Ажгалиев]] || 1 163 |- | 1821 || [[Мырзатай]] || 1 162 |- | 1822 || [[Байбусинов]] || 1 162 |- | 1823 || [[Байдулла]] || 1 161 |- | 1824 || [[Сейілхан]] || 1 159 |- | 1825 || [[Мадияр]] || 1 159 |- | 1826 || [[Абдулин]] || 1 159 |- | 1827 || [[Абдразаков]] || 1 158 |- | 1828 || [[Сайран]] || 1 157 |- | 1829 || [[Нұрмаханбет]] || 1 157 |- | 1830 || [[Жакеев]] || 1 157 |- | 1831 || [[Тасыбаев]] || 1 155 |- | 1832 || [[Наурзбаев]] || 1 155 |- | 1833 || [[Раймбеков]] || 1 155 |- | 1834 || [[Ерболов]] || 1 155 |- | 1835 || [[Еспенбетов]] || 1 154 |- | 1836 || [[Самбетов]] || 1 153 |- | 1837 || [[Нұржігіт]] || 1 152 |- | 1838 || [[Сейсенбаев]] || 1 151 |- | 1839 || [[Байсалбаев]] || 1 151 |- | 1840 || [[Сайлаубеков]] || 1 150 |- | 1841 || [[Карбаев]] || 1 149 |- | 1842 || [[Айдынұлы]] || 2 177 |- | 1843 || [[Смаил]] || 1 147 |- | 1844 || [[Артыков]] || 1 146 |- | 1845 || [[Сембиев]] || 1 145 |- | 1846 || [[Сартбаев]] || 1 144 |- | 1847 || [[Имангазиев]] || 1 144 |- | 1848 || [[Есенаманов]] || 1 143 |- | 1849 || [[Есембаев]] || 1 143 |- | 1850 || [[Манас]] || 1 142 |- | 1851 || [[Абдибаев]] || 1 142 |- | 1852 || [[Есенкулов]] || 1 141 |- | 1853 || [[Қазыбек]] || 1 140 |- | 1854 || [[Оспанбеков]] || 1 139 |- | 1855 || [[Шайхиев]] || 1 138 |- | 1856 || [[Тоқтарбек]] || 1 138 |- | 1857 || [[Нәби]] || 1 137 |- | 1858 || [[Айтимов]] || 1 137 |- | 1859 || [[Тортаев]] || 1 136 |- | 1860 || [[Сагадиев]] || 1 136 |- | 1861 || [[Нургожин]] || 1 136 |- | 1862 || [[Каниев]] || 1 136 |- | 1863 || [[Баймахан]] || 1 136 |- | 1864 || [[Толеубеков]] || 1 135 |- | 1865 || [[Сыздық]] || 1 135 |- | 1866 || [[Әлімбай]] || 1 135 |- | 1867 || [[Даулетбек]] || 1 134 |- | 1868 || [[Сарыбай]] || 1 131 |- | 1869 || [[Муханбетов]] || 1 131 |- | 1870 || [[Жанадилов]] || 1 130 |- | 1871 || [[Утемуратов]] || 1 129 |- | 1872 || [[Сабденов]] || 1 129 |- | 1873 || [[Кусанов]] || 1 129 |- | 1874 || [[Айтимбетов]] || 1 128 |- | 1875 || [[Тугелбаев]] || 1 127 |- | 1876 || [[Тулендиев]] || 1 127 |- | 1877 || [[Молдаш]] || 1 126 |- | 1878 || [[Дуйсенгалиев]] || 1 126 |- | 1879 || [[Нурмуханбетов]] || 1 125 |- | 1880 || [[Жанзаков]] || 1 125 |- | 1881 || [[Төребай]] || 1 124 |- | 1882 || [[Әділбай]] || 1 124 |- | 1883 || [[Айнакулов]] || 1 124 |- | 1884 || [[Тлеубеков]] || 1 122 |- | 1885 || [[Крыкбаев]] || 1 122 |- | 1886 || [[Қыдырәлі]] || 1 121 |- | 1887 || [[Молдаханов]] || 1 120 |- | 1888 || [[Жаксыбеков]] || 1 120 |- | 1889 || [[Мурсалимов]] || 1 119 |- | 1890 || [[Құрмаш]] || 1 119 |- | 1891 || [[Асылбаев]] || 1 119 |- | 1892 || [[Шалбаев]] || 1 118 |- | 1893 || [[Медет]] || 1 118 |- | 1894 || [[Бердикулов]] || 1 118 |- | 1895 || [[Батырбай]] || 1 118 |- | 1896 || [[Арапов]] || 1 118 |- | 1897 || [[Алмат]] || 1 118 |- | 1898 || [[Айбеков]] || 1 118 |- | 1899 || [[Өтепберген]] || 1 117 |- | 1900 || [[Абдуали]] || 1 116 |- | 1901 || [[Аблай]] || 1 115 |- | 1902 || [[Салыкбаев]] || 1 112 |- | 1903 || [[Қалмахан]] || 1 112 |- | 1904 || [[Жандос]] || 1 112 |- | 1905 || [[Алин]] || 1 111 |- | 1906 || [[Қадырбай]] || 1 109 |- | 1907 || [[Идирисов]] || 1 109 |- | 1908 || [[Қуанышев]] || 1 108 |- | 1909 || [[Жайлау]] || 1 108 |- | 1910 || [[Дарбаев]] || 1 108 |- | 1911 || [[Аскарбеков]] || 1 108 |- | 1912 || [[Утеуов]] || 1 106 |- | 1913 || [[Уалиханов]] || 1 106 |- | 1914 || [[Темірболат]] || 1 105 |- | 1915 || [[Маманов]] || 1 104 |- | 1916 || [[Беккалиев]] || 1 104 |- | 1917 || [[Кайназаров]] || 1 103 |- | 1918 || [[Даулетхан]] || 1 103 |- | 1919 || [[Жумаев]] || 1 102 |- | 1920 || [[Кабдуллин]] || 1 102 |- | 1921 || [[Мусаханов]] || 1 101 |- | 1922 || [[Биржанов]] || 1 101 |- | 1923 || [[Бекежанов]] || 1 101 |- | 1924 || [[Акжолов]] || 1 101 |- | 1925 || [[Лекеров]] || 1 099 |- | 1926 || [[Жүсіпов]] || 1 099 |- | 1927 || [[Әлжан]] || 1 099 |- | 1928 || [[Утаров]] || 1 098 |- | 1929 || [[Сүйіндік]] || 1 098 |- | 1930 || [[Рахим]] || 1 098 |- | 1931 || [[Шайхин]] || 1 096 |- | 1932 || [[Нышанбай]] || 1 096 |- | 1933 || [[Әділбеков]] || 1 096 |- | 1934 || [[Утеген]] || 1 095 |- | 1935 || [[Ескараев]] || 1 095 |- | 1936 || [[Борамбаев]] || 1 095 |- | 1937 || [[Сайын]] || 1 094 |- | 1938 || [[Алмасбек]] || 1 094 |- | 1939 || [[Дукенбаев]] || 1 092 |- | 1940 || [[Халыков]] || 1 091 |- | 1941 || [[Тасмагамбетов]] || 1 091 |- | 1942 || [[Женисов]] || 1 090 |- | 1943 || [[Конарбаев]] || 1 088 |- | 1944 || [[Бәкір]] || 1 088 |- | 1945 || [[Шералы]] || 1 087 |- | 1946 || [[Кокенов]] || 1 087 |- | 1947 || [[Маймаков]] || 1 087 |- | 1948 || [[Кабдулов]] || 1 087 |- | 1949 || [[Ескендір]] || 1 087 |- | 1950 || [[Калменов]] || 1 086 |- | 1951 || [[Ибраим]] || 1 085 |- | 1952 || [[Ахмеджанов]] || 1 085 |- | 1953 || [[Ардақ]] || 1 084 |- | 1954 || [[Мынжасаров]] || 1 083 |- | 1955 || [[Талғатбек]] || 1 082 |- | 1956 || [[Жаппар]] || 1 082 |- | 1957 || [[Тлемисов]] || 1 081 |- | 1958 || [[Укибаев]] || 1 077 |- | 1959 || [[Сатыбаев]] || 1 077 |- | 1960 || [[Бектұрған]] || 1 076 |- | 1961 || [[Туржанов]] || 1 075 |- | 1962 || [[Аденов]] || 1 075 |- | 1963 || [[Омирбеков]] || 1 074 |- | 1964 || [[Кариев]] || 1 074 |- | 1965 || [[Ержігіт]] || 1 074 |- | 1966 || [[Жаңабаев]] || 1 073 |- | 1967 || [[Нұрболатұлы]] || 2 069 |- | 1968 || [[Кубаев]] || 1 070 |- | 1969 || [[Қожахметов]] || 1 070 |- | 1970 || [[Жарылкасынов]] || 1 070 |- | 1971 || [[Абдикеримов]] || 1 069 |- | 1972 || [[Жакиянов]] || 1 068 |- | 1973 || [[Естемесов]] || 1 068 |- | 1974 || [[Бегалин]] || 1 068 |- | 1975 || [[Байкадамов]] || 1 068 |- | 1976 || [[Өскенбай]] || 1 067 |- | 1977 || [[Жаналиев]] || 1 067 |- | 1978 || [[Бердалы]] || 1 067 |- | 1979 || [[Бектенов]] || 1 067 |- | 1980 || [[Заурбеков]] || 1 066 |- | 1981 || [[Алданазаров]] || 1 066 |- | 1982 || [[Төлеутай]] || 1 065 |- | 1983 || [[Оралхан]] || 1 065 |- | 1984 || [[Каменов]] || 1 065 |- | 1985 || [[Достанов]] || 1 065 |- | 1986 || [[Сағын]] || 1 064 |- | 1987 || [[Мейірбек]] || 1 064 |- | 1988 || [[Кожамкулов]] || 1 062 |- | 1989 || [[Сағымбай]] || 1 061 |- | 1990 || [[Әбдікерім]] || 1 061 |- | 1991 || [[Беркинбаев]] || 1 061 |- | 1992 || [[Саликов]] || 1 060 |- | 1993 || [[Садиков]] || 1 060 |- | 1994 || [[Нуртазаев]] || 1 060 |- | 1995 || [[Бимагамбетов]] || 1 060 |- | 1996 || [[Избасов]] || 1 059 |- | 1997 || [[Кадирбаев]] || 1 059 |- | 1998 || [[Азимов]] || 1 058 |- | 1999 || [[Тұрсынғали]] || 1 057 |- | 2000 || [[Молдағали]] || 1 057 |- | 2001 || [[Мақұлбек]] || 1 057 |- | 2002 || [[Куатбаев]] || 1 056 |- | 2003 || [[Токбергенов]] || 1 055 |- | 2004 || [[Киреев]] || 1 055 |- | 2005 || [[Жансеитов]] || 1 055 |- | 2006 || [[Ергешбай]] || 1 054 |- | 2007 || [[Алтынбай]] || 1 054 |- | 2008 || [[Токтарбаев]] || 1 053 |- | 2009 || [[Карим]] || 1 053 |- | 2010 || [[Жумашов]] || 1 053 |- | 2011 || [[Жанатбек]] || 1 053 |- | 2012 || [[Бегайдаров]] || 1 053 |- | 2013 || [[Қадыров]] || 1 052 |- | 2014 || [[Аймаханов]] || 1 052 |- | 2015 || [[Калдарбеков]] || 1 051 |- | 2016 || [[Әмзе]] || 1 051 |- | 2017 || [[Әлібеков]] || 1 051 |- | 2018 || [[Байболатов]] || 1 051 |- | 2019 || [[Бисен]] || 1 050 |- | 2020 || [[Изимов]] || 1 049 |- | 2021 || [[Ерниязов]] || 1 049 |- | 2022 || [[Әміржан]] || 1 049 |- | 2023 || [[Сексембаев]] || 1 047 |- | 2024 || [[Берикбаев]] || 1 046 |- | 2025 || [[Тілеген]] || 1 045 |- | 2026 || [[Мергалиев]] || 1 045 |- | 2027 || [[Мухатаев]] || 1 045 |- | 2028 || [[Құмар]] || 1 045 |- | 2029 || [[Медетұлы]] || 1 896 |- | 2030 || [[Бекберген]] || 1 043 |- | 2031 || [[Төлеш]] || 1 042 |- | 2032 || [[Ержигитов]] || 1 042 |- | 2033 || [[Әуелбек]] || 1 042 |- | 2034 || [[Ысқақов]] || 1 041 |- | 2035 || [[Тойлыбай]] || 1 041 |- | 2036 || [[Темирбулатов]] || 1 041 |- | 2037 || [[Қоныс]] || 1 041 |- | 2038 || [[Карин]] || 1 041 |- | 2039 || [[Капашев]] || 1 041 |- | 2040 || [[Сагнаев]] || 1 040 |- | 2041 || [[Арапбай]] || 1 039 |- | 2042 || [[Әбдіхалық]] || 1 038 |- | 2043 || [[Сағынбек]] || 1 037 |- | 2044 || [[Кожабергенов]] || 1 037 |- | 2045 || [[Жумагазин]] || 1 037 |- | 2046 || [[Асилов]] || 1 037 |- | 2047 || [[Альмагамбетов]] || 1 037 |- | 2048 || [[Тлепбергенов]] || 1 036 |- | 2049 || [[Нурканов]] || 1 036 |- | 2050 || [[Абу]] || 1 036 |- | 2051 || [[Тусупбаев]] || 1 035 |- | 2052 || [[Токтасынов]] || 1 034 |- | 2053 || [[Жалелов]] || 1 033 |- | 2054 || [[Есбергенов]] || 1 032 |- | 2055 || [[Адилбек]] || 1 032 |- | 2056 || [[Садиров]] || 1 031 |- | 2057 || [[Адамбеков]] || 1 031 |- | 2058 || [[Орумбаев]] || 1 030 |- | 2059 || [[Алдажаров]] || 1 030 |- | 2060 || [[Адамов]] || 1 030 |- | 2061 || [[Хамидуллин]] || 1 029 |- | 2062 || [[Кулахметов]] || 1 029 |- | 2063 || [[Жанысбаев]] || 1 029 |- | 2064 || [[Мұсахан]] || 1 028 |- | 2065 || [[Нургожаев]] || 1 027 |- | 2066 || [[Базархан]] || 1 027 |- | 2067 || [[Арипов]] || 1 027 |- | 2068 || [[Смаков]] || 1 026 |- | 2069 || [[Тұрсынов]] || 1 025 |- | 2070 || [[Жүсіпбек]] || 1 025 |- | 2071 || [[Айдос]] || 1 025 |- | 2072 || [[Теміржан]] || 1 024 |- | 2073 || [[Русланов]] || 1 024 |- | 2074 || [[Пралиев]] || 1 024 |- | 2075 || [[Құрбанәлі]] || 1 024 |- | 2076 || [[Елибаев]] || 1 024 |- | 2077 || [[Балмагамбетов]] || 1 024 |- | 2078 || [[Альменов]] || 1 024 |- | 2079 || [[Турганбеков]] || 1 023 |- | 2080 || [[Молдыбаев]] || 1 023 |- | 2081 || [[Жанабеков]] || 1 023 |- | 2082 || [[Бесбаев]] || 1 023 |- | 2083 || [[Кенжин]] || 1 022 |- | 2084 || [[Егізбай]] || 1 022 |- | 2085 || [[Тағай]] || 1 021 |- | 2086 || [[Найманов]] || 1 021 |- | 2087 || [[Габдулин]] || 1 020 |- | 2088 || [[Утегулов]] || 1 019 |- | 2089 || [[Окасов]] || 1 019 |- | 2090 || [[Кабдрахманов]] || 1 019 |- | 2091 || [[Райымбек]] || 1 018 |- | 2092 || [[Бакиев]] || 1 018 |- | 2093 || [[Мухатов]] || 1 017 |- | 2094 || [[Нуров]] || 1 017 |- | 2095 || [[Камысбаев]] || 1 016 |- | 2096 || [[Карбозов]] || 1 016 |- | 2097 || [[Шамуратов]] || 1 015 |- | 2098 || [[Уахитов]] || 1 015 |- | 2099 || [[Сейлов]] || 1 015 |- | 2100 || [[Мәжит]] || 1 015 |- | 2101 || [[Өмірбеков]] || 1 015 |- | 2102 || [[Жакин]] || 1 014 |- | 2103 || [[Нұрберген]] || 1 013 |- | 2104 || [[Ордабай]] || 1 013 |- | 2105 || [[Сарсембеков]] || 1 012 |- | 2106 || [[Ақылбеков]] || 1 012 |- | 2107 || [[Дүйсенғали]] || 1 011 |- | 2108 || [[Ганиев]] || 1 011 |- | 2109 || [[Токтамысов]] || 1 010 |- | 2110 || [[Кайрбеков]] || 1 010 |- | 2111 || [[Сатиев]] || 1 009 |- | 2112 || [[Жетибаев]] || 1 009 |- | 2113 || [[Асетов]] || 1 009 |- | 2114 || [[Алпыс]] || 1 009 |- | 2115 || [[Орынтаев]] || 1 008 |- | 2116 || [[Мулдагалиев]] || 1 007 |- | 2117 || [[Мұхтаров]] || 1 007 |- | 2118 || [[Адильбаев]] || 1 007 |- | 2119 || [[Толыбай]] || 1 005 |- | 2120 || [[Рахметулла]] || 1 005 |- | 2121 || [[Сейдалы]] || 1 005 |- | 2122 || [[Нариман]] || 1 005 |- | 2123 || [[Кудайберген]] || 1 005 |- | 2124 || [[Жакипбеков]] || 1 005 |- | 2125 || [[Төлеуов]] || 1 004 |- | 2126 || [[Такенов]] || 1 004 |- | 2127 || [[Берікбол]] || 1 003 |- | 2128 || [[Абибуллаев]] || 1 003 |- | 2129 || [[Сисенбай]] || 1 002 |- | 2130 || [[Кыдыров]] || 1 002 |- | 2131 || [[Баймуканов]] || 1 002 |- | 2132 || [[Жапар]] || 1 001 |- | 2133 || [[Бақтыбек]] || 1 001 |- | 2134 || [[Карипов]] || 1 000 |- | 2135 || [[Нарымбаев]] || 999 |- | 2136 || [[Айсин]] || 999 |- | 2137 || [[Ерсаин]] || 998 |- | 2138 || [[Усипбеков]] || 997 |- | 2139 || [[Малгаждаров]] || 997 |- | 2140 || [[Дюсенгалиев]] || 997 |- | 2141 || [[Бектемисов]] || 997 |- | 2142 || [[Өтебай]] || 995 |- | 2143 || [[Амангельдин]] || 995 |- | 2144 || [[Халық]] || 994 |- | 2145 || [[Сагингалиев]] || 994 |- | 2146 || [[Талдыбаев]] || 993 |- | 2147 || [[Өмірсерік]] || 991 |- | 2148 || [[Кожамуратов]] || 991 |- | 2149 || [[Карменов]] || 991 |- | 2150 || [[Бурибаев]] || 991 |- | 2151 || [[Камалиев]] || 990 |- | 2152 || [[Калиаскаров]] || 990 |- | 2153 || [[Егемберді]] || 990 |- | 2154 || [[Бурамбаев]] || 990 |- | 2155 || [[Калдаров]] || 989 |- | 2156 || [[Камиев]] || 989 |- | 2157 || [[Бейсеков]] || 989 |- | 2158 || [[Маратбек]] || 988 |- | 2159 || [[Қайсар]] || 988 |- | 2160 || [[Рахымберді]] || 987 |- | 2161 || [[Арын]] || 987 |- | 2162 || [[Шәкір]] || 986 |- | 2163 || [[Мұқанов]] || 986 |- | 2164 || [[Өміржан]] || 986 |- | 2165 || [[Қырықбай]] || 986 |- | 2166 || [[Бисалиев]] || 986 |- | 2167 || [[Бисекенов]] || 986 |- | 2168 || [[Омархан]] || 985 |- | 2169 || [[Лесбай]] || 985 |- | 2170 || [[Досмаганбетов]] || 985 |- | 2171 || [[Арыкбаев]] || 985 |- | 2172 || [[Суюндиков]] || 984 |- | 2173 || [[Абилкасимов]] || 984 |- | 2174 || [[Шахманов]] || 982 |- | 2175 || [[Рахымбек]] || 982 |- | 2176 || [[Молдахмет]] || 982 |- | 2177 || [[Байболат]] || 981 |- | 2178 || [[Бижан]] || 981 |- | 2179 || [[Сыздықов]] || 980 |- | 2180 || [[Нұрболұлы]] || 1802 |- | 2181 || [[Сартай]] || 979 |- | 2182 || [[Молдажанов]] || 979 |- | 2183 || [[Каипов]] || 979 |- | 2184 || [[Убайдулла]] || 978 |- | 2185 || [[Баетов]] || 978 |- | 2186 || [[Тастемір]] || 977 |- | 2187 || [[Корабаев]] || 977 |- | 2188 || [[Колбаев]] || 977 |- | 2189 || [[Жарылқап]] || 977 |- | 2190 || [[Бақытжанов]] || 977 |- | 2191 || [[Шахметов]] || 976 |- | 2192 || [[Раимкулов]] || 976 |- | 2193 || [[Еркебұланұлы]] || 1797 |- | 2194 || [[Әбутәліп]] || 976 |- | 2195 || [[Бахтыбаев]] || 976 |- | 2196 || [[Алиаскаров]] || 976 |- | 2197 || [[Абуталипов]] || 976 |- | 2198 || [[Турекулов]] || 975 |- | 2199 || [[Каппасов]] || 975 |- | 2200 || [[Дуйсенбиев]] || 974 |- | 2201 || [[Тұрған]] || 973 |- | 2202 || [[Тыныбеков]] || 973 |- | 2203 || [[Жахин]] || 973 |- | 2204 || [[Аймбетов]] || 973 |- | 2205 || [[Каденов]] || 972 |- | 2206 || [[Дүйсебай]] || 972 |- | 2207 || [[Асанхан]] || 971 |- | 2208 || [[Аманғалиев]] || 971 |- | 2209 || [[Қанағат]] || 970 |- | 2210 || [[Байбулов]] || 970 |- | 2211 || [[Шалқар]] || 969 |- | 2212 || [[Сейдуллаев]] || 969 |- | 2213 || [[Сейсенбай]] || 969 |- | 2214 || [[Альмуханов]] || 969 |- | 2215 || [[Табынбаев]] || 967 |- | 2216 || [[Бақытов]] || 967 |- | 2217 || [[Бахтыбай]] || 967 |- | 2218 || [[Кемелбек]] || 966 |- | 2219 || [[Жакыпбеков]] || 966 |- | 2220 || [[Жаманов]] || 965 |- | 2221 || [[Балтаев]] || 965 |- | 2222 || [[Арыстанбаев]] || 965 |- | 2223 || [[Сақтаған]] || 964 |- | 2224 || [[Курумбаев]] || 964 |- | 2225 || [[Сердалиев]] || 963 |- | 2226 || [[Әшірбай]] || 963 |- | 2227 || [[Байгабулов]] || 963 |- | 2228 || [[Ескермес]] || 962 |- | 2229 || [[Байбулатов]] || 962 |- | 2230 || [[Айтқұл]] || 962 |- | 2231 || [[Жұмагелді]] || 961 |- | 2232 || [[Қайырғали]] || 960 |- | 2233 || [[Кабаев]] || 960 |- | 2234 || [[Джаксыбаев]] || 960 |- | 2235 || [[Торгаев]] || 959 |- | 2236 || [[Салауат]] || 959 |- | 2237 || [[Сатов]] || 959 |- | 2238 || [[Қанатбай]] || 959 |- | 2239 || [[Аманжан]] || 959 |- | 2240 || [[Алдашев]] || 959 |- | 2241 || [[Темирхан]] || 958 |- | 2242 || [[Рахматуллаев]] || 958 |- | 2243 || [[Файзуллаев]] || 957 |- | 2244 || [[Кудияров]] || 957 |- | 2245 || [[Надиров]] || 956 |- | 2246 || [[Кылышбаев]] || 955 |- | 2247 || [[Даулетбеков]] || 955 |- | 2248 || [[Бостанов]] || 955 |- | 2249 || [[Сатенов]] || 954 |- | 2250 || [[Нысанбай]] || 954 |- | 2251 || [[Несіпбай]] || 954 |- | 2252 || [[Қази]] || 954 |- | 2253 || [[Әбілдаев]] || 954 |- | 2254 || [[Әбдіқалық]] || 954 |- | 2255 || [[Ақылбай]] || 953 |- | 2256 || [[Нұрхан]] || 952 |- | 2257 || [[Лесбаев]] || 952 |- | 2258 || [[Молдашов]] || 951 |- | 2259 || [[Қожабай]] || 950 |- | 2260 || [[Бекешев]] || 950 |- | 2261 || [[Серікқазы]] || 949 |- | 2262 || [[Алмаганбетов]] || 949 |- | 2263 || [[Мейрамхан]] || 948 |- | 2264 || [[Киргизбаев]] || 947 |- | 2265 || [[Жубаев]] || 947 |- | 2266 || [[Әбдіғали]] || 947 |- | 2267 || [[Сейтқазы]] || 946 |- | 2268 || [[Шыныбаев]] || 945 |- | 2269 || [[Солтанов]] || 945 |- | 2270 || [[Қарабай]] || 945 |- | 2271 || [[Бекешов]] || 945 |- | 2272 || [[Курмантаев]] || 944 |- | 2273 || [[Бержанов]] || 944 |- | 2274 || [[Бектемір]] || 944 |- | 2275 || [[Мамырбек]] || 943 |- | 2276 || [[Конысов]] || 943 |- | 2277 || [[Булегенов]] || 943 |- | 2278 || [[Балапанов]] || 942 |- | 2279 || [[Рахимжан]] || 941 |- | 2280 || [[Кәдірбек]] || 941 |- | 2281 || [[Садибеков]] || 940 |- | 2282 || [[Сұлтанғали]] || 940 |- | 2283 || [[Косанов]] || 940 |- | 2284 || [[Баянбаев]] || 940 |- | 2285 || [[Якубов]] || 939 |- | 2286 || [[Толебаев]] || 938 |- | 2287 || [[Омирзаков]] || 938 |- | 2288 || [[Муздыбаев]] || 938 |- | 2289 || [[Сеилханов]] || 937 |- | 2290 || [[Картабаев]] || 937 |- | 2291 || [[Бакытжанов]] || 937 |- | 2292 || [[Айтмаганбетов]] || 937 |- | 2293 || [[Суюнов]] || 936 |- | 2294 || [[Нуркеев]] || 936 |- | 2295 || [[Момбаев]] || 936 |- | 2296 || [[Какимжанов]] || 936 |- | 2297 || [[Абылкасымов]] || 936 |- | 2298 || [[Тунгатаров]] || 935 |- | 2299 || [[Турсумбаев]] || 935 |- | 2300 || [[Даукенов]] || 935 |- | 2301 || [[Белгибаев]] || 934 |- | 2302 || [[Кондыбаев]] || 933 |- | 2303 || [[Алдонгаров]] || 933 |- | 2304 || [[Акпаров]] || 933 |- | 2305 || [[Токушев]] || 932 |- | 2306 || [[Косжанов]] || 932 |- | 2307 || [[Канапьянов]] || 932 |- | 2308 || [[Дауылбай]] || 932 |- | 2309 || [[Тұрдалы]] || 931 |- | 2310 || [[Оңдасын]] || 931 |- | 2311 || [[Пернебеков]] || 931 |- | 2312 || [[Куанбаев]] || 931 |- | 2313 || [[Жолтаев]] || 931 |- | 2314 || [[Әділжан]] || 931 |- | 2315 || [[Токаев]] || 930 |- | 2316 || [[Сатыбалдинов]] || 930 |- | 2317 || [[Мейрамбай]] || 930 |- | 2318 || [[Абдрахимов]] || 930 |- | 2319 || [[Сарсеков]] || 929 |- | 2320 || [[Бисенғали]] || 929 |- | 2321 || [[Нартай]] || 928 |- | 2322 || [[Дайрабай]] || 928 |- | 2323 || [[Муталиев]] || 927 |- | 2324 || [[Махмет]] || 926 |- | 2325 || [[Кенжехан]] || 926 |- | 2326 || [[Отегенов]] || 925 |- | 2327 || [[Жаныбеков]] || 925 |- | 2328 || [[Жарасбаев]] || 924 |- | 2329 || [[Амангелды]] || 924 |- | 2330 || [[Асубаев]] || 924 |- | 2331 || [[Турсынбай]] || 923 |- | 2332 || [[Мухамедов]] || 923 |- | 2333 || [[Есеев]] || 923 |- | 2334 || [[Кажгалиев]] || 922 |- | 2335 || [[Базар]] || 922 |- | 2336 || [[Ботабеков]] || 922 |- | 2337 || [[Рашит]] || 921 |- | 2338 || [[Мықтыбек]] || 921 |- | 2339 || [[Ыбырай]] || 920 |- | 2340 || [[Усембаев]] || 920 |- | 2341 || [[Санат]] || 920 |- | 2342 || [[Мустафа]] || 920 |- | 2343 || [[Асаубаев]] || 920 |- | 2344 || [[Сабырхан]] || 919 |- | 2345 || [[Нуржан]] || 919 |- | 2346 || [[Жанахметов]] || 919 |- | 2347 || [[Абугалиев]] || 919 |- | 2348 || [[Шарипбаев]] || 917 |- | 2349 || [[Пазылов]] || 917 |- | 2350 || [[Биманов]] || 917 |- | 2351 || [[Бурханов]] || 917 |- | 2352 || [[Айтқазы]] || 917 |- | 2353 || [[Калмагамбетов]] || 916 |- | 2354 || [[Егинбаев]] || 916 |- | 2355 || [[Тугельбаев]] || 915 |- | 2356 || [[Үсенов]] || 915 |- | 2357 || [[Мұхамбет]] || 915 |- | 2358 || [[Парахат]] || 915 |- | 2359 || [[Абраев]] || 915 |- | 2360 || [[Оңалбай]] || 914 |- | 2361 || [[Мурзагулов]] || 914 |- | 2362 || [[Қаби]] || 914 |- | 2363 || [[Жұмақан]] || 914 |- | 2364 || [[Ахметбек]] || 914 |- | 2365 || [[Беспаев]] || 913 |- | 2366 || [[Арипбаев]] || 913 |- | 2367 || [[Агабеков]] || 912 |- | 2368 || [[Сейткулов]] || 911 |- | 2369 || [[Килыбаев]] || 911 |- | 2370 || [[Естай]] || 910 |- | 2371 || [[Мусакулов]] || 909 |- | 2372 || [[Манасов]] || 909 |- | 2373 || [[Кулжабаев]] || 909 |- | 2374 || [[Джаксылыков]] || 909 |- | 2375 || [[Алимхан]] || 909 |- | 2376 || [[Акпанов]] || 908 |- | 2377 || [[Қуанышов]] || 907 |- | 2378 || [[Қаржау]] || 907 |- | 2379 || [[Ахатаев]] || 907 |- | 2380 || [[Ходжаев]] || 906 |- | 2381 || [[Мейрамбеков]] || 906 |- | 2382 || [[Жұманов]] || 906 |- | 2383 || [[Ештаев]] || 906 |- | 2384 || [[Алмаханов]] || 906 |- | 2385 || [[Рахманкулов]] || 905 |- | 2386 || [[Кулатаев]] || 905 |- | 2387 || [[Жанибек]] || 905 |- | 2388 || [[Исабай]] || 905 |- | 2389 || [[Дюсекеев]] || 905 |- | 2390 || [[Ерсін]] || 904 |- | 2391 || [[Жалғасбек]] || 904 |- | 2392 || [[Аукенов]] || 904 |- | 2393 || [[Ануаров]] || 904 |- | 2394 || [[Сапаралиев]] || 903 |- | 2395 || [[Қарасай]] || 903 |- | 2396 || [[Акилбеков]] || 903 |- | 2397 || [[Мейрхан]] || 902 |- | 2398 || [[Аминов]] || 902 |- | 2399 || [[Ұзақбаев]] || 901 |- | 2400 || [[Сапарәлі]] || 901 |- | 2401 || [[Қыдырбаев]] || 901 |- | 2402 || [[Жидебаев]] || 901 |- | 2403 || [[Файзуллин]] || 900 |- | 2404 || [[Анесов]] || 900 |- | 2405 || [[Сейсембаев]] || 899 |- | 2406 || [[Серғали]] || 899 |- | 2407 || [[Нұрлыбекұлы]] || 1720 |- | 2408 || [[Лепесов]] || 899 |- | 2409 || [[Кабиденов]] || 899 |- | 2410 || [[Джалгасбаев]] || 899 |- | 2411 || [[Токтыбаев]] || 898 |- | 2412 || [[Торебеков]] || 898 |- | 2413 || [[Жармагамбетов]] || 898 |- | 2414 || [[Курманкулов]] || 897 |- | 2415 || [[Қойшыбаев]] || 897 |- | 2416 || [[Мелдебеков]] || 897 |- | 2417 || [[Есболат]] || 897 |- | 2418 || [[Сабиев]] || 896 |- | 2419 || [[Мукашов]] || 896 |- | 2420 || [[Оракбаев]] || 896 |- | 2421 || [[Кайрат]] || 896 |- | 2422 || [[Есмуханов]] || 896 |- | 2423 || [[Баязитов]] || 895 |- | 2424 || [[Бегенов]] || 895 |- | 2425 || [[Ақберген]] || 895 |- | 2426 || [[Абдурахман]] || 895 |- | 2427 || [[Сейсенбек]] || 894 |- | 2428 || [[Мыңбай]] || 894 |- | 2429 || [[Игибаев]] || 894 |- | 2430 || [[Жампеисов]] || 894 |- | 2431 || [[Аяпберген]] || 894 |- | 2432 || [[Абдраймов]] || 894 |- | 2433 || [[Жанарбек]] || 893 |- | 2434 || [[Тілек]] || 892 |- | 2435 || [[Сыздыкбаев]] || 892 |- | 2436 || [[Нурмаханбетов]] || 892 |- | 2437 || [[Қабдолла]] || 892 |- | 2438 || [[Дәулетбай]] || 892 |- | 2439 || [[Блялов]] || 892 |- | 2440 || [[Худайберген]] || 891 |- | 2441 || [[Турмагамбетов]] || 891 |- | 2442 || [[Конурбаев]] || 891 |- | 2443 || [[Есім]] || 891 |- | 2444 || [[Байгазиев]] || 891 |- | 2445 || [[Бегманов]] || 891 |- | 2446 || [[Сәдуақас]] || 890 |- | 2447 || [[Мұқатай]] || 890 |- | 2448 || [[Оңалбек]] || 890 |- | 2449 || [[Қалжан]] || 890 |- | 2450 || [[Имамбаев]] || 890 |- | 2451 || [[Егеубаев]] || 890 |- | 2452 || [[Нургазинов]] || 889 |- | 2453 || [[Жасұзақ]] || 889 |- | 2454 || [[Бақытұлы]] || 1712 |- | 2455 || [[Айнабек]] || 889 |- | 2456 || [[Алпыспаев]] || 889 |- | 2457 || [[Тұрсынбаев]] || 888 |- | 2458 || [[Тилегенов]] || 888 |- | 2459 || [[Нурабаев]] || 888 |- | 2460 || [[Матжанов]] || 888 |- | 2461 || [[Кайырбеков]] || 888 |- | 2462 || [[Тоқан]] || 887 |- | 2463 || [[Сергалиев]] || 887 |- | 2464 || [[Саттыбаев]] || 887 |- | 2465 || [[Жамантаев]] || 887 |- | 2466 || [[Ажигалиев]] || 887 |- | 2467 || [[Раманкулов]] || 886 |- | 2468 || [[Пердебек]] || 886 |- | 2469 || [[Амангельді]] || 886 |- | 2470 || [[Нұртас]] || 885 |- | 2471 || [[Калимов]] || 885 |- | 2472 || [[Игисинов]] || 885 |- | 2473 || [[Ешимов]] || 885 |- | 2474 || [[Аменов]] || 885 |- | 2475 || [[Көбей]] || 884 |- | 2476 || [[Еркен]] || 884 |- | 2477 || [[Азбергенов]] || 884 |- | 2478 || [[Сламбеков]] || 882 |- | 2479 || [[Маметов]] || 882 |- | 2480 || [[Батыргалиев]] || 882 |- | 2481 || [[Тургамбаев]] || 881 |- | 2482 || [[Нұрсұлтанұлы]] || 1698 |- | 2483 || [[Тұрғанбаев]] || 880 |- | 2484 || [[Отарбай]] || 880 |- | 2485 || [[Жумахметов]] || 880 |- | 2486 || [[Джапаров]] || 880 |- | 2487 || [[Ташкенбаев]] || 879 |- | 2488 || [[Нұрым]] || 879 |- | 2489 || [[Мамиров]] || 879 |- | 2490 || [[Қалабай]] || 879 |- | 2491 || [[Ашенов]] || 879 |- | 2492 || [[Бисембай]] || 879 |- | 2493 || [[Абдалиев]] || 879 |- | 2494 || [[Стамкулов]] || 878 |- | 2495 || [[Қасымбеков]] || 877 |- | 2496 || [[Куанышкалиев]] || 877 |- | 2497 || [[Жанпеисов]] || 877 |- | 2498 || [[Устемиров]] || 876 |- | 2499 || [[Мырзагулов]] || 876 |- | 2500 || [[Мұхаметқали]] || 876 |- | 2501 || [[Әлібай]] || 876 |- | 2502 || [[Бакишев]] || 876 |- | 2503 || [[Алмасов]] || 876 |- | 2504 || [[Садуахасов]] || 875 |- | 2505 || [[Мағауия]] || 875 |- | 2506 || [[Куаныш]] || 875 |- | 2507 || [[Баймуханбетов]] || 875 |- | 2508 || [[Иржанов]] || 873 |- | 2509 || [[Бекниязов]] || 873 |- | 2510 || [[Асильбеков]] || 873 |- | 2511 || [[Ринатұлы]] || 1660 |- | 2512 || [[Закарин]] || 872 |- | 2513 || [[Дәуренбек]] || 872 |- | 2514 || [[Ергазиев]] || 872 |- | 2515 || [[Атымтаев]] || 872 |- | 2516 || [[Тұрсынәлі]] || 871 |- | 2517 || [[Жексен]] || 871 |- | 2518 || [[Бекежан]] || 871 |- | 2519 || [[Болатбай]] || 871 |- | 2520 || [[Тілеубай]] || 870 |- | 2521 || [[Иргалиев]] || 870 |- | 2522 || [[Абен]] || 870 |- | 2523 || [[Толеген]] || 869 |- | 2524 || [[Кененбаев]] || 869 |- | 2525 || [[Аймаганбетов]] || 869 |- | 2526 || [[Мұратбеков]] || 868 |- | 2527 || [[Лесбеков]] || 868 |- | 2528 || [[Бағлан]] || 868 |- | 2529 || [[Тойбаев]] || 867 |- | 2530 || [[Адырбеков]] || 867 |- | 2531 || [[Сауранбаев]] || 866 |- | 2532 || [[Советбек]] || 866 |- | 2533 || [[Муханбетжанов]] || 866 |- | 2534 || [[Жарқын]] || 866 |- | 2535 || [[Жакишев]] || 866 |- | 2536 || [[Акмурзаев]] || 866 |- | 2537 || [[Рахманберді]] || 865 |- | 2538 || [[Асенов]] || 865 |- | 2539 || [[Алтыбай]] || 865 |- | 2540 || [[Алишер]] || 865 |- | 2541 || [[Сабырбек]] || 864 |- | 2542 || [[Мустапаев]] || 864 |- | 2543 || [[Корганбаев]] || 864 |- | 2544 || [[Жубаниязов]] || 864 |- | 2545 || [[Жангелді]] || 864 |- | 2546 || [[Бурабаев]] || 864 |- | 2547 || [[Байгабылов]] || 864 |- | 2548 || [[Бегжанов]] || 864 |- | 2549 || [[Кушекбаев]] || 863 |- | 2550 || [[Лесов]] || 863 |- | 2551 || [[Кашаганов]] || 863 |- | 2552 || [[Жаксылык]] || 863 |- | 2553 || [[Еспаев]] || 863 |- | 2554 || [[Дуйсебеков]] || 863 |- | 2555 || [[Букенбаев]] || 863 |- | 2556 || [[Адильханов]] || 863 |- | 2557 || [[Хакимов]] || 862 |- | 2558 || [[Садыров]] || 862 |- | 2559 || [[Мырзаев]] || 861 |- | 2560 || [[Әбдуәлі]] || 861 |- | 2561 || [[Макатов]] || 860 |- | 2562 || [[Бекмурзин]] || 860 |- | 2563 || [[Төлеп]] || 859 |- | 2564 || [[Майлыбай]] || 859 |- | 2565 || [[Ербосын]] || 859 |- | 2566 || [[Сейтказин]] || 858 |- | 2567 || [[Қанапия]] || 858 |- | 2568 || [[Исахов]] || 858 |- | 2569 || [[Дәурен]] || 858 |- | 2570 || [[Айтказин]] || 858 |- | 2571 || [[Сатылганов]] || 857 |- | 2572 || [[Рахманбердиев]] || 857 |- | 2573 || [[Бекжигитов]] || 857 |- | 2574 || [[Тельман]] || 855 |- | 2575 || [[Таңат]] || 855 |- | 2576 || [[Қыдыр]] || 855 |- | 2577 || [[Зейнуллин]] || 855 |- | 2578 || [[Кумарбеков]] || 854 |- | 2579 || [[Колдасов]] || 854 |- | 2580 || [[Жанайдаров]] || 854 |- | 2581 || [[Дәулетхан]] || 854 |- | 2582 || [[Досыбаев]] || 854 |- | 2583 || [[Әнуар]] || 854 |- | 2584 || [[Бактыгалиев]] || 854 |- | 2585 || [[Исагулов]] || 853 |- | 2586 || [[Тюлюбаев]] || 852 |- | 2587 || [[Құнанбай]] || 852 |- | 2588 || [[Жұмағұлов]] || 852 |- | 2589 || [[Жуманазаров]] || 852 |- | 2590 || [[Удербаев]] || 851 |- | 2591 || [[Тлеген]] || 851 |- | 2592 || [[Сейтханов]] || 851 |- | 2593 || [[Сейтқали]] || 850 |- | 2594 || [[Рустамов]] || 850 |- | 2595 || [[Казакбаев]] || 850 |- | 2596 || [[Дюсенбеков]] || 850 |- | 2597 || [[Жанболатов]] || 850 |- | 2598 || [[Агадилов]] || 850 |- | 2599 || [[Сағидулла]] || 849 |- | 2600 || [[Дауленов]] || 849 |- | 2601 || [[Бактияров]] || 849 |- | 2602 || [[Турабеков]] || 848 |- | 2603 || [[Коянбаев]] || 848 |- | 2604 || [[Жалғасов]] || 848 |- | 2605 || [[Амрин]] || 848 |- | 2606 || [[Едіге]] || 847 |- | 2607 || [[Бақтыбаев]] || 847 |- | 2608 || [[Ускембаев]] || 846 |- | 2609 || [[Юсуп]] || 846 |- | 2610 || [[Ибатов]] || 846 |- | 2611 || [[Бағытжан]] || 846 |- | 2612 || [[Бекзат]] || 846 |- | 2613 || [[Бимурзаев]] || 845 |- | 2614 || [[Тәліп]] || 844 |- | 2615 || [[Нарбеков]] || 844 |- | 2616 || [[Коспанов]] || 844 |- | 2617 || [[Жаңабек]] || 844 |- | 2618 || [[Жолаев]] || 844 |- | 2619 || [[Дюсекенов]] || 844 |- | 2620 || [[Дәрібай]] || 844 |- | 2621 || [[Тұрғынбай]] || 843 |- | 2622 || [[Тыныбаев]] || 843 |- | 2623 || [[Рсалиев]] || 843 |- | 2624 || [[Копеев]] || 843 |- | 2625 || [[Кунакбаев]] || 843 |- | 2626 || [[Каримжанов]] || 843 |- | 2627 || [[Тунгушбаев]] || 842 |- | 2628 || [[Қаршыға]] || 842 |- | 2629 || [[Букаев]] || 842 |- | 2630 || [[Ишанов]] || 841 |- | 2631 || [[Избасар]] || 841 |- | 2632 || [[Досмухамбетов]] || 841 |- | 2633 || [[Әуесхан]] || 841 |- | 2634 || [[Инкарбеков]] || 840 |- | 2635 || [[Карагулов]] || 840 |- | 2636 || [[Уразаев]] || 839 |- | 2637 || [[Уринбаев]] || 839 |- | 2638 || [[Мухамеджан]] || 839 |- | 2639 || [[Көлбай]] || 839 |- | 2640 || [[Есжан]] || 839 |- | 2641 || [[Арапбаев]] || 839 |- | 2642 || [[Токанов]] || 838 |- | 2643 || [[Мыңжасар]] || 838 |- | 2644 || [[Молдакулов]] || 838 |- | 2645 || [[Каликов]] || 838 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Тізім ! № !! Ер және әйел тегі !! тектес саны |- | 2646 || [[Бакеев]] || 838 |- | 2647 || [[Тимур]] || 837 |- | 2648 || [[Саханов]] || 836 |- | 2649 || [[Сеилхан]] || 835 |- | 2650 || [[Момынов]] || 835 |- | 2651 || [[Өтеміс]] || 835 |- | 2652 || [[Игілік]] || 835 |- | 2653 || [[Жораев]] || 835 |- | 2654 || [[Есболов]] || 835 |- | 2655 || [[Дастанұлы]] || 1595 |- | 2656 || [[Қайдар]] || 834 |- | 2657 || [[Жаркенов]] || 834 |- | 2658 || [[Жанатаев]] || 834 |- | 2659 || [[Аязбай]] || 834 |- | 2660 || [[Уралов]] || 833 |- | 2661 || [[Омирбаев]] || 833 |- | 2662 || [[Қылышбек]] || 833 |- | 2663 || [[Қадыржан]] || 833 |- | 2664 || [[Ауганбаев]] || 833 |- | 2665 || [[Алькенов]] || 833 |- | 2666 || [[Тоқсанбай]] || 832 |- | 2667 || [[Сапаков]] || 832 |- | 2668 || [[Мирамбек]] || 832 |- | 2669 || [[Уали]] || 831 |- | 2670 || [[Кулумбетов]] || 831 |- | 2671 || [[Қайратбек]] || 831 |- | 2672 || [[Секенов]] || 830 |- | 2673 || [[Сатпаев]] || 830 |- | 2674 || [[Нуриев]] || 830 |- | 2675 || [[Аубекеров]] || 830 |- | 2676 || [[Бағдатұлы]] || 1520 |- | 2677 || [[Есмурзаев]] || 828 |- | 2678 || [[Әбенов]] || 828 |- | 2679 || [[Асланұлы]] || 1526 |- | 2680 || [[Заманбек]] || 827 |- | 2681 || [[Бейбитов]] || 827 |- | 2682 || [[Тілеубек]] || 826 |- | 2683 || [[Ешмуратов]] || 826 |- | 2684 || [[Жайсанбаев]] || 826 |- | 2685 || [[Жалғасбаев]] || 825 |- | 2686 || [[Сандыбай]] || 824 |- | 2687 || [[Табылды]] || 824 |- | 2688 || [[Сайлыбаев]] || 824 |- | 2689 || [[Есенгулов]] || 824 |- | 2690 || [[Галимжанов]] || 823 |- | 2691 || [[Сламбек]] || 822 |- | 2692 || [[Нуркасымов]] || 822 |- | 2693 || [[Намазбай]] || 822 |- | 2694 || [[Айдарұлы]] || 1610 |- | 2695 || [[Канагатов]] || 821 |- | 2696 || [[Тауекелов]] || 820 |- | 2697 || [[Убайдуллаев]] || 820 |- | 2698 || [[Беркалиев]] || 820 |- | 2699 || [[Айбасов]] || 820 |- | 2700 || [[Уразбай]] || 819 |- | 2701 || [[Казбаев]] || 819 |- | 2702 || [[Балыкбаев]] || 819 |- | 2703 || [[Орақбай]] || 818 |- | 2704 || [[Адай]] || 818 |- | 2705 || [[Тәжібаев]] || 817 |- | 2706 || [[Шаймардан]] || 817 |- | 2707 || [[Сағымбек]] || 817 |- | 2708 || [[Райханов]] || 817 |- | 2709 || [[Әбішев]] || 817 |- | 2710 || [[Иманбай]] || 816 |- | 2711 || [[Турдиев]] || 814 |- | 2712 || [[Рысқұл]] || 814 |- | 2713 || [[Қарсыбай]] || 814 |- | 2714 || [[Кенебаев]] || 813 |- | 2715 || [[Бекмырза]] || 813 |- | 2716 || [[Тасимов]] || 812 |- | 2717 || [[Жаңаберген]] || 812 |- | 2718 || [[Едилов]] || 812 |- | 2719 || [[Сагымбаев]] || 811 |- | 2720 || [[Калибаев]] || 811 |- | 2721 || [[Бутабаев]] || 811 |- | 2722 || [[Дауренұлы]] || 1468 |- | 2723 || [[Молдахан]] || 809 |- | 2724 || [[Асилбек]] || 809 |- | 2725 || [[Тлеубай]] || 808 |- | 2726 || [[Жандосов]] || 808 |- | 2727 || [[Ауесхан]] || 808 |- | 2728 || [[Асет]] || 808 |- | 2729 || [[Утесинов]] || 807 |- | 2730 || [[Базаркулов]] || 807 |- | 2731 || [[Ахтанов]] || 807 |- | 2732 || [[Байдилдаев]] || 807 |- | 2733 || [[Алмабеков]] || 807 |- | 2734 || [[Сматов]] || 806 |- | 2735 || [[Медетбек]] || 806 |- | 2736 || [[Қуанышбаев]] || 806 |- | 2737 || [[Илесов]] || 806 |- | 2738 || [[Нышан]] || 805 |- | 2739 || [[Накипов]] || 805 |- | 2740 || [[Зарипов]] || 805 |- | 2741 || [[Болатбекұлы]] || 1531 |- | 2742 || [[Тургалиев]] || 804 |- | 2743 || [[Сагынбаев]] || 804 |- | 2744 || [[Нұрдаулет]] || 804 |- | 2745 || [[Медетбаев]] || 804 |- | 2746 || [[Әкімжан]] || 804 |- | 2747 || [[Тилеубаев]] || 803 |- | 2748 || [[Рыспеков]] || 803 |- | 2749 || [[Мирзабеков]] || 803 |- | 2750 || [[Қасенов]] || 803 |- | 2751 || [[Каженов]] || 803 |- | 2752 || [[Жанай]] || 803 |- | 2753 || [[Есбол]] || 803 |- | 2754 || [[Жайлыбаев]] || 803 |- | 2755 || [[Альбеков]] || 803 |- | 2756 || [[Тулеубеков]] || 802 |- | 2757 || [[Тойшыбеков]] || 802 |- | 2758 || [[Кашкинбаев]] || 802 |- | 2759 || [[Ағыбай]] || 802 |- | 2760 || [[Утебеков]] || 801 |- | 2761 || [[Сыдықов]] || 801 |- | 2762 || [[Қалмұрат]] || 801 |- | 2763 || [[Ғалымбек]] || 801 |- | 2764 || [[Тұрғын]] || 800 |- | 2765 || [[Умбетбаев]] || 800 |- | 2766 || [[Нияз]] || 800 |- | 2767 || [[Карманов]] || 800 |- | 2768 || [[Дуйсеков]] || 800 |- | 2769 || [[Әбдіғаппар]] || 800 |- | 2770 || [[Бүркіт]] || 800 |- | 2771 || [[Тургунов]] || 799 |- | 2772 || [[Сериккалиев]] || 799 |- | 2773 || [[Сүндет]] || 799 |- | 2774 || [[Рысқали]] || 798 |- | 2775 || [[Пирманов]] || 798 |- | 2776 || [[Унгарбаев]] || 797 |- | 2777 || [[Полатбек]] || 797 |- | 2778 || [[Кулмагамбетов]] || 797 |- | 2779 || [[Калмаганбетов]] || 796 |- | 2780 || [[Әсілбек]] || 796 |- | 2781 || [[Мэлс]] || 795 |- | 2782 || [[Керейбаев]] || 795 |- | 2783 || [[Игиликов]] || 795 |- | 2784 || [[Еркінбай]] || 795 |- | 2785 || [[Мурзатаев]] || 794 |- | 2786 || [[Жамал]] || 794 |- | 2787 || [[Кушеров]] || 792 |- | 2788 || [[Кемелбеков]] || 792 |- | 2789 || [[Алмабек]] || 792 |- | 2790 || [[Икласов]] || 791 |- | 2791 || [[Жанболатұлы]] || 1527 |- | 2792 || [[Толеуханов]] || 790 |- | 2793 || [[Нұрмағанбет]] || 790 |- | 2794 || [[Дабылов]] || 790 |- | 2795 || [[Тлеумбетов]] || 789 |- | 2796 || [[Сегізбай]] || 789 |- | 2797 || [[Серікқан]] || 789 |- | 2798 || [[Менлибаев]] || 789 |- | 2799 || [[Оразалинов]] || 789 |- | 2800 || [[Қалдар]] || 789 |- | 2801 || [[Бахытов]] || 789 |- | 2802 || [[Усеров]] || 788 |- | 2803 || [[Көшкінбай]] || 788 |- | 2804 || [[Алтынбекұлы]] || 1538 |- | 2805 || [[Әкім]] || 787 |- | 2806 || [[Бектурсынов]] || 787 |- | 2807 || [[Бахытжанов]] || 787 |- | 2808 || [[Асанбай]] || 787 |- | 2809 || [[Жусипбеков]] || 786 |- | 2810 || [[Алиманов]] || 786 |- | 2811 || [[Абзалұлы]] || 1481 |- | 2812 || [[Шекербек]] || 785 |- | 2813 || [[Сексенбай]] || 785 |- | 2814 || [[Мергенов]] || 785 |- | 2815 || [[Джолдыбаев]] || 785 |- | 2816 || [[Темірханов]] || 784 |- | 2817 || [[Рашидов]] || 784 |- | 2818 || [[Нұрбекұлы]] || 1533 |- | 2819 || [[Жиенбеков]] || 784 |- | 2820 || [[Дуйсен]] || 784 |- | 2821 || [[Ғарифолла]] || 784 |- | 2822 || [[Тюлегенов]] || 783 |- | 2823 || [[Тапалов]] || 783 |- | 2824 || [[Мұқашев]] || 783 |- | 2825 || [[Азимханов]] || 783 |- | 2826 || [[Сагатбеков]] || 782 |- | 2827 || [[Әуезхан]] || 782 |- | 2828 || [[Ахметқали]] || 782 |- | 2829 || [[Айжанов]] || 782 |- | 2830 || [[Абдыгалиев]] || 782 |- | 2831 || [[Олжасұлы]] || 1475 |- | 2832 || [[Қамбарбек]] || 781 |- | 2833 || [[Карсыбаев]] || 781 |- | 2834 || [[Ақжол]] || 781 |- | 2835 || [[Нұрмұханбет]] || 780 |- | 2836 || [[Наби]] || 780 |- | 2837 || [[Махсутов]] || 780 |- | 2838 || [[Иманбек]] || 780 |- | 2839 || [[Кенже]] || 780 |- | 2840 || [[Хайрушев]] || 779 |- | 2841 || [[Мылтыкбаев]] || 779 |- | 2842 || [[Карабасов]] || 779 |- | 2843 || [[Дүйсембай]] || 779 |- | 2844 || [[Алдияр]] || 779 |- | 2845 || [[Айдосов]] || 779 |- | 2846 || [[Ботаев]] || 778 |- | 2847 || [[Малибеков]] || 777 |- | 2848 || [[Агыбаев]] || 777 |- | 2849 || [[Сман]] || 776 |- | 2850 || [[Дузбаев]] || 776 |- | 2851 || [[Данабек]] || 776 |- | 2852 || [[Атамбаев]] || 776 |- | 2853 || [[Айткенов]] || 776 |- | 2854 || [[Шотаев]] || 775 |- | 2855 || [[Кульманов]] || 775 |- | 2856 || [[Қошқарбай]] || 775 |- | 2857 || [[Даулетияров]] || 775 |- | 2858 || [[Нуркин]] || 774 |- | 2859 || [[Мырзағалиев]] || 774 |- | 2860 || [[Қалдан]] || 774 |- | 2861 || [[Матенов]] || 774 |- | 2862 || [[Мақсотов]] || 774 |- | 2863 || [[Ерген]] || 774 |- | 2864 || [[Беисов]] || 774 |- | 2865 || [[Акназаров]] || 774 |- | 2866 || [[Даулеткалиев]] || 773 |- | 2867 || [[Шалабай]] || 772 |- | 2868 || [[Садуахас]] || 772 |- | 2869 || [[Утельбаев]] || 771 |- | 2870 || [[Сейіт]] || 771 |- | 2871 || [[Құмарбек]] || 771 |- | 2872 || [[Манатов]] || 771 |- | 2873 || [[Айменов]] || 771 |- | 2874 || [[Урумбаев]] || 770 |- | 2875 || [[Сұлтанбай]] || 770 |- | 2876 || [[Жайлауов]] || 770 |- | 2877 || [[Байсалов]] || 770 |- | 2878 || [[Шора]] || 769 |- | 2879 || [[Мейрамбекұлы]] || 1417 |- | 2880 || [[Абденов]] || 769 |- | 2881 || [[Примкулов]] || 768 |- | 2882 || [[Жарылгасов]] || 768 |- | 2883 || [[Казыбеков]] || 768 |- | 2884 || [[Касанов]] || 768 |- | 2885 || [[Жанбаев]] || 768 |- | 2886 || [[Әділханов]] || 768 |- | 2887 || [[Кабденов]] || 767 |- | 2888 || [[Асанбек]] || 767 |- | 2889 || [[Оразханов]] || 766 |- | 2890 || [[Қалтай]] || 766 |- | 2891 || [[Жумахан]] || 766 |- | 2892 || [[Текебаев]] || 765 |- | 2893 || [[Сакиев]] || 765 |- | 2894 || [[Нұрбол]] || 765 |- | 2895 || [[Буркутбаев]] || 765 |- | 2896 || [[Имаш]] || 764 |- | 2897 || [[Әділов]] || 764 |- | 2898 || [[Анаркулов]] || 764 |- | 2899 || [[Халмуратов]] || 763 |- | 2900 || [[Сугуров]] || 762 |- | 2901 || [[Иргебаев]] || 762 |- | 2902 || [[Габдушев]] || 762 |- | 2903 || [[Рыскулбеков]] || 761 |- | 2904 || [[Жақыпов]] || 761 |- | 2905 || [[Аманкосов]] || 761 |- | 2906 || [[Умирзахов]] || 760 |- | 2907 || [[Оспанбаев]] || 760 |- | 2908 || [[Байдильдин]] || 760 |- | 2909 || [[Романов]] || 759 |- | 2910 || [[Райсов]] || 759 |- | 2911 || [[Қуанышқали]] || 759 |- | 2912 || [[Ералин]] || 759 |- | 2913 || [[Бегимбаев]] || 759 |- | 2914 || [[Рыскелді]] || 758 |- | 2915 || [[Қалдыбеков]] || 758 |- | 2916 || [[Туркменбаев]] || 757 |- | 2917 || [[Ризабек]] || 757 |- | 2918 || [[Сабыржанов]] || 757 |- | 2919 || [[Кембаев]] || 757 |- | 2920 || [[Елеу]] || 757 |- | 2921 || [[Айкенов]] || 757 |- | 2922 || [[Актанов]] || 757 |- | 2923 || [[Смайл]] || 756 |- | 2924 || [[Сергей]] || 756 |- | 2925 || [[Оразай]] || 756 |- | 2926 || [[Жуманбаев]] || 756 |- | 2927 || [[Тимурұлы]] || 1432 |- | 2928 || [[Нұрмұхан]] || 755 |- | 2929 || [[Куангалиев]] || 755 |- | 2930 || [[Қайыр]] || 755 |- | 2931 || [[Джанибеков]] || 755 |- | 2932 || [[Байсейтов]] || 755 |- | 2933 || [[Алимжан]] || 755 |- | 2934 || [[Уәли]] || 754 |- | 2935 || [[Тұрлан]] || 754 |- | 2936 || [[Сәлім]] || 754 |- | 2937 || [[Сейдазимов]] || 754 |- | 2938 || [[Несіпбек]] || 754 |- | 2939 || [[Айманов]] || 754 |- | 2940 || [[Турымбетов]] || 753 |- | 2941 || [[Жанайдар]] || 753 |- | 2942 || [[Беркінбай]] || 753 |- | 2943 || [[Тулкибаев]] || 752 |- | 2944 || [[Шакен]] || 752 |- | 2945 || [[Сарсебаев]] || 752 |- | 2946 || [[Досбаев]] || 752 |- | 2947 || [[Жакыпов]] || 752 |- | 2948 || [[Байбосын]] || 752 |- | 2949 || [[Амалбек]] || 752 |- | 2950 || [[Аимбетов]] || 752 |- | 2951 || [[Омаркулов]] || 751 |- | 2952 || [[Нуранов]] || 751 |- | 2953 || [[Қыстаубай]] || 751 |- | 2954 || [[Сахи]] || 750 |- | 2955 || [[Раймкулов]] || 750 |- | 2956 || [[Ботбаев]] || 750 |- | 2957 || [[Тажибеков]] || 749 |- | 2958 || [[Құрманғалиев]] || 749 |- | 2959 || [[Кушкинбаев]] || 749 |- | 2960 || [[Дәуренұлы]] || 1454 |- | 2961 || [[Джумалиев]] || 749 |- | 2962 || [[Алмахан]] || 749 |- | 2963 || [[Қуанышбеков]] || 748 |- | 2964 || [[Зиябеков]] || 748 |- | 2965 || [[Мәулен]] || 747 |- | 2966 || [[Орман]] || 747 |- | 2967 || [[Жумакулов]] || 747 |- | 2968 || [[Диханбай]] || 747 |- | 2969 || [[Тайлаков]] || 746 |- | 2970 || [[Нұрқасым]] || 746 |- | 2971 || [[Мади]] || 746 |- | 2972 || [[Бейсембек]] || 746 |- | 2973 || [[Бакаев]] || 746 |- | 2974 || [[Асылов]] || 746 |- | 2975 || [[Ыбрай]] || 745 |- | 2976 || [[Жамбулов]] || 745 |- | 2977 || [[Байғали]] || 745 |- | 2978 || [[Алменов]] || 745 |- | 2979 || [[Коккозов]] || 744 |- | 2980 || [[Қожан]] || 744 |- | 2981 || [[Еркенов]] || 744 |- | 2982 || [[Шопанов]] || 743 |- | 2983 || [[Пулатов]] || 743 |- | 2984 || [[Наурызов]] || 743 |- | 2985 || [[Бектибаев]] || 743 |- | 2986 || [[Рустембеков]] || 742 |- | 2987 || [[Назарбай]] || 742 |- | 2988 || [[Көшербаев]] || 742 |- | 2989 || [[Дәулетов]] || 742 |- | 2990 || [[Жамалбеков]] || 742 |- | 2991 || [[Сергазинов]] || 741 |- | 2992 || [[Маркабаев]] || 741 |- | 2993 || [[Есполов]] || 741 |- | 2994 || [[Амирбаев]] || 741 |- | 2995 || [[Тілеухан]] || 740 |- | 2996 || [[Сейсенов]] || 740 |- | 2997 || [[Кыдыралиев]] || 740 |- | 2998 || [[Махсет]] || 740 |- | 2999 || [[Жолдыбек]] || 740 |- | 3000 || [[Құттыбек]] || 739 |- | 3001 || [[Макеев]] || 739 |- | 3002 || [[Башенов]] || 739 |- | 3003 || [[Абдрашев]] || 739 |- | 3004 || [[Арысбаев]] || 739 |- | 3005 || [[Шукенов]] || 738 |- | 3006 || [[Рымбаев]] || 738 |- | 3007 || [[Зиябек]] || 738 |- | 3008 || [[Касимбеков]] || 738 |- | 3009 || [[Кайржанов]] || 737 |- | 3010 || [[Кенжеханов]] || 737 |- | 3011 || [[Кабылбаев]] || 737 |- | 3012 || [[Дюсеков]] || 737 |- | 3013 || [[Мұхаметжан]] || 736 |- | 3014 || [[Мәди]] || 736 |- | 3015 || [[Марал]] || 736 |- | 3016 || [[Джумаев]] || 736 |- | 3017 || [[Ашимбаев]] || 736 |- | 3018 || [[Битанов]] || 736 |- | 3019 || [[Якупов]] || 735 |- | 3020 || [[Қонақбай]] || 735 |- | 3021 || [[Манарбеков]] || 735 |- | 3022 || [[Досымбек]] || 735 |- | 3023 || [[Токабаев]] || 734 |- | 3024 || [[Тореханов]] || 734 |- | 3025 || [[Сарыев]] || 734 |- | 3026 || [[Қылышбай]] || 734 |- | 3027 || [[Адылханов]] || 734 |- | 3028 || [[Шәріпхан]] || 733 |- | 3029 || [[Турежанов]] || 733 |- | 3030 || [[Утепкалиев]] || 732 |- | 3031 || [[Тазабек]] || 732 |- | 3032 || [[Бердіқұл]] || 732 |- | 3033 || [[Амангелдин]] || 732 |- | 3034 || [[Шарапов]] || 731 |- | 3035 || [[Талгат]] || 731 |- | 3036 || [[Мамай]] || 731 |- | 3037 || [[Игенбаев]] || 731 |- | 3038 || [[Ерден]] || 731 |- | 3039 || [[Берикболов]] || 731 |- | 3040 || [[Тогаев]] || 730 |- | 3041 || [[Рашитов]] || 730 |- | 3042 || [[Танбаев]] || 730 |- | 3043 || [[Бердіхан]] || 730 |- | 3044 || [[Давлетбаев]] || 730 |- | 3045 || [[Акаев]] || 730 |- | 3046 || [[Сатканов]] || 729 |- | 3047 || [[Каргабаев]] || 729 |- | 3048 || [[Имангазин]] || 729 |- | 3049 || [[Абылаев]] || 728 |- | 3050 || [[Мусинов]] || 727 |- | 3051 || [[Оңғарбек]] || 727 |- | 3052 || [[Дутбаев]] || 727 |- | 3053 || [[Ташкенбай]] || 726 |- | 3054 || [[Солтанбеков]] || 726 |- | 3055 || [[Сәрсенов]] || 726 |- | 3056 || [[Жазыкбаев]] || 726 |- | 3057 || [[Бахитов]] || 726 |- | 3058 || [[Абикеев]] || 726 |- | 3059 || [[Темиралиев]] || 725 |- | 3060 || [[Сейсен]] || 725 |- | 3061 || [[Нуржауов]] || 725 |- | 3062 || [[Қалбай]] || 725 |- | 3063 || [[Дауренов]] || 725 |- | 3064 || [[Умирзак]] || 724 |- | 3065 || [[Таңатаров]] || 724 |- | 3066 || [[Науанов]] || 724 |- | 3067 || [[Ибрай]] || 724 |- | 3068 || [[Калиакпаров]] || 724 |- | 3069 || [[Пернехан]] || 723 |- | 3070 || [[Батырғали]] || 723 |- | 3071 || [[Аристанов]] || 723 |- | 3072 || [[Токсанов]] || 722 |- | 3073 || [[Қуатбай]] || 722 |- | 3074 || [[Кожамжаров]] || 722 |- | 3075 || [[Әбдіразақ]] || 722 |- | 3076 || [[Бауржанов]] || 722 |- | 3077 || [[Шоханов]] || 721 |- | 3078 || [[Сеилов]] || 721 |- | 3079 || [[Имашов]] || 721 |- | 3080 || [[Коныров]] || 720 |- | 3081 || [[Жарылгапов]] || 720 |- | 3082 || [[Халиков]] || 719 |- | 3083 || [[Наурузбаев]] || 719 |- | 3084 || [[Капасов]] || 719 |- | 3085 || [[Жамбаев]] || 719 |- | 3086 || [[Дуйсенбек]] || 719 |- | 3087 || [[Бек]] || 719 |- | 3088 || [[Турлубеков]] || 718 |- | 3089 || [[Парманов]] || 718 |- | 3090 || [[Жакашев]] || 718 |- | 3091 || [[Абдикулов]] || 718 |- | 3092 || [[Шералиев]] || 717 |- | 3093 || [[Тлеулесов]] || 717 |- | 3094 || [[Нурдаулетов]] || 717 |- | 3095 || [[Жилкайдаров]] || 717 |- | 3096 || [[Джанаев]] || 717 |- | 3097 || [[Жабагин]] || 717 |- | 3098 || [[Еркинбеков]] || 717 |- | 3099 || [[Шаменов]] || 716 |- | 3100 || [[Тулешев]] || 716 |- | 3101 || [[Турехан]] || 716 |- | 3102 || [[Төлебаев]] || 716 |- | 3103 || [[Бектай]] || 716 |- | 3104 || [[Төрегелді]] || 715 |- | 3105 || [[Куантаев]] || 715 |- | 3106 || [[Қадырхан]] || 715 |- | 3107 || [[Абдешов]] || 715 |- | 3108 || [[Нұрланбек]] || 714 |- | 3109 || [[Жакиев]] || 714 |- | 3110 || [[Берекетов]] || 714 |- | 3111 || [[Султанбек]] || 713 |- | 3112 || [[Мирзалиев]] || 713 |- | 3113 || [[Изтилеуов]] || 713 |- | 3114 || [[Асанбеков]] || 713 |- | 3115 || [[Саулебаев]] || 712 |- | 3116 || [[Жаныбек]] || 712 |- | 3117 || [[Болысбеков]] || 712 |- | 3118 || [[Гильманов]] || 712 |- | 3119 || [[Болатбаев]] || 712 |- | 3120 || [[Құрақбай]] || 711 |- | 3121 || [[Кошенов]] || 711 |- | 3122 || [[Еркінов]] || 711 |- | 3123 || [[Жанғали]] || 711 |- | 3124 || [[Беккулов]] || 710 |- | 3125 || [[Бокаев]] || 710 |- | 3126 || [[Уткелбаев]] || 709 |- | 3127 || [[Мусалимов]] || 709 |- | 3128 || [[Караманов]] || 709 |- | 3129 || [[Байтурсынов]] || 709 |- | 3130 || [[Абуталип]] || 709 |- | 3131 || [[Аккулов]] || 709 |- | 3132 || [[Төлеуғазы]] || 708 |- | 3133 || [[Усипбаев]] || 708 |- | 3134 || [[Саин]] || 708 |- | 3135 || [[Мыктыбаев]] || 708 |- | 3136 || [[Нурымов]] || 708 |- | 3137 || [[Казкенов]] || 708 |- | 3138 || [[Дандыбаев]] || 708 |- | 3139 || [[Усенбеков]] || 707 |- | 3140 || [[Рустам]] || 707 |- | 3141 || [[Казангапов]] || 707 |- | 3142 || [[Капезов]] || 707 |- | 3143 || [[Думан]] || 707 |- | 3144 || [[Азимхан]] || 707 |- | 3145 || [[Токпаев]] || 706 |- | 3146 || [[Сабуров]] || 706 |- | 3147 || [[Кәрімов]] || 706 |- | 3148 || [[Есекеев]] || 706 |- | 3149 || [[Әбуов]] || 706 |- | 3150 || [[Туктибаев]] || 705 |- | 3151 || [[Уразымбетов]] || 705 |- | 3152 || [[Төреханов]] || 705 |- | 3153 || [[Толепбергенов]] || 705 |- | 3154 || [[Мухажанов]] || 705 |- | 3155 || [[Ізбасаров]] || 705 |- | 3156 || [[Тогызбаев]] || 704 |- | 3157 || [[Кенжалин]] || 704 |- | 3158 || [[Джакипов]] || 704 |- | 3159 || [[Бижигитов]] || 704 |- | 3160 || [[Архабаев]] || 704 |- | 3161 || [[Шакимов]] || 703 |- | 3162 || [[Таласов]] || 703 |- | 3163 || [[Габитов]] || 703 |- | 3164 || [[Стамбеков]] || 702 |- | 3165 || [[Кучербаев]] || 702 |- | 3166 || [[Марданов]] || 702 |- | 3167 || [[Махмұт]] || 702 |- | 3168 || [[Кенжибаев]] || 702 |- | 3169 || [[Жумамуратов]] || 702 |- | 3170 || [[Жиеналиев]] || 702 |- | 3171 || [[Изтурганов]] || 702 |- | 3172 || [[Баян]] || 702 |- | 3173 || [[Байдалиев]] || 702 |- | 3174 || [[Атаев]] || 702 |- | 3175 || [[Турсунбеков]] || 701 |- | 3176 || [[Рымбек]] || 701 |- | 3177 || [[Мухаев]] || 701 |- | 3178 || [[Жұмашев]] || 701 |- | 3179 || [[Раушанов]] || 700 |- | 3180 || [[Мүсілім]] || 700 |- | 3181 || [[Ауезхан]] || 700 |- | 3182 || [[Уркинбаев]] || 699 |- | 3183 || [[Тоқтамыс]] || 699 |- | 3184 || [[Насыр]] || 699 |- | 3185 || [[Елеусін]] || 699 |- | 3186 || [[Джамбулов]] || 699 |- | 3187 || [[Тлеулиев]] || 698 |- | 3188 || [[Аппазов]] || 698 |- | 3189 || [[Самарханов]] || 697 |- | 3190 || [[Османов]] || 697 |- | 3191 || [[Қалмырза]] || 697 |- | 3192 || [[Елеубаев]] || 697 |- | 3193 || [[Бекбатыров]] || 697 |- | 3194 || [[Тюлебаев]] || 696 |- | 3195 || [[Сәндібек]] || 696 |- | 3196 || [[Мирзабаев]] || 696 |- | 3197 || [[Махашов]] || 696 |- | 3198 || [[Жәнібеков]] || 696 |- | 3199 || [[Измагамбетов]] || 696 |- | 3200 || [[Биназаров]] || 696 |- | 3201 || [[Алашбаев]] || 696 |- | 3202 || [[Тлектес]] || 695 |- | 3203 || [[Шоканов]] || 695 |- | 3204 || [[Мелдебек]] || 695 |- | 3205 || [[Икрам]] || 695 |- | 3206 || [[Джиенбаев]] || 695 |- | 3207 || [[Бауржанұлы]] || 1331 |- | 3208 || [[Суттибаев]] || 694 |- | 3209 || [[Қасымжан]] || 694 |- | 3210 || [[Жардемов]] || 694 |- | 3211 || [[Исхаков]] || 694 |- | 3212 || [[Тұрғынбек]] || 693 |- | 3213 || [[Тукеев]] || 693 |- | 3214 || [[Құрбанбек]] || 693 |- | 3215 || [[Еділбай]] || 693 |- | 3216 || [[Калкабаев]] || 692 |- | 3217 || [[Кадирбеков]] || 692 |- | 3218 || [[Шалов]] || 691 |- | 3219 || [[Тайманов]] || 691 |- | 3220 || [[Бакытов]] || 691 |- | 3221 || [[Акпаев]] || 691 |- | 3222 || [[Ұлан]] || 690 |- | 3223 || [[Мейірхан]] || 690 |- | 3224 || [[Қайырбеков]] || 690 |- | 3225 || [[Кушеков]] || 690 |- | 3226 || [[Базилов]] || 690 |- | 3227 || [[Бейсов]] || 690 |- | 3228 || [[Төребеков]] || 689 |- | 3229 || [[Халел]] || 689 |- | 3230 || [[Мадьяров]] || 689 |- | 3231 || [[Жексембай]] || 689 |- | 3232 || [[Аманиязов]] || 689 |- | 3233 || [[Сахипов]] || 688 |- | 3234 || [[Курмангазиев]] || 688 |- | 3235 || [[Жасқайрат]] || 688 |- | 3236 || [[Есенжол]] || 688 |- | 3237 || [[Тилеуов]] || 687 |- | 3238 || [[Үмбет]] || 687 |- | 3239 || [[Тағайбек]] || 687 |- | 3240 || [[Сураганов]] || 687 |- | 3241 || [[Мусапиров]] || 687 |- | 3242 || [[Кулмаганбетов]] || 687 |- | 3243 || [[Жангазин]] || 687 |- | 3244 || [[Абдирахманов]] || 687 |- | 3245 || [[Тынышбек]] || 686 |- | 3246 || [[Турумбетов]] || 686 |- | 3247 || [[Саудабаев]] || 686 |- | 3248 || [[Кикбаев]] || 686 |- | 3249 || [[Айтқалиев]] || 686 |- | 3250 || [[Осипов]] || 685 |- | 3251 || [[Кадралиев]] || 685 |- | 3252 || [[Исагалиев]] || 685 |- | 3253 || [[Атамкулов]] || 685 |- | 3254 || [[Хабиев]] || 684 |- | 3255 || [[Тлеубек]] || 683 |- | 3256 || [[Сейт]] || 683 |- | 3257 || [[Кыдырбеков]] || 683 |- | 3258 || [[Сопбеков]] || 682 |- | 3259 || [[Қонысбаев]] || 682 |- | 3260 || [[Кенесбек]] || 682 |- | 3261 || [[Кеулимжаев]] || 681 |- | 3262 || [[Борибаев]] || 681 |- | 3263 || [[Анвар]] || 681 |- | 3264 || [[Ақберді]] || 681 |- | 3265 || [[Абайұлы]] || 1322 |- | 3266 || [[Аманкелдиев]] || 680 |- | 3267 || [[Азизов]] || 680 |- | 3268 || [[Усербай]] || 679 |- | 3269 || [[Жаханов]] || 679 |- | 3270 || [[Дюсембин]] || 679 |- | 3271 || [[Ауельбеков]] || 679 |- | 3272 || [[Айткожин]] || 679 |- | 3273 || [[Турсын]] || 678 |- | 3274 || [[Тлеужан]] || 678 |- | 3275 || [[Раимов]] || 678 |- | 3276 || [[Қазбеков]] || 678 |- | 3277 || [[Жеңісұлы]] || 1284 |- | 3278 || [[Болекбаев]] || 678 |- | 3279 || [[Акбаров]] || 678 |- | 3280 || [[Айтымбетов]] || 678 |- | 3281 || [[Тлесов]] || 677 |- | 3282 || [[Исламбек]] || 677 |- | 3283 || [[Жұматаев]] || 677 |- | 3284 || [[Жалмагамбетов]] || 677 |- | 3285 || [[Болысбаев]] || 677 |- | 3286 || [[Торебаев]] || 676 |- | 3287 || [[Сәрсенғали]] || 676 |- | 3288 || [[Қорғанбай]] || 676 |- | 3289 || [[Бердіғали]] || 676 |- | 3290 || [[Алипбеков]] || 676 |- | 3291 || [[Уркимбаев]] || 675 |- | 3292 || [[Мылтықбай]] || 675 |- | 3293 || [[Ахмедиев]] || 675 |- | 3294 || [[Ауелбек]] || 675 |- | 3295 || [[Алматұлы]] || 1260 |- | 3296 || [[Шакиев]] || 674 |- | 3297 || [[Нариманов]] || 674 |- | 3298 || [[Кайров]] || 674 |- | 3299 || [[Акатаев]] || 674 |- | 3300 || [[Тлеухан]] || 673 |- | 3301 || [[Салимжанов]] || 673 |- | 3302 || [[Мұхтарұлы]] || 1333 |- | 3303 || [[Егимбаев]] || 673 |- | 3304 || [[Жанатұлы]] || 1329 |- | 3305 || [[Болтаев]] || 673 |- | 3306 || [[Абдыкадыров]] || 673 |- | 3307 || [[Үсенбай]] || 672 |- | 3308 || [[Қосай]] || 672 |- | 3309 || [[Ерубай]] || 672 |- | 3310 || [[Турашев]] || 671 |- | 3311 || [[Туртаев]] || 671 |- | 3312 || [[Рахметуллин]] || 671 |- | 3313 || [[Сарымсаков]] || 671 |- | 3314 || [[Нуридин]] || 671 |- | 3315 || [[Махсот]] || 671 |- | 3316 || [[Ерман]] || 671 |- | 3317 || [[Ұзақ]] || 670 |- | 3318 || [[Алдашов]] || 670 |- | 3319 || [[Утеулин]] || 669 |- | 3320 || [[Турарбеков]] || 669 |- | 3321 || [[Роман]] || 669 |- | 3322 || [[Құрманбаев]] || 669 |- | 3323 || [[Джолдасбаев]] || 669 |- | 3324 || [[Бейсекенов]] || 669 |- | 3325 || [[Балташ]] || 669 |- | 3326 || [[Боранов]] || 669 |- | 3327 || [[Төремұрат]] || 668 |- | 3328 || [[Рымбеков]] || 668 |- | 3329 || [[Сағынай]] || 668 |- | 3330 || [[Рақымжан]] || 668 |- | 3331 || [[Кабдолов]] || 668 |- | 3332 || [[Солтан]] || 667 |- | 3333 || [[Мешитбаев]] || 667 |- | 3334 || [[Жұмат]] || 667 |- | 3335 || [[Бақытбеков]] || 667 |- | 3336 || [[Агатаев]] || 667 |- | 3337 || [[Айдарбаев]] || 667 |- | 3338 || [[Амандосов]] || 667 |- | 3339 || [[Оразғалиев]] || 666 |- | 3340 || [[Кизатов]] || 666 |- | 3341 || [[Мекенбай]] || 666 |- | 3342 || [[Абдураимов]] || 666 |- | 3343 || [[Айболат]] || 666 |- | 3344 || [[Шоқан]] || 665 |- | 3345 || [[Нусипбеков]] || 665 |- | 3346 || [[Ербулатов]] || 665 |- | 3347 || [[Әшімхан]] || 665 |- | 3348 || [[Ахтаев]] || 665 |- | 3349 || [[Баймухаметов]] || 665 |- | 3350 || [[Букеев]] || 665 |- | 3351 || [[Амангелдіұлы]] || 1313 |- | 3352 || [[Таукенов]] || 664 |- | 3353 || [[Султанкулов]] || 664 |- | 3354 || [[Серікқалиев]] || 664 |- | 3355 || [[Пердебаев]] || 664 |- | 3356 || [[Көмекбай]] || 664 |- | 3357 || [[Капышев]] || 664 |- | 3358 || [[Әбілқайыр]] || 664 |- | 3359 || [[Жанабилов]] || 664 |- | 3360 || [[Баядилов]] || 664 |- | 3361 || [[Мубарак]] || 663 |- | 3362 || [[Жантаев]] || 663 |- | 3363 || [[Ермұрат]] || 663 |- | 3364 || [[Баженов]] || 663 |- | 3365 || [[Хамидулла]] || 662 |- | 3366 || [[Сайдулла]] || 662 |- | 3367 || [[Нургали]] || 662 |- | 3368 || [[Каражигитов]] || 662 |- | 3369 || [[Жубатканов]] || 662 |- | 3370 || [[Башаров]] || 662 |- | 3371 || [[Абилев]] || 662 |- | 3372 || [[Уәлихан]] || 661 |- | 3373 || [[Рысқұлбек]] || 661 |- | 3374 || [[Рахимбердиев]] || 661 |- | 3375 || [[Есқали]] || 661 |- | 3376 || [[Демеубаев]] || 660 |- | 3377 || [[Атаханов]] || 660 |- | 3378 || [[Атеев]] || 660 |- | 3379 || [[Токсеитов]] || 659 |- | 3380 || [[Мирзакулов]] || 659 |- | 3381 || [[Ихласов]] || 659 |- | 3382 || [[Ергазин]] || 659 |- | 3383 || [[Танатар]] || 658 |- | 3384 || [[Сарсенғали]] || 658 |- | 3385 || [[Оңласын]] || 658 |- | 3386 || [[Канапиянов]] || 658 |- | 3387 || [[Кабаков]] || 658 |- | 3388 || [[Темірбеков]] || 657 |- | 3389 || [[Жетпіс]] || 657 |- | 3390 || [[Жағыпар]] || 657 |- | 3391 || [[Дербисов]] || 657 |- | 3392 || [[Базылов]] || 657 |- | 3393 || [[Алпамысов]] || 657 |- | 3394 || [[Сағынбаев]] || 656 |- | 3395 || [[Татиев]] || 656 |- | 3396 || [[Пазилов]] || 656 |- | 3397 || [[Жоланов]] || 656 |- | 3398 || [[Абдугалиев]] || 656 |- | 3399 || [[Алдан]] || 656 |- | 3400 || [[Туймебаев]] || 655 |- | 3401 || [[Сайлаухан]] || 655 |- | 3402 || [[Тажибай]] || 655 |- | 3403 || [[Карибжанов]] || 655 |- | 3404 || [[Жәнібекұлы]] || 1287 |- | 3405 || [[Тілеуберді]] || 654 |- | 3406 || [[Тогузбаев]] || 654 |- | 3407 || [[Турлибеков]] || 654 |- | 3408 || [[Утебалиев]] || 653 |- | 3409 || [[Кыздарбеков]] || 653 |- | 3410 || [[Абдилдаев]] || 653 |- | 3411 || [[Тынысбек]] || 652 |- | 3412 || [[Қуатов]] || 652 |- | 3413 || [[Тілеу]] || 651 |- | 3414 || [[Төлеуғали]] || 651 |- | 3415 || [[Сарсембай]] || 651 |- | 3416 || [[Қошқар]] || 651 |- | 3417 || [[Әсілхан]] || 651 |- | 3418 || [[Амир]] || 651 |- | 3419 || [[Абилханов]] || 651 |- | 3420 || [[Халиев]] || 650 |- | 3421 || [[Мухангалиев]] || 650 |- | 3422 || [[Кемал]] || 650 |- | 3423 || [[Кенесбай]] || 650 |- | 3424 || [[Жанабек]] || 650 |- | 3425 || [[Әбілғазы]] || 650 |- | 3426 || [[Байтлеуов]] || 650 |- | 3427 || [[Арғынбай]] || 650 |- | 3428 || [[Тоқтаров]] || 649 |- | 3429 || [[Тулебеков]] || 649 |- | 3430 || [[Кошкимбаев]] || 649 |- | 3431 || [[Жандаулетов]] || 649 |- | 3432 || [[Ахмед]] || 649 |- | 3433 || [[Аргимбаев]] || 649 |- | 3434 || [[Шекербеков]] || 648 |- | 3435 || [[Рабаев]] || 648 |- | 3436 || [[Дияров]] || 648 |- | 3437 || [[Байгараев]] || 648 |- | 3438 || [[Бертаев]] || 648 |- | 3439 || [[Алибай]] || 648 |- | 3440 || [[Тойшыбек]] || 647 |- | 3441 || [[Мухашев]] || 647 |- | 3442 || [[Асхатов]] || 647 |- | 3443 || [[Унгаров]] || 646 |- | 3444 || [[Ілес]] || 646 |- | 3445 || [[Жеткербай]] || 646 |- | 3446 || [[Кабенов]] || 646 |- | 3447 || [[Абзалов]] || 646 |- | 3448 || [[Шерниязов]] || 645 |- | 3449 || [[Шубаев]] || 645 |- | 3450 || [[Хаметов]] || 645 |- | 3451 || [[Қапар]] || 645 |- | 3452 || [[Курамысов]] || 645 |- | 3453 || [[Жұма]] || 645 |- | 3454 || [[Есенкелді]] || 645 |- | 3455 || [[Шымырбаев]] || 644 |- | 3456 || [[Хайруллаев]] || 644 |- | 3457 || [[Нұртаев]] || 644 |- | 3458 || [[Қабиден]] || 644 |- | 3459 || [[Кешубаев]] || 644 |- | 3460 || [[Максим]] || 644 |- | 3461 || [[Қапан]] || 644 |- | 3462 || [[Айдаралиев]] || 644 |- | 3463 || [[Тойбазаров]] || 643 |- | 3464 || [[Турмаганбетов]] || 643 |- | 3465 || [[Нығмет]] || 643 |- | 3466 || [[Мадалиев]] || 643 |- | 3467 || [[Қоблан]] || 643 |- | 3468 || [[Булеков]] || 643 |- | 3469 || [[Бабашев]] || 643 |- | 3470 || [[Мухан]] || 642 |- | 3471 || [[Алшынбаев]] || 642 |- | 3472 || [[Тлеубердиев]] || 641 |- | 3473 || [[Шайзада]] || 641 |- | 3474 || [[Омашев]] || 641 |- | 3475 || [[Нурмухаметов]] || 641 |- | 3476 || [[Тлеуберген]] || 640 |- | 3477 || [[Сейтимов]] || 640 |- | 3478 || [[Санаев]] || 640 |- | 3479 || [[Кусайынов]] || 640 |- | 3480 || [[Кулымбетов]] || 640 |- | 3481 || [[Кендебай]] || 640 |- | 3482 || [[Ермухамбетов]] || 640 |- | 3483 || [[Ғабитұлы]] || 1232 |- | 3484 || [[Түймебай]] || 639 |- | 3485 || [[Әкімбек]] || 639 |- | 3486 || [[Достаев]] || 639 |- | 3487 || [[Данабеков]] || 639 |- | 3488 || [[Атантаев]] || 639 |- | 3489 || [[Борашев]] || 638 |- | 3490 || [[Бакибаев]] || 638 |- | 3491 || [[Кобланов]] || 637 |- | 3492 || [[Дулатұлы]] || 1202 |- | 3493 || [[Дилдабеков]] || 637 |- | 3494 || [[Амиркулов]] || 637 |- | 3495 || [[Туранов]] || 636 |- | 3496 || [[Тойбеков]] || 636 |- | 3497 || [[Амзеев]] || 636 |- | 3498 || [[Сейфуллин]] || 634 |- | 3499 || [[Сафаров]] || 634 |- | 3500 || [[Махашев]] || 634 |- | 3501 || [[Имантаев]] || 634 |- | 3502 || [[Егінбай]] || 634 |- | 3503 || [[Абылгазин]] || 634 |- | 3504 || [[Абдолла]] || 634 |- | 3505 || [[Асилхан]] || 634 |- | 3506 || [[Умирбек]] || 633 |- | 3507 || [[Қойлыбай]] || 633 |- | 3508 || [[Әлішер]] || 633 |- | 3509 || [[Басаров]] || 633 |- | 3510 || [[Пазылбеков]] || 632 |- | 3511 || [[Максимов]] || 632 |- | 3512 || [[Ибрахим]] || 632 |- | 3513 || [[Жорабаев]] || 632 |- | 3514 || [[Дәуіт]] || 632 |- | 3515 || [[Байдильдаев]] || 632 |- | 3516 || [[Шаймұрат]] || 631 |- | 3517 || [[Урманов]] || 631 |- | 3518 || [[Жарылкапов]] || 631 |- | 3519 || [[Ералхан]] || 631 |- | 3520 || [[Бөкенбай]] || 631 |- | 3521 || [[Смайыл]] || 630 |- | 3522 || [[Махсут]] || 630 |- | 3523 || [[Жанәділ]] || 630 |- | 3524 || [[Дауренбек]] || 630 |- | 3525 || [[Балымбетов]] || 630 |- | 3526 || [[Баширов]] || 630 |- | 3527 || [[Аманжолұлы]] || 1197 |- | 3528 || [[Акмурзин]] || 630 |- | 3529 || [[Сарыпбеков]] || 629 |- | 3530 || [[Самуратов]] || 629 |- | 3531 || [[Мустафинов]] || 629 |- | 3532 || [[Мамышев]] || 629 |- | 3533 || [[Кумисбеков]] || 629 |- | 3534 || [[Агайдаров]] || 629 |- | 3535 || [[Таукебаев]] || 628 |- | 3536 || [[Сарсекенов]] || 628 |- | 3537 || [[Суханов]] || 628 |- | 3538 || [[Танирберген]] || 628 |- | 3539 || [[Пирназаров]] || 628 |- | 3540 || [[Өмір]] || 628 |- | 3541 || [[Конысбеков]] || 628 |- | 3542 || [[Бекназар]] || 628 |- | 3543 || [[Сыргабаев]] || 627 |- | 3544 || [[Нұрмағамбет]] || 627 |- | 3545 || [[Насиров]] || 627 |- | 3546 || [[Сулейман]] || 626 |- | 3547 || [[Нурашев]] || 625 |- | 3548 || [[Махат]] || 625 |- | 3549 || [[Қаратаев]] || 625 |- | 3550 || [[Илюбаев]] || 625 |- | 3551 || [[Жайлыбай]] || 625 |- | 3552 || [[Хабибулла]] || 624 |- | 3553 || [[Кубеков]] || 624 |- | 3554 || [[Кадыркулов]] || 624 |- | 3555 || [[Жәдігер]] || 624 |- | 3556 || [[Енсегенов]] || 624 |- | 3557 || [[Абдраман]] || 624 |- | 3558 || [[Толымбеков]] || 623 |- | 3559 || [[Ташимбетов]] || 622 |- | 3560 || [[Тажигулов]] || 622 |- | 3561 || [[Есбосынов]] || 622 |- | 3562 || [[Бекболатұлы]] || 1235 |- | 3563 || [[Алимбай]] || 622 |- | 3564 || [[Шалкаров]] || 621 |- | 3565 || [[Минбаев]] || 621 |- | 3566 || [[Кабыкенов]] || 621 |- | 3567 || [[Әбді]] || 621 |- | 3568 || [[Бабажанов]] || 621 |- | 3569 || [[Қадылбек]] || 620 |- | 3570 || [[Намазов]] || 619 |- | 3571 || [[Қамбаров]] || 619 |- | 3572 || [[Медеу]] || 619 |- | 3573 || [[Ермаханбет]] || 619 |- | 3574 || [[Бердигалиев]] || 619 |- | 3575 || [[Амерханов]] || 619 |- | 3576 || [[Хамидолла]] || 618 |- | 3577 || [[Ташметов]] || 618 |- | 3578 || [[Урынбаев]] || 618 |- | 3579 || [[Оразали]] || 618 |- | 3580 || [[Нуримов]] || 618 |- | 3581 || [[Киясов]] || 618 |- | 3582 || [[Каныбеков]] || 618 |- | 3583 || [[Жетібай]] || 618 |- | 3584 || [[Баисов]] || 618 |- | 3585 || [[Азатов]] || 618 |- | 3586 || [[Тойшибеков]] || 617 |- | 3587 || [[Мұсаев]] || 617 |- | 3588 || [[Назымбек]] || 617 |- | 3589 || [[Мұхтархан]] || 617 |- | 3590 || [[Макаев]] || 617 |- | 3591 || [[Әлжанов]] || 617 |- | 3592 || [[Едилбаев]] || 617 |- | 3593 || [[Оразымбет]] || 616 |- | 3594 || [[Жармухамбетов]] || 616 |- | 3595 || [[Айжариков]] || 616 |- | 3596 || [[Умербеков]] || 615 |- | 3597 || [[Сапарали]] || 615 |- | 3598 || [[Таурбаев]] || 614 |- | 3599 || [[Сазанбаев]] || 614 |- | 3600 || [[Оралханов]] || 614 |- | 3601 || [[Қасқырбай]] || 614 |- | 3602 || [[Меирбеков]] || 614 |- | 3603 || [[Қайрбек]] || 614 |- | 3604 || [[Канат]] || 614 |- | 3605 || [[Баталов]] || 614 |- | 3606 || [[Арыстангалиев]] || 614 |- | 3607 || [[Абдукарим]] || 614 |- | 3608 || [[Шыңғыс]] || 613 |- | 3609 || [[Муратхан]] || 613 |- | 3610 || [[Етекбаев]] || 613 |- | 3611 || [[Алиасқар]] || 613 |- | 3612 || [[Шагатаев]] || 612 |- | 3613 || [[Шманов]] || 612 |- | 3614 || [[Косыбаев]] || 612 |- | 3615 || [[Мамырхан]] || 612 |- | 3616 || [[Камзаев]] || 612 |- | 3617 || [[Игембаев]] || 612 |- | 3618 || [[Доспаев]] || 612 |- | 3619 || [[Байсакалов]] || 612 |- | 3620 || [[Бименов]] || 612 |- | 3621 || [[Абсаттар]] || 612 |- | 3622 || [[Тұрлыбай]] || 611 |- | 3623 || [[Сагымбеков]] || 611 |- | 3624 || [[Сахариев]] || 611 |- | 3625 || [[Нұрадин]] || 611 |- | 3626 || [[Масабаев]] || 611 |- | 3627 || [[Кенжеғалиев]] || 611 |- | 3628 || [[Жуман]] || 611 |- | 3629 || [[Жангазиев]] || 611 |- | 3630 || [[Абдреев]] || 611 |- | 3631 || [[Атыгаев]] || 611 |- | 3632 || [[Садакбаев]] || 610 |- | 3633 || [[Нұрбақыт]] || 610 |- | 3634 || [[Нұрмаханов]] || 610 |- | 3635 || [[Закария]] || 610 |- | 3636 || [[Байбол]] || 610 |- | 3637 || [[Шакеев]] || 609 |- | 3638 || [[Турапов]] || 609 |- | 3639 || [[Сейтказиев]] || 609 |- | 3640 || [[Меңдібай]] || 609 |- | 3641 || [[Қайржан]] || 609 |- | 3642 || [[Култасов]] || 609 |- | 3643 || [[Кожантаев]] || 609 |- | 3644 || [[Валихан]] || 609 |- | 3645 || [[Бримжанов]] || 609 |- | 3646 || [[Абышев]] || 609 |- | 3647 || [[Салық]] || 608 |- | 3648 || [[Тауасаров]] || 608 |- | 3649 || [[Нұғман]] || 608 |- | 3650 || [[Маткаримов]] || 608 |- | 3651 || [[Жеткергенов]] || 608 |- | 3652 || [[Испанов]] || 608 |- | 3653 || [[Катаев]] || 608 |- | 3654 || [[Еркин]] || 608 |- | 3655 || [[Хамзаев]] || 607 |- | 3656 || [[Майкенов]] || 607 |- | 3657 || [[Джунисов]] || 607 |- | 3658 || [[Валеев]] || 607 |- | 3659 || [[Баймолдин]] || 607 |- | 3660 || [[Джамалов]] || 606 |- | 3661 || [[Ғали]] || 606 |- | 3662 || [[Андакулов]] || 606 |- | 3663 || [[Тулепбаев]] || 605 |- | 3664 || [[Кайрбаев]] || 605 |- | 3665 || [[Әзімбай]] || 605 |- | 3666 || [[Амирбек]] || 605 |- | 3667 || [[Сундетбаев]] || 604 |- | 3668 || [[Нуримбетов]] || 604 |- | 3669 || [[Нурмухамедов]] || 604 |- | 3670 || [[Игенов]] || 604 |- | 3671 || [[Жаркимбаев]] || 604 |- | 3672 || [[Еликбаев]] || 604 |- | 3673 || [[Аязбеков]] || 604 |- | 3674 || [[Сугирбаев]] || 603 |- | 3675 || [[Рысмагамбетов]] || 603 |- | 3676 || [[Таиров]] || 603 |- | 3677 || [[Кетебаев]] || 603 |- | 3678 || [[Біләл]] || 603 |- | 3679 || [[Акжанов]] || 603 |- | 3680 || [[Андасов]] || 603 |- | 3681 || [[Акижанов]] || 603 |- | 3682 || [[Керім]] || 602 |- | 3683 || [[Қуанғали]] || 602 |- | 3684 || [[Жеңісов]] || 602 |- | 3685 || [[Есембеков]] || 602 |- | 3686 || [[Бимаганбетов]] || 602 |- | 3687 || [[Сайдахметов]] || 601 |- | 3688 || [[Ибрашов]] || 601 |- | 3689 || [[Есенәлі]] || 601 |- | 3690 || [[Бектурсунов]] || 601 |- | 3691 || [[Абсадыков]] || 601 |- | 3692 || [[Сералы]] || 600 |- | 3693 || [[Мұханбет]] || 600 |- | 3694 || [[Байгожин]] || 600 |- | 3695 || [[Төкенов]] || 599 |- | 3696 || [[Тастамбеков]] || 599 |- | 3697 || [[Мусабек]] || 599 |- | 3698 || [[Құрманов]] || 599 |- | 3699 || [[Конаев]] || 599 |- | 3700 || [[Исакулов]] || 599 |- | 3701 || [[Абдиманап]] || 599 |- | 3702 || [[Абдықадыр]] || 599 |- | 3703 || [[Сағи]] || 598 |- | 3704 || [[Танкибаев]] || 598 |- | 3705 || [[Нугыманов]] || 598 |- | 3706 || [[Ордабеков]] || 598 |- | 3707 || [[Жанбырбай]] || 598 |- | 3708 || [[Айжарық]] || 598 |- | 3709 || [[Рахматуллин]] || 597 |- | 3710 || [[Самиғолла]] || 597 |- | 3711 || [[Боранкулов]] || 597 |- | 3712 || [[Фазыл]] || 596 |- | 3713 || [[Шоманов]] || 596 |- | 3714 || [[Ербулат]] || 596 |- | 3715 || [[Амиреев]] || 596 |- | 3716 || [[Уксикбаев]] || 595 |- | 3717 || [[Султангазин]] || 595 |- | 3718 || [[Жолтай]] || 595 |- | 3719 || [[Каналиев]] || 595 |- | 3720 || [[Истаев]] || 595 |- | 3721 || [[Данаев]] || 595 |- | 3722 || [[Зинуллин]] || 594 |- | 3723 || [[Досмаилов]] || 594 |- | 3724 || [[Нұрбеков]] || 593 |- | 3725 || [[Кисметов]] || 593 |- | 3726 || [[Конкабаев]] || 593 |- | 3727 || [[Кушанов]] || 593 |- | 3728 || [[Куватов]] || 593 |- | 3729 || [[Жиренбаев]] || 593 |- | 3730 || [[Жақсығали]] || 593 |- | 3731 || [[Жамбылов]] || 593 |- | 3732 || [[Ғаниұлы]] || 1105 |- | 3733 || [[Батаев]] || 593 |- | 3734 || [[Абдильдин]] || 593 |- | 3735 || [[Акбасов]] || 593 |- | 3736 || [[Тұрсынбеков]] || 592 |- | 3737 || [[Махатаев]] || 592 |- | 3738 || [[Кожаханов]] || 592 |- | 3739 || [[Калымов]] || 592 |- | 3740 || [[Елешов]] || 592 |- | 3741 || [[Жамалиев]] || 592 |- | 3742 || [[Балгабеков]] || 592 |- | 3743 || [[Хайролла]] || 591 |- | 3744 || [[Тлеуханов]] || 591 |- | 3745 || [[Қойшыбек]] || 591 |- | 3746 || [[Ғабиден]] || 591 |- | 3747 || [[Турусбеков]] || 590 |- | 3748 || [[Ошанов]] || 590 |- | 3749 || [[Канлыбаев]] || 590 |- | 3750 || [[Ізтілеу]] || 590 |- | 3751 || [[Маралов]] || 589 |- | 3752 || [[Мухамедин]] || 588 |- | 3753 || [[Әміров]] || 588 |- | 3754 || [[Айтуар]] || 588 |- | 3755 || [[Тулеугалиев]] || 587 |- | 3756 || [[Кубегенов]] || 587 |- | 3757 || [[Жарылқасынов]] || 587 |- | 3758 || [[Есмуратов]] || 587 |- | 3759 || [[Аяшев]] || 587 |- | 3760 || [[Жантлеуов]] || 586 |- | 3761 || [[Иманғалиев]] || 586 |- | 3762 || [[Бахит]] || 586 |- | 3763 || [[Бралин]] || 586 |- | 3764 || [[Ақжігіт]] || 586 |- | 3765 || [[Шеримбетов]] || 585 |- | 3766 || [[Қарабек]] || 585 |- | 3767 || [[Жартыбаев]] || 585 |- | 3768 || [[Жанбосынов]] || 585 |- | 3769 || [[Әбдірахманов]] || 585 |- | 3770 || [[Бурбаев]] || 585 |- | 3771 || [[Сейтбаев]] || 584 |- | 3772 || [[Мәдениет]] || 584 |- | 3773 || [[Мархабаев]] || 584 |- | 3774 || [[Агманов]] || 584 |- | 3775 || [[Аймуратов]] || 584 |- | 3776 || [[Шайманов]] || 583 |- | 3777 || [[Сәлімжан]] || 583 |- | 3778 || [[Рахымбеков]] || 583 |- | 3779 || [[Тансыкбаев]] || 583 |- | 3780 || [[Мырзақұл]] || 583 |- | 3781 || [[Казиханов]] || 583 |- | 3782 || [[Жубатов]] || 583 |- | 3783 || [[Досболов]] || 583 |- | 3784 || [[Ақылбекұлы]] || 1022 |- | 3785 || [[Тажигалиев]] || 582 |- | 3786 || [[Нағашбек]] || 582 |- | 3787 || [[Оспанкулов]] || 582 |- | 3788 || [[Нурмахан]] || 582 |- | 3789 || [[Жанғазы]] || 582 |- | 3790 || [[Ерсұлтан]] || 582 |- | 3791 || [[Айтмухамбетов]] || 582 |- | 3792 || [[Сырымбетов]] || 581 |- | 3793 || [[Рахымов]] || 581 |- | 3794 || [[Исақ]] || 581 |- | 3795 || [[Әлімқұл]] || 581 |- | 3796 || [[Есекенов]] || 581 |- | 3797 || [[Аскербек]] || 581 |- | 3798 || [[Атымтай]] || 581 |- | 3799 || [[Ортаев]] || 580 |- | 3800 || [[Кабдуалиев]] || 580 |- | 3801 || [[Бірлік]] || 580 |- | 3802 || [[Адамбек]] || 580 |- | 3803 || [[Сугиров]] || 579 |- | 3804 || [[Нурмашев]] || 579 |- | 3805 || [[Қайырбай]] || 579 |- | 3806 || [[Құмаров]] || 579 |- | 3807 || [[Карипбаев]] || 579 |- | 3808 || [[Аужанов]] || 579 |- | 3809 || [[Бердімұрат]] || 579 |- | 3810 || [[Берниязов]] || 579 |- | 3811 || [[Рауанұлы]] || 1098 |- | 3812 || [[Максут]] || 578 |- | 3813 || [[Ешниязов]] || 578 |- | 3814 || [[Нұрманов]] || 577 |- | 3815 || [[Қалқаман]] || 577 |- | 3816 || [[Аманжулов]] || 577 |- | 3817 || [[Абилгазиев]] || 577 |- | 3818 || [[Шарапиев]] || 576 |- | 3819 || [[Ташев]] || 576 |- | 3820 || [[Өтеп]] || 576 |- | 3821 || [[Куспеков]] || 576 |- | 3822 || [[Кабдулин]] || 576 |- | 3823 || [[Есберген]] || 576 |- | 3824 || [[Бурашев]] || 576 |- | 3825 || [[Дастанов]] || 576 |- | 3826 || [[Бекпаев]] || 576 |- | 3827 || [[Базарханов]] || 576 |- | 3828 || [[Атажанов]] || 576 |- | 3829 || [[Қазақбай]] || 575 |- | 3830 || [[Калелов]] || 575 |- | 3831 || [[Избасканов]] || 575 |- | 3832 || [[Жомартұлы]] || 1095 |- | 3833 || [[Жекенов]] || 575 |- | 3834 || [[Спабек]] || 574 |- | 3835 || [[Балмаганбетов]] || 574 |- | 3836 || [[Аренов]] || 574 |- | 3837 || [[Аллаберген]] || 574 |- | 3838 || [[Артық]] || 574 |- | 3839 || [[Арыков]] || 574 |- | 3840 || [[Айдынғали]] || 574 |- | 3841 || [[Шәкен]] || 573 |- | 3842 || [[Сайфулла]] || 573 |- | 3843 || [[Талапов]] || 573 |- | 3844 || [[Машрапов]] || 573 |- | 3845 || [[Жолбарыс]] || 573 |- | 3846 || [[Акмолдаев]] || 573 |- | 3847 || [[Шынтаев]] || 572 |- | 3848 || [[Сенгирбаев]] || 572 |- | 3849 || [[Сайдуллаев]] || 572 |- | 3850 || [[Садуақасов]] || 572 |- | 3851 || [[Кәкім]] || 572 |- | 3852 || [[Бактыгереев]] || 572 |- | 3853 || [[Бидайбеков]] || 572 |- | 3854 || [[Тургынбаев]] || 571 |- | 3855 || [[Хабибуллин]] || 571 |- | 3856 || [[Саутов]] || 571 |- | 3857 || [[Карашев]] || 571 |- | 3858 || [[Жұбатқан]] || 571 |- | 3859 || [[Капенов]] || 571 |- | 3860 || [[Алдибеков]] || 571 |- | 3861 || [[Тогайбаев]] || 570 |- | 3862 || [[Тасыбеков]] || 570 |- | 3863 || [[Тажимуратов]] || 570 |- | 3864 || [[Өтеш]] || 570 |- | 3865 || [[Қамза]] || 570 |- | 3866 || [[Жамбул]] || 570 |- | 3867 || [[Абылханов]] || 570 |- | 3868 || [[Изтаев]] || 569 |- | 3869 || [[Жангиров]] || 569 |- | 3870 || [[Әлі]] || 569 |- | 3871 || [[Кәрібаев]] || 568 |- | 3872 || [[Масакбаев]] || 568 |- | 3873 || [[Есимбаев]] || 568 |- | 3874 || [[Бодыков]] || 568 |- | 3875 || [[Бердешов]] || 568 |- | 3876 || [[Беріков]] || 568 |- | 3877 || [[Ардақұлы]] || 1103 |- | 3878 || [[Тлеулин]] || 567 |- | 3879 || [[Райхан]] || 567 |- | 3880 || [[Мейрханов]] || 567 |- | 3881 || [[Жұманазар]] || 567 |- | 3882 || [[Әбілов]] || 567 |- | 3883 || [[Әшір]] || 567 |- | 3884 || [[Төлепбергенов]] || 566 |- | 3885 || [[Сақтағанов]] || 566 |- | 3886 || [[Сәбитов]] || 566 |- | 3887 || [[Наурыз]] || 566 |- | 3888 || [[Қазиев]] || 566 |- | 3889 || [[Бақытбекұлы]] || 1051 |- | 3890 || [[Шалтаев]] || 565 |- | 3891 || [[Нұрбаев]] || 565 |- | 3892 || [[Каппаров]] || 565 |- | 3893 || [[Ерхан]] || 565 |- | 3894 || [[Беркін]] || 565 |- | 3895 || [[Буркитов]] || 565 |- | 3896 || [[Шыныбек]] || 564 |- | 3897 || [[Садиев]] || 564 |- | 3898 || [[Меліс]] || 564 |- | 3899 || [[Раимбек]] || 564 |- | 3900 || [[Мырзашев]] || 564 |- | 3901 || [[Жұмаханов]] || 564 |- | 3902 || [[Кабдыгалиев]] || 564 |- | 3903 || [[Зайнуллин]] || 564 |- | 3904 || [[Балташев]] || 564 |- | 3905 || [[Биболов]] || 564 |- | 3906 || [[Айтымов]] || 564 |- | 3907 || [[Абылов]] || 564 |- | 3908 || [[Шегебай]] || 563 |- | 3909 || [[Таскараев]] || 563 |- | 3910 || [[Мусрепов]] || 563 |- | 3911 || [[Муслим]] || 563 |- | 3912 || [[Куланбаев]] || 563 |- | 3913 || [[Калижанов]] || 563 |- | 3914 || [[Жылкайдаров]] || 563 |- | 3915 || [[Дәулетұлы]] || 1028 |- | 3916 || [[Атабай]] || 563 |- | 3917 || [[Турсынбек]] || 562 |- | 3918 || [[Несипбеков]] || 562 |- | 3919 || [[Қуандықұлы]] || 1049 |- | 3920 || [[Жиенкулов]] || 562 |- | 3921 || [[Аймуханов]] || 562 |- | 3922 || [[Абсаттаров]] || 562 |- | 3923 || [[Саду]] || 561 |- | 3924 || [[Саятұлы]] || 1057 |- | 3925 || [[Махсотов]] || 561 |- | 3926 || [[Капизов]] || 561 |- | 3927 || [[Ербосынов]] || 561 |- | 3928 || [[Балманов]] || 561 |- | 3929 || [[Сугурбаев]] || 560 |- | 3930 || [[Молжигитов]] || 560 |- | 3931 || [[Көптілеу]] || 560 |- | 3932 || [[Кутжанов]] || 560 |- | 3933 || [[Досбол]] || 560 |- | 3934 || [[Бахытжанұлы]] || 1107 |- | 3935 || [[Абдильманов]] || 560 |- | 3936 || [[Айса]] || 560 |- | 3937 || [[Мұратбекұлы]] || 1075 |- | 3938 || [[Орақ]] || 559 |- | 3939 || [[Аширбек]] || 559 |- | 3940 || [[Абдрахим]] || 559 |- | 3941 || [[Тулепберген]] || 558 |- | 3942 || [[Құрманжан]] || 558 |- | 3943 || [[Калауов]] || 558 |- | 3944 || [[Дюсембинов]] || 558 |- | 3945 || [[Әскер]] || 558 |- | 3946 || [[Енсепов]] || 558 |- | 3947 || [[Сабырбай]] || 557 |- | 3948 || [[Өмірбаев]] || 557 |- | 3949 || [[Курманалин]] || 557 |- | 3950 || [[Заитов]] || 557 |- | 3951 || [[Мухаметов]] || 556 |- | 3952 || [[Мамырханов]] || 556 |- | 3953 || [[Берик]] || 556 |- | 3954 || [[Алламбергенов]] || 556 |- | 3955 || [[Арысбай]] || 556 |- | 3956 || [[Рыскелдиев]] || 555 |- | 3957 || [[Кулов]] || 555 |- | 3958 || [[Кидирбаев]] || 555 |- | 3959 || [[Изгалиев]] || 555 |- | 3960 || [[Байдосов]] || 555 |- | 3961 || [[Асқат]] || 555 |- | 3962 || [[Ұлықпан]] || 554 |- | 3963 || [[Тілектес]] || 554 |- | 3964 || [[Расулов]] || 554 |- | 3965 || [[Қайыргелді]] || 554 |- | 3966 || [[Жанжигитов]] || 554 |- | 3967 || [[Жумадиллаев]] || 554 |- | 3968 || [[Кашкимбаев]] || 554 |- | 3969 || [[Даурен]] || 554 |- | 3970 || [[Есімбек]] || 554 |- | 3971 || [[Амиралиев]] || 554 |- | 3972 || [[Кунаев]] || 553 |- | 3973 || [[Жекеев]] || 553 |- | 3974 || [[Дүйсебек]] || 553 |- | 3975 || [[Уркумбаев]] || 552 |- | 3976 || [[Тунгышбаев]] || 552 |- | 3977 || [[Темирбек]] || 552 |- | 3978 || [[Мухит]] || 552 |- | 3979 || [[Калилаев]] || 552 |- | 3980 || [[Елеусізов]] || 552 |- | 3981 || [[Әділбекұлы]] || 1040 |- | 3982 || [[Шорманов]] || 551 |- | 3983 || [[Тынышбай]] || 551 |- | 3984 || [[Сұлтанғазы]] || 551 |- | 3985 || [[Мерген]] || 551 |- | 3986 || [[Казимов]] || 551 |- | 3987 || [[Берікқали]] || 551 |- | 3988 || [[Шәріпбек]] || 550 |- | 3989 || [[Сейтказинов]] || 550 |- | 3990 || [[Сейлбек]] || 550 |- | 3991 || [[Мәліков]] || 550 |- | 3992 || [[Махаев]] || 550 |- | 3993 || [[Мадиярұлы]] || 1004 |- | 3994 || [[Джексембаев]] || 550 |- | 3995 || [[Габдулов]] || 550 |- | 3996 || [[Тлеукулов]] || 549 |- | 3997 || [[Қуанов]] || 549 |- | 3998 || [[Жубанышев]] || 549 |- | 3999 || [[Жылқыбаев]] || 549 |- | 4000 || [[Едильбаев]] || 549 |- | 4001 || [[Рүстембек]] || 548 |- | 4002 || [[Советханов]] || 548 |- | 4003 || [[Мусиров]] || 548 |- | 4004 || [[Конусов]] || 548 |- | 4005 || [[Куанышбек]] || 548 |- | 4006 || [[Баянбай]] || 548 |- | 4007 || [[Шуленбаев]] || 547 |- | 4008 || [[Мұханов]] || 547 |- | 4009 || [[Омурзаков]] || 547 |- | 4010 || [[Казбек]] || 547 |- | 4011 || [[Жарылғасын]] || 547 |- | 4012 || [[Зекенов]] || 547 |- | 4013 || [[Әлмахан]] || 547 |- | 4014 || [[Бегежанов]] || 547 |- | 4015 || [[Агзамов]] || 547 |- | 4016 || [[Турегалиев]] || 546 |- | 4017 || [[Уаисов]] || 546 |- | 4018 || [[Қызыр]] || 546 |- | 4019 || [[Әбдірәсіл]] || 546 |- | 4020 || [[Абдуманап]] || 546 |- | 4021 || [[Кусаев]] || 545 |- | 4022 || [[Көбейсін]] || 545 |- | 4023 || [[Қалижан]] || 545 |- | 4024 || [[Кажкенов]] || 545 |- | 4025 || [[Карымбаев]] || 545 |- | 4026 || [[Даирбеков]] || 545 |- | 4027 || [[Шотанов]] || 544 |- | 4028 || [[Рахметжанов]] || 544 |- | 4029 || [[Молдагулов]] || 544 |- | 4030 || [[Өтебаев]] || 544 |- | 4031 || [[Жексенбек]] || 544 |- | 4032 || [[Жангабулов]] || 544 |- | 4033 || [[Ермағанбет]] || 544 |- | 4034 || [[Досбергенов]] || 544 |- | 4035 || [[Бухаров]] || 544 |- | 4036 || [[Байгазин]] || 544 |- | 4037 || [[Куаншалиев]] || 543 |- | 4038 || [[Кайргалиев]] || 543 |- | 4039 || [[Бағыт]] || 543 |- | 4040 || [[Абдикарим]] || 543 |- | 4041 || [[Хайдар]] || 542 |- | 4042 || [[Төлеуханов]] || 542 |- | 4043 || [[Мамыт]] || 542 |- | 4044 || [[Калданов]] || 542 |- | 4045 || [[Әбдіхан]] || 542 |- | 4046 || [[Еслямов]] || 542 |- | 4047 || [[Отыншиев]] || 541 |- | 4048 || [[Әліпбай]] || 541 |- | 4049 || [[Демеу]] || 541 |- | 4050 || [[Бейсенбиев]] || 541 |- | 4051 || [[Укубаев]] || 540 |- | 4052 || [[Жаңбырбаев]] || 540 |- | 4053 || [[Едигеев]] || 540 |- | 4054 || [[Дарханов]] || 540 |- | 4055 || [[Акшабаев]] || 540 |- | 4056 || [[Разаков]] || 539 |- | 4057 || [[Қаирбек]] || 539 |- | 4058 || [[Алишеров]] || 539 |- | 4059 || [[Сагинаев]] || 538 |- | 4060 || [[Нышанбаев]] || 538 |- | 4061 || [[Нұрсейіт]] || 538 |- | 4062 || [[Майдан]] || 538 |- | 4063 || [[Дидарұлы]] || 1041 |- | 4064 || [[Байжұма]] || 538 |- | 4065 || [[Байгулов]] || 538 |- | 4066 || [[Тлешов]] || 537 |- | 4067 || [[Теңізбай]] || 537 |- | 4068 || [[Салыбеков]] || 537 |- | 4069 || [[Садыкбеков]] || 537 |- | 4070 || [[Сейтқасым]] || 537 |- | 4071 || [[Жиенбек]] || 537 |- | 4072 || [[Досумов]] || 537 |- | 4073 || [[Боранқұл]] || 537 |- | 4074 || [[Бекайдар]] || 537 |- | 4075 || [[Алайдар]] || 537 |- | 4076 || [[Тұрғали]] || 536 |- | 4077 || [[Тынымбаев]] || 536 |- | 4078 || [[Утепбаев]] || 536 |- | 4079 || [[Миралиев]] || 536 |- | 4080 || [[Козбагаров]] || 536 |- | 4081 || [[Икрамов]] || 536 |- | 4082 || [[Жұбаныш]] || 536 |- | 4083 || [[Есдаулетов]] || 536 |- | 4084 || [[Бурлибаев]] || 536 |- | 4085 || [[Алиакбаров]] || 536 |- | 4086 || [[Туткабаев]] || 535 |- | 4087 || [[Спабеков]] || 535 |- | 4088 || [[Кабжанов]] || 535 |- | 4089 || [[Ілесбек]] || 535 |- | 4090 || [[Жорабай]] || 535 |- | 4091 || [[Әбдіғани]] || 535 |- | 4092 || [[Есбаев]] || 535 |- | 4093 || [[Алимбек]] || 535 |- | 4094 || [[Абдумалик]] || 535 |- | 4095 || [[Тілеуберген]] || 534 |- | 4096 || [[Сарбалин]] || 534 |- | 4097 || [[Таласбай]] || 534 |- | 4098 || [[Сырымов]] || 534 |- | 4099 || [[Онбаев]] || 534 |- | 4100 || [[Нажимов]] || 534 |- | 4101 || [[Даулетұлы]] || 1022 |- | 4102 || [[Бекесов]] || 534 |- | 4103 || [[Баекеев]] || 534 |- | 4104 || [[Бекбай]] || 534 |- | 4105 || [[Арманов]] || 534 |- | 4106 || [[Шарапатов]] || 533 |- | 4107 || [[Темірәлі]] || 533 |- | 4108 || [[Таңжарық]] || 533 |- | 4109 || [[Сейсебаев]] || 533 |- | 4110 || [[Тажиков]] || 533 |- | 4111 || [[Мурзалиев]] || 533 |- | 4112 || [[Мұхтарбек]] || 533 |- | 4113 || [[Қыстаубаев]] || 533 |- | 4114 || [[Жахан]] || 533 |- | 4115 || [[Думанұлы]] || 1011 |- | 4116 || [[Бекишов]] || 533 |- | 4117 || [[Төлеубеков]] || 532 |- | 4118 || [[Махсат]] || 532 |- | 4119 || [[Құсайынов]] || 532 |- | 4120 || [[Жаримбетов]] || 532 |- | 4121 || [[Беккожин]] || 532 |- | 4122 || [[Бекбулат]] || 532 |- | 4123 || [[Абилда]] || 532 |- | 4124 || [[Сафин]] || 531 |- | 4125 || [[Сабеков]] || 531 |- | 4126 || [[Сағатов]] || 531 |- | 4127 || [[Нақыпбек]] || 531 |- | 4128 || [[Қаппар]] || 531 |- | 4129 || [[Марденов]] || 531 |- | 4130 || [[Кумисбаев]] || 531 |- | 4131 || [[Кумашев]] || 531 |- | 4132 || [[Кармысов]] || 531 |- | 4133 || [[Келимбетов]] || 531 |- | 4134 || [[Баймырза]] || 531 |- | 4135 || [[Бикенов]] || 531 |- | 4136 || [[Айдаркулов]] || 531 |- | 4137 || [[Абсаматов]] || 531 |- | 4138 || [[Шалхаров]] || 530 |- | 4139 || [[Утешкалиев]] || 530 |- | 4140 || [[Наушабаев]] || 530 |- | 4141 || [[Құрмантай]] || 530 |- | 4142 || [[Керімқұл]] || 530 |- | 4143 || [[Жалел]] || 530 |- | 4144 || [[Жайлаубек]] || 530 |- | 4145 || [[Данабаев]] || 530 |- | 4146 || [[Альмухамбетов]] || 530 |- | 4147 || [[Төлеубаев]] || 529 |- | 4148 || [[Машанов]] || 529 |- | 4149 || [[Казанбаев]] || 529 |- | 4150 || [[Жакибаев]] || 529 |- | 4151 || [[Ермұхан]] || 529 |- | 4152 || [[Бердібеков]] || 529 |- | 4153 || [[Аргинбаев]] || 529 |- | 4154 || [[Алькеев]] || 529 |- | 4155 || [[Суиндиков]] || 528 |- | 4156 || [[Мендыгалиев]] || 528 |- | 4157 || [[Маменов]] || 528 |- | 4158 || [[Жолымбетов]] || 528 |- | 4159 || [[Досымбаев]] || 528 |- | 4160 || [[Байдалин]] || 528 |- | 4161 || [[Бейбітұлы]] || 998 |- | 4162 || [[Абдираманов]] || 528 |- | 4163 || [[Аубакир]] || 528 |- | 4164 || [[Шахабаев]] || 527 |- | 4165 || [[Сағадат]] || 527 |- | 4166 || [[Сембин]] || 527 |- | 4167 || [[Рақым]] || 527 |- | 4168 || [[Кәдірбай]] || 527 |- | 4169 || [[Кадырханов]] || 527 |- | 4170 || [[Калдыбай]] || 527 |- | 4171 || [[Әбдібай]] || 527 |- | 4172 || [[Бекбол]] || 527 |- | 4173 || [[Турмаханов]] || 526 |- | 4174 || [[Садыбаев]] || 526 |- | 4175 || [[Султангазиев]] || 526 |- | 4176 || [[Нукенов]] || 526 |- | 4177 || [[Ишангалиев]] || 526 |- | 4178 || [[Жетпісбаев]] || 526 |- | 4179 || [[Ешенкулов]] || 526 |- | 4180 || [[Жайық]] || 526 |- | 4181 || [[Бозаев]] || 526 |- | 4182 || [[Шалхар]] || 525 |- | 4183 || [[Тілеужан]] || 525 |- | 4184 || [[Орысбай]] || 525 |- | 4185 || [[Лесхан]] || 525 |- | 4186 || [[Испаев]] || 525 |- | 4187 || [[Әлібекұлы]] || 966 |- | 4188 || [[Ашим]] || 525 |- | 4189 || [[Бейсембин]] || 525 |- | 4190 || [[Бекзатұлы]] || 1012 |- | 4191 || [[Тажимбетов]] || 524 |- | 4192 || [[Кудайкулов]] || 524 |- | 4193 || [[Кисиков]] || 524 |- | 4194 || [[Жансейтов]] || 524 |- | 4195 || [[Бейсембинов]] || 524 |- | 4196 || [[Бақтығалиев]] || 524 |- | 4197 || [[Байгужин]] || 524 |- | 4198 || [[Туреев]] || 523 |- | 4199 || [[Хайрат]] || 523 |- | 4200 || [[Сатжанов]] || 523 |- | 4201 || [[Орманбеков]] || 523 |- | 4202 || [[Нурбергенов]] || 523 |- | 4203 || [[Әбдікәрімов]] || 523 |- | 4204 || [[Джанзаков]] || 523 |- | 4205 || [[Баймухамедов]] || 523 |- | 4206 || [[Ашикбаев]] || 523 |- | 4207 || [[Байділда]] || 523 |- | 4208 || [[Тұраров]] || 522 |- | 4209 || [[Кәдір]] || 522 |- | 4210 || [[Кобенов]] || 522 |- | 4211 || [[Ахмедин]] || 522 |- | 4212 || [[Байсултанов]] || 522 |- | 4213 || [[Ауелов]] || 522 |- | 4214 || [[Шахаев]] || 521 |- | 4215 || [[Коканов]] || 521 |- | 4216 || [[Курмашов]] || 521 |- | 4217 || [[Ерсаинов]] || 521 |- | 4218 || [[Ауталипов]] || 521 |- | 4219 || [[Буланбаев]] || 521 |- | 4220 || [[Самет]] || 520 |- | 4221 || [[Сапанов]] || 520 |- | 4222 || [[Осербаев]] || 520 |- | 4223 || [[Нысанбеков]] || 520 |- | 4224 || [[Илиясов]] || 520 |- | 4225 || [[Бердалин]] || 520 |- | 4226 || [[Байтаков]] || 520 |- | 4227 || [[Адиев]] || 520 |- | 4228 || [[Тұрысбеков]] || 519 |- | 4229 || [[Таубалдиев]] || 519 |- | 4230 || [[Мұратқан]] || 519 |- | 4231 || [[Нұрмұхамбет]] || 519 |- | 4232 || [[Даут]] || 519 |- | 4233 || [[Абдраев]] || 519 |- | 4234 || [[Нурматов]] || 518 |- | 4235 || [[Нағашыбаев]] || 518 |- | 4236 || [[Мухаметжан]] || 518 |- | 4237 || [[Кубиев]] || 518 |- | 4238 || [[Көмек]] || 518 |- | 4239 || [[Кумаргалиев]] || 518 |- | 4240 || [[Құсаин]] || 518 |- | 4241 || [[Копбосынов]] || 518 |- | 4242 || [[Калниязов]] || 518 |- | 4243 || [[Кабдешов]] || 518 |- | 4244 || [[Есенгелдиев]] || 518 |- | 4245 || [[Ғалымжанов]] || 518 |- | 4246 || [[Турсун]] || 517 |- | 4247 || [[Умаргалиев]] || 517 |- | 4248 || [[Шукуров]] || 517 |- | 4249 || [[Тасжанов]] || 517 |- | 4250 || [[Алманов]] || 517 |- | 4251 || [[Умербаев]] || 516 |- | 4252 || [[Сакипов]] || 516 |- | 4253 || [[Құдабай]] || 516 |- | 4254 || [[Кожамбердиев]] || 516 |- | 4255 || [[Қажымұрат]] || 516 |- | 4256 || [[Жүзбай]] || 516 |- | 4257 || [[Дүйсенбеков]] || 516 |- | 4258 || [[Жалимбетов]] || 516 |- | 4259 || [[Бимбетов]] || 516 |- | 4260 || [[Ақтай]] || 516 |- | 4261 || [[Мәдібек]] || 515 |- | 4262 || [[Мырзаш]] || 515 |- | 4263 || [[Кудасов]] || 515 |- | 4264 || [[Кударов]] || 515 |- | 4265 || [[Курымбаев]] || 515 |- | 4266 || [[Бақтыгерей]] || 515 |- | 4267 || [[Бекзатов]] || 515 |- | 4268 || [[Байдаулет]] || 515 |- | 4269 || [[Асауов]] || 515 |- | 4270 || [[Азатұлы]] || 982 |- | 4271 || [[Шинтаев]] || 514 |- | 4272 || [[Шайжанов]] || 514 |- | 4273 || [[Сердалин]] || 514 |- | 4274 || [[Тасполатов]] || 514 |- | 4275 || [[Самбаев]] || 514 |- | 4276 || [[Клышбаев]] || 514 |- | 4277 || [[Әбибулла]] || 514 |- | 4278 || [[Бекжігіт]] || 514 |- | 4279 || [[Атабеков]] || 514 |- | 4280 || [[Турсункулов]] || 513 |- | 4281 || [[Хусайнов]] || 513 |- | 4282 || [[Сураншиев]] || 513 |- | 4283 || [[Сұлтанбеков]] || 513 |- | 4284 || [[Мусалиев]] || 513 |- | 4285 || [[Кузбаев]] || 513 |- | 4286 || [[Құрманбеков]] || 513 |- | 4287 || [[Кукенов]] || 513 |- | 4288 || [[Далбаев]] || 513 |- | 4289 || [[Ыбраев]] || 512 |- | 4290 || [[Сапаев]] || 512 |- | 4291 || [[Орынгалиев]] || 512 |- | 4292 || [[Исраилов]] || 512 |- | 4293 || [[Кажигалиев]] || 512 |- | 4294 || [[Бисимбаев]] || 512 |- | 4295 || [[Сапин]] || 511 |- | 4296 || [[Мерекеев]] || 511 |- | 4297 || [[Омаргалиев]] || 511 |- | 4298 || [[Қалжанов]] || 511 |- | 4299 || [[Керімхан]] || 511 |- | 4300 || [[Кашкенов]] || 511 |- | 4301 || [[Даутбеков]] || 511 |- | 4302 || [[Бегайдар]] || 511 |- | 4303 || [[Темірбаев]] || 510 |- | 4304 || [[Туменов]] || 510 |- | 4305 || [[Ыдырысов]] || 510 |- | 4306 || [[Сапарғалиев]] || 510 |- | 4307 || [[Сайдалин]] || 510 |- | 4308 || [[Муханбеткалиев]] || 510 |- | 4309 || [[Мухамедияров]] || 510 |- | 4310 || [[Қуантқан]] || 510 |- | 4311 || [[Кабдушев]] || 510 |- | 4312 || [[Ахетов]] || 510 |- | 4313 || [[Далибаев]] || 510 |- | 4314 || [[Багдатов]] || 510 |- | 4315 || [[Абдрашитов]] || 510 |- | 4316 || [[Сеит]] || 509 |- | 4317 || [[Нұрпейіс]] || 509 |- | 4318 || [[Қазыбай]] || 509 |- | 4319 || [[Жантурин]] || 509 |- | 4320 || [[Даурбаев]] || 509 |- | 4321 || [[Есенжанов]] || 509 |- | 4322 || [[Бердыбаев]] || 509 |- | 4323 || [[Баекенов]] || 509 |- | 4324 || [[Бегалинов]] || 509 |- | 4325 || [[Сартов]] || 508 |- | 4326 || [[Раушанбек]] || 508 |- | 4327 || [[Нурадинов]] || 508 |- | 4328 || [[Кобеев]] || 508 |- | 4329 || [[Кожатаев]] || 508 |- | 4330 || [[Жолдаспаев]] || 508 |- | 4331 || [[Жалмуханов]] || 508 |- | 4332 || [[Бурумбаев]] || 508 |- | 4333 || [[Нурмуканов]] || 507 |- | 4334 || [[Копенов]] || 507 |- | 4335 || [[Жармаганбетов]] || 507 |- | 4336 || [[Кажиев]] || 507 |- | 4337 || [[Кемелхан]] || 507 |- | 4338 || [[Ерікұлы]] || 970 |- | 4339 || [[Жанбеков]] || 507 |- | 4340 || [[Байкулов]] || 507 |- | 4341 || [[Абдикалыков]] || 507 |- | 4342 || [[Тлеубердинов]] || 506 |- | 4343 || [[Шакеров]] || 506 |- | 4344 || [[Рысдаулетов]] || 506 |- | 4345 || [[Нурманбетов]] || 506 |- | 4346 || [[Кайранов]] || 506 |- | 4347 || [[Исмухамбетов]] || 506 |- | 4348 || [[Ескенов]] || 506 |- | 4349 || [[Боканов]] || 506 |- | 4350 || [[Адырбаев]] || 506 |- | 4351 || [[Абылайхан]] || 506 |- | 4352 || [[Анафин]] || 506 |- | 4353 || [[Сексенов]] || 505 |- | 4354 || [[Сұлтанмұрат]] || 505 |- | 4355 || [[Нартаев]] || 505 |- | 4356 || [[Жантемиров]] || 505 |- | 4357 || [[Жетесов]] || 505 |- | 4358 || [[Тасымов]] || 504 |- | 4359 || [[Суйеуов]] || 504 |- | 4360 || [[Сағымбаев]] || 504 |- | 4361 || [[Досым]] || 504 |- | 4362 || [[Ашимханов]] || 504 |- | 4363 || [[Битенов]] || 504 |- | 4364 || [[Даулбай]] || 504 |- | 4365 || [[Абдухаликов]] || 504 |- | 4366 || [[Самархан]] || 503 |- | 4367 || [[Сихимбаев]] || 503 |- | 4368 || [[Өсер]] || 503 |- | 4369 || [[Пазылбек]] || 503 |- | 4370 || [[Нұрғожа]] || 503 |- | 4371 || [[Темиртасов]] || 502 |- | 4372 || [[Уайсов]] || 502 |- | 4373 || [[Утетлеуов]] || 502 |- | 4374 || [[Мықтыбай]] || 502 |- | 4375 || [[Қабылов]] || 502 |- | 4376 || [[Құрмет]] || 502 |- | 4377 || [[Манатбек]] || 502 |- | 4378 || [[Келдибаев]] || 502 |- | 4379 || [[Жамиев]] || 502 |- | 4380 || [[Бахтиярұлы]] || 1003 |- | 4381 || [[Байтуганов]] || 502 |- | 4382 || [[Дамирұлы]] || 989 |- | 4383 || [[Байкенжеев]] || 502 |- | 4384 || [[Бараков]] || 502 |- | 4385 || [[Гизатов]] || 502 |- | 4386 || [[Амалбеков]] || 502 |- | 4387 || [[Аманжанов]] || 502 |- | 4388 || [[Шинтемиров]] || 501 |- | 4389 || [[Скендиров]] || 501 |- | 4390 || [[Мухамбеталиев]] || 501 |- | 4391 || [[Меирбек]] || 501 |- | 4392 || [[Ильяшев]] || 501 |- | 4393 || [[Болатханов]] || 501 |- | 4394 || [[Байназар]] || 501 |- | 4395 || [[Туманов]] || 500 |- | 4396 || [[Сағынғалиев]] || 500 |- | 4397 || [[Наурзалиев]] || 500 |- | 4398 || [[Жумин]] || 500 |- | 4399 || [[Даулеталиев]] || 500 |- | 4400 || [[Джаманкулов]] || 500 |- | 4401 || [[Бексейтов]] || 500 |- | 4402 || [[Бейсенғали]] || 500 |- | 4403 || [[Бақытхан]] || 500 |- | 4404 || [[Умарбеков]] || 499 |- | 4405 || [[Сейталиев]] || 499 |- | 4406 || [[Көбеген]] || 499 |- | 4407 || [[Альмаханов]] || 499 |- | 4408 || [[Абдиманапов]] || 499 |- | 4409 || [[Айтуов]] || 499 |- | 4410 || [[Шаймуратов]] || 498 |- | 4411 || [[Ли]] || 498 |- | 4412 || [[Махажанов]] || 498 |- | 4413 || [[Джилкибаев]] || 498 |- | 4414 || [[Есмаханов]] || 498 |- | 4415 || [[Байтереков]] || 498 |- | 4416 || [[Айтқожа]] || 498 |- | 4417 || [[Тасанов]] || 497 |- | 4418 || [[Таганов]] || 497 |- | 4419 || [[Нұржау]] || 497 |- | 4420 || [[Қанай]] || 497 |- | 4421 || [[Батанов]] || 497 |- | 4422 || [[Тоқтасынов]] || 496 |- | 4423 || [[Тлеугабылов]] || 496 |- | 4424 || [[Тулеутаев]] || 496 |- | 4425 || [[Сатбай]] || 496 |- | 4426 || [[Кулбеков]] || 496 |- | 4427 || [[Жубаназаров]] || 496 |- | 4428 || [[Джаналиев]] || 496 |- | 4429 || [[Битимбаев]] || 496 |- | 4430 || [[Сейдалин]] || 495 |- | 4431 || [[Нуралинов]] || 495 |- | 4432 || [[Расул]] || 495 |- | 4433 || [[Кумекбаев]] || 495 |- | 4434 || [[Каримсаков]] || 495 |- | 4435 || [[Казенов]] || 495 |- | 4436 || [[Ақанов]] || 495 |- | 4437 || [[Аслан]] || 495 |- | 4438 || [[Халбаев]] || 494 |- | 4439 || [[Тәуекел]] || 494 |- | 4440 || [[Шолпанкулов]] || 494 |- | 4441 || [[Таменов]] || 494 |- | 4442 || [[Саркенов]] || 494 |- | 4443 || [[Сальменов]] || 494 |- | 4444 || [[Курбаналиев]] || 494 |- | 4445 || [[Комекбаев]] || 494 |- | 4446 || [[Токпанов]] || 493 |- | 4447 || [[Таев]] || 493 |- | 4448 || [[Сарсенбиев]] || 493 |- | 4449 || [[Рүстемұлы]] || 977 |- | 4450 || [[Нұрлыбеков]] || 493 |- | 4451 || [[Елікбай]] || 493 |- | 4452 || [[Дильдабеков]] || 493 |- | 4453 || [[Бақытқали]] || 493 |- | 4454 || [[Бахитжан]] || 493 |- | 4455 || [[Ауезханов]] || 493 |- | 4456 || [[Алмаз]] || 493 |- | 4457 || [[Толенов]] || 492 |- | 4458 || [[Тулеушов]] || 492 |- | 4459 || [[Урдабаев]] || 492 |- | 4460 || [[Нурекенов]] || 492 |- | 4461 || [[Кадыргалиев]] || 492 |- | 4462 || [[Зәкір]] || 492 |- | 4463 || [[Ергали]] || 492 |- | 4464 || [[Тургинбаев]] || 491 |- | 4465 || [[Аязбек]] || 491 |- | 4466 || [[Шиналиев]] || 490 |- | 4467 || [[Утениязов]] || 490 |- | 4468 || [[Маман]] || 490 |- | 4469 || [[Мамиев]] || 490 |- | 4470 || [[Карамурзаев]] || 490 |- | 4471 || [[Жунисбаев]] || 490 |- | 4472 || [[Бөлекбай]] || 490 |- | 4473 || [[Галымов]] || 490 |- | 4474 || [[Алмабаев]] || 490 |- | 4475 || [[Анетов]] || 490 |- | 4476 || [[Шакаров]] || 489 |- | 4477 || [[Әмірханов]] || 489 |- | 4478 || [[Абдукадиров]] || 489 |- | 4479 || [[Алкенов]] || 489 |- | 4480 || [[Ширинбеков]] || 488 |- | 4481 || [[Манасбаев]] || 488 |- | 4482 || [[Әкімбай]] || 488 |- | 4483 || [[Аймурзаев]] || 488 |- | 4484 || [[Ақмырза]] || 488 |- | 4485 || [[Шектибаев]] || 487 |- | 4486 || [[Кошаев]] || 487 |- | 4487 || [[Майданов]] || 487 |- | 4488 || [[Әлихан]] || 487 |- | 4489 || [[Тапаев]] || 486 |- | 4490 || [[Қарабаев]] || 486 |- | 4491 || [[Абилкаиров]] || 486 |- | 4492 || [[Төребаев]] || 485 |- | 4493 || [[Төлешов]] || 485 |- | 4494 || [[Пшембаев]] || 485 |- | 4495 || [[Муратбай]] || 485 |- | 4496 || [[Дүйсенбі]] || 485 |- | 4497 || [[Баймұратов]] || 485 |- | 4498 || [[Шегенов]] || 484 |- | 4499 || [[Телеуов]] || 484 |- | 4500 || [[Сейтмуратов]] || 484 |- | 4501 || [[Мыктыбеков]] || 484 |- | 4502 || [[Мурзалин]] || 484 |- | 4503 || [[Нусипбаев]] || 484 |- | 4504 || [[Нсанбаев]] || 484 |- | 4505 || [[Иманәлі]] || 484 |- | 4506 || [[Әшімов]] || 484 |- | 4507 || [[Бирманов]] || 484 |- | 4508 || [[Аргынбаев]] || 484 |- | 4509 || [[Арысбек]] || 484 |- | 4510 || [[Ұланұлы]] || 890 |- | 4511 || [[Жетенов]] || 483 |- | 4512 || [[Адил]] || 483 |- | 4513 || [[Абжаппаров]] || 483 |- | 4514 || [[Умиртаев]] || 482 |- | 4515 || [[Таскалиев]] || 482 |- | 4516 || [[Максотов]] || 482 |- | 4517 || [[Иманжанов]] || 482 |- | 4518 || [[Бердияров]] || 482 |- | 4519 || [[Тлеукенов]] || 481 |- | 4520 || [[Шокаев]] || 481 |- | 4521 || [[Сагидуллаев]] || 481 |- | 4522 || [[Парахатов]] || 481 |- | 4523 || [[Нұрмағанбетов]] || 481 |- | 4524 || [[Муртазин]] || 481 |- | 4525 || [[Кенжегарин]] || 481 |- | 4526 || [[Балкибеков]] || 481 |- | 4527 || [[Амиртаев]] || 481 |- | 4528 || [[Мыңбаев]] || 480 |- | 4529 || [[Жетес]] || 480 |- | 4530 || [[Базылбеков]] || 480 |- | 4531 || [[Батыршаев]] || 480 |- | 4532 || [[Арстанов]] || 480 |- | 4533 || [[Нагметов]] || 479 |- | 4534 || [[Кожин]] || 479 |- | 4535 || [[Донбаев]] || 479 |- | 4536 || [[Мусагулов]] || 478 |- | 4537 || [[Нышанов]] || 478 |- | 4538 || [[Мұханбетжан]] || 478 |- | 4539 || [[Кумеков]] || 478 |- | 4540 || [[Джалгасов]] || 478 |- | 4541 || [[Есенқұл]] || 478 |- | 4542 || [[Хамиев]] || 477 |- | 4543 || [[Толқын]] || 477 |- | 4544 || [[Төлегенұлы]] || 916 |- | 4545 || [[Нүсіп]] || 477 |- | 4546 || [[Молдағалиев]] || 477 |- | 4547 || [[Қожабаев]] || 476 |- | 4548 || [[Ешпанов]] || 476 |- | 4549 || [[Ергешбаев]] || 476 |- | 4550 || [[Умбеткалиев]] || 475 |- | 4551 || [[Қалыбаев]] || 475 |- | 4552 || [[Куандык]] || 475 |- | 4553 || [[Жаулыбаев]] || 475 |- | 4554 || [[Келгенбаев]] || 475 |- | 4555 || [[Бахытұлы]] || 949 |- | 4556 || [[Аманқосов]] || 475 |- | 4557 || [[Онайбаев]] || 474 |- | 4558 || [[Меирманов]] || 474 |- | 4559 || [[Курганбаев]] || 474 |- | 4560 || [[Калкаманов]] || 474 |- | 4561 || [[Болатжан]] || 474 |- | 4562 || [[Тузелбаев]] || 473 |- | 4563 || [[Пиржанов]] || 473 |- | 4564 || [[Жаналин]] || 473 |- | 4565 || [[Аскеров]] || 473 |- | 4566 || [[Нурбек]] || 472 |- | 4567 || [[Макимов]] || 472 |- | 4568 || [[Мамбеткулов]] || 472 |- | 4569 || [[Жасуланов]] || 472 |- | 4570 || [[Галымжанов]] || 472 |- | 4571 || [[Бекмуханбетов]] || 472 |- | 4572 || [[Шанбаев]] || 471 |- | 4573 || [[Шапиев]] || 471 |- | 4574 || [[Сабырбеков]] || 471 |- | 4575 || [[Әлиасқар]] || 471 |- | 4576 || [[Бакыт]] || 471 |- | 4577 || [[Темербеков]] || 470 |- | 4578 || [[Рашев]] || 470 |- | 4579 || [[Суранчиев]] || 470 |- | 4580 || [[Кульбеков]] || 470 |- | 4581 || [[Елмуратов]] || 470 |- | 4582 || [[Унайбаев]] || 469 |- | 4583 || [[Матай]] || 469 |- | 4584 || [[Карыбаев]] || 469 |- | 4585 || [[Ербатыров]] || 469 |- | 4586 || [[Есболатов]] || 469 |- | 4587 || [[Өтепов]] || 468 |- | 4588 || [[Нұрғалиұлы]] || 881 |- | 4589 || [[Орысбаев]] || 467 |- | 4590 || [[Манашев]] || 467 |- | 4591 || [[Жақанов]] || 467 |- | 4592 || [[Шаденов]] || 466 |- | 4593 || [[Сагинбеков]] || 466 |- | 4594 || [[Нартбаев]] || 466 |- | 4595 || [[Қаржаубаев]] || 466 |- | 4596 || [[Камашев]] || 466 |- | 4597 || [[Даулеткулов]] || 466 |- | 4598 || [[Мендалиев]] || 465 |- | 4599 || [[Мақсұтов]] || 465 |- | 4600 || [[Қайыржанов]] || 465 |- | 4601 || [[Зейнуллаев]] || 465 |- | 4602 || [[Кайсанов]] || 465 |- | 4603 || [[Турсынханов]] || 464 |- | 4604 || [[Нусупбеков]] || 464 |- | 4605 || [[Дәулеткелді]] || 464 |- | 4606 || [[Абдрешов]] || 464 |- | 4607 || [[Санатов]] || 463 |- | 4608 || [[Мантаев]] || 463 |- | 4609 || [[Джамбаев]] || 463 |- | 4610 || [[Алдабеков]] || 463 |- | 4611 || [[Калдыбек]] || 462 |- | 4612 || [[Дүйсембек]] || 462 |- | 4613 || [[Шамшидин]] || 461 |- | 4614 || [[Ернарұлы]] || 895 |- | 4615 || [[Толеутаев]] || 460 |- | 4616 || [[Слямбеков]] || 460 |- | 4617 || [[Салимгереев]] || 460 |- | 4618 || [[Майлибаев]] || 460 |- | 4619 || [[Қалибеков]] || 460 |- | 4620 || [[Жанұзақов]] || 460 |- | 4621 || [[Аян]] || 460 |- | 4622 || [[Аблайхан]] || 460 |- | 4623 || [[Абеев]] || 460 |- | 4624 || [[Ускенов]] || 457 |- | 4625 || [[Сұлтанхан]] || 457 |- | 4626 || [[Нусупбаев]] || 457 |- | 4627 || [[Ахметбаев]] || 457 |- | 4628 || [[Аймухамбетов]] || 457 |- | 4629 || [[Кульжабаев]] || 455 |- | 4630 || [[Пулат]] || 454 |- | 4631 || [[Кошеков]] || 454 |- | 4632 || [[Тоғызбай]] || 453 |- | 4633 || [[Сапахов]] || 453 |- | 4634 || [[Жаксиликов]] || 453 |- | 4635 || [[Бейсебай]] || 453 |- | 4636 || [[Спандияр]] || 452 |- | 4637 || [[Жүнісбеков]] || 452 |- | 4638 || [[Абдимуратов]] || 452 |- | 4639 || [[Алмуратов]] || 451 |- | 4640 || [[Қанатқали]] || 450 |- | 4641 || [[Жолмагамбетов]] || 450 |- | 4642 || [[Сейсенбеков]] || 449 |- | 4643 || [[Жұмаділда]] || 449 |- | 4644 || [[Қуатұлы]] || 802 |- | 4645 || [[Жақсылықұлы]] || 883 |- | 4646 || [[Әділетұлы]] || 812 |- | 4647 || [[Елдосұлы]] || 839 |- | 4648 || [[Бағланұлы]] || 834 |- | 4649 || [[Кенжебекұлы]] || 835 |- | 4650 || [[Әсетұлы]] || 871 |- | 4651 || [[Ғалымұлы]] || 840 |- | 4652 || [[Рустемұлы]] || 794 |- | 4653 || [[Саламатұлы]] || 808 |- | 4654 || [[Ерғалиұлы]] || 821 |- | 4655 || [[Сержанұлы]] || 806 |- | 4656 || [[Жұмабекұлы]] || 784 |- | 4657 || [[Асылханұлы]] || 787 |- | 4658 || [[Асанұлы]] || 782 |- | 4659 || [[Қуанышбекұлы]] || 745 |- | 4660 || [[Пак]] || 395 |- | 4661 || [[Сәкенұлы]] || 772 |- | 4662 || [[Алмазұлы]] || 734 |- | 4663 || [[Сәбитұлы]] || 757 |- | 4664 || [[Алибекұлы]] || 709 |- | 4665 || [[Амантайұлы]] || 739 |- | 4666 || [[Аянұлы]] || 706 |- | 4667 || [[Бекжанұлы]] || 739 |- | 4668 || [[Рустамұлы]] || 768 |- | 4669 || [[Нурланұлы]] || 719 |- | 4670 || [[Серікбайұлы]] || 745 |- | 4671 || [[Серікболұлы]] || 719 |- | 4672 || [[Сакенұлы]] || 678 |- | 4673 || [[Біржанұлы]] || 709 |- | 4674 || [[Әділұлы]] || 674 |- | 4675 || [[Айболатұлы]] || 643 |- | 4676 || [[Рахатұлы]] || 664 |- | 4677 || [[Сұлтанұлы]] || 671 |- | 4678 || [[Фархатұлы]] || 630 |- | 4679 || [[Орынбасарұлы]] || 639 |- | 4680 || [[Жалғасұлы]] || 673 |- | 4681 || [[Батырбекұлы]] || 650 |- | 4682 || [[Әділханұлы]] || 626 |- | 4683 || [[Мамедов]] || 332 |- | 4684 || [[Ануарұлы]] || 627 |- | 4685 || [[Асетұлы]] || 626 |- | 4686 || [[Манарбекұлы]] || 634 |- | 4687 || [[Цой]] || 317 |- | 4688 || [[Мұхитұлы]] || 597 |- | 4689 || [[Алтайұлы]] || 580 |- | 4690 || [[Тлекқабыл]] || 314 |- | 4691 || [[Жақия]] || 313 |- | 4692 || [[Қайсарұлы]] || 605 |- | 4693 || [[Сырымұлы]] || 590 |- | 4694 || [[Батырханұлы]] || 593 |- | 4695 || [[Шегиров]] || 307 |- | 4696 || [[Қасымбай]] || 307 |- | 4697 || [[Галеев]] || 304 |- | 4698 || [[Қабыкен]] || 303 |- | 4699 || [[Иванов]] || 303 |- | 4700 || [[Шалқарұлы]] || 564 |- | 4701 || [[Сабитұлы]] || 594 |- | 4702 || [[Шыңғысұлы]] || 566 |- | 4703 || [[Мұратқали]] || 300 |- | 4704 || [[Қозыбай]] || 299 |- | 4705 || [[Иманқұл]] || 299 |- | 4706 || [[Бөлеген]] || 297 |- | 4707 || [[Секен]] || 293 |- | 4708 || [[Ізтұрған]] || 293 |- | 4709 || [[Бұхарбай]] || 293 |- | 4710 || [[Даркенбаев]] || 293 |- | 4711 || [[Балғабаев]] || 293 |- | 4712 || [[Сатымбеков]] || 291 |- | 4713 || [[Үшкемпір]] || 286 |- | 4714 || [[Далелхан]] || 286 |- | 4715 || [[Коптилеуов]] || 284 |- | 4716 || [[Балғабек]] || 283 |- | 4717 || [[Тұяқбай]] || 282 |- | 4718 || [[Нәсіпқали]] || 282 |- | 4719 || [[Мерекеұлы]] || 520 |- | 4720 || [[Жанахмет]] || 282 |- | 4721 || [[Ғазизұлы]] || 523 |- | 4722 || [[Бапанов]] || 280 |- | 4723 || [[Сейілбек]] || 279 |- | 4724 || [[Қабден]] || 279 |- | 4725 || [[Баданов]] || 279 |- | 4726 || [[Бермагамбетов]] || 279 |- | 4727 || [[Емберген]] || 278 |- | 4728 || [[Абетов]] || 278 |- | 4729 || [[Мырза]] || 276 |- | 4730 || [[Мақаш]] || 276 |- | 4731 || [[Махсұт]] || 276 |- | 4732 || [[Иманалин]] || 276 |- | 4733 || [[Баубек]] || 276 |- | 4734 || [[Туребек]] || 275 |- | 4735 || [[Сатбеков]] || 275 |- | 4736 || [[Мұхамбетқали]] || 275 |- | 4737 || [[Қалел]] || 275 |- | 4738 || [[Искендеров]] || 275 |- | 4739 || [[Рахманқұл]] || 274 |- | 4740 || [[Мизамбаев]] || 274 |- | 4741 || [[Мирасұлы]] || 523 |- | 4742 || [[Исманов]] || 273 |- | 4743 || [[Кәрімжан]] || 272 |- | 4744 || [[Бекқали]] || 272 |- | 4745 || [[Аралов]] || 272 |- | 4746 || [[Амандықұлы]] || 505 |- | 4747 || [[Тлеулес]] || 271 |- | 4748 || [[Стыбаев]] || 271 |- | 4749 || [[Жеңісбекұлы]] || 508 |- | 4750 || [[Жауынбай]] || 271 |- | 4751 || [[Еркінбекұлы]] || 513 |- | 4752 || [[Аманғазы]] || 271 |- | 4753 || [[Төреғали]] || 270 |- | 4754 || [[Әмірәлі]] || 270 |- | 4755 || [[Баяндинов]] || 270 |- | 4756 || [[Байсариев]] || 270 |- | 4757 || [[Шаимов]] || 269 |- | 4758 || [[Шонаев]] || 269 |- | 4759 || [[Тұрлыбеков]] || 269 |- | 4760 || [[Қожаберген]] || 269 |- | 4761 || [[Аркабаев]] || 269 |- | 4762 || [[Абылайұлы]] || 506 |- | 4763 || [[Умралиев]] || 268 |- | 4764 || [[Жумаш]] || 268 |- | 4765 || [[Далабай]] || 268 |- | 4766 || [[Айболұлы]] || 506 |- | 4767 || [[Тәжібек]] || 267 |- | 4768 || [[Муратұлы]] || 514 |- | 4769 || [[Жарасұлы]] || 517 |- | 4770 || [[Базаргалиев]] || 267 |- | 4771 || [[Артурұлы]] || 527 |- | 4772 || [[Төлбасы]] || 266 |- | 4773 || [[Серікжанұлы]] || 528 |- | 4774 || [[Сембинов]] || 266 |- | 4775 || [[Сағынтаев]] || 266 |- | 4776 || [[Өмірбекұлы]] || 529 |- | 4777 || [[Жакен]] || 266 |- | 4778 || [[Октябрь]] || 266 |- | 4779 || [[Сәрсембай]] || 265 |- | 4780 || [[Курмангожин]] || 265 |- | 4781 || [[Санатұлы]] || 517 |- | 4782 || [[Рахимбек]] || 264 |- | 4783 || [[Кажмуратов]] || 264 |- | 4784 || [[Есов]] || 264 |- | 4785 || [[Боханов]] || 264 |- | 4786 || [[Сейітхан]] || 263 |- | 4787 || [[Кульниязов]] || 263 |- | 4788 || [[Жансерік]] || 263 |- | 4789 || [[Досымбетов]] || 263 |- | 4790 || [[Акашев]] || 263 |- | 4791 || [[Урбисинов]] || 262 |- | 4792 || [[Қоңырбай]] || 262 |- | 4793 || [[Керей]] || 262 |- | 4794 || [[Кенжалы]] || 262 |- | 4795 || [[Исимов]] || 262 |- | 4796 || [[Какен]] || 262 |- | 4797 || [[Айтпай]] || 262 |- | 4798 || [[Аманбекұлы]] || 505 |- | 4799 || [[Монтаев]] || 261 |- | 4800 || [[Ошақбай]] || 261 |- | 4801 || [[Дуанбеков]] || 261 |- | 4802 || [[Бақбергенов]] || 261 |- | 4803 || [[Давлетьяров]] || 261 |- | 4804 || [[Тамабаев]] || 260 |- | 4805 || [[Нурболатов]] || 260 |- | 4806 || [[Акмагамбетов]] || 260 |- | 4807 || [[Аралбек]] || 260 |- | 4808 || [[Төлеміс]] || 259 |- | 4809 || [[Солтанбаев]] || 259 |- | 4810 || [[Сергеев]] || 259 |- | 4811 || [[Нұрлыбаев]] || 259 |- | 4812 || [[Жарқынұлы]] || 508 |- | 4813 || [[Аманкелдіұлы]] || 496 |- | 4814 || [[Жумагали]] || 258 |- | 4815 || [[Жакешов]] || 258 |- | 4816 || [[Бөкен]] || 258 |- | 4817 || [[Токтаганов]] || 257 |- | 4818 || [[Журкабаев]] || 257 |- | 4819 || [[Даулетьяров]] || 257 |- | 4820 || [[Байгелов]] || 257 |- | 4821 || [[Қазтай]] || 256 |- | 4822 || [[Жұмахмет]] || 256 |- | 4823 || [[Дуйсембеков]] || 256 |- | 4824 || [[Шадиев]] || 255 |- | 4825 || [[Ұлықбек]] || 255 |- | 4826 || [[Тұрдыбай]] || 255 |- | 4827 || [[Құлахмет]] || 255 |- | 4828 || [[Камбарбеков]] || 255 |- | 4829 || [[Зұлпыхар]] || 255 |- | 4830 || [[Әжібек]] || 255 |- | 4831 || [[Ғабдолла]] || 255 |- | 4832 || [[Абсамат]] || 255 |- | 4833 || [[Шаметов]] || 254 |- | 4834 || [[Рахматулин]] || 254 |- | 4835 || [[Нұркен]] || 254 |- | 4836 || [[Нұраш]] || 254 |- | 4837 || [[Жұбан]] || 254 |- | 4838 || [[Измайлов]] || 254 |- | 4839 || [[Жұмаділла]] || 254 |- | 4840 || [[Джунисбеков]] || 254 |- | 4841 || [[Балжанов]] || 254 |- | 4842 || [[Баяхмет]] || 254 |- | 4843 || [[Рашидұлы]] || 253 |- | 4844 || [[Нурали]] || 253 |- | 4845 || [[Муртазаев]] || 253 |- | 4846 || [[Мұқтар]] || 253 |- | 4847 || [[Қалық]] || 253 |- | 4848 || [[Иман]] || 253 |- | 4849 || [[Исембаев]] || 253 |- | 4850 || [[Байымбетов]] || 253 |- | 4851 || [[Сидиков]] || 252 |- | 4852 || [[Сагидуллин]] || 252 |- | 4853 || [[Қабиев]] || 252 |- | 4854 || [[Каиргалиев]] || 252 |- | 4855 || [[Закирьянов]] || 252 |- | 4856 || [[Кантаев]] || 252 |- | 4857 || [[Кемел]] || 252 |- | 4858 || [[Такеев]] || 251 |- | 4859 || [[Манкеев]] || 251 |- | 4860 || [[Қалымбек]] || 251 |- | 4861 || [[Балмуханов]] || 251 |- | 4862 || [[Баймукашев]] || 251 |- | 4863 || [[Амзе]] || 251 |- | 4864 || [[Шуренов]] || 250 |- | 4865 || [[Татенов]] || 250 |- | 4866 || [[Сабырғали]] || 250 |- | 4867 || [[Таджиев]] || 250 |- | 4868 || [[Сандибеков]] || 250 |- | 4869 || [[Раймбек]] || 250 |- | 4870 || [[Лебаев]] || 250 |- | 4871 || [[Комеков]] || 250 |- | 4872 || [[Жарболов]] || 250 |- | 4873 || [[Дюсенбай]] || 250 |- | 4874 || [[Аскарбаев]] || 250 |- | 4875 || [[Абылқасым]] || 250 |- | 4876 || [[Абдулаев]] || 250 |- | 4877 || [[Шардарбеков]] || 249 |- | 4878 || [[Қалиасқар]] || 249 |- | 4879 || [[Қабдығали]] || 249 |- | 4880 || [[Жолдасқали]] || 249 |- | 4881 || [[Есенжан]] || 249 |- | 4882 || [[Есильбаев]] || 249 |- | 4883 || [[Агисов]] || 249 |- | 4884 || [[Сейфулла]] || 248 |- | 4885 || [[Курманиязов]] || 248 |- | 4886 || [[Кадиркулов]] || 248 |- | 4887 || [[Кенжеғұл]] || 248 |- | 4888 || [[Жакупбаев]] || 248 |- | 4889 || [[Ділдәбек]] || 248 |- | 4890 || [[Ажигулов]] || 248 |- | 4891 || [[Амангелди]] || 248 |- | 4892 || [[Тлепберген]] || 247 |- | 4893 || [[Сағынов]] || 247 |- | 4894 || [[Сулайманов]] || 247 |- | 4895 || [[Нагимов]] || 247 |- | 4896 || [[Орын]] || 247 |- | 4897 || [[Қайрулла]] || 247 |- | 4898 || [[Жуматай]] || 247 |- | 4899 || [[Камаров]] || 247 |- | 4900 || [[Жетыбаев]] || 247 |- | 4901 || [[Жора]] || 247 |- | 4902 || [[Досалы]] || 247 |- | 4903 || [[Джумабай]] || 247 |- | 4904 || [[Ертайұлы]] || 247 |- | 4905 || [[Аязов]] || 247 |- | 4906 || [[Баймолдаев]] || 247 |- | 4907 || [[Абылкасов]] || 247 |- | 4908 || [[Аймахан]] || 247 |- | 4909 || [[Тунгатов]] || 246 |- | 4910 || [[Үмбетов]] || 246 |- | 4911 || [[Урынбасаров]] || 246 |- | 4912 || [[Нагуманов]] || 246 |- | 4913 || [[Рамазанұлы]] || 478 |- | 4914 || [[Қаиржан]] || 246 |- | 4915 || [[Жұмамұрат]] || 246 |- | 4916 || [[Жусупбаев]] || 246 |- | 4917 || [[Дауталиев]] || 246 |- | 4918 || [[Есназаров]] || 246 |- | 4919 || [[Елеманов]] || 246 |- | 4920 || [[Дузелбаев]] || 246 |- | 4921 || [[Бекманов]] || 246 |- | 4922 || [[Альтаев]] || 246 |- | 4923 || [[Шертаев]] || 245 |- | 4924 || [[Тажикенов]] || 245 |- | 4925 || [[Тайбеков]] || 245 |- | 4926 || [[Саитов]] || 245 |- | 4927 || [[Қараман]] || 245 |- | 4928 || [[Жарылғап]] || 245 |- | 4929 || [[Дюсебеков]] || 245 |- | 4930 || [[Буланов]] || 245 |- | 4931 || [[Байтұрсын]] || 245 |- | 4932 || [[Аккалиев]] || 245 |- | 4933 || [[Шарапат]] || 244 |- | 4934 || [[Токмурзин]] || 244 |- | 4935 || [[Тұран]] || 244 |- | 4936 || [[Табынбай]] || 244 |- | 4937 || [[Жантөре]] || 244 |- | 4938 || [[Калдибаев]] || 244 |- | 4939 || [[Кажибаев]] || 244 |- | 4940 || [[Болатқан]] || 244 |- | 4941 || [[Бакытжан]] || 244 |- | 4942 || [[Усеинов]] || 243 |- | 4943 || [[Самиев]] || 243 |- | 4944 || [[Орынғалиев]] || 243 |- | 4945 || [[Мусахан]] || 243 |- | 4946 || [[Қожамұрат]] || 243 |- | 4947 || [[Измуханов]] || 243 |- | 4948 || [[Иксанов]] || 243 |- | 4949 || [[Дүйсенәлі]] || 243 |- | 4950 || [[Әуез]] || 243 |- | 4951 || [[Аталыков]] || 243 |- | 4952 || [[Қалмаханбет]] || 242 |- | 4953 || [[Қорғанбек]] || 242 |- | 4954 || [[Киякбаев]] || 242 |- | 4955 || [[Мансур]] || 242 |- | 4956 || [[Жәлел]] || 242 |- | 4957 || [[Кайранбаев]] || 242 |- | 4958 || [[Ерекешов]] || 242 |- | 4959 || [[Ауғанбай]] || 242 |- | 4960 || [[Тілегенов]] || 241 |- | 4961 || [[Уакбаев]] || 241 |- | 4962 || [[Салыбек]] || 241 |- | 4963 || [[Сейдуалы]] || 241 |- | 4964 || [[Ниетбаев]] || 241 |- | 4965 || [[Мүслім]] || 241 |- | 4966 || [[Әділғазы]] || 241 |- | 4967 || [[Жазылбеков]] || 241 |- | 4968 || [[Әуелхан]] || 241 |- | 4969 || [[Аскер]] || 241 |- | 4970 || [[Амандықов]] || 241 |- | 4971 || [[Уахит]] || 240 |- | 4972 || [[Урпеков]] || 240 |- | 4973 || [[Суюнбаев]] || 240 |- | 4974 || [[Сатимов]] || 240 |- | 4975 || [[Мусиев]] || 240 |- | 4976 || [[Кожбанов]] || 240 |- | 4977 || [[Макашов]] || 240 |- | 4978 || [[Қартбай]] || 240 |- | 4979 || [[Зекен]] || 240 |- | 4980 || [[Кайырбаев]] || 240 |- | 4981 || [[Джайлаубаев]] || 240 |- | 4982 || [[Елібай]] || 240 |- | 4983 || [[Дүкенбай]] || 240 |- | 4984 || [[Бейсеев]] || 240 |- | 4985 || [[Бораш]] || 240 |- | 4986 || [[Акылов]] || 240 |- | 4987 || [[Ауелбаев]] || 240 |- | 4988 || [[Тлеугалиев]] || 239 |- | 4989 || [[Саинов]] || 239 |- | 4990 || [[Нуртазинов]] || 239 |- | 4991 || [[Мирзаев]] || 239 |- | 4992 || [[Бақдәулет]] || 239 |- | 4993 || [[Ахмедьяров]] || 239 |- | 4994 || [[Алшинбаев]] || 239 |- | 4995 || [[Шонов]] || 238 |- | 4996 || [[Нұржаубай]] || 238 |- | 4997 || [[Мухамбет]] || 238 |- | 4998 || [[Нускабаев]] || 238 |- | 4999 || [[Өмірғали]] || 238 |- | 5000 || [[Коштаев]] || 238 |- | 5001 || [[Жабай]] || 238 |- | 5002 || [[Тыныбек]] || 237 |- | 5003 || [[Тохтаров]] || 237 |- | 5004 || [[Татыбаев]] || 237 |- | 5005 || [[Негметов]] || 237 |- | 5006 || [[Карибеков]] || 237 |- | 5007 || [[Жуламанов]] || 237 |- | 5008 || [[Кауменов]] || 237 |- | 5009 || [[Кажимов]] || 237 |- | 5010 || [[Әбжан]] || 237 |- | 5011 || [[Жамбылұлы]] || 237 |- | 5012 || [[Абилхан]] || 237 |- | 5013 || [[Асқарбай]] || 237 |- | 5014 || [[Альсеитов]] || 237 |- | 5015 || [[Тұрмахан]] || 236 |- | 5016 || [[Шатаев]] || 236 |- | 5017 || [[Мырзағұл]] || 236 |- | 5018 || [[Козыбаков]] || 236 |- | 5019 || [[Маулетов]] || 236 |- | 5020 || [[Койшин]] || 236 |- | 5021 || [[Лукманов]] || 236 |- | 5022 || [[Жиеналин]] || 236 |- | 5023 || [[Жарқынбай]] || 236 |- | 5024 || [[Ерлік]] || 236 |- | 5025 || [[Әбдеш]] || 236 |- | 5026 || [[Бураханов]] || 236 |- | 5027 || [[Абдразақ]] || 236 |- | 5028 || [[Алдаш]] || 236 |- | 5029 || [[Уткельбаев]] || 235 |- | 5030 || [[Темирболатов]] || 235 |- | 5031 || [[Салманов]] || 235 |- | 5032 || [[Рзаев]] || 235 |- | 5033 || [[Сапабек]] || 235 |- | 5034 || [[Талканбаев]] || 235 |- | 5035 || [[Қайып]] || 235 |- | 5036 || [[Исағали]] || 235 |- | 5037 || [[Избанов]] || 235 |- | 5038 || [[Әшірәлі]] || 235 |- | 5039 || [[Есеркепов]] || 235 |- | 5040 || [[Еркебұлан]] || 235 |- | 5041 || [[Жандар]] || 235 |- | 5042 || [[Әбдіжаппар]] || 235 |- | 5043 || [[Әбдіқұл]] || 235 |- | 5044 || [[Адырбек]] || 235 |- | 5045 || [[Азербаев]] || 235 |- | 5046 || [[Асылбай]] || 235 |- | 5047 || [[Шохан]] || 234 |- | 5048 || [[Тынышбаев]] || 234 |- | 5049 || [[Шакибаев]] || 234 |- | 5050 || [[Мураталиев]] || 234 |- | 5051 || [[Өтеулі]] || 234 |- | 5052 || [[Пшенбаев]] || 234 |- | 5053 || [[Оскенбаев]] || 234 |- | 5054 || [[Мадиұлы]] || 234 |- | 5055 || [[Мамажанов]] || 234 |- | 5056 || [[Маралбаев]] || 234 |- | 5057 || [[Жанпейсов]] || 234 |- | 5058 || [[Доспанов]] || 234 |- | 5059 || [[Диханов]] || 234 |- | 5060 || [[Боранбек]] || 234 |- | 5061 || [[Бозжигитов]] || 234 |- | 5062 || [[Бекмурат]] || 234 |- | 5063 || [[Вахитов]] || 234 |- | 5064 || [[Аманғос]] || 234 |- | 5065 || [[Асыл]] || 234 |- | 5066 || [[Акшолаков]] || 234 |- | 5067 || [[Абдикеров]] || 234 |- | 5068 || [[Шәріпбай]] || 233 |- | 5069 || [[Түлкібай]] || 233 |- | 5070 || [[Усипов]] || 233 |- | 5071 || [[Тилемисов]] || 233 |- | 5072 || [[Таласпаев]] || 233 |- | 5073 || [[Саясат]] || 233 |- | 5074 || [[Тағыберген]] || 233 |- | 5075 || [[Малдыбай]] || 233 |- | 5076 || [[Косалиев]] || 233 |- | 5077 || [[Қанатбекұлы]] || 233 |- | 5078 || [[Исалиев]] || 233 |- | 5079 || [[Жұмәділ]] || 233 |- | 5080 || [[Дихан]] || 233 |- | 5081 || [[Әбілтай]] || 233 |- | 5082 || [[Бөгенбай]] || 233 |- | 5083 || [[Бисенғалиев]] || 233 |- | 5084 || [[Аппасов]] || 233 |- | 5085 || [[Шалдыбаев]] || 232 |- | 5086 || [[Рахимгалиев]] || 232 |- | 5087 || [[Тасов]] || 232 |- | 5088 || [[Сейтжапаров]] || 232 |- | 5089 || [[Мейрамұлы]] || 232 |- | 5090 || [[Қабидолла]] || 232 |- | 5091 || [[Жылқайдар]] || 232 |- | 5092 || [[Жанаберген]] || 232 |- | 5093 || [[Дауленбаев]] || 232 |- | 5094 || [[Досжанұлы]] || 232 |- | 5095 || [[Туленбаев]] || 231 |- | 5096 || [[Токашев]] || 231 |- | 5097 || [[Шалгинбаев]] || 231 |- | 5098 || [[Тажбенов]] || 231 |- | 5099 || [[Мансұр]] || 231 |- | 5100 || [[Жаров]] || 231 |- | 5101 || [[Касымканов]] || 231 |- | 5102 || [[Елжанов]] || 231 |- | 5103 || [[Ерімбет]] || 231 |- | 5104 || [[Әбікен]] || 231 |- | 5105 || [[Белгібай]] || 231 |- | 5106 || [[Алмасхан]] || 231 |- | 5107 || [[Айтхожин]] || 231 |- | 5108 || [[Абдувалиев]] || 231 |- | 5109 || [[Абилгазин]] || 231 |- | 5110 || [[Тохтар]] || 230 |- | 5111 || [[Утелов]] || 230 |- | 5112 || [[Хафизов]] || 230 |- | 5113 || [[Тасполат]] || 230 |- | 5114 || [[Мешелов]] || 230 |- | 5115 || [[Калманов]] || 230 |- | 5116 || [[Жундибаев]] || 230 |- | 5117 || [[Ешманов]] || 230 |- | 5118 || [[Жақыпбай]] || 230 |- | 5119 || [[Алинов]] || 230 |- | 5120 || [[Телегенов]] || 229 |- | 5121 || [[Рахишев]] || 229 |- | 5122 || [[Рахимберлин]] || 229 |- | 5123 || [[Сармантаев]] || 229 |- | 5124 || [[Нураков]] || 229 |- | 5125 || [[Молбаев]] || 229 |- | 5126 || [[Нурахмет]] || 229 |- | 5127 || [[Мырзагелді]] || 229 |- | 5128 || [[Култанов]] || 229 |- | 5129 || [[Койшыгулов]] || 229 |- | 5130 || [[Қалымбет]] || 229 |- | 5131 || [[Кощанов]] || 229 |- | 5132 || [[Құттымұрат]] || 229 |- | 5133 || [[Касабеков]] || 229 |- | 5134 || [[Изатов]] || 229 |- | 5135 || [[Кашкынбаев]] || 229 |- | 5136 || [[Кайыржанов]] || 229 |- | 5137 || [[Джунусбеков]] || 229 |- | 5138 || [[Бекибаев]] || 229 |- | 5139 || [[Арғын]] || 229 |- | 5140 || [[Абылкасимов]] || 229 |- | 5141 || [[Алыбаев]] || 229 |- | 5142 || [[Алшынбай]] || 229 |- | 5143 || [[Аманұлы]] || 454 |- | 5144 || [[Тыныштықбай]] || 228 |- | 5145 || [[Тұрсынғазы]] || 228 |- | 5146 || [[Сатан]] || 228 |- | 5147 || [[Сейтжаппар]] || 228 |- | 5148 || [[Салауатов]] || 228 |- | 5149 || [[Тайкенов]] || 228 |- | 5150 || [[Саутбеков]] || 228 |- | 5151 || [[Наурузов]] || 228 |- | 5152 || [[Меңдіғали]] || 228 |- | 5153 || [[Курмангазин]] || 228 |- | 5154 || [[Куттымуратов]] || 228 |- | 5155 || [[Макулов]] || 228 |- | 5156 || [[Кульмаганбетов]] || 228 |- | 5157 || [[Махимов]] || 228 |- | 5158 || [[Жанысов]] || 228 |- | 5159 || [[Жадигеров]] || 228 |- | 5160 || [[Домбаев]] || 228 |- | 5161 || [[Дәлелхан]] || 228 |- | 5162 || [[Ернұрұлы]] || 228 |- | 5163 || [[Ербаев]] || 228 |- | 5164 || [[Бостан]] || 228 |- | 5165 || [[Билалов]] || 228 |- | 5166 || [[Буранкулов]] || 228 |- | 5167 || [[Алтынхан]] || 228 |- | 5168 || [[Альмуратов]] || 228 |- | 5169 || [[Тілеуқабыл]] || 227 |- | 5170 || [[Токсамбаев]] || 227 |- | 5171 || [[Смадияр]] || 227 |- | 5172 || [[Нышанбек]] || 227 |- | 5173 || [[Мырзан]] || 227 |- | 5174 || [[Мәден]] || 227 |- | 5175 || [[Қойбағар]] || 227 |- | 5176 || [[Куптлеуов]] || 227 |- | 5177 || [[Қожабеков]] || 227 |- | 5178 || [[Кабылдин]] || 227 |- | 5179 || [[Демегенов]] || 227 |- | 5180 || [[Есмагулов]] || 227 |- | 5181 || [[Даньяров]] || 227 |- | 5182 || [[Дакенов]] || 227 |- | 5183 || [[Амержанов]] || 227 |- | 5184 || [[Абдолов]] || 227 |- | 5185 || [[Абдыкаликов]] || 227 |- | 5186 || [[Аташев]] || 227 |- | 5187 || [[Абдрасил]] || 227 |- | 5188 || [[Арыстанбай]] || 227 |- | 5189 || [[Телибаев]] || 226 |- | 5190 || [[Турсунбай]] || 226 |- | 5191 || [[Хожабаев]] || 226 |- | 5192 || [[Саятов]] || 226 |- | 5193 || [[Слам]] || 226 |- | 5194 || [[Сабыржанұлы]] || 226 |- | 5195 || [[Нұрмұхамет]] || 226 |- | 5196 || [[Өтепбергенов]] || 226 |- | 5197 || [[Максатов]] || 226 |- | 5198 || [[Кошеров]] || 226 |- | 5199 || [[Құлтай]] || 226 |- | 5200 || [[Исмурзин]] || 226 |- | 5201 || [[Дулатбаев]] || 226 |- | 5202 || [[Әби]] || 226 |- | 5203 || [[Айсаев]] || 226 |- | 5204 || [[Аскербеков]] || 226 |- | 5205 || [[Акажанов]] || 226 |- | 5206 || [[Абылгазинов]] || 226 |- | 5207 || [[Алик]] || 226 |- | 5208 || [[Шингисов]] || 225 |- | 5209 || [[Чалабаев]] || 225 |- | 5210 || [[Үсенбек]] || 225 |- | 5211 || [[Шукеев]] || 225 |- | 5212 || [[Сайфуллин]] || 225 |- | 5213 || [[Нысамбаев]] || 225 |- | 5214 || [[Нуржаубаев]] || 225 |- | 5215 || [[Нұрымбет]] || 225 |- | 5216 || [[Надирбеков]] || 225 |- | 5217 || [[Орунбаев]] || 225 |- | 5218 || [[Макин]] || 225 |- | 5219 || [[Кулимбетов]] || 225 |- | 5220 || [[Күзембай]] || 225 |- | 5221 || [[Қожанов]] || 225 |- | 5222 || [[Калмаханов]] || 225 |- | 5223 || [[Кабдиев]] || 225 |- | 5224 || [[Әбілдә]] || 225 |- | 5225 || [[Дауенов]] || 225 |- | 5226 || [[Багитов]] || 225 |- | 5227 || [[Аширбай]] || 225 |- | 5228 || [[Абдиханов]] || 225 |- | 5229 || [[Ауесбаев]] || 225 |- | 5230 || [[Андиров]] || 225 |- | 5231 || [[Абжапаров]] || 225 |- | 5232 || [[Тұрсынқұл]] || 224 |- | 5233 || [[Турдыбаев]] || 224 |- | 5234 || [[Шырынбек]] || 224 |- | 5235 || [[Тлеуленов]] || 224 |- | 5236 || [[Толешов]] || 224 |- | 5237 || [[Саржан]] || 224 |- | 5238 || [[Серікпай]] || 224 |- | 5239 || [[Сапашев]] || 224 |- | 5240 || [[Тасмаганбетов]] || 224 |- | 5241 || [[Нарбек]] || 224 |- | 5242 || [[Нагашыбаев]] || 224 |- | 5243 || [[Нұрахметов]] || 224 |- | 5244 || [[Қалым]] || 224 |- | 5245 || [[Жауынбаев]] || 224 |- | 5246 || [[Жидебай]] || 224 |- | 5247 || [[Кеңесхан]] || 224 |- | 5248 || [[Ермекқали]] || 224 |- | 5249 || [[Әнуарбеков]] || 224 |- | 5250 || [[Бегимкулов]] || 224 |- | 5251 || [[Балгожин]] || 224 |- | 5252 || [[Даржанов]] || 224 |- | 5253 || [[Тотаев]] || 223 |- | 5254 || [[Шынболат]] || 223 |- | 5255 || [[Тәңірбергенов]] || 223 |- | 5256 || [[Ынтымақ]] || 223 |- | 5257 || [[Тлеуберді]] || 223 |- | 5258 || [[Туғанбай]] || 223 |- | 5259 || [[Толеухан]] || 223 |- | 5260 || [[Толепов]] || 223 |- | 5261 || [[Тулендинов]] || 223 |- | 5262 || [[Туманбаев]] || 223 |- | 5263 || [[Сатылған]] || 223 |- | 5264 || [[Сейтимбетов]] || 223 |- | 5265 || [[Тастаев]] || 223 |- | 5266 || [[Такиров]] || 223 |- | 5267 || [[Сисембаев]] || 223 |- | 5268 || [[Садуев]] || 223 |- | 5269 || [[Мұханбетқали]] || 223 |- | 5270 || [[Раманқұл]] || 223 |- | 5271 || [[Оналбеков]] || 223 |- | 5272 || [[Керімбеков]] || 223 |- | 5273 || [[Мелдехан]] || 223 |- | 5274 || [[Кылышбеков]] || 223 |- | 5275 || [[Жеңісбай]] || 223 |- | 5276 || [[Зейнелов]] || 223 |- | 5277 || [[Жугинисов]] || 223 |- | 5278 || [[Жапаков]] || 223 |- | 5279 || [[Есимжанов]] || 223 |- | 5280 || [[Әбітай]] || 223 |- | 5281 || [[Еркинбек]] || 223 |- | 5282 || [[Дәрібаев]] || 223 |- | 5283 || [[Аюбаев]] || 223 |- | 5284 || [[Байғазы]] || 223 |- | 5285 || [[Бугубаев]] || 223 |- | 5286 || [[Бахитжанов]] || 223 |- | 5287 || [[Бергалиев]] || 223 |- | 5288 || [[Акбар]] || 223 |- | 5289 || [[Алпанов]] || 223 |- | 5290 || [[Акынов]] || 223 |} {{col-end}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] 2ghhn81yjvn593orjsc7yk7bcu5zt91 3579541 3579539 2026-04-09T09:34:57Z Kaiyr 3134 3579541 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін жалпы 5 000 фамилияларының тізімі. Фамилиялар құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 58,1% жуық қазақтың есімдері бар. Тектер ер тегінде берілген. {| class="wikitable" !тектер тізімі |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Тектер тізімі == Фамилиялар ер текпен берілген. {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Тегі !! Тектес саны |- ! 1 | [[Ахметов]] || 56 813 |- ! 2 | [[Серік]] || 39 755 |- ! 3 | [[Омаров]] || 36 907 |- ! 4 | [[Оспанов]] || 35 124 |- ! 5 | [[Сулейменов]] || 28 261 |- ! 6 | [[Искаков]] || 26 107 |- ! 7 | [[Амангелді]] || 24 797 |- ! 8 | [[Марат]] || 24 489 |- ! 9 | [[Калиев]] || 24 115 |- ! 10 | [[Ибраев]] || 22 540 |- ! 11 | [[Абдрахманов]] || 22 373 |- ! 12 | [[Болат]] || 21 998 |- ! 13 | [[Мұрат]] || 20 855 |- ! 14 | [[Смагулов]] || 20 586 |- ! 15 | [[Садыков]] || 18 315 |- ! 16 | [[Нургалиев]] || 18 172 |- ! 17 | [[Серікбай]] || 16 774 |- ! 18 | [[Кусаинов]] || 16 407 |- ! 19 | [[Тулегенов]] || 15 840 |- ! 20 | [[Қайрат]] || 15 622 |- ! 21 | [[Нұрлан]] || 15 524 |- ! 22 | [[Алиев]] || 15 030 |- ! 23 | [[Аубакиров]] || 14 979 |- ! 24 | [[Жумабаев]] || 14 978 |- ! 25 | [[Султанов]] || 14 873 |- ! 26 | [[Асқар]] || 14 725 |- ! 27 | [[Жунусов]] || 14 616 |- ! 28 | [[Абишев]] || 14 549 |- ! 29 | [[Жақсылық]] || 14 428 |- ! 30 | [[Асанов]] || 14 161 |- ! 31 | [[Серикбаев]] || 13 666 |- ! 32 | [[Сарсенбаев]] || 13 555 |- ! 33 | [[Сыздыков]] || 13 407 |- ! 34 | [[Исаев]] || 13 290 |- ! 35 | [[Касенов]] || 13 251 |- ! 36 | [[Талғат]] || 12 725 |- ! 37 | [[Төлеген]] || 12 452 |- ! 38 | [[Ибрагимов]] || 12 070 |- ! 39 | [[Муканов]] || 11 942 |- ! 40 | [[Утегенов]] || 11 934 |- ! 41 | [[Касымов]] || 11 779 |- ! 42 | [[Мусин]] || 11 737 |- ! 43 | [[Рамазанов]] || 11 701 |- ! 44 | [[Каримов]] || 11 670 |- ! 45 | [[Орынбасар]] || 11 603 |- ! 46 | [[Муратов]] || 11 580 |- ! 47 | [[Амантай]] || 11 570 |- ! 48 | [[Базарбаев]] || 11 563 |- ! 49 | [[Мукашев]] || 11 545 |- ! 50 | [[Аскаров]] || 11 323 |- ! 51 | [[Жакупов]] || 11 269 |- ! 52 | [[Рахимов]] || 11 191 |- ! 53 | [[Жусупов]] || 11 143 |- ! 54 | [[Абдуллаев]] || 11 078 |- ! 55 | [[Ержанов]] || 11 066 |- ! 56 | [[Сериков]] || 11 005 |- ! 57 | [[Жумабеков]] || 10 860 |- ! 58 | [[Рахметов]] || 10 754 |- ! 59 | [[Аманжолов]] || 10 751 |- ! 60 | [[Шарипов]] || 10 649 |- ! 61 | [[Ильясов]] || 10 574 |- ! 62 | [[Асан]] || 10 507 |- ! 63 | [[Хасенов]] || 10 499 |- ! 64 | [[Қанат]] || 10 421 |- ! 65 | [[Оразбаев]] || 10 391 |- ! 66 | [[Жұмабек]] || 10 379 |- ! 67 | [[Кенжебаев]] || 10 360 |- ! 68 | [[Мусаев]] || 10 263 |- ! 69 | [[Қуаныш]] || 10 256 |- ! 70 | [[Кудайбергенов]] || 10 182 |- ! 71 | [[Базарбай]] || 10 132 |- ! 72 | [[Нуржанов]] || 10 018 |- ! 73 | [[Сапаров]] || 10 008 |- ! 74 | [[Жұмабай]] || 9 923 |- ! 75 | [[Кожахметов]] || 9 624 |- ! 76 | [[Ахмет]] || 9 581 |- ! 77 | [[Сарсенов]] || 9 559 |- ! 78 | [[Аманжол]] || 9 506 |- ! 79 | [[Бақыт]] || 9 494 |- ! 80 | [[Ержан]] || 9 332 |- ! 81 | [[Айтжанов]] || 9 310 |- ! 82 | [[Исмаилов]] || 9 279 |- ! 83 | [[Құдайберген]] || 9 145 |- ! 84 | [[Ахметжанов]] || 9 131 |- ! 85 | [[Айтбаев]] || 9 060 |- ! 86 | [[Бауыржан]] || 8 901 |- ! 87 | [[Мустафин]] || 8 673 |- ! 88 | [[Юсупов]] || 8 644 |- ! 89 | [[Жумагалиев]] || 8 577 |- ! 90 | [[Усенов]] || 8 342 |- ! 91 | [[Берік]] || 8 321 |- ! 92 | [[Аманов]] || 8 304 |- ! 93 | [[Амиров]] || 8 245 |- ! 94 | [[Еркін]] || 8 158 |- ! 95 | [[Болатов]] || 8 149 |- ! 96 | [[Маратов]] || 8 122 |- ! 97 | [[Ермек]] || 8 086 |- ! 98 | [[Абенов]] || 8 078 |- ! 99 | [[Аманбаев]] || 8 031 |- ! 100 | [[Абай]] || 8 022 |- ! 101 | [[Жумагулов]] || 7 957 |- ! 102 | [[Алтынбек]] || 7 802 |- ! 103 | [[Исмагулов]] || 7 761 |- ! 104 | [[Бақытжан]] || 7 739 |- ! 105 | [[Бейсенов]] || 7 733 |- ! 106 | [[Асылбек]] || 7 726 |- ! 107 | [[Садвакасов]] || 7 708 |- ! 108 | [[Маханов]] || 7 683 |- ! 109 | [[Мұхтар]] || 7 625 |- ! 110 | [[Балтабаев]] || 7 542 |- ! 111 | [[Умаров]] || 7 399 |- ! 112 | [[Боранбаев]] || 7 349 |- ! 113 | [[Қуандық]] || 7 221 |- ! 114 | [[Нұрланұлы]] || 7 215 |- ! 115 | [[Балтабай]] || 7 178 |- ! 116 | [[Тажибаев]] || 7 168 |- ! 117 | [[Рахимжанов]] || 7 144 |- ! 118 | [[Абилов]] || 7 133 |- ! 119 | [[Ергалиев]] || 7 097 |- ! 120 | [[Өмірзақ]] || 7 051 |- ! 121 | [[Исабеков]] || 6 970 |- ! 122 | [[Смаилов]] || 6 943 |- ! 123 | [[Мухамеджанов]] || 6 917 |- ! 124 | [[Бейсембаев]] || 6 886 |- ! 125 | [[Даулетов]] || 6 863 |- ! 126 | [[Сариев]] || 6 858 |- ! 127 | [[Оразбай]] || 6 828 |- ! 128 | [[Алпысбаев]] || 6 825 |- ! 129 | [[Хамитов]] || 6 823 |- ! 130 | [[Нұрғали]] || 6 798 |- ! 131 | [[Махамбетов]] || 6 773 |- ! 132 | [[Серікұлы]] || 6 739 |- ! 133 | [[Курмангалиев]] || 6 736 |- ! 134 | [[Алибеков]] || 6 703 |- ! 135 | [[Болатбек]] || 6 698 |- ! 136 | [[Орынбаев]] || 6 692 |- ! 137 | [[Бекенов]] || 6 665 |- ! 138 | [[Алтынбеков]] || 6 619 |- ! 139 | [[Муханов]] || 6 608 |- ! 140 | [[Омар]] || 6 588 |- ! 141 | [[Алимбаев]] || 6 527 |- ! 142 | [[Алдабергенов]] || 6 523 |- ! 143 | [[Байжанов]] || 6 513 |- ! 144 | [[Хамзин]] || 6 478 |- ! 145 | [[Асылбеков]] || 6 431 |- ! 146 | [[Мамбетов]] || 6 421 |- ! 147 | [[Абуов]] || 6 393 |- ! 148 | [[Нұржан]] || 6 382 |- ! 149 | [[Альжанов]] || 6 343 |- ! 150 | [[Сыдыков]] || 6 292 |- ! 151 | [[Ерболат]] || 6 277 |- ! 152 | [[Иманбаев]] || 6 248 |- ! 153 | [[Назаров]] || 6 239 |- ! 154 | [[Жаксылыков]] || 6 195 |- ! 155 | [[Дуйсенов]] || 6 195 |- ! 156 | [[Амантаев]] || 6 183 |- ! 157 | [[Қайратұлы]] || 6 181 |- ! 158 | [[Бижанов]] || 6 168 |- ! 159 | [[Ерғали]] || 6 141 |- ! 160 | [[Идрисов]] || 6 103 |- ! 161 | [[Ерлан]] || 6 060 |- ! 162 | [[Оразов]] || 6 057 |- ! 163 | [[Абдулла]] || 6 055 |- ! 164 | [[Бисенов]] || 6 028 |- ! 165 | [[Ерланұлы]] || 6 012 |- ! 166 | [[Ермеков]] || 5 990 |- ! 167 | [[Жолдасов]] || 5 981 |- ! 168 | [[Сұлтан]] || 5 976 |- ! 169 | [[Нурпеисов]] || 5 968 |- ! 170 | [[Кадыров]] || 5 965 |- ! 171 | [[Жанабаев]] || 5 934 |- ! 172 | [[Адилов]] || 5 930 |- ! 173 | [[Есенов]] || 5 900 |- ! 174 | [[Курманов]] || 5 898 |- ! 175 | [[Бауыржанұлы]] || 5 881 |- ! 176 | [[Мұратбек]] || 5 866 |- ! 177 | [[Орынбасаров]] || 5 837 |- ! 178 | [[Молдабеков]] || 5 835 |- ! 179 | [[Жуманов]] || 5 827 |- ! 180 | [[Мусабеков]] || 5 784 |- ! 181 | [[Сайлау]] || 5 779 |- ! 182 | [[Оспан]] || 5 764 |- ! 183 | [[Рамазан]] || 5 758 |- ! 184 | [[Сарсембаев]] || 5 757 |- ! 185 | [[Наурызбаев]] || 5 738 |- ! 186 | [[Уразбаев]] || 5 727 |- ! 187 | [[Карибаев]] || 5 707 |- ! 188 | [[Калдыбаев]] || 5 704 |- ! 189 | [[Ибраимов]] || 5 657 |- ! 190 | [[Алпысбай]] || 5 638 |- ! 191 | [[Айтбай]] || 5 602 |- ! 192 | [[Кенжебеков]] || 5 583 |- ! 193 | [[Бейсенбаев]] || 5 576 |- ! 194 | [[Избасаров]] || 5 568 |- ! 195 | [[Жұмағали]] || 5 545 |- ! 196 | [[Сағындық]] || 5 528 |- ! 197 | [[Алтаев]] || 5 497 |- ! 198 | [[Сатыбалды]] || 5 482 |- ! 199 | [[Талғатұлы]] || 5 476 |- ! 200 | [[Куандыков]] || 5 473 |- ! 201 | [[Карабаев]] || 5 424 |- ! 202 | [[Нурманов]] || 5 406 |- ! 203 | [[Оразбек]] || 5 406 |- ! 204 | [[Бекболат]] || 5 396 |- ! 205 | [[Дуйсенбаев]] || 5 392 |- ! 206 | [[Курманбаев]] || 5 391 |- ! 207 | [[Кеңес]] || 5 373 |- ! 208 | [[Нурмагамбетов]] || 5 369 |- ! 209 | [[Сатыбалдиев]] || 5 346 |- ! 210 | [[Сапар]] || 5 324 |- ! 211 | [[Имангалиев]] || 5 276 |- ! 212 | [[Қалдыбай]] || 5 273 |- ! 213 | [[Молдабаев]] || 5 272 |- ! 214 | [[Сансызбай]] || 5 263 |- ! 215 | [[Темірхан]] || 5 254 |- ! 216 | [[Аманбай]] || 5 252 |- ! 217 | [[Дюсембаев]] || 5 248 |- ! 218 | [[Орынбай]] || 5 229 |- ! 219 | [[Ермекбаев]] || 5 220 |- ! 220 | [[Исабаев]] || 5 217 |- ! 221 | [[Хасанов]] || 5 212 |- ! 222 | [[Әділбек]] || 5 207 |- ! 223 | [[Аман]] || 5 201 |- ! 224 | [[Бекжанов]] || 5 184 |- ! 225 | [[Тулебаев]] || 5 177 |- ! 226 | [[Умбетов]] || 5 167 |- ! 227 | [[Әділхан]] || 5 163 |- ! 228 | [[Жумашев]] || 5 132 |- ! 229 | [[Тлеубаев]] || 5 122 |- ! 230 | [[Нурбаев]] || 5 119 |- ! 231 | [[Қалдыбек]] || 5 108 |- ! 232 | [[Ержанұлы]] || 5 097 |- ! 233 | [[Ашимов]] || 5 084 |- ! 234 | [[Маратұлы]] || 5 072 |- ! 235 | [[Кенжебек]] || 5 060 |- ! 236 | [[Жумадилов]] || 5 052 |- ! 237 | [[Сабитов]] || 5 013 |- ! 238 | [[Жеңіс]] || 5 008 |- ! 239 | [[Русланұлы]] || 5 001 |- ! 240 | [[Жолдыбаев]] || 4 999 |- ! 241 | [[Сарсенбай]] || 4 987 |- ! 242 | [[Әлібек]] || 4 981 |- ! 243 | [[Қанатұлы]] || 4 962 |- ! 244 | [[Оразбеков]] || 4 927 |- ! 245 | [[Жанат]] || 4 905 |- ! 246 | [[Бахыт]] || 4 880 |- ! 247 | [[Үсен]] || 4 865 |- ! 248 | [[Касымбеков]] || 4 841 |- ! 249 | [[Тұрсынбай]] || 4 836 |- ! 250 | [[Мухтаров]] || 4 835 |- ! 251 | [[Жолдас]] || 4 833 |- ! 252 | [[Азаматұлы]] || 4 822 |- ! 253 | [[Ербол]] || 4 821 |- ! 254 | [[Мәлік]] || 4 816 |- ! 255 | [[Дүйсенбай]] || 4 808 |- ! 256 | [[Қали]] || 4 804 |- ! 257 | [[Қуанышбек]] || 4 784 |- ! 258 | [[Елемесов]] || 4 763 |- ! 259 | [[Тұрсын]] || 4 752 |- ! 260 | [[Шаяхметов]] || 4 719 |- ! 261 | [[Казиев]] || 4 719 |- ! 262 | [[Сеитов]] || 4 669 |- ! 263 | [[Сембаев]] || 4 646 |- ! 264 | [[Ибрагим]] || 4 642 |- ! 265 | [[Жуматаев]] || 4 638 |- ! 266 | [[Алибаев]] || 4 625 |- ! 267 | [[Досанов]] || 4 617 |- ! 268 | [[Самат]] || 4 571 |- ! 269 | [[Утебаев]] || 4 565 |- ! 270 | [[Касимов]] || 4 544 |- ! 271 | [[Уалиев]] || 4 535 |- ! 272 | [[Утепов]] || 4 518 |- ! 273 | [[Куанышев]] || 4 514 |- ! 274 | [[Өмірбек]] || 4 508 |- ! 275 | [[Умирзаков]] || 4 489 |- ! 276 | [[Сагындыков]] || 4 481 |- ! 277 | [[Габдуллин]] || 4 468 |- ! 278 | [[Маликов]] || 4 462 |- ! 279 | [[Аманкелді]] || 4 454 |- ! 280 | [[Жарылқасын]] || 4 453 |- ! 281 | [[Елубаев]] || 4 434 |- ! 282 | [[Боранбай]] || 4 418 |- ! 283 | [[Иманкулов]] || 4 413 |- ! 284 | [[Садуакасов]] || 4 408 |- ! 285 | [[Шакиров]] || 4 392 |- ! 286 | [[Жаксыбаев]] || 4 392 |- ! 287 | [[Дюсенов]] || 4 376 |- ! 288 | [[Турганбаев]] || 4 371 |- ! 289 | [[Рысбеков]] || 4 359 |- ! 290 | [[Абдрахман]] || 4 333 |- ! 291 | [[Джумабаев]] || 4 331 |- ! 292 | [[Есжанов]] || 4 320 |- ! 293 | [[Мурат]] || 4 303 |- ! 294 | [[Кенжебай]] || 4 290 |- ! 295 | [[Бакиров]] || 4 274 |- ! 296 | [[Батырбек]] || 4 253 |- ! 297 | [[Алимов]] || 4 250 |- ! 298 | [[Смайлов]] || 4 244 |- ! 299 | [[Айдаров]] || 4 242 |- ! 300 | [[Мусабаев]] || 4 233 |- ! 301 | [[Есенбаев]] || 4 233 |- ! 302 | [[Рысбек]] || 4 229 |- ! 303 | [[Алдаберген]] || 4 219 |- ! 304 | [[Омарбеков]] || 4 218 |- ! 305 | [[Махметов]] || 4 213 |- ! 306 | [[Мырзабеков]] || 4 202 |- ! 307 | [[Бегалиев]] || 4 196 |- ! 308 | [[Темирбеков]] || 4 175 |- ! 309 | [[Уразов]] || 4 171 |- ! 310 | [[Сапарбаев]] || 4 169 |- ! 311 | [[Каратаев]] || 4 163 |- ! 312 | [[Батырбеков]] || 4 152 |- ! 313 | [[Ерболұлы]] || 4 151 |- ! 314 | [[Алимжанов]] || 4 146 |- ! 315 | [[Досжанов]] || 4 139 |- ! 316 | [[Бейсенбай]] || 4 128 |- ! 317 | [[Мухаметжанов]] || 4 120 |- ! 318 | [[Ережепов]] || 4 118 |- ! 319 | [[Имашев]] || 4 115 |- ! 320 | [[Сабыр]] || 4 113 |- ! 321 | [[Сапарбек]] || 4 099 |- ! 322 | [[Өтеген]] || 4 097 |- ! 323 | [[Темирбаев]] || 4 090 |- ! 324 | [[Дүйсен]] || 4 087 |- ! 325 | [[Жаңабай]] || 4 087 |- ! 326 | [[Нугманов]] || 4 084 |- ! 327 | [[Батырхан]] || 4 083 |- ! 328 | [[Ералиев]] || 4 073 |- ! 329 | [[Курбанов]] || 4 040 |- ! 330 | [[Төлегенов]] || 4 035 |- ! 331 | [[Серіков]] || 4 026 |- ! 332 | [[Тусупов]] || 4 018 |- ! 333 | [[Мұратұлы]] || 4 011 |- ! 334 | [[Ақылбек]] || 4 006 |- ! 335 | [[Алимбеков]] || 4 003 |- ! 336 | [[Мухамбетов]] || 3 993 |- ! 337 | [[Темиргалиев]] || 3 990 |- ! 338 | [[Сабиров]] || 3 983 |- ! 339 | [[Кадиров]] || 3 982 |- ! 340 | [[Сакенов]] || 3 975 |- ! 341 | [[Қасым]] || 3 974 |- ! 342 | [[Толегенов]] || 3 967 |- ! 343 | [[Шалабаев]] || 3 963 |- ! 344 | [[Сейдахметов]] || 3 962 |- ! 345 | [[Казбеков]] || 3 946 |- ! 346 | [[Сансызбаев]] || 3 942 |- ! 347 | [[Ниязов]] || 3 938 |- ! 348 | [[Даутов]] || 3 938 |- ! 349 | [[Сүлеймен]] || 3 937 |- ! 350 | [[Абдиев]] || 3 934 |- ! 351 | [[Шаймерденов]] || 3 915 |- ! 352 | [[Алтай]] || 3 912 |- ! 353 | [[Айдар]] || 3 908 |- ! 354 | [[Галиев]] || 3 905 |- ! 355 | [[Темиров]] || 3 902 |- ! 356 | [[Ахмедов]] || 3 900 |- ! 357 | [[Нурланов]] || 3 894 |- ! 358 | [[Оразалы]] || 3 886 |- ! 359 | [[Тұрсынбек]] || 3 879 |- ! 360 | [[Отарбаев]] || 3 862 |- ! 361 | [[Жиенбаев]] || 3 846 |- ! 362 | [[Рысбаев]] || 3 843 |- ! 363 | [[Камалов]] || 3 839 |- ! 364 | [[Айдарбеков]] || 3 825 |- ! 365 | [[Ермекбай]] || 3 817 |- ! 366 | [[Жолдыбай]] || 3 814 |- ! 367 | [[Елубай]] || 3 812 |- ! 368 | [[Нурбеков]] || 3 810 |- ! 369 | [[Тулеуов]] || 3 803 |- ! 370 | [[Баймагамбетов]] || 3 798 |- ! 371 | [[Мырзабаев]] || 3 767 |- ! 372 | [[Шакенов]] || 3 763 |- ! 373 | [[Сәрсенбай]] || 3 758 |- ! 374 | [[Жұмахан]] || 3 745 |- ! 375 | [[Сарбасов]] || 3 743 |- ! 376 | [[Мукушев]] || 3 740 |- ! 377 | [[Мейрамбек]] || 3 740 |- ! 378 | [[Бейсен]] || 3 740 |- ! 379 | [[Нұржанұлы]] || 3 738 |- ! 380 | [[Мырзахметов]] || 3 733 |- ! 381 | [[Амангелдиев]] || 3 728 |- ! 382 | [[Мажитов]] || 3 727 |- ! 383 | [[Рахимбаев]] || 3 722 |- ! 384 | [[Набиев]] || 3 720 |- ! 385 | [[Темірбек]] || 3 716 |- ! 386 | [[Абдикаримов]] || 3 708 |- ! 387 | [[Байзаков]] || 3 702 |- ! 388 | [[Рустемов]] || 3 697 |- ! 389 | [[Бахытжан]] || 3 694 |- ! 390 | [[Аширбеков]] || 3 692 |- ! 391 | [[Сәбит]] || 3 685 |- ! 392 | [[Мырзабек]] || 3 684 |- ! 393 | [[Баймуратов]] || 3 678 |- ! 394 | [[Берікұлы]] || 3 665 |- ! 395 | [[Оразалиев]] || 3 662 |- ! 396 | [[Арыстанов]] || 3 655 |- ! 397 | [[Елеусизов]] || 3 652 |- ! 398 | [[Асқарұлы]] || 3 651 |- ! 399 | [[Узакбаев]] || 3 644 |- ! 400 | [[Бақытбек]] || 3 634 |- ! 401 | [[Султанбеков]] || 3 631 |- ! 402 | [[Жапаров]] || 3 611 |- ! 403 | [[Нуртазин]] || 3 589 |- ! 404 | [[Даулетбаев]] || 3 589 |- ! 405 | [[Дүйсенбек]] || 3 575 |- ! 406 | [[Есимов]] || 3 571 |- ! 407 | [[Бахтияр]] || 3 571 |- ! 408 | [[Хамит]] || 3 569 |- ! 409 | [[Арманұлы]] || 3 538 |- ! 410 | [[Абилдаев]] || 3 527 |- ! 411 | [[Дарибаев]] || 3 523 |- ! 412 | [[Орынбек]] || 3 518 |- ! 413 | [[Маханбетов]] || 3 514 |- ! 414 | [[Мұратов]] || 3 512 |- ! 415 | [[Кабиев]] || 3 502 |- ! 416 | [[Жунисов]] || 3 502 |- ! 417 | [[Бейбіт]] || 3 490 |- ! 418 | [[Болатұлы]] || 3 487 |- ! 419 | [[Базаров]] || 3 478 |- ! 420 | [[Айтжан]] || 3 467 |- ! 421 | [[Ораз]] || 3 451 |- ! 422 | [[Иса]] || 3 449 |- ! 423 | [[Нурахметов]] || 3 447 |- ! 424 | [[Қуанышұлы]] || 3 441 |- ! 425 | [[Сайлаубек]] || 3 440 |- ! 426 | [[Абжанов]] || 3 439 |- ! 427 | [[Абдраманов]] || 3 436 |- ! 428 | [[Аханов]] || 3 427 |- ! 429 | [[Исаков]] || 3 426 |- ! 430 | [[Молдахметов]] || 3 424 |- ! 431 | [[Бекбаев]] || 3 424 |- ! 432 | [[Серик]] || 3 419 |- ! 433 | [[Асылхан]] || 3 419 |- ! 434 | [[Нуртаев]] || 3 416 |- ! 435 | [[Кузембаев]] || 3 403 |- ! 436 | [[Турсынбаев]] || 3 402 |- ! 437 | [[Мурзагалиев]] || 3 399 |- ! 438 | [[Төрехан]] || 3 396 |- ! 439 | [[Аманкулов]] || 3 394 |- ! 440 | [[Турлыбеков]] || 3 392 |- ! 441 | [[Канатов]] || 3 388 |- ! 442 | [[Мадиев]] || 3 377 |- ! 443 | [[Әділ]] || 3 373 |- ! 444 | [[Дәулет]] || 3 362 |- ! 445 | [[Кенжегалиев]] || 3 333 |- ! 446 | [[Ералы]] || 3 333 |- ! 447 | [[Ғалымжан]] || 3 327 |- ! 448 | [[Мустафаев]] || 3 324 |- ! 449 | [[Садық]] || 3 316 |- ! 450 | [[Сарыбаев]] || 3 310 |- ! 451 | [[Абаев]] || 3 305 |- ! 452 | [[Дуйсебаев]] || 3 299 |- ! 453 | [[Лесбек]] || 3 298 |- ! 454 | [[Данияров]] || 3 278 |- ! 455 | [[Сабит]] || 3 276 |- ! 456 | [[Қыдырбай]] || 3 268 |- ! 457 | [[Жакенов]] || 3 261 |- ! 458 | [[Жолдасбек]] || 3 253 |- ! 459 | [[Совет]] || 3 239 |- ! 460 | [[Нурсеитов]] || 3 235 |- ! 461 | [[Қадыр]] || 3 233 |- ! 462 | [[Нуралиев]] || 3 230 |- ! 463 | [[Рахманов]] || 3 227 |- ! 464 | [[Ерназаров]] || 3 217 |- ! 465 | [[Абдуллин]] || 3 213 |- ! 466 | [[Жақсыбай]] || 3 196 |- ! 467 | [[Усманов]] || 3 188 |- ! 468 | [[Кожанов]] || 3 188 |- ! 469 | [[Бектурганов]] || 3 186 |- ! 470 | [[Кыдырбаев]] || 3 183 |- ! 471 | [[Успанов]] || 3 174 |- ! 472 | [[Бисенбаев]] || 3 168 |- ! 473 | [[Тлегенов]] || 3 165 |- ! 474 | [[Жалгасбаев]] || 3 163 |- ! 475 | [[Нұрлыбек]] || 3 160 |- ! 476 | [[Жұман]] || 3 158 |- ! 477 | [[Серікбаев]] || 3 156 |- ! 478 | [[Хусаинов]] || 3 155 |- ! 479 | [[Нурмаганбетов]] || 3 155 |- ! 480 | [[Ермагамбетов]] || 3 153 |- ! 481 | [[Кожабеков]] || 3 150 |- ! 482 | [[Оралбаев]] || 3 134 |- ! 483 | [[Жәнібек]] || 3 132 |- ! 484 | [[Сулейманов]] || 3 121 |- ! 485 | [[Садуов]] || 3 121 |- ! 486 | [[Куанышбаев]] || 3 114 |- ! 487 | [[Жомарт]] || 3 113 |- ! 488 | [[Есетов]] || 3 083 |- ! 489 | [[Оралбай]] || 3 078 |- ! 490 | [[Мақсатұлы]] || 3 075 |- ! 491 | [[Утешов]] || 3 071 |- ! 492 | [[Елемес]] || 3 055 |- ! 493 | [[Исатаев]] || 3 046 |- ! 494 | [[Кудабаев]] || 3 045 |- ! 495 | [[Бисембаев]] || 3 042 |- ! 496 | [[Байменов]] || 3 041 |- ! 497 | [[Алимбетов]] || 3 034 |- ! 498 | [[Исмайлов]] || 3 030 |- ! 499 | [[Қуанышбай]] || 3 023 |- ! 500 | [[Керимбеков]] || 3 023 |- ! 501 | [[Жалғас]] || 3 017 |- ! 502 | [[Камбаров]] || 3 011 |- ! 503 | [[Абиев]] || 3 010 |- ! 504 | [[Аманбек]] || 3 010 |- ! 505 | [[Айдарбек]] || 3 004 |- ! 506 | [[Бисенгалиев]] || 3 003 |- ! 507 | [[Сұлтанбек]] || 3 001 |- ! 508 | [[Асқаров]] || 3 001 |- ! 509 | [[Аязбаев]] || 2 993 |- ! 510 | [[Тажиев]] || 2 992 |- ! 511 | [[Максутов]] || 2 992 |- ! 512 | [[Амангалиев]] || 2 987 |- ! 513 | [[Даниярұлы]] || 2 983 |- ! 514 | [[Темирханов]] || 2 981 |- ! 515 | [[Умирбеков]] || 2 977 |- ! 516 | [[Аманғали]] || 2 976 |- ! 517 | [[Еркінбек]] || 2 974 |- ! 518 | [[Есен]] || 2 968 |- ! 519 | [[Алимкулов]] || 2 966 |- ! 520 | [[Хайруллин]] || 2 964 |- ! 521 | [[Аширов]] || 2 956 |- ! 522 | [[Молдашев]] || 2 940 |- ! 523 | [[Пернебек]] || 2 939 |- ! 524 | [[Бауржан]] || 2 935 |- ! 525 | [[Баймуханов]] || 2 932 |- ! 526 | [[Амирханов]] || 2 931 |- ! 527 | [[Скаков]] || 2 930 |- ! 528 | [[Джумагалиев]] || 2 927 |- ! 529 | [[Турсунов]] || 2 924 |- ! 530 | [[Қазбек]] || 2 924 |- ! 531 | [[Бекен]] || 2 923 |- ! 532 | [[Даулет]] || 2 918 |- ! 533 | [[Адилбеков]] || 2 918 |- ! 534 | [[Сартаев]] || 2 913 |- ! 535 | [[Гумаров]] || 2 913 |- ! 536 | [[Кушербаев]] || 2 912 |- ! 537 | [[Анарбек]] || 2 904 |- ! 538 | [[Исин]] || 2 901 |- ! 539 | [[Мырзахан]] || 2 879 |- ! 540 | [[Мынбаев]] || 2 876 |- ! 541 | [[Нұралы]] || 2 873 |- ! 542 | [[Курмашев]] || 2 871 |- ! 543 | [[Жамбыл]] || 2 867 |- ! 544 | [[Сейтов]] || 2 864 |- ! 545 | [[Сапаргалиев]] || 2 861 |- ! 546 | [[Саматұлы]] || 2 858 |- ! 547 | [[Габбасов]] || 2 857 |- ! 548 | [[Серікқали]] || 2 856 |- ! 549 | [[Тоқтасын]] || 2 851 |- ! 550 | [[Абдраимов]] || 2 847 |- ! 551 | [[Махмутов]] || 2 843 |- ! 552 | [[Аралбаев]] || 2 841 |- ! 553 | [[Медетов]] || 2 836 |- ! 554 | [[Серикбай]] || 2 834 |- ! 555 | [[Джунусов]] || 2 834 |- ! 556 | [[Сәкен]] || 2 832 |- ! 557 | [[Молдагалиев]] || 2 830 |- ! 558 | [[Елеуов]] || 2 829 |- ! 559 | [[Айдархан]] || 2 828 |- ! 560 | [[Керимбаев]] || 2 823 |- ! 561 | [[Ракишев]] || 2 820 |- ! 562 | [[Ануарбек]] || 2 820 |- ! 563 | [[Иманбеков]] || 2 817 |- ! 564 | [[Сапарбай]] || 2 815 |- ! 565 | [[Сейтжанов]] || 2 814 |- ! 566 | [[Тұрар]] || 2 813 |- ! 567 | [[Сатаев]] || 2 813 |- ! 568 | [[Батырханов]] || 2 813 |- ! 569 | [[Сапарғали]] || 2 812 |- ! 570 | [[Пернебай]] || 2 811 |- ! 571 | [[Жетписбаев]] || 2 807 |- ! 572 | [[Наурызбай]] || 2 801 |- ! 573 | [[Мақсұт]] || 2 801 |- ! 574 | [[Бақтыбай]] || 2 798 |- ! 575 | [[Муратбеков]] || 2 793 |- ! 576 | [[Амренов]] || 2 788 |- ! 577 | [[Тұрғанбек]] || 2 785 |- ! 578 | [[Кульбаев]] || 2 785 |- ! 579 | [[Танатаров]] || 2 783 |- ! 580 | [[Амангельдиев]] || 2 779 |- ! 581 | [[Булатов]] || 2 777 |- ! 582 | [[Арынов]] || 2 773 |- ! 583 | [[Айткулов]] || 2 773 |- ! 584 | [[Абдиров]] || 2 771 |- ! 585 | [[Жақсылықов]] || 2 766 |- ! 586 | [[Еримбетов]] || 2 764 |- ! 587 | [[Куатов]] || 2 763 |- ! 588 | [[Бақытжанұлы]] || 2 760 |- ! 589 | [[Есенгелді]] || 2 757 |- ! 590 | [[Тулеубаев]] || 2 756 |- ! 591 | [[Полат]] || 2 750 |- ! 592 | [[Тастанбеков]] || 2 747 |- ! 593 | [[Усербаев]] || 2 745 |- ! 594 | [[Нұрболат]] || 2 736 |- ! 595 | [[Тулепов]] || 2 735 |- ! 596 | [[Давлетов]] || 2 735 |- ! 597 | [[Ермахан]] || 2 734 |- ! 598 | [[Онгарбаев]] || 2 730 |- ! 599 | [[Ұзақбай]] || 2 718 |- ! 600 | [[Сактаганов]] || 2 709 |- ! 601 | [[Смағұл]] || 2 708 |- ! 602 | [[Бектасов]] || 2 692 |- ! 603 | [[Акимов]] || 2 692 |- ! 604 | [[Нурлыбаев]] || 2 686 |- ! 605 | [[Абдукаримов]] || 2 686 |- ! 606 | [[Салимов]] || 2 677 |- ! 607 | [[Макашев]] || 2 671 |- ! 608 | [[Мұса]] || 2 669 |- ! 609 | [[Жакипов]] || 2 669 |- ! 610 | [[Акишев]] || 2 669 |- ! 611 | [[Мақсат]] || 2 667 |- ! 612 | [[Тастанов]] || 2 666 |- ! 613 | [[Сагимбаев]] || 2 663 |- ! 614 | [[Олжабаев]] || 2 661 |- ! 615 | [[Жұматай]] || 2 659 |- ! 616 | [[Тасболат]] || 2 656 |- ! 617 | [[Ордабаев]] || 2 655 |- ! 618 | [[Қасымбек]] || 2 650 |- ! 619 | [[Айдарханов]] || 2 646 |- ! 620 | [[Әмірхан]] || 2 644 |- ! 621 | [[Куспанов]] || 2 642 |- ! 622 | [[Оралбек]] || 2 638 |- ! 623 | [[Ертай]] || 2 638 |- ! 624 | [[Қуат]] || 2 627 |- ! 625 | [[Жүсіп]] || 2 619 |- ! 626 | [[Аяпов]] || 2 619 |- ! 627 | [[Баймаханов]] || 2 617 |- ! 628 | [[Ниязбеков]] || 2 615 |- ! 629 | [[Акылбеков]] || 2 613 |- ! 630 | [[Тұрғанбай]] || 2 609 |- ! 631 | [[Какимов]] || 2 609 |- ! 632 | [[Оразалин]] || 2 606 |- ! 633 | [[Дауренбеков]] || 2 603 |- ! 634 | [[Асхатұлы]] || 2 603 |- ! 635 | [[Жұмабаев]] || 2 602 |- ! 636 | [[Ғалым]] || 2 598 |- ! 637 | [[Асқарбек]] || 2 594 |- ! 638 | [[Қонысбай]] || 2 593 |- ! 639 | [[Нурмуханов]] || 2 592 |- ! 640 | [[Қалиев]] || 2 590 |- ! 641 | [[Саматов]] || 2 588 |- ! 642 | [[Каирбеков]] || 2 588 |- ! 643 | [[Закиров]] || 2 587 |- ! 644 | [[Адильбеков]] || 2 584 |- ! 645 | [[Валиев]] || 2 578 |- ! 646 | [[Махамбет]] || 2 577 |- ! 647 | [[Құрманғали]] || 2 575 |- ! 648 | [[Ерболатұлы]] || 2 569 |- ! 649 | [[Амирбеков]] || 2 565 |- ! 650 | [[Мырзабай]] || 2 564 |- ! 651 | [[Кәрім]] || 2 563 |- ! 652 | [[Нұрмахан]] || 2 562 |- ! 653 | [[Бекетов]] || 2 561 |- ! 654 | [[Бахтияров]] || 2 555 |- ! 655 | [[Жолдасбаев]] || 2 554 |- ! 656 | [[Сайлаубай]] || 2 553 |- ! 657 | [[Капаров]] || 2 552 |- ! 658 | [[Иманов]] || 2 551 |- ! 659 | [[Бейсенбек]] || 2 547 |- ! 660 | [[Туребеков]] || 2 540 |- ! 661 | [[Кенесов]] || 2 536 |- ! 662 | [[Туякбаев]] || 2 534 |- ! 663 | [[Бактыбаев]] || 2 534 |- ! 664 | [[Жанибеков]] || 2 533 |- ! 665 | [[Есенгалиев]] || 2 532 |- ! 666 | [[Махатов]] || 2 530 |- ! 667 | [[Ким]] || 2 529 |- ! 668 | [[Бекбосынов]] || 2 521 |- ! 669 | [[Рыскулов]] || 2 515 |- ! 670 | [[Кулбаев]] || 2 515 |- ! 671 | [[Атабаев]] || 2 514 |- ! 672 | [[Жанболат]] || 2 513 |- ! 673 | [[Амандық]] || 2 513 |- ! 674 | [[Құралбай]] || 2 511 |- ! 675 | [[Ескалиев]] || 2 511 |- ! 676 | [[Жақсыбек]] || 2 501 |- ! 677 | [[Сапарбеков]] || 2 496 |- ! 678 | [[Айнабеков]] || 2 492 |- ! 679 | [[Төлеу]] || 2 490 |- ! 680 | [[Бекишев]] || 2 490 |- ! 681 | [[Джумагулов]] || 2 487 |- ! 682 | [[Тулепбергенов]] || 2 485 |- ! 683 | [[Сарсенгалиев]] || 2 485 |- ! 684 | [[Ахметжан]] || 2 478 |- ! 685 | [[Мейрам]] || 2 476 |- ! 686 | [[Жанаев]] || 2 476 |- ! 687 | [[Жақып]] || 2 473 |- ! 688 | [[Тәңірберген]] || 2 472 |- ! 689 | [[Елтай]] || 2 472 |- ! 690 | [[Нұртай]] || 2 471 |- ! 691 | [[Ертаев]] || 2 470 |- ! 692 | [[Нысанбаев]] || 2 469 |- ! 693 | [[Сандыбаев]] || 2 466 |- ! 694 | [[Сексенбаев]] || 2 463 |- ! 695 | [[Тусупбеков]] || 2 462 |- ! 696 | [[Беков]] || 2 461 |- ! 697 | [[Сейдалиев]] || 2 459 |- ! 698 | [[Кадырбаев]] || 2 456 |- ! 699 | [[Худайбергенов]] || 2 447 |- ! 700 | [[Утенов]] || 2 447 |- ! 701 | [[Қанатбек]] || 2 444 |- ! 702 | [[Арыстанбек]] || 2 444 |- ! 703 | [[Маханбет]] || 2 443 |- ! 704 | [[Калдыбеков]] || 2 443 |- ! 705 | [[Аяпбергенов]] || 2 443 |- ! 706 | [[Есенбеков]] || 2 441 |- ! 707 | [[Бухарбаев]] || 2 433 |- ! 708 | [[Абдуалиев]] || 2 433 |- ! 709 | [[Бекмуратов]] || 2 431 |- ! 710 | [[Тагаев]] || 2 430 |- ! 711 | [[Канафин]] || 2 424 |- ! 712 | [[Дюсенбаев]] || 2 421 |- ! 713 | [[Бақберген]] || 2 420 |- ! 714 | [[Бекболатов]] || 2 416 |- ! 715 | [[Егембердиев]] || 2 415 |- ! 716 | [[Рахимбеков]] || 2 412 |- ! 717 | [[Абубакиров]] || 2 411 |- ! 718 | [[Бекмагамбетов]] || 2 408 |- ! 719 | [[Қойшыбай]] || 2 405 |- ! 720 | [[Рахматулла]] || 2 403 |- ! 721 | [[Утепбергенов]] || 2 402 |- ! 722 | [[Раисов]] || 2 400 |- ! 723 | [[Ихсанов]] || 2 400 |- ! 724 | [[Тулеген]] || 2 398 |- ! 725 | [[Таубаев]] || 2 394 |- ! 726 | [[Рыспаев]] || 2 394 |- ! 727 | [[Ахметкалиев]] || 2 392 |- ! 728 | [[Құдайбергенов]] || 2 391 |- ! 729 | [[Жандосұлы]] || 2 390 |- ! 730 | [[Еркінұлы]] || 2 389 |- ! 731 | [[Ермекұлы]] || 2 389 |- ! 732 | [[Нурмаханов]] || 2 388 |- ! 733 | [[Мухамадиев]] || 2 388 |- ! 734 | [[Кумаров]] || 2 387 |- ! 735 | [[Сабыров]] || 2 386 |- ! 736 | [[Асылбекұлы]] || 2 384 |- ! 737 | [[Орынбеков]] || 2 382 |- ! 738 | [[Алтыбаев]] || 2 381 |- ! 739 | [[Джумабеков]] || 2 377 |- ! 740 | [[Жоламанов]] || 2 373 |- ! 741 | [[Нурлан]] || 2 371 |- ! 742 | [[Ізбасар]] || 2 369 |- ! 743 | [[Ильяс]] || 2 366 |- ! 744 | [[Егизбаев]] || 2 365 |- ! 745 | [[Ғабит]] || 2 359 |- ! 746 | [[Қайырбек]] || 2 356 |- ! 747 | [[Айткалиев]] || 2 354 |- ! 748 | [[Абдурахманов]] || 2 353 |- ! 749 | [[Құрманбек]] || 2 352 |- ! 750 | [[Орал]] || 2 349 |- ! 751 | [[Кабылбеков]] || 2 349 |- ! 752 | [[Орманов]] || 2 346 |- ! 753 | [[Байжуманов]] || 2 345 |- ! 754 | [[Тулешов]] || 2 342 |- ! 755 | [[Сисенов]] || 2 335 |- ! 756 | [[Төребек]] || 2 332 |- ! 757 | [[Туребаев]] || 2 331 |- ! 758 | [[Курманбеков]] || 2 331 |- ! 759 | [[Умирбаев]] || 2 327 |- ! 760 | [[Нугуманов]] || 2 326 |- ! 761 | [[Қамбар]] || 2 323 |- ! 762 | [[Мырзағали]] || 2 322 |- ! 763 | [[Батыров]] || 2 322 |- ! 764 | [[Ғалымжанұлы]] || 2 322 |- ! 765 | [[Балабеков]] || 2 322 |- ! 766 | [[Куанов]] || 2 315 |- ! 767 | [[Сарманов]] || 2 312 |- ! 768 | [[Ташенов]] || 2 312 |- ! 769 | [[Досов]] || 2 312 |- ! 770 | [[Бегалы]] || 2 305 |- ! 771 | [[Жалғасбай]] || 2 304 |- ! 772 | [[Токсанбаев]] || 2 303 |- ! 773 | [[Болатбеков]] || 2 299 |- ! 774 | [[Төлепберген]] || 2 296 |- ! 775 | [[Танирбергенов]] || 2 295 |- ! 776 | [[Олжабай]] || 2 295 |- ! 777 | [[Кенжетаев]] || 2 291 |- ! 778 | [[Балгабаев]] || 2 289 |- ! 779 | [[Нұрбек]] || 2 287 |- ! 780 | [[Рысбай]] || 2 279 |- ! 781 | [[Ажибаев]] || 2 277 |- ! 782 | [[Жумажанов]] || 2 276 |- ! 783 | [[Қожахмет]] || 2 275 |- ! 784 | [[Мырзахмет]] || 2 272 |- ! 785 | [[Рахат]] || 2 270 |- ! 786 | [[Утеулиев]] || 2 267 |- ! 787 | [[Дулат]] || 2 267 |- ! 788 | [[Азамат]] || 2 267 |- ! 789 | [[Уалихан]] || 2 266 |- ! 790 | [[Раимбеков]] || 2 262 |- ! 791 | [[Алмас]] || 2 257 |- ! 792 | [[Бердібек]] || 2 254 |- ! 793 | [[Ермаханов]] || 2 252 |- ! 794 | [[Жұмағұл]] || 2 249 |- ! 795 | [[Кусайнов]] || 2 246 |- ! 796 | [[Исабек]] || 2 246 |- ! 797 | [[Таңатар]] || 2 245 |- ! 798 | [[Нургазин]] || 2 244 |- ! 799 | [[Садвокасов]] || 2 242 |- ! 800 | [[Сакен]] || 2 241 |- ! 801 | [[Сағат]] || 2 235 |- ! 802 | [[Бағдат]] || 2 233 |- ! 803 | [[Мырзалиев]] || 2 230 |- ! 804 | [[Уразгалиев]] || 2 227 |- ! 805 | [[Сундетов]] || 2 227 |- ! 806 | [[Байбосынов]] || 2 225 |- ! 807 | [[Алибек]] || 2 223 |- ! 808 | [[Анарбаев]] || 2 223 |- ! 809 | [[Жұмаш]] || 2 221 |- ! 810 | [[Умурзаков]] || 2 217 |- ! 811 | [[Ергеш]] || 2 215 |- ! 812 | [[Данияр]] || 2 215 |- ! 813 | [[Туленов]] || 2 213 |- ! 814 | [[Сагиндыков]] || 2 213 |- ! 815 | [[Бисенбай]] || 2 211 |- ! 816 | [[Жұмабеков]] || 2 208 |- ! 817 | [[Ищанов]] || 2 202 |- ! 818 | [[Жүніс]] || 2 201 |- ! 819 | [[Тлеуов]] || 2 200 |- ! 820 | [[Ахмадиев]] || 2 198 |- ! 821 | [[Манапов]] || 2 197 |- ! 822 | [[Копбаев]] || 2 197 |- ! 823 | [[Абильдаев]] || 2 196 |- ! 824 | [[Назарбаев]] || 2 194 |- ! 825 | [[Жетпісбай]] || 2 194 |- ! 826 | [[Тасбулатов]] || 2 190 |- ! 827 | [[Сембай]] || 2 189 |- ! 828 | [[Сегизбаев]] || 2 189 |- ! 829 | [[Рахым]] || 2 183 |- ! 830 | [[Базарбек]] || 2 182 |- ! 831 | [[Әмірбек]] || 2 181 |- ! 832 | [[Таженов]] || 2 177 |- ! 833 | [[Иманалиев]] || 2 176 |- ! 834 | [[Аширбаев]] || 2 176 |- ! 835 | [[Рахымжан]] || 2 174 |- ! 836 | [[Исатай]] || 2 173 |- ! 837 | [[Айдосұлы]] || 2 173 |- ! 838 | [[Мамаев]] || 2 171 |- ! 839 | [[Ережеп]] || 2 170 |- ! 840 | [[Арыстан]] || 2 170 |- ! 841 | [[Мауленов]] || 2 169 |- ! 842 | [[Аринов]] || 2 165 |- ! 843 | [[Усенбаев]] || 2 162 |- ! 844 | [[Еркебаев]] || 2 162 |- ! 845 | [[Сейлханов]] || 2 160 |- ! 846 | [[Дарханұлы]] || 2 160 |- ! 847 | [[Жанузаков]] || 2 157 |- ! 848 | [[Утемисов]] || 2 156 |- ! 849 | [[Болатхан]] || 2 155 |- ! 850 | [[Карабеков]] || 2 153 |- ! 851 | [[Сүлейменов]] || 2 150 |- ! 852 | [[Койшыбаев]] || 2 149 |- ! 853 | [[Искалиев]] || 2 149 |- ! 854 | [[Исенов]] || 2 147 |- ! 855 | [[Байдаулетов]] || 2 147 |- ! 856 | [[Ахметбеков]] || 2 147 |- ! 857 | [[Ускенбаев]] || 2 146 |- ! 858 | [[Дощанов]] || 2 146 |- ! 859 | [[Бердибеков]] || 2 146 |- ! 860 | [[Жумаханов]] || 2 145 |- ! 861 | [[Мухтар]] || 2 137 |- ! 862 | [[Манап]] || 2 137 |- ! 863 | [[Байболов]] || 2 135 |- ! 864 | [[Мукатаев]] || 2 134 |- ! 865 | [[Магзумов]] || 2 133 |- ! 866 | [[Мукажанов]] || 2 132 |- ! 867 | [[Артыкбаев]] || 2 131 |- ! 868 | [[Ануарбеков]] || 2 128 |- ! 869 | [[Султангалиев]] || 2 126 |- ! 870 | [[Жумабай]] || 2 126 |- ! 871 | [[Конысбаев]] || 2 125 |- ! 872 | [[Ысқақ]] || 2 124 |- ! 873 | [[Бекжан]] || 2 124 |- ! 874 | [[Есиркепов]] || 2 121 |- ! 875 | [[Бердалиев]] || 2 120 |- ! 876 | [[Айбекұлы]] || 2 120 |- ! 877 | [[Байкенов]] || 2 119 |- ! 878 | [[Кеңесбек]] || 2 117 |- ! 879 | [[Алмасұлы]] || 2 116 |- ! 880 | [[Есенбек]] || 2 114 |- ! 881 | [[Байназаров]] || 2 114 |- ! 882 | [[Жусипов]] || 2 110 |- ! 883 | [[Момбеков]] || 2 108 |- ! 884 | [[Аймагамбетов]] || 2 106 |- ! 885 | [[Жасұланұлы]] || 2 105 |- ! 886 | [[Каиров]] || 2 102 |- ! 887 | [[Агибаев]] || 2 102 |- ! 888 | [[Тоқтар]] || 2 101 |- ! 889 | [[Жумабек]] || 2 101 |- ! 890 | [[Уразалиев]] || 2 100 |- ! 891 | [[Керимкулов]] || 2 100 |- ! 892 | [[Есентаев]] || 2 098 |- ! 893 | [[Муса]] || 2 095 |- ! 894 | [[Акимжанов]] || 2 092 |- ! 895 | [[Нурпейсов]] || 2 091 |- ! 896 | [[Ерік]] || 2 091 |- ! 897 | [[Жайлаубаев]] || 2 087 |- ! 898 | [[Бердибаев]] || 2 086 |- ! 899 | [[Каракулов]] || 2 085 |- ! 900 | [[Оразхан]] || 2 084 |- ! 901 | [[Аблаев]] || 2 084 |- ! 902 | [[Раев]] || 2 083 |- ! 903 | [[Анарбай]] || 2 083 |- ! 904 | [[Есмагамбетов]] || 2 081 |- ! 905 | [[Кожабаев]] || 2 076 |- ! 906 | [[Кыстаубаев]] || 2 075 |- ! 907 | [[Аюпов]] || 2 075 |- ! 908 | [[Курбанбаев]] || 2 070 |- ! 909 | [[Жандарбек]] || 2 069 |- ! 910 | [[Манарбек]] || 2 068 |- ! 911 | [[Жоламан]] || 2 068 |- ! 912 | [[Али]] || 2 067 |- ! 913 | [[Ибрашев]] || 2 066 |- ! 914 | [[Байсеитов]] || 2 057 |- ! 915 | [[Жаканов]] || 2 052 |- ! 916 | [[Берікбай]] || 2 042 |- ! 917 | [[Айдынұлы]] || 2 042 |- ! 918 | [[Мусагалиев]] || 2 041 |- ! 919 | [[Кунанбаев]] || 2 041 |- ! 920 | [[Баймбетов]] || 2 037 |- ! 921 | [[Тлеубергенов]] || 2 036 |- ! 922 | [[Бекеев]] || 2 032 |- ! 923 | [[Асхат]] || 2 027 |- ! 924 | [[Акбаев]] || 2 027 |- ! 925 | [[Какенов]] || 2 026 |- ! 926 | [[Жарқынбек]] || 2 026 |- ! 927 | [[Акимбаев]] || 2 022 |- ! 928 | [[Оразғали]] || 2 019 |- ! 929 | [[Амангельдинов]] || 2 018 |- ! 930 | [[Есимбеков]] || 2 017 |- ! 931 | [[Сырлыбаев]] || 2 013 |- ! 932 | [[Мырзаханов]] || 2 012 |- ! 933 | [[Газизов]] || 2 012 |- ! 934 | [[Хасен]] || 2 009 |- ! 935 | [[Құрманғазы]] || 2 008 |- ! 936 | [[Асанбаев]] || 2 006 |- ! 937 | [[Оразымбетов]] || 2 005 |- ! 938 | [[Амиржанов]] || 2 003 |- ! 939 | [[Нигметов]] || 2 001 |- ! 940 | [[Әбілқасым]] || 2 000 |- ! 941 | [[Жолдасбеков]] || 1 999 |- ! 942 | [[Токтаров]] || 1 996 |- ! 943 | [[Канаев]] || 1 995 |- ! 944 | [[Налибаев]] || 1 992 |- ! 945 | [[Калабаев]] || 1 991 |- ! 946 | [[Камал]] || 1 987 |- ! 947 | [[Талипов]] || 1 986 |- ! 948 | [[Руслан]] || 1 986 |- ! 949 | [[Алдияров]] || 1 986 |- ! 950 | [[Балтабеков]] || 1 984 |- ! 951 | [[Қуатбек]] || 1 982 |- ! 952 | [[Ауелбеков]] || 1 982 |- ! 953 | [[Сатыбалдин]] || 1 981 |- ! 954 | [[Жорабек]] || 1 974 |- ! 955 | [[Аленов]] || 1 974 |- ! 956 | [[Ғани]] || 1 973 |- ! 957 | [[Нұрғазы]] || 1 970 |- ! 958 | [[Ибадулла]] || 1 965 |- ! 959 | [[Рахман]] || 1 963 |- ! 960 | [[Куралбаев]] || 1 960 |- ! 961 | [[Бекназаров]] || 1 960 |- ! 962 | [[Капанов]] || 1 952 |- ! 963 | [[Курманалиев]] || 1 951 |- ! 964 | [[Нұрболатұлы]] || 1 948 |- ! 965 | [[Даулбаев]] || 1 947 |- ! 966 | [[Каленов]] || 1 946 |- ! 967 | [[Жаңбырбай]] || 1 943 |- ! 968 | [[Тураров]] || 1 938 |- ! 969 | [[Камзин]] || 1 938 |- ! 970 | [[Мырзагалиев]] || 1 937 |- ! 971 | [[Сагиев]] || 1 937 |- ! 972 | [[Амангельды]] || 1 935 |- ! 973 | [[Ташимов]] || 1 934 |- ! 974 | [[Ембергенов]] || 1 933 |- ! 975 | [[Тұрлыбек]] || 1 932 |- ! 976 | [[Бексултанов]] || 1 929 |- ! 977 | [[Сейтжан]] || 1 928 |- ! 978 | [[Советов]] || 1 928 |- ! 979 | [[Бектемиров]] || 1 928 |- ! 980 | [[Бекбулатов]] || 1 926 |- ! 981 | [[Абдрасилов]] || 1 926 |- ! 982 | [[Айтбек]] || 1 926 |- ! 983 | [[Жексенбай]] || 1 921 |- ! 984 | [[Туяков]] || 1 919 |- ! 985 | [[Сарин]] || 1 918 |- ! 986 | [[Сабыржан]] || 1 917 |- ! 987 | [[Оразаев]] || 1 916 |- ! 988 | [[Абишов]] || 1 916 |- ! 989 | [[Бекбергенов]] || 1 912 |- ! 990 | [[Жолдасбай]] || 1 910 |- ! 991 | [[Нурмухамбетов]] || 1 909 |- ! 992 | [[Базарбеков]] || 1 904 |- ! 993 | [[Батырбаев]] || 1 903 |- ! 994 | [[Тасболатов]] || 1 901 |- ! 995 | [[Баянов]] || 1 901 |- ! 996 | [[Абеуов]] || 1 900 |- ! 997 | [[Сейткалиев]] || 1 898 |- ! 998 | [[Әмір]] || 1 896 |- ! 999 | [[Ерманов]] || 1 895 |- ! 1000 | [[Сағынтай]] || 1 894 |- ! 1001 | [[Әшім]] || 1 894 |- ! 1002 | [[Көшербай]] || 1 893 |- ! 1003 | [[Аманқос]] || 1 892 |- ! 1004 | [[Лукпанов]] || 1 887 |- ! 1005 | [[Утегалиев]] || 1 886 |- ! 1006 | [[Өтегенов]] || 1 886 |- ! 1007 | [[Шайкенов]] || 1 884 |- ! 1008 | [[Сагандыков]] || 1 881 |- ! 1009 | [[Мейрамов]] || 1 880 |- ! 1010 | [[Кабулов]] || 1 879 |- ! 1011 | [[Булекбаев]] || 1 879 |- ! 1012 | [[Мурзабеков]] || 1 878 |- ! 1013 | [[Азимбаев]] || 1 875 |- ! 1014 | [[Сарсен]] || 1 871 |- ! 1015 | [[Нұрғалиев]] || 1 867 |- ! 1016 | [[Сманов]] || 1 864 |- ! 1017 | [[Карымсаков]] || 1 863 |- ! 1018 | [[Алишев]] || 1 863 |- ! 1019 | [[Жалгасов]] || 1 862 |- ! 1020 | [[Мұқан]] || 1 861 |- ! 1021 | [[Қасымхан]] || 1 859 |- ! 1022 | [[Жексенбаев]] || 1 859 |- ! 1023 | [[Салимбаев]] || 1 857 |- ! 1024 | [[Калжанов]] || 1 855 |- ! 1025 | [[Нургазиев]] || 1 853 |- ! 1026 | [[Серғазы]] || 1 852 |- ! 1027 | [[Сейдахмет]] || 1 852 |- ! 1028 | [[Нұрлыбай]] || 1 852 |- ! 1029 | [[Мергенбаев]] || 1 852 |- ! 1030 | [[Турсунбаев]] || 1 850 |- ! 1031 | [[Құрманбай]] || 1 850 |- ! 1032 | [[Джакупов]] || 1 850 |- ! 1033 | [[Оралов]] || 1 849 |- ! 1034 | [[Жексембаев]] || 1 849 |- ! 1035 | [[Карабалаев]] || 1 848 |- ! 1036 | [[Канатбаев]] || 1 847 |- ! 1037 | [[Асылханов]] || 1 847 |- ! 1038 | [[Балғабай]] || 1 845 |- ! 1039 | [[Калыбаев]] || 1 844 |- ! 1040 | [[Балтабек]] || 1 844 |- ! 1041 | [[Буркитбаев]] || 1 844 |- ! 1042 | [[Әли]] || 1 843 |- ! 1043 | [[Насыров]] || 1 840 |- ! 1044 | [[Жусупбеков]] || 1 838 |- ! 1045 | [[Демеуов]] || 1 838 |- ! 1046 | [[Саттаров]] || 1 834 |- ! 1047 | [[Жубанов]] || 1 832 |- ! 1048 | [[Медеуов]] || 1 817 |- ! 1049 | [[Каиржанов]] || 1 816 |- ! 1050 | [[Турсынов]] || 1 813 |- ! 1051 | [[Қадырбек]] || 1 812 |- ! 1052 | [[Каржаубаев]] || 1 809 |- ! 1053 | [[Қасен]] || 1 808 |- ! 1054 | [[Сарбаев]] || 1 807 |- ! 1055 | [[Куанышбеков]] || 1 807 |- ! 1056 | [[Қайыржан]] || 1 806 |- ! 1057 | [[Сайлауов]] || 1 805 |- ! 1058 | [[Қабыл]] || 1 804 |- ! 1059 | [[Рахмет]] || 1 802 |- ! 1060 | [[Әбдікәрім]] || 1 802 |- ! 1061 | [[Сәрсенбек]] || 1 799 |- ! 1062 | [[Тәжібай]] || 1 799 |- ! 1063 | [[Саденов]] || 1 799 |- ! 1064 | [[Тайжанов]] || 1 797 |- ! 1065 | [[Әлімжан]] || 1 797 |- ! 1066 | [[Нұрсұлтан]] || 1 796 |- ! 1067 | [[Оралбеков]] || 1 796 |- ! 1068 | [[Кошкарбаев]] || 1 796 |- ! 1069 | [[Сәрсен]] || 1 795 |- ! 1070 | [[Турысбеков]] || 1 794 |- ! 1071 | [[Мейрманов]] || 1 794 |- ! 1072 | [[Алипов]] || 1 791 |- ! 1073 | [[Айтенов]] || 1 790 |- ! 1074 | [[Карабалин]] || 1 789 |- ! 1075 | [[Сатбаев]] || 1 786 |- ! 1076 | [[Сагатов]] || 1 786 |- ! 1077 | [[Калыков]] || 1 783 |- ! 1078 | [[Утешев]] || 1 781 |- ! 1079 | [[Тукенов]] || 1 781 |- ! 1080 | [[Кенжегулов]] || 1 780 |- ! 1081 | [[Арыстанбеков]] || 1 779 |- ! 1082 | [[Тұрарбек]] || 1 778 |- ! 1083 | [[Турсынбеков]] || 1 777 |- ! 1084 | [[Молдабек]] || 1 776 |- ! 1085 | [[Есенбай]] || 1 776 |- ! 1086 | [[Сержан]] || 1 774 |- ! 1087 | [[Кузенбаев]] || 1 774 |- ! 1088 | [[Сейтбеков]] || 1 771 |- ! 1089 | [[Байдуллаев]] || 1 765 |- ! 1090 | [[Матаев]] || 1 763 |- ! 1091 | [[Өмірбай]] || 1 761 |- ! 1092 | [[Каражанов]] || 1 760 |- ! 1093 | [[Адилханов]] || 1 760 |- ! 1094 | [[Таласбаев]] || 1 759 |- ! 1095 | [[Уразбеков]] || 1 758 |- ! 1096 | [[Қаржаубай]] || 1 758 |- ! 1097 | [[Мақсот]] || 1 757 |- ! 1098 | [[Есіркеп]] || 1 756 |- ! 1099 | [[Азат]] || 1 756 |- ! 1100 | [[Мұхит]] || 1 754 |- ! 1101 | [[Естаев]] || 1 754 |- ! 1102 | [[Әбілда]] || 1 754 |- ! 1103 | [[Қабылбек]] || 1 753 |- ! 1104 | [[Құрбан]] || 1 752 |- ! 1105 | [[Жунисбеков]] || 1 752 |- ! 1106 | [[Кабылов]] || 1 751 |- ! 1107 | [[Исламов]] || 1 750 |- ! 1108 | [[Конакбаев]] || 1 750 |- ! 1109 | [[Туреханов]] || 1 749 |- ! 1110 | [[Бақытұлы]] || 1 749 |- ! 1111 | [[Касымжанов]] || 1 746 |- ! 1112 | [[Жұмағалиев]] || 1 746 |- ! 1113 | [[Темірбай]] || 1 744 |- ! 1114 | [[Кулжанов]] || 1 742 |- ! 1115 | [[Ескендиров]] || 1 742 |- ! 1116 | [[Алжанов]] || 1 742 |- ! 1117 | [[Сыдық]] || 1 739 |- ! 1118 | [[Калтаев]] || 1 739 |- ! 1119 | [[Ерболатов]] || 1 738 |- ! 1120 | [[Доскалиев]] || 1 737 |- ! 1121 | [[Жукенов]] || 1 737 |- ! 1122 | [[Майлыбаев]] || 1 735 |- ! 1123 | [[Махмудов]] || 1 734 |- ! 1124 | [[Шаханов]] || 1 732 |- ! 1125 | [[Шәріп]] || 1 731 |- ! 1126 | [[Кайратов]] || 1 731 |- ! 1127 | [[Кульжанов]] || 1 730 |- ! 1128 | [[Алихан]] || 1 730 |- ! 1129 | [[Джумашев]] || 1 729 |- ! 1130 | [[Талгатов]] || 1 728 |- ! 1131 | [[Алмагамбетов]] || 1 728 |- ! 1132 | [[Сейлхан]] || 1 727 |- ! 1133 | [[Макишев]] || 1 727 |- ! 1134 | [[Жамалов]] || 1 726 |- ! 1135 | [[Дулатов]] || 1 726 |- ! 1136 | [[Дайрабаев]] || 1 726 |- ! 1137 | [[Тезекбаев]] || 1 725 |- ! 1138 | [[Құрал]] || 1 724 |- ! 1139 | [[Нурымбетов]] || 1 723 |- ! 1140 | [[Жумалиев]] || 1 723 |- ! 1141 | [[Жұмағазы]] || 1 723 |- ! 1142 | [[Ислам]] || 1 722 |- ! 1143 | [[Мұратбай]] || 1 721 |- ! 1144 | [[Копжасаров]] || 1 721 |- ! 1145 | [[Бегимбетов]] || 1 720 |- ! 1146 | [[Малик]] || 1 719 |- ! 1147 | [[Досмагамбетов]] || 1 718 |- ! 1148 | [[Әбдірахман]] || 1 718 |- ! 1149 | [[Сергазин]] || 1 715 |- ! 1150 | [[Сейтхан]] || 1 715 |- ! 1151 | [[Елюбаев]] || 1 715 |- ! 1152 | [[Бериков]] || 1 714 |- ! 1153 | [[Бейсебаев]] || 1 714 |- ! 1154 | [[Толеуов]] || 1 713 |- ! 1155 | [[Садуақас]] || 1 712 |- ! 1156 | [[Куттыбаев]] || 1 711 |- ! 1157 | [[Нұрбай]] || 1 710 |- ! 1158 | [[Култаев]] || 1 710 |- ! 1159 | [[Умбеталиев]] || 1 709 |- ! 1160 | [[Султан]] || 1 709 |- ! 1161 | [[Дарменов]] || 1 709 |- ! 1162 | [[Пернебаев]] || 1 708 |- ! 1163 | [[Мереке]] || 1 708 |- ! 1164 | [[Кенес]] || 1 708 |- ! 1165 | [[Бейсенбеков]] || 1 708 |- ! 1166 | [[Малдыбаев]] || 1 703 |- ! 1167 | [[Мейрбеков]] || 1 703 |- ! 1168 | [[Ибадуллаев]] || 1 703 |- ! 1169 | [[Билялов]] || 1 703 |- ! 1170 | [[Ерғазы]] || 1 701 |- ! 1171 | [[Мансуров]] || 1 700 |- ! 1172 | [[Кошанов]] || 1 698 |- ! 1173 | [[Сагитов]] || 1 697 |- ! 1174 | [[Медетұлы]] || 1 696 |- ! 1175 | [[Жанабай]] || 1 696 |- ! 1176 | [[Айтмагамбетов]] || 1 696 |- ! 1177 | [[Аяганов]] || 1 696 |- ! 1178 | [[Салыков]] || 1 693 |- ! 1179 | [[Джусупов]] || 1 692 |- ! 1180 | [[Оңғар]] || 1 691 |- ! 1181 | [[Қасымов]] || 1 691 |- ! 1182 | [[Аканов]] || 1 691 |- ! 1183 | [[Тазабеков]] || 1 690 |- ! 1184 | [[Назарбеков]] || 1 690 |- ! 1185 | [[Абильдин]] || 1 690 |- ! 1186 | [[Төкен]] || 1 686 |- ! 1187 | [[Темиржанов]] || 1 686 |- ! 1188 | [[Әнуарбек]] || 1 686 |- ! 1189 | [[Аралбай]] || 1 685 |- ! 1190 | [[Нұрлыбекұлы]] || 1 684 |- ! 1191 | [[Бабаев]] || 1 684 |- ! 1192 | [[Ахатов]] || 1 684 |- ! 1193 | [[Төлеухан]] || 1 681 |- ! 1194 | [[Бекмурзаев]] || 1 681 |- ! 1195 | [[Бердиев]] || 1 679 |- ! 1196 | [[Спанов]] || 1 675 |- ! 1197 | [[Кошербаев]] || 1 675 |- ! 1198 | [[Ермуханов]] || 1 675 |- ! 1199 | [[Сұлтанов]] || 1 671 |- ! 1200 | [[Айтуганов]] || 1 670 |- ! 1201 | [[Ещанов]] || 1 668 |- ! 1202 | [[Баимбетов]] || 1 668 |- ! 1203 | [[Бақтияр]] || 1 666 |- ! 1204 | [[Құттыбай]] || 1 665 |- ! 1205 | [[Калымбетов]] || 1 664 |- ! 1206 | [[Сералиев]] || 1 663 |- ! 1207 | [[Оразгалиев]] || 1 663 |- ! 1208 | [[Кусманов]] || 1 661 |- ! 1209 | [[Карасаев]] || 1 661 |- ! 1210 | [[Бектуров]] || 1 661 |- ! 1211 | [[Мендыбаев]] || 1 660 |- ! 1212 | [[Утеев]] || 1 655 |- ! 1213 | [[Мамырбаев]] || 1 654 |- ! 1214 | [[Байманов]] || 1 652 |- ! 1215 | [[Өсербай]] || 1 650 |- ! 1216 | [[Құсайын]] || 1 650 |- ! 1217 | [[Мухаметкалиев]] || 1 648 |- ! 1218 | [[Шегебаев]] || 1 646 |- ! 1219 | [[Джуманов]] || 1 646 |- ! 1220 | [[Досан]] || 1 645 |- ! 1221 | [[Толеубаев]] || 1 642 |- ! 1222 | [[Төленді]] || 1 640 |- ! 1223 | [[Рахымжанов]] || 1 637 |- ! 1224 | [[Диханбаев]] || 1 637 |- ! 1225 | [[Досаев]] || 1 636 |- ! 1226 | [[Әбіш]] || 1 635 |- ! 1227 | [[Тұрысбек]] || 1 634 |- ! 1228 | [[Мусатаев]] || 1 634 |- ! 1229 | [[Ажибеков]] || 1 634 |- ! 1230 | [[Айтқали]] || 1 632 |- ! 1231 | [[Нұрболұлы]] || 1 631 |- ! 1232 | [[Беркимбаев]] || 1 630 |- ! 1233 | [[Акжигитов]] || 1 630 |- ! 1234 | [[Аманбеков]] || 1 628 |- ! 1235 | [[Сахиев]] || 1 627 |- ! 1236 | [[Туганбаев]] || 1 627 |- ! 1237 | [[Асилбеков]] || 1 626 |- ! 1238 | [[Сембек]] || 1 625 |- ! 1239 | [[Бахытбек]] || 1 625 |- ! 1240 | [[Манат]] || 1 623 |- ! 1241 | [[Казыбаев]] || 1 623 |- ! 1242 | [[Алимханов]] || 1 621 |- ! 1243 | [[Исаханов]] || 1 620 |- ! 1244 | [[Бекбауов]] || 1 620 |- ! 1245 | [[Пердебай]] || 1 619 |- ! 1246 | [[Төлебай]] || 1 617 |- ! 1247 | [[Шаяхмет]] || 1 615 |- ! 1248 | [[Әбен]] || 1 615 |- ! 1249 | [[Батталов]] || 1 615 |- ! 1250 | [[Жарасов]] || 1 614 |- ! 1251 | [[Омарбек]] || 1 613 |- ! 1252 | [[Демесинов]] || 1 613 |- ! 1253 | [[Абат]] || 1 613 |- ! 1254 | [[Нуркенов]] || 1 611 |- ! 1255 | [[Рүстем]] || 1 610 |- ! 1256 | [[Арман]] || 1 609 |- ! 1257 | [[Сарсенбеков]] || 1 608 |- ! 1258 | [[Турганов]] || 1 607 |- ! 1259 | [[Жанұзақ]] || 1 607 |- ! 1260 | [[Бейсекеев]] || 1 605 |- ! 1261 | [[Баубеков]] || 1 605 |- ! 1262 | [[Жорабеков]] || 1 604 |- ! 1263 | [[Сапархан]] || 1 603 |- ! 1264 | [[Исмагамбетов]] || 1 602 |- ! 1265 | [[Мұстафа]] || 1 599 |- ! 1266 | [[Жақыпбек]] || 1 599 |- ! 1267 | [[Кадырбеков]] || 1 598 |- ! 1268 | [[Баратов]] || 1 597 |- ! 1269 | [[Нұрланов]] || 1 596 |- ! 1270 | [[Абатов]] || 1 596 |- ! 1271 | [[Даиров]] || 1 595 |- ! 1272 | [[Аманқұл]] || 1 595 |- ! 1273 | [[Тлепов]] || 1 594 |- ! 1274 | [[Бекетаев]] || 1 594 |- ! 1275 | [[Танабаев]] || 1 593 |- ! 1276 | [[Әбдіманап]] || 1 593 |- ! 1277 | [[Анарбеков]] || 1 593 |- ! 1278 | [[Каримбаев]] || 1 592 |- ! 1279 | [[Дуйсембаев]] || 1 592 |- ! 1280 | [[Баймаганбетов]] || 1 592 |- ! 1281 | [[Жомартов]] || 1 591 |- ! 1282 | [[Изтелеуов]] || 1 590 |- ! 1283 | [[Әбіл]] || 1 589 |- ! 1284 | [[Исанов]] || 1 588 |- ! 1285 | [[Батыр]] || 1 585 |- ! 1286 | [[Кеңесбай]] || 1 584 |- ! 1287 | [[Койшибаев]] || 1 582 |- ! 1288 | [[Каюпов]] || 1 581 |- ! 1289 | [[Ерланов]] || 1 581 |- ! 1290 | [[Сарсенбек]] || 1 580 |- ! 1291 | [[Қанатов]] || 1 580 |- ! 1292 | [[Кенесбаев]] || 1 580 |- ! 1293 | [[Толыбаев]] || 1 579 |- ! 1294 | [[Искендиров]] || 1 579 |- ! 1295 | [[Бекет]] || 1 579 |- ! 1296 | [[Байжан]] || 1 575 |- ! 1297 | [[Абдыкалыков]] || 1 572 |- ! 1298 | [[Оңғарбай]] || 1 571 |- ! 1299 | [[Мурзабаев]] || 1 571 |- ! 1300 | [[Маканов]] || 1 571 |- ! 1301 | [[Жаппаров]] || 1 570 |- ! 1302 | [[Қайролла]] || 1 569 |- ! 1303 | [[Бакбергенов]] || 1 568 |- ! 1304 | [[Муслимов]] || 1 567 |- ! 1305 | [[Сейтенов]] || 1 566 |- ! 1306 | [[Өмірзақов]] || 1 566 |- ! 1307 | [[Баймухамбетов]] || 1 566 |- ! 1308 | [[Мұқаш]] || 1 565 |- ! 1309 | [[Сулеймен]] || 1 562 |- ! 1310 | [[Куатбеков]] || 1 560 |- ! 1311 | [[Болатбекұлы]] || 1 560 |- ! 1312 | [[Тастемиров]] || 1 559 |- ! 1313 | [[Салиев]] || 1 559 |- ! 1314 | [[Берденов]] || 1 559 |- ! 1315 | [[Сагиндиков]] || 1 558 |- ! 1316 | [[Бектаев]] || 1 557 |- ! 1317 | [[Полатов]] || 1 556 |- ! 1318 | [[Мамбеталиев]] || 1 555 |- ! 1319 | [[Иванов]] || 1 555 |- ! 1320 | [[Аликулов]] || 1 554 |- ! 1321 | [[Шаймерден]] || 1 552 |- ! 1322 | [[Муратбек]] || 1 552 |- ! 1323 | [[Абибулла]] || 1 551 |- ! 1324 | [[Байтемиров]] || 1 549 |- ! 1325 | [[Елеусіз]] || 1 548 |- ! 1326 | [[Рашид]] || 1 547 |- ! 1327 | [[Нусипов]] || 1 546 |- ! 1328 | [[Алтынбаев]] || 1 546 |- ! 1329 | [[Манабаев]] || 1 544 |- ! 1330 | [[Мамытов]] || 1 544 |- ! 1331 | [[Нурушев]] || 1 542 |- ! 1332 | [[Жақан]] || 1 542 |- ! 1333 | [[Дуйсенбеков]] || 1 539 |- ! 1334 | [[Тулемисов]] || 1 538 |- ! 1335 | [[Рыскалиев]] || 1 538 |- ! 1336 | [[Ахан]] || 1 538 |- ! 1337 | [[Дюсембеков]] || 1 537 |- ! 1338 | [[Әбдіқадыр]] || 1 537 |- ! 1339 | [[Тулеев]] || 1 536 |- ! 1340 | [[Ринатұлы]] || 1 535 |- ! 1341 | [[Ғазиз]] || 1 535 |- ! 1342 | [[Абильмажинов]] || 1 534 |- ! 1343 | [[Алипбаев]] || 1 532 |- ! 1344 | [[Отаров]] || 1 531 |- ! 1345 | [[Әлімхан]] || 1 531 |- ! 1346 | [[Темірғали]] || 1 530 |- ! 1347 | [[Керімбек]] || 1 528 |- ! 1348 | [[Несипбаев]] || 1 527 |- ! 1349 | [[Айтпаев]] || 1 527 |- ! 1350 | [[Сержанов]] || 1 526 |- ! 1351 | [[Ауезов]] || 1 526 |- ! 1352 | [[Сапиев]] || 1 525 |- ! 1353 | [[Мырзатаев]] || 1 524 |- ! 1354 | [[Махмут]] || 1 523 |- ! 1355 | [[Бегимов]] || 1 522 |- ! 1356 | [[Тастанбек]] || 1 521 |- ! 1357 | [[Изтлеуов]] || 1 520 |- ! 1358 | [[Мухамедиев]] || 1 519 |- ! 1359 | [[Байтасов]] || 1 519 |- ! 1360 | [[Айдарұлы]] || 1 519 |- ! 1361 | [[Төлен]] || 1 516 |- ! 1362 | [[Дауылбаев]] || 1 515 |- ! 1363 | [[Салихов]] || 1 514 |- ! 1364 | [[Каирбаев]] || 1 514 |- ! 1365 | [[Бейсембай]] || 1 514 |- ! 1366 | [[Еркебұланұлы]] || 1 512 |- ! 1367 | [[Есеналиев]] || 1 511 |- ! 1368 | [[Жұмажан]] || 1 510 |- ! 1369 | [[Кайдаров]] || 1 509 |- ! 1370 | [[Абельдинов]] || 1 508 |- ! 1371 | [[Касымбаев]] || 1 505 |- ! 1372 | [[Турманов]] || 1 501 |- ! 1373 | [[Сағынбай]] || 1 501 |- ! 1374 | [[Баяхметов]] || 1 501 |- ! 1375 | [[Айтуаров]] || 1 499 |- ! 1376 | [[Саржанов]] || 1 497 |- ! 1377 | [[Жумагазиев]] || 1 496 |- ! 1378 | [[Досымбеков]] || 1 496 |- ! 1379 | [[Елеусинов]] || 1 495 |- ! 1380 | [[Әзімхан]] || 1 495 |- ! 1381 | [[Булат]] || 1 495 |- ! 1382 | [[Лес]] || 1 494 |- ! 1383 | [[Сембеков]] || 1 493 |- ! 1384 | [[Токенов]] || 1 490 |- ! 1385 | [[Онгаров]] || 1 490 |- ! 1386 | [[Қалыбай]] || 1 490 |- ! 1387 | [[Далабаев]] || 1 490 |- ! 1388 | [[Акимбеков]] || 1 490 |- ! 1389 | [[Еркебай]] || 1 486 |- ! 1390 | [[Күмісбек]] || 1 484 |- ! 1391 | [[Турдалиев]] || 1 482 |- ! 1392 | [[Токбаев]] || 1 481 |- ! 1393 | [[Саламат]] || 1 480 |- ! 1394 | [[Кубеев]] || 1 479 |- ! 1395 | [[Мажит]] || 1 478 |- ! 1396 | [[Шагиров]] || 1 477 |- ! 1397 | [[Жетписов]] || 1 477 |- ! 1398 | [[Ақан]] || 1 477 |- ! 1399 | [[Сырлыбай]] || 1 476 |- ! 1400 | [[Турабаев]] || 1 475 |- ! 1401 | [[Жасұлан]] || 1 475 |- ! 1402 | [[Тлеужанов]] || 1 474 |- ! 1403 | [[Құрман]] || 1 474 |- ! 1404 | [[Кенжеғали]] || 1 474 |- ! 1405 | [[Жанболатұлы]] || 1 474 |- ! 1406 | [[Макажанов]] || 1 472 |- ! 1407 | [[Жилкибаев]] || 1 472 |- ! 1408 | [[Юлдашев]] || 1 470 |- ! 1409 | [[Муратбаев]] || 1 467 |- ! 1410 | [[Макенов]] || 1 466 |- ! 1411 | [[Рахымбаев]] || 1 462 |- ! 1412 | [[Нусупов]] || 1 462 |- ! 1413 | [[Умиров]] || 1 461 |- ! 1414 | [[Дархан]] || 1 461 |- ! 1415 | [[Темір]] || 1 460 |- ! 1416 | [[Нуралин]] || 1 460 |- ! 1417 | [[Нұржанов]] || 1 459 |- ! 1418 | [[Байбатыров]] || 1 459 |- ! 1419 | [[Исмаил]] || 1 458 |- ! 1420 | [[Ибраймов]] || 1 457 |- ! 1421 | [[Кошкаров]] || 1 457 |- ! 1422 | [[Турлыбаев]] || 1 453 |- ! 1423 | [[Қаныбек]] || 1 453 |- ! 1424 | [[Бауыржанов]] || 1 453 |- ! 1425 | [[Нурханов]] || 1 451 |- ! 1426 | [[Сағындықов]] || 1 451 |- ! 1427 | [[Алтынбекұлы]] || 1 451 |- ! 1428 | [[Актаев]] || 1 451 |- ! 1429 | [[Құрманәлі]] || 1 450 |- ! 1430 | [[Нұрахмет]] || 1 449 |- ! 1431 | [[Мамыров]] || 1 449 |- ! 1432 | [[Бейсембеков]] || 1 449 |- ! 1433 | [[Ануар]] || 1 448 |- ! 1434 | [[Алиханов]] || 1 448 |- ! 1435 | [[Шаймарданов]] || 1 447 |- ! 1436 | [[Садықов]] || 1 446 |- ! 1437 | [[Мурзахметов]] || 1 446 |- ! 1438 | [[Койбагаров]] || 1 446 |- ! 1439 | [[Жангалиев]] || 1 446 |- ! 1440 | [[Қалыбек]] || 1 445 |- ! 1441 | [[Жарас]] || 1 445 |- ! 1442 | [[Джанабаев]] || 1 444 |- ! 1443 | [[Абылай]] || 1 442 |- ! 1444 | [[Кенжетай]] || 1 441 |- ! 1445 | [[Тургумбаев]] || 1 440 |- ! 1446 | [[Төлеубай]] || 1 440 |- ! 1447 | [[Жексенов]] || 1 437 |- ! 1448 | [[Дюсебаев]] || 1 436 |- ! 1449 | [[Нурумов]] || 1 435 |- ! 1450 | [[Калыбеков]] || 1 434 |- ! 1451 | [[Ермаганбетов]] || 1 434 |- ! 1452 | [[Мамырбеков]] || 1 433 |- ! 1453 | [[Бақтығали]] || 1 432 |- ! 1454 | [[Туменбаев]] || 1 431 |- ! 1455 | [[Байбеков]] || 1 431 |- ! 1456 | [[Намазбаев]] || 1 429 |- ! 1457 | [[Кәрібай]] || 1 429 |- ! 1458 | [[Кульмагамбетов]] || 1 429 |- ! 1459 | [[Бағдатұлы]] || 1 427 |- ! 1460 | [[Саркулов]] || 1 426 |- ! 1461 | [[Молдабай]] || 1 424 |- ! 1462 | [[Мұратхан]] || 1 423 |- ! 1463 | [[Кенжалиев]] || 1 421 |- ! 1464 | [[Саменов]] || 1 420 |- ! 1465 | [[Жакаев]] || 1 420 |- ! 1466 | [[Жеңісбек]] || 1 419 |- ! 1467 | [[Караев]] || 1 418 |- ! 1468 | [[Кереев]] || 1 416 |- ! 1469 | [[Кубашев]] || 1 414 |- ! 1470 | [[Абиров]] || 1 414 |- ! 1471 | [[Байжигитов]] || 1 414 |- ! 1472 | [[Абитаев]] || 1 411 |- ! 1473 | [[Хасан]] || 1 410 |- ! 1474 | [[Орынтай]] || 1 410 |- ! 1475 | [[Елтаев]] || 1 409 |- ! 1476 | [[Нурсултанов]] || 1 408 |- ! 1477 | [[Сабырбаев]] || 1 408 |- ! 1478 | [[Нарбаев]] || 1 408 |- ! 1479 | [[Медетбеков]] || 1 408 |- ! 1480 | [[Усен]] || 1 406 |- ! 1481 | [[Кабышев]] || 1 404 |- ! 1482 | [[Мұхан]] || 1 403 |- ! 1483 | [[Жұмаділ]] || 1 403 |- ! 1484 | [[Бекмұрат]] || 1 402 |- ! 1485 | [[Сейдулла]] || 1 401 |- ! 1486 | [[Жантасов]] || 1 401 |- ! 1487 | [[Бельгибаев]] || 1 401 |- ! 1488 | [[Азаматов]] || 1 400 |- ! 1489 | [[Адилхан]] || 1 399 |- ! 1490 | [[Төлеубек]] || 1 398 |- ! 1491 | [[Ілияс]] || 1 398 |- ! 1492 | [[Жандарбеков]] || 1 398 |- ! 1493 | [[Қонысбек]] || 1 396 |- ! 1494 | [[Балабаев]] || 1 396 |- ! 1495 | [[Козыбаев]] || 1 394 |- ! 1496 | [[Нұрбекұлы]] || 1 393 |- ! 1497 | [[Тұрсынхан]] || 1 392 |- ! 1498 | [[Қалдыбаев]] || 1 392 |- ! 1499 | [[Малаев]] || 1 391 |- ! 1500 | [[Тургунбаев]] || 1 390 |- ! 1501 | [[Омарханов]] || 1 390 |- ! 1502 | [[Назар]] || 1 390 |- ! 1503 | [[Қалдарбек]] || 1 390 |- ! 1504 | [[Нурсейтов]] || 1 389 |- ! 1505 | [[Әлімбек]] || 1 389 |- ! 1506 | [[Баймурзаев]] || 1 389 |- ! 1507 | [[Орынғали]] || 1 384 |- ! 1508 | [[Мамутов]] || 1 384 |- ! 1509 | [[Амангелдіұлы]] || 1 384 |- ! 1510 | [[Сахов]] || 1 383 |- ! 1511 | [[Ошакбаев]] || 1 383 |- ! 1512 | [[Койлыбаев]] || 1 381 |- ! 1513 | [[Айбек]] || 1 381 |- ! 1514 | [[Галимов]] || 1 379 |- ! 1515 | [[Аметов]] || 1 378 |- ! 1516 | [[Баймурзин]] || 1 377 |- ! 1517 | [[Хайдаров]] || 1 375 |- ! 1518 | [[Ниязбаев]] || 1 375 |- ! 1519 | [[Нағашыбай]] || 1 375 |- ! 1520 | [[Маженов]] || 1 374 |- ! 1521 | [[Зейнолла]] || 1 374 |- ! 1522 | [[Кырыкбаев]] || 1 372 |- ! 1523 | [[Бүркітбай]] || 1 372 |- ! 1524 | [[Ерубаев]] || 1 369 |- ! 1525 | [[Серікбек]] || 1 368 |- ! 1526 | [[Амандыков]] || 1 367 |- ! 1527 | [[Дастанұлы]] || 1 366 |- ! 1528 | [[Оразәлі]] || 1 365 |- ! 1529 | [[Кенбаев]] || 1 365 |- ! 1530 | [[Туремуратов]] || 1 364 |- ! 1531 | [[Мейрамбекұлы]] || 1 363 |- ! 1532 | [[Узбеков]] || 1 362 |- ! 1533 | [[Кулманов]] || 1 362 |- ! 1534 | [[Алпысов]] || 1 362 |- ! 1535 | [[Мендибаев]] || 1 361 |- ! 1536 | [[Сатанов]] || 1 360 |- ! 1537 | [[Калибеков]] || 1 360 |- ! 1538 | [[Кенжеев]] || 1 360 |- ! 1539 | [[Қуандықов]] || 1 359 |- ! 1540 | [[Абдибеков]] || 1 359 |- ! 1541 | [[Ногайбаев]] || 1 356 |- ! 1542 | [[Серікжан]] || 1 355 |- ! 1543 | [[Алматов]] || 1 355 |- ! 1544 | [[Махан]] || 1 354 |- ! 1545 | [[Сағидолла]] || 1 352 |- ! 1546 | [[Калмурзаев]] || 1 352 |- ! 1547 | [[Каржауов]] || 1 352 |- ! 1548 | [[Саламатов]] || 1 351 |- ! 1549 | [[Алпамыс]] || 1 350 |- ! 1550 | [[Садырбаев]] || 1 349 |- ! 1551 | [[Серікбол]] || 1 348 |- ! 1552 | [[Алдамжаров]] || 1 348 |- ! 1553 | [[Жакупбеков]] || 1 347 |- ! 1554 | [[Жаманкулов]] || 1 347 |- ! 1555 | [[Артықбай]] || 1 344 |- ! 1556 | [[Файзулла]] || 1 341 |- ! 1557 | [[Сағатбек]] || 1 341 |- ! 1558 | [[Жабаев]] || 1 341 |- ! 1559 | [[Куанышов]] || 1 339 |- ! 1560 | [[Еламанов]] || 1 339 |- ! 1561 | [[Ниязбек]] || 1 338 |- ! 1562 | [[Бекмаганбетов]] || 1 338 |- ! 1563 | [[Ботабаев]] || 1 337 |- ! 1564 | [[Әубәкір]] || 1 336 |- ! 1565 | [[Өміртай]] || 1 333 |- ! 1566 | [[Мукатов]] || 1 333 |- ! 1567 | [[Қайратов]] || 1 332 |- ! 1568 | [[Фазылов]] || 1 330 |- ! 1569 | [[Мұхтарұлы]] || 1 330 |- ! 1570 | [[Әлиев]] || 1 330 |- ! 1571 | [[Ергешов]] || 1 330 |- ! 1572 | [[Уралбаев]] || 1 329 |- ! 1573 | [[Килибаев]] || 1 329 |- ! 1574 | [[Әбу]] || 1 326 |- ! 1575 | [[Абзалұлы]] || 1 326 |- ! 1576 | [[Хамза]] || 1 325 |- ! 1577 | [[Саттар]] || 1 325 |- ! 1578 | [[Юнусов]] || 1 324 |- ! 1579 | [[Асланұлы]] || 1 324 |- ! 1580 | [[Кемалов]] || 1 323 |- ! 1581 | [[Жумаканов]] || 1 322 |- ! 1582 | [[Дәуренұлы]] || 1 321 |- ! 1583 | [[Абильдинов]] || 1 321 |- ! 1584 | [[Маденов]] || 1 318 |- ! 1585 | [[Әбілхан]] || 1 318 |- ! 1586 | [[Енсебаев]] || 1 318 |- ! 1587 | [[Дүйсенбаев]] || 1 316 |- ! 1588 | [[Аскар]] || 1 316 |- ! 1589 | [[Утарбаев]] || 1 315 |- ! 1590 | [[Шамшиев]] || 1 314 |- ! 1591 | [[Халелов]] || 1 313 |- ! 1592 | [[Айтуған]] || 1 313 |- ! 1593 | [[Мирманов]] || 1 312 |- ! 1594 | [[Кужахметов]] || 1 312 |- ! 1595 | [[Есимханов]] || 1 312 |- ! 1596 | [[Бектұрсын]] || 1 312 |- ! 1597 | [[Ордабек]] || 1 311 |- ! 1598 | [[Мамыр]] || 1 311 |- ! 1599 | [[Тастан]] || 1 310 |- ! 1600 | [[Ерсайын]] || 1 310 |- ! 1601 | [[Абдигалиев]] || 1 310 |- ! 1602 | [[Увалиев]] || 1 309 |- ! 1603 | [[Адаев]] || 1 309 |- ! 1604 | [[Шораев]] || 1 308 |- ! 1605 | [[Ерденов]] || 1 308 |- ! 1606 | [[Байтенов]] || 1 308 |- ! 1607 | [[Мадияров]] || 1 307 |- ! 1608 | [[Оналбаев]] || 1 306 |- ! 1609 | [[Смағұлов]] || 1 305 |- ! 1610 | [[Акшалов]] || 1 304 |- ! 1611 | [[Байгалиев]] || 1 304 |- ! 1612 | [[Туралиев]] || 1 303 |- ! 1613 | [[Жанатов]] || 1 302 |- ! 1614 | [[Бауржанұлы]] || 1 301 |- ! 1615 | [[Жаманбаев]] || 1 299 |- ! 1616 | [[Барлыбаев]] || 1 299 |- ! 1617 | [[Әлім]] || 1 298 |- ! 1618 | [[Абитов]] || 1 298 |- ! 1619 | [[Канапин]] || 1 297 |- ! 1620 | [[Жанбырбаев]] || 1 297 |- ! 1621 | [[Әбдібек]] || 1 295 |- ! 1622 | [[Нысанов]] || 1 294 |- ! 1623 | [[Керімбай]] || 1 294 |- ! 1624 | [[Абдикадиров]] || 1 294 |- ! 1625 | [[Сапаралы]] || 1 293 |- ! 1626 | [[Жылкыбаев]] || 1 290 |- ! 1627 | [[Жеңісұлы]] || 1 289 |- ! 1628 | [[Көпжасар]] || 1 287 |- ! 1629 | [[Саметов]] || 1 285 |- ! 1630 | [[Жуматов]] || 1 285 |- ! 1631 | [[Сейтбек]] || 1 284 |- ! 1632 | [[Губашев]] || 1 284 |- ! 1633 | [[Нұрсұлтанұлы]] || 1 282 |- ! 1634 | [[Сисенбаев]] || 1 281 |- ! 1635 | [[Мендигалиев]] || 1 281 |- ! 1636 | [[Мырзалы]] || 1 279 |- ! 1637 | [[Дүйсенов]] || 1 279 |- ! 1638 | [[Мухамедьяров]] || 1 276 |- ! 1639 | [[Мухитов]] || 1 274 |- ! 1640 | [[Дауренұлы]] || 1 274 |- ! 1641 | [[Серикпаев]] || 1 273 |- ! 1642 | [[Омарбаев]] || 1 273 |- ! 1643 | [[Қаратай]] || 1 273 |- ! 1644 | [[Акылбаев]] || 1 273 |- ! 1645 | [[Абдулов]] || 1 272 |- ! 1646 | [[Байниязов]] || 1 272 |- ! 1647 | [[Сагинбаев]] || 1 271 |- ! 1648 | [[Жанатұлы]] || 1 271 |- ! 1649 | [[Дюсупов]] || 1 269 |- ! 1650 | [[Тимурұлы]] || 1 268 |- ! 1651 | [[Мырзакулов]] || 1 268 |- ! 1652 | [[Гайсин]] || 1 268 |- ! 1653 | [[Танатов]] || 1 267 |- ! 1654 | [[Кистаубаев]] || 1 266 |- ! 1655 | [[Мукаев]] || 1 265 |- ! 1656 | [[Абайұлы]] || 1 265 |- ! 1657 | [[Коптлеуов]] || 1 264 |- ! 1658 | [[Игликов]] || 1 264 |- ! 1659 | [[Ерғалиев]] || 1 264 |- ! 1660 | [[Қалибек]] || 1 262 |- ! 1661 | [[Болысбек]] || 1 262 |- ! 1662 | [[Мухамбеткалиев]] || 1 260 |- ! 1663 | [[Жылқыбай]] || 1 260 |- ! 1664 | [[Мулдашев]] || 1 259 |- ! 1665 | [[Жунусбеков]] || 1 259 |- ! 1666 | [[Табылдиев]] || 1 258 |- ! 1667 | [[Сайлаубаев]] || 1 258 |- ! 1668 | [[Әшірбек]] || 1 257 |- ! 1669 | [[Бердібай]] || 1 257 |- ! 1670 | [[Нұрман]] || 1 255 |- ! 1671 | [[Калмуратов]] || 1 254 |- ! 1672 | [[Узаков]] || 1 253 |- ! 1673 | [[Косаев]] || 1 252 |- ! 1674 | [[Тыныштық]] || 1 251 |- ! 1675 | [[Қырғызбай]] || 1 251 |- ! 1676 | [[Нурумбетов]] || 1 250 |- ! 1677 | [[Әскербек]] || 1 250 |- ! 1678 | [[Уразалин]] || 1 249 |- ! 1679 | [[Рахымбай]] || 1 249 |- ! 1680 | [[Құрбанбай]] || 1 249 |- ! 1681 | [[Баймұрат]] || 1 249 |- ! 1682 | [[Кожагулов]] || 1 248 |- ! 1683 | [[Джуматаев]] || 1 247 |- ! 1684 | [[Асабаев]] || 1 247 |- ! 1685 | [[Бекмухамбетов]] || 1 246 |- ! 1686 | [[Ыдырыс]] || 1 244 |- ! 1687 | [[Исахан]] || 1 244 |- ! 1688 | [[Сисенгалиев]] || 1 243 |- ! 1689 | [[Ерназар]] || 1 243 |- ! 1690 | [[Сағынғали]] || 1 242 |- ! 1691 | [[Мейрбек]] || 1 242 |- ! 1692 | [[Джолдасов]] || 1 242 |- ! 1693 | [[Кемелов]] || 1 241 |- ! 1694 | [[Бакенов]] || 1 241 |- ! 1695 | [[Найзабеков]] || 1 240 |- ! 1696 | [[Есмаганбетов]] || 1 240 |- ! 1697 | [[Қожабек]] || 1 239 |- ! 1698 | [[Примбетов]] || 1 238 |- ! 1699 | [[Медеубаев]] || 1 237 |- ! 1700 | [[Амреев]] || 1 235 |- ! 1701 | [[Таубай]] || 1 234 |- ! 1702 | [[Иманбердиев]] || 1 234 |- ! 1703 | [[Есенғали]] || 1 234 |- ! 1704 | [[Гусманов]] || 1 234 |- ! 1705 | [[Найманбаев]] || 1 233 |- ! 1706 | [[Абубакир]] || 1 233 |- ! 1707 | [[Жанабергенов]] || 1 232 |- ! 1708 | [[Түгелбай]] || 1 230 |- ! 1709 | [[Жамалбек]] || 1 229 |- ! 1710 | [[Масалимов]] || 1 228 |- ! 1711 | [[Таджибаев]] || 1 227 |- ! 1712 | [[Султанбаев]] || 1 227 |- ! 1713 | [[Спатаев]] || 1 227 |- ! 1714 | [[Мубараков]] || 1 227 |- ! 1715 | [[Макулбеков]] || 1 227 |- ! 1716 | [[Абикенов]] || 1 227 |- ! 1717 | [[Досымов]] || 1 226 |- ! 1718 | [[Бекболатұлы]] || 1 225 |- ! 1719 | [[Дуйсенбай]] || 1 223 |- ! 1720 | [[Абуев]] || 1 222 |- ! 1721 | [[Керимов]] || 1 221 |- ! 1722 | [[Өмірхан]] || 1 220 |- ! 1723 | [[Садыбеков]] || 1 219 |- ! 1724 | [[Слямов]] || 1 218 |- ! 1725 | [[Рахатов]] || 1 216 |- ! 1726 | [[Кеңесов]] || 1 216 |- ! 1727 | [[Заманбеков]] || 1 215 |- ! 1728 | [[Еркинов]] || 1 215 |- ! 1729 | [[Жәнібекұлы]] || 1 214 |- ! 1730 | [[Айтбеков]] || 1 214 |- ! 1731 | [[Ислямов]] || 1 211 |- ! 1732 | [[Кудайберген]] || 1 209 |- ! 1733 | [[Есенжолов]] || 1 209 |- ! 1734 | [[Мекебаев]] || 1 207 |- ! 1735 | [[Құралбек]] || 1 206 |- ! 1736 | [[Тенизбаев]] || 1 205 |- ! 1737 | [[Нұртаза]] || 1 205 |- ! 1738 | [[Рахметолла]] || 1 205 |- ! 1739 | [[Ахаев]] || 1 205 |- ! 1740 | [[Мұсабек]] || 1 204 |- ! 1741 | [[Жузбаев]] || 1 204 |- ! 1742 | [[Губайдуллин]] || 1 204 |- ! 1743 | [[Махмуд]] || 1 203 |- ! 1744 | [[Жақсыбаев]] || 1 202 |- ! 1745 | [[Серкебаев]] || 1 201 |- ! 1746 | [[Букенов]] || 1 201 |- ! 1747 | [[Акбердиев]] || 1 201 |- ! 1748 | [[Сагимбеков]] || 1 200 |- ! 1749 | [[Кошкинбаев]] || 1 200 |- ! 1750 | [[Бексеитов]] || 1 199 |- ! 1751 | [[Еламан]] || 1 198 |- ! 1752 | [[Әсет]] || 1 197 |- ! 1753 | [[Кушенов]] || 1 196 |- ! 1754 | [[Иманғали]] || 1 196 |- ! 1755 | [[Жаксылык]] || 1 196 |- ! 1756 | [[Ағабек]] || 1 195 |- ! 1757 | [[Кубенов]] || 1 194 |- ! 1758 | [[Ғабитұлы]] || 1 194 |- ! 1759 | [[Балабек]] || 1 194 |- ! 1760 | [[Даутбаев]] || 1 193 |- ! 1761 | [[Советхан]] || 1 192 |- ! 1762 | [[Жүнісбек]] || 1 190 |- ! 1763 | [[Есалиев]] || 1 190 |- ! 1764 | [[Есентай]] || 1 189 |- ! 1765 | [[Нарымбетов]] || 1 188 |- ! 1766 | [[Буранбаев]] || 1 188 |- ! 1767 | [[Есімхан]] || 1 187 |- ! 1768 | [[Алданов]] || 1 187 |- ! 1769 | [[Мергенбай]] || 1 185 |- ! 1770 | [[Мусанов]] || 1 185 |- ! 1771 | [[Адилбаев]] || 1 185 |- ! 1772 | [[Калбаев]] || 1 183 |- ! 1773 | [[Конырбаев]] || 1 183 |- ! 1774 | [[Байзақ]] || 1 183 |- ! 1775 | [[Акбергенов]] || 1 183 |- ! 1776 | [[Сарсекеев]] || 1 181 |- ! 1777 | [[Касымханов]] || 1 181 |- ! 1778 | [[Олжасұлы]] || 1 180 |- ! 1779 | [[Кожаков]] || 1 179 |- ! 1780 | [[Адамбаев]] || 1 179 |- ! 1781 | [[Талап]] || 1 178 |- ! 1782 | [[Сайлаубеков]] || 1 175 |- ! 1783 | [[Қуантай]] || 1 175 |- ! 1784 | [[Қыдырбек]] || 1 175 |- ! 1785 | [[Кантарбаев]] || 1 175 |- ! 1786 | [[Кожаев]] || 1 175 |- ! 1787 | [[Жайлаубай]] || 1 175 |- ! 1788 | [[Тойлыбаев]] || 1 174 |- ! 1789 | [[Райымбеков]] || 1 174 |- ! 1790 | [[Жеткерген]] || 1 174 |- ! 1791 | [[Мұхамеджан]] || 1 173 |- ! 1792 | [[Мырзатай]] || 1 173 |- ! 1793 | [[Бекбосын]] || 1 170 |- ! 1794 | [[Тоқтарбай]] || 1 168 |- ! 1795 | [[Нурлыбеков]] || 1 168 |- ! 1796 | [[Сагинов]] || 1 168 |- ! 1797 | [[Досжан]] || 1 168 |- ! 1798 | [[Біржан]] || 1 168 |- ! 1799 | [[Абдыкаримов]] || 1 166 |- ! 1800 | [[Асаинов]] || 1 166 |- ! 1801 | [[Куракбаев]] || 1 165 |- ! 1802 | [[Амиргалиев]] || 1 164 |- ! 1803 | [[Молдаш]] || 1 163 |- ! 1804 | [[Әбдімәлік]] || 1 163 |- ! 1805 | [[Сәрсенбаев]] || 1 162 |- ! 1806 | [[Талғатов]] || 1 161 |- ! 1807 | [[Терликбаев]] || 1 161 |- ! 1808 | [[Сулеев]] || 1 160 |- ! 1809 | [[Абдулин]] || 1 160 |- ! 1810 | [[Қуан]] || 1 159 |- ! 1811 | [[Абдикаликов]] || 1 159 |- ! 1812 | [[Джумадилов]] || 1 158 |- ! 1813 | [[Ногаев]] || 1 157 |- ! 1814 | [[Мухамбетжанов]] || 1 157 |- ! 1815 | [[Жиенбай]] || 1 157 |- ! 1816 | [[Әбубәкір]] || 1 156 |- ! 1817 | [[Хайрулла]] || 1 155 |- ! 1818 | [[Тулеков]] || 1 155 |- ! 1819 | [[Шыныбеков]] || 1 154 |- ! 1820 | [[Жүнісов]] || 1 154 |- ! 1821 | [[Нуржигитов]] || 1 153 |- ! 1822 | [[Сагинтаев]] || 1 153 |- ! 1823 | [[Аманжолұлы]] || 1 152 |- ! 1824 | [[Орымбаев]] || 1 151 |- ! 1825 | [[Шойбеков]] || 1 150 |- ! 1826 | [[Жагипаров]] || 1 149 |- ! 1827 | [[Өмірәлі]] || 1 148 |- ! 1828 | [[Амирхан]] || 1 148 |- ! 1829 | [[Толеубеков]] || 1 146 |- ! 1830 | [[Мамедов]] || 1 146 |- ! 1831 | [[Сырым]] || 1 145 |- ! 1832 | [[Бексұлтан]] || 1 145 |- ! 1833 | [[Джумагазиев]] || 1 143 |- ! 1834 | [[Умиралиев]] || 1 141 |- ! 1835 | [[Калимбетов]] || 1 141 |- ! 1836 | [[Барат]] || 1 140 |- ! 1837 | [[Бектас]] || 1 140 |- ! 1838 | [[Саят]] || 1 139 |- ! 1839 | [[Сергазиев]] || 1 139 |- ! 1840 | [[Сейдуалиев]] || 1 138 |- ! 1841 | [[Саурбаев]] || 1 138 |- ! 1842 | [[Байбусинов]] || 1 137 |- ! 1843 | [[Артыков]] || 1 135 |- ! 1844 | [[Кусанов]] || 1 134 |- ! 1845 | [[Картбаев]] || 1 134 |- ! 1846 | [[Бигалиев]] || 1 134 |- ! 1847 | [[Тасыбаев]] || 1 132 |- ! 1848 | [[Нургожин]] || 1 132 |- ! 1849 | [[Сейсенбаев]] || 1 131 |- ! 1850 | [[Сыздық]] || 1 131 |- ! 1851 | [[Раймбеков]] || 1 131 |- ! 1852 | [[Арапов]] || 1 131 |- ! 1853 | [[Смаил]] || 1 130 |- ! 1854 | [[Карбаев]] || 1 130 |- ! 1855 | [[Жайлау]] || 1 130 |- ! 1856 | [[Жакеев]] || 1 130 |- ! 1857 | [[Сарыбай]] || 1 129 |- ! 1858 | [[Тлеубеков]] || 1 129 |- ! 1859 | [[Сагадиев]] || 1 129 |- ! 1860 | [[Муханбетов]] || 1 129 |- ! 1861 | [[Абдразаков]] || 1 129 |- ! 1862 | [[Досалиев]] || 1 128 |- ! 1863 | [[Утеген]] || 1 127 |- ! 1864 | [[Бердимуратов]] || 1 127 |- ! 1865 | [[Алин]] || 1 127 |- ! 1866 | [[Ажгалиев]] || 1 127 |- ! 1867 | [[Ахат]] || 1 127 |- ! 1868 | [[Оспанбеков]] || 1 126 |- ! 1869 | [[Имангазиев]] || 1 126 |- ! 1870 | [[Нәби]] || 1 125 |- ! 1871 | [[Есембаев]] || 1 125 |- ! 1872 | [[Есенаманов]] || 1 125 |- ! 1873 | [[Абдибаев]] || 1 125 |- ! 1874 | [[Абдуали]] || 1 123 |- ! 1875 | [[Байдулла]] || 1 123 |- ! 1876 | [[Шайхиев]] || 1 121 |- ! 1877 | [[Жанадилов]] || 1 121 |- ! 1878 | [[Куралов]] || 1 120 |- ! 1879 | [[Еспенбетов]] || 1 119 |- ! 1880 | [[Киреев]] || 1 118 |- ! 1881 | [[Есенкулов]] || 1 118 |- ! 1882 | [[Самбетов]] || 1 117 |- ! 1883 | [[Сембиев]] || 1 117 |- ! 1884 | [[Есет]] || 1 117 |- ! 1885 | [[Даулетбай]] || 1 117 |- ! 1886 | [[Алматұлы]] || 1 117 |- ! 1887 | [[Ахмеджанов]] || 1 117 |- ! 1888 | [[Сартбаев]] || 1 116 |- ! 1889 | [[Наурзбаев]] || 1 115 |- ! 1890 | [[Мұратбекұлы]] || 1 115 |- ! 1891 | [[Каниев]] || 1 115 |- ! 1892 | [[Жумаев]] || 1 115 |- ! 1893 | [[Маулен]] || 1 114 |- ! 1894 | [[Тугелбаев]] || 1 113 |- ! 1895 | [[Зейнулла]] || 1 113 |- ! 1896 | [[Дастан]] || 1 113 |- ! 1897 | [[Азимов]] || 1 113 |- ! 1898 | [[Еділ]] || 1 111 |- ! 1899 | [[Байсалбаев]] || 1 111 |- ! 1900 | [[Тортаев]] || 1 110 |- ! 1901 | [[Мурсалимов]] || 1 110 |- ! 1902 | [[Шалбаев]] || 1 108 |- ! 1903 | [[Нурмуханбетов]] || 1 108 |- ! 1904 | [[Молдаханов]] || 1 107 |- ! 1905 | [[Назарбек]] || 1 106 |- ! 1906 | [[Мусаханов]] || 1 105 |- ! 1907 | [[Айтимов]] || 1 105 |- ! 1908 | [[Сайын]] || 1 104 |- ! 1909 | [[Сейілхан]] || 1 103 |- ! 1910 | [[Әділбеков]] || 1 103 |- ! 1911 | [[Баймахан]] || 1 103 |- ! 1912 | [[Жаксыбеков]] || 1 102 |- ! 1913 | [[Әлімбай]] || 1 102 |- ! 1914 | [[Медет]] || 1 101 |- ! 1915 | [[Бөрібай]] || 1 101 |- ! 1916 | [[Дулатұлы]] || 1 100 |- ! 1917 | [[Дуйсенгалиев]] || 1 100 |- ! 1918 | [[Құрмаш]] || 1 099 |- ! 1919 | [[Асылбаев]] || 1 099 |- ! 1920 | [[Тоқтарбек]] || 1 098 |- ! 1921 | [[Қуанышев]] || 1 097 |- ! 1922 | [[Аскарбеков]] || 1 097 |- ! 1923 | [[Уалиханов]] || 1 096 |- ! 1924 | [[Маманов]] || 1 096 |- ! 1925 | [[Бекежанов]] || 1 094 |- ! 1926 | [[Крыкбаев]] || 1 093 |- ! 1927 | [[Бердикулов]] || 1 093 |- ! 1928 | [[Айнакулов]] || 1 093 |- ! 1929 | [[Халыков]] || 1 092 |- ! 1930 | [[Утеуов]] || 1 092 |- ! 1931 | [[Сабденов]] || 1 092 |- ! 1932 | [[Нұрдәулет]] || 1 092 |- ! 1933 | [[Салыкбаев]] || 1 091 |- ! 1934 | [[Жомартұлы]] || 1 091 |- ! 1935 | [[Жаппар]] || 1 091 |- ! 1936 | [[Ғаниұлы]] || 1 090 |- ! 1937 | [[Тулендиев]] || 1 088 |- ! 1938 | [[Рустем]] || 1 088 |- ! 1939 | [[Беккалиев]] || 1 088 |- ! 1940 | [[Бахытжанұлы]] || 1 087 |- ! 1941 | [[Биржанов]] || 1 086 |- ! 1942 | [[Шайхин]] || 1 085 |- ! 1943 | [[Қыдырәлі]] || 1 085 |- ! 1944 | [[Сатыбаев]] || 1 084 |- ! 1945 | [[Идирисов]] || 1 084 |- ! 1946 | [[Ерболов]] || 1 084 |- ! 1947 | [[Жанзаков]] || 1 084 |- ! 1948 | [[Дәулетбек]] || 1 084 |- ! 1949 | [[Айтимбетов]] || 1 084 |- ! 1950 | [[Утемуратов]] || 1 083 |- ! 1951 | [[Женисов]] || 1 083 |- ! 1952 | [[Кабдуллин]] || 1 082 |- ! 1953 | [[Садиков]] || 1 079 |- ! 1954 | [[Нұржігіт]] || 1 079 |- ! 1955 | [[Кайназаров]] || 1 078 |- ! 1956 | [[Даулетхан]] || 1 078 |- ! 1957 | [[Қалмахан]] || 1 077 |- ! 1958 | [[Ардақұлы]] || 1 077 |- ! 1959 | [[Айбеков]] || 1 076 |- ! 1960 | [[Лекеров]] || 1 075 |- ! 1961 | [[Изимов]] || 1 075 |- ! 1962 | [[Борамбаев]] || 1 075 |- ! 1963 | [[Акжолов]] || 1 075 |- ! 1964 | [[Қазыбек]] || 1 073 |- ! 1965 | [[Кокенов]] || 1 073 |- ! 1966 | [[Дарбаев]] || 1 073 |- ! 1967 | [[Бәкір]] || 1 073 |- ! 1968 | [[Дукенбаев]] || 1 072 |- ! 1969 | [[Абзал]] || 1 072 |- ! 1970 | [[Мынжасаров]] || 1 071 |- ! 1971 | [[Жаңабаев]] || 1 071 |- ! 1972 | [[Кариев]] || 1 070 |- ! 1973 | [[Нышанбай]] || 1 068 |- ! 1974 | [[Омирбеков]] || 1 067 |- ! 1975 | [[Ескараев]] || 1 067 |- ! 1976 | [[Аденов]] || 1 067 |- ! 1977 | [[Утаров]] || 1 066 |- ! 1978 | [[Ергешбай]] || 1 066 |- ! 1979 | [[Жүсіпов]] || 1 066 |- ! 1980 | [[Жарылкасынов]] || 1 065 |- ! 1981 | [[Толеген]] || 1 064 |- ! 1982 | [[Нұрмаханбет]] || 1 064 |- ! 1983 | [[Куаныш]] || 1 064 |- ! 1984 | [[Әділбай]] || 1 064 |- ! 1985 | [[Маймаков]] || 1 063 |- ! 1986 | [[Батырбай]] || 1 063 |- ! 1987 | [[Абдикеримов]] || 1 063 |- ! 1988 | [[Бакиев]] || 1 063 |- ! 1989 | [[Әбдікерім]] || 1 062 |- ! 1990 | [[Серікхан]] || 1 061 |- ! 1991 | [[Конарбаев]] || 1 061 |- ! 1992 | [[Тасмагамбетов]] || 1 060 |- ! 1993 | [[Саликов]] || 1 060 |- ! 1994 | [[Бегалин]] || 1 060 |- ! 1995 | [[Тлемисов]] || 1 059 |- ! 1996 | [[Калменов]] || 1 059 |- ! 1997 | [[Арипов]] || 1 058 |- ! 1998 | [[Сағымбай]] || 1 057 |- ! 1999 | [[Әлібеков]] || 1 056 |- ! 2000 | [[Тұрсынов]] || 1 055 |- ! 2001 | [[Қожахметов]] || 1 055 |- ! 2002 | [[Ибраим]] || 1 055 |- ! 2003 | [[Темирбулатов]] || 1 054 |- ! 2004 | [[Кабдулов]] || 1 054 |- ! 2005 | [[Жакиянов]] || 1 054 |- ! 2006 | [[Бақытбекұлы]] || 1 054 |- ! 2007 | [[Достанов]] || 1 053 |- ! 2008 | [[Рахим]] || 1 052 |- ! 2009 | [[Нуров]] || 1 052 |- ! 2010 | [[Қадырбай]] || 1 052 |- ! 2011 | [[Туржанов]] || 1 051 |- ! 2012 | [[Бектенов]] || 1 051 |- ! 2013 | [[Алданазаров]] || 1 051 |- ! 2014 | [[Сағын]] || 1 050 |- ! 2015 | [[Қадыров]] || 1 050 |- ! 2016 | [[Карим]] || 1 050 |- ! 2017 | [[Аблай]] || 1 050 |- ! 2018 | [[Садиров]] || 1 049 |- ! 2019 | [[Темірболат]] || 1 048 |- ! 2020 | [[Өтепберген]] || 1 048 |- ! 2021 | [[Молдағали]] || 1 048 |- ! 2022 | [[Кубаев]] || 1 048 |- ! 2023 | [[Даулетбек]] || 1 048 |- ! 2024 | [[Укибаев]] || 1 047 |- ! 2025 | [[Каменов]] || 1 047 |- ! 2026 | [[Айдын]] || 1 047 |- ! 2027 | [[Мухатаев]] || 1 046 |- ! 2028 | [[Мадияр]] || 1 046 |- ! 2029 | [[Бектұрған]] || 1 046 |- ! 2030 | [[Шамуратов]] || 1 045 |- ! 2031 | [[Кадирбаев]] || 1 045 |- ! 2032 | [[Кожамкулов]] || 1 045 |- ! 2033 | [[Жалелов]] || 1 044 |- ! 2034 | [[Байкадамов]] || 1 044 |- ! 2035 | [[Төлеутай]] || 1 043 |- ! 2036 | [[Сексембаев]] || 1 042 |- ! 2037 | [[Әуелбек]] || 1 042 |- ! 2038 | [[Бисен]] || 1 041 |- ! 2039 | [[Хамидуллин]] || 1 040 |- ! 2040 | [[Төребай]] || 1 040 |- ! 2041 | [[Әлжан]] || 1 040 |- ! 2042 | [[Адамов]] || 1 040 |- ! 2043 | [[Ерниязов]] || 1 039 |- ! 2044 | [[Жаналиев]] || 1 039 |- ! 2045 | [[Нуртазаев]] || 1 038 |- ! 2046 | [[Карин]] || 1 038 |- ! 2047 | [[Жумашов]] || 1 038 |- ! 2048 | [[Естемесов]] || 1 036 |- ! 2049 | [[Әділбекұлы]] || 1 036 |- ! 2050 | [[Мергалиев]] || 1 035 |- ! 2051 | [[Калдарбеков]] || 1 033 |- ! 2052 | [[Арапбай]] || 1 033 |- ! 2053 | [[Капашев]] || 1 032 |- ! 2054 | [[Избасов]] || 1 032 |- ! 2055 | [[Альмагамбетов]] || 1 032 |- ! 2056 | [[Темирхан]] || 1 030 |- ! 2057 | [[Нурканов]] || 1 030 |- ! 2058 | [[Мақұлбек]] || 1 030 |- ! 2059 | [[Бегайдаров]] || 1 030 |- ! 2060 | [[Байболатов]] || 1 030 |- ! 2061 | [[Сайран]] || 1 029 |- ! 2062 | [[Заурбеков]] || 1 029 |- ! 2063 | [[Токтасынов]] || 1 028 |- ! 2064 | [[Кабдрахманов]] || 1 028 |- ! 2065 | [[Әмзе]] || 1 028 |- ! 2066 | [[Токбергенов]] || 1 027 |- ! 2067 | [[Алдажаров]] || 1 026 |- ! 2068 | [[Ескендір]] || 1 025 |- ! 2069 | [[Бимагамбетов]] || 1 025 |- ! 2070 | [[Тлепбергенов]] || 1 024 |- ! 2071 | [[Куатбаев]] || 1 024 |- ! 2072 | [[Ганиев]] || 1 024 |- ! 2073 | [[Сүйіндік]] || 1 023 |- ! 2074 | [[Кулахметов]] || 1 023 |- ! 2075 | [[Аймаханов]] || 1 023 |- ! 2076 | [[Абу]] || 1 023 |- ! 2077 | [[Төлеуов]] || 1 022 |- ! 2078 | [[Өскенбай]] || 1 022 |- ! 2079 | [[Орумбаев]] || 1 021 |- ! 2080 | [[Беркинбаев]] || 1 021 |- ! 2081 | [[Уахитов]] || 1 020 |- ! 2082 | [[Жансеитов]] || 1 020 |- ! 2083 | [[Адамбеков]] || 1 020 |- ! 2084 | [[Ержигитов]] || 1 019 |- ! 2085 | [[Кожабергенов]] || 1 018 |- ! 2086 | [[Габдулин]] || 1 018 |- ! 2087 | [[Балмагамбетов]] || 1 018 |- ! 2088 | [[Асилов]] || 1 018 |- ! 2089 | [[Өмірбеков]] || 1 017 |- ! 2090 | [[Кенжин]] || 1 017 |- ! 2091 | [[Жанабеков]] || 1 017 |- ! 2092 | [[Бердалы]] || 1 017 |- ! 2093 | [[Ысқақов]] || 1 016 |- ! 2094 | [[Молдыбаев]] || 1 016 |- ! 2095 | [[Есбергенов]] || 1 016 |- ! 2096 | [[Тусупбаев]] || 1 015 |- ! 2097 | [[Жумагазин]] || 1 015 |- ! 2098 | [[Бесбаев]] || 1 015 |- ! 2099 | [[Турсынбай]] || 1 014 |- ! 2100 | [[Смаков]] || 1 014 |- ! 2101 | [[Берикбаев]] || 1 014 |- ! 2102 | [[Тілеген]] || 1 013 |- ! 2103 | [[Токтарбаев]] || 1 013 |- ! 2104 | [[Сагнаев]] || 1 012 |- ! 2105 | [[Жанысбаев]] || 1 012 |- ! 2106 | [[Жапар]] || 1 012 |- ! 2107 | [[Құмар]] || 1 011 |- ! 2108 | [[Амангельдин]] || 1 010 |- ! 2109 | [[Тұрсынғали]] || 1 008 |- ! 2110 | [[Орынтаев]] || 1 007 |- ! 2111 | [[Сатиев]] || 1 006 |- ! 2112 | [[Тағай]] || 1 006 |- ! 2113 | [[Рахманкулов]] || 1 005 |- ! 2114 | [[Мұхтаров]] || 1 005 |- ! 2115 | [[Елибаев]] || 1 005 |- ! 2116 | [[Бекберген]] || 1 005 |- ! 2117 | [[Файзуллаев]] || 1 004 |- ! 2118 | [[Омархан]] || 1 004 |- ! 2119 | [[Адилбек]] || 1 004 |- ! 2120 | [[Шералы]] || 1 003 |- ! 2121 | [[Төлеш]] || 1 003 |- ! 2122 | [[Турганбеков]] || 1 003 |- ! 2123 | [[Мухатов]] || 1 003 |- ! 2124 | [[Жакин]] || 1 003 |- ! 2125 | [[Ескермес]] || 1 003 |- ! 2126 | [[Алмасбек]] || 1 003 |- ! 2127 | [[Альменов]] || 1 003 |- ! 2128 | [[Сарсембеков]] || 1 002 |- ! 2129 | [[Райымбек]] || 1 002 |- ! 2130 | [[Рахматуллаев]] || 1 002 |- ! 2131 | [[Найманов]] || 1 002 |- ! 2132 | [[Окасов]] || 1 001 |- ! 2133 | [[Малгаждаров]] || 1 001 |- ! 2134 | [[Алтынбай]] || 1 001 |- ! 2135 | [[Карбозов]] || 1 000 |- ! 2136 | [[Ақылбеков]] || 1 000 |- ! 2137 | [[Сағынбек]] || 999 |- ! 2138 | [[Амангелды]] || 999 |- ! 2139 | [[Алпыс]] || 999 |- ! 2140 | [[Нургожаев]] || 997 |- ! 2141 | [[Кайрбеков]] || 996 |- ! 2142 | [[Карипов]] || 996 |- ! 2143 | [[Мұқанов]] || 995 |- ! 2144 | [[Айсин]] || 995 |- ! 2145 | [[Ержігіт]] || 994 |- ! 2146 | [[Сейдалы]] || 993 |- ! 2147 | [[Пралиев]] || 992 |- ! 2148 | [[Қоныс]] || 992 |- ! 2149 | [[Базархан]] || 992 |- ! 2150 | [[Асетов]] || 990 |- ! 2151 | [[Русланов]] || 989 |- ! 2152 | [[Сейлов]] || 988 |- ! 2153 | [[Мұсахан]] || 988 |- ! 2154 | [[Сартай]] || 987 |- ! 2155 | [[Камысбаев]] || 987 |- ! 2156 | [[Утегулов]] || 986 |- ! 2157 | [[Жүсіпбек]] || 986 |- ! 2158 | [[Қуандықұлы]] || 985 |- ! 2159 | [[Бектемисов]] || 984 |- ! 2160 | [[Адильбаев]] || 984 |- ! 2161 | [[Халық]] || 982 |- ! 2162 | [[Такенов]] || 982 |- ! 2163 | [[Мәжит]] || 981 |- ! 2164 | [[Жетибаев]] || 981 |- ! 2165 | [[Токтамысов]] || 980 |- ! 2166 | [[Романов]] || 980 |- ! 2167 | [[Қырықбай]] || 980 |- ! 2168 | [[Әбдіхалық]] || 980 |- ! 2169 | [[Абибуллаев]] || 980 |- ! 2170 | [[Тұрған]] || 979 |- ! 2171 | [[Молдахмет]] || 979 |- ! 2172 | [[Бақытов]] || 979 |- ! 2173 | [[Дюсенгалиев]] || 978 |- ! 2174 | [[Камалиев]] || 977 |- ! 2175 | [[Жакипбеков]] || 977 |- ! 2176 | [[Бурамбаев]] || 976 |- ! 2177 | [[Тастемір]] || 975 |- ! 2178 | [[Кыдыров]] || 975 |- ! 2179 | [[Карменов]] || 975 |- ! 2180 | [[Калиаскаров]] || 975 |- ! 2181 | [[Бисекенов]] || 975 |- ! 2182 | [[Бақытжанов]] || 975 |- ! 2183 | [[Якубов]] || 974 |- ! 2184 | [[Надиров]] || 974 |- ! 2185 | [[Камиев]] || 974 |- ! 2186 | [[Сагингалиев]] || 973 |- ! 2187 | [[Ордабай]] || 973 |- ! 2188 | [[Оралхан]] || 972 |- ! 2189 | [[Ли]] || 972 |- ! 2190 | [[Бисалиев]] || 972 |- ! 2191 | [[Арын]] || 972 |- ! 2192 | [[Усипбеков]] || 971 |- ! 2193 | [[Талғатбек]] || 971 |- ! 2194 | [[Нарымбаев]] || 971 |- ! 2195 | [[Колбаев]] || 971 |- ! 2196 | [[Бейсеков]] || 971 |- ! 2197 | [[Раимкулов]] || 970 |- ! 2198 | [[Шахманов]] || 968 |- ! 2199 | [[Суюндиков]] || 968 |- ! 2200 | [[Талдыбаев]] || 968 |- ! 2201 | [[Шәкір]] || 967 |- ! 2202 | [[Манас]] || 967 |- ! 2203 | [[Аманғалиев]] || 967 |- ! 2204 | [[Мулдагалиев]] || 966 |- ! 2205 | [[Каденов]] || 965 |- ! 2206 | [[Жахин]] || 965 |- ! 2207 | [[Бурибаев]] || 965 |- ! 2208 | [[Әміржан]] || 964 |- ! 2209 | [[Тыныбеков]] || 963 |- ! 2210 | [[Тойлыбай]] || 963 |- ! 2211 | [[Абуталипов]] || 963 |- ! 2212 | [[Толыбай]] || 962 |- ! 2213 | [[Рахметулла]] || 962 |- ! 2214 | [[Несіпбай]] || 961 |- ! 2215 | [[Сақтаған]] || 961 |- ! 2216 | [[Баймуканов]] || 961 |- ! 2217 | [[Мейірбек]] || 960 |- ! 2218 | [[Корабаев]] || 960 |- ! 2219 | [[Өтебай]] || 959 |- ! 2220 | [[Ақылбекұлы]] || 959 |- ! 2221 | [[Арыкбаев]] || 959 |- ! 2222 | [[Дәулетұлы]] || 958 |- ! 2223 | [[Саятұлы]] || 957 |- ! 2224 | [[Сыздықов]] || 957 |- ! 2225 | [[Турекулов]] || 957 |- ! 2226 | [[Егізбай]] || 957 |- ! 2227 | [[Бахтыбаев]] || 957 |- ! 2228 | [[Алиаскаров]] || 957 |- ! 2229 | [[Теміржан]] || 956 |- ! 2230 | [[Досмаганбетов]] || 956 |- ! 2231 | [[Бейбітұлы]] || 956 |- ! 2232 | [[Шахметов]] || 955 |- ! 2233 | [[Сисенбай]] || 955 |- ! 2234 | [[Рахымбек]] || 955 |- ! 2235 | [[Каппасов]] || 955 |- ! 2236 | [[Баетов]] || 955 |- ! 2237 | [[Солтанов]] || 954 |- ! 2238 | [[Құрбанәлі]] || 953 |- ! 2239 | [[Каипов]] || 953 |- ! 2240 | [[Жакыпбеков]] || 953 |- ! 2241 | [[Бахытұлы]] || 952 |- ! 2242 | [[Даулетбеков]] || 952 |- ! 2243 | [[Алдашев]] || 952 |- ! 2244 | [[Хакимов]] || 951 |- ! 2245 | [[Кожамуратов]] || 951 |- ! 2246 | [[Рахымберді]] || 950 |- ! 2247 | [[Курумбаев]] || 950 |- ! 2248 | [[Дуйсенбиев]] || 950 |- ! 2249 | [[Жаманов]] || 950 |- ! 2250 | [[Байболат]] || 950 |- ! 2251 | [[Молдажанов]] || 949 |- ! 2252 | [[Лесбай]] || 949 |- ! 2253 | [[Джаксыбаев]] || 949 |- ! 2254 | [[Рауанұлы]] || 948 |- ! 2255 | [[Кудияров]] || 948 |- ! 2256 | [[Калдаров]] || 948 |- ! 2257 | [[Арыстанбаев]] || 948 |- ! 2258 | [[Дүйсенғали]] || 947 |- ! 2259 | [[Лесбаев]] || 946 |- ! 2260 | [[Мустафа]] || 946 |- ! 2261 | [[Алмат]] || 946 |- ! 2262 | [[Сейдуллаев]] || 945 |- ! 2263 | [[Табынбаев]] || 944 |- ! 2264 | [[Рустамов]] || 944 |- ! 2265 | [[Балтаев]] || 944 |- ! 2266 | [[Асанхан]] || 944 |- ! 2267 | [[Байбулатов]] || 944 |- ! 2268 | [[Торгаев]] || 943 |- ! 2269 | [[Сердалиев]] || 943 |- ! 2270 | [[Омирзаков]] || 942 |- ! 2271 | [[Кылышбаев]] || 942 |- ! 2272 | [[Ерсаин]] || 942 |- ! 2273 | [[Альмуханов]] || 942 |- ! 2274 | [[Сеилханов]] || 941 |- ! 2275 | [[Абилкасимов]] || 941 |- ! 2276 | [[Алмаганбетов]] || 941 |- ! 2277 | [[Нысанбай]] || 940 |- ! 2278 | [[Маметов]] || 940 |- ! 2279 | [[Сатов]] || 939 |- ! 2280 | [[Муталиев]] || 939 |- ! 2281 | [[Жарылқап]] || 939 |- ! 2282 | [[Аймбетов]] || 939 |- ! 2283 | [[Кемелбек]] || 938 |- ! 2284 | [[Егемберді]] || 938 |- ! 2285 | [[Әшірбай]] || 938 |- ! 2286 | [[Худайберген]] || 937 |- ! 2287 | [[Бижан]] || 937 |- ! 2288 | [[Акпаров]] || 937 |- ! 2289 | [[Айтқұл]] || 937 |- ! 2290 | [[Садибеков]] || 936 |- ! 2291 | [[Әбдіқалық]] || 936 |- ! 2292 | [[Бержанов]] || 936 |- ! 2293 | [[Байбулов]] || 935 |- ! 2294 | [[Пазылов]] || 934 |- ! 2295 | [[Молдашов]] || 933 |- ! 2296 | [[Кабаев]] || 933 |- ! 2297 | [[Какимжанов]] || 933 |- ! 2298 | [[Әбілдаев]] || 933 |- ! 2299 | [[Әлібекұлы]] || 933 |- ! 2300 | [[Абдрахимов]] || 933 |- ! 2301 | [[Османов]] || 932 |- ! 2302 | [[Қуанышов]] || 932 |- ! 2303 | [[Бостанов]] || 932 |- ! 2304 | [[Аминов]] || 932 |- ! 2305 | [[Нуржан]] || 931 |- ! 2306 | [[Абылкасымов]] || 931 |- ! 2307 | [[Отегенов]] || 930 |- ! 2308 | [[Муздыбаев]] || 930 |- ! 2309 | [[Бекешев]] || 930 |- ! 2310 | [[Курмантаев]] || 929 |- ! 2311 | [[Киргизбаев]] || 929 |- ! 2312 | [[Каримжанов]] || 929 |- ! 2313 | [[Жанатбек]] || 929 |- ! 2314 | [[Үсенов]] || 928 |- ! 2315 | [[Жанахметов]] || 928 |- ! 2316 | [[Аяпберген]] || 928 |- ! 2317 | [[Сейтқазы]] || 927 |- ! 2318 | [[Убайдулла]] || 926 |- ! 2319 | [[Тунгатаров]] || 926 |- ! 2320 | [[Сейсенбай]] || 926 |- ! 2321 | [[Конысов]] || 926 |- ! 2322 | [[Баянбаев]] || 926 |- ! 2323 | [[Бурханов]] || 926 |- ! 2324 | [[Байгабулов]] || 926 |- ! 2325 | [[Мухамедов]] || 925 |- ! 2326 | [[Балапанов]] || 925 |- ! 2327 | [[Өміржан]] || 924 |- ! 2328 | [[Қарабай]] || 924 |- ! 2329 | [[Қойшыбаев]] || 924 |- ! 2330 | [[Косанов]] || 924 |- ! 2331 | [[Исабай]] || 923 |- ! 2332 | [[Булегенов]] || 923 |- ! 2333 | [[Дидарұлы]] || 923 |- ! 2334 | [[Шыныбаев]] || 922 |- ! 2335 | [[Суюнов]] || 922 |- ! 2336 | [[Куанбаев]] || 922 |- ! 2337 | [[Дүйсебай]] || 922 |- ! 2338 | [[Турсумбаев]] || 921 |- ! 2339 | [[Нуркеев]] || 921 |- ! 2340 | [[Нұрберген]] || 921 |- ! 2341 | [[Кайрат]] || 921 |- ! 2342 | [[Есеев]] || 921 |- ! 2343 | [[Ходжаев]] || 920 |- ! 2344 | [[Токаев]] || 920 |- ! 2345 | [[Ерікұлы]] || 920 |- ! 2346 | [[Бекешов]] || 920 |- ! 2347 | [[Сатыбалдинов]] || 919 |- ! 2348 | [[Сатенов]] || 918 |- ! 2349 | [[Нариман]] || 918 |- ! 2350 | [[Айтмаганбетов]] || 918 |- ! 2351 | [[Токушев]] || 917 |- ! 2352 | [[Картабаев]] || 917 |- ! 2353 | [[Канапьянов]] || 917 |- ! 2354 | [[Алдонгаров]] || 917 |- ! 2355 | [[Толебаев]] || 916 |- ! 2356 | [[Кондыбаев]] || 916 |- ! 2357 | [[Жұманов]] || 916 |- ! 2358 | [[Жубаев]] || 915 |- ! 2359 | [[Әбутәліп]] || 915 |- ! 2360 | [[Ботабеков]] || 915 |- ! 2361 | [[Қыдырбаев]] || 914 |- ! 2362 | [[Жаныбеков]] || 914 |- ! 2363 | [[Егинбаев]] || 914 |- ! 2364 | [[Жолтаев]] || 914 |- ! 2365 | [[Сарсеков]] || 913 |- ! 2366 | [[Момбаев]] || 913 |- ! 2367 | [[Белгибаев]] || 913 |- ! 2368 | [[Бектемір]] || 913 |- ! 2369 | [[Шарипбаев]] || 912 |- ! 2370 | [[Жандос]] || 912 |- ! 2371 | [[Даукенов]] || 912 |- ! 2372 | [[Даулетұлы]] || 912 |- ! 2373 | [[Берікбол]] || 911 |- ! 2374 | [[Ұзақбаев]] || 910 |- ! 2375 | [[Сабиев]] || 910 |- ! 2376 | [[Косжанов]] || 910 |- ! 2377 | [[Бахтиярұлы]] || 910 |- ! 2378 | [[Рахимжан]] || 909 |- ! 2379 | [[Төлегенұлы]] || 908 |- ! 2380 | [[Усембаев]] || 907 |- ! 2381 | [[Пернебеков]] || 907 |- ! 2382 | [[Қаби]] || 907 |- ! 2383 | [[Аманжан]] || 907 |- ! 2384 | [[Беспаев]] || 906 |- ! 2385 | [[Абугалиев]] || 906 |- ! 2386 | [[Абраев]] || 906 |- ! 2387 | [[Оңалбай]] || 905 |- ! 2388 | [[Кәдірбек]] || 905 |- ! 2389 | [[Әбдіғали]] || 905 |- ! 2390 | [[Асаубаев]] || 905 |- ! 2391 | [[Бакытжанов]] || 903 |- ! 2392 | [[Базар]] || 903 |- ! 2393 | [[Тұрсынбаев]] || 902 |- ! 2394 | [[Дайрабай]] || 901 |- ! 2395 | [[Акпанов]] || 901 |- ! 2396 | [[Мейрамбеков]] || 900 |- ! 2397 | [[Осипов]] || 899 |- ! 2398 | [[Нуриев]] || 899 |- ! 2399 | [[Қаржау]] || 899 |- ! 2400 | [[Файзуллин]] || 898 |- ! 2401 | [[Кулжабаев]] || 898 |- ! 2402 | [[Кузнецов]] || 898 |- ! 2403 | [[Жұмақан]] || 898 |- ! 2404 | [[Джаксылыков]] || 898 |- ! 2405 | [[Блялов]] || 898 |- ! 2406 | [[Ануаров]] || 898 |- ! 2407 | [[Мамырбек]] || 897 |- ! 2408 | [[Килыбаев]] || 897 |- ! 2409 | [[Калмагамбетов]] || 897 |- ! 2410 | [[Дюсекеев]] || 897 |- ! 2411 | [[Жарасбаев]] || 897 |- ! 2412 | [[Биманов]] || 897 |- ! 2413 | [[Анесов]] || 897 |- ! 2414 | [[Думанұлы]] || 896 |- ! 2415 | [[Ахатаев]] || 896 |- ! 2416 | [[Тугельбаев]] || 895 |- ! 2417 | [[Тилегенов]] || 895 |- ! 2418 | [[Сейткулов]] || 895 |- ! 2419 | [[Отарбай]] || 895 |- ! 2420 | [[Нургазинов]] || 895 |- ! 2421 | [[Өмірсерік]] || 895 |- ! 2422 | [[Мұратбеков]] || 895 |- ! 2423 | [[Попов]] || 895 |- ! 2424 | [[Агабеков]] || 895 |- ! 2425 | [[Ахметбек]] || 895 |- ! 2426 | [[Торебеков]] || 894 |- ! 2427 | [[Мұқатай]] || 894 |- ! 2428 | [[Кажгалиев]] || 894 |- ! 2429 | [[Асубаев]] || 894 |- ! 2430 | [[Амангельді]] || 894 |- ! 2431 | [[Тұрдалы]] || 893 |- ! 2432 | [[Жидебаев]] || 892 |- ! 2433 | [[Алимхан]] || 892 |- ! 2434 | [[Мукашов]] || 891 |- ! 2435 | [[Махмет]] || 891 |- ! 2436 | [[Мамиров]] || 891 |- ! 2437 | [[Қази]] || 890 |- ! 2438 | [[Естай]] || 889 |- ! 2439 | [[Оңалбек]] || 888 |- ! 2440 | [[Кулатаев]] || 888 |- ! 2441 | [[Есмуханов]] || 888 |- ! 2442 | [[Мурзагулов]] || 887 |- ! 2443 | [[Қанатбай]] || 887 |- ! 2444 | [[Ештаев]] || 887 |- ! 2445 | [[Арипбаев]] || 887 |- ! 2446 | [[Ташкенбаев]] || 886 |- ! 2447 | [[Нұрғалиұлы]] || 886 |- ! 2448 | [[Салауат]] || 886 |- ! 2449 | [[Жанибек]] || 886 |- ! 2450 | [[Дауылбай]] || 886 |- ! 2451 | [[Жамантаев]] || 885 |- ! 2452 | [[Рүстемұлы]] || 884 |- ! 2453 | [[Бақтыбек]] || 884 |- ! 2454 | [[Сергалиев]] || 883 |- ! 2455 | [[Қасымбеков]] || 883 |- ! 2456 | [[Жампеисов]] || 883 |- ! 2457 | [[Алпыспаев]] || 883 |- ! 2458 | [[Тұрғанбаев]] || 882 |- ! 2459 | [[Аукенов]] || 882 |- ! 2460 | [[Саттыбаев]] || 881 |- ! 2461 | [[Сейсембаев]] || 881 |- ! 2462 | [[Курманкулов]] || 881 |- ! 2463 | [[Баязитов]] || 881 |- ! 2464 | [[Акилбеков]] || 881 |- ! 2465 | [[Айтқазы]] || 881 |- ! 2466 | [[Мыңбай]] || 880 |- ! 2467 | [[Калимов]] || 880 |- ! 2468 | [[Азбергенов]] || 880 |- ! 2469 | [[Иржанов]] || 879 |- ! 2470 | [[Егеубаев]] || 879 |- ! 2471 | [[Жармагамбетов]] || 879 |- ! 2472 | [[Байгазиев]] || 879 |- ! 2473 | [[Мықтыбек]] || 878 |- ! 2474 | [[Джапаров]] || 878 |- ! 2475 | [[Тоқан]] || 877 |- ! 2476 | [[Турдиев]] || 877 |- ! 2477 | [[Манасов]] || 877 |- ! 2478 | [[Абдраймов]] || 877 |- ! 2479 | [[Раманкулов]] || 876 |- ! 2480 | [[Нурмаханбетов]] || 876 |- ! 2481 | [[Қожабай]] || 876 |- ! 2482 | [[Лепесов]] || 876 |- ! 2483 | [[Игибаев]] || 876 |- ! 2484 | [[Конурбаев]] || 876 |- ! 2485 | [[Кайырбеков]] || 876 |- ! 2486 | [[Игисинов]] || 876 |- ! 2487 | [[Дуйсен]] || 876 |- ! 2488 | [[Токтыбаев]] || 875 |- ! 2489 | [[Сапаралиев]] || 875 |- ! 2490 | [[Аменов]] || 875 |- ! 2491 | [[Убайдуллаев]] || 874 |- ! 2492 | [[Сұлтанғали]] || 874 |- ! 2493 | [[Садыров]] || 874 |- ! 2494 | [[Мусакулов]] || 874 |- ! 2495 | [[Маратбек]] || 874 |- ! 2496 | [[Бахтыбай]] || 874 |- ! 2497 | [[Қанағат]] || 873 |- ! 2498 | [[Жасұзақ]] || 873 |- ! 2499 | [[Бакишев]] || 873 |- ! 2500 | [[Әлібай]] || 872 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Айнабек]] || 872 |- ! 2502 | [[Ажигалиев]] || 872 |- ! 2503 | [[Алмаханов]] || 872 |- ! 2504 | [[Нурабаев]] || 871 |- ! 2505 | [[Оңдасын]] || 871 |- ! 2506 | [[Оракбаев]] || 871 |- ! 2507 | [[Садуахасов]] || 871 |- ! 2508 | [[Корганбаев]] || 871 |- ! 2509 | [[Кабиденов]] || 871 |- ! 2510 | [[Серікқазы]] || 870 |- ! 2511 | [[Сламбеков]] || 870 |- ! 2512 | [[Мұхамбет]] || 870 |- ! 2513 | [[Кенжебекұлы]] || 870 |- ! 2514 | [[Кенжехан]] || 870 |- ! 2515 | [[Алмасов]] || 870 |- ! 2516 | [[Қалжан]] || 869 |- ! 2517 | [[Бактыгалиев]] || 869 |- ! 2518 | [[Ашенов]] || 869 |- ! 2519 | [[Турмагамбетов]] || 868 |- ! 2520 | [[Әбдуәлі]] || 868 |- ! 2521 | [[Атымтаев]] || 868 |- ! 2522 | [[Ыбырай]] || 867 |- ! 2523 | [[Абен]] || 867 |- ! 2524 | [[Сыздыкбаев]] || 866 |- ! 2525 | [[Мырзагулов]] || 866 |- ! 2526 | [[Майлыбай]] || 866 |- ! 2527 | [[Бегенов]] || 866 |- ! 2528 | [[Бегманов]] || 866 |- ! 2529 | [[Лесбеков]] || 865 |- ! 2530 | [[Матжанов]] || 865 |- ! 2531 | [[Бисенғали]] || 865 |- ! 2532 | [[Айтказин]] || 865 |- ! 2533 | [[Баймуханбетов]] || 865 |- ! 2534 | [[Сәдуақас]] || 864 |- ! 2535 | [[Лесов]] || 864 |- ! 2536 | [[Қабдолла]] || 864 |- ! 2537 | [[Ешимов]] || 864 |- ! 2538 | [[Джалгасбаев]] || 864 |- ! 2539 | [[Сапарәлі]] || 863 |- ! 2540 | [[Сабырхан]] || 863 |- ! 2541 | [[Куанышкалиев]] || 863 |- ! 2542 | [[Жумахметов]] || 863 |- ! 2543 | [[Мелдебеков]] || 862 |- ! 2544 | [[Шалқар]] || 861 |- ! 2545 | [[Муханбетжанов]] || 861 |- ! 2546 | [[Мустапаев]] || 861 |- ! 2547 | [[Имамбаев]] || 860 |- ! 2548 | [[Жұмағұлов]] || 860 |- ! 2549 | [[Асенов]] || 860 |- ! 2550 | [[Айдос]] || 860 |- ! 2551 | [[Кумарбеков]] || 859 |- ! 2552 | [[Батыргалиев]] || 859 |- ! 2553 | [[Абдурахман]] || 859 |- ! 2554 | [[Сейтханов]] || 858 |- ! 2555 | [[Мейрхан]] || 857 |- ! 2556 | [[Устемиров]] || 856 |- ! 2557 | [[Закарин]] || 856 |- ! 2558 | [[Байгабылов]] || 856 |- ! 2559 | [[Аймаганбетов]] || 856 |- ! 2560 | [[Сейтказин]] || 854 |- ! 2561 | [[Қайырғали]] || 854 |- ! 2562 | [[Дюсенбеков]] || 854 |- ! 2563 | [[Тәліп]] || 853 |- ! 2564 | [[Рахманбердиев]] || 853 |- ! 2565 | [[Әділжан]] || 853 |- ! 2566 | [[Адильханов]] || 853 |- ! 2567 | [[Тұрғынбай]] || 852 |- ! 2568 | [[Ақылбай]] || 852 |- ! 2569 | [[Тургамбаев]] || 851 |- ! 2570 | [[Стамкулов]] || 851 |- ! 2571 | [[Жанпеисов]] || 851 |- ! 2572 | [[Бурабаев]] || 851 |- ! 2573 | [[Мырзаев]] || 850 |- ! 2574 | [[Мейрамбай]] || 850 |- ! 2575 | [[Дуйсебеков]] || 850 |- ! 2576 | [[Жалғасбаев]] || 850 |- ! 2577 | [[Абдалиев]] || 850 |- ! 2578 | [[Дәулетбай]] || 849 |- ! 2579 | [[Адырбеков]] || 849 |- ! 2580 | [[Көбей]] || 848 |- ! 2581 | [[Есім]] || 848 |- ! 2582 | [[Еспаев]] || 848 |- ! 2583 | [[Азатұлы]] || 848 |- ! 2584 | [[Қыдыр]] || 847 |- ! 2585 | [[Иргалиев]] || 847 |- ! 2586 | [[Исахов]] || 847 |- ! 2587 | [[Жұмагелді]] || 847 |- ! 2588 | [[Жексен]] || 847 |- ! 2589 | [[Ақберген]] || 847 |- ! 2590 | [[Төлеп]] || 846 |- ! 2591 | [[Мейрамхан]] || 846 |- ! 2592 | [[Жуманазаров]] || 846 |- ! 2593 | [[Есболат]] || 846 |- ! 2594 | [[Тілеубай]] || 845 |- ! 2595 | [[Тойбаев]] || 845 |- ! 2596 | [[Қарасай]] || 845 |- ! 2597 | [[Азизов]] || 845 |- ! 2598 | [[Сейсенбек]] || 844 |- ! 2599 | [[Сауранбаев]] || 844 |- ! 2600 | [[Макатов]] || 844 |- ! 2601 | [[Казакбаев]] || 844 |- ! 2602 | [[Бақтыбаев]] || 844 |- ! 2603 | [[Акмурзаев]] || 844 |- ! 2604 | [[Копеев]] || 843 |- ! 2605 | [[Зейнуллин]] || 843 |- ! 2606 | [[Досыбаев]] || 843 |- ! 2607 | [[Рашидов]] || 842 |- ! 2608 | [[Избасар]] || 842 |- ! 2609 | [[Кененбаев]] || 842 |- ! 2610 | [[Жалғасов]] || 842 |- ! 2611 | [[Бекзатұлы]] || 842 |- ! 2612 | [[Агадилов]] || 842 |- ! 2613 | [[Жубаниязов]] || 841 |- ! 2614 | [[Карагулов]] || 840 |- ! 2615 | [[Бекмурзин]] || 840 |- ! 2616 | [[Бекниязов]] || 840 |- ! 2617 | [[Қайсар]] || 839 |- ! 2618 | [[Исагулов]] || 839 |- ! 2619 | [[Мадиярұлы]] || 838 |- ! 2620 | [[Тюлюбаев]] || 837 |- ! 2621 | [[Кашаганов]] || 837 |- ! 2622 | [[Әбенов]] || 837 |- ! 2623 | [[Ғалымұлы]] || 837 |- ! 2624 | [[Асильбеков]] || 837 |- ! 2625 | [[Уразаев]] || 836 |- ! 2626 | [[Секенов]] || 836 |- ! 2627 | [[Рашит]] || 836 |- ! 2628 | [[Ерсін]] || 836 |- ! 2629 | [[Бекжигитов]] || 836 |- ! 2630 | [[Бегжанов]] || 836 |- ! 2631 | [[Токанов]] || 835 |- ! 2632 | [[Ибатов]] || 835 |- ! 2633 | [[Ергазиев]] || 835 |- ! 2634 | [[Әсетұлы]] || 835 |- ! 2635 | [[Уринбаев]] || 834 |- ! 2636 | [[Сатылганов]] || 834 |- ! 2637 | [[Кушекбаев]] || 834 |- ! 2638 | [[Жанайдаров]] || 834 |- ! 2639 | [[Алтыбай]] || 834 |- ! 2640 | [[Тлеген]] || 833 |- ! 2641 | [[Мұхаметқали]] || 833 |- ! 2642 | [[Қалабай]] || 833 |- ! 2643 | [[Саханов]] || 832 |- ! 2644 | [[Парахат]] || 832 |- ! 2645 | [[Коянбаев]] || 832 |- ! 2646 | [[Колдасов]] || 832 |- ! 2647 | [[Ишанов]] || 832 |- ! 2648 | [[Тыныбаев]] || 831 |- ! 2649 | [[Жолаев]] || 831 |- ! 2650 | [[Бекежан]] || 830 |- ! 2651 | [[Удербаев]] || 829 |- ! 2652 | [[Табылды]] || 828 |- ! 2653 | [[Нарбеков]] || 828 |- ! 2654 | [[Нұрхан]] || 828 |- ! 2655 | [[Жанатаев]] || 828 |- ! 2656 | [[Галимжанов]] || 828 |- ! 2657 | [[Юсуп]] || 827 |- ! 2658 | [[Жақсылықұлы]] || 827 |- ! 2659 | [[Жораев]] || 827 |- ! 2660 | [[Жаркенов]] || 827 |- ! 2661 | [[Тұрсынәлі]] || 826 |- ! 2662 | [[Карманов]] || 826 |- ! 2663 | [[Дюсекенов]] || 826 |- ! 2664 | [[Жамал]] || 826 |- ! 2665 | [[Дауленов]] || 826 |- ! 2666 | [[Нартай]] || 825 |- ! 2667 | [[Қанапия]] || 825 |- ! 2668 | [[Жайсанбаев]] || 825 |- ! 2669 | [[Зарипов]] || 825 |- ! 2670 | [[Букаев]] || 825 |- ! 2671 | [[Уали]] || 824 |- ! 2672 | [[Момынов]] || 824 |- ! 2673 | [[Әнуар]] || 824 |- ! 2674 | [[Бакеев]] || 824 |- ! 2675 | [[Советбек]] || 823 |- ! 2676 | [[Коспанов]] || 823 |- ! 2677 | [[Көлбай]] || 823 |- ! 2678 | [[Жакишев]] || 823 |- ! 2679 | [[Есенгулов]] || 823 |- ! 2680 | [[Дәулетхан]] || 823 |- ! 2681 | [[Амрин]] || 823 |- ! 2682 | [[Сапаков]] || 822 |- ! 2683 | [[Инкарбеков]] || 822 |- ! 2684 | [[Жалғасбек]] || 822 |- ! 2685 | [[Досмухамбетов]] || 822 |- ! 2686 | [[Омирбаев]] || 821 |- ! 2687 | [[Райханов]] || 821 |- ! 2688 | [[Есжан]] || 821 |- ! 2689 | [[Тлеубай]] || 820 |- ! 2690 | [[Нұрым]] || 820 |- ! 2691 | [[Букенбаев]] || 820 |- ! 2692 | [[Бейбитов]] || 820 |- ! 2693 | [[Бактияров]] || 820 |- ! 2694 | [[Уралов]] || 818 |- ! 2695 | [[Тельман]] || 818 |- ! 2696 | [[Пак]] || 818 |- ! 2697 | [[Нышан]] || 818 |- ! 2698 | [[Иманбай]] || 818 |- ! 2699 | [[Жанарбек]] || 818 |- ! 2700 | [[Арапбаев]] || 818 |- ! 2701 | [[Есболов]] || 817 |- ! 2702 | [[Ускембаев]] || 816 |- ! 2703 | [[Сабырбек]] || 816 |- ! 2704 | [[Максимов]] || 816 |- ! 2705 | [[Кунакбаев]] || 816 |- ! 2706 | [[Турабеков]] || 815 |- ! 2707 | [[Сериккалиев]] || 814 |- ! 2708 | [[Сатпаев]] || 814 |- ! 2709 | [[Нуркасымов]] || 814 |- ! 2710 | [[Сеилхан]] || 813 |- ! 2711 | [[Рахманберді]] || 813 |- ! 2712 | [[Молдакулов]] || 813 |- ! 2713 | [[Заманбек]] || 812 |- ! 2714 | [[Ардақ]] || 812 |- ! 2715 | [[Аязбай]] || 812 |- ! 2716 | [[Сейтқали]] || 811 |- ! 2717 | [[Қуанышбаев]] || 811 |- ! 2718 | [[Каликов]] || 811 |- ! 2719 | [[Әуесхан]] || 811 |- ! 2720 | [[Жұмабекұлы]] || 811 |- ! 2721 | [[Сагынбаев]] || 810 |- ! 2722 | [[Бисембай]] || 810 |- ! 2723 | [[Ауганбаев]] || 810 |- ! 2724 | [[Тоқсанбай]] || 809 |- ! 2725 | [[Канагатов]] || 809 |- ! 2726 | [[Тұрғын]] || 808 |- ! 2727 | [[Тургунов]] || 808 |- ! 2728 | [[Сайлыбаев]] || 808 |- ! 2729 | [[Тунгушбаев]] || 807 |- ! 2730 | [[Рсалиев]] || 807 |- ! 2731 | [[Есмурзаев]] || 807 |- ! 2732 | [[Ерғалиұлы]] || 807 |- ! 2733 | [[Ұланұлы]] || 806 |- ! 2734 | [[Өтеміс]] || 806 |- ! 2735 | [[Кулумбетов]] || 806 |- ! 2736 | [[Еркен]] || 806 |- ! 2737 | [[Болатбай]] || 806 |- ! 2738 | [[Сламбек]] || 805 |- ! 2739 | [[Махсутов]] || 805 |- ! 2740 | [[Калибаев]] || 805 |- ! 2741 | [[Жанболатов]] || 805 |- ! 2742 | [[Беркалиев]] || 805 |- ! 2743 | [[Сагымбаев]] || 804 |- ! 2744 | [[Бимурзаев]] || 804 |- ! 2745 | [[Аубекеров]] || 804 |- ! 2746 | [[Шаймардан]] || 803 |- ! 2747 | [[Таңат]] || 803 |- ! 2748 | [[Рыспеков]] || 803 |- ! 2749 | [[Ербосын]] || 803 |- ! 2750 | [[Дәрібай]] || 803 |- ! 2751 | [[Ауесхан]] || 803 |- ! 2752 | [[Алькенов]] || 803 |- ! 2753 | [[Тасимов]] || 802 |- ! 2754 | [[Мыңжасар]] || 802 |- ! 2755 | [[Бутабаев]] || 801 |- ! 2756 | [[Айбасов]] || 801 |- ! 2757 | [[Утебеков]] || 800 |- ! 2758 | [[Әбішев]] || 800 |- ! 2759 | [[Толеуханов]] || 799 |- ! 2760 | [[Тауекелов]] || 799 |- ! 2761 | [[Ешмуратов]] || 799 |- ! 2762 | [[Рысқұл]] || 798 |- ! 2763 | [[Балыкбаев]] || 798 |- ! 2764 | [[Орақбай]] || 797 |- ! 2765 | [[Каженов]] || 797 |- ! 2766 | [[Жайлыбаев]] || 797 |- ! 2767 | [[Уразбай]] || 796 |- ! 2768 | [[Тәжібаев]] || 796 |- ! 2769 | [[Серғали]] || 796 |- ! 2770 | [[Мағауия]] || 796 |- ! 2771 | [[Едіге]] || 796 |- ! 2772 | [[Тілек]] || 795 |- ! 2773 | [[Қасенов]] || 795 |- ! 2774 | [[Кемелбеков]] || 795 |- ! 2775 | [[Казбаев]] || 795 |- ! 2776 | [[Кенже]] || 795 |- ! 2777 | [[Намазбай]] || 794 |- ! 2778 | [[Утесинов]] || 793 |- ! 2779 | [[Сәкенұлы]] || 793 |- ! 2780 | [[Қылышбек]] || 793 |- ! 2781 | [[Қаршыға]] || 793 |- ! 2782 | [[Дамирұлы]] || 793 |- ! 2783 | [[Бағытжан]] || 793 |- ! 2784 | [[Якупов]] || 791 |- ! 2785 | [[Базаркулов]] || 791 |- ! 2786 | [[Сыдықов]] || 790 |- ! 2787 | [[Пердебек]] || 790 |- ! 2788 | [[Мухамеджан]] || 790 |- ! 2789 | [[Тойшыбеков]] || 789 |- ! 2790 | [[Талгат]] || 789 |- ! 2791 | [[Макеев]] || 789 |- ! 2792 | [[Ахтанов]] || 789 |- ! 2793 | [[Шарапов]] || 788 |- ! 2794 | [[Тилеубаев]] || 788 |- ! 2795 | [[Айжанов]] || 788 |- ! 2796 | [[Алмабеков]] || 788 |- ! 2797 | [[Оразалинов]] || 787 |- ! 2798 | [[Дуйсеков]] || 787 |- ! 2799 | [[Әкім]] || 787 |- ! 2800 | [[Дәуренбек]] || 787 |- ! 2801 | [[Байдилдаев]] || 787 |- ! 2802 | [[Асанұлы]] || 787 |- ! 2803 | [[Шекербек]] || 786 |- ! 2804 | [[Турсын]] || 786 |- ! 2805 | [[Медетбек]] || 786 |- ! 2806 | [[Иманбек]] || 786 |- ! 2807 | [[Едилов]] || 786 |- ! 2808 | [[Халиков]] || 785 |- ! 2809 | [[Сағымбек]] || 785 |- ! 2810 | [[Мурзатаев]] || 785 |- ! 2811 | [[Шакен]] || 784 |- ! 2812 | [[Смайл]] || 784 |- ! 2813 | [[Тулеубеков]] || 784 |- ! 2814 | [[Медетбаев]] || 784 |- ! 2815 | [[Калмаганбетов]] || 784 |- ! 2816 | [[Дабылов]] || 784 |- ! 2817 | [[Анаркулов]] || 784 |- ! 2818 | [[Азимханов]] || 784 |- ! 2819 | [[Сматов]] || 783 |- ! 2820 | [[Кенебаев]] || 783 |- ! 2821 | [[Унгарбаев]] || 782 |- ! 2822 | [[Сагатбеков]] || 782 |- ! 2823 | [[Молдахан]] || 782 |- ! 2824 | [[Икласов]] || 782 |- ! 2825 | [[Жумахан]] || 782 |- ! 2826 | [[Бахытжанов]] || 782 |- ! 2827 | [[Абдыгалиев]] || 782 |- ! 2828 | [[Умбетбаев]] || 781 |- ! 2829 | [[Нұрмағанбет]] || 781 |- ! 2830 | [[Керейбаев]] || 781 |- ! 2831 | [[Нұртас]] || 780 |- ! 2832 | [[Жандосов]] || 780 |- ! 2833 | [[Мирзабеков]] || 779 |- ! 2834 | [[Кашкинбаев]] || 779 |- ! 2835 | [[Әділханов]] || 779 |- ! 2836 | [[Жиенбеков]] || 779 |- ! 2837 | [[Темірханов]] || 778 |- ! 2838 | [[Сандыбай]] || 778 |- ! 2839 | [[Жусипбеков]] || 778 |- ! 2840 | [[Асилбек]] || 778 |- ! 2841 | [[Тілеубек]] || 777 |- ! 2842 | [[Сағидулла]] || 777 |- ! 2843 | [[Сабыржанов]] || 777 |- ! 2844 | [[Мырзағалиев]] || 777 |- ! 2845 | [[Сман]] || 776 |- ! 2846 | [[Нияз]] || 776 |- ! 2847 | [[Қарсыбай]] || 776 |- ! 2848 | [[Кулмагамбетов]] || 776 |- ! 2849 | [[Рысқали]] || 775 |- ! 2850 | [[Халмуратов]] || 774 |- ! 2851 | [[Тургалиев]] || 774 |- ! 2852 | [[Сексенбай]] || 774 |- ! 2853 | [[Менлибаев]] || 774 |- ! 2854 | [[Қайдар]] || 774 |- ! 2855 | [[Накипов]] || 773 |- ! 2856 | [[Мұқашев]] || 773 |- ! 2857 | [[Игиликов]] || 773 |- ! 2858 | [[Илесов]] || 773 |- ! 2859 | [[Әкімжан]] || 773 |- ! 2860 | [[Жаңаберген]] || 773 |- ! 2861 | [[Наби]] || 772 |- ! 2862 | [[Амалбек]] || 772 |- ! 2863 | [[Пирманов]] || 771 |- ! 2864 | [[Қожан]] || 771 |- ! 2865 | [[Құнанбай]] || 771 |- ! 2866 | [[Имаш]] || 771 |- ! 2867 | [[Жанай]] || 771 |- ! 2868 | [[Агыбаев]] || 771 |- ! 2869 | [[Алиманов]] || 771 |- ! 2870 | [[Қадыржан]] || 770 |- ! 2871 | [[Бекмырза]] || 770 |- ! 2872 | [[Ботаев]] || 770 |- ! 2873 | [[Альбеков]] || 770 |- ! 2874 | [[Тюлегенов]] || 769 |- ! 2875 | [[Санат]] || 769 |- ! 2876 | [[Карсыбаев]] || 769 |- ! 2877 | [[Бахытов]] || 769 |- ! 2878 | [[Амантайұлы]] || 769 |- ! 2879 | [[Нұрмұханбет]] || 768 |- ! 2880 | [[Игілік]] || 768 |- ! 2881 | [[Бектурсынов]] || 768 |- ! 2882 | [[Мергенов]] || 767 |- ! 2883 | [[Джолдыбаев]] || 767 |- ! 2884 | [[Оразханов]] || 766 |- ! 2885 | [[Қалдар]] || 766 |- ! 2886 | [[Кушеров]] || 766 |- ! 2887 | [[Атамбаев]] || 766 |- ! 2888 | [[Серікбайұлы]] || 765 |- ! 2889 | [[Қалдыбеков]] || 765 |- ! 2890 | [[Айкенов]] || 765 |- ! 2891 | [[Алишер]] || 765 |- ! 2892 | [[Тлеумбетов]] || 763 |- ! 2893 | [[Сегізбай]] || 763 |- ! 2894 | [[Қуатұлы]] || 763 |- ! 2895 | [[Касанов]] || 763 |- ! 2896 | [[Әбдіғаппар]] || 762 |- ! 2897 | [[Жаңабек]] || 762 |- ! 2898 | [[Жанбаев]] || 762 |- ! 2899 | [[Алмабек]] || 761 |- ! 2900 | [[Шотаев]] || 760 |- ! 2901 | [[Кабденов]] || 760 |- ! 2902 | [[Дузбаев]] || 760 |- ! 2903 | [[Жақыпов]] || 760 |- ! 2904 | [[Акназаров]] || 760 |- ! 2905 | [[Хайрушев]] || 759 |- ! 2906 | [[Сәбитұлы]] || 759 |- ! 2907 | [[Матенов]] || 759 |- ! 2908 | [[Шалабай]] || 758 |- ! 2909 | [[Шора]] || 758 |- ! 2910 | [[Усеров]] || 758 |- ! 2911 | [[Тапалов]] || 758 |- ! 2912 | [[Казыбеков]] || 758 |- ! 2913 | [[Елеу]] || 758 |- ! 2914 | [[Бакаев]] || 758 |- ! 2915 | [[Ақжол]] || 758 |- ! 2916 | [[Утельбаев]] || 757 |- ! 2917 | [[Құрманғалиев]] || 757 |- ! 2918 | [[Кульманов]] || 757 |- ! 2919 | [[Жарылгасов]] || 757 |- ! 2920 | [[Даулетияров]] || 757 |- ! 2921 | [[Байдильдин]] || 757 |- ! 2922 | [[Байсалов]] || 757 |- ! 2923 | [[Мылтыкбаев]] || 756 |- ! 2924 | [[Нуркин]] || 756 |- ! 2925 | [[Сакиев]] || 756 |- ! 2926 | [[Мақсотов]] || 756 |- ! 2927 | [[Жайлауов]] || 756 |- ! 2928 | [[Ернарұлы]] || 756 |- ! 2929 | [[Малибеков]] || 755 |- ! 2930 | [[Карабасов]] || 755 |- ! 2931 | [[Джумаев]] || 755 |- ! 2932 | [[Райсов]] || 754 |- ! 2933 | [[Жарқын]] || 754 |- ! 2934 | [[Ахметқали]] || 754 |- ! 2935 | [[Қалдан]] || 753 |- ! 2936 | [[Жуманбаев]] || 753 |- ! 2937 | [[Диханбай]] || 753 |- ! 2938 | [[Сугуров]] || 752 |- ! 2939 | [[Сүндет]] || 752 |- ! 2940 | [[Асанбай]] || 752 |- ! 2941 | [[Ағыбай]] || 752 |- ! 2942 | [[Умирзахов]] || 751 |- ! 2943 | [[Нұрдаулет]] || 751 |- ! 2944 | [[Жакыпов]] || 751 |- ! 2945 | [[Бейсембек]] || 751 |- ! 2946 | [[Айткенов]] || 751 |- ! 2947 | [[Байсейтов]] || 750 |- ! 2948 | [[Абденов]] || 750 |- ! 2949 | [[Көшербаев]] || 749 |- ! 2950 | [[Даулеткалиев]] || 749 |- ! 2951 | [[Урумбаев]] || 748 |- ! 2952 | [[Қуанышбеков]] || 748 |- ! 2953 | [[Әділов]] || 748 |- ! 2954 | [[Амангелдин]] || 748 |- ! 2955 | [[Тажибеков]] || 747 |- ! 2956 | [[Сейдазимов]] || 747 |- ! 2957 | [[Оспанбаев]] || 747 |- ! 2958 | [[Буркутбаев]] || 747 |- ! 2959 | [[Аманкосов]] || 747 |- ! 2960 | [[Тулкибаев]] || 746 |- ! 2961 | [[Манатов]] || 746 |- ! 2962 | [[Көшкінбай]] || 746 |- ! 2963 | [[Иргебаев]] || 746 |- ! 2964 | [[Зиябеков]] || 746 |- ! 2965 | [[Айменов]] || 746 |- ! 2966 | [[Текебаев]] || 745 |- ! 2967 | [[Орман]] || 745 |- ! 2968 | [[Әуезхан]] || 745 |- ! 2969 | [[Беисов]] || 745 |- ! 2970 | [[Бегимбаев]] || 745 |- ! 2971 | [[Айдосов]] || 745 |- ! 2972 | [[Шопанов]] || 744 |- ! 2973 | [[Сержанұлы]] || 744 |- ! 2974 | [[Нуранов]] || 744 |- ! 2975 | [[Примкулов]] || 744 |- ! 2976 | [[Раймкулов]] || 744 |- ! 2977 | [[Акаев]] || 744 |- ! 2978 | [[Туркменбаев]] || 743 |- ! 2979 | [[Рыскулбеков]] || 743 |- ! 2980 | [[Куангалиев]] || 743 |- ! 2981 | [[Нургали]] || 742 |- ! 2982 | [[Асанбек]] || 742 |- ! 2983 | [[Тайлаков]] || 741 |- ! 2984 | [[Кушкинбаев]] || 741 |- ! 2985 | [[Ералин]] || 741 |- ! 2986 | [[Жангелді]] || 741 |- ! 2987 | [[Дәулетов]] || 741 |- ! 2988 | [[Габдушев]] || 741 |- ! 2989 | [[Актанов]] || 741 |- ! 2990 | [[Бағланұлы]] || 741 |- ! 2991 | [[Қалтай]] || 740 |- ! 2992 | [[Байбосын]] || 740 |- ! 2993 | [[Несіпбек]] || 739 |- ! 2994 | [[Саламатұлы]] || 739 |- ! 2995 | [[Құмарбек]] || 739 |- ! 2996 | [[Еркенов]] || 739 |- ! 2997 | [[Жумакулов]] || 739 |- ! 2998 | [[Асылов]] || 739 |- ! 2999 | [[Тореханов]] || 738 |- ! 3000 | [[Жамбулов]] || 738 |- ! 3001 | [[Зиябек]] || 738 |- ! 3002 | [[Сейіт]] || 737 |- ! 3003 | [[Сергазинов]] || 737 |- ! 3004 | [[Кабылбаев]] || 737 |- ! 3005 | [[Кембаев]] || 737 |- ! 3006 | [[Жолдыбек]] || 737 |- ! 3007 | [[Асылханұлы]] || 737 |- ! 3008 | [[Мэлс]] || 736 |- ! 3009 | [[Беркінбай]] || 736 |- ! 3010 | [[Адай]] || 736 |- ! 3011 | [[Сарыев]] || 735 |- ! 3012 | [[Ташкенбай]] || 735 |- ! 3013 | [[Наурызов]] || 735 |- ! 3014 | [[Рыскелді]] || 735 |- ! 3015 | [[Елдосұлы]] || 735 |- ! 3016 | [[Сарсебаев]] || 734 |- ! 3017 | [[Сұлтанбай]] || 734 |- ! 3018 | [[Турехан]] || 734 |- ! 3019 | [[Рымбаев]] || 734 |- ! 3020 | [[Пулатов]] || 734 |- ! 3021 | [[Қалмұрат]] || 733 |- ! 3022 | [[Сахи]] || 732 |- ! 3023 | [[Дуйсенбек]] || 732 |- ! 3024 | [[Алмахан]] || 732 |- ! 3025 | [[Досбаев]] || 731 |- ! 3026 | [[Еркин]] || 730 |- ! 3027 | [[Амирбаев]] || 730 |- ! 3028 | [[Айманов]] || 730 |- ! 3029 | [[Солтанбеков]] || 729 |- ! 3030 | [[Омаркулов]] || 729 |- ! 3031 | [[Рашитов]] || 729 |- ! 3032 | [[Кенжеханов]] || 729 |- ! 3033 | [[Әсілбек]] || 729 |- ! 3034 | [[Башенов]] || 729 |- ! 3035 | [[Алдияр]] || 729 |- ! 3036 | [[Абдирахманов]] || 729 |- ! 3037 | [[Асет]] || 729 |- ! 3038 | [[Оразай]] || 728 |- ! 3039 | [[Есполов]] || 728 |- ! 3040 | [[Игенбаев]] || 727 |- ! 3041 | [[Битанов]] || 727 |- ! 3042 | [[Назарбай]] || 726 |- ! 3043 | [[Қыстаубай]] || 726 |- ! 3044 | [[Кайржанов]] || 726 |- ! 3045 | [[Жамалбеков]] || 726 |- ! 3046 | [[Джанибеков]] || 726 |- ! 3047 | [[Бекзат]] || 726 |- ! 3048 | [[Абдрашев]] || 726 |- ! 3049 | [[Сәлім]] || 725 |- ! 3050 | [[Токабаев]] || 725 |- ! 3051 | [[Дюсеков]] || 725 |- ! 3052 | [[Бектибаев]] || 725 |- ! 3053 | [[Амангелди]] || 725 |- ! 3054 | [[Сатканов]] || 724 |- ! 3055 | [[Мусинов]] || 724 |- ! 3056 | [[Коккозов]] || 724 |- ! 3057 | [[Абылаев]] || 724 |- ! 3058 | [[Утепкалиев]] || 723 |- ! 3059 | [[Тлеулесов]] || 723 |- ! 3060 | [[Рустембеков]] || 723 |- ! 3061 | [[Маркабаев]] || 723 |- ! 3062 | [[Куантаев]] || 723 |- ! 3063 | [[Алимжан]] || 723 |- ! 3064 | [[Аимбетов]] || 723 |- ! 3065 | [[Умирзак]] || 722 |- ! 3066 | [[Тілеухан]] || 722 |- ! 3067 | [[Сейсенов]] || 722 |- ! 3068 | [[Турлубеков]] || 722 |- ! 3069 | [[Сергей]] || 722 |- ! 3070 | [[Нұрқасым]] || 722 |- ! 3071 | [[Сәрсенов]] || 721 |- ! 3072 | [[Мұхаметжан]] || 721 |- ! 3073 | [[Жазыкбаев]] || 721 |- ! 3074 | [[Дүйсембай]] || 721 |- ! 3075 | [[Берикболов]] || 721 |- ! 3076 | [[Арысбаев]] || 721 |- ! 3077 | [[Жакашев]] || 720 |- ! 3078 | [[Серікқан]] || 719 |- ! 3079 | [[Коныров]] || 719 |- ! 3080 | [[Ерген]] || 719 |- ! 3081 | [[Есбол]] || 719 |- ! 3082 | [[Алменов]] || 719 |- ! 3083 | [[Адылханов]] || 719 |- ! 3084 | [[Уәли]] || 718 |- ! 3085 | [[Султанбек]] || 718 |- ! 3086 | [[Тогаев]] || 718 |- ! 3087 | [[Қошқарбай]] || 718 |- ! 3088 | [[Капасов]] || 718 |- ! 3089 | [[Ыбрай]] || 717 |- ! 3090 | [[Төреханов]] || 717 |- ! 3091 | [[Кенесбек]] || 717 |- ! 3092 | [[Кошенов]] || 717 |- ! 3093 | [[Гильманов]] || 717 |- ! 3094 | [[Шукенов]] || 716 |- ! 3095 | [[Манарбеков]] || 716 |- ! 3096 | [[Еркінов]] || 716 |- ! 3097 | [[Шәріпхан]] || 715 |- ! 3098 | [[Турымбетов]] || 715 |- ! 3099 | [[Таңатаров]] || 715 |- ! 3100 | [[Тазабек]] || 715 |- ! 3101 | [[Қонақбай]] || 715 |- ! 3102 | [[Бахитов]] || 715 |- ! 3103 | [[Ботбаев]] || 715 |- ! 3104 | [[Калиакпаров]] || 714 |- ! 3105 | [[Кыдыралиев]] || 714 |- ! 3106 | [[Джумалиев]] || 714 |- ! 3107 | [[Турежанов]] || 713 |- ! 3108 | [[Токсанов]] || 713 |- ! 3109 | [[Қуанышбекұлы]] || 713 |- ! 3110 | [[Еркінбай]] || 713 |- ! 3111 | [[Абикеев]] || 713 |- ! 3112 | [[Имангазин]] || 712 |- ! 3113 | [[Изтурганов]] || 712 |- ! 3114 | [[Төлебаев]] || 711 |- ! 3115 | [[Саин]] || 711 |- ! 3116 | [[Полатбек]] || 711 |- ! 3117 | [[Қамбарбек]] || 711 |- ! 3118 | [[Мелдебек]] || 711 |- ! 3119 | [[Кәрімов]] || 711 |- ! 3120 | [[Канат]] || 711 |- ! 3121 | [[Абдешов]] || 711 |- ! 3122 | [[Нуржауов]] || 710 |- ! 3123 | [[Бүркіт]] || 710 |- ! 3124 | [[Данабек]] || 710 |- ! 3125 | [[Шералиев]] || 709 |- ! 3126 | [[Шаменов]] || 709 |- ! 3127 | [[Раушанов]] || 709 |- ! 3128 | [[Мирамбек]] || 709 |- ! 3129 | [[Бектай]] || 709 |- ! 3130 | [[Атаханов]] || 709 |- ! 3131 | [[Парманов]] || 708 |- ! 3132 | [[Садуахас]] || 708 |- ! 3133 | [[Имашов]] || 708 |- ! 3134 | [[Дутбаев]] || 708 |- ! 3135 | [[Таиров]] || 707 |- ! 3136 | [[Сабуров]] || 707 |- ! 3137 | [[Құттыбек]] || 707 |- ! 3138 | [[Қайыр]] || 707 |- ! 3139 | [[Каргабаев]] || 707 |- ! 3140 | [[Ғарифолла]] || 707 |- ! 3141 | [[Шоханов]] || 706 |- ! 3142 | [[Саулебаев]] || 706 |- ! 3143 | [[Сафаров]] || 706 |- ! 3144 | [[Танбаев]] || 706 |- ! 3145 | [[Қуанышқали]] || 706 |- ! 3146 | [[Токпаев]] || 705 |- ! 3147 | [[Самарханов]] || 705 |- ! 3148 | [[Нурымов]] || 705 |- ! 3149 | [[Дандыбаев]] || 705 |- ! 3150 | [[Атаев]] || 705 |- ! 3151 | [[Тулешев]] || 704 |- ! 3152 | [[Ізбасаров]] || 704 |- ! 3153 | [[Болатбаев]] || 704 |- ! 3154 | [[Ашимбаев]] || 704 |- ! 3155 | [[Толепбергенов]] || 703 |- ! 3156 | [[Досымбек]] || 703 |- ! 3157 | [[Мухаев]] || 702 |- ! 3158 | [[Мирзалиев]] || 702 |- ! 3159 | [[Мәулен]] || 702 |- ! 3160 | [[Ибрай]] || 702 |- ! 3161 | [[Капезов]] || 702 |- ! 3162 | [[Жарылгапов]] || 702 |- ! 3163 | [[Жабагин]] || 702 |- ! 3164 | [[Әбдіразақ]] || 702 |- ! 3165 | [[Бекбатыров]] || 702 |- ! 3166 | [[Сеилов]] || 701 |- ! 3167 | [[Мыктыбаев]] || 701 |- ! 3168 | [[Қуатбай]] || 701 |- ! 3169 | [[Исхаков]] || 701 |- ! 3170 | [[Жамбаев]] || 701 |- ! 3171 | [[Әбуов]] || 701 |- ! 3172 | [[Сейсен]] || 700 |- ! 3173 | [[Төрегелді]] || 700 |- ! 3174 | [[Нұрмұхан]] || 700 |- ! 3175 | [[Касимбеков]] || 700 |- ! 3176 | [[Джанаев]] || 700 |- ! 3177 | [[Төребеков]] || 699 |- ! 3178 | [[Мусалимов]] || 699 |- ! 3179 | [[Кожамжаров]] || 699 |- ! 3180 | [[Еркинбеков]] || 699 |- ! 3181 | [[Рустемұлы]] || 698 |- ! 3182 | [[Қайырбеков]] || 698 |- ! 3183 | [[Жилкайдаров]] || 698 |- ! 3184 | [[Изтилеуов]] || 697 |- ! 3185 | [[Бек]] || 697 |- ! 3186 | [[Баженов]] || 697 |- ! 3187 | [[Байтурсынов]] || 697 |- ! 3188 | [[Ризабек]] || 696 |- ! 3189 | [[Науанов]] || 696 |- ! 3190 | [[Мухажанов]] || 696 |- ! 3191 | [[Кучербаев]] || 696 |- ! 3192 | [[Жиеналиев]] || 696 |- ! 3193 | [[Дәурен]] || 696 |- ! 3194 | [[Нурланұлы]] || 695 |- ! 3195 | [[Нариманов]] || 695 |- ! 3196 | [[Марданов]] || 695 |- ! 3197 | [[Қылышбай]] || 695 |- ! 3198 | [[Жәнібеков]] || 695 |- ! 3199 | [[Аккулов]] || 695 |- ! 3200 | [[Усипбаев]] || 694 |- ! 3201 | [[Тимур]] || 694 |- ! 3202 | [[Кенжалин]] || 694 |- ! 3203 | [[Жұмашев]] || 694 |- ! 3204 | [[Дауренов]] || 694 |- ! 3205 | [[Болысбеков]] || 694 |- ! 3206 | [[Аристанов]] || 694 |- ! 3207 | [[Айтқалиев]] || 694 |- ! 3208 | [[Шакимов]] || 693 |- ! 3209 | [[Бакытов]] || 693 |- ! 3210 | [[Қадырхан]] || 692 |- ! 3211 | [[Габитов]] || 692 |- ! 3212 | [[Васильев]] || 692 |- ! 3213 | [[Байдалиев]] || 692 |- ! 3214 | [[Таласов]] || 691 |- ! 3215 | [[Раимов]] || 691 |- ! 3216 | [[Караманов]] || 691 |- ! 3217 | [[Есекеев]] || 691 |- ! 3218 | [[Джамбулов]] || 691 |- ! 3219 | [[Акбаров]] || 691 |- ! 3220 | [[Усенбеков]] || 690 |- ! 3221 | [[Уразымбетов]] || 690 |- ! 3222 | [[Тлеубек]] || 690 |- ! 3223 | [[Рымбек]] || 690 |- ! 3224 | [[Кенжибаев]] || 690 |- ! 3225 | [[Дюсембин]] || 690 |- ! 3226 | [[Берекетов]] || 690 |- ! 3227 | [[Асанбеков]] || 690 |- ! 3228 | [[Шоканов]] || 689 |- ! 3229 | [[Цой]] || 689 |- ! 3230 | [[Беккулов]] || 689 |- ! 3231 | [[Давлетбаев]] || 689 |- ! 3232 | [[Аманкелдиев]] || 689 |- ! 3233 | [[Тұрлан]] || 688 |- ! 3234 | [[Тогызбаев]] || 688 |- ! 3235 | [[Жакиев]] || 688 |- ! 3236 | [[Темиралиев]] || 687 |- ! 3237 | [[Нурдаулетов]] || 687 |- ! 3238 | [[Насыр]] || 687 |- ! 3239 | [[Мекенбай]] || 687 |- ! 3240 | [[Казангапов]] || 687 |- ! 3241 | [[Жанайдар]] || 687 |- ! 3242 | [[Бокаев]] || 687 |- ! 3243 | [[Бижигитов]] || 687 |- ! 3244 | [[Абуталип]] || 687 |- ! 3245 | [[Абдикулов]] || 687 |- ! 3246 | [[Туктибаев]] || 686 |- ! 3247 | [[Танатар]] || 686 |- ! 3248 | [[Марал]] || 686 |- ! 3249 | [[Измагамбетов]] || 686 |- ! 3250 | [[Кадирбеков]] || 686 |- ! 3251 | [[Ерден]] || 686 |- ! 3252 | [[Баян]] || 686 |- ! 3253 | [[Торебаев]] || 685 |- ! 3254 | [[Казкенов]] || 685 |- ! 3255 | [[Жексембай]] || 685 |- ! 3256 | [[Джакипов]] || 685 |- ! 3257 | [[Архабаев]] || 685 |- ! 3258 | [[Уркинбаев]] || 684 |- ! 3259 | [[Сергеев]] || 684 |- ! 3260 | [[Наурузбаев]] || 684 |- ! 3261 | [[Кыдырбеков]] || 684 |- ! 3262 | [[Джиенбаев]] || 684 |- ! 3263 | [[Базилов]] || 684 |- ! 3264 | [[Бағлан]] || 684 |- ! 3265 | [[Шалов]] || 683 |- ! 3266 | [[Кушеков]] || 683 |- ! 3267 | [[Елеубаев]] || 683 |- ! 3268 | [[Жұматаев]] || 683 |- ! 3269 | [[Бердіқұл]] || 683 |- ! 3270 | [[Байғали]] || 683 |- ! 3271 | [[Уткелбаев]] || 682 |- ! 3272 | [[Тлектес]] || 682 |- ! 3273 | [[Сейт]] || 682 |- ! 3274 | [[Мади]] || 682 |- ! 3275 | [[Махашов]] || 682 |- ! 3276 | [[Мамай]] || 682 |- ! 3277 | [[Кенесбай]] || 682 |- ! 3278 | [[Тукеев]] || 681 |- ! 3279 | [[Тлеулиев]] || 681 |- ! 3280 | [[Жардемов]] || 681 |- ! 3281 | [[Биназаров]] || 681 |- ! 3282 | [[Аппазов]] || 681 |- ! 3283 | [[Айтымбетов]] || 681 |- ! 3284 | [[Құрақбай]] || 680 |- ! 3285 | [[Балташ]] || 680 |- ! 3286 | [[Ахмедиев]] || 680 |- ! 3287 | [[Акпаев]] || 680 |- ! 3288 | [[Усербай]] || 679 |- ! 3289 | [[Халел]] || 679 |- ! 3290 | [[Стамбеков]] || 679 |- ! 3291 | [[Төлеуғазы]] || 679 |- ! 3292 | [[Тайманов]] || 679 |- ! 3293 | [[Нурмухаметов]] || 679 |- ! 3294 | [[Мүсілім]] || 679 |- ! 3295 | [[Жумамуратов]] || 679 |- ! 3296 | [[Жангазин]] || 679 |- ! 3297 | [[Азатов]] || 679 |- ! 3298 | [[Сураганов]] || 678 |- ! 3299 | [[Суттибаев]] || 678 |- ! 3300 | [[Калкабаев]] || 678 |- ! 3301 | [[Курмангазиев]] || 678 |- ! 3302 | [[Бейсов]] || 678 |- ! 3303 | [[Аманиязов]] || 678 |- ! 3304 | [[Сахипов]] || 677 |- ! 3305 | [[Турсунбеков]] || 677 |- ! 3306 | [[Серікболұлы]] || 677 |- ! 3307 | [[Мирзабаев]] || 677 |- ! 3308 | [[Құрманбаев]] || 677 |- ! 3309 | [[Қазбеков]] || 677 |- ! 3310 | [[Қайратбек]] || 677 |- ! 3311 | [[Кабдолов]] || 677 |- ! 3312 | [[Тынышбек]] || 676 |- ! 3313 | [[Суханов]] || 676 |- ! 3314 | [[Бауржанов]] || 676 |- ! 3315 | [[Ауезхан]] || 676 |- ! 3316 | [[Салимжанов]] || 675 |- ! 3317 | [[Солтан]] || 675 |- ! 3318 | [[Танирберген]] || 675 |- ! 3319 | [[Қонысбаев]] || 675 |- ! 3320 | [[Бердіхан]] || 675 |- ! 3321 | [[Болтаев]] || 675 |- ! 3322 | [[Абдураимов]] || 675 |- ! 3323 | [[Алашбаев]] || 675 |- ! 3324 | [[Ұзақ]] || 674 |- ! 3325 | [[Тилеуов]] || 674 |- ! 3326 | [[Турарбеков]] || 674 |- ! 3327 | [[Рустамұлы]] || 674 |- ! 3328 | [[Мадьяров]] || 674 |- ! 3329 | [[Кулмаганбетов]] || 674 |- ! 3330 | [[Ғалымбек]] || 674 |- ! 3331 | [[Ауелбек]] || 674 |- ! 3332 | [[Хайруллаев]] || 673 |- ! 3333 | [[Рахметуллин]] || 673 |- ! 3334 | [[Кизатов]] || 673 |- ! 3335 | [[Атамкулов]] || 673 |- ! 3336 | [[Абдыкадыров]] || 673 |- ! 3337 | [[Исагалиев]] || 672 |- ! 3338 | [[Әшімхан]] || 672 |- ! 3339 | [[Борибаев]] || 672 |- ! 3340 | [[Алипбеков]] || 672 |- ! 3341 | [[Тлесов]] || 671 |- ! 3342 | [[Алдан]] || 671 |- ! 3343 | [[Тұрғынбек]] || 670 |- ! 3344 | [[Үмбет]] || 670 |- ! 3345 | [[Оразғалиев]] || 670 |- ! 3346 | [[Кикбаев]] || 670 |- ! 3347 | [[Жаныбек]] || 670 |- ! 3348 | [[Болекбаев]] || 670 |- ! 3349 | [[Айткожин]] || 670 |- ! 3350 | [[Саудабаев]] || 669 |- ! 3351 | [[Алмазұлы]] || 669 |- ! 3352 | [[Шакиев]] || 668 |- ! 3353 | [[Пернехан]] || 668 |- ! 3354 | [[Рымбеков]] || 668 |- ! 3355 | [[Еділбай]] || 668 |- ! 3356 | [[Тоқтамыс]] || 667 |- ! 3357 | [[Мусапиров]] || 667 |- ! 3358 | [[Егимбаев]] || 667 |- ! 3359 | [[Амандосов]] || 667 |- ! 3360 | [[Азимхан]] || 667 |- ! 3361 | [[Ауельбеков]] || 667 |- ! 3362 | [[Болысбаев]] || 666 |- ! 3363 | [[Абилев]] || 666 |- ! 3364 | [[Хабиев]] || 665 |- ! 3365 | [[Тюлебаев]] || 665 |- ! 3366 | [[Турашев]] || 665 |- ! 3367 | [[Султанкулов]] || 665 |- ! 3368 | [[Бейсекенов]] || 665 |- ! 3369 | [[Бекжанұлы]] || 665 |- ! 3370 | [[Алпамысов]] || 665 |- ! 3371 | [[Кеулимжаев]] || 664 |- ! 3372 | [[Башаров]] || 664 |- ! 3373 | [[Боранов]] || 664 |- ! 3374 | [[Айдарбаев]] || 664 |- ! 3375 | [[Мылтықбай]] || 663 |- ! 3376 | [[Рысқұлбек]] || 663 |- ! 3377 | [[Мадалиев]] || 663 |- ! 3378 | [[Қасымжан]] || 663 |- ! 3379 | [[Жаханов]] || 663 |- ! 3380 | [[Андреев]] || 663 |- ! 3381 | [[Сарымсаков]] || 662 |- ! 3382 | [[Тлеужан]] || 662 |- ! 3383 | [[Серікқалиев]] || 662 |- ! 3384 | [[Батырғали]] || 662 |- ! 3385 | [[Сопбеков]] || 661 |- ! 3386 | [[Кадралиев]] || 661 |- ! 3387 | [[Қалбай]] || 660 |- ! 3388 | [[Капышев]] || 660 |- ! 3389 | [[Ахтаев]] || 660 |- ! 3390 | [[Туртаев]] || 659 |- ! 3391 | [[Турумбетов]] || 659 |- ! 3392 | [[Тоқтаров]] || 658 |- ! 3393 | [[Кемал]] || 658 |- ! 3394 | [[Жанабилов]] || 658 |- ! 3395 | [[Демеубаев]] || 658 |- ! 3396 | [[Сағынбаев]] || 657 |- ! 3397 | [[Әділетұлы]] || 657 |- ! 3398 | [[Баядилов]] || 657 |- ! 3399 | [[Сакенұлы]] || 656 |- ! 3400 | [[Икрам]] || 656 |- ! 3401 | [[Ерубай]] || 656 |- ! 3402 | [[Ербулатов]] || 656 |- ! 3403 | [[Джолдасбаев]] || 656 |- ! 3404 | [[Абдугалиев]] || 656 |- ! 3405 | [[Агатаев]] || 656 |- ! 3406 | [[Насиров]] || 655 |- ! 3407 | [[Пазилов]] || 655 |- ! 3408 | [[Махмұт]] || 655 |- ! 3409 | [[Калдыбай]] || 655 |- ! 3410 | [[Канапиянов]] || 655 |- ! 3411 | [[Елеусін]] || 655 |- ! 3412 | [[Баширов]] || 655 |- ! 3413 | [[Таукенов]] || 654 |- ! 3414 | [[Тлеухан]] || 654 |- ! 3415 | [[Есенжол]] || 654 |- ! 3416 | [[Жалмагамбетов]] || 654 |- ! 3417 | [[Акатаев]] || 654 |- ! 3418 | [[Утеулин]] || 653 |- ! 3419 | [[Үсенбай]] || 653 |- ! 3420 | [[Темірбеков]] || 653 |- ! 3421 | [[Ерман]] || 653 |- ! 3422 | [[Жоланов]] || 652 |- ! 3423 | [[Букеев]] || 652 |- ! 3424 | [[Пердебаев]] || 651 |- ! 3425 | [[Карибжанов]] || 651 |- ! 3426 | [[Жантаев]] || 651 |- ! 3427 | [[Біржанұлы]] || 651 |- ! 3428 | [[Базылов]] || 651 |- ! 3429 | [[Ташметов]] || 650 |- ! 3430 | [[Оңғарбек]] || 650 |- ! 3431 | [[Баталов]] || 650 |- ! 3432 | [[Алдашов]] || 650 |- ! 3433 | [[Уркимбаев]] || 649 |- ! 3434 | [[Нұртаев]] || 649 |- ! 3435 | [[Мешитбаев]] || 649 |- ! 3436 | [[Мубарак]] || 649 |- ! 3437 | [[Бабажанов]] || 649 |- ! 3438 | [[Тажибай]] || 648 |- ! 3439 | [[Мәди]] || 648 |- ! 3440 | [[Сарсембай]] || 647 |- ! 3441 | [[Кабаков]] || 647 |- ! 3442 | [[Жуман]] || 647 |- ! 3443 | [[Ергазин]] || 647 |- ! 3444 | [[Бабашев]] || 647 |- ! 3445 | [[Токсеитов]] || 646 |- ! 3446 | [[Қорғанбай]] || 646 |- ! 3447 | [[Кайров]] || 646 |- ! 3448 | [[Татиев]] || 645 |- ! 3449 | [[Қуатов]] || 645 |- ! 3450 | [[Егінбай]] || 645 |- ! 3451 | [[Есқали]] || 645 |- ! 3452 | [[Атеев]] || 645 |- ! 3453 | [[Алшынбаев]] || 645 |- ! 3454 | [[Бақытбеков]] || 644 |- ! 3455 | [[Тілеу]] || 643 |- ! 3456 | [[Сайдуллаев]] || 643 |- ! 3457 | [[Қалмырза]] || 643 |- ! 3458 | [[Қапан]] || 643 |- ! 3459 | [[Абзалов]] || 643 |- ! 3460 | [[Тынысбек]] || 642 |- ! 3461 | [[Кусайынов]] || 642 |- ! 3462 | [[Баймухаметов]] || 642 |- ! 3463 | [[Шайзада]] || 641 |- ! 3464 | [[Тогузбаев]] || 641 |- ! 3465 | [[Нусипбеков]] || 641 |- ! 3466 | [[Қапар]] || 641 |- ! 3467 | [[Кабенов]] || 641 |- ! 3468 | [[Жубатканов]] || 641 |- ! 3469 | [[Сағынай]] || 640 |- ! 3470 | [[Оңласын]] || 640 |- ! 3471 | [[Мухангалиев]] || 640 |- ! 3472 | [[Ихласов]] || 640 |- ! 3473 | [[Кыздарбеков]] || 640 |- ! 3474 | [[Әбілқайыр]] || 640 |- ! 3475 | [[Туймебаев]] || 639 |- ! 3476 | [[Кешубаев]] || 639 |- ! 3477 | [[Жорабаев]] || 639 |- ! 3478 | [[Данабеков]] || 639 |- ! 3479 | [[Алибай]] || 639 |- ! 3480 | [[Шымырбаев]] || 638 |- ! 3481 | [[Шекербеков]] || 638 |- ! 3482 | [[Тағайбек]] || 638 |- ! 3483 | [[Сайлаухан]] || 638 |- ! 3484 | [[Унгаров]] || 637 |- ! 3485 | [[Тлеуберген]] || 637 |- ! 3486 | [[Махашев]] || 637 |- ! 3487 | [[Абилханов]] || 637 |- ! 3488 | [[Акмурзин]] || 637 |- ! 3489 | [[Туранов]] || 636 |- ! 3490 | [[Махсет]] || 636 |- ! 3491 | [[Каражигитов]] || 636 |- ! 3492 | [[Жандаулетов]] || 636 |- ! 3493 | [[Амир]] || 636 |- ! 3494 | [[Ақберді]] || 636 |- ! 3495 | [[Турмаганбетов]] || 635 |- ! 3496 | [[Турсынбек]] || 635 |- ! 3497 | [[Рахатұлы]] || 635 |- ! 3498 | [[Курамысов]] || 635 |- ! 3499 | [[Жетпіс]] || 635 |- ! 3500 | [[Абдилдаев]] || 635 |- ! 3501 | [[Атажанов]] || 635 |- ! 3502 | [[Шубаев]] || 634 |- ! 3503 | [[Утебалиев]] || 634 |- ! 3504 | [[Тойбеков]] || 634 |- ! 3505 | [[Тойбазаров]] || 634 |- ! 3506 | [[Омашев]] || 634 |- ! 3507 | [[Мирзакулов]] || 634 |- ! 3508 | [[Ілес]] || 634 |- ! 3509 | [[Амзеев]] || 634 |- ! 3510 | [[Төлеуғали]] || 633 |- ! 3511 | [[Оралханов]] || 633 |- ! 3512 | [[Джамалов]] || 633 |- ! 3513 | [[Байгараев]] || 633 |- ! 3514 | [[Байтлеуов]] || 633 |- ! 3515 | [[Рахимбердиев]] || 632 |- ! 3516 | [[Жанғали]] || 632 |- ! 3517 | [[Достаев]] || 632 |- ! 3518 | [[Жеткергенов]] || 632 |- ! 3519 | [[Санаев]] || 631 |- ! 3520 | [[Дербисов]] || 631 |- ! 3521 | [[Анвар]] || 631 |- ! 3522 | [[Маткаримов]] || 630 |- ! 3523 | [[Әбді]] || 630 |- ! 3524 | [[Дияров]] || 630 |- ! 3525 | [[Бакибаев]] || 630 |- ! 3526 | [[Хаметов]] || 629 |- ! 3527 | [[Шерниязов]] || 629 |- ! 3528 | [[Умирбек]] || 629 |- ! 3529 | [[Сарсенғали]] || 629 |- ! 3530 | [[Намазов]] || 629 |- ! 3531 | [[Мухашев]] || 629 |- ! 3532 | [[Жұмат]] || 629 |- ! 3533 | [[Жағыпар]] || 629 |- ! 3534 | [[Амирбек]] || 629 |- ! 3535 | [[Айдаралиев]] || 629 |- ! 3536 | [[Халиев]] || 628 |- ! 3537 | [[Сарыпбеков]] || 628 |- ! 3538 | [[Сайдулла]] || 628 |- ! 3539 | [[Аянұлы]] || 628 |- ! 3540 | [[Абдраман]] || 628 |- ! 3541 | [[Бертаев]] || 627 |- ! 3542 | [[Дилдабеков]] || 627 |- ! 3543 | [[Арғынбай]] || 627 |- ! 3544 | [[Тойшыбек]] || 626 |- ! 3545 | [[Рабаев]] || 626 |- ! 3546 | [[Мустафинов]] || 626 |- ! 3547 | [[Қаратаев]] || 626 |- ! 3548 | [[Булеков]] || 626 |- ! 3549 | [[Сарсекенов]] || 625 |- ! 3550 | [[Сайдахметов]] || 625 |- ! 3551 | [[Макаров]] || 625 |- ! 3552 | [[Кошкимбаев]] || 625 |- ! 3553 | [[Сейфуллин]] || 624 |- ! 3554 | [[Нұрланбек]] || 624 |- ! 3555 | [[Қошқар]] || 624 |- ! 3556 | [[Мамышев]] || 624 |- ! 3557 | [[Кендебай]] || 624 |- ! 3558 | [[Кобланов]] || 624 |- ! 3559 | [[Байдильдаев]] || 624 |- ! 3560 | [[Смайыл]] || 623 |- ! 3561 | [[Орынбасарұлы]] || 623 |- ! 3562 | [[Роман]] || 623 |- ! 3563 | [[Максим]] || 623 |- ! 3564 | [[Махсот]] || 623 |- ! 3565 | [[Қосай]] || 623 |- ! 3566 | [[Исламбек]] || 623 |- ! 3567 | [[Борашев]] || 623 |- ! 3568 | [[Абылгазин]] || 623 |- ! 3569 | [[Атантаев]] || 623 |- ! 3570 | [[Тұрлыбай]] || 622 |- ! 3571 | [[Хамзаев]] || 622 |- ! 3572 | [[Оразымбет]] || 622 |- ! 3573 | [[Расулов]] || 622 |- ! 3574 | [[Мейірхан]] || 622 |- ! 3575 | [[Қамбаров]] || 622 |- ! 3576 | [[Кумисбеков]] || 622 |- ! 3577 | [[Куанышбек]] || 622 |- ! 3578 | [[Жеңісов]] || 622 |- ! 3579 | [[Амерханов]] || 622 |- ! 3580 | [[Сәндібек]] || 621 |- ! 3581 | [[Төкенов]] || 621 |- ! 3582 | [[Қабиден]] || 621 |- ! 3583 | [[Көмекбай]] || 621 |- ! 3584 | [[Кулымбетов]] || 621 |- ! 3585 | [[Берик]] || 621 |- ! 3586 | [[Сыргабаев]] || 620 |- ! 3587 | [[Турлибеков]] || 620 |- ! 3588 | [[Мухан]] || 620 |- ! 3589 | [[Имантаев]] || 620 |- ! 3590 | [[Кабыкенов]] || 620 |- ! 3591 | [[Есбосынов]] || 620 |- ! 3592 | [[Әкімбек]] || 620 |- ! 3593 | [[Валеев]] || 620 |- ! 3594 | [[Амиркулов]] || 620 |- ! 3595 | [[Асилхан]] || 620 |- ! 3596 | [[Хамидулла]] || 619 |- ! 3597 | [[Сулейман]] || 619 |- ! 3598 | [[Мұсаев]] || 619 |- ! 3599 | [[Әділұлы]] || 619 |- ! 3600 | [[Заитов]] || 619 |- ! 3601 | [[Енсегенов]] || 619 |- ! 3602 | [[Басаров]] || 619 |- ! 3603 | [[Тулебеков]] || 618 |- ! 3604 | [[Смирнов]] || 618 |- ! 3605 | [[Катаев]] || 618 |- ! 3606 | [[Балымбетов]] || 618 |- ! 3607 | [[Урманов]] || 617 |- ! 3608 | [[Тажигулов]] || 617 |- ! 3609 | [[Пирназаров]] || 617 |- ! 3610 | [[Шаймұрат]] || 616 |- ! 3611 | [[Сейтимов]] || 616 |- ! 3612 | [[Таукебаев]] || 616 |- ! 3613 | [[Нұрмағамбет]] || 616 |- ! 3614 | [[Манарбекұлы]] || 616 |- ! 3615 | [[Қойлыбай]] || 616 |- ! 3616 | [[Тлеубердиев]] || 615 |- ! 3617 | [[Жолтай]] || 615 |- ! 3618 | [[Агайдаров]] || 615 |- ! 3619 | [[Игембаев]] || 614 |- ! 3620 | [[Камзаев]] || 614 |- ! 3621 | [[Жеткербай]] || 614 |- ! 3622 | [[Самуратов]] || 613 |- ! 3623 | [[Рақымжан]] || 613 |- ! 3624 | [[Нуридин]] || 613 |- ! 3625 | [[Медеу]] || 613 |- ! 3626 | [[Жарылкапов]] || 613 |- ! 3627 | [[Бердигалиев]] || 613 |- ! 3628 | [[Бердіғали]] || 613 |- ! 3629 | [[Умербеков]] || 612 |- ! 3630 | [[Пазылбеков]] || 612 |- ! 3631 | [[Сағи]] || 612 |- ! 3632 | [[Нурашев]] || 612 |- ! 3633 | [[Батырбекұлы]] || 612 |- ! 3634 | [[Толымбеков]] || 611 |- ! 3635 | [[Оразали]] || 611 |- ! 3636 | [[Рахматуллин]] || 611 |- ! 3637 | [[Муратхан]] || 611 |- ! 3638 | [[Ералхан]] || 611 |- ! 3639 | [[Әділханұлы]] || 611 |- ! 3640 | [[Аргимбаев]] || 611 |- ! 3641 | [[Нұрмаханов]] || 610 |- ! 3642 | [[Ермухамбетов]] || 610 |- ! 3643 | [[Дәуіт]] || 610 |- ! 3644 | [[Хабибулла]] || 609 |- ! 3645 | [[Петров]] || 609 |- ! 3646 | [[Құрбанбек]] || 609 |- ! 3647 | [[Макаев]] || 609 |- ! 3648 | [[Исраилов]] || 609 |- ! 3649 | [[Каныбеков]] || 609 |- ! 3650 | [[Куандык]] || 609 |- ! 3651 | [[Киясов]] || 609 |- ! 3652 | [[Ахмед]] || 609 |- ! 3653 | [[Абышев]] || 609 |- ! 3654 | [[Уәлихан]] || 608 |- ! 3655 | [[Түймебай]] || 608 |- ! 3656 | [[Сәрсенғали]] || 608 |- ! 3657 | [[Ташимбетов]] || 608 |- ! 3658 | [[Мусабек]] || 608 |- ! 3659 | [[Жанбырбай]] || 608 |- ! 3660 | [[Тойшибеков]] || 607 |- ! 3661 | [[Сагымбеков]] || 607 |- ! 3662 | [[Жарылқасынов]] || 607 |- ! 3663 | [[Әбілғазы]] || 607 |- ! 3664 | [[Атыгаев]] || 607 |- ! 3665 | [[Өмір]] || 606 |- ! 3666 | [[Баймолдин]] || 606 |- ! 3667 | [[Аязбеков]] || 606 |- ! 3668 | [[Тілеуберді]] || 605 |- ! 3669 | [[Сейтказиев]] || 605 |- ! 3670 | [[Ізтілеу]] || 605 |- ! 3671 | [[Едилбаев]] || 605 |- ! 3672 | [[Жұма]] || 605 |- ! 3673 | [[Баисов]] || 605 |- ! 3674 | [[Тауасаров]] || 604 |- ! 3675 | [[Төремұрат]] || 604 |- ! 3676 | [[Нығмет]] || 604 |- ! 3677 | [[Сабитұлы]] || 604 |- ! 3678 | [[Нуримов]] || 604 |- ! 3679 | [[Махат]] || 604 |- ! 3680 | [[Айжариков]] || 604 |- ! 3681 | [[Шалкаров]] || 603 |- ! 3682 | [[Урынбаев]] || 603 |- ! 3683 | [[Сахариев]] || 603 |- ! 3684 | [[Нурмухамедов]] || 603 |- ! 3685 | [[Конысбеков]] || 603 |- ! 3686 | [[Косыбаев]] || 603 |- ! 3687 | [[Боранкулов]] || 603 |- ! 3688 | [[Бекназар]] || 603 |- ! 3689 | [[Асхатов]] || 603 |- ! 3690 | [[Сапарали]] || 602 |- ! 3691 | [[Сундетбаев]] || 602 |- ! 3692 | [[Рустам]] || 602 |- ! 3693 | [[Игенов]] || 602 |- ! 3694 | [[Есембеков]] || 602 |- ! 3695 | [[Батаев]] || 602 |- ! 3696 | [[Абдиманап]] || 602 |- ! 3697 | [[Шманов]] || 601 |- ! 3698 | [[Хабибуллин]] || 601 |- ! 3699 | [[Тұрсынбеков]] || 601 |- ! 3700 | [[Жалғасұлы]] || 601 |- ! 3701 | [[Балгабеков]] || 601 |- ! 3702 | [[Бримжанов]] || 601 |- ! 3703 | [[Арыстангалиев]] || 601 |- ! 3704 | [[Хамидолла]] || 600 |- ! 3705 | [[Шакеев]] || 600 |- ! 3706 | [[Кадыркулов]] || 600 |- ! 3707 | [[Етекбаев]] || 600 |- ! 3708 | [[Таурбаев]] || 599 |- ! 3709 | [[Илюбаев]] || 599 |- ! 3710 | [[Әлжанов]] || 599 |- ! 3711 | [[Жармухамбетов]] || 599 |- ! 3712 | [[Бименов]] || 599 |- ! 3713 | [[Аскербек]] || 599 |- ! 3714 | [[Садакбаев]] || 598 |- ! 3715 | [[Ордабеков]] || 598 |- ! 3716 | [[Махсут]] || 598 |- ! 3717 | [[Жанабек]] || 598 |- ! 3718 | [[Акижанов]] || 598 |- ! 3719 | [[Байсакалов]] || 598 |- ! 3720 | [[Минбаев]] || 597 |- ! 3721 | [[Испанов]] || 597 |- ! 3722 | [[Жамбылов]] || 597 |- ! 3723 | [[Андасов]] || 597 |- ! 3724 | [[Абдреев]] || 597 |- ! 3725 | [[Абсаттар]] || 597 |- ! 3726 | [[Құрманов]] || 596 |- ! 3727 | [[Кенжеғалиев]] || 596 |- ! 3728 | [[Кубеков]] || 596 |- ! 3729 | [[Доспаев]] || 596 |- ! 3730 | [[Жайлыбай]] || 596 |- ! 3731 | [[Дауренбек]] || 596 |- ! 3732 | [[Абдолла]] || 596 |- ! 3733 | [[Нурмахан]] || 595 |- ! 3734 | [[Масабаев]] || 595 |- ! 3735 | [[Кисметов]] || 595 |- ! 3736 | [[Жасқайрат]] || 595 |- ! 3737 | [[Айболат]] || 595 |- ! 3738 | [[Султангазин]] || 594 |- ! 3739 | [[Тастамбеков]] || 594 |- ! 3740 | [[Тлеуханов]] || 594 |- ! 3741 | [[Маралов]] || 594 |- ! 3742 | [[Мухамедин]] || 594 |- ! 3743 | [[Машрапов]] || 594 |- ! 3744 | [[Каналиев]] || 594 |- ! 3745 | [[Сазанбаев]] || 593 |- ! 3746 | [[Кожантаев]] || 593 |- ! 3747 | [[Жумагали]] || 593 |- ! 3748 | [[Алимбай]] || 593 |- ! 3749 | [[Саутов]] || 592 |- ! 3750 | [[Сұлтанұлы]] || 592 |- ! 3751 | [[Нұрбеков]] || 592 |- ! 3752 | [[Нұғман]] || 592 |- ! 3753 | [[Максут]] || 592 |- ! 3754 | [[Ибрашов]] || 592 |- ! 3755 | [[Калымов]] || 592 |- ! 3756 | [[Кетебаев]] || 592 |- ! 3757 | [[Есенкелді]] || 592 |- ! 3758 | [[Абсадыков]] || 592 |- ! 3759 | [[Аужанов]] || 592 |- ! 3760 | [[Акжанов]] || 592 |- ! 3761 | [[Мұхитұлы]] || 591 |- ! 3762 | [[Майкенов]] || 591 |- ! 3763 | [[Иманғалиев]] || 591 |- ! 3764 | [[Култасов]] || 591 |- ! 3765 | [[Ермұрат]] || 591 |- ! 3766 | [[Еликбаев]] || 591 |- ! 3767 | [[Бимаганбетов]] || 591 |- ! 3768 | [[Андакулов]] || 591 |- ! 3769 | [[Байгожин]] || 591 |- ! 3770 | [[Меирбеков]] || 590 |- ! 3771 | [[Калелов]] || 590 |- ! 3772 | [[Сугирбаев]] || 589 |- ! 3773 | [[Кайрбаев]] || 589 |- ! 3774 | [[Ошанов]] || 588 |- ! 3775 | [[Истаев]] || 588 |- ! 3776 | [[Закария]] || 588 |- ! 3777 | [[Жангазиев]] || 588 |- ! 3778 | [[Атымтай]] || 588 |- ! 3779 | [[Уксикбаев]] || 587 |- ! 3780 | [[Рысмагамбетов]] || 587 |- ! 3781 | [[Конаев]] || 587 |- ! 3782 | [[Думан]] || 587 |- ! 3783 | [[Елешов]] || 587 |- ! 3784 | [[Әлімқұл]] || 587 |- ! 3785 | [[Жиренбаев]] || 587 |- ! 3786 | [[Жаркимбаев]] || 587 |- ! 3787 | [[Досмаилов]] || 587 |- ! 3788 | [[Фазыл]] || 586 |- ! 3789 | [[Шагатаев]] || 586 |- ! 3790 | [[Танкибаев]] || 586 |- ! 3791 | [[Салық]] || 586 |- ! 3792 | [[Құмаров]] || 586 |- ! 3793 | [[Әсілхан]] || 586 |- ! 3794 | [[Бралин]] || 586 |- ! 3795 | [[Бакыт]] || 586 |- ! 3796 | [[Абдильдин]] || 586 |- ! 3797 | [[Шоқан]] || 585 |- ! 3798 | [[Қоблан]] || 585 |- ! 3799 | [[Жанбосынов]] || 585 |- ! 3800 | [[Бектурсунов]] || 585 |- ! 3801 | [[Алибекұлы]] || 585 |- ! 3802 | [[Айтуар]] || 585 |- ! 3803 | [[Амиреев]] || 585 |- ! 3804 | [[Керім]] || 584 |- ! 3805 | [[Зинуллин]] || 584 |- ! 3806 | [[Турапов]] || 583 |- ! 3807 | [[Нугыманов]] || 583 |- ! 3808 | [[Жартыбаев]] || 583 |- ! 3809 | [[Әзімбай]] || 583 |- ! 3810 | [[Икрамов]] || 582 |- ! 3811 | [[Жәдігер]] || 582 |- ! 3812 | [[Әлішер]] || 582 |- ! 3813 | [[Жетібай]] || 582 |- ! 3814 | [[Шоманов]] || 581 |- ! 3815 | [[Садуақасов]] || 581 |- ! 3816 | [[Өтеш]] || 581 |- ! 3817 | [[Жанәділ]] || 581 |- ! 3818 | [[Ұлан]] || 580 |- ! 3819 | [[Нұрбол]] || 580 |- ! 3820 | [[Мухаметов]] || 580 |- ! 3821 | [[Қойшыбек]] || 580 |- ! 3822 | [[Конкабаев]] || 580 |- ! 3823 | [[Исакулов]] || 580 |- ! 3824 | [[Жамалиев]] || 580 |- ! 3825 | [[Байбол]] || 580 |- ! 3826 | [[Алтайұлы]] || 580 |- ! 3827 | [[Абылханов]] || 580 |- ! 3828 | [[Мамырхан]] || 579 |- ! 3829 | [[Қазиев]] || 579 |- ! 3830 | [[Казбек]] || 579 |- ! 3831 | [[Есекенов]] || 579 |- ! 3832 | [[Ермаханбет]] || 579 |- ! 3833 | [[Жантлеуов]] || 579 |- ! 3834 | [[Джунисов]] || 579 |- ! 3835 | [[Абдукарим]] || 579 |- ! 3836 | [[Айтмухамбетов]] || 579 |- ! 3837 | [[Нуримбетов]] || 578 |- ! 3838 | [[Кәкім]] || 578 |- ! 3839 | [[Темирбек]] || 577 |- ! 3840 | [[Талапов]] || 577 |- ! 3841 | [[Ибрахим]] || 577 |- ! 3842 | [[Исақ]] || 577 |- ! 3843 | [[Кожаханов]] || 577 |- ! 3844 | [[Әміров]] || 577 |- ! 3845 | [[Есмуратов]] || 577 |- ! 3846 | [[Сейтбаев]] || 576 |- ! 3847 | [[Тургынбаев]] || 576 |- ! 3848 | [[Самиғолла]] || 576 |- ! 3849 | [[Рахымбеков]] || 576 |- ! 3850 | [[Қадылбек]] || 576 |- ! 3851 | [[Куспеков]] || 576 |- ! 3852 | [[Батырханұлы]] || 576 |- ! 3853 | [[Біләл]] || 576 |- ! 3854 | [[Базарханов]] || 576 |- ! 3855 | [[Абилда]] || 576 |- ! 3856 | [[Бактыгереев]] || 576 |- ! 3857 | [[Хайролла]] || 575 |- ! 3858 | [[Тулепбаев]] || 575 |- ! 3859 | [[Тансыкбаев]] || 575 |- ! 3860 | [[Назымбек]] || 575 |- ! 3861 | [[Данаев]] || 575 |- ! 3862 | [[Бакытжан]] || 575 |- ! 3863 | [[Адамбек]] || 575 |- ! 3864 | [[Айболатұлы]] || 575 |- ! 3865 | [[Шынтаев]] || 574 |- ! 3866 | [[Нұрманов]] || 574 |- ! 3867 | [[Қасқырбай]] || 574 |- ! 3868 | [[Кубегенов]] || 574 |- ! 3869 | [[Канлыбаев]] || 574 |- ! 3870 | [[Абдықадыр]] || 574 |- ! 3871 | [[Советханов]] || 573 |- ! 3872 | [[Сафин]] || 573 |- ! 3873 | [[Турусбеков]] || 573 |- ! 3874 | [[Райхан]] || 573 |- ! 3875 | [[Мархабаев]] || 573 |- ! 3876 | [[Есберген]] || 573 |- ! 3877 | [[Жұмаханов]] || 573 |- ! 3878 | [[Аяшев]] || 573 |- ! 3879 | [[Акмолдаев]] || 573 |- ! 3880 | [[Тулеугалиев]] || 572 |- ! 3881 | [[Қайрбек]] || 572 |- ! 3882 | [[Мейрханов]] || 572 |- ! 3883 | [[Әбдірахманов]] || 572 |- ! 3884 | [[Жубатов]] || 572 |- ! 3885 | [[Әшір]] || 572 |- ! 3886 | [[Балташев]] || 572 |- ! 3887 | [[Бөкенбай]] || 572 |- ! 3888 | [[Бердешов]] || 572 |- ! 3889 | [[Берниязов]] || 572 |- ! 3890 | [[Тажигалиев]] || 571 |- ! 3891 | [[Сенгирбаев]] || 571 |- ! 3892 | [[Мұхтархан]] || 571 |- ! 3893 | [[Махатаев]] || 571 |- ! 3894 | [[Карипбаев]] || 571 |- ! 3895 | [[Казиханов]] || 571 |- ! 3896 | [[Агманов]] || 571 |- ! 3897 | [[Атабай]] || 571 |- ! 3898 | [[Оспанкулов]] || 570 |- ! 3899 | [[Меліс]] || 570 |- ! 3900 | [[Калдыбек]] || 570 |- ! 3901 | [[Куватов]] || 570 |- ! 3902 | [[Жекенов]] || 570 |- ! 3903 | [[Дастанов]] || 570 |- ! 3904 | [[Аймуратов]] || 570 |- ! 3905 | [[Шайманов]] || 569 |- ! 3906 | [[Сугиров]] || 569 |- ! 3907 | [[Рахымов]] || 569 |- ! 3908 | [[Қайржан]] || 569 |- ! 3909 | [[Жылкайдаров]] || 569 |- ! 3910 | [[Бурбаев]] || 569 |- ! 3911 | [[Кабдуалиев]] || 568 |- ! 3912 | [[Абсаттаров]] || 568 |- ! 3913 | [[Өтеп]] || 567 |- ! 3914 | [[Ортаев]] || 567 |- ! 3915 | [[Досболов]] || 567 |- ! 3916 | [[Әбілов]] || 567 |- ! 3917 | [[Бекпаев]] || 567 |- ! 3918 | [[Шарапиев]] || 566 |- ! 3919 | [[Нұрбаев]] || 566 |- ! 3920 | [[Капенов]] || 566 |- ! 3921 | [[Арыков]] || 566 |- ! 3922 | [[Төлепбергенов]] || 565 |- ! 3923 | [[Нурмашев]] || 565 |- ! 3924 | [[Сақтағанов]] || 565 |- ! 3925 | [[Шеримбетов]] || 564 |- ! 3926 | [[Сырымбетов]] || 564 |- ! 3927 | [[Мамырханов]] || 564 |- ! 3928 | [[Мирзаев]] || 564 |- ! 3929 | [[Кабдулин]] || 564 |- ! 3930 | [[Әскер]] || 564 |- ! 3931 | [[Акбасов]] || 564 |- ! 3932 | [[Алиасқар]] || 564 |- ! 3933 | [[Шәкен]] || 563 |- ! 3934 | [[Бидайбеков]] || 563 |- ! 3935 | [[Фархатұлы]] || 562 |- ! 3936 | [[Тасыбеков]] || 562 |- ! 3937 | [[Тулепберген]] || 562 |- ! 3938 | [[Мұханов]] || 562 |- ! 3939 | [[Мырзақұл]] || 562 |- ! 3940 | [[Меңдібай]] || 562 |- ! 3941 | [[Қарабек]] || 562 |- ! 3942 | [[Кушанов]] || 562 |- ! 3943 | [[Шалтаев]] || 561 |- ! 3944 | [[Ташев]] || 561 |- ! 3945 | [[Қамза]] || 561 |- ! 3946 | [[Ешниязов]] || 561 |- ! 3947 | [[Буркитов]] || 561 |- ! 3948 | [[Алдибеков]] || 561 |- ! 3949 | [[Аренов]] || 561 |- ! 3950 | [[Қазақбай]] || 560 |- ! 3951 | [[Изтаев]] || 560 |- ! 3952 | [[Карашев]] || 560 |- ! 3953 | [[Аймуханов]] || 560 |- ! 3954 | [[Ашим]] || 560 |- ! 3955 | [[Шыныбек]] || 559 |- ! 3956 | [[Қуанғали]] || 559 |- ! 3957 | [[Кутжанов]] || 559 |- ! 3958 | [[Балмаганбетов]] || 559 |- ! 3959 | [[Тажимуратов]] || 558 |- ! 3960 | [[Кабдыгалиев]] || 558 |- ! 3961 | [[Елеусізов]] || 558 |- ! 3962 | [[Ануарұлы]] || 558 |- ! 3963 | [[Наурыз]] || 557 |- ! 3964 | [[Нұрадин]] || 557 |- ! 3965 | [[Несипбеков]] || 557 |- ! 3966 | [[Амиралиев]] || 557 |- ! 3967 | [[Шегебай]] || 556 |- ! 3968 | [[Тогайбаев]] || 556 |- ! 3969 | [[Спабек]] || 556 |- ! 3970 | [[Сәбитов]] || 556 |- ! 3971 | [[Садиев]] || 556 |- ! 3972 | [[Махаев]] || 556 |- ! 3973 | [[Жангиров]] || 556 |- ! 3974 | [[Есенәлі]] || 556 |- ! 3975 | [[Байгазин]] || 556 |- ! 3976 | [[Тілектес]] || 555 |- ! 3977 | [[Нурматов]] || 555 |- ! 3978 | [[Мұханбет]] || 555 |- ! 3979 | [[Қайырбай]] || 555 |- ! 3980 | [[Масакбаев]] || 555 |- ! 3981 | [[Молжигитов]] || 555 |- ! 3982 | [[Избасканов]] || 555 |- ! 3983 | [[Зайнуллин]] || 555 |- ! 3984 | [[Валихан]] || 555 |- ! 3985 | [[Бодыков]] || 555 |- ! 3986 | [[Балманов]] || 555 |- ! 3987 | [[Айтымов]] || 555 |- ! 3988 | [[Жақсығали]] || 554 |- ! 3989 | [[Беріков]] || 554 |- ! 3990 | [[Агзамов]] || 554 |- ! 3991 | [[Турсун]] || 553 |- ! 3992 | [[Айса]] || 553 |- ! 3993 | [[Абдрашитов]] || 553 |- ! 3994 | [[Таскараев]] || 552 |- ! 3995 | [[Махсотов]] || 552 |- ! 3996 | [[Ербосынов]] || 552 |- ! 3997 | [[Есимбаев]] || 552 |- ! 3998 | [[Жылқыбаев]] || 552 |- ! 3999 | [[Жумадиллаев]] || 552 |- ! 4000 | [[Тынышбай]] || 551 |- ! 4001 | [[Мусрепов]] || 551 |- ! 4002 | [[Мамыт]] || 551 |- ! 4003 | [[Дюсембинов]] || 551 |- ! 4004 | [[Бурашев]] || 551 |- ! 4005 | [[Айжарық]] || 551 |- ! 4006 | [[Мырзашев]] || 550 |- ! 4007 | [[Рыскелдиев]] || 550 |- ! 4008 | [[Қуанов]] || 550 |- ! 4009 | [[Калауов]] || 550 |- ! 4010 | [[Каппаров]] || 550 |- ! 4011 | [[Ерсұлтан]] || 550 |- ! 4012 | [[Енсепов]] || 550 |- ! 4013 | [[Әбдіхан]] || 550 |- ! 4014 | [[Әлмахан]] || 550 |- ! 4015 | [[Абилгазиев]] || 550 |- ! 4016 | [[Төлеуханов]] || 549 |- ! 4017 | [[Тлеулин]] || 549 |- ! 4018 | [[Нағашыбаев]] || 549 |- ! 4019 | [[Рахметжанов]] || 549 |- ! 4020 | [[Куланбаев]] || 549 |- ! 4021 | [[Казимов]] || 549 |- ! 4022 | [[Жанғазы]] || 549 |- ! 4023 | [[Ғали]] || 549 |- ! 4024 | [[Жұманазар]] || 548 |- ! 4025 | [[Алишеров]] || 548 |- ! 4026 | [[Абдильманов]] || 548 |- ! 4027 | [[Турегалиев]] || 547 |- ! 4028 | [[Саду]] || 547 |- ! 4029 | [[Майдан]] || 547 |- ! 4030 | [[Кәрібаев]] || 547 |- ! 4031 | [[Ергали]] || 547 |- ! 4032 | [[Абдрахим]] || 547 |- ! 4033 | [[Алайдар]] || 547 |- ! 4034 | [[Айдынғали]] || 547 |- ! 4035 | [[Аубакир]] || 547 |- ! 4036 | [[Аширбек]] || 547 |- ! 4037 | [[Өмірбаев]] || 546 |- ! 4038 | [[Курманалин]] || 546 |- ! 4039 | [[Жумаш]] || 546 |- ! 4040 | [[Ербулат]] || 546 |- ! 4041 | [[Жекеев]] || 546 |- ! 4042 | [[Әлі]] || 546 |- ! 4043 | [[Демеу]] || 546 |- ! 4044 | [[Конусов]] || 545 |- ! 4045 | [[Жолбарыс]] || 545 |- ! 4046 | [[Досбергенов]] || 545 |- ! 4047 | [[Баянбай]] || 545 |- ! 4048 | [[Бикенов]] || 545 |- ! 4049 | [[Биболов]] || 545 |- ! 4050 | [[Абылов]] || 545 |- ! 4051 | [[Алимбек]] || 545 |- ! 4052 | [[Шотанов]] || 544 |- ! 4053 | [[Шалқарұлы]] || 544 |- ! 4054 | [[Сәлімжан]] || 544 |- ! 4055 | [[Сералы]] || 544 |- ! 4056 | [[Разаков]] || 544 |- ! 4057 | [[Өтебаев]] || 544 |- ! 4058 | [[Қайсарұлы]] || 544 |- ! 4059 | [[Кулов]] || 544 |- ! 4060 | [[Жубанышев]] || 544 |- ! 4061 | [[Есімбек]] || 544 |- ! 4062 | [[Сейтказинов]] || 543 |- ! 4063 | [[Омурзаков]] || 543 |- ! 4064 | [[Сабырбай]] || 543 |- ! 4065 | [[Жиенкулов]] || 543 |- ! 4066 | [[Асетұлы]] || 543 |- ! 4067 | [[Абдикарим]] || 543 |- ! 4068 | [[Аманжулов]] || 543 |- ! 4069 | [[Тунгышбаев]] || 542 |- ! 4070 | [[Сугурбаев]] || 542 |- ! 4071 | [[Мәліков]] || 542 |- ! 4072 | [[Капизов]] || 542 |- ! 4073 | [[Көптілеу]] || 542 |- ! 4074 | [[Калижанов]] || 542 |- ! 4075 | [[Жұбатқан]] || 542 |- ! 4076 | [[Жаңбырбаев]] || 542 |- ! 4077 | [[Байдосов]] || 542 |- ! 4078 | [[Ақжігіт]] || 542 |- ! 4079 | [[Таласбай]] || 541 |- ! 4080 | [[Карымбаев]] || 541 |- ! 4081 | [[Отыншиев]] || 540 |- ! 4082 | [[Изгалиев]] || 540 |- ! 4083 | [[Әліпбай]] || 540 |- ! 4084 | [[Раимбек]] || 539 |- ! 4085 | [[Нағашбек]] || 539 |- ! 4086 | [[Молдагулов]] || 539 |- ! 4087 | [[Жуматай]] || 539 |- ! 4088 | [[Жамбул]] || 539 |- ! 4089 | [[Жанжигитов]] || 539 |- ! 4090 | [[Шуленбаев]] || 538 |- ! 4091 | [[Ұлыр]] || 538 |- ! 4092 | [[Тлешов]] || 538 |- ! 4093 | [[Құсайынов]] || 538 |- ! 4094 | [[Кумашев]] || 538 |- ! 4095 | [[Кусаев]] || 538 |- ! 4096 | [[Ерсаинов]] || 538 |- ! 4097 | [[Жиенбек]] || 538 |- ! 4098 | [[Бегежанов]] || 538 |- ! 4099 | [[Шорманов]] || 537 |- ! 4100 | [[Кажкенов]] || 537 |- ! 4101 | [[Кашкимбаев]] || 537 |- ! 4102 | [[Зекенов]] || 537 |- ! 4103 | [[Джексембаев]] || 537 |- ! 4104 | [[Бекбай]] || 537 |- ! 4105 | [[Уркумбаев]] || 536 |- ! 4106 | [[Нышанбаев]] || 536 |- ! 4107 | [[Қасымбай]] || 536 |- ! 4108 | [[Мерген]] || 536 |- ! 4109 | [[Есдаулетов]] || 536 |- ! 4110 | [[Серікжанұлы]] || 535 |- ! 4111 | [[Сагинаев]] || 535 |- ! 4112 | [[Қайыргелді]] || 535 |- ! 4113 | [[Курбаналиев]] || 535 |- ! 4114 | [[Еслямов]] || 535 |- ! 4115 | [[Габдулов]] || 535 |- ! 4116 | [[Даирбеков]] || 535 |- ! 4117 | [[Бухаров]] || 535 |- ! 4118 | [[Бірлік]] || 535 |- ! 4119 | [[Шәріпбек]] || 534 |- ! 4120 | [[Мырзаш]] || 534 |- ! 4121 | [[Миралиев]] || 534 |- ! 4122 | [[Едильбаев]] || 534 |- ! 4123 | [[Галеев]] || 534 |- ! 4124 | [[Аскеров]] || 534 |- ! 4125 | [[Хусайнов]] || 533 |- ! 4126 | [[Шыңғыс]] || 533 |- ! 4127 | [[Төлеубеков]] || 532 |- ! 4128 | [[Сырымұлы]] || 532 |- ! 4129 | [[Қыстаубаев]] || 532 |- ! 4130 | [[Мурзалиев]] || 532 |- ! 4131 | [[Испаев]] || 532 |- ! 4132 | [[Кидирбаев]] || 532 |- ! 4133 | [[Жалел]] || 532 |- ! 4134 | [[Жетпісбаев]] || 532 |- ! 4135 | [[Бекесов]] || 532 |- ! 4136 | [[Бахит]] || 532 |- ! 4137 | [[Байгулов]] || 532 |- ! 4138 | [[Алламбергенов]] || 532 |- ! 4139 | [[Уаисов]] || 531 |- ! 4140 | [[Шарапатов]] || 531 |- ! 4141 | [[Сұлтанғазы]] || 531 |- ! 4142 | [[Сырымов]] || 531 |- ! 4143 | [[Сейлбек]] || 531 |- ! 4144 | [[Сейтқасым]] || 531 |- ! 4145 | [[Төлеубаев]] || 531 |- ! 4146 | [[Бейсенбиев]] || 531 |- ! 4147 | [[Акшабаев]] || 531 |- ! 4148 | [[Тлеукулов]] || 530 |- ! 4149 | [[Онбаев]] || 530 |- ! 4150 | [[Мусиров]] || 530 |- ! 4151 | [[Кайргалиев]] || 530 |- ! 4152 | [[Едигеев]] || 530 |- ! 4153 | [[Жангабулов]] || 530 |- ! 4154 | [[Алькеев]] || 530 |- ! 4155 | [[Альмухамбетов]] || 530 |- ! 4156 | [[Тынымбаев]] || 529 |- ! 4157 | [[Сейсебаев]] || 529 |- ! 4158 | [[Әбдірәсіл]] || 529 |- ! 4159 | [[Аллаберген]] || 529 |- ! 4160 | [[Самет]] || 528 |- ! 4161 | [[Кобенов]] || 528 |- ! 4162 | [[Кунаев]] || 528 |- ! 4163 | [[Жарылғасын]] || 528 |- ! 4164 | [[Бердімұрат]] || 528 |- ! 4165 | [[Алиакбаров]] || 528 |- ! 4166 | [[Тұраров]] || 527 |- ! 4167 | [[Сағатов]] || 527 |- ! 4168 | [[Нурбергенов]] || 527 |- ! 4169 | [[Сайфулла]] || 527 |- ! 4170 | [[Қалқаман]] || 527 |- ! 4171 | [[Кадырханов]] || 527 |- ! 4172 | [[Беккожин]] || 527 |- ! 4173 | [[Дарханов]] || 527 |- ! 4174 | [[Артық]] || 527 |- ! 4175 | [[Атабеков]] || 527 |- ! 4176 | [[Тұрысбеков]] || 526 |- ! 4177 | [[Спабеков]] || 526 |- ! 4178 | [[Орысбай]] || 526 |- ! 4179 | [[Муслим]] || 526 |- ! 4180 | [[Машанов]] || 526 |- ! 4181 | [[Куаншалиев]] || 526 |- ! 4182 | [[Абсаматов]] || 526 |- ! 4183 | [[Байдалин]] || 526 |- ! 4184 | [[Мухит]] || 525 |- ! 4185 | [[Ермағанбет]] || 525 |- ! 4186 | [[Ешенкулов]] || 525 |- ! 4187 | [[Данабаев]] || 525 |- ! 4188 | [[Абдулаев]] || 525 |- ! 4189 | [[Теңізбай]] || 524 |- ! 4190 | [[Құрманжан]] || 524 |- ! 4191 | [[Жорабай]] || 524 |- ! 4192 | [[Бозаев]] || 524 |- ! 4193 | [[Бурлибаев]] || 524 |- ! 4194 | [[Туткабаев]] || 523 |- ! 4195 | [[Құсаин]] || 523 |- ! 4196 | [[Марденов]] || 523 |- ! 4197 | [[Маменов]] || 523 |- ! 4198 | [[Ерхан]] || 523 |- ! 4199 | [[Арысбай]] || 523 |- ! 4200 | [[Сапаев]] || 522 |- ! 4201 | [[Сарбалин]] || 522 |- ! 4202 | [[Садыкбеков]] || 522 |- ! 4203 | [[Орынгалиев]] || 522 |- ! 4204 | [[Кумисбаев]] || 522 |- ! 4205 | [[Жахан]] || 522 |- ! 4206 | [[Буланбаев]] || 522 |- ! 4207 | [[Борисов]] || 522 |- ! 4208 | [[Бағыт]] || 522 |- ! 4209 | [[Салыбеков]] || 521 |- ! 4210 | [[Қалжанов]] || 521 |- ! 4211 | [[Коканов]] || 521 |- ! 4212 | [[Калданов]] || 521 |- ! 4213 | [[Жансейтов]] || 521 |- ! 4214 | [[Бердібеков]] || 521 |- ! 4215 | [[Утешкалиев]] || 520 |- ! 4216 | [[Укубаев]] || 520 |- ! 4217 | [[Орақ]] || 520 |- ! 4218 | [[Наушабаев]] || 520 |- ! 4219 | [[Мендыгалиев]] || 520 |- ! 4220 | [[Есбаев]] || 520 |- ! 4221 | [[Абдуманап]] || 520 |- ! 4222 | [[Ахмедин]] || 520 |- ! 4223 | [[Шукуров]] || 519 |- ! 4224 | [[Тажиков]] || 519 |- ! 4225 | [[Сапанов]] || 519 |- ! 4226 | [[Орманбеков]] || 519 |- ! 4227 | [[Мухаметжан]] || 519 |- ! 4228 | [[Кабжанов]] || 519 |- ! 4229 | [[Кармысов]] || 519 |- ! 4230 | [[Әбдібай]] || 519 |- ! 4231 | [[Джанзаков]] || 519 |- ! 4232 | [[Шахабаев]] || 518 |- ! 4233 | [[Сұлтанбеков]] || 518 |- ! 4234 | [[Сабеков]] || 518 |- ! 4235 | [[Мерекеұлы]] || 518 |- ! 4236 | [[Қабылов]] || 518 |- ! 4237 | [[Кәдір]] || 518 |- ! 4238 | [[Козбагаров]] || 518 |- ! 4239 | [[Баймырза]] || 518 |- ! 4240 | [[Утепбаев]] || 517 |- ! 4241 | [[Шалхаров]] || 517 |- ! 4242 | [[Тілеуберген]] || 517 |- ! 4243 | [[Садыбаев]] || 517 |- ! 4244 | [[Жұбаныш]] || 517 |- ! 4245 | [[Есенгелдиев]] || 517 |- ! 4246 | [[Адиев]] || 517 |- ! 4247 | [[Сембин]] || 516 |- ! 4248 | [[Сеит]] || 516 |- ! 4249 | [[Нажимов]] || 516 |- ! 4250 | [[Нукенов]] || 516 |- ! 4251 | [[Нұрсейіт]] || 516 |- ! 4252 | [[Нысанбеков]] || 516 |- ! 4253 | [[Мухамедияров]] || 516 |- ! 4254 | [[Казанбаев]] || 516 |- ! 4255 | [[Калилаев]] || 516 |- ! 4256 | [[Курмашов]] || 516 |- ! 4257 | [[Жакибаев]] || 516 |- ! 4258 | [[Жаримбетов]] || 516 |- ! 4259 | [[Айдаркулов]] || 516 |- ! 4260 | [[Байжұма]] || 516 |- ! 4261 | [[Ауелов]] || 516 |- ! 4262 | [[Ыдырысов]] || 515 |- ! 4263 | [[Тасжанов]] || 515 |- ! 4264 | [[Суиндиков]] || 515 |- ! 4265 | [[Кузбаев]] || 515 |- ! 4266 | [[Иманқұл]] || 515 |- ! 4267 | [[Керімқұл]] || 515 |- ! 4268 | [[Досумов]] || 515 |- ! 4269 | [[Жайлаубек]] || 515 |- ! 4270 | [[Досбол]] || 515 |- ! 4271 | [[Асауов]] || 515 |- ! 4272 | [[Сағымбаев]] || 514 |- ! 4273 | [[Осербаев]] || 514 |- ! 4274 | [[Мәдениет]] || 514 |- ! 4275 | [[Жантемиров]] || 514 |- ! 4276 | [[Баекеев]] || 514 |- ! 4277 | [[Туреев]] || 513 |- ! 4278 | [[Турсункулов]] || 513 |- ! 4279 | [[Нұрбақыт]] || 513 |- ! 4280 | [[Құрмантай]] || 513 |- ! 4281 | [[Қаирбек]] || 513 |- ! 4282 | [[Қаппар]] || 513 |- ! 4283 | [[Кәдірбай]] || 513 |- ! 4284 | [[Жексенбек]] || 513 |- ! 4285 | [[Адил]] || 513 |- ! 4286 | [[Байгужин]] || 513 |- ! 4287 | [[Ашикбаев]] || 513 |- ! 4288 | [[Тілеужан]] || 512 |- ! 4289 | [[Сайдалин]] || 512 |- ! 4290 | [[Мәдібек]] || 512 |- ! 4291 | [[Құрманбеков]] || 512 |- ! 4292 | [[Илиясов]] || 512 |- ! 4293 | [[Кисиков]] || 512 |- ! 4294 | [[Бейсембин]] || 512 |- ! 4295 | [[Бердалин]] || 512 |- ! 4296 | [[Байтаков]] || 512 |- ! 4297 | [[Темірбаев]] || 511 |- ! 4298 | [[Тажимбетов]] || 511 |- ! 4299 | [[Нурадинов]] || 511 |- ! 4300 | [[Мерекеев]] || 511 |- ! 4301 | [[Кожамбердиев]] || 511 |- ! 4302 | [[Бимбетов]] || 511 |- ! 4303 | [[Ауталипов]] || 511 |- ! 4304 | [[Абдраев]] || 511 |- ! 4305 | [[Умербаев]] || 510 |- ! 4306 | [[Шинтаев]] || 510 |- ! 4307 | [[Сатжанов]] || 510 |- ! 4308 | [[Келимбетов]] || 510 |- ! 4309 | [[Кудасов]] || 510 |- ! 4310 | [[Әбдікәрімов]] || 510 |- ! 4311 | [[Жолымбетов]] || 510 |- ! 4312 | [[Досымбаев]] || 510 |- ! 4313 | [[Бекишов]] || 510 |- ! 4314 | [[Байділда]] || 510 |- ! 4315 | [[Баекенов]] || 510 |- ! 4316 | [[Ақанов]] || 510 |- ! 4317 | [[Шегиров]] || 509 |- ! 4318 | [[Тұяқбай]] || 509 |- ! 4319 | [[Турмаханов]] || 509 |- ! 4320 | [[Таубалдиев]] || 509 |- ! 4321 | [[Лесхан]] || 509 |- ! 4322 | [[Кабдешов]] || 509 |- ! 4323 | [[Жармаганбетов]] || 509 |- ! 4324 | [[Еркінбекұлы]] || 509 |- ! 4325 | [[Беркін]] || 509 |- ! 4326 | [[Гизатов]] || 509 |- ! 4327 | [[Абдукадиров]] || 509 |- ! 4328 | [[Скендиров]] || 508 |- ! 4329 | [[Кумаргалиев]] || 508 |- ! 4330 | [[Курымбаев]] || 508 |- ! 4331 | [[Емберген]] || 508 |- ! 4332 | [[Жүзбай]] || 508 |- ! 4333 | [[Аргинбаев]] || 508 |- ! 4334 | [[Шайжанов]] || 507 |- ! 4335 | [[Ұлықпан]] || 507 |- ! 4336 | [[Султангазиев]] || 507 |- ! 4337 | [[Сураншиев]] || 507 |- ! 4338 | [[Сапарғалиев]] || 507 |- ! 4339 | [[Муханбеткалиев]] || 507 |- ! 4340 | [[Кадыргалиев]] || 507 |- ! 4341 | [[Дүйсебек]] || 507 |- ! 4342 | [[Жантурин]] || 507 |- ! 4343 | [[Есенжанов]] || 507 |- ! 4344 | [[Әбдіғани]] || 507 |- ! 4345 | [[Бегалинов]] || 507 |- ! 4346 | [[Болатханов]] || 507 |- ! 4347 | [[Бегайдар]] || 507 |- ! 4348 | [[Абдиманапов]] || 507 |- ! 4349 | [[Шакеров]] || 506 |- ! 4350 | [[Хайдар]] || 506 |- ! 4351 | [[Тасполатов]] || 506 |- ! 4352 | [[Сатымбеков]] || 506 |- ! 4353 | [[Туманов]] || 506 |- ! 4354 | [[Темірәлі]] || 506 |- ! 4355 | [[Рақым]] || 506 |- ! 4356 | [[Өмірбекұлы]] || 506 |- ! 4357 | [[Мусалиев]] || 506 |- ! 4358 | [[Ишангалиев]] || 506 |- ! 4359 | [[Кудайкулов]] || 506 |- ! 4360 | [[Дүйсенбеков]] || 506 |- ! 4361 | [[Жалимбетов]] || 506 |- ! 4362 | [[Даулбай]] || 506 |- ! 4363 | [[Далибаев]] || 506 |- ! 4364 | [[Алманов]] || 506 |- ! 4365 | [[Бақтығалиев]] || 506 |- ! 4366 | [[Шахаев]] || 505 |- ! 4367 | [[Шаймуратов]] || 505 |- ! 4368 | [[Омаргалиев]] || 505 |- ! 4369 | [[Бөлеген]] || 505 |- ! 4370 | [[Умаргалиев]] || 504 |- ! 4371 | [[Нұрмұхамбет]] || 504 |- ! 4372 | [[Сакипов]] || 504 |- ! 4373 | [[Клышбаев]] || 504 |- ! 4374 | [[Жарқынұлы]] || 504 |- ! 4375 | [[Жамиев]] || 504 |- ! 4376 | [[Ғалымжанов]] || 504 |- ! 4377 | [[Ғабиден]] || 504 |- ! 4378 | [[Даркенбаев]] || 504 |- ! 4379 | [[Бисимбаев]] || 504 |- ! 4380 | [[Бурумбаев]] || 504 |- ! 4381 | [[Бекзатов]] || 504 |- ! 4382 | [[Абдираманов]] || 504 |- ! 4383 | [[Абдухаликов]] || 504 |- ! 4384 | [[Сапин]] || 503 |- ! 4385 | [[Сағынғалиев]] || 503 |- ! 4386 | [[Қалижан]] || 503 |- ! 4387 | [[Кажиев]] || 503 |- ! 4388 | [[Ермұхан]] || 503 |- ! 4389 | [[Жақия]] || 503 |- ! 4390 | [[Аманкелдіұлы]] || 503 |- ! 4391 | [[Байназар]] || 503 |- ! 4392 | [[Сердалин]] || 502 |- ! 4393 | [[Мамиев]] || 502 |- ! 4394 | [[Келдибаев]] || 502 |- ! 4395 | [[Кожатаев]] || 502 |- ! 4396 | [[Жеңісбекұлы]] || 502 |- ! 4397 | [[Жанбеков]] || 502 |- ! 4398 | [[Далабай]] || 502 |- ! 4399 | [[Бейсембинов]] || 502 |- ! 4400 | [[Байсултанов]] || 502 |- ! 4401 | [[Байдаулет]] || 502 |- ! 4402 | [[Копбосынов]] || 501 |- ! 4403 | [[Кашкенов]] || 501 |- ! 4404 | [[Әбибулла]] || 501 |- ! 4405 | [[Жетесов]] || 501 |- ! 4406 | [[Боранқұл]] || 501 |- ! 4407 | [[Арманов]] || 501 |- ! 4408 | [[Аманжанов]] || 501 |- ! 4409 | [[Тлеубердинов]] || 500 |- ! 4410 | [[Кукенов]] || 500 |- ! 4411 | [[Калниязов]] || 500 |- ! 4412 | [[Бердыбаев]] || 500 |- ! 4413 | [[Амалбеков]] || 500 |- ! 4414 | [[Үшкемпір]] || 499 |- ! 4415 | [[Тұрғали]] || 499 |- ! 4416 | [[Самбаев]] || 499 |- ! 4417 | [[Тасанов]] || 499 |- ! 4418 | [[Сатбай]] || 499 |- ! 4419 | [[Қабыкен]] || 499 |- ! 4420 | [[Кажигалиев]] || 499 |- ! 4421 | [[Өсер]] || 498 |- ! 4422 | [[Нартаев]] || 498 |- ! 4423 | [[Майданов]] || 498 |- ! 4424 | [[Кубиев]] || 498 |- ! 4425 | [[Ескенов]] || 498 |- ! 4426 | [[Балғабаев]] || 498 |- ! 4427 | [[Даурбаев]] || 498 |- ! 4428 | [[Далбаев]] || 498 |- ! 4429 | [[Боканов]] || 498 |- ! 4430 | [[Даут]] || 498 |- ! 4431 | [[Ашимханов]] || 498 |- ! 4432 | [[Тоқтасынов]] || 497 |- ! 4433 | [[Сихимбаев]] || 497 |- ! 4434 | [[Тлекқабыл]] || 497 |- ! 4435 | [[Казенов]] || 497 |- ! 4436 | [[Бексейтов]] || 497 |- ! 4437 | [[Даутбеков]] || 497 |- ! 4438 | [[Ахетов]] || 497 |- ! 4439 | [[Максотов]] || 496 |- ! 4440 | [[Қазыбай]] || 496 |- ! 4441 | [[Копенов]] || 496 |- ! 4442 | [[Кобеев]] || 496 |- ! 4443 | [[Кожин]] || 496 |- ! 4444 | [[Кабдушев]] || 496 |- ! 4445 | [[Жалмуханов]] || 496 |- ! 4446 | [[Бараков]] || 496 |- ! 4447 | [[Баймухамедов]] || 496 |- ! 4448 | [[Байтуганов]] || 496 |- ! 4449 | [[Абдикалыков]] || 496 |- ! 4450 | [[Сулайманов]] || 495 |- ! 4451 | [[Толенов]] || 495 |- ! 4452 | [[Таганов]] || 495 |- ! 4453 | [[Рысдаулетов]] || 495 |- ! 4454 | [[Искендеров]] || 495 |- ! 4455 | [[Исмухамбетов]] || 495 |- ! 4456 | [[Туменов]] || 494 |- ! 4457 | [[Нурмуканов]] || 494 |- ! 4458 | [[Кударов]] || 494 |- ! 4459 | [[Бақбергенов]] || 494 |- ! 4460 | [[Байкенжеев]] || 494 |- ! 4461 | [[Бақтыгерей]] || 494 |- ! 4462 | [[Адырбаев]] || 494 |- ! 4463 | [[Ауезханов]] || 494 |- ! 4464 | [[Ыбраев]] || 493 |- ! 4465 | [[Сартов]] || 493 |- ! 4466 | [[Тлеукенов]] || 493 |- ! 4467 | [[Құдабай]] || 493 |- ! 4468 | [[Кайранов]] || 493 |- ! 4469 | [[Ильяшев]] || 493 |- ! 4470 | [[Жолдаспаев]] || 493 |- ! 4471 | [[Анафин]] || 493 |- ! 4472 | [[Темиртасов]] || 492 |- ! 4473 | [[Суйеуов]] || 492 |- ! 4474 | [[Кемелхан]] || 492 |- ! 4475 | [[Жумин]] || 492 |- ! 4476 | [[Битенов]] || 492 |- ! 4477 | [[Токпанов]] || 491 |- ! 4478 | [[Сексенов]] || 491 |- ! 4479 | [[Нурманбетов]] || 491 |- ! 4480 | [[Рүстембек]] || 491 |- ! 4481 | [[Керімхан]] || 491 |- ! 4482 | [[Батанов]] || 491 |- ! 4483 | [[Сейталиев]] || 490 |- ! 4484 | [[Секен]] || 490 |- ! 4485 | [[Қарабаев]] || 490 |- ! 4486 | [[Көбейсін]] || 490 |- ! 4487 | [[Еркинбек]] || 490 |- ! 4488 | [[Бұхарбай]] || 490 |- ! 4489 | [[Бекбол]] || 490 |- ! 4490 | [[Бекбулат]] || 490 |- ! 4491 | [[Вахитов]] || 490 |- ! 4492 | [[Алмабаев]] || 490 |- ! 4493 | [[Альмаханов]] || 490 |- ! 4494 | [[Тлеугабылов]] || 489 |- ! 4495 | [[Тулеутаев]] || 489 |- ! 4496 | [[Қожабаев]] || 489 |- ! 4497 | [[Муратұлы]] || 489 |- ! 4498 | [[Козлов]] || 489 |- ! 4499 | [[Каримсаков]] || 489 |- ! 4500 | [[Дильдабеков]] || 489 |- ! 4501 | [[Амзе]] || 489 |- ! 4502 | [[Байкулов]] || 489 |- ! 4503 | [[Халилов]] || 488 |- ! 4504 | [[Нурекенов]] || 488 |- ! 4505 | [[Нұрғожа]] || 488 |- ! 4506 | [[Муртазин]] || 488 |- ! 4507 | [[Есмаханов]] || 488 |- ! 4508 | [[Жарасұлы]] || 488 |- ! 4509 | [[Джаманкулов]] || 488 |- ! 4510 | [[Алексеев]] || 488 |- ! 4511 | [[Байымбетов]] || 488 |- ! 4512 | [[Шинтемиров]] || 487 |- ! 4513 | [[Тұрлыбеков]] || 487 |- ! 4514 | [[Төребаев]] || 487 |- ! 4515 | [[Сейдалин]] || 487 |- ! 4516 | [[Нақыпбек]] || 487 |- ! 4517 | [[Раушанбек]] || 487 |- ! 4518 | [[Қанай]] || 487 |- ! 4519 | [[Ілесбек]] || 487 |- ! 4520 | [[Ергешбаев]] || 487 |- ! 4521 | [[Галымов]] || 487 |- ! 4522 | [[Сарсенбиев]] || 486 |- ! 4523 | [[Таңжарық]] || 486 |- ! 4524 | [[Пшембаев]] || 486 |- ! 4525 | [[Бермагамбетов]] || 486 |- ! 4526 | [[Акашев]] || 486 |- ! 4527 | [[Баймұратов]] || 486 |- ! 4528 | [[Умарбеков]] || 485 |- ! 4529 | [[Уайсов]] || 485 |- ! 4530 | [[Шадиев]] || 485 |- ! 4531 | [[Шакаров]] || 485 |- ! 4532 | [[Сатбеков]] || 485 |- ! 4533 | [[Санатұлы]] || 485 |- ! 4534 | [[Тапаев]] || 485 |- ! 4535 | [[Таев]] || 485 |- ! 4536 | [[Комекбаев]] || 485 |- ! 4537 | [[Абжаппаров]] || 485 |- ! 4538 | [[Бабаханов]] || 485 |- ! 4539 | [[Шегенов]] || 484 |- ! 4540 | [[Турар]] || 484 |- ! 4541 | [[Нышанов]] || 484 |- ! 4542 | [[Нұрпейіс]] || 484 |- ! 4543 | [[Қозыбай]] || 484 |- ! 4544 | [[Зұлпыхар]] || 484 |- ! 4545 | [[Жубаназаров]] || 484 |- ! 4546 | [[Битимбаев]] || 484 |- ! 4547 | [[Джилкибаев]] || 484 |- ! 4548 | [[Волков]] || 484 |- ! 4549 | [[Базылбеков]] || 484 |- ! 4550 | [[Байтереков]] || 484 |- ! 4551 | [[Утениязов]] || 483 |- ! 4552 | [[Утетлеуов]] || 483 |- ! 4553 | [[Туребек]] || 483 |- ! 4554 | [[Мырза]] || 483 |- ! 4555 | [[Мұратқан]] || 483 |- ! 4556 | [[Нуралинов]] || 483 |- ! 4557 | [[Маман]] || 483 |- ! 4558 | [[Кулбеков]] || 483 |- ! 4559 | [[Багдатов]] || 483 |- ! 4560 | [[Тасымов]] || 482 |- ! 4561 | [[Саркенов]] || 482 |- ! 4562 | [[Орысбаев]] || 482 |- ! 4563 | [[Нурбек]] || 482 |- ! 4564 | [[Қуантқан]] || 482 |- ! 4565 | [[Махажанов]] || 482 |- ! 4566 | [[Мақаш]] || 482 |- ! 4567 | [[Бапанов]] || 482 |- ! 4568 | [[Аргынбаев]] || 482 |- ! 4569 | [[Тлеулес]] || 481 |- ! 4570 | [[Қазтай]] || 481 |- ! 4571 | [[Карамурзаев]] || 481 |- ! 4572 | [[Алкенов]] || 481 |- ! 4573 | [[Баданов]] || 481 |- ! 4574 | [[Ширинбеков]] || 480 |- ! 4575 | [[Шолпанкулов]] || 480 |- ! 4576 | [[Тәуекел]] || 480 |- ! 4577 | [[Мыңбаев]] || 480 |- ! 4578 | [[Мұхтарбек]] || 480 |- ! 4579 | [[Мурзалин]] || 480 |- ! 4580 | [[Коптилеуов]] || 480 |- ! 4581 | [[Әкімбай]] || 480 |- ! 4582 | [[Баубек]] || 480 |- ! 4583 | [[Анетов]] || 480 |- ! 4584 | [[Ақтай]] || 480 |- ! 4585 | [[Умиртаев]] || 479 |- ! 4586 | [[Халбаев]] || 479 |- ! 4587 | [[Төлешов]] || 479 |- ! 4588 | [[Наурзалиев]] || 479 |- ! 4589 | [[Иманжанов]] || 479 |- ! 4590 | [[Кумекбаев]] || 479 |- ! 4591 | [[Давлетьяров]] || 479 |- ! 4592 | [[Айтуов]] || 479 |- ! 4593 | [[Байсариев]] || 479 |- ! 4594 | [[Абетов]] || 479 |- ! 4595 | [[Шалхар]] || 478 |- ! 4596 | [[Сембинов]] || 478 |- ! 4597 | [[Қалыбаев]] || 478 |- ! 4598 | [[Мухамбеталиев]] || 478 |- ! 4599 | [[Кадиркулов]] || 478 |- ! 4600 | [[Курганбаев]] || 478 |- ! 4601 | [[Боханов]] || 478 |- ! 4602 | [[Амиртаев]] || 478 |- ! 4603 | [[Сұлтанмұрат]] || 477 |- ! 4604 | [[Тәжібек]] || 477 |- ! 4605 | [[Самархан]] || 477 |- ! 4606 | [[Нұрмағанбетов]] || 477 |- ! 4607 | [[Көбеген]] || 477 |- ! 4608 | [[Дуанбеков]] || 477 |- ! 4609 | [[Аймурзаев]] || 477 |- ! 4610 | [[Базаргалиев]] || 477 |- ! 4611 | [[Шаимов]] || 476 |- ! 4612 | [[Тузелбаев]] || 476 |- ! 4613 | [[Сальменов]] || 476 |- ! 4614 | [[Сагидуллаев]] || 476 |- ! 4615 | [[Сағадат]] || 476 |- ! 4616 | [[Мусагулов]] || 476 |- ! 4617 | [[Молдағалиев]] || 476 |- ! 4618 | [[Керей]] || 476 |- ! 4619 | [[Курмангожин]] || 476 |- ! 4620 | [[Зәкір]] || 476 |- ! 4621 | [[Даулеталиев]] || 476 |- ! 4622 | [[Амандықұлы]] || 476 |- ! 4623 | [[Абилкаиров]] || 476 |- ! 4624 | [[Шектибаев]] || 475 |- ! 4625 | [[Тулеушов]] || 475 |- ! 4626 | [[Таскалиев]] || 475 |- ! 4627 | [[Расул]] || 475 |- ! 4628 | [[Нүсіп]] || 475 |- ! 4629 | [[Ізтұрған]] || 475 |- ! 4630 | [[Кенжегарин]] || 475 |- ! 4631 | [[Қабден]] || 475 |- ! 4632 | [[Камашев]] || 475 |- ! 4633 | [[Әшімов]] || 475 |- ! 4634 | [[Батыршаев]] || 475 |- ! 4635 | [[Баяндинов]] || 475 |- ! 4636 | [[Далелхан]] || 475 |- ! 4637 | [[Аркабаев]] || 475 |- ! 4638 | [[Шонаев]] || 474 |- ! 4639 | [[Турсынханов]] || 474 |- ! 4640 | [[Таменов]] || 474 |- ! 4641 | [[Сагидуллин]] || 474 |- ! 4642 | [[Пазылбек]] || 474 |- ! 4643 | [[Манасбаев]] || 474 |- ! 4644 | [[Әмірханов]] || 474 |- ! 4645 | [[Дүйсенбі]] || 474 |- ! 4646 | [[Бөлекбай]] || 474 |- ! 4647 | [[Берікқали]] || 474 |- ! 4648 | [[Джаналиев]] || 474 |- ! 4649 | [[Аманғазы]] || 474 |- ! 4650 | [[Умралиев]] || 473 |- ! 4651 | [[Умбеткалиев]] || 473 |- ! 4652 | [[Сабырбеков]] || 473 |- ! 4653 | [[Нәсіпқали]] || 473 |- ! 4654 | [[Нұрлыбаев]] || 473 |- ! 4655 | [[Көмек]] || 473 |- ! 4656 | [[Кошаев]] || 473 |- ! 4657 | [[Есболатов]] || 473 |- ! 4658 | [[Жақанов]] || 473 |- ! 4659 | [[Аманқосов]] || 473 |- ! 4660 | [[Аязбек]] || 473 |- ! 4661 | [[Шокаев]] || 472 |- ! 4662 | [[Парахатов]] || 472 |- ! 4663 | [[Нусипбаев]] || 472 |- ! 4664 | [[Кантаев]] || 472 |- ! 4665 | [[Елікбай]] || 472 |- ! 4666 | [[Шиналиев]] || 471 |- ! 4667 | [[Тургинбаев]] || 471 |- ! 4668 | [[Ошақбай]] || 471 |- ! 4669 | [[Мыктыбеков]] || 471 |- ! 4670 | [[Жунисбаев]] || 471 |- ! 4671 | [[Әмірәлі]] || 471 |- ! 4672 | [[Бекжігіт]] || 471 |- ! 4673 | [[Даурен]] || 471 |- ! 4674 | [[Айтқожа]] || 471 |- ! 4675 | [[Төлбасы]] || 470 |- ! 4676 | [[Слямбеков]] || 470 |- ! 4677 | [[Токтаганов]] || 470 |- ! 4678 | [[Тамабаев]] || 470 |- ! 4679 | [[Орын]] || 470 |- ! 4680 | [[Сағынтаев]] || 470 |- ! 4681 | [[Нұрлыбеков]] || 470 |- ! 4682 | [[Мусахан]] || 470 |- ! 4683 | [[Бирманов]] || 470 |- ! 4684 | [[Балкибеков]] || 470 |- ! 4685 | [[Артурұлы]] || 470 |- ! 4686 | [[Арысбек]] || 470 |- ! 4687 | [[Слам]] || 469 |- ! 4688 | [[Қоңырбай]] || 469 |- ! 4689 | [[Қаржаубаев]] || 469 |- ! 4690 | [[Манатбек]] || 469 |- ! 4691 | [[Иманалин]] || 469 |- ! 4692 | [[Калкаманов]] || 469 |- ! 4693 | [[Есов]] || 469 |- ! 4694 | [[Жанахмет]] || 469 |- ! 4695 | [[Жайық]] || 469 |- ! 4696 | [[Досым]] || 469 |- ! 4697 | [[Сейтмуратов]] || 468 |- ! 4698 | [[Телеуов]] || 468 |- ! 4699 | [[Мұхамбетқали]] || 468 |- ! 4700 | [[Нсанбаев]] || 468 |- ! 4701 | [[Елмуратов]] || 468 |- ! 4702 | [[Бердияров]] || 468 |- ! 4703 | [[Донбаев]] || 468 |- ! 4704 | [[Шапиев]] || 467 |- ! 4705 | [[Өтепов]] || 467 |- ! 4706 | [[Мамбеткулов]] || 467 |- ! 4707 | [[Кумеков]] || 467 |- ! 4708 | [[Дуйсембеков]] || 467 |- ! 4709 | [[Аманбекұлы]] || 467 |- ! 4710 | [[Аралов]] || 467 |- ! 4711 | [[Унайбаев]] || 466 |- ! 4712 | [[Урдабаев]] || 466 |- ! 4713 | [[Урбисинов]] || 466 |- ! 4714 | [[Усеинов]] || 466 |- ! 4715 | [[Толеутаев]] || 466 |- ! 4716 | [[Сейдуалы]] || 466 |- ! 4717 | [[Сайфуллин]] || 466 |- ! 4718 | [[Мизамбаев]] || 466 |- ! 4719 | [[Манашев]] || 466 |- ! 4720 | [[Матай]] || 466 |- ! 4721 | [[Үмбетов]] || 465 |- ! 4722 | [[Шыңғысұлы]] || 465 |- ! 4723 | [[Темербеков]] || 465 |- ! 4724 | [[Рашев]] || 465 |- ! 4725 | [[Морозов]] || 465 |- ! 4726 | [[Макимов]] || 465 |- ! 4727 | [[Кажмуратов]] || 465 |- ! 4728 | [[Жетенов]] || 465 |- ! 4729 | [[Жаулыбаев]] || 465 |- ! 4730 | [[Бекмуханбетов]] || 465 |- ! 4731 | [[Бекқали]] || 465 |- ! 4732 | [[Хамиев]] || 464 |- ! 4733 | [[Хайрат]] || 464 |- ! 4734 | [[Сейілбек]] || 464 |- ! 4735 | [[Келгенбаев]] || 464 |- ! 4736 | [[Исембаев]] || 464 |- ! 4737 | [[Галымжанов]] || 464 |- ! 4738 | [[Арстанов]] || 464 |- ! 4739 | [[Сейітхан]] || 463 |- ! 4740 | [[Орынғалиев]] || 463 |- ! 4741 | [[Қабиев]] || 463 |- ! 4742 | [[Қайыржанов]] || 463 |- ! 4743 | [[Каиргалиев]] || 463 |- ! 4744 | [[Закирьянов]] || 463 |- ! 4745 | [[Журкабаев]] || 463 |- ! 4746 | [[Ғазизұлы]] || 463 |- ! 4747 | [[Бекайдар]] || 463 |- ! 4748 | [[Байтұрсын]] || 463 |- ! 4749 | [[Токмурзин]] || 462 |- ! 4750 | [[Төреғали]] || 462 |- ! 4751 | [[Онайбаев]] || 462 |- ! 4752 | [[Нагметов]] || 462 |- ! 4753 | [[Рашидұлы]] || 462 |- ! 4754 | [[Қалибеков]] || 462 |- ! 4755 | [[Қанатбекұлы]] || 462 |- ! 4756 | [[Кульниязов]] || 462 |- ! 4757 | [[Есильбаев]] || 462 |- ! 4758 | [[Зейнуллаев]] || 462 |- ! 4759 | [[Ешпанов]] || 462 |- ! 4760 | [[Балмуханов]] || 462 |- ! 4761 | [[Абилхан]] || 462 |- ! 4762 | [[Шаденов]] || 461 |- ! 4763 | [[Шабанов]] || 461 |- ! 4764 | [[Солтанбаев]] || 461 |- ! 4765 | [[Татенов]] || 461 |- ! 4766 | [[Стыбаев]] || 461 |- ! 4767 | [[Меирманов]] || 461 |- ! 4768 | [[Кали]] || 461 |- ! 4769 | [[Куралбай]] || 461 |- ! 4770 | [[Даулеткулов]] || 461 |- ! 4771 | [[Балжанов]] || 461 |- ! 4772 | [[Шанбаев]] || 460 |- ! 4773 | [[Мықтыбай]] || 460 |- ! 4774 | [[Карыбаев]] || 460 |- ! 4775 | [[Кайсанов]] || 460 |- ! 4776 | [[Жакешов]] || 460 |- ! 4777 | [[Жарылкасын]] || 460 |- ! 4778 | [[Агисов]] || 460 |- ! 4779 | [[Амандықов]] || 460 |- ! 4780 | [[Ускенов]] || 459 |- ! 4781 | [[Суранчиев]] || 459 |- ! 4782 | [[Толеухан]] || 459 |- ! 4783 | [[Сидиков]] || 459 |- ! 4784 | [[Нурболатов]] || 459 |- ! 4785 | [[Нұржау]] || 459 |- ! 4786 | [[Рахманқұл]] || 459 |- ! 4787 | [[Нагимов]] || 459 |- ! 4788 | [[Сағынов]] || 459 |- ! 4789 | [[Мендалиев]] || 459 |- ! 4790 | [[Мантаев]] || 459 |- ! 4791 | [[Меирбек]] || 459 |- ! 4792 | [[Қалиасқар]] || 459 |- ! 4793 | [[Әлихан]] || 459 |- ! 4794 | [[Соколов]] || 458 |- ! 4795 | [[Нусупбеков]] || 458 |- ! 4796 | [[Муратбай]] || 458 |- ! 4797 | [[Кенжалы]] || 458 |- ! 4798 | [[Какен]] || 458 |- ! 4799 | [[Ербатыров]] || 458 |- ! 4800 | [[Жанұзақов]] || 458 |- ! 4801 | [[Билалов]] || 458 |- ! 4802 | [[Абылайхан]] || 458 |- ! 4803 | [[Рахимбек]] || 457 |- ! 4804 | [[Сайынов]] || 457 |- ! 4805 | [[Муртазаев]] || 457 |- ! 4806 | [[Мақсұтов]] || 457 |- ! 4807 | [[Кемел]] || 457 |- ! 4808 | [[Кайырбаев]] || 457 |- ! 4809 | [[Жұмаділла]] || 457 |- ! 4810 | [[Жасуланов]] || 457 |- ! 4811 | [[Есенқұл]] || 457 |- ! 4812 | [[Даулетьяров]] || 457 |- ! 4813 | [[Абдукадыров]] || 457 |- ! 4814 | [[Абылкасов]] || 457 |- ! 4815 | [[Шамшидин]] || 456 |- ! 4816 | [[Саитов]] || 456 |- ! 4817 | [[Пиржанов]] || 456 |- ! 4818 | [[Нартбаев]] || 456 |- ! 4819 | [[Мұратқали]] || 456 |- ! 4820 | [[Қожаберген]] || 456 |- ! 4821 | [[Қажымұрат]] || 456 |- ! 4822 | [[Досалы]] || 456 |- ! 4823 | [[Жакен]] || 456 |- ! 4824 | [[Жаналин]] || 456 |- ! 4825 | [[Досымбетов]] || 456 |- ! 4826 | [[Джалгасов]] || 456 |- ! 4827 | [[Бөкен]] || 456 |- ! 4828 | [[Абдувалиев]] || 456 |- ! 4829 | [[Шуренов]] || 455 |- ! 4830 | [[Такеев]] || 455 |- ! 4831 | [[Тәңірбергенов]] || 455 |- ! 4832 | [[Рахматулин]] || 455 |- ! 4833 | [[Макашов]] || 455 |- ! 4834 | [[Кульбеков]] || 455 |- ! 4835 | [[Исманов]] || 455 |- ! 4836 | [[Ділдәбек]] || 455 |- ! 4837 | [[Бейсенғали]] || 455 |- ! 4838 | [[Кажибаев]] || 454 |- ! 4839 | [[Жетес]] || 454 |- ! 4840 | [[Жұбан]] || 454 |- ! 4841 | [[Доспанов]] || 454 |- ! 4842 | [[Диханов]] || 454 |- ! 4843 | [[Алыбаев]] || 454 |- ! 4844 | [[Аймахан]] || 454 |- ! 4845 | [[Гасанов]] || 453 |- ! 4846 | [[Балғабек]] || 453 |- ! 4847 | [[Аскарбаев]] || 453 |- ! 4848 | [[Алдабеков]] || 453 |- ! 4849 | [[Абдрешов]] || 453 |- ! 4850 | [[Уакбаев]] || 452 |- ! 4851 | [[Нуралы]] || 452 |- ! 4852 | [[Октябрь]] || 452 |- ! 4853 | [[Дюсебеков]] || 452 |- ! 4854 | [[Джунисбеков]] || 452 |- ! 4855 | [[Тохтаров]] || 451 |- ! 4856 | [[Суюнбаев]] || 451 |- ! 4857 | [[Қожанов]] || 451 |- ! 4858 | [[Жүнісбеков]] || 451 |- ! 4859 | [[Есназаров]] || 451 |- ! 4860 | [[Жұмәділ]] || 451 |- ! 4861 | [[Жауынбай]] || 451 |- ! 4862 | [[Дузелбаев]] || 451 |- ! 4863 | [[Жолдасқали]] || 451 |- ! 4864 | [[Акмагамбетов]] || 451 |- ! 4865 | [[Баймолдаев]] || 451 |- ! 4866 | [[Тұрдыбай]] || 450 |- ! 4867 | [[Урынбасаров]] || 450 |- ! 4868 | [[Темирболатов]] || 450 |- ! 4869 | [[Мұханбетжан]] || 450 |- ! 4870 | [[Мурадов]] || 450 |- ! 4871 | [[Комеков]] || 450 |- ! 4872 | [[Баяхмет]] || 450 |- ! 4873 | [[Джамбаев]] || 450 |- ! 4874 | [[Болатқан]] || 450 |- ! 4875 | [[Аккалиев]] || 450 |- ! 4876 | [[Уахит]] || 449 |- ! 4877 | [[Сандибеков]] || 449 |- ! 4878 | [[Тлепберген]] || 449 |- ! 4879 | [[Тайбеков]] || 449 |- ! 4880 | [[Кожбанов]] || 449 |- ! 4881 | [[Кошеров]] || 449 |- ! 4882 | [[Джумабай]] || 449 |- ! 4883 | [[Ақмырза]] || 449 |- ! 4884 | [[Асқат]] || 449 |- ! 4885 | [[Абеев]] || 449 |- ! 4886 | [[Анваров]] || 449 |- ! 4887 | [[Бақытқали]] || 449 |- ! 4888 | [[Юлдашов]] || 448 |- ! 4889 | [[Майлибаев]] || 448 |- ! 4890 | [[Избанов]] || 448 |- ! 4891 | [[Козыбаков]] || 448 |- ! 4892 | [[Камбарбеков]] || 448 |- ! 4893 | [[Исимов]] || 448 |- ! 4894 | [[Касымканов]] || 448 |- ! 4895 | [[Иман]] || 448 |- ! 4896 | [[Кошеков]] || 448 |- ! 4897 | [[Айболұлы]] || 448 |- ! 4898 | [[Шонов]] || 447 |- ! 4899 | [[Шаметов]] || 447 |- ! 4900 | [[Шатаев]] || 447 |- ! 4901 | [[Төлеміс]] || 447 |- ! 4902 | [[Салимгереев]] || 447 |- ! 4903 | [[Оскенбаев]] || 447 |- ! 4904 | [[Сагинбеков]] || 447 |- ! 4905 | [[Мухамбет]] || 447 |- ! 4906 | [[Махсат]] || 447 |- ! 4907 | [[Касен]] || 447 |- ! 4908 | [[Карибеков]] || 447 |- ! 4909 | [[Әбдеш]] || 447 |- ! 4910 | [[Әжібек]] || 447 |- ! 4911 | [[Әуез]] || 447 |- ! 4912 | [[Акылов]] || 447 |- ! 4913 | [[Пшенбаев]] || 446 |- ! 4914 | [[Раймбек]] || 446 |- ! 4915 | [[Михайлов]] || 446 |- ! 4916 | [[Мусиев]] || 446 |- ! 4917 | [[Жарболов]] || 446 |- ! 4918 | [[Әнуарбеков]] || 446 |- ! 4919 | [[Абдумалик]] || 446 |- ! 4920 | [[Аппасов]] || 446 |- ! 4921 | [[Ахметбаев]] || 446 |- ! 4922 | [[Аталыков]] || 446 |- ! 4923 | [[Тынышбаев]] || 445 |- ! 4924 | [[Тілегенов]] || 445 |- ! 4925 | [[Нуржаубаев]] || 445 |- ! 4926 | [[Мүслім]] || 445 |- ! 4927 | [[Иманәлі]] || 445 |- ! 4928 | [[Кульжабаев]] || 445 |- ! 4929 | [[Жундибаев]] || 445 |- ! 4930 | [[Елеманов]] || 445 |- ! 4931 | [[Жолмагамбетов]] || 445 |- ! 4932 | [[Салманов]] || 444 |- ! 4933 | [[Толешов]] || 444 |- ! 4934 | [[Санатов]] || 444 |- ! 4935 | [[Махимов]] || 444 |- ! 4936 | [[Измайлов]] || 444 |- ! 4937 | [[Ерекешов]] || 444 |- ! 4938 | [[Жетыбаев]] || 444 |- ! 4939 | [[Бакитов]] || 444 |- ! 4940 | [[Шардарбеков]] || 443 |- ! 4941 | [[Тажикенов]] || 443 |- ! 4942 | [[Рамазанұлы]] || 443 |- ! 4943 | [[Құрмет]] || 443 |- ! 4944 | [[Қожабеков]] || 443 |- ! 4945 | [[Изатов]] || 443 |- ! 4946 | [[Киякбаев]] || 443 |- ! 4947 | [[Аязов]] || 443 |- ! 4948 | [[Тунгатов]] || 442 |- ! 4949 | [[Нұрахметов]] || 442 |- ! 4950 | [[Измуханов]] || 442 |- ! 4951 | [[Жанаберген]] || 442 |- ! 4952 | [[Жандар]] || 442 |- ! 4953 | [[Жұмахмет]] || 442 |- ! 4954 | [[Бахитжан]] || 442 |- ! 4955 | [[Аманқұлов]] || 442 |- ! 4956 | [[Абсамат]] || 442 |- ! 4957 | [[Акрамов]] || 442 |- ! 4958 | [[Альтаев]] || 442 |- ! 4959 | [[Сейсенбеков]] || 441 |- ! 4960 | [[Турлыбек]] || 441 |- ! 4961 | [[Турсунбай]] || 441 |- ! 4962 | [[Нусупбаев]] || 441 |- ! 4963 | [[Новиков]] || 441 |- ! 4964 | [[Нагуманов]] || 441 |- ! 4965 | [[Мансур]] || 441 |- ! 4966 | [[Монтаев]] || 441 |- ! 4967 | [[Иксанов]] || 441 |- ! 4968 | [[Зекен]] || 441 |- ! 4969 | [[Айтпай]] || 441 |- ! 4970 | [[Абдимуратов]] || 441 |- ! 4971 | [[Абдразақ]] || 441 |- ! 4972 | [[Аширбай]] || 441 |- ! 4973 | [[Альсеитов]] || 441 |- ! 4974 | [[Урпеков]] || 440 |- ! 4975 | [[Сапахов]] || 440 |- ! 4976 | [[Сәрсембай]] || 440 |- ! 4977 | [[Наурузов]] || 440 |- ! 4978 | [[Рзаев]] || 440 |- ! 4979 | [[Құлтай]] || 440 |- ! 4980 | [[Койшин]] || 440 |- ! 4981 | [[Бозжигитов]] || 440 |- ! 4982 | [[Сармантаев]] || 439 |- ! 4983 | [[Сисембаев]] || 439 |- ! 4984 | [[Қожамұрат]] || 439 |- ! 4985 | [[Жанарбекұлы]] || 439 |- ! 4986 | [[Дәулеткелді]] || 439 |- ! 4987 | [[Абылқасым]] || 439 |- ! 4988 | [[Таджиев]] || 438 |- ! 4989 | [[Сабырғали]] || 438 |- ! 4990 | [[Салауатов]] || 438 |- ! 4991 | [[Нускабаев]] || 438 |- ! 4992 | [[Коштаев]] || 438 |- ! 4993 | [[Жанпейсов]] || 438 |- ! 4994 | [[Дүйсембек]] || 438 |- ! 4995 | [[Зейнелов]] || 438 |- ! 4996 | [[Жадигеров]] || 438 |- ! 4997 | [[Захаров]] || 438 |- ! 4998 | [[Дауталиев]] || 438 |- ! 4999 | [[Аймухамбетов]] || 438 |- ! 5000 | [[Абдыкаликов]] || 438 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] * [[Қазақстан қазақтарының есімдерінің тізімі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] obz49nin3hxziswsoth049etu0dk55o 0 714660 3578921 3578737 2026-04-08T12:19:35Z Kaiyr 3134 3578921 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:10_000_popular_names_and_surnames_of_kazakhs_of_Kazakhstan_2023.pdf|title=English: 10 000 popular Kazakh names and surnames of Kazakhstan (2023). Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша|last=Casserium|date=2023-10-06|access-date=2023-10-13}}</ref> Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Навигациялық кесте |- !rowspan=4 | «Ер есімдерінің тізімі» |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Азамат]] || 63 818 |- ! 2 | [[Серик]] || 53 780 |- ! 3 | [[Марат]] || 50 601 |- ! 4 | [[Руслан]] || 50 382 |- ! 5 | [[Нурлан]] || 50 068 |- ! 6 | [[Ерасыл]] || 49 660 |- ! 7 | [[Ерлан]] || 49 623 |- ! 8 | [[Алихан]] || 47 826 |- ! 9 | [[Данияр]] || 46 390 |- ! 10 | [[Арман]] || 45 476 |- ! 11 | [[Бауыржан]] || 43 246 |- ! 12 | [[Ержан]] || 42 620 |- ! 13 | [[Кайрат]] || 42 146 |- ! 14 | [[Талгат]] || 40 435 |- ! 15 | [[Диас]] || 38 940 |- ! 16 | [[Мирас]] || 34 868 |- ! 17 | [[Рамазан]] || 34 854 |- ! 18 | [[Канат]] || 34 751 |- ! 19 | [[Мурат]] || 34 181 |- ! 20 | [[Санжар]] || 33 338 |- ! 21 | [[Нұрислам]] || 32 272 |- ! 22 | [[Ербол]] || 31 455 |- ! 23 | [[Дамир]] || 29 525 |- ! 24 | [[Нұрасыл]] || 28 648 |- ! 25 | [[Нуржан]] || 28 034 |- ! 26 | [[Аскар]] || 27 082 |- ! 27 | [[Айбек]] || 26 861 |- ! 28 | [[Бекзат]] || 26 796 |- ! 29 | [[Жандос]] || 26 795 |- ! 30 | [[Дархан]] || 26 143 |- ! 31 | [[Айсұлтан]] || 25 941 |- ! 32 | [[Болат]] || 25 661 |- ! 33 | [[Нұрсұлтан]] || 25 500 |- ! 34 | [[Олжас]] || 25 382 |- ! 35 | [[Арсен]] || 25 178 |- ! 36 | [[Тимур]] || 25 060 |- ! 37 | [[Самат]] || 25 026 |- ! 38 | [[Асхат]] || 24 900 |- ! 39 | [[Берик]] || 24 562 |- ! 40 | [[Мадияр]] || 24 396 |- ! 41 | [[Алдияр]] || 24 335 |- ! 42 | [[Ислам]] || 23 982 |- ! 43 | [[Айдос]] || 23 825 |- ! 44 | [[Амир]] || 23 402 |- ! 45 | [[Алмас]] || 22 878 |- ! 46 | [[Али]] || 22 583 |- ! 47 | [[Куаныш]] || 21 711 |- ! 48 | [[Ернар]] || 21 533 |- ! 49 | [[Аян]] || 21 161 |- ! 50 | [[Аслан]] || 21 153 |- ! 51 | [[Әділет]] || 20 692 |- ! 52 | [[Даурен]] || 20 318 |- ! 53 | [[Нұрдәулет]] || 20 193 |- ! 54 | [[Асылбек]] || 20 137 |- ! 55 | [[Ерболат]] || 20 103 |- ! 56 | [[Дастан]] || 19 473 |- ! 57 | [[Ермек]] || 19 098 |- ! 58 | [[Айдын]] || 19 058 |- ! 59 | [[Даулет]] || 18 430 |- ! 60 | [[Максат]] || 18 181 |- ! 61 | [[Абай]] || 17 988 |- ! 62 | [[Нурсултан]] || 17 440 |- ! 63 | [[Айдар]] || 17 330 |- ! 64 | [[Расул]] || 17 227 |- ! 65 | [[Бауржан]] || 17 148 |- ! 66 | [[Алинұр]] || 16 910 |- ! 67 | [[Алишер]] || 16 643 |- ! 68 | [[Ерсұлтан]] || 16 499 |- ! 69 | [[Дидар]] || 16 270 |- ! 70 | [[Алибек]] || 16 269 |- ! 71 | [[Ернұр]] || 15 963 |- ! 72 | [[Саят]] || 15 948 |- ! 73 | [[Бексұлтан]] || 15 836 |- ! 74 | [[Абзал]] || 15 586 |- ! 75 | [[Бекжан]] || 15 427 |- ! 76 | [[Мейрамбек]] || 15 403 |- ! 77 | [[Еркебұлан]] || 15 348 |- ! 78 | [[Медет]] || 15 045 |- ! 79 | [[Абылай]] || 15 006 |- ! 80 | [[Сұлтан]] || 14 736 |- ! 81 | [[Мансур]] || 14 714 |- ! 82 | [[Бекарыс]] || 14 711 |- ! 83 | [[Ринат]] || 14 611 |- ! 84 | [[Жанат]] || 14 552 |- ! 85 | [[Жанболат]] || 14 407 |- ! 86 | [[Дарын]] || 14 380 |- ! 87 | [[Нұржан]] || 14 157 |- ! 88 | [[Бақдәулет]] || 13 982 |- ! 89 | [[Жасулан]] || 13 786 |- ! 90 | [[Ильяс]] || 13 706 |- ! 91 | [[Рауан]] || 13 661 |- ! 92 | [[Дулат]] || 13 639 |- ! 93 | [[Әлихан]] || 13 615 |- ! 94 | [[Әли]] || 13 565 |- ! 95 | [[Қуаныш]] || 13 506 |- ! 96 | [[Темірлан]] || 13 383 |- ! 97 | [[Мақсат]] || 13 367 |- ! 98 | [[Алтынбек]] || 13 150 |- ! 99 | [[Асылхан]] || 13 101 |- ! 100 | [[Бейбарыс]] || 13 065 |- ! 101 | [[Батырхан]] || 13 030 |- ! 102 | [[Алмат]] || 12 993 |- ! 103 | [[Жасұлан]] || 12 847 |- ! 104 | [[Азат]] || 12 694 |- ! 105 | [[Ануар]] || 12 670 |- ! 106 | [[Бахтияр]] || 12 440 |- ! 107 | [[Мейіржан]] || 12 309 |- ! 108 | [[Рустем]] || 12 257 |- ! 109 | [[Мансұр]] || 12 227 |- ! 110 | [[Дінмұхаммед]] || 12 205 |- ! 111 | [[Асылжан]] || 12 188 |- ! 112 | [[Айбар]] || 12 064 |- ! 113 | [[Асет]] || 12 003 |- ! 114 | [[Еркебулан]] || 11 952 |- ! 115 | [[Бакытжан]] || 11 638 |- ! 116 | [[Еркин]] || 11 635 |- ! 117 | [[Нурбол]] || 11 603 |- ! 118 | [[Амангельды]] || 11 564 |- ! 119 | [[Омар]] || 11 523 |- ! 120 | [[Мухтар]] || 11 484 |- ! 121 | [[Султан]] || 11 177 |- ! 122 | [[Мағжан]] || 11 097 |- ! 123 | [[Думан]] || 11 020 |- ! 124 | [[Рустам]] || 10 970 |- ! 125 | [[Дәулет]] || 10 959 |- ! 126 | [[Елдос]] || 10 854 |- ! 127 | [[Сакен]] || 10 837 |- ! 128 | [[Аңсар]] || 10 789 |- ! 129 | [[Абылайхан]] || 10 765 |- ! 130 | [[Қайсар]] || 10 532 |- ! 131 | [[Галымжан]] || 10 512 |- ! 132 | [[Мади]] || 10 451 |- ! 133 | [[Арлан]] || 10 287 |- ! 134 | [[Алан]] || 10 254 |- ! 135 | [[Еламан]] || 10 107 |- ! 136 | [[Бекболат]] || 10 033 |- ! 137 | [[Заңғар]] || 9 942 |- ! 138 | [[Рахат]] || 9 932 |- ! 139 | [[Жанибек]] || 9 924 |- ! 140 | [[Сабит]] || 9 899 |- ! 141 | [[Әмір]] || 9 840 |- ! 142 | [[Темирлан]] || 9 804 |- ! 143 | [[Нурболат]] || 9 796 |- ! 144 | [[Ибраһим]] || 9 694 |- ! 145 | [[Нурбек]] || 9 595 |- ! 146 | [[Алмаз]] || 9 535 |- ! 147 | [[Жомарт]] || 9 439 |- ! 148 | [[Ералы]] || 9 422 |- ! 149 | [[Сырым]] || 9 377 |- ! 150 | [[Аманжол]] || 9 208 |- ! 151 | [[Саян]] || 9 122 |- ! 152 | [[Нариман]] || 9 086 |- ! 153 | [[Әділ]] || 9 078 |- ! 154 | [[Нурлыбек]] || 9 061 |- ! 155 | [[Нұрлан]] || 8 880 |- ! 156 | [[Нұрбек]] || 8 867 |- ! 157 | [[Бахытжан]] || 8 756 |- ! 158 | [[Муслим]] || 8 699 |- ! 159 | [[Александр]] || 8 600 |- ! 160 | [[Даниял]] || 8 501 |- ! 161 | [[Әлинұр]] || 8 499 |- ! 162 | [[Шыңғыс]] || 8 482 |- ! 163 | [[Нұрали]] || 8 467 |- ! 164 | [[Тамерлан]] || 8 425 |- ! 165 | [[Серік]] || 8 374 |- ! 166 | [[Сержан]] || 8 333 |- ! 167 | [[Нұрболат]] || 8 226 |- ! 168 | [[Бекнұр]] || 8 200 |- ! 169 | [[Болатбек]] || 8 197 |- ! 170 | [[Даниал]] || 8 177 |- ! 171 | [[Нұрбол]] || 8 146 |- ! 172 | [[Қанат]] || 8 057 |- ! 173 | [[Амирхан]] || 8 025 |- ! 174 | [[Ансар]] || 7 999 |- ! 175 | [[Асан]] || 7 985 |- ! 176 | [[Женис]] || 7 916 |- ! 177 | [[Ахмет]] || 7 909 |- ! 178 | [[Бақытжан]] || 7 803 |- ! 179 | [[Багдат]] || 7 725 |- ! 180 | [[Адиль]] || 7 689 |- ! 181 | [[Райымбек]] || 7 610 |- ! 182 | [[Мәди]] || 7 564 |- ! 183 | [[Нурдаулет]] || 7 333 |- ! 184 | [[Ақжол]] || 7 307 |- ! 185 | [[Дінмұхамед]] || 7 300 |- ! 186 | [[Арнұр]] || 7 108 |- ! 187 | [[Асқар]] || 7 105 |- ! 188 | [[Дәурен]] || 7 086 |- ! 189 | [[Әлішер]] || 7 056 |- ! 190 | [[Ерик]] || 7 025 |- ! 191 | [[Габит]] || 6 898 |- ! 192 | [[Қайрат]] || 6 859 |- ! 193 | [[Жалғас]] || 6 833 |- ! 194 | [[Бакыт]] || 6 785 |- ! 195 | [[Сергей]] || 6 757 |- ! 196 | [[Саламат]] || 6 701 |- ! 197 | [[Алижан]] || 6 687 |- ! 198 | [[Марлен]] || 6 673 |- ! 199 | [[Альтаир]] || 6 594 |- ! 200 | [[Нұртас]] || 6 577 |- ! 201 | [[Нұрдаулет]] || 6 558 |- ! 202 | [[Ілияс]] || 6 557 |- ! 203 | [[Мерей]] || 6 552 |- ! 204 | [[Артур]] || 6 545 |- ! 205 | [[Куандык]] || 6 531 |- ! 206 | [[Жәнібек]] || 6 454 |- ! 207 | [[Бахыт]] || 6 386 |- ! 208 | [[Ардак]] || 6 364 |- ! 209 | [[Амантай]] || 6 352 |- ! 210 | [[Муратбек]] || 6 320 |- ! 211 | [[Айбол]] || 6 233 |- ! 212 | [[Алинур]] || 6 221 |- ! 213 | [[Берік]] || 6 184 |- ! 214 | [[Нургали]] || 6 174 |- ! 215 | [[Талғат]] || 6 121 |- ! 216 | [[Ергали]] || 6 121 |- ! 217 | [[Ұлан]] || 6 116 |- ! 218 | [[Әбілмансұр]] || 6 033 |- ! 219 | [[Серикбай]] || 5 998 |- ! 220 | [[Ғалымжан]] || 5 980 |- ! 221 | [[Нұрлыбек]] || 5 955 |- ! 222 | [[Булат]] || 5 942 |- ! 223 | [[Куат]] || 5 903 |- ! 224 | [[Әлібек]] || 5 835 |- ! 225 | [[Жаксылык]] || 5 827 |- ! 226 | [[Әсет]] || 5 813 |- ! 227 | [[Батыр]] || 5 766 |- ! 228 | [[Бағлан]] || 5 760 |- ! 229 | [[Ерхан]] || 5 730 |- ! 230 | [[Эльдар]] || 5 723 |- ! 231 | [[Сабыржан]] || 5 719 |- ! 232 | [[Ердәулет]] || 5 714 |- ! 233 | [[Жансерік]] || 5 701 |- ! 234 | [[Нұрәли]] || 5 672 |- ! 235 | [[Нұрхан]] || 5 664 |- ! 236 | [[Орынбасар]] || 5 630 |- ! 237 | [[Мейрам]] || 5 629 |- ! 238 | [[Азиз]] || 5 626 |- ! 239 | [[Бағдат]] || 5 579 |- ! 240 | [[Жарас]] || 5 488 |- ! 241 | [[Алимжан]] || 5 475 |- ! 242 | [[Гани]] || 5 429 |- ! 243 | [[Батырбек]] || 5 405 |- ! 244 | [[Елнұр]] || 5 375 |- ! 245 | [[Бекасыл]] || 5 354 |- ! 246 | [[Абдурахман]] || 5 349 |- ! 247 | [[Фархат]] || 5 338 |- ! 248 | [[Шерхан]] || 5 330 |- ! 249 | [[Жантөре]] || 5 330 |- ! 250 | [[Бейбит]] || 5 329 |- ! 251 | [[Нурали]] || 5 317 |- ! 252 | [[Әділхан]] || 5 291 |- ! 253 | [[Мұхаммед]] || 5 281 |- ! 254 | [[Ибрахим]] || 5 275 |- ! 255 | [[Абдулла]] || 5 253 |- ! 256 | [[Акылбек]] || 5 243 |- ! 257 | [[Нұрмұхаммед]] || 5 212 |- ! 258 | [[Аман]] || 5 188 |- ! 259 | [[Улан]] || 5 185 |- ! 260 | [[Досжан]] || 5 182 |- ! 261 | [[Малик]] || 5 142 |- ! 262 | [[Айсултан]] || 5 141 |- ! 263 | [[Максим]] || 5 135 |- ! 264 | [[Нұржігіт]] || 5 085 |- ! 265 | [[Адилбек]] || 5 055 |- ! 266 | [[Бақдаулет]] || 5 050 |- ! 267 | [[Арыстан]] || 5 032 |- ! 268 | [[Бексултан]] || 5 032 |- ! 269 | [[Айқын]] || 5 023 |- ! 270 | [[Әділжан]] || 4 992 |- ! 271 | [[Ибрагим]] || 4 921 |- ! 272 | [[Әмірхан]] || 4 911 |- ! 273 | [[Баглан]] || 4 874 |- ! 274 | [[Мұрат]] || 4 858 |- ! 275 | [[Алтай]] || 4 842 |- ! 276 | [[Арслан]] || 4 833 |- ! 277 | [[Кенжебек]] || 4 812 |- ! 278 | [[Ерқанат]] || 4 800 |- ! 279 | [[Нұрбақыт]] || 4 776 |- ! 280 | [[Ердос]] || 4 773 |- ! 281 | [[Исмаил]] || 4 754 |- ! 282 | [[Елдар]] || 4 713 |- ! 283 | [[Нурислам]] || 4 710 |- ! 284 | [[Роман]] || 4 685 |- ! 285 | [[Адилет]] || 4 665 |- ! 286 | [[Асанали]] || 4 664 |- ! 287 | [[Ернур]] || 4 641 |- ! 288 | [[Жігер]] || 4 598 |- ! 289 | [[Жумабек]] || 4 597 |- ! 290 | [[Санат]] || 4 586 |- ! 291 | [[Хамза]] || 4 567 |- ! 292 | [[Ренат]] || 4 509 |- ! 293 | [[Мухит]] || 4 488 |- ! 294 | [[Дияр]] || 4 464 |- ! 295 | [[Владимир]] || 4 464 |- ! 296 | [[Мұстафа]] || 4 462 |- ! 297 | [[Манас]] || 4 453 |- ! 298 | [[Нұрғиса]] || 4 450 |- ! 299 | [[Ерназар]] || 4 444 |- ! 300 | [[Жанарыс]] || 4 429 |- ! 301 | [[Казбек]] || 4 387 |- ! 302 | [[Нуркен]] || 4 376 |- ! 303 | [[Жақсылық]] || 4 362 |- ! 304 | [[Галым]] || 4 357 |- ! 305 | [[Иманғали]] || 4 345 |- ! 306 | [[Толеген]] || 4 340 |- ! 307 | [[Жалгас]] || 4 253 |- ! 308 | [[Тулеген]] || 4 236 |- ! 309 | [[Әділбек]] || 4 235 |- ! 310 | [[Манарбек]] || 4 222 |- ! 311 | [[Нұрым]] || 4 221 |- ! 312 | [[Жаслан]] || 4 182 |- ! 313 | [[Ерсултан]] || 4 182 |- ! 314 | [[Рахымжан]] || 4 180 |- ! 315 | [[Алим]] || 4 126 |- ! 316 | [[Махамбет]] || 4 125 |- ! 317 | [[Ақылбек]] || 4 123 |- ! 318 | [[Дмитрий]] || 4 122 |- ! 319 | [[Рашид]] || 4 120 |- ! 320 | [[Жандарбек]] || 4 095 |- ! 321 | [[Марғұлан]] || 4 071 |- ! 322 | [[Мереке]] || 4 050 |- ! 323 | [[Исламбек]] || 4 030 |- ! 324 | [[Айболат]] || 4 025 |- ! 325 | [[Таир]] || 4 001 |- ! 326 | [[Нұриман]] || 3 980 |- ! 327 | [[Назар]] || 3 968 |- ! 328 | [[Біржан]] || 3 929 |- ! 329 | [[Биржан]] || 3 896 |- ! 330 | [[Кайсар]] || 3 880 |- ! 331 | [[Куанышбек]] || 3 870 |- ! 332 | [[Адилхан]] || 3 812 |- ! 333 | [[Мейірбек]] || 3 803 |- ! 334 | [[Имран]] || 3 798 |- ! 335 | [[Ернат]] || 3 794 |- ! 336 | [[Еркін]] || 3 790 |- ! 337 | [[Алпамыс]] || 3 773 |- ! 338 | [[Ердаулет]] || 3 772 |- ! 339 | [[Иса]] || 3 748 |- ! 340 | [[Бақберген]] || 3 715 |- ! 341 | [[Асылан]] || 3 682 |- ! 342 | [[Артём]] || 3 659 |- ! 343 | [[Нұрәлі]] || 3 626 |- ! 344 | [[Ерсін]] || 3 616 |- ! 345 | [[Карим]] || 3 614 |- ! 346 | [[Уалихан]] || 3 592 |- ! 347 | [[Арнур]] || 3 578 |- ! 348 | [[Жамбыл]] || 3 560 |- ! 349 | [[Нұрәділ]] || 3 550 |- ! 350 | [[Ерзат]] || 3 532 |- ! 351 | [[Ержігіт]] || 3 529 |- ! 352 | [[Әліби]] || 3 528 |- ! 353 | [[Ерсайын]] || 3 501 |- ! 354 | [[Аят]] || 3 469 |- ! 355 | [[Ертай]] || 3 461 |- ! 356 | [[Елжан]] || 3 431 |- ! 357 | [[Бакытбек]] || 3 427 |- ! 358 | [[Рахман]] || 3 423 |- ! 359 | [[Максут]] || 3 418 |- ! 360 | [[Ескендір]] || 3 416 |- ! 361 | [[Айтөре]] || 3 403 |- ! 362 | [[Андрей]] || 3 390 |- ! 363 | [[Исатай]] || 3 370 |- ! 364 | [[Ахмад]] || 3 342 |- ! 365 | [[Темирхан]] || 3 319 |- ! 366 | [[Ермахан]] || 3 307 |- ! 367 | [[Нұртілеу]] || 3 293 |- ! 368 | [[Нурасыл]] || 3 271 |- ! 369 | [[Алексей]] || 3 232 |- ! 370 | [[Мухаммад]] || 3 225 |- ! 371 | [[Нұралы]] || 3 189 |- ! 372 | [[Жан]] || 3 178 |- ! 373 | [[Досымжан]] || 3 147 |- ! 374 | [[Жумабай]] || 3 134 |- ! 375 | [[Адлет]] || 3 133 |- ! 376 | [[Чингиз]] || 3 126 |- ! 377 | [[Наурызбек]] || 3 124 |- ! 378 | [[Сабыр]] || 3 085 |- ! 379 | [[Нұрқанат]] || 3 072 |- ! 380 | [[Рысбек]] || 3 051 |- ! 381 | [[Адил]] || 3 049 |- ! 382 | [[Мустафа]] || 3 040 |- ! 383 | [[Бибарыс]] || 3 038 |- ! 384 | [[Алиби]] || 3 037 |- ! 385 | [[Николай]] || 3 029 |- ! 386 | [[Никита]] || 3 029 |- ! 387 | [[Бейбіт]] || 3 025 |- ! 388 | [[Тамирлан]] || 3 015 |- ! 389 | [[Ғани]] || 3 013 |- ! 390 | [[Дияс]] || 3 001 |- ! 391 | [[Газиз]] || 2 993 |- ! 392 | [[Евгений]] || 2 992 |- ! 393 | [[Асыл]] || 2 979 |- ! 394 | [[Эмир]] || 2 961 |- ! 395 | [[Шыңғысхан]] || 2 954 |- ! 396 | [[Данил]] || 2 952 |- ! 397 | [[Кирилл]] || 2 939 |- ! 398 | [[Әміре]] || 2 919 |- ! 399 | [[Наурызбай]] || 2 914 |- ! 400 | [[Оразбек]] || 2 914 |- ! 401 | [[Батыржан]] || 2 912 |- ! 402 | [[Есбол]] || 2 902 |- ! 403 | [[Адильхан]] || 2 898 |- ! 404 | [[Ануарбек]] || 2 886 |- ! 405 | [[Бақтияр]] || 2 882 |- ! 406 | [[Ахмедияр]] || 2 881 |- ! 407 | [[Есен]] || 2 878 |- ! 408 | [[Асланбек]] || 2 877 |- ! 409 | [[Қуандық]] || 2 864 |- ! 410 | [[Айдарбек]] || 2 854 |- ! 411 | [[Мұхтар]] || 2 838 |- ! 412 | [[Жеңіс]] || 2 837 |- ! 413 | [[Нұркелді]] || 2 810 |- ! 414 | [[Мейржан]] || 2 807 |- ! 415 | [[Архат]] || 2 805 |- ! 416 | [[Аманбек]] || 2 796 |- ! 417 | [[Адильбек]] || 2 795 |- ! 418 | [[Маулен]] || 2 786 |- ! 419 | [[Әлімжан]] || 2 777 |- ! 420 | [[Бақыт]] || 2 766 |- ! 421 | [[Оралбек]] || 2 747 |- ! 422 | [[Нұртілек]] || 2 742 |- ! 423 | [[Базарбай]] || 2 727 |- ! 424 | [[Қазыбек]] || 2 712 |- ! 425 | [[Өркен]] || 2 698 |- ! 426 | [[Хамит]] || 2 690 |- ! 427 | [[Айбат]] || 2 688 |- ! 428 | [[Айбын]] || 2 683 |- ! 429 | [[Искандер]] || 2 676 |- ! 430 | [[Ардақ]] || 2 639 |- ! 431 | [[Муса]] || 2 637 |- ! 432 | [[Султанбек]] || 2 632 |- ! 433 | [[Бекет]] || 2 617 |- ! 434 | [[Самир]] || 2 616 |- ! 435 | [[Асанәлі]] || 2 584 |- ! 436 | [[Айдархан]] || 2 576 |- ! 437 | [[Канатбек]] || 2 567 |- ! 438 | [[Сансызбай]] || 2 554 |- ! 439 | [[Серикжан]] || 2 550 |- ! 440 | [[Амиржан]] || 2 531 |- ! 441 | [[Досбол]] || 2 506 |- ! 442 | [[Динмухамед]] || 2 486 |- ! 443 | [[Нурхан]] || 2 483 |- ! 444 | [[Осман]] || 2 457 |- ! 445 | [[Нұртөре]] || 2 448 |- ! 446 | [[Рүстем]] || 2 446 |- ! 447 | [[Жангир]] || 2 444 |- ! 448 | [[Шынгыс]] || 2 434 |- ! 449 | [[Сарсенбай]] || 2 430 |- ! 450 | [[Илья]] || 2 424 |- ! 451 | [[Әнуар]] || 2 423 |- ! 452 | [[Мухаммед]] || 2 417 |- ! 453 | [[Усен]] || 2 412 |- ! 454 | [[Сагындык]] || 2 404 |- ! 455 | [[Нуртас]] || 2 399 |- ! 456 | [[Ғазиз]] || 2 394 |- ! 457 | [[Ақниет]] || 2 390 |- ! 458 | [[Виктор]] || 2 385 |- ! 459 | [[Мейрбек]] || 2 379 |- ! 460 | [[Махсат]] || 2 375 |- ! 461 | [[Даниил]] || 2 374 |- ! 462 | [[Серикбол]] || 2 369 |- ! 463 | [[Айтжан]] || 2 357 |- ! 464 | [[Манат]] || 2 354 |- ! 465 | [[Хан]] || 2 342 |- ! 466 | [[Қасым]] || 2 340 |- ! 467 | [[Кудайберген]] || 2 332 |- ! 468 | [[Жумагали]] || 2 320 |- ! 469 | [[Еділ]] || 2 315 |- ! 470 | [[Жанасыл]] || 2 310 |- ! 471 | [[Аскарбек]] || 2 278 |- ! 472 | [[Жанабай]] || 2 270 |- ! 473 | [[Бек]] || 2 267 |- ! 474 | [[Қасымхан]] || 2 260 |- ! 475 | [[Денис]] || 2 259 |- ! 476 | [[Заманбек]] || 2 257 |- ! 477 | [[Мырзабек]] || 2 256 |- ! 478 | [[Иван]] || 2 252 |- ! 479 | [[Ақарыс]] || 2 252 |- ! 480 | [[Нартай]] || 2 249 |- ! 481 | [[Владислав]] || 2 246 |- ! 482 | [[Сәкен]] || 2 245 |- ! 483 | [[Ғабит]] || 2 236 |- ! 484 | [[Нұрғали]] || 2 234 |- ! 485 | [[Ерден]] || 2 232 |- ! 486 | [[Амангелди]] || 2 223 |- ! 487 | [[Турар]] || 2 217 |- ! 488 | [[Елжас]] || 2 214 |- ! 489 | [[Бактияр]] || 2 207 |- ! 490 | [[Салауат]] || 2 201 |- ! 491 | [[Еркен]] || 2 194 |- ! 492 | [[Арыстанбек]] || 2 180 |- ! 493 | [[Мейірлан]] || 2 177 |- ! 494 | [[Сұңқар]] || 2 175 |- ! 495 | [[Богдан]] || 2 175 |- ! 496 | [[Михаил]] || 2 164 |- ! 497 | [[Нуралы]] || 2 163 |- ! 498 | [[Женисбек]] || 2 157 |- ! 499 | [[Есет]] || 2 155 |- ! 500 | [[Аблай]] || 2 148 |- ! 501 | [[Сүндет]] || 2 147 |- ! 502 | [[Дінислам]] || 2 147 |- ! 503 | [[Арнат]] || 2 138 |- ! 504 | [[Мұхамеджан]] || 2 131 |- ! 505 | [[Юрий]] || 2 123 |- ! 506 | [[Темирбек]] || 2 105 |- ! 507 | [[Оразбай]] || 2 103 |- ! 508 | [[Димаш]] || 2 088 |- ! 509 | [[Ерали]] || 2 076 |- ! 510 | [[Сунгат]] || 2 075 |- ! 511 | [[Талант]] || 2 069 |- ! 512 | [[Ақтөре]] || 2 067 |- ! 513 | [[Абат]] || 2 065 |- ! 514 | [[Берекет]] || 2 064 |- ! 515 | [[Рамиль]] || 2 063 |- ! 516 | [[Ахат]] || 2 062 |- ! 517 | [[Амандык]] || 2 059 |- ! 518 | [[Диар]] || 2 046 |- ! 519 | [[Бакдаулет]] || 2 030 |- ! 520 | [[Нуртай]] || 2 019 |- ! 521 | [[Рахим]] || 2 018 |- ! 522 | [[Бахытбек]] || 2 018 |- ! 523 | [[Оразалы]] || 2 013 |- ! 524 | [[Аблайхан]] || 2 009 |- ! 525 | [[Орынбек]] || 2 002 |- ! 526 | [[Аскат]] || 2 002 |- ! 527 | [[Акжол]] || 2 002 |- ! 528 | [[Нұрзат]] || 1 991 |- ! 529 | [[Хасан]] || 1 989 |- ! 530 | [[Сайлау]] || 1 975 |- ! 531 | [[Сапар]] || 1 974 |- ! 532 | [[Естай]] || 1 970 |- ! 533 | [[Давид]] || 1 959 |- ! 534 | [[Алимхан]] || 1 949 |- ! 535 | [[Сұлтанбек]] || 1 948 |- ! 536 | [[Мейірхан]] || 1 945 |- ! 537 | [[Айтуар]] || 1 944 |- ! 538 | [[Галимжан]] || 1 941 |- ! 539 | [[Жаныбек]] || 1 940 |- ! 540 | [[Жарқын]] || 1 939 |- ! 541 | [[Ален]] || 1 930 |- ! 542 | [[Жоламан]] || 1 918 |- ! 543 | [[Едил]] || 1 916 |- ! 544 | [[Сайран]] || 1 896 |- ! 545 | [[Бекбол]] || 1 888 |- ! 546 | [[Курмангазы]] || 1 885 |- ! 547 | [[Амирлан]] || 1 884 |- ! 548 | [[Сапаргали]] || 1 881 |- ! 549 | [[Әлижан]] || 1 880 |- ! 550 | [[Мұхаммеджан]] || 1 878 |- ! 551 | [[Хантөре]] || 1 872 |- ! 552 | [[Кенжебай]] || 1 872 |- ! 553 | [[Ақтілек]] || 1 871 |- ! 554 | [[Бағжан]] || 1 869 |- ! 555 | [[Нұрберген]] || 1 866 |- ! 556 | [[Анатолий]] || 1 863 |- ! 557 | [[Олег]] || 1 849 |- ! 558 | [[Данабек]] || 1 846 |- ! 559 | [[Анвар]] || 1 839 |- ! 560 | [[Илияс]] || 1 829 |- ! 561 | [[Бектас]] || 1 828 |- ! 562 | [[Парасат]] || 1 826 |- ! 563 | [[Ерканат]] || 1 823 |- ! 564 | [[Ерсин]] || 1 820 |- ! 565 | [[Нұркен]] || 1 813 |- ! 566 | [[Мирамбек]] || 1 812 |- ! 567 | [[Сардар]] || 1 811 |- ! 568 | [[Жансерик]] || 1 811 |- ! 569 | [[Шалкар]] || 1 798 |- ! 570 | [[Бакберген]] || 1 798 |- ! 571 | [[Адильжан]] || 1 792 |- ! 572 | [[Нияз]] || 1 789 |- ! 573 | [[Оралхан]] || 1 787 |- ! 574 | [[Ерғали]] || 1 787 |- ! 575 | [[Еркинбек]] || 1 785 |- ! 576 | [[Танат]] || 1 782 |- ! 577 | [[Нұрхат]] || 1 782 |- ! 578 | [[Анарбек]] || 1 777 |- ! 579 | [[Сапарбек]] || 1 775 |- ! 580 | [[Оспан]] || 1 768 |- ! 581 | [[Фархад]] || 1 760 |- ! 582 | [[Нұрсәт]] || 1 755 |- ! 583 | [[Нуржигит]] || 1 746 |- ! 584 | [[Орал]] || 1 745 |- ! 585 | [[Жанарбек]] || 1 744 |- ! 586 | [[Жансұлтан]] || 1 743 |- ! 587 | [[Төлеген]] || 1 737 |- ! 588 | [[Касым]] || 1 736 |- ! 589 | [[Береке]] || 1 731 |- ! 590 | [[Дауренбек]] || 1 730 |- ! 591 | [[Шадияр]] || 1 726 |- ! 592 | [[Ғалым]] || 1 715 |- ! 593 | [[Медеу]] || 1 712 |- ! 594 | [[Нұрдос]] || 1 705 |- ! 595 | [[Аманбай]] || 1 705 |- ! 596 | [[Бекнур]] || 1 689 |- ! 597 | [[Абдурахим]] || 1 689 |- ! 598 | [[Мұқағали]] || 1 681 |- ! 599 | [[Абдрахман]] || 1 681 |- ! 600 | [[Талап]] || 1 679 |- ! 601 | [[Сериккали]] || 1 677 |- ! 602 | [[Равиль]] || 1 676 |- ! 603 | [[Нургазы]] || 1 676 |- ! 604 | [[Амангали]] || 1 675 |- ! 605 | [[Игорь]] || 1 669 |- ! 606 | [[Маргулан]] || 1 667 |- ! 607 | [[Едіге]] || 1 663 |- ! 608 | [[Амангелды]] || 1 662 |- ! 609 | [[Тұрар]] || 1 652 |- ! 610 | [[Ярослав]] || 1 647 |- ! 611 | [[Ербулат]] || 1 647 |- ! 612 | [[Ахметжан]] || 1 647 |- ! 613 | [[Жолдас]] || 1 645 |- ! 614 | [[Темірхан]] || 1 642 |- ! 615 | [[Қуанышбек]] || 1 642 |- ! 616 | [[Әміржан]] || 1 637 |- ! 617 | [[Сұңғат]] || 1 634 |- ! 618 | [[Ерназ]] || 1 627 |- ! 619 | [[Каирбек]] || 1 626 |- ! 620 | [[Шалқар]] || 1 621 |- ! 621 | [[Нұргелді]] || 1 618 |- ! 622 | [[Ергазы]] || 1 613 |- ! 623 | [[Ерік]] || 1 611 |- ! 624 | [[Калдыбек]] || 1 606 |- ! 625 | [[Абдулазиз]] || 1 605 |- ! 626 | [[Қуат]] || 1 601 |- ! 627 | [[Кенес]] || 1 599 |- ! 628 | [[Валерий]] || 1 599 |- ! 629 | [[Аманжан]] || 1 599 |- ! 630 | [[Айтбай]] || 1 595 |- ! 631 | [[Бақытбек]] || 1 584 |- ! 632 | [[Амангелді]] || 1 583 |- ! 633 | [[Сәбит]] || 1 581 |- ! 634 | [[Серікбол]] || 1 580 |- ! 635 | [[Боранбай]] || 1 578 |- ! 636 | [[Төрехан]] || 1 568 |- ! 637 | [[Жаркын]] || 1 566 |- ! 638 | [[Мухамеджан]] || 1 563 |- ! 639 | [[Константин]] || 1 558 |- ! 640 | [[Шапағат]] || 1 557 |- ! 641 | [[Нұрахмет]] || 1 556 |- ! 642 | [[Каиржан]] || 1 555 |- ! 643 | [[Бағдаулет]] || 1 549 |- ! 644 | [[Радмир]] || 1 547 |- ! 645 | [[Сулейман]] || 1 545 |- ! 646 | [[Қанағат]] || 1 544 |- ! 647 | [[Асилбек]] || 1 538 |- ! 648 | [[Ерсаин]] || 1 536 |- ! 649 | [[Абдуллах]] || 1 534 |- ! 650 | [[Тілек]] || 1 530 |- ! 651 | [[Балтабай]] || 1 530 |- ! 652 | [[Рахимжан]] || 1 514 |- ! 653 | [[Нұрлыхан]] || 1 502 |- ! 654 | [[Жандәулет]] || 1 498 |- ! 655 | [[Даулетбек]] || 1 489 |- ! 656 | [[Нұрмұхамед]] || 1 485 |- ! 657 | [[Тлек]] || 1 483 |- ! 658 | [[Егор]] || 1 483 |- ! 659 | [[Ризабек]] || 1 474 |- ! 660 | [[Ақжан]] || 1 473 |- ! 661 | [[Полат]] || 1 470 |- ! 662 | [[Болатхан]] || 1 470 |- ! 663 | [[Виталий]] || 1 467 |- ! 664 | [[Әкежан]] || 1 463 |- ! 665 | [[Сейтжан]] || 1 457 |- ! 666 | [[Досхан]] || 1 453 |- ! 667 | [[Адилжан]] || 1 449 |- ! 668 | [[Абдуррахман]] || 1 446 |- ! 669 | [[Магжан]] || 1 441 |- ! 670 | [[Хансұлтан]] || 1 439 |- ! 671 | [[Тәуекел]] || 1 439 |- ! 672 | [[Досым]] || 1 436 |- ! 673 | [[Ахан]] || 1 430 |- ! 674 | [[Жанали]] || 1 424 |- ! 675 | [[Қайнар]] || 1 421 |- ! 676 | [[Касымхан]] || 1 418 |- ! 677 | [[Сағындық]] || 1 413 |- ! 678 | [[Сағадат]] || 1 408 |- ! 679 | [[Есболат]] || 1 407 |- ! 680 | [[Наурыз]] || 1 389 |- ! 681 | [[Миржан]] || 1 388 |- ! 682 | [[Құдайберген]] || 1 386 |- ! 683 | [[Оразхан]] || 1 384 |- ! 684 | [[Эрик]] || 1 382 |- ! 685 | [[Мирлан]] || 1 380 |- ! 686 | [[Ақназар]] || 1 379 |- ! 687 | [[Мүслім]] || 1 374 |- ! 688 | [[Мұхаммедали]] || 1 374 |- ! 689 | [[Алмасбек]] || 1 373 |- ! 690 | [[Бекежан]] || 1 372 |- ! 691 | [[Меиржан]] || 1 363 |- ! 692 | [[Нұртай]] || 1 358 |- ! 693 | [[Мейрхан]] || 1 356 |- ! 694 | [[Досан]] || 1 356 |- ! 695 | [[Сайлаубек]] || 1 353 |- ! 696 | [[Сергазы]] || 1 352 |- ! 697 | [[Бекен]] || 1 350 |- ! 698 | [[Сымбат]] || 1 348 |- ! 699 | [[Вадим]] || 1 346 |- ! 700 | [[Даниэль]] || 1 344 |- ! 701 | [[Ахмед]] || 1 344 |- ! 702 | [[Камбар]] || 1 343 |- ! 703 | [[Алпысбай]] || 1 341 |- ! 704 | [[Сагат]] || 1 340 |- ! 705 | [[Жанатбек]] || 1 332 |- ! 706 | [[Акан]] || 1 329 |- ! 707 | [[Тоқтар]] || 1 327 |- ! 708 | [[Бердибек]] || 1 326 |- ! 709 | [[Айтбек]] || 1 326 |- ! 710 | [[Алдаберген]] || 1 325 |- ! 711 | [[Ернияз]] || 1 324 |- ! 712 | [[Мардан]] || 1 322 |- ! 713 | [[Мұса]] || 1 321 |- ! 714 | [[Ораз]] || 1 320 |- ! 715 | [[Жандаулет]] || 1 320 |- ! 716 | [[Канагат]] || 1 318 |- ! 717 | [[Мерхат]] || 1 315 |- ! 718 | [[Әлім]] || 1 313 |- ! 719 | [[Раян]] || 1 312 |- ! 720 | [[Мұратбек]] || 1 307 |- ! 721 | [[Куатбек]] || 1 301 |- ! 722 | [[Нурмахан]] || 1 298 |- ! 723 | [[Казыбек]] || 1 295 |- ! 724 | [[Шамиль]] || 1 294 |- ! 725 | [[Әбілқайыр]] || 1 294 |- ! 726 | [[Вячеслав]] || 1 294 |- ! 727 | [[Роллан]] || 1 293 |- ! 728 | [[Саид]] || 1 293 |- ! 729 | [[Ерген]] || 1 289 |- ! 730 | [[Юсуф]] || 1 287 |- ! 731 | [[Бағдәулет]] || 1 279 |- ! 732 | [[Ратмир]] || 1 277 |- ! 733 | [[Ақылжан]] || 1 276 |- ! 734 | [[Мират]] || 1 275 |- ! 735 | [[Валихан]] || 1 275 |- ! 736 | [[Эмиль]] || 1 268 |- ! 737 | [[Қазбек]] || 1 268 |- ! 738 | [[Махмуд]] || 1 267 |- ! 739 | [[Нурхат]] || 1 262 |- ! 740 | [[Бекназар]] || 1 260 |- ! 741 | [[Амандық]] || 1 260 |- ! 742 | [[Зейін]] || 1 256 |- ! 743 | [[Бекмурат]] || 1 256 |- ! 744 | [[Шынболат]] || 1 251 |- ! 745 | [[Хақназар]] || 1 251 |- ! 746 | [[Оралбай]] || 1 248 |- ! 747 | [[Арафат]] || 1 245 |- ! 748 | [[Армат]] || 1 242 |- ! 749 | [[Нурым]] || 1 241 |- ! 750 | [[Төреғали]] || 1 239 |- ! 751 | [[Аскербек]] || 1 234 |- ! 752 | [[Ақжүрек]] || 1 234 |- ! 753 | [[Сарсен]] || 1 231 |- ! 754 | [[Ильдар]] || 1 227 |- ! 755 | [[Динмухаммед]] || 1 227 |- ! 756 | [[Берикбол]] || 1 227 |- ! 757 | [[Шахмардан]] || 1 222 |- ! 758 | [[Шынғыс]] || 1 222 |- ! 759 | [[Муратхан]] || 1 221 |- ! 760 | [[Әбубәкір]] || 1 221 |- ! 761 | [[Павел]] || 1 218 |- ! 762 | [[Адай]] || 1 212 |- ! 763 | [[Бердібек]] || 1 211 |- ! 764 | [[Қайыржан]] || 1 208 |- ! 765 | [[Жигер]] || 1 206 |- ! 766 | [[Тахир]] || 1 205 |- ! 767 | [[Омирбек]] || 1 205 |- ! 768 | [[Бақжан]] || 1 200 |- ! 769 | [[Умирбек]] || 1 199 |- ! 770 | [[Елхан]] || 1 189 |- ! 771 | [[Елтай]] || 1 188 |- ! 772 | [[Байжан]] || 1 188 |- ! 773 | [[Алияр]] || 1 184 |- ! 774 | [[Куанышбай]] || 1 180 |- ! 775 | [[Ержигит]] || 1 178 |- ! 776 | [[Кайыржан]] || 1 176 |- ! 777 | [[Чингис]] || 1 173 |- ! 778 | [[Ришат]] || 1 172 |- ! 779 | [[Рашит]] || 1 170 |- ! 780 | [[Назарбек]] || 1 170 |- ! 781 | [[Елубай]] || 1 168 |- ! 782 | [[Нүркен]] || 1 167 |- ! 783 | [[Жанабек]] || 1 167 |- ! 784 | [[Берикбай]] || 1 167 |- ! 785 | [[Амирбек]] || 1 167 |- ! 786 | [[Нұрсултан]] || 1 166 |- ! 787 | [[Калдыбай]] || 1 166 |- ! 788 | [[Елнур]] || 1 163 |- ! 789 | [[Нурберген]] || 1 162 |- ! 790 | [[Аманат]] || 1 162 |- ! 791 | [[Ниязбек]] || 1 160 |- ! 792 | [[Мұхаммедәли]] || 1 158 |- ! 793 | [[Даулетхан]] || 1 154 |- ! 794 | [[Жеңісбек]] || 1 148 |- ! 795 | [[Мухан]] || 1 143 |- ! 796 | [[Абдуллаһ]] || 1 143 |- ! 797 | [[Елнар]] || 1 140 |- ! 798 | [[Бактыбай]] || 1 140 |- ! 799 | [[Орынбай]] || 1 136 |- ! 800 | [[Нургиса]] || 1 136 |- ! 801 | [[Мерген]] || 1 136 |- ! 802 | [[Айхан]] || 1 136 |- ! 803 | [[Станислав]] || 1 134 |- ! 804 | [[Ерлик]] || 1 134 |- ! 805 | [[Мұхит]] || 1 133 |- ! 806 | [[Қыдырәлі]] || 1 133 |- ! 807 | [[Жангельды]] || 1 133 |- ! 808 | [[Кадырбек]] || 1 128 |- ! 809 | [[Азим]] || 1 128 |- ! 810 | [[Жаксыбек]] || 1 125 |- ! 811 | [[Бегалы]] || 1 122 |- ! 812 | [[Жанайдар]] || 1 121 |- ! 813 | [[Ади]] || 1 121 |- ! 814 | [[Дуйсенбай]] || 1 114 |- ! 815 | [[Мұрагер]] || 1 113 |- ! 816 | [[Айбатыр]] || 1 111 |- ! 817 | [[Аманкелди]] || 1 110 |- ! 818 | [[Бейбут]] || 1 109 |- ! 819 | [[Баубек]] || 1 109 |- ! 820 | [[Ясин]] || 1 105 |- ! 821 | [[Совет]] || 1 103 |- ! 822 | [[Меирбек]] || 1 103 |- ! 823 | [[Жанбулат]] || 1 103 |- ! 824 | [[Әбдірахман]] || 1 099 |- ! 825 | [[Турсынбек]] || 1 093 |- ! 826 | [[Жолдасбек]] || 1 093 |- ! 827 | [[Кайырбек]] || 1 093 |- ! 828 | [[Сундет]] || 1 092 |- ! 829 | [[Темиржан]] || 1 090 |- ! 830 | [[Мажит]] || 1 090 |- ! 831 | [[Самғат]] || 1 087 |- ! 832 | [[Өмірбек]] || 1 084 |- ! 833 | [[Токтар]] || 1 082 |- ! 834 | [[Ықылас]] || 1 079 |- ! 835 | [[Сағи]] || 1 076 |- ! 836 | [[Рахым]] || 1 075 |- ! 837 | [[Ершат]] || 1 075 |- ! 838 | [[Матвей]] || 1 069 |- ! 839 | [[Нұрғазы]] || 1 068 |- ! 840 | [[Галымбек]] || 1 067 |- ! 841 | [[Абубакир]] || 1 062 |- ! 842 | [[Умар]] || 1 061 |- ! 843 | [[Шокан]] || 1 060 |- ! 844 | [[Мухаммедали]] || 1 060 |- ! 845 | [[Нурлыбай]] || 1 059 |- ! 846 | [[Серікболсын]] || 1 058 |- ! 847 | [[Сүлеймен]] || 1 058 |- ! 848 | [[Джамбул]] || 1 055 |- ! 849 | [[Серікжан]] || 1 051 |- ! 850 | [[Мырзахан]] || 1 049 |- ! 851 | [[Азизбек]] || 1 049 |- ! 852 | [[Избасар]] || 1 047 |- ! 853 | [[Сағыныш]] || 1 046 |- ! 854 | [[Бахитжан]] || 1 046 |- ! 855 | [[Багдаулет]] || 1 041 |- ! 856 | [[Серикбек]] || 1 037 |- ! 857 | [[Махмут]] || 1 037 |- ! 858 | [[Кенесары]] || 1 035 |- ! 859 | [[Сулеймен]] || 1 033 |- ! 860 | [[Артем]] || 1 033 |- ! 861 | [[Сатыбалды]] || 1 032 |- ! 862 | [[Нұртуған]] || 1 030 |- ! 863 | [[Алиасқар]] || 1 030 |- ! 864 | [[Мухамед]] || 1 028 |- ! 865 | [[Утеген]] || 1 023 |- ! 866 | [[Жангелді]] || 1 021 |- ! 867 | [[Турарбек]] || 1 020 |- ! 868 | [[Габиден]] || 1 019 |- ! 869 | [[Аманкос]] || 1 016 |- ! 870 | [[Кенжетай]] || 1 015 |- ! 871 | [[Наби]] || 1 010 |- ! 872 | [[Ермурат]] || 1 010 |- ! 873 | [[Танатар]] || 1 009 |- ! 874 | [[Замир]] || 999 |- ! 875 | [[Исабек]] || 999 |- ! 876 | [[Сарсенбек]] || 998 |- ! 877 | [[Бейсен]] || 998 |- ! 878 | [[Торехан]] || 993 |- ! 879 | [[Азимхан]] || 992 |- ! 880 | [[Бейсенбай]] || 990 |- ! 881 | [[Жұмабек]] || 984 |- ! 882 | [[Шахназар]] || 983 |- ! 883 | [[Әбілхайыр]] || 983 |- ! 884 | [[Жамбул]] || 982 |- ! 885 | [[Кадыр]] || 981 |- ! 886 | [[Наиль]] || 979 |- ! 887 | [[Дуйсенбек]] || 977 |- ! 888 | [[Мэлс]] || 973 |- ! 889 | [[Марал]] || 973 |- ! 890 | [[Эдуард]] || 971 |- ! 891 | [[Данат]] || 970 |- ! 892 | [[Ерман]] || 968 |- ! 893 | [[Жанәділ]] || 967 |- ! 894 | [[Жумахан]] || 963 |- ! 895 | [[Дінмухаммед]] || 961 |- ! 896 | [[Умирзак]] || 959 |- ! 897 | [[Муратбай]] || 958 |- ! 898 | [[Курмангали]] || 958 |- ! 899 | [[Хасен]] || 957 |- ! 900 | [[Салим]] || 954 |- ! 901 | [[Раимбек]] || 953 |- ! 902 | [[Бекбулат]] || 949 |- ! 903 | [[Исламхан]] || 945 |- ! 904 | [[Жарқынбек]] || 940 |- ! 905 | [[Амирали]] || 936 |- ! 906 | [[Адият]] || 935 |- ! 907 | [[Жұбаныш]] || 934 |- ! 908 | [[Ельдар]] || 934 |- ! 909 | [[Жарылкасын]] || 933 |- ! 910 | [[Куралбай]] || 932 |- ! 911 | [[Байбек]] || 929 |- ! 912 | [[Ырысбек]] || 923 |- ! 913 | [[Асқат]] || 921 |- ! 914 | [[Есімхан]] || 920 |- ! 915 | [[Рақымжан]] || 919 |- ! 916 | [[Ескендир]] || 919 |- ! 917 | [[Ұлағат]] || 916 |- ! 918 | [[Нұрымжан]] || 915 |- ! 919 | [[Аманкелді]] || 912 |- ! 920 | [[Мухамедали]] || 911 |- ! 921 | [[Сейлхан]] || 910 |- ! 922 | [[Ұлықбек]] || 907 |- ! 923 | [[Сагадат]] || 907 |- ! 924 | [[Жаркынбек]] || 906 |- ! 925 | [[Шоқан]] || 904 |- ! 926 | [[Темур]] || 904 |- ! 927 | [[Ерұлан]] || 903 |- ! 928 | [[Аспандияр]] || 903 |- ! 929 | [[Ербосын]] || 900 |- ! 930 | [[Ғибрат]] || 896 |- ! 931 | [[Ерболсын]] || 894 |- ! 932 | [[Фараби]] || 893 |- ! 933 | [[Әлімхан]] || 892 |- ! 934 | [[Жолдыбай]] || 891 |- ! 935 | [[Асилхан]] || 891 |- ! 936 | [[Шохан]] || 889 |- ! 937 | [[Маратбек]] || 888 |- ! 938 | [[Ақсұлтан]] || 885 |- ! 939 | [[Куралбек]] || 884 |- ! 940 | [[Василий]] || 883 |- ! 941 | [[Таймас]] || 882 |- ! 942 | [[Балтабек]] || 882 |- ! 943 | [[Алиаскар]] || 882 |- ! 944 | [[Жуматай]] || 880 |- ! 945 | [[Бекайдар]] || 878 |- ! 946 | [[Надир]] || 876 |- ! 947 | [[Базарбек]] || 876 |- ! 948 | [[Нәби]] || 874 |- ! 949 | [[Арон]] || 873 |- ! 950 | [[Дуйсен]] || 872 |- ! 951 | [[Каныбек]] || 871 |- ! 952 | [[Жаксыбай]] || 871 |- ! 953 | [[Ақберен]] || 869 |- ! 954 | [[Ролан]] || 867 |- ! 955 | [[Бисенбай]] || 867 |- ! 956 | [[Тасболат]] || 866 |- ! 957 | [[Құрмет]] || 866 |- ! 958 | [[Иманали]] || 865 |- ! 959 | [[Зангар]] || 865 |- ! 960 | [[Атабек]] || 865 |- ! 961 | [[Бакитжан]] || 862 |- ! 962 | [[Нурман]] || 859 |- ! 963 | [[Айзат]] || 859 |- ! 964 | [[Ерганат]] || 858 |- ! 965 | [[Кайржан]] || 857 |- ! 966 | [[Саттар]] || 856 |- ! 967 | [[Бақкелді]] || 856 |- ! 968 | [[Таңат]] || 855 |- ! 969 | [[Камиль]] || 855 |- ! 970 | [[Маханбет]] || 853 |- ! 971 | [[Нұрсейіт]] || 852 |- ! 972 | [[Асыланбек]] || 852 |- ! 973 | [[Серікбай]] || 850 |- ! 974 | [[Мәулен]] || 850 |- ! 975 | [[Алидар]] || 849 |- ! 976 | [[Курмет]] || 847 |- ! 977 | [[Кайнар]] || 847 |- ! 978 | [[Жангали]] || 846 |- ! 979 | [[Жәңгір]] || 844 |- ! 980 | [[Салават]] || 843 |- ! 981 | [[Нұрперзент]] || 839 |- ! 982 | [[Талгатбек]] || 838 |- ! 983 | [[Альберт]] || 838 |- ! 984 | [[Нуриддин]] || 837 |- ! 985 | [[Дармен]] || 836 |- ! 986 | [[Есенбек]] || 833 |- ! 987 | [[Бейбарс]] || 831 |- ! 988 | [[Борис]] || 830 |- ! 989 | [[Турсын]] || 829 |- ! 990 | [[Кадыржан]] || 827 |- ! 991 | [[Есенгали]] || 827 |- ! 992 | [[Тлеген]] || 825 |- ! 993 | [[Тәңірберген]] || 824 |- ! 994 | [[Акежан]] || 822 |- ! 995 | [[Сартай]] || 821 |- ! 996 | [[Глеб]] || 819 |- ! 997 | [[Парахат]] || 818 |- ! 998 | [[Арсений]] || 814 |- ! 999 | [[Нарұл]] || 812 |- ! 1000 | [[Лесбек]] || 811 |- ! 1001 | [[Кенжегали]] || 809 |- ! 1002 | [[Саясат]] || 806 |- ! 1003 | [[Тұрсынбек]] || 802 |- ! 1004 | [[Байкен]] || 801 |- ! 1005 | [[Дінмухамед]] || 800 |- ! 1006 | [[Антон]] || 797 |- ! 1007 | [[Айберген]] || 797 |- ! 1008 | [[Сембай]] || 796 |- ! 1009 | [[Оразәлі]] || 796 |- ! 1010 | [[Жалгасбай]] || 795 |- ! 1011 | [[Ералхан]] || 795 |- ! 1012 | [[Айкын]] || 795 |- ! 1013 | [[Ерлік]] || 793 |- ! 1014 | [[Халид]] || 792 |- ! 1015 | [[Даулетбай]] || 791 |- ! 1016 | [[Сапарбай]] || 790 |- ! 1017 | [[Ермекбай]] || 790 |- ! 1018 | [[Кайратбек]] || 788 |- ! 1019 | [[Нұрсерік]] || 786 |- ! 1020 | [[Ерхат]] || 786 |- ! 1021 | [[Мұхаммад]] || 782 |- ! 1022 | [[Марс]] || 781 |- ! 1023 | [[Бегзат]] || 781 |- ! 1024 | [[Жумажан]] || 780 |- ! 1025 | [[Бейсенбек]] || 780 |- ! 1026 | [[Ізбасар]] || 778 |- ! 1027 | [[Айтуган]] || 778 |- ! 1028 | [[Ақан]] || 777 |- ! 1029 | [[Нұр]] || 776 |- ! 1030 | [[Алмасхан]] || 774 |- ! 1031 | [[Турлан]] || 773 |- ! 1032 | [[Кали]] || 773 |- ! 1033 | [[Серикхан]] || 770 |- ! 1034 | [[Қасиет]] || 770 |- ! 1035 | [[Имангали]] || 770 |- ! 1036 | [[Махсут]] || 769 |- ! 1037 | [[Марсель]] || 769 |- ! 1038 | [[Есенгельды]] || 768 |- ! 1039 | [[Ақәділ]] || 768 |- ! 1040 | [[Рахматулла]] || 766 |- ! 1041 | [[Айбарыс]] || 766 |- ! 1042 | [[Уәлихан]] || 765 |- ! 1043 | [[Пернебек]] || 765 |- ! 1044 | [[Бақнұр]] || 765 |- ! 1045 | [[Турехан]] || 764 |- ! 1046 | [[Ермұрат]] || 764 |- ! 1047 | [[Мейірман]] || 763 |- ! 1048 | [[Кайрбек]] || 760 |- ! 1049 | [[Айткали]] || 759 |- ! 1050 | [[Жантас]] || 758 |- ! 1051 | [[Бахит]] || 758 |- ! 1052 | [[Кайдар]] || 757 |- ! 1053 | [[Аскер]] || 757 |- ! 1054 | [[Оркен]] || 756 |- ! 1055 | [[Альбек]] || 756 |- ! 1056 | [[Шәкәрім]] || 753 |- ! 1057 | [[Абдуали]] || 750 |- ! 1058 | [[Толеубек]] || 749 |- ! 1059 | [[Алик]] || 748 |- ! 1060 | [[Салимжан]] || 746 |- ! 1061 | [[Жалгасбек]] || 746 |- ! 1062 | [[Нурзат]] || 743 |- ! 1063 | [[Абдумалик]] || 742 |- ! 1064 | [[Әлиасқар]] || 739 |- ! 1065 | [[Акбар]] || 739 |- ! 1066 | [[Нурбулат]] || 738 |- ! 1067 | [[Нурканат]] || 738 |- ! 1068 | [[Конысбай]] || 738 |- ! 1069 | [[Сайлаубай]] || 735 |- ! 1070 | [[Ерғазы]] || 735 |- ! 1071 | [[Сандибек]] || 729 |- ! 1072 | [[Оразгали]] || 729 |- ! 1073 | [[Нұржас]] || 729 |- ! 1074 | [[Камал]] || 726 |- ! 1075 | [[Еркінбек]] || 725 |- ! 1076 | [[Сауран]] || 723 |- ! 1077 | [[Аргын]] || 723 |- ! 1078 | [[Сагдат]] || 722 |- ! 1079 | [[Максот]] || 722 |- ! 1080 | [[Есимхан]] || 721 |- ! 1081 | [[Сагидулла]] || 720 |- ! 1082 | [[Курманбек]] || 719 |- ! 1083 | [[Альжан]] || 719 |- ! 1084 | [[Нұрсаят]] || 718 |- ! 1085 | [[Аллаберген]] || 718 |- ! 1086 | [[Улугбек]] || 717 |- ! 1087 | [[Қайырбек]] || 717 |- ! 1088 | [[Жексенбай]] || 715 |- ! 1089 | [[Нурмухаммед]] || 714 |- ! 1090 | [[Инсар]] || 714 |- ! 1091 | [[Мейір]] || 712 |- ! 1092 | [[Керей]] || 711 |- ! 1093 | [[Геннадий]] || 711 |- ! 1094 | [[Марк]] || 709 |- ! 1095 | [[Темиргали]] || 707 |- ! 1096 | [[Жалғасбек]] || 707 |- ! 1097 | [[Танирберген]] || 702 |- ! 1098 | [[Темир]] || 702 |- ! 1099 | [[Мырзагали]] || 702 |- ! 1100 | [[Нурсеит]] || 702 |- ! 1101 | [[Куантай]] || 701 |- ! 1102 | [[Досымхан]] || 697 |- ! 1103 | [[Нурбакыт]] || 696 |- ! 1104 | [[Бактыбек]] || 696 |- ! 1105 | [[Ермухан]] || 695 |- ! 1106 | [[Есентай]] || 695 |- ! 1107 | [[Жанбырбай]] || 691 |- ! 1108 | [[Қасымжомарт]] || 688 |- ! 1109 | [[Джанибек]] || 688 |- ! 1110 | [[Берікбол]] || 685 |- ! 1111 | [[Мейрамхан]] || 684 |- ! 1112 | [[Төре]] || 681 |- ! 1113 | [[Кыдырбай]] || 680 |- ! 1114 | [[Сапархан]] || 678 |- ! 1115 | [[Амангельди]] || 677 |- ! 1116 | [[Оразали]] || 676 |- ! 1117 | [[Каиргельды]] || 676 |- ! 1118 | [[Нурахмет]] || 675 |- ! 1119 | [[Мырзабай]] || 673 |- ! 1120 | [[Жаннұр]] || 673 |- ! 1121 | [[Еркеғали]] || 673 |- ! 1122 | [[Арғын]] || 673 |- ! 1123 | [[Төлеби]] || 672 |- ! 1124 | [[Рустембек]] || 672 |- ! 1125 | [[Жанторе]] || 671 |- ! 1126 | [[Кемел]] || 671 |- ! 1127 | [[Кенжехан]] || 668 |- ! 1128 | [[Тлектес]] || 666 |- ! 1129 | [[Жанай]] || 664 |- ! 1130 | [[Жанғали]] || 663 |- ! 1131 | [[Жанкелді]] || 663 |- ! 1132 | [[Серикказы]] || 660 |- ! 1133 | [[Алимбек]] || 660 |- ! 1134 | [[Маралбек]] || 659 |- ! 1135 | [[Жарасхан]] || 659 |- ! 1136 | [[Ақжігіт]] || 659 |- ! 1137 | [[Мирхат]] || 655 |- ! 1138 | [[Елемес]] || 655 |- ! 1139 | [[Турлыбек]] || 654 |- ! 1140 | [[Мұхтархан]] || 653 |- ! 1141 | [[Рамзан]] || 652 |- ! 1142 | [[Жаскайрат]] || 650 |- ! 1143 | [[Жайдар]] || 650 |- ! 1144 | [[Самрат]] || 649 |- ! 1145 | [[Нурланбек]] || 649 |- ! 1146 | [[Узакбай]] || 648 |- ! 1147 | [[Қадыр]] || 648 |- ! 1148 | [[Сергали]] || 646 |- ! 1149 | [[Рафхат]] || 646 |- ! 1150 | [[Рахмет]] || 645 |- ! 1151 | [[Жумагазы]] || 645 |- ! 1152 | [[Арын]] || 645 |- ! 1153 | [[Қанатбек]] || 643 |- ! 1154 | [[Махсет]] || 641 |- ! 1155 | [[Есжан]] || 640 |- ! 1156 | [[Рафаэль]] || 639 |- ! 1157 | [[Кенже]] || 639 |- ! 1158 | [[Құрманғазы]] || 638 |- ! 1159 | [[Исмайл]] || 638 |- ! 1160 | [[Едиге]] || 638 |- ! 1161 | [[Мұхамедияр]] || 636 |- ! 1162 | [[Үсен]] || 635 |- ! 1163 | [[Мәлік]] || 634 |- ! 1164 | [[Кайролла]] || 634 |- ! 1165 | [[Тилек]] || 632 |- ! 1166 | [[Мүсілім]] || 632 |- ! 1167 | [[Өмірзақ]] || 632 |- ! 1168 | [[Балғынбек]] || 631 |- ! 1169 | [[Нұрмахан]] || 630 |- ! 1170 | [[Қамбар]] || 630 |- ! 1171 | [[Аршат]] || 630 |- ! 1172 | [[Тлеубек]] || 628 |- ! 1173 | [[Дінмұхамет]] || 628 |- ! 1174 | [[Айтуған]] || 628 |- ! 1175 | [[Нурбай]] || 627 |- ! 1176 | [[Мейрман]] || 627 |- ! 1177 | [[Баймурат]] || 627 |- ! 1178 | [[Руфат]] || 626 |- ! 1179 | [[Қадыржан]] || 625 |- ! 1180 | [[Бекмырза]] || 625 |- ! 1181 | [[Мухамбет]] || 623 |- ! 1182 | [[Сериккан]] || 622 |- ! 1183 | [[Аңсаған]] || 622 |- ! 1184 | [[Адам]] || 621 |- ! 1185 | [[Турсынбай]] || 620 |- ! 1186 | [[Нурлыхан]] || 620 |- ! 1187 | [[Касымбек]] || 620 |- ! 1188 | [[Берикжан]] || 620 |- ! 1189 | [[Байбол]] || 619 |- ! 1190 | [[Кадирбек]] || 617 |- ! 1191 | [[Аманғали]] || 617 |- ! 1192 | [[Назарбай]] || 616 |- ! 1193 | [[Арманбек]] || 615 |- ! 1194 | [[Меирхан]] || 614 |- ! 1195 | [[Сагыныш]] || 613 |- ! 1196 | [[Коблан]] || 613 |- ! 1197 | [[Ербатыр]] || 613 |- ! 1198 | [[Калибек]] || 612 |- ! 1199 | [[Байболат]] || 612 |- ! 1200 | [[Жанбота]] || 611 |- ! 1201 | [[Бекнар]] || 610 |- ! 1202 | [[Ғаламат]] || 610 |- ! 1203 | [[Әлишер]] || 609 |- ! 1204 | [[Радик]] || 608 |- ! 1205 | [[Балгабай]] || 608 |- ! 1206 | [[Асылмұрат]] || 608 |- ! 1207 | [[Шынгысхан]] || 606 |- ! 1208 | [[Темирболат]] || 606 |- ! 1209 | [[Хайдар]] || 605 |- ! 1210 | [[Идрис]] || 605 |- ! 1211 | [[Нурмухамед]] || 604 |- ! 1212 | [[Назымбек]] || 603 |- ! 1213 | [[Толеу]] || 602 |- ! 1214 | [[Жетписбай]] || 602 |- ! 1215 | [[Әмірлан]] || 601 |- ! 1216 | [[Акылжан]] || 601 |- ! 1217 | [[Омархан]] || 600 |- ! 1218 | [[Зейнулла]] || 600 |- ! 1219 | [[Бегжан]] || 600 |- ! 1220 | [[Нұрсат]] || 599 |- ! 1221 | [[Нұрқасым]] || 599 |- ! 1222 | [[Мұхамед]] || 597 |- ! 1223 | [[Муратжан]] || 596 |- ! 1224 | [[Захар]] || 596 |- ! 1225 | [[Тельман]] || 595 |- ! 1226 | [[Алисұлтан]] || 594 |- ! 1227 | [[Толеухан]] || 592 |- ! 1228 | [[Салих]] || 592 |- ! 1229 | [[Айәділ]] || 592 |- ! 1230 | [[Ондасын]] || 591 |- ! 1231 | [[Аралбай]] || 591 |- ! 1232 | [[Саяхат]] || 590 |- ! 1233 | [[Жалын]] || 590 |- ! 1234 | [[Ерулан]] || 590 |- ! 1235 | [[Альмансур]] || 590 |- ! 1236 | [[Альнур]] || 589 |- ! 1237 | [[Арнай]] || 588 |- ! 1238 | [[Абильмансур]] || 588 |- ! 1239 | [[Ханкелді]] || 585 |- ! 1240 | [[Калыбек]] || 585 |- ! 1241 | [[Жанузак]] || 585 |- ! 1242 | [[Әбілмансур]] || 583 |- ! 1243 | [[Жайық]] || 580 |- ! 1244 | [[Хаким]] || 578 |- ! 1245 | [[Каныш]] || 578 |- ! 1246 | [[Жайык]] || 578 |- ! 1247 | [[Нуридин]] || 577 |- ! 1248 | [[Төребек]] || 576 |- ! 1249 | [[Қажымұқан]] || 576 |- ! 1250 | [[Жансултан]] || 576 |- ! 1251 | [[Жақсыбек]] || 576 |- ! 1252 | [[Еркебай]] || 573 |- ! 1253 | [[Жарылқасын]] || 572 |- ! 1254 | [[Туребек]] || 570 |- ! 1255 | [[Айдынбек]] || 570 |- ! 1256 | [[Аманкелды]] || 568 |- ! 1257 | [[Амин]] || 567 |- ! 1258 | [[Касен]] || 566 |- ! 1259 | [[Хайрулла]] || 565 |- ! 1260 | [[Куан]] || 565 |- ! 1261 | [[Дәуренбек]] || 565 |- ! 1262 | [[Шахнұр]] || 564 |- ! 1263 | [[Ерғанат]] || 563 |- ! 1264 | [[Файзулла]] || 561 |- ! 1265 | [[Нурлибек]] || 561 |- ! 1266 | [[Омиржан]] || 561 |- ! 1267 | [[Абдуррахим]] || 561 |- ! 1268 | [[Қалдыбек]] || 560 |- ! 1269 | [[Дәулетхан]] || 560 |- ! 1270 | [[Асқарбек]] || 560 |- ! 1271 | [[Иманәлі]] || 559 |- ! 1272 | [[Бахтыбай]] || 559 |- ! 1273 | [[Гали]] || 559 |- ! 1274 | [[Есенжол]] || 558 |- ! 1275 | [[Нұршат]] || 556 |- ! 1276 | [[Саги]] || 554 |- ! 1277 | [[Тимофей]] || 553 |- ! 1278 | [[Закир]] || 553 |- ! 1279 | [[Саулет]] || 552 |- ! 1280 | [[Мукан]] || 552 |- ! 1281 | [[Нұрғалым]] || 550 |- ! 1282 | [[Кумар]] || 550 |- ! 1283 | [[Алмабек]] || 550 |- ! 1284 | [[Сапарғали]] || 549 |- ! 1285 | [[Самғар]] || 548 |- ! 1286 | [[Спандияр]] || 548 |- ! 1287 | [[Ережеп]] || 548 |- ! 1288 | [[Рахметолла]] || 547 |- ! 1289 | [[Сункар]] || 545 |- ! 1290 | [[Мұхамедали]] || 544 |- ! 1291 | [[Байдаулет]] || 544 |- ! 1292 | [[Омирзак]] || 543 |- ! 1293 | [[Бекмұрат]] || 543 |- ! 1294 | [[Мерлан]] || 542 |- ! 1295 | [[Хангелді]] || 541 |- ! 1296 | [[Мусабек]] || 541 |- ! 1297 | [[Гарифулла]] || 541 |- ! 1298 | [[Айнабек]] || 541 |- ! 1299 | [[Даниель]] || 540 |- ! 1300 | [[Әди]] || 538 |- ! 1301 | [[Қаршыға]] || 537 |- ! 1302 | [[Әмірбек]] || 536 |- ! 1303 | [[Даян]] || 536 |- ! 1304 | [[Багитжан]] || 535 |- ! 1305 | [[Жүсіп]] || 534 |- ! 1306 | [[Бактыгали]] || 534 |- ! 1307 | [[Бижан]] || 533 |- ! 1308 | [[Азатбек]] || 533 |- ! 1309 | [[Ермұхаммед]] || 532 |- ! 1310 | [[Жеткерген]] || 531 |- ! 1311 | [[Сейтхан]] || 530 |- ! 1312 | [[Садуакас]] || 530 |- ! 1313 | [[Нурдос]] || 530 |- ! 1314 | [[Мырзахмет]] || 530 |- ! 1315 | [[Кусаин]] || 530 |- ! 1316 | [[Тлеужан]] || 528 |- ! 1317 | [[Онгарбай]] || 528 |- ! 1318 | [[Темірбек]] || 526 |- ! 1319 | [[Ербулан]] || 525 |- ! 1320 | [[Болатжан]] || 525 |- ! 1321 | [[Сарсенгали]] || 524 |- ! 1322 | [[Серикпай]] || 524 |- ! 1323 | [[Нуриман]] || 524 |- ! 1324 | [[Турганбай]] || 523 |- ! 1325 | [[Адайбек]] || 523 |- ! 1326 | [[Рысбай]] || 522 |- ! 1327 | [[Жубаныш]] || 522 |- ! 1328 | [[Кенесбек]] || 522 |- ! 1329 | [[Рахметулла]] || 521 |- ! 1330 | [[Мұхаммедәлі]] || 521 |- ! 1331 | [[Жандар]] || 521 |- ! 1332 | [[Батырлан]] || 521 |- ! 1333 | [[Олжабай]] || 520 |- ! 1334 | [[Мержан]] || 520 |- ! 1335 | [[Жумаш]] || 520 |- ! 1336 | [[Бегарыс]] || 520 |- ! 1337 | [[Токтасын]] || 519 |- ! 1338 | [[Ертөре]] || 519 |- ! 1339 | [[Мейрлан]] || 518 |- ! 1340 | [[Ертуған]] || 518 |- ! 1341 | [[Баян]] || 518 |- ! 1342 | [[Еркегали]] || 517 |- ! 1343 | [[Ерәлі]] || 517 |- ! 1344 | [[Абулхаир]] || 517 |- ! 1345 | [[Саин]] || 516 |- ! 1346 | [[Кәрім]] || 516 |- ! 1347 | [[Шалхар]] || 515 |- ! 1348 | [[Тайыр]] || 515 |- ! 1349 | [[Мұхамедәли]] || 515 |- ! 1350 | [[Каир]] || 515 |- ! 1351 | [[Арлен]] || 515 |- ! 1352 | [[Уали]] || 513 |- ! 1353 | [[Тагир]] || 513 |- ! 1354 | [[Онгар]] || 512 |- ! 1355 | [[Нурмаханбет]] || 512 |- ! 1356 | [[Дінмұхамбет]] || 511 |- ! 1357 | [[Өміржан]] || 510 |- ! 1358 | [[Ғалымбек]] || 510 |- ! 1359 | [[Бекхан]] || 510 |- ! 1360 | [[Пернебай]] || 509 |- ! 1361 | [[Құдірет]] || 509 |- ! 1362 | [[Конысбек]] || 508 |- ! 1363 | [[Азизхан]] || 508 |- ! 1364 | [[Акжан]] || 508 |- ! 1365 | [[Бейсембай]] || 507 |- ! 1366 | [[Манап]] || 505 |- ! 1367 | [[Әлфараби]] || 505 |- ! 1368 | [[Есенбай]] || 505 |- ! 1369 | [[Арай]] || 505 |- ! 1370 | [[Сырымбет]] || 504 |- ! 1371 | [[Курал]] || 503 |- ! 1372 | [[Ағзам]] || 503 |- ! 1373 | [[Сабырхан]] || 502 |- ! 1374 | [[Даир]] || 502 |- ! 1375 | [[Шынғысхан]] || 501 |- ! 1376 | [[Шынтас]] || 500 |- ! 1377 | [[Серғазы]] || 500 |- ! 1378 | [[Алдиар]] || 500 |- ! 1379 | [[Галим]] || 498 |- ! 1380 | [[Турсун]] || 497 |- ! 1381 | [[Ержанат]] || 497 |- ! 1382 | [[Акимжан]] || 497 |- ! 1383 | [[Мейрамбай]] || 496 |- ! 1384 | [[Бектөре]] || 496 |- ! 1385 | [[Азимбек]] || 495 |- ! 1386 | [[Сембек]] || 494 |- ! 1387 | [[Әрсен]] || 494 |- ! 1388 | [[Жуман]] || 493 |- ! 1389 | [[Сагатбек]] || 492 |- ! 1390 | [[Демеу]] || 492 |- ! 1391 | [[Аманбол]] || 492 |- ! 1392 | [[Мухаметжан]] || 490 |- ! 1393 | [[Мәдияр]] || 490 |- ! 1394 | [[Беймбет]] || 490 |- ! 1395 | [[Нуртуган]] || 489 |- ! 1396 | [[Мухаммеджан]] || 489 |- ! 1397 | [[Жорабек]] || 489 |- ! 1398 | [[Сагидолла]] || 488 |- ! 1399 | [[Каржаубай]] || 488 |- ! 1400 | [[Калижан]] || 487 |- ! 1401 | [[Даулен]] || 487 |- ! 1402 | [[Достан]] || 486 |- ! 1403 | [[Полатбек]] || 485 |- ! 1404 | [[Мирам]] || 485 |- ! 1405 | [[Мақсұт]] || 485 |- ! 1406 | [[Алем]] || 485 |- ! 1407 | [[Сагынтай]] || 484 |- ! 1408 | [[Сатжан]] || 484 |- ! 1409 | [[Турганбек]] || 483 |- ! 1410 | [[Садык]] || 483 |- ! 1411 | [[Юсуп]] || 482 |- ! 1412 | [[Мырза]] || 482 |- ! 1413 | [[Қолқанат]] || 482 |- ! 1414 | [[Кумисбек]] || 481 |- ! 1415 | [[Таңжарық]] || 479 |- ! 1416 | [[Арыслан]] || 479 |- ! 1417 | [[Ынтымақ]] || 477 |- ! 1418 | [[Төрежан]] || 477 |- ! 1419 | [[Ельдос]] || 477 |- ! 1420 | [[Акилбек]] || 477 |- ! 1421 | [[Жұмағали]] || 475 |- ! 1422 | [[Жансейіт]] || 475 |- ! 1423 | [[Абубакр]] || 475 |- ! 1424 | [[Бекбосын]] || 474 |- ! 1425 | [[Мадениет]] || 472 |- ! 1426 | [[Гизат]] || 472 |- ! 1427 | [[Эмирхан]] || 471 |- ! 1428 | [[Сеилхан]] || 470 |- ! 1429 | [[Райан]] || 470 |- ! 1430 | [[Нурмухан]] || 470 |- ! 1431 | [[Ыбырай]] || 469 |- ! 1432 | [[Шухрат]] || 469 |- ! 1433 | [[Ерен]] || 469 |- ! 1434 | [[Ауезхан]] || 469 |- ! 1435 | [[Райян]] || 468 |- ! 1436 | [[Ермұхан]] || 468 |- ! 1437 | [[Досымбек]] || 468 |- ! 1438 | [[Әліхан]] || 467 |- ! 1439 | [[Омарбек]] || 466 |- ! 1440 | [[Жанас]] || 465 |- ! 1441 | [[Тілеген]] || 464 |- ! 1442 | [[Пердебай]] || 464 |- ! 1443 | [[Абилхан]] || 464 |- ! 1444 | [[Әлтайыр]] || 463 |- ! 1445 | [[Сагиндык]] || 462 |- ! 1446 | [[Тасқын]] || 462 |- ! 1447 | [[Игілік]] || 462 |- ! 1448 | [[Ауесхан]] || 462 |- ! 1449 | [[Советхан]] || 461 |- ! 1450 | [[Есенжан]] || 461 |- ! 1451 | [[Шерали]] || 460 |- ! 1452 | [[Төренұр]] || 460 |- ! 1453 | [[Сағдат]] || 460 |- ! 1454 | [[Раймбек]] || 460 |- ! 1455 | [[Кенесбай]] || 460 |- ! 1456 | [[Кабылбек]] || 460 |- ! 1457 | [[Усман]] || 459 |- ! 1458 | [[Орынгали]] || 459 |- ! 1459 | [[Жаңабай]] || 459 |- ! 1460 | [[Булатбек]] || 459 |- ! 1461 | [[Уразбай]] || 457 |- ! 1462 | [[Леонид]] || 457 |- ! 1463 | [[Жолдасбай]] || 457 |- ! 1464 | [[Беркин]] || 457 |- ! 1465 | [[Анарбай]] || 457 |- ! 1466 | [[Кыдырбек]] || 456 |- ! 1467 | [[Өмірсерік]] || 455 |- ! 1468 | [[Бірлік]] || 455 |- ! 1469 | [[Ризат]] || 454 |- ! 1470 | [[Ербұлан]] || 454 |- ! 1471 | [[Ғабиден]] || 454 |- ! 1472 | [[Абилмансур]] || 454 |- ! 1473 | [[Русланбек]] || 451 |- ! 1474 | [[Икрам]] || 451 |- ! 1475 | [[Бибол]] || 451 |- ! 1476 | [[Георгий]] || 451 |- ! 1477 | [[Алдан]] || 451 |- ! 1478 | [[Абдукарим]] || 451 |- ! 1479 | [[Тлеухан]] || 448 |- ! 1480 | [[Нагашыбай]] || 448 |- ! 1481 | [[Нурадил]] || 448 |- ! 1482 | [[Курман]] || 448 |- ! 1483 | [[Магауия]] || 448 |- ! 1484 | [[Сапаралы]] || 447 |- ! 1485 | [[Зейнолла]] || 447 |- ! 1486 | [[Бахтиёр]] || 447 |- ! 1487 | [[Нұртаза]] || 446 |- ! 1488 | [[Нұрман]] || 445 |- ! 1489 | [[Жасталап]] || 445 |- ! 1490 | [[Смагул]] || 444 |- ! 1491 | [[Мейірім]] || 444 |- ! 1492 | [[Әлтаир]] || 444 |- ! 1493 | [[Арстан]] || 444 |- ! 1494 | [[Еркеш]] || 443 |- ! 1495 | [[Эмин]] || 442 |- ! 1496 | [[Мирболат]] || 442 |- ! 1497 | [[Дәулетбек]] || 442 |- ! 1498 | [[Дастанбек]] || 440 |- ! 1499 | [[Кобланды]] || 439 |- ! 1500 | [[Абибулла]] || 439 |- ! 1501 | [[Акниет]] || 439 |- ! 1502 | [[Султангали]] || 436 |- ! 1503 | [[Мадиар]] || 436 |- ! 1504 | [[Рымбек]] || 435 |- ! 1505 | [[Нұрбақ]] || 435 |- ! 1506 | [[Әбдінұр]] || 435 |- ! 1507 | [[Агзам]] || 435 |- ! 1508 | [[Ильхам]] || 433 |- ! 1509 | [[Азилхан]] || 433 |- ! 1510 | [[Самгат]] || 432 |- ! 1511 | [[Мураткан]] || 432 |- ! 1512 | [[Бисұлтан]] || 432 |- ! 1513 | [[Бирлик]] || 432 |- ! 1514 | [[Саябек]] || 431 |- ! 1515 | [[Шаттық]] || 430 |- ! 1516 | [[Сагит]] || 430 |- ! 1517 | [[Дәуіржан]] || 430 |- ! 1518 | [[Байдәулет]] || 430 |- ! 1519 | [[Жанбек]] || 429 |- ! 1520 | [[Тохтар]] || 428 |- ! 1521 | [[Әкімжан]] || 428 |- ! 1522 | [[Бүркіт]] || 428 |- ! 1523 | [[Ашим]] || 428 |- ! 1524 | [[Марлан]] || 427 |- ! 1525 | [[Гайдар]] || 427 |- ! 1526 | [[Айдан]] || 425 |- ! 1527 | [[Мұхамедәлі]] || 424 |- ! 1528 | [[Елмұрат]] || 423 |- ! 1529 | [[Аманкельды]] || 423 |- ! 1530 | [[Сайранбек]] || 422 |- ! 1531 | [[Темирбай]] || 422 |- ! 1532 | [[Шернияз]] || 421 |- ! 1533 | [[Сырлыбай]] || 421 |- ! 1534 | [[Омирсерик]] || 421 |- ! 1535 | [[Мейирбек]] || 421 |- ! 1536 | [[Болысбек]] || 421 |- ! 1537 | [[Маулет]] || 420 |- ! 1538 | [[Исахан]] || 420 |- ! 1539 | [[Ибрай]] || 420 |- ! 1540 | [[Әзімхан]] || 420 |- ! 1541 | [[Сабырбек]] || 419 |- ! 1542 | [[Нурдәулет]] || 419 |- ! 1543 | [[Әлнұр]] || 419 |- ! 1544 | [[Дінмұханбет]] || 419 |- ! 1545 | [[Бериккали]] || 419 |- ! 1546 | [[Қажымұхан]] || 418 |- ! 1547 | [[Темір]] || 416 |- ! 1548 | [[Ихсан]] || 416 |- ! 1549 | [[Нурсейт]] || 415 |- ! 1550 | [[Әлибек]] || 415 |- ! 1551 | [[Еларыс]] || 415 |- ! 1552 | [[Сагынгали]] || 414 |- ! 1553 | [[Әнуарбек]] || 414 |- ! 1554 | [[Елназар]] || 414 |- ! 1555 | [[Нуртаза]] || 413 |- ! 1556 | [[Дидарбек]] || 413 |- ! 1557 | [[Алимансур]] || 412 |- ! 1558 | [[Сарсембай]] || 411 |- ! 1559 | [[Иброхим]] || 411 |- ! 1560 | [[Батухан]] || 411 |- ! 1561 | [[Алиакбар]] || 411 |- ! 1562 | [[Тілеухан]] || 410 |- ! 1563 | [[Хабибулла]] || 409 |- ! 1564 | [[Сейфулла]] || 409 |- ! 1565 | [[Сәтжан]] || 409 |- ! 1566 | [[Бакит]] || 409 |- ! 1567 | [[Амалбек]] || 409 |- ! 1568 | [[Сейдахмет]] || 408 |- ! 1569 | [[Жарасбек]] || 408 |- ! 1570 | [[Шаяхмет]] || 407 |- ! 1571 | [[Байгали]] || 407 |- ! 1572 | [[Аймұрат]] || 407 |- ! 1573 | [[Тұрарбек]] || 406 |- ! 1574 | [[Мухтархан]] || 406 |- ! 1575 | [[Тойлыбай]] || 405 |- ! 1576 | [[Жумат]] || 404 |- ! 1577 | [[Бехруз]] || 404 |- ! 1578 | [[Нұрболсын]] || 403 |- ! 1579 | [[Мархабат]] || 403 |- ! 1580 | [[Абдолла]] || 403 |- ! 1581 | [[Улыкбек]] || 402 |- ! 1582 | [[Раджан]] || 402 |- ! 1583 | [[Акылбай]] || 402 |- ! 1584 | [[Фарид]] || 401 |- ! 1585 | [[Ерсын]] || 401 |- ! 1586 | [[Әлжан]] || 401 |- ! 1587 | [[Сайын]] || 400 |- ! 1588 | [[Кабыл]] || 400 |- ! 1589 | [[Рамиз]] || 399 |- ! 1590 | [[Рамир]] || 398 |- ! 1591 | [[Нурмухамбет]] || 398 |- ! 1592 | [[Батырбай]] || 398 |- ! 1593 | [[Нұрмухаммед]] || 397 |- ! 1594 | [[Мухамедияр]] || 397 |- ! 1595 | [[Аймурат]] || 397 |- ! 1596 | [[Алиар]] || 397 |- ! 1597 | [[Жанадил]] || 395 |- ! 1598 | [[Динислам]] || 395 |- ! 1599 | [[Адилбай]] || 395 |- ! 1600 | [[Тугелбай]] || 394 |- ! 1601 | [[Сабир]] || 394 |- ! 1602 | [[Сәулет]] || 394 |- ! 1603 | [[Серіжан]] || 394 |- ! 1604 | [[Курбанбай]] || 394 |- ! 1605 | [[Медетбек]] || 394 |- ! 1606 | [[Есіл]] || 394 |- ! 1607 | [[Бектемир]] || 393 |- ! 1608 | [[Закария]] || 391 |- ! 1609 | [[Канатбай]] || 390 |- ! 1610 | [[Каршыга]] || 390 |- ! 1611 | [[Асадбек]] || 390 |- ! 1612 | [[Саржан]] || 389 |- ! 1613 | [[Сералы]] || 388 |- ! 1614 | [[Тлеккабыл]] || 388 |- ! 1615 | [[Заур]] || 388 |- ! 1616 | [[Бақтыбай]] || 388 |- ! 1617 | [[Абдурасул]] || 388 |- ! 1618 | [[Адылхан]] || 387 |- ! 1619 | [[Кадиржан]] || 386 |- ! 1620 | [[Есенгелди]] || 386 |- ! 1621 | [[Баймырза]] || 386 |- ! 1622 | [[Сапарали]] || 385 |- ! 1623 | [[Ибадулла]] || 385 |- ! 1624 | [[Жангазы]] || 385 |- ! 1625 | [[Дильшат]] || 385 |- ! 1626 | [[Бекжігіт]] || 385 |- ! 1627 | [[Абдикарим]] || 385 |- ! 1628 | [[Едиль]] || 384 |- ! 1629 | [[Әлисұлтан]] || 384 |- ! 1630 | [[Әзиз]] || 384 |- ! 1631 | [[Ансаган]] || 384 |- ! 1632 | [[Хамид]] || 383 |- ! 1633 | [[Нуржас]] || 383 |- ! 1634 | [[Елшат]] || 383 |- ! 1635 | [[Мадихан]] || 382 |- ! 1636 | [[Орынтай]] || 381 |- ! 1637 | [[Нұриддин]] || 381 |- ! 1638 | [[Каримжан]] || 381 |- ! 1639 | [[Эркин]] || 380 |- ! 1640 | [[Хайрат]] || 380 |- ! 1641 | [[Юнус]] || 380 |- ! 1642 | [[Қуатбек]] || 380 |- ! 1643 | [[Даут]] || 380 |- ! 1644 | [[Еркын]] || 380 |- ! 1645 | [[Абдималик]] || 380 |- ! 1646 | [[Нұрқожа]] || 378 |- ! 1647 | [[Қайырхан]] || 376 |- ! 1648 | [[Амандос]] || 376 |- ! 1649 | [[Таңатар]] || 375 |- ! 1650 | [[Нұрлыбай]] || 375 |- ! 1651 | [[Мукагали]] || 375 |- ! 1652 | [[Аркен]] || 375 |- ! 1653 | [[Сұнғат]] || 374 |- ! 1654 | [[Бердибай]] || 374 |- ! 1655 | [[Айса]] || 374 |- ! 1656 | [[Абдурашид]] || 374 |- ! 1657 | [[Шакир]] || 373 |- ! 1658 | [[Сисенбай]] || 373 |- ! 1659 | [[Жазылбек]] || 373 |- ! 1660 | [[Бахтыбек]] || 373 |- ! 1661 | [[Айтпай]] || 373 |- ! 1662 | [[Мирхан]] || 372 |- ! 1663 | [[Болаткан]] || 372 |- ! 1664 | [[Гарифолла]] || 372 |- ! 1665 | [[Қыран]] || 371 |- ! 1666 | [[Жанбол]] || 371 |- ! 1667 | [[Даулетжан]] || 371 |- ! 1668 | [[Аралбек]] || 371 |- ! 1669 | [[Агабек]] || 371 |- ! 1670 | [[Алжан]] || 371 |- ! 1671 | [[Нурадин]] || 370 |- ! 1672 | [[Нұрбахыт]] || 370 |- ! 1673 | [[Даниел]] || 370 |- ! 1674 | [[Гафур]] || 370 |- ! 1675 | [[Токтарбек]] || 369 |- ! 1676 | [[Нұрмұхамет]] || 369 |- ! 1677 | [[Махат]] || 369 |- ! 1678 | [[Дәрмен]] || 369 |- ! 1679 | [[Қадырбек]] || 368 |- ! 1680 | [[Ерсайн]] || 368 |- ! 1681 | [[Ильхан]] || 367 |- ! 1682 | [[Барат]] || 367 |- ! 1683 | [[Жусуп]] || 366 |- ! 1684 | [[Ойрат]] || 365 |- ! 1685 | [[Мухаммадали]] || 365 |- ! 1686 | [[Адылбек]] || 365 |- ! 1687 | [[Абу]] || 365 |- ! 1688 | [[Сеит]] || 364 |- ! 1689 | [[Родион]] || 364 |- ! 1690 | [[Нұрпейіс]] || 364 |- ! 1691 | [[Нуршат]] || 364 |- ! 1692 | [[Жангирхан]] || 364 |- ! 1693 | [[Дуйсенгали]] || 364 |- ! 1694 | [[Биболат]] || 364 |- ! 1695 | [[Аділет]] || 364 |- ! 1696 | [[Рустамбек]] || 363 |- ! 1697 | [[Темирбулат]] || 363 |- ! 1698 | [[Сейдулла]] || 363 |- ! 1699 | [[Кумарбек]] || 363 |- ! 1700 | [[Кахарман]] || 363 |- ! 1701 | [[Жумагул]] || 363 |- ! 1702 | [[Дінмұхаммет]] || 363 |- ! 1703 | [[Толыбай]] || 362 |- ! 1704 | [[Торебек]] || 362 |- ! 1705 | [[Эльнур]] || 362 |- ! 1706 | [[Нуркасым]] || 362 |- ! 1707 | [[Жаңабек]] || 362 |- ! 1708 | [[Дихан]] || 362 |- ! 1709 | [[Елмурат]] || 362 |- ! 1710 | [[Мырзатай]] || 361 |- ! 1711 | [[Нұржау]] || 361 |- ! 1712 | [[Кайрулла]] || 361 |- ! 1713 | [[Бекжигит]] || 361 |- ! 1714 | [[Альмир]] || 361 |- ! 1715 | [[Кадырхан]] || 360 |- ! 1716 | [[Дюсенбай]] || 360 |- ! 1717 | [[Бақтыбек]] || 360 |- ! 1718 | [[Абдиманап]] || 360 |- ! 1719 | [[Абуталип]] || 360 |- ! 1720 | [[Григорий]] || 359 |- ! 1721 | [[Әбілхан]] || 359 |- ! 1722 | [[Шакен]] || 358 |- ! 1723 | [[Макар]] || 358 |- ! 1724 | [[Жанаберген]] || 358 |- ! 1725 | [[Ауелбек]] || 358 |- ! 1726 | [[Бектурган]] || 358 |- ! 1727 | [[Шахислам]] || 357 |- ! 1728 | [[Сайфулла]] || 357 |- ! 1729 | [[Беглан]] || 357 |- ! 1730 | [[Бисембай]] || 356 |- ! 1731 | [[Қолғанат]] || 355 |- ! 1732 | [[Пернехан]] || 354 |- ! 1733 | [[Құрманбек]] || 354 |- ! 1734 | [[Жұмабай]] || 354 |- ! 1735 | [[Бейімбет]] || 354 |- ! 1736 | [[Ғизат]] || 354 |- ! 1737 | [[Есхат]] || 353 |- ! 1738 | [[Джумабай]] || 353 |- ! 1739 | [[Байсал]] || 353 |- ! 1740 | [[Айтказы]] || 353 |- ! 1741 | [[Толеутай]] || 352 |- ! 1742 | [[Касымжан]] || 352 |- ! 1743 | [[Аршын]] || 352 |- ! 1744 | [[Билал]] || 352 |- ! 1745 | [[Алимбай]] || 352 |- ! 1746 | [[Нұраят]] || 351 |- ! 1747 | [[Жәдігер]] || 350 |- ! 1748 | [[Данила]] || 350 |- ! 1749 | [[Арыс]] || 350 |- ! 1750 | [[Койшыбай]] || 349 |- ! 1751 | [[Кунанбай]] || 349 |- ! 1752 | [[Базар]] || 349 |- ! 1753 | [[Султанали]] || 348 |- ! 1754 | [[Жаркинбек]] || 348 |- ! 1755 | [[Кази]] || 348 |- ! 1756 | [[Тілектес]] || 347 |- ! 1757 | [[Курбан]] || 347 |- ! 1758 | [[Бегали]] || 347 |- ! 1759 | [[Калдарбек]] || 346 |- ! 1760 | [[Есим]] || 346 |- ! 1761 | [[Нурмуханбет]] || 345 |- ! 1762 | [[Жумагельды]] || 345 |- ! 1763 | [[Еркинбай]] || 345 |- ! 1764 | [[Аязбек]] || 345 |- ! 1765 | [[Әл-Фараби]] || 344 |- ! 1766 | [[Алтынбай]] || 344 |- ! 1767 | [[Теміржан]] || 343 |- ! 1768 | [[Сүйіндік]] || 343 |- ! 1769 | [[Пулат]] || 343 |- ! 1770 | [[Жүрсін]] || 343 |- ! 1771 | [[Карасай]] || 343 |- ! 1772 | [[Ерлен]] || 343 |- ! 1773 | [[Бекберген]] || 343 |- ! 1774 | [[Максет]] || 342 |- ! 1775 | [[Мергенбай]] || 342 |- ! 1776 | [[Жадигер]] || 342 |- ! 1777 | [[Батыргали]] || 342 |- ! 1778 | [[Омирхан]] || 341 |- ! 1779 | [[Куанышкали]] || 341 |- ! 1780 | [[Хамзат]] || 340 |- ! 1781 | [[Сабиржан]] || 340 |- ! 1782 | [[Мирбек]] || 340 |- ! 1783 | [[Қастер]] || 340 |- ! 1784 | [[Майрамбай]] || 340 |- ! 1785 | [[Шахкерім]] || 339 |- ! 1786 | [[Тұрсын]] || 339 |- ! 1787 | [[Шарапат]] || 339 |- ! 1788 | [[Толеубай]] || 339 |- ! 1789 | [[Базархан]] || 339 |- ! 1790 | [[Нурсат]] || 338 |- ! 1791 | [[Ердана]] || 338 |- ! 1792 | [[Дюсембай]] || 338 |- ! 1793 | [[Бахтжан]] || 338 |- ! 1794 | [[Тулепберген]] || 337 |- ! 1795 | [[Кожахмет]] || 337 |- ! 1796 | [[Курманбай]] || 337 |- ! 1797 | [[Альфараби]] || 337 |- ! 1798 | [[Хамидулла]] || 336 |- ! 1799 | [[Қожахмет]] || 336 |- ! 1800 | [[Хусан]] || 335 |- ! 1801 | [[Нұрмұхамбет]] || 335 |- ! 1802 | [[Курбанали]] || 335 |- ! 1803 | [[Аяз]] || 335 |- ! 1804 | [[Хафиз]] || 334 |- ! 1805 | [[Елеусиз]] || 334 |- ! 1806 | [[Аянбек]] || 334 |- ! 1807 | [[Тауекел]] || 333 |- ! 1808 | [[Дәуір]] || 333 |- ! 1809 | [[Бектемір]] || 333 |- ! 1810 | [[Коныс]] || 332 |- ! 1811 | [[Аянат]] || 332 |- ! 1812 | [[Аким]] || 332 |- ! 1813 | [[Нұрлы]] || 331 |- ! 1814 | [[Жусип]] || 331 |- ! 1815 | [[Абдулхамид]] || 331 |- ! 1816 | [[Дәуіт]] || 330 |- ! 1817 | [[Абдулкарим]] || 330 |- ! 1818 | [[Абдибек]] || 330 |- ! 1819 | [[Ринад]] || 329 |- ! 1820 | [[Мубарак]] || 329 |- ! 1821 | [[Жангелди]] || 329 |- ! 1822 | [[Ақтан]] || 329 |- ! 1823 | [[Шапагат]] || 328 |- ! 1824 | [[Нурсултон]] || 328 |- ! 1825 | [[Жансері]] || 328 |- ! 1826 | [[Ертас]] || 328 |- ! 1827 | [[Усербай]] || 327 |- ! 1828 | [[Сейтбек]] || 327 |- ! 1829 | [[Ратбек]] || 327 |- ! 1830 | [[Ильнур]] || 327 |- ! 1831 | [[Бердияр]] || 327 |- ! 1832 | [[Аубакир]] || 327 |- ! 1833 | [[Бекұлан]] || 327 |- ! 1834 | [[Аманай]] || 327 |- ! 1835 | [[Буркитбай]] || 326 |- ! 1836 | [[Бектурсын]] || 326 |- ! 1837 | [[Молдабек]] || 325 |- ! 1838 | [[Таскын]] || 324 |- ! 1839 | [[Талғар]] || 324 |- ! 1840 | [[Ақсұңқар]] || 324 |- ! 1841 | [[Советбек]] || 323 |- ! 1842 | [[Нұрмұхан]] || 323 |- ! 1843 | [[Баймахан]] || 323 |- ! 1844 | [[Аңсат]] || 322 |- ! 1845 | [[Хабиб]] || 321 |- ! 1846 | [[Мұхаммед Али]] || 321 |- ! 1847 | [[Берікжан]] || 321 |- ! 1848 | [[Чингизхан]] || 320 |- ! 1849 | [[Петр]] || 320 |- ! 1850 | [[Мұратхан]] || 320 |- ! 1851 | [[Мухтарбек]] || 320 |- ! 1852 | [[Иман]] || 320 |- ! 1853 | [[Бердалы]] || 320 |- ! 1854 | [[Шарип]] || 319 |- ! 1855 | [[Ельнур]] || 319 |- ! 1856 | [[Ансат]] || 319 |- ! 1857 | [[Нурпеис]] || 318 |- ! 1858 | [[Калмурат]] || 318 |- ! 1859 | [[Дінасыл]] || 318 |- ! 1860 | [[Ахмади]] || 318 |- ! 1861 | [[Нурбахыт]] || 317 |- ! 1862 | [[Пердебек]] || 317 |- ! 1863 | [[Куттыбай]] || 317 |- ! 1864 | [[Құралбек]] || 317 |- ! 1865 | [[Иляс]] || 317 |- ! 1866 | [[Жолдыбек]] || 317 |- ! 1867 | [[Джумабек]] || 317 |- ! 1868 | [[Амангазы]] || 317 |- ! 1869 | [[Ноян]] || 316 |- ! 1870 | [[Оңғар]] || 316 |- ! 1871 | [[Нұрлыжан]] || 316 |- ! 1872 | [[Әбіш]] || 316 |- ! 1873 | [[Ырыскелді]] || 315 |- ! 1874 | [[Жайлаубай]] || 315 |- ! 1875 | [[Ертарғын]] || 315 |- ! 1876 | [[Октябрь]] || 314 |- ! 1877 | [[Әмірәлі]] || 314 |- ! 1878 | [[Бәйдібек]] || 314 |- ! 1879 | [[Турсунбек]] || 313 |- ! 1880 | [[Нуржау]] || 313 |- ! 1881 | [[Даулеткерей]] || 313 |- ! 1882 | [[Аширбек]] || 313 |- ! 1883 | [[Фарух]] || 312 |- ! 1884 | [[Сейлбек]] || 312 |- ! 1885 | [[Сагинтай]] || 312 |- ! 1886 | [[Жанкелди]] || 312 |- ! 1887 | [[Байрам]] || 312 |- ! 1888 | [[Чингисхан]] || 311 |- ! 1889 | [[Нұрғасыр]] || 311 |- ! 1890 | [[Калкаман]] || 311 |- ! 1891 | [[Әлиби]] || 311 |- ! 1892 | [[Салтанат]] || 310 |- ! 1893 | [[Рахымбек]] || 310 |- ! 1894 | [[Ордабек]] || 310 |- ! 1895 | [[Жасурбек]] || 310 |- ! 1896 | [[Жумадил]] || 310 |- ! 1897 | [[Әскербек]] || 310 |- ! 1898 | [[Асанхан]] || 310 |- ! 1899 | [[Бисен]] || 310 |- ! 1900 | [[Габдулла]] || 310 |- ! 1901 | [[Айдынгали]] || 310 |- ! 1902 | [[Степан]] || 309 |- ! 1903 | [[Нургелди]] || 309 |- ! 1904 | [[Мұхаметжан]] || 309 |- ! 1905 | [[Мусахан]] || 309 |- ! 1906 | [[Мейрамгали]] || 309 |- ! 1907 | [[Жеңісхан]] || 309 |- ! 1908 | [[Бекзод]] || 309 |- ! 1909 | [[Оразай]] || 308 |- ! 1910 | [[Әлінұр]] || 308 |- ! 1911 | [[Дулатбек]] || 308 |- ! 1912 | [[Байсұлтан]] || 307 |- ! 1913 | [[Нұрмұханбет]] || 306 |- ! 1914 | [[Нұғман]] || 306 |- ! 1915 | [[Алпыс]] || 306 |- ! 1916 | [[Сатбек]] || 305 |- ! 1917 | [[Жанәли]] || 305 |- ! 1918 | [[Ерәли]] || 305 |- ! 1919 | [[Турсынхан]] || 304 |- ! 1920 | [[Жайдарбек]] || 304 |- ! 1921 | [[Ганибек]] || 304 |- ! 1922 | [[Абдусамат]] || 304 |- ! 1923 | [[Алтынхан]] || 304 |- ! 1924 | [[Сейткали]] || 303 |- ! 1925 | [[Нұрталап]] || 303 |- ! 1926 | [[Зейн]] || 303 |- ! 1927 | [[Жанұзақ]] || 303 |- ! 1928 | [[Ерполат]] || 303 |- ! 1929 | [[Тынышбек]] || 302 |- ! 1930 | [[Салман]] || 302 |- ! 1931 | [[Мурад]] || 302 |- ! 1932 | [[Мирасбек]] || 302 |- ! 1933 | [[Жасын]] || 302 |- ! 1934 | [[Игилик]] || 302 |- ! 1935 | [[Баянбек]] || 302 |- ! 1936 | [[Косай]] || 301 |- ! 1937 | [[Алимансұр]] || 301 |- ! 1938 | [[Кадир]] || 300 |- ! 1939 | [[Дияз]] || 300 |- ! 1940 | [[Бисенгали]] || 300 |- ! 1941 | [[Худайберген]] || 299 |- ! 1942 | [[Алшын]] || 299 |- ! 1943 | [[Элдар]] || 298 |- ! 1944 | [[Тасбулат]] || 298 |- ! 1945 | [[Раис]] || 298 |- ! 1946 | [[Мухаметкали]] || 298 |- ! 1947 | [[Махсот]] || 298 |- ! 1948 | [[Кылышбек]] || 298 |- ! 1949 | [[Жакып]] || 298 |- ! 1950 | [[Берикхан]] || 298 |- ! 1951 | [[Алисултан]] || 298 |- ! 1952 | [[Мухамет]] || 297 |- ! 1953 | [[Қаһарман]] || 297 |- ! 1954 | [[Жәңгірхан]] || 297 |- ! 1955 | [[Ергалий]] || 297 |- ! 1956 | [[Толеугазы]] || 296 |- ! 1957 | [[Ришад]] || 296 |- ! 1958 | [[Шералы]] || 295 |- ! 1959 | [[Тамир]] || 295 |- ! 1960 | [[Дүйсенбек]] || 295 |- ! 1961 | [[Әлимансұр]] || 295 |- ! 1962 | [[Турсынгали]] || 294 |- ! 1963 | [[Арсланбек]] || 294 |- ! 1964 | [[Гибрат]] || 294 |- ! 1965 | [[Абдрахим]] || 294 |- ! 1966 | [[Аманқос]] || 294 |- ! 1967 | [[Нышанбай]] || 293 |- ! 1968 | [[Мелис]] || 293 |- ! 1969 | [[Жантемир]] || 293 |- ! 1970 | [[Дәулеткерей]] || 293 |- ! 1971 | [[Ауез]] || 293 |- ! 1972 | [[Төремұрат]] || 292 |- ! 1973 | [[Муктар]] || 292 |- ! 1974 | [[Игнат]] || 292 |- ! 1975 | [[Амре]] || 292 |- ! 1976 | [[Кыдырали]] || 291 |- ! 1977 | [[Қонысбек]] || 291 |- ! 1978 | [[Бернар]] || 291 |- ! 1979 | [[Шархан]] || 290 |- ! 1980 | [[Музаффар]] || 290 |- ! 1981 | [[Жасқанат]] || 290 |- ! 1982 | [[Женисбай]] || 290 |- ! 1983 | [[Жансейт]] || 290 |- ! 1984 | [[Есимжан]] || 290 |- ! 1985 | [[Әзілхан]] || 290 |- ! 1986 | [[Бекдаулет]] || 290 |- ! 1987 | [[Сагингали]] || 289 |- ! 1988 | [[Нуркелди]] || 289 |- ! 1989 | [[Нығмет]] || 289 |- ! 1990 | [[Жансеит]] || 289 |- ! 1991 | [[Әбдімәлік]] || 289 |- ! 1992 | [[Ханзада]] || 288 |- ! 1993 | [[Нур]] || 288 |- ! 1994 | [[Ербақыт]] || 288 |- ! 1995 | [[Асхар]] || 288 |- ! 1996 | [[Буркит]] || 288 |- ! 1997 | [[Тұрлан]] || 287 |- ! 1998 | [[Тілеужан]] || 287 |- ! 1999 | [[Нарбек]] || 287 |- ! 2000 | [[Мухаммед Али]] || 287 |- ! 2001 | [[Өтеген]] || 287 |- ! 2002 | [[Нурполат]] || 287 |- ! 2003 | [[Мурадым]] || 287 |- ! 2004 | [[Бекнияз]] || 287 |- ! 2005 | [[Оразғали]] || 286 |- ! 2006 | [[Қаныш]] || 286 |- ! 2007 | [[Мадьяр]] || 286 |- ! 2008 | [[Кадылбек]] || 286 |- ! 2009 | [[Кадирхан]] || 286 |- ! 2010 | [[Уркен]] || 285 |- ! 2011 | [[Урал]] || 285 |- ! 2012 | [[Жалел]] || 285 |- ! 2013 | [[Есей]] || 285 |- ! 2014 | [[Ақыл]] || 285 |- ! 2015 | [[Төреәлі]] || 284 |- ! 2016 | [[Убайдулла]] || 284 |- ! 2017 | [[Жумакан]] || 284 |- ! 2018 | [[Кажмухан]] || 284 |- ! 2019 | [[Ахметали]] || 284 |- ! 2020 | [[Турысбек]] || 283 |- ! 2021 | [[Муханбет]] || 283 |- ! 2022 | [[Ибраим]] || 283 |- ! 2023 | [[Инаят]] || 283 |- ! 2024 | [[Женисхан]] || 283 |- ! 2025 | [[Жакан]] || 283 |- ! 2026 | [[Баходир]] || 283 |- ! 2027 | [[Мағауия]] || 282 |- ! 2028 | [[Кажымухан]] || 282 |- ! 2029 | [[Агыбай]] || 282 |- ! 2030 | [[Халел]] || 281 |- ! 2031 | [[Мирзабек]] || 281 |- ! 2032 | [[Жаннур]] || 281 |- ! 2033 | [[Ертуган]] || 281 |- ! 2034 | [[Бақыткелді]] || 281 |- ! 2035 | [[Тыныштык]] || 280 |- ! 2036 | [[Сеитжан]] || 280 |- ! 2037 | [[Нургельды]] || 280 |- ! 2038 | [[Баймұрат]] || 280 |- ! 2039 | [[Уразбек]] || 279 |- ! 2040 | [[Серикболат]] || 279 |- ! 2041 | [[Калмахан]] || 279 |- ! 2042 | [[Арсылан]] || 279 |- ! 2043 | [[Ахметбек]] || 279 |- ! 2044 | [[Толкын]] || 278 |- ! 2045 | [[Беимбет]] || 278 |- ! 2046 | [[Абил]] || 278 |- ! 2047 | [[Айсері]] || 278 |- ! 2048 | [[Абилкасым]] || 278 |- ! 2049 | [[Самалбек]] || 277 |- ! 2050 | [[Сырымбек]] || 277 |- ! 2051 | [[Нурпейс]] || 277 |- ! 2052 | [[Асанбек]] || 277 |- ! 2053 | [[Сагынбек]] || 276 |- ! 2054 | [[Жансен]] || 276 |- ! 2055 | [[Баязит]] || 276 |- ! 2056 | [[Атымтай]] || 276 |- ! 2057 | [[Акжигит]] || 276 |- ! 2058 | [[Абубәкір]] || 276 |- ! 2059 | [[Рыскали]] || 275 |- ! 2060 | [[Самандар]] || 275 |- ! 2061 | [[Серікқали]] || 275 |- ! 2062 | [[Сәрсенбай]] || 275 |- ! 2063 | [[Өмірхан]] || 275 |- ! 2064 | [[Нуртилек]] || 275 |- ! 2065 | [[Мирон]] || 275 |- ! 2066 | [[Гамзат]] || 275 |- ! 2067 | [[Абен]] || 275 |- ! 2068 | [[Умиржан]] || 274 |- ! 2069 | [[Шаймерден]] || 274 |- ! 2070 | [[Қасымбек]] || 274 |- ! 2071 | [[Бекдәулет]] || 274 |- ! 2072 | [[Мамай]] || 273 |- ! 2073 | [[Лев]] || 273 |- ! 2074 | [[Калжан]] || 273 |- ! 2075 | [[Ғасырбек]] || 273 |- ! 2076 | [[Акрам]] || 273 |- ! 2077 | [[Рахимбек]] || 272 |- ! 2078 | [[Тайман]] || 272 |- ! 2079 | [[Рамис]] || 272 |- ! 2080 | [[Мамырбек]] || 272 |- ! 2081 | [[Музафар]] || 272 |- ! 2082 | [[Ахылбек]] || 272 |- ! 2083 | [[Туремурат]] || 271 |- ! 2084 | [[Роберт]] || 271 |- ! 2085 | [[Семён]] || 271 |- ! 2086 | [[Мурагер]] || 271 |- ! 2087 | [[Кенжеболат]] || 271 |- ! 2088 | [[Ельжан]] || 271 |- ! 2089 | [[Джахангир]] || 271 |- ! 2090 | [[Валентин]] || 271 |- ! 2091 | [[Айвар]] || 271 |- ! 2092 | [[Қалқаман]] || 270 |- ! 2093 | [[Мурзабек]] || 270 |- ! 2094 | [[Қали]] || 270 |- ! 2095 | [[Жастлек]] || 270 |- ! 2096 | [[Жарбол]] || 270 |- ! 2097 | [[Алибай]] || 270 |- ! 2098 | [[Копжасар]] || 269 |- ! 2099 | [[Хакназар]] || 268 |- ! 2100 | [[Сұлтанәлі]] || 268 |- ! 2101 | [[Сардор]] || 268 |- ! 2102 | [[Мыктыбек]] || 268 |- ! 2103 | [[Меир]] || 268 |- ! 2104 | [[Жексен]] || 268 |- ! 2105 | [[Жангелды]] || 268 |- ! 2106 | [[Манатбек]] || 267 |- ! 2107 | [[Зейнұр]] || 267 |- ! 2108 | [[Далер]] || 267 |- ! 2109 | [[Бердихан]] || 267 |- ! 2110 | [[Бекзатхан]] || 267 |- ! 2111 | [[Болатбай]] || 267 |- ! 2112 | [[Аманкул]] || 267 |- ! 2113 | [[Шалабай]] || 266 |- ! 2114 | [[Шәмші]] || 266 |- ! 2115 | [[Нурганат]] || 266 |- ! 2116 | [[Демид]] || 266 |- ! 2117 | [[Ян]] || 265 |- ! 2118 | [[Саятбек]] || 265 |- ! 2119 | [[Расим]] || 265 |- ! 2120 | [[Нышанбек]] || 265 |- ! 2121 | [[Иманбек]] || 265 |- ! 2122 | [[Калыбай]] || 265 |- ! 2123 | [[Жахангир]] || 265 |- ! 2124 | [[Әмре]] || 265 |- ! 2125 | [[Байғали]] || 265 |- ! 2126 | [[Аль-Фараби]] || 265 |- ! 2127 | [[Тулеу]] || 264 |- ! 2128 | [[Даулетияр]] || 264 |- ! 2129 | [[Балабек]] || 264 |- ! 2130 | [[Ғафур]] || 264 |- ! 2131 | [[Акыл]] || 264 |- ! 2132 | [[Акарыс]] || 264 |- ! 2133 | [[Табылды]] || 263 |- ! 2134 | [[Серікбек]] || 263 |- ! 2135 | [[Расұл]] || 263 |- ! 2136 | [[Мураткали]] || 263 |- ! 2137 | [[Магзум]] || 263 |- ! 2138 | [[Бердигали]] || 263 |- ! 2139 | [[Бокенбай]] || 263 |- ! 2140 | [[Ақнұр]] || 263 |- ! 2141 | [[Толепберген]] || 262 |- ! 2142 | [[Сагынбай]] || 262 |- ! 2143 | [[Мамыр]] || 262 |- ! 2144 | [[Жардем]] || 262 |- ! 2145 | [[Жакыпбек]] || 262 |- ! 2146 | [[Асанбай]] || 262 |- ! 2147 | [[Ыдырыс]] || 261 |- ! 2148 | [[Санджар]] || 261 |- ! 2149 | [[Токтарбай]] || 261 |- ! 2150 | [[Науан]] || 261 |- ! 2151 | [[Кошербай]] || 261 |- ! 2152 | [[Махмет]] || 261 |- ! 2153 | [[Заурбек]] || 261 |- ! 2154 | [[Кемеңгер]] || 261 |- ! 2155 | [[Елюбай]] || 261 |- ! 2156 | [[Адал]] || 261 |- ! 2157 | [[Абиш]] || 261 |- ! 2158 | [[Ханат]] || 260 |- ! 2159 | [[Эрлан]] || 260 |- ! 2160 | [[Майрамбек]] || 260 |- ! 2161 | [[Абыл]] || 260 |- ! 2162 | [[Сейілхан]] || 259 |- ! 2163 | [[Тлеуберген]] || 259 |- ! 2164 | [[Сағынғали]] || 259 |- ! 2165 | [[Дос]] || 259 |- ! 2166 | [[Жасур]] || 258 |- ! 2167 | [[Ескали]] || 258 |- ! 2168 | [[Ермұхамед]] || 258 |- ! 2169 | [[Арал]] || 258 |- ! 2170 | [[Темиртас]] || 257 |- ! 2171 | [[Оңдасын]] || 257 |- ! 2172 | [[Қалдыбай]] || 257 |- ! 2173 | [[Молдабай]] || 257 |- ! 2174 | [[Артыкбай]] || 257 |- ! 2175 | [[Артык]] || 257 |- ! 2176 | [[Айбулат]] || 257 |- ! 2177 | [[Амангос]] || 257 |- ! 2178 | [[Ұлықпан]] || 256 |- ! 2179 | [[Мұхамбет]] || 256 |- ! 2180 | [[Оналбек]] || 256 |- ! 2181 | [[Әбілқасым]] || 256 |- ! 2182 | [[Динмухамбет]] || 256 |- ! 2183 | [[Алданыш]] || 256 |- ! 2184 | [[Смадияр]] || 255 |- ! 2185 | [[Нурмухамет]] || 255 |- ! 2186 | [[Кабиден]] || 255 |- ! 2187 | [[Жұмахан]] || 255 |- ! 2188 | [[Жулдыз]] || 255 |- ! 2189 | [[Айгали]] || 255 |- ! 2190 | [[Мұхаммед Әли]] || 254 |- ! 2191 | [[Куатбай]] || 254 |- ! 2192 | [[Қабыл]] || 254 |- ! 2193 | [[Ағыбай]] || 254 |- ! 2194 | [[Акберген]] || 254 |- ! 2195 | [[Уралбай]] || 253 |- ! 2196 | [[Савелий]] || 253 |- ! 2197 | [[Куангали]] || 253 |- ! 2198 | [[Курбанбек]] || 253 |- ! 2199 | [[Кайыргали]] || 253 |- ! 2200 | [[Жанқожа]] || 253 |- ! 2201 | [[Жантілек]] || 253 |- ! 2202 | [[Берген]] || 253 |- ! 2203 | [[Бакытхан]] || 253 |- ! 2204 | [[Абдигали]] || 253 |- ! 2205 | [[Умирхан]] || 252 |- ! 2206 | [[Онгарбек]] || 252 |- ! 2207 | [[Жеткербай]] || 252 |- ! 2208 | [[Жадырасын]] || 252 |- ! 2209 | [[Ақберді]] || 252 |- ! 2210 | [[Абзалбек]] || 252 |- ! 2211 | [[Умирбай]] || 251 |- ! 2212 | [[Токен]] || 251 |- ! 2213 | [[Сактаган]] || 251 |- ! 2214 | [[Самет]] || 251 |- ! 2215 | [[Мұзафар]] || 251 |- ! 2216 | [[Керим]] || 251 |- ! 2217 | [[Бекзад]] || 251 |- ! 2218 | [[Сагандык]] || 250 |- ! 2219 | [[Мұқан]] || 250 |- ! 2220 | [[Ойбек]] || 250 |- ! 2221 | [[Мухиддин]] || 250 |- ! 2222 | [[Қаныбек]] || 250 |- ! 2223 | [[Жанбатыр]] || 250 |- ! 2224 | [[Бахадыр]] || 250 |- ! 2225 | [[Бержан]] || 250 |- ! 2226 | [[Бегайдар]] || 250 |- ! 2227 | [[Бектур]] || 250 |- ! 2228 | [[Ақеділ]] || 250 |- ! 2229 | [[Шаймурат]] || 249 |- ! 2230 | [[Онталап]] || 249 |- ! 2231 | [[Каират]] || 249 |- ! 2232 | [[Есенғали]] || 249 |- ! 2233 | [[Дюсен]] || 249 |- ! 2234 | [[Динмуханбет]] || 249 |- ! 2235 | [[Тилеген]] || 248 |- ! 2236 | [[Ермаханбет]] || 248 |- ! 2237 | [[Бегасыл]] || 247 |- ! 2238 | [[Шингис]] || 245 |- ! 2239 | [[Сардарбек]] || 245 |- ! 2240 | [[Талас]] || 245 |- ! 2241 | [[Жантуар]] || 245 |- ! 2242 | [[Әлем]] || 245 |- ! 2243 | [[Әбдікәрім]] || 245 |- ! 2244 | [[Жайлау]] || 245 |- ! 2245 | [[Бақберді]] || 245 |- ! 2246 | [[Уәли]] || 244 |- ! 2247 | [[Наурызхан]] || 244 |- ! 2248 | [[Калихан]] || 244 |- ! 2249 | [[Ерәділ]] || 244 |- ! 2250 | [[Айназар]] || 244 |- ! 2251 | [[Сандыбек]] || 243 |- ! 2252 | [[Сәндібек]] || 243 |- ! 2253 | [[Райым]] || 243 |- ! 2254 | [[Раушанбек]] || 243 |- ! 2255 | [[Қалижан]] || 243 |- ! 2256 | [[Букенбай]] || 243 |- ! 2257 | [[Турсунбай]] || 242 |- ! 2258 | [[Сәрсенбек]] || 242 |- ! 2259 | [[Сексенбай]] || 242 |- ! 2260 | [[Сандыбай]] || 242 |- ! 2261 | [[Керимбек]] || 242 |- ! 2262 | [[Ердан]] || 242 |- ! 2263 | [[Асад]] || 242 |- ! 2264 | [[Акимбек]] || 242 |- ! 2265 | [[Ақмырза]] || 242 |- ! 2266 | [[Секен]] || 241 |- ! 2267 | [[Темерлан]] || 241 |- ! 2268 | [[Нагашибай]] || 241 |- ! 2269 | [[Курманали]] || 241 |- ! 2270 | [[Курмаш]] || 241 |- ! 2271 | [[Қобыланды]] || 241 |- ! 2272 | [[Бекболсын]] || 241 |- ! 2273 | [[Бахт]] || 241 |- ! 2274 | [[Ханали]] || 240 |- ! 2275 | [[Тарас]] || 240 |- ! 2276 | [[Талгар]] || 240 |- ! 2277 | [[Мырзалы]] || 240 |- ! 2278 | [[Каскырбай]] || 240 |- ! 2279 | [[Ахмат]] || 240 |- ! 2280 | [[Шерзод]] || 239 |- ! 2281 | [[Сейсенбек]] || 239 |- ! 2282 | [[Самигулла]] || 239 |- ! 2283 | [[Мендибай]] || 239 |- ! 2284 | [[Ислям]] || 239 |- ! 2285 | [[Еркежан]] || 239 |- ! 2286 | [[Жамалбек]] || 239 |- ! 2287 | [[Утепберген]] || 238 |- ! 2288 | [[Тілеубек]] || 238 |- ! 2289 | [[Жаснұр]] || 238 |- ! 2290 | [[Досболат]] || 238 |- ! 2291 | [[Ғасыр]] || 238 |- ! 2292 | [[Бейсембек]] || 238 |- ! 2293 | [[Абдулхамит]] || 238 |- ! 2294 | [[Айторе]] || 238 |- ! 2295 | [[Нұрадин]] || 237 |- ! 2296 | [[Каиргали]] || 237 |- ! 2297 | [[Искак]] || 237 |- ! 2298 | [[Зиннұр]] || 237 |- ! 2299 | [[Кадырбай]] || 237 |- ! 2300 | [[Арысбек]] || 237 |- ! 2301 | [[Айғали]] || 237 |- ! 2302 | [[Ақберген]] || 237 |- ! 2303 | [[Тимурлан]] || 236 |- ! 2304 | [[Тастанбек]] || 236 |- ! 2305 | [[Молдияр]] || 236 |- ! 2306 | [[Кабдулла]] || 236 |- ! 2307 | [[Жахонгир]] || 236 |- ! 2308 | [[Даниярбек]] || 236 |- ! 2309 | [[Ғанибек]] || 236 |- ! 2310 | [[Арманжан]] || 236 |- ! 2311 | [[Бекполат]] || 236 |- ! 2312 | [[Гайрат]] || 236 |- ! 2313 | [[Сеилбек]] || 235 |- ! 2314 | [[Керейхан]] || 235 |- ! 2315 | [[Жумагалий]] || 235 |- ! 2316 | [[Жакен]] || 235 |- ! 2317 | [[Беккали]] || 235 |- ! 2318 | [[Асхан]] || 235 |- ! 2319 | [[Анес]] || 235 |- ! 2320 | [[Яхия]] || 234 |- ! 2321 | [[Зият]] || 234 |- ! 2322 | [[Едилбай]] || 234 |- ! 2323 | [[Бахытхан]] || 234 |- ! 2324 | [[Байдулла]] || 234 |- ! 2325 | [[Асар]] || 234 |- ! 2326 | [[Сахи]] || 233 |- ! 2327 | [[Рзабек]] || 233 |- ! 2328 | [[Сайлаухан]] || 233 |- ! 2329 | [[Мұхан]] || 233 |- ! 2330 | [[Каким]] || 233 |- ! 2331 | [[Айшуақ]] || 233 |- ! 2332 | [[Тилеубек]] || 232 |- ! 2333 | [[Жамшид]] || 232 |- ! 2334 | [[Гумар]] || 232 |- ! 2335 | [[Аяпберген]] || 232 |- ! 2336 | [[Төрегелді]] || 231 |- ! 2337 | [[Қуан]] || 231 |- ! 2338 | [[Куттыбек]] || 231 |- ! 2339 | [[Кобейсин]] || 231 |- ! 2340 | [[Жетес]] || 231 |- ! 2341 | [[Есенали]] || 231 |- ! 2342 | [[Асулан]] || 231 |- ! 2343 | [[Айрат]] || 231 |- ! 2344 | [[Таубай]] || 230 |- ! 2345 | [[Орман]] || 230 |- ! 2346 | [[Жанахмет]] || 230 |- ! 2347 | [[Далелхан]] || 230 |- ! 2348 | [[Ағлан]] || 230 |- ! 2349 | [[Керім]] || 229 |- ! 2350 | [[Канапия]] || 229 |- ! 2351 | [[Ертис]] || 229 |- ! 2352 | [[Тлеубай]] || 228 |- ! 2353 | [[Тажибай]] || 228 |- ! 2354 | [[Асанәли]] || 228 |- ! 2355 | [[Бақытнұр]] || 228 |- ! 2356 | [[Уланбек]] || 227 |- ! 2357 | [[Уразали]] || 227 |- ! 2358 | [[Сырлыбек]] || 227 |- ! 2359 | [[Райбек]] || 227 |- ! 2360 | [[Нурсұлтан]] || 227 |- ! 2361 | [[Нұрмағанбет]] || 227 |- ! 2362 | [[Ергеш]] || 227 |- ! 2363 | [[Әлімбек]] || 227 |- ! 2364 | [[Байназар]] || 227 |- ! 2365 | [[Ахметкали]] || 227 |- ! 2366 | [[Умбет]] || 226 |- ! 2367 | [[Танжарык]] || 226 |- ! 2368 | [[Серикболсын]] || 226 |- ! 2369 | [[Майдан]] || 226 |- ! 2370 | [[Қуантай]] || 226 |- ! 2371 | [[Кизат]] || 226 |- ! 2372 | [[Бакир]] || 226 |- ! 2373 | [[Бакыткали]] || 226 |- ! 2374 | [[Аббас]] || 226 |- ! 2375 | [[Ракымжан]] || 225 |- ! 2376 | [[Меирман]] || 225 |- ! 2377 | [[Каратай]] || 225 |- ! 2378 | [[Анет]] || 225 |- ! 2379 | [[Насихат]] || 224 |- ! 2380 | [[Нұрсейт]] || 224 |- ! 2381 | [[Жастілек]] || 224 |- ! 2382 | [[Әлмансұр]] || 224 |- ! 2383 | [[Бейсенгали]] || 224 |- ! 2384 | [[Бектай]] || 224 |- ! 2385 | [[Ашимхан]] || 224 |- ! 2386 | [[Алишах]] || 224 |- ! 2387 | [[Алаш]] || 224 |- ! 2388 | [[Қажымұрат]] || 223 |- ! 2389 | [[Жахангер]] || 223 |- ! 2390 | [[Бахберген]] || 223 |- ! 2391 | [[Аймырза]] || 223 |- ! 2392 | [[Саулебек]] || 222 |- ! 2393 | [[Сейтказы]] || 222 |- ! 2394 | [[Сагитжан]] || 222 |- ! 2395 | [[Нұрайдар]] || 222 |- ! 2396 | [[Колганат]] || 222 |- ! 2397 | [[Диаз]] || 222 |- ! 2398 | [[Даулеткали]] || 222 |- ! 2399 | [[Арқат]] || 222 |- ! 2400 | [[Харун]] || 221 |- ! 2401 | [[Ырысдәулет]] || 221 |- ! 2402 | [[Шахан]] || 221 |- ! 2403 | [[Сағат]] || 221 |- ! 2404 | [[Осербай]] || 221 |- ! 2405 | [[Омирбай]] || 221 |- ! 2406 | [[Қыдырбек]] || 221 |- ! 2407 | [[Ертаргын]] || 221 |- ! 2408 | [[Дален]] || 221 |- ! 2409 | [[Даулеткан]] || 221 |- ! 2410 | [[Габидулла]] || 221 |- ! 2411 | [[Сұлтанали]] || 220 |- ! 2412 | [[Сатбай]] || 220 |- ! 2413 | [[Есимбек]] || 220 |- ! 2414 | [[Давлет]] || 220 |- ! 2415 | [[Егизбай]] || 220 |- ! 2416 | [[Актан]] || 220 |- ! 2417 | [[Қасымжан]] || 219 |- ! 2418 | [[Кемелбек]] || 219 |- ! 2419 | [[Каирбай]] || 219 |- ! 2420 | [[Ерланбек]] || 219 |- ! 2421 | [[Әбунасыр]] || 219 |- ! 2422 | [[Әзірет]] || 219 |- ! 2423 | [[Ахмеджан]] || 219 |- ! 2424 | [[Асыгат]] || 219 |- ! 2425 | [[Ұланбек]] || 218 |- ! 2426 | [[Молдагали]] || 218 |- ! 2427 | [[Әсілбек]] || 218 |- ! 2428 | [[Байзак]] || 218 |- ! 2429 | [[Токтамыс]] || 217 |- ! 2430 | [[Салимгерей]] || 217 |- ! 2431 | [[Нурбосын]] || 217 |- ! 2432 | [[Ордабай]] || 217 |- ! 2433 | [[Кенен]] || 217 |- ! 2434 | [[Кеңес]] || 217 |- ! 2435 | [[Ихтияр]] || 217 |- ! 2436 | [[Бердимурат]] || 217 |- ! 2437 | [[Балташ]] || 217 |- ! 2438 | [[Гайса]] || 217 |- ! 2439 | [[Рыскелді]] || 216 |- ! 2440 | [[Сейітжан]] || 216 |- ! 2441 | [[Нурмагамбет]] || 216 |- ! 2442 | [[Нұрқабыл]] || 216 |- ! 2443 | [[Ильяр]] || 216 |- ! 2444 | [[Ахметхан]] || 216 |- ! 2445 | [[Шахрияр]] || 215 |- ! 2446 | [[Тулеубай]] || 215 |- ! 2447 | [[Мұхамет]] || 215 |- ! 2448 | [[Қадір]] || 215 |- ! 2449 | [[Конакбай]] || 215 |- ! 2450 | [[Какимжан]] || 215 |- ! 2451 | [[Жабай]] || 215 |- ! 2452 | [[Айтқали]] || 215 |- ! 2453 | [[Утемис]] || 214 |- ! 2454 | [[Эльнар]] || 214 |- ! 2455 | [[Рулан]] || 214 |- ! 2456 | [[Сейсенбай]] || 214 |- ! 2457 | [[Суиндик]] || 214 |- ! 2458 | [[Нурмаганбет]] || 214 |- ! 2459 | [[Кыдыр]] || 214 |- ! 2460 | [[Куанткан]] || 214 |- ! 2461 | [[Риза]] || 213 |- ! 2462 | [[Тарлан]] || 213 |- ! 2463 | [[Нұрмаханбет]] || 213 |- ! 2464 | [[Демир]] || 213 |- ! 2465 | [[Асфандияр]] || 213 |- ! 2466 | [[Аркадий]] || 213 |- ! 2467 | [[Нуриден]] || 212 |- ! 2468 | [[Рақым]] || 212 |- ! 2469 | [[Жантемір]] || 212 |- ! 2470 | [[Канаткали]] || 212 |- ! 2471 | [[Калабай]] || 211 |- ! 2472 | [[Есенгелды]] || 211 |- ! 2473 | [[Әзімбек]] || 211 |- ! 2474 | [[Ғали]] || 211 |- ! 2475 | [[Арстанбек]] || 211 |- ! 2476 | [[Гайни]] || 211 |- ! 2477 | [[Адилгазы]] || 211 |- ! 2478 | [[Ұлас]] || 210 |- ! 2479 | [[Сейт]] || 210 |- ! 2480 | [[Нұржол]] || 210 |- ! 2481 | [[Камбарбек]] || 210 |- ! 2482 | [[Даниар]] || 210 |- ! 2483 | [[Дилшод]] || 210 |- ! 2484 | [[Есиркеп]] || 210 |- ! 2485 | [[Ұлар]] || 209 |- ! 2486 | [[Нұрәлем]] || 209 |- ! 2487 | [[Нурсерик]] || 209 |- ! 2488 | [[Дүйсен]] || 209 |- ! 2489 | [[Балгабек]] || 209 |- ! 2490 | [[Багдад]] || 209 |- ! 2491 | [[Айнар]] || 209 |- ! 2492 | [[Сафуан]] || 208 |- ! 2493 | [[Нағашыбай]] || 208 |- ! 2494 | [[Мухитдин]] || 208 |- ! 2495 | [[Найман]] || 208 |- ! 2496 | [[Нурымжан]] || 208 |- ! 2497 | [[Мұхаммедияр]] || 208 |- ! 2498 | [[Мейиржан]] || 208 |- ! 2499 | [[Жиенбай]] || 208 |- ! 2500 | [[Жексембай]] || 208 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Төрекелді]] || 207 |- ! 2502 | [[Табиғат]] || 207 |- ! 2503 | [[Тлеулес]] || 207 |- ! 2504 | [[Сағынбек]] || 207 |- ! 2505 | [[Нугман]] || 207 |- ! 2506 | [[Кендебай]] || 207 |- ! 2507 | [[Джамиль]] || 207 |- ! 2508 | [[Багжан]] || 207 |- ! 2509 | [[Анас]] || 207 |- ! 2510 | [[Абылхайыр]] || 207 |- ! 2511 | [[Мухаметали]] || 206 |- ! 2512 | [[Иманәли]] || 206 |- ! 2513 | [[Әуез]] || 206 |- ! 2514 | [[Бекмұхаммед]] || 206 |- ! 2515 | [[Корганбек]] || 205 |- ! 2516 | [[Беибит]] || 205 |- ! 2517 | [[Бөгенбай]] || 205 |- ! 2518 | [[Бекали]] || 205 |- ! 2519 | [[Сагинбай]] || 204 |- ! 2520 | [[Султангазы]] || 204 |- ! 2521 | [[Отабек]] || 204 |- ! 2522 | [[Есенгелді]] || 204 |- ! 2523 | [[Бектұрсын]] || 204 |- ! 2524 | [[Біләл]] || 204 |- ! 2525 | [[Альтайр]] || 204 |- ! 2526 | [[Абдирахман]] || 204 |- ! 2527 | [[Айарыс]] || 204 |- ! 2528 | [[Шынгис]] || 203 |- ! 2529 | [[Рысдәулет]] || 203 |- ! 2530 | [[Сұнқар]] || 203 |- ! 2531 | [[Нургалым]] || 203 |- ! 2532 | [[Жанатай]] || 203 |- ! 2533 | [[Даур]] || 203 |- ! 2534 | [[Сәрсен]] || 202 |- ! 2535 | [[Табигат]] || 202 |- ! 2536 | [[Мухамбетжан]] || 202 |- ! 2537 | [[Мусагали]] || 202 |- ! 2538 | [[Кожабек]] || 202 |- ! 2539 | [[Мият]] || 202 |- ! 2540 | [[Заман]] || 202 |- ! 2541 | [[Едилхан]] || 202 |- ! 2542 | [[Әбдіғани]] || 202 |- ! 2543 | [[Амангалий]] || 202 |- ! 2544 | [[Ардан]] || 202 |- ! 2545 | [[Ыклас]] || 201 |- ! 2546 | [[Садуахас]] || 201 |- ! 2547 | [[Сыдык]] || 201 |- ! 2548 | [[Рыспек]] || 201 |- ! 2549 | [[Мырзағали]] || 201 |- ! 2550 | [[Колканат]] || 201 |- ! 2551 | [[Жанібек]] || 201 |- ! 2552 | [[Байжігіт]] || 201 |- ! 2553 | [[Акболат]] || 201 |- ! 2554 | [[Шаттык]] || 200 |- ! 2555 | [[Султанбай]] || 200 |- ! 2556 | [[Тамырлан]] || 200 |- ! 2557 | [[Нагашбек]] || 200 |- ! 2558 | [[Құрбан]] || 200 |- ! 2559 | [[Зиннур]] || 200 |- ! 2560 | [[Әсілхан]] || 200 |- ! 2561 | [[Ермуханбет]] || 200 |- ! 2562 | [[Балаби]] || 200 |- ! 2563 | [[Анварбек]] || 200 |- ! 2564 | [[Абу Бакр]] || 200 |- ! 2565 | [[Тулебай]] || 199 |- ! 2566 | [[Бекзада]] || 199 |- ! 2567 | [[Асылмурат]] || 199 |- ! 2568 | [[Арапбай]] || 199 |- ! 2569 | [[Шарипхан]] || 198 |- ! 2570 | [[Серғали]] || 198 |- ! 2571 | [[Мамырхан]] || 198 |- ! 2572 | [[Мерхан]] || 198 |- ! 2573 | [[Қалыбек]] || 198 |- ! 2574 | [[Қалжан]] || 198 |- ! 2575 | [[Кайргали]] || 198 |- ! 2576 | [[Кабдолла]] || 198 |- ! 2577 | [[Динмухамет]] || 198 |- ! 2578 | [[Абдуррохман]] || 198 |- ! 2579 | [[Рысдаулет]] || 197 |- ! 2580 | [[Мухаммед-Али]] || 197 |- ! 2581 | [[Құнанбай]] || 197 |- ! 2582 | [[Изат]] || 197 |- ! 2583 | [[Ельнар]] || 197 |- ! 2584 | [[Серікхан]] || 196 |- ! 2585 | [[Самал]] || 196 |- ! 2586 | [[Мұхаммед-Али]] || 196 |- ! 2587 | [[Пердехан]] || 196 |- ! 2588 | [[Мамбет]] || 196 |- ! 2589 | [[Иброһим]] || 196 |- ! 2590 | [[Дауржан]] || 196 |- ! 2591 | [[Бериккан]] || 196 |- ! 2592 | [[Фазыл]] || 195 |- ! 2593 | [[Ыкылас]] || 195 |- ! 2594 | [[Сламбек]] || 195 |- ! 2595 | [[Сегизбай]] || 195 |- ! 2596 | [[Назархан]] || 195 |- ! 2597 | [[Нұрнияз]] || 195 |- ! 2598 | [[Лес]] || 195 |- ! 2599 | [[Исмагул]] || 195 |- ! 2600 | [[Дүйсенбай]] || 195 |- ! 2601 | [[Жаксыгали]] || 195 |- ! 2602 | [[Дауылбай]] || 195 |- ! 2603 | [[Ержас]] || 195 |- ! 2604 | [[Богенбай]] || 195 |- ! 2605 | [[Бейбыт]] || 195 |- ! 2606 | [[Айжарык]] || 195 |- ! 2607 | [[Адлан]] || 195 |- ! 2608 | [[Уралбек]] || 194 |- ! 2609 | [[Ыбрай]] || 194 |- ! 2610 | [[Уразгали]] || 194 |- ! 2611 | [[Сагын]] || 194 |- ! 2612 | [[Мәрлен]] || 194 |- ! 2613 | [[Кемелхан]] || 194 |- ! 2614 | [[Есберген]] || 194 |- ! 2615 | [[Багдан]] || 194 |- ! 2616 | [[Абдулғани]] || 194 |- ! 2617 | [[Самархан]] || 193 |- ! 2618 | [[Смаил]] || 193 |- ! 2619 | [[Мұхаммед-Әли]] || 193 |- ! 2620 | [[Нұрмұхаммет]] || 193 |- ! 2621 | [[Жармахан]] || 193 |- ! 2622 | [[Жаналык]] || 193 |- ! 2623 | [[Диярбек]] || 193 |- ! 2624 | [[Ақтілеу]] || 193 |- ! 2625 | [[Сайдулла]] || 192 |- ! 2626 | [[Нұрбатыр]] || 192 |- ! 2627 | [[Нұрсайын]] || 192 |- ! 2628 | [[Қалмұрат]] || 192 |- ! 2629 | [[Куанбек]] || 192 |- ! 2630 | [[Мукаш]] || 192 |- ! 2631 | [[Жайсан]] || 192 |- ! 2632 | [[Дюсенбек]] || 192 |- ! 2633 | [[Абдугани]] || 192 |- ! 2634 | [[Тұрлыбек]] || 191 |- ! 2635 | [[Нагашбай]] || 191 |- ! 2636 | [[Рамадан]] || 191 |- ! 2637 | [[Медетхан]] || 191 |- ! 2638 | [[Бөкейхан]] || 191 |- ! 2639 | [[Абунасыр]] || 191 |- ! 2640 | [[Санжарбек]] || 190 |- ! 2641 | [[Нурмат]] || 190 |- ! 2642 | [[Күмісбек]] || 190 |- ! 2643 | [[Мәдениет]] || 190 |- ! 2644 | [[Кушербай]] || 190 |- ! 2645 | [[Жетпис]] || 190 |- ! 2646 | [[Даниль]] || 190 |- ! 2647 | [[Айдәулет]] || 190 |- ! 2648 | [[Рафик]] || 189 |- ! 2649 | [[Меирлан]] || 189 |- ! 2650 | [[Жолбарыс]] || 189 |- ! 2651 | [[Жусипбек]] || 189 |- ! 2652 | [[Есмурат]] || 189 |- ! 2653 | [[Буркут]] || 189 |- ! 2654 | [[Ғанибет]] || 189 |- ! 2655 | [[Айкен]] || 189 |- ! 2656 | [[Ариф]] || 189 |- ! 2657 | [[Шыныбек]] || 188 |- ! 2658 | [[Сұлтанғали]] || 188 |- ! 2659 | [[Нысанбай]] || 188 |- ! 2660 | [[Өскен]] || 188 |- ! 2661 | [[Рауль]] || 188 |- ! 2662 | [[Нұрбай]] || 188 |- ! 2663 | [[Нұрбосын]] || 188 |- ! 2664 | [[Мұқтар]] || 188 |- ! 2665 | [[Максад]] || 188 |- ! 2666 | [[Махди]] || 188 |- ! 2667 | [[Касиет]] || 188 |- ! 2668 | [[Жақып]] || 188 |- ! 2669 | [[Алиайдар]] || 188 |- ! 2670 | [[Наурзбай]] || 187 |- ! 2671 | [[Меирамбек]] || 187 |- ! 2672 | [[Исмайыл]] || 187 |- ! 2673 | [[Жанполат]] || 187 |- ! 2674 | [[Ерсеит]] || 187 |- ! 2675 | [[Байрамбай]] || 187 |- ! 2676 | [[Чокан]] || 186 |- ! 2677 | [[Таргын]] || 186 |- ! 2678 | [[Отеген]] || 186 |- ! 2679 | [[Куатжан]] || 186 |- ! 2680 | [[Иманжүсіп]] || 186 |- ! 2681 | [[Жаннат]] || 186 |- ! 2682 | [[Бахитбек]] || 186 |- ! 2683 | [[Бейбитжан]] || 186 |- ! 2684 | [[Амиргали]] || 186 |- ! 2685 | [[Абдигаппар]] || 186 |- ! 2686 | [[Спартак]] || 185 |- ! 2687 | [[Талапбек]] || 185 |- ! 2688 | [[Сұлтанхан]] || 185 |- ! 2689 | [[Кошкарбай]] || 185 |- ! 2690 | [[Карибай]] || 185 |- ! 2691 | [[Ергалы]] || 185 |- ! 2692 | [[Есенаман]] || 185 |- ! 2693 | [[Аюб]] || 185 |- ! 2694 | [[Асылкан]] || 185 |- ! 2695 | [[Аибек]] || 185 |- ! 2696 | [[Нұрланбек]] || 184 |- ! 2697 | [[Омир]] || 184 |- ! 2698 | [[Еркебек]] || 184 |- ! 2699 | [[Бейбитхан]] || 184 |- ! 2700 | [[Самұрат]] || 183 |- ! 2701 | [[Нұрмухамед]] || 183 |- ! 2702 | [[Нұржалғас]] || 183 |- ! 2703 | [[Манар]] || 183 |- ! 2704 | [[Қонысбай]] || 183 |- ! 2705 | [[Мекен]] || 183 |- ! 2706 | [[Жасар]] || 183 |- ! 2707 | [[Кажымурат]] || 183 |- ! 2708 | [[Иглик]] || 183 |- ! 2709 | [[Дильмурат]] || 183 |- ! 2710 | [[Ескендер]] || 183 |- ! 2711 | [[Егинбай]] || 183 |- ! 2712 | [[Артемий]] || 183 |- ! 2713 | [[Бағылан]] || 183 |- ! 2714 | [[Гадилбек]] || 183 |- ! 2715 | [[Ақансері]] || 183 |- ! 2716 | [[Альрами]] || 183 |- ! 2717 | [[Сейсен]] || 182 |- ! 2718 | [[Таңнұр]] || 182 |- ! 2719 | [[Орак]] || 182 |- ! 2720 | [[Омиртай]] || 182 |- ! 2721 | [[Мұратжан]] || 182 |- ! 2722 | [[Мустахим]] || 182 |- ! 2723 | [[Нұр-Ислам]] || 182 |- ! 2724 | [[Мәнсүр]] || 182 |- ! 2725 | [[Құрбанәлі]] || 182 |- ! 2726 | [[Заир]] || 182 |- ! 2727 | [[Зеин]] || 182 |- ! 2728 | [[Әкім]] || 182 |- ! 2729 | [[Есенкелди]] || 182 |- ! 2730 | [[Данис]] || 182 |- ! 2731 | [[Алмахан]] || 182 |- ! 2732 | [[Ақдәулет]] || 182 |- ! 2733 | [[Шахмурат]] || 181 |- ! 2734 | [[Шакарим]] || 181 |- ! 2735 | [[Толенди]] || 181 |- ! 2736 | [[Нысанбек]] || 181 |- ! 2737 | [[Қуанышбай]] || 181 |- ! 2738 | [[Медгат]] || 181 |- ! 2739 | [[Жеткиншек]] || 181 |- ! 2740 | [[Диёрбек]] || 181 |- ! 2741 | [[Бектұр]] || 181 |- ! 2742 | [[Актилек]] || 181 |- ! 2743 | [[Алматбек]] || 181 |- ! 2744 | [[Акторе]] || 181 |- ! 2745 | [[Алайдар]] || 181 |- ! 2746 | [[Тилектес]] || 180 |- ! 2747 | [[Нұрас]] || 180 |- ! 2748 | [[Нурум]] || 180 |- ! 2749 | [[Макулбек]] || 180 |- ! 2750 | [[Канатжан]] || 180 |- ! 2751 | [[Какен]] || 180 |- ! 2752 | [[Дәулетияр]] || 180 |- ! 2753 | [[Бакитбек]] || 180 |- ! 2754 | [[Аллан]] || 180 |- ! 2755 | [[Алхан]] || 180 |- ! 2756 | [[Амзе]] || 180 |- ! 2757 | [[Туребай]] || 179 |- ! 2758 | [[Шахрух]] || 179 |- ! 2759 | [[Каирболат]] || 179 |- ! 2760 | [[Есімжан]] || 179 |- ! 2761 | [[Дилмурат]] || 179 |- ! 2762 | [[Берікбай]] || 179 |- ! 2763 | [[Бибарс]] || 179 |- ! 2764 | [[Эльхан]] || 178 |- ! 2765 | [[Нургалий]] || 178 |- ! 2766 | [[Пархат]] || 178 |- ! 2767 | [[Калымжан]] || 178 |- ! 2768 | [[Женыс]] || 178 |- ! 2769 | [[Асен]] || 178 |- ! 2770 | [[Самурат]] || 177 |- ! 2771 | [[Султанмурат]] || 177 |- ! 2772 | [[Султанхан]] || 177 |- ! 2773 | [[Конай]] || 177 |- ! 2774 | [[Мирамбай]] || 177 |- ! 2775 | [[Қыдыр]] || 177 |- ! 2776 | [[Жасарал]] || 177 |- ! 2777 | [[Даулбай]] || 177 |- ! 2778 | [[Бигали]] || 177 |- ! 2779 | [[Амаль]] || 177 |- ! 2780 | [[Тагайбек]] || 176 |- ! 2781 | [[Тілекқабыл]] || 176 |- ! 2782 | [[Нұрдан]] || 176 |- ! 2783 | [[Даукен]] || 176 |- ! 2784 | [[Диасыл]] || 176 |- ! 2785 | [[Ағабек]] || 176 |- ! 2786 | [[Абдулмалик]] || 176 |- ! 2787 | [[Аділхан]] || 176 |- ! 2788 | [[Турдыбек]] || 175 |- ! 2789 | [[Хайролла]] || 175 |- ! 2790 | [[Тынысбек]] || 175 |- ! 2791 | [[Сабыргали]] || 175 |- ! 2792 | [[Телжан]] || 175 |- ! 2793 | [[Нышан]] || 175 |- ! 2794 | [[Насыр]] || 175 |- ! 2795 | [[Кымбат]] || 175 |- ! 2796 | [[Меиіржан]] || 175 |- ! 2797 | [[Жандияр]] || 175 |- ! 2798 | [[Женіс]] || 175 |- ! 2799 | [[Жакия]] || 175 |- ! 2800 | [[Ақиқат]] || 175 |- ! 2801 | [[Ақселеу]] || 175 |- ! 2802 | [[Лесхан]] || 174 |- ! 2803 | [[Махаббат]] || 174 |- ! 2804 | [[Калбай]] || 174 |- ! 2805 | [[Бердыбек]] || 174 |- ! 2806 | [[Бақытхан]] || 174 |- ! 2807 | [[Ростислав]] || 173 |- ! 2808 | [[Сенбек]] || 173 |- ! 2809 | [[Несипбек]] || 173 |- ! 2810 | [[Мамыржан]] || 173 |- ! 2811 | [[Кадирбай]] || 173 |- ! 2812 | [[Дәулетжан]] || 173 |- ! 2813 | [[Жайнар]] || 173 |- ! 2814 | [[Есенбол]] || 173 |- ! 2815 | [[Бақсұлтан]] || 173 |- ! 2816 | [[Асембек]] || 173 |- ! 2817 | [[Бахдаулет]] || 173 |- ! 2818 | [[Бегім]] || 173 |- ! 2819 | [[Акназар]] || 173 |- ! 2820 | [[Алькен]] || 173 |- ! 2821 | [[Хамидолла]] || 172 |- ! 2822 | [[Хусаин]] || 172 |- ! 2823 | [[Халил]] || 172 |- ! 2824 | [[Сұлтанбейбарыс]] || 172 |- ! 2825 | [[Жанәлі]] || 172 |- ! 2826 | [[Ерғалым]] || 172 |- ! 2827 | [[Әбіл]] || 172 |- ! 2828 | [[Бекалы]] || 172 |- ! 2829 | [[Айжарық]] || 172 |- ! 2830 | [[Адияр]] || 172 |- ! 2831 | [[Үмбет]] || 171 |- ! 2832 | [[Мынжасар]] || 171 |- ! 2833 | [[Маркс]] || 171 |- ! 2834 | [[Илхам]] || 171 |- ! 2835 | [[Тұрлыхан]] || 170 |- ! 2836 | [[Эржан]] || 170 |- ! 2837 | [[Тлепберген]] || 170 |- ! 2838 | [[Сағынтай]] || 170 |- ! 2839 | [[Суюндык]] || 170 |- ! 2840 | [[Нұрмат]] || 170 |- ! 2841 | [[Мықтыбек]] || 170 |- ! 2842 | [[Нұрқадыр]] || 170 |- ! 2843 | [[Кунтуган]] || 170 |- ! 2844 | [[Кенжеғали]] || 170 |- ! 2845 | [[Бақтығали]] || 170 |- ! 2846 | [[Хансултан]] || 169 |- ! 2847 | [[Сенбай]] || 169 |- ! 2848 | [[Тойбек]] || 169 |- ! 2849 | [[Толгат]] || 169 |- ! 2850 | [[Жақсыбай]] || 169 |- ! 2851 | [[Берикказы]] || 169 |- ! 2852 | [[Алмазбек]] || 169 |- ! 2853 | [[Рифат]] || 168 |- ! 2854 | [[Тілеуберді]] || 168 |- ! 2855 | [[Сейдалы]] || 168 |- ! 2856 | [[Саматбек]] || 168 |- ! 2857 | [[Сағын]] || 168 |- ! 2858 | [[Нұрлат]] || 168 |- ! 2859 | [[Мухамбеткали]] || 168 |- ! 2860 | [[Дайрабай]] || 168 |- ! 2861 | [[Аскарбай]] || 168 |- ! 2862 | [[Асильбек]] || 168 |- ! 2863 | [[Айдаулет]] || 168 |- ! 2864 | [[Абдурохман]] || 168 |- ! 2865 | [[Сагынай]] || 167 |- ! 2866 | [[Олжабек]] || 167 |- ! 2867 | [[Нураддин]] || 167 |- ! 2868 | [[Зейнур]] || 167 |- ! 2869 | [[Жулдызбек]] || 167 |- ! 2870 | [[Жумарт]] || 167 |- ! 2871 | [[Керимхан]] || 167 |- ! 2872 | [[Бахтыгали]] || 167 |- ! 2873 | [[Аязбай]] || 167 |- ! 2874 | [[Абдикадир]] || 167 |- ! 2875 | [[Саруар]] || 166 |- ! 2876 | [[Нурулла]] || 166 |- ! 2877 | [[Нурғали]] || 166 |- ! 2878 | [[Қорған]] || 166 |- ! 2879 | [[Исматулла]] || 166 |- ! 2880 | [[Каржау]] || 166 |- ! 2881 | [[Есім]] || 166 |- ! 2882 | [[Есқат]] || 166 |- ! 2883 | [[Дарханбек]] || 166 |- ! 2884 | [[Давлат]] || 166 |- ! 2885 | [[Найзабек]] || 165 |- ! 2886 | [[Озат]] || 165 |- ! 2887 | [[Нұрназар]] || 165 |- ! 2888 | [[Кенесхан]] || 165 |- ! 2889 | [[Жума]] || 165 |- ! 2890 | [[Ермухамбет]] || 165 |- ! 2891 | [[Гиззат]] || 165 |- ! 2892 | [[Елзат]] || 165 |- ! 2893 | [[Боранбек]] || 165 |- ! 2894 | [[Айткул]] || 165 |- ! 2895 | [[Айат]] || 165 |- ! 2896 | [[Шахсұлтан]] || 164 |- ! 2897 | [[Сарыбай]] || 164 |- ! 2898 | [[Мелс]] || 164 |- ! 2899 | [[Керимбай]] || 164 |- ! 2900 | [[Ердәуіт]] || 164 |- ! 2901 | [[Ерсанат]] || 164 |- ! 2902 | [[Абдуманап]] || 164 |- ! 2903 | [[Тургали]] || 163 |- ! 2904 | [[Узак]] || 163 |- ! 2905 | [[Кикбай]] || 163 |- ! 2906 | [[Джаксылык]] || 163 |- ! 2907 | [[Ельтай]] || 163 |- ! 2908 | [[Елдияр]] || 163 |- ! 2909 | [[Багытжан]] || 163 |- ! 2910 | [[Бекмурза]] || 163 |- ! 2911 | [[Абилкасим]] || 163 |- ! 2912 | [[Умирсерик]] || 162 |- ! 2913 | [[Турган]] || 162 |- ! 2914 | [[Тайжан]] || 162 |- ! 2915 | [[Мұханбет]] || 162 |- ! 2916 | [[Лесбай]] || 162 |- ! 2917 | [[Жараскан]] || 162 |- ! 2918 | [[Ерсен]] || 162 |- ! 2919 | [[Ергалым]] || 162 |- ! 2920 | [[Багит]] || 162 |- ! 2921 | [[Арна]] || 162 |- ! 2922 | [[Абдырахман]] || 162 |- ! 2923 | [[Тұрсынбай]] || 161 |- ! 2924 | [[Нұраддин]] || 161 |- ! 2925 | [[Оңталап]] || 161 |- ! 2926 | [[Латиф]] || 161 |- ! 2927 | [[Мендигали]] || 161 |- ! 2928 | [[Илесбек]] || 161 |- ! 2929 | [[Жарасқан]] || 161 |- ! 2930 | [[Жумадилла]] || 161 |- ! 2931 | [[Жексенбек]] || 161 |- ! 2932 | [[Ерсейіт]] || 161 |- ! 2933 | [[Жакслык]] || 161 |- ! 2934 | [[Жавохир]] || 161 |- ! 2935 | [[Дәулеткелді]] || 161 |- ! 2936 | [[Есдаулет]] || 161 |- ! 2937 | [[Абилхаир]] || 161 |- ! 2938 | [[Ынтымак]] || 160 |- ! 2939 | [[Сагимбай]] || 160 |- ! 2940 | [[Сундетбай]] || 160 |- ! 2941 | [[Нуртилеу]] || 160 |- ! 2942 | [[Қадіржан]] || 160 |- ! 2943 | [[Мергали]] || 160 |- ! 2944 | [[Кемал]] || 160 |- ! 2945 | [[Ертілеу]] || 160 |- ! 2946 | [[Жайлаубек]] || 160 |- ! 2947 | [[Дуйсебай]] || 160 |- ! 2948 | [[Елсұлтан]] || 160 |- ! 2949 | [[Ерслан]] || 160 |- ! 2950 | [[Барысхан]] || 160 |- ! 2951 | [[Бектұрған]] || 160 |- ! 2952 | [[Азимжан]] || 160 |- ! 2953 | [[Айсар]] || 160 |- ! 2954 | [[Аманкельди]] || 160 |- ! 2955 | [[Абугали]] || 160 |- ! 2956 | [[Солтан]] || 159 |- ! 2957 | [[Несипбай]] || 159 |- ! 2958 | [[Нұрғанат]] || 159 |- ! 2959 | [[Жастилек]] || 159 |- ! 2960 | [[Ермухамед]] || 159 |- ! 2961 | [[Ерсейт]] || 159 |- ! 2962 | [[Бекәділ]] || 159 |- ! 2963 | [[Бекдияр]] || 159 |- ! 2964 | [[Сапабек]] || 158 |- ! 2965 | [[Тауман]] || 158 |- ! 2966 | [[Сүйінбай]] || 158 |- ! 2967 | [[Тлеугазы]] || 158 |- ! 2968 | [[Кажимурат]] || 158 |- ! 2969 | [[Исагали]] || 158 |- ! 2970 | [[Кайыр]] || 158 |- ! 2971 | [[Ертіс]] || 158 |- ! 2972 | [[Беркинбай]] || 158 |- ! 2973 | [[Бибит]] || 158 |- ! 2974 | [[Балғын]] || 158 |- ! 2975 | [[Биназар]] || 158 |- ! 2976 | [[Абдигани]] || 158 |- ! 2977 | [[Шерзат]] || 157 |- ! 2978 | [[Самиголла]] || 157 |- ! 2979 | [[Мұқасан]] || 157 |- ! 2980 | [[Майлыбай]] || 157 |- ! 2981 | [[Қылышбек]] || 157 |- ! 2982 | [[Жанғазы]] || 157 |- ! 2983 | [[Данай]] || 157 |- ! 2984 | [[Жайсанбек]] || 157 |- ! 2985 | [[Жаксилик]] || 157 |- ! 2986 | [[Бибатыр]] || 157 |- ! 2987 | [[Абдуғани]] || 157 |- ! 2988 | [[Сериккалий]] || 156 |- ! 2989 | [[Өмір]] || 156 |- ! 2990 | [[Марғулан]] || 156 |- ! 2991 | [[Искендер]] || 156 |- ! 2992 | [[Жомартбек]] || 156 |- ! 2993 | [[Ильшат]] || 156 |- ! 2994 | [[Байбатыр]] || 156 |- ! 2995 | [[Бактыгерей]] || 156 |- ! 2996 | [[Альмади]] || 156 |- ! 2997 | [[Адыл]] || 156 |- ! 2998 | [[Фаррух]] || 155 |- ! 2999 | [[Тулеухан]] || 155 |- ! 3000 | [[Сухраб]] || 155 |- ! 3001 | [[Таирхан]] || 155 |- ! 3002 | [[Раман]] || 155 |- ! 3003 | [[Пазылбек]] || 155 |- ! 3004 | [[Жанжігіт]] || 155 |- ! 3005 | [[Дуйсембай]] || 155 |- ! 3006 | [[Ескелді]] || 155 |- ! 3007 | [[Әнет]] || 155 |- ! 3008 | [[Асадулла]] || 155 |- ! 3009 | [[Герман]] || 155 |- ! 3010 | [[Ақболат]] || 155 |- ! 3011 | [[Оналбай]] || 154 |- ! 3012 | [[Махсуд]] || 154 |- ! 3013 | [[Маратхан]] || 154 |- ! 3014 | [[Калымбек]] || 154 |- ! 3015 | [[Әуезхан]] || 154 |- ! 3016 | [[Ділмұрат]] || 154 |- ! 3017 | [[Асылбай]] || 154 |- ! 3018 | [[Аскербай]] || 154 |- ! 3019 | [[Абдусаттар]] || 154 |- ! 3020 | [[Тұран]] || 153 |- ! 3021 | [[Нұрберді]] || 153 |- ! 3022 | [[Раим]] || 153 |- ! 3023 | [[Нурлубек]] || 153 |- ! 3024 | [[Нургелды]] || 153 |- ! 3025 | [[Расулбек]] || 153 |- ! 3026 | [[Өмірәлі]] || 153 |- ! 3027 | [[Комекбай]] || 153 |- ! 3028 | [[Мурод]] || 153 |- ! 3029 | [[Қайратбек]] || 153 |- ! 3030 | [[Қыдырбай]] || 153 |- ! 3031 | [[Калдан]] || 153 |- ! 3032 | [[Кайырлы]] || 153 |- ! 3033 | [[Жусупбек]] || 153 |- ! 3034 | [[Канибек]] || 153 |- ! 3035 | [[Әбдіманап]] || 153 |- ! 3036 | [[Ескермес]] || 153 |- ! 3037 | [[Елеусин]] || 153 |- ! 3038 | [[Асхад]] || 153 |- ! 3039 | [[Бердіхан]] || 153 |- ! 3040 | [[Бекслан]] || 153 |- ! 3041 | [[Абилсеит]] || 153 |- ! 3042 | [[Тюлеген]] || 152 |- ! 3043 | [[Толеби]] || 152 |- ! 3044 | [[Мұсабек]] || 152 |- ! 3045 | [[Радион]] || 152 |- ! 3046 | [[Ниет]] || 152 |- ! 3047 | [[Нурлат]] || 152 |- ! 3048 | [[Мирасхан]] || 152 |- ! 3049 | [[Жунисбек]] || 152 |- ! 3050 | [[Еркингали]] || 152 |- ! 3051 | [[Есенкелді]] || 152 |- ! 3052 | [[Бахадир]] || 152 |- ! 3053 | [[Аркат]] || 152 |- ! 3054 | [[Агибай]] || 152 |- ! 3055 | [[Шынберген]] || 151 |- ! 3056 | [[Төленді]] || 151 |- ! 3057 | [[Хантемір]] || 151 |- ! 3058 | [[Сұлтанмұрат]] || 151 |- ! 3059 | [[Нурдавлет]] || 151 |- ! 3060 | [[Оракбай]] || 151 |- ! 3061 | [[Нұршуақ]] || 151 |- ! 3062 | [[Нурмахамбет]] || 151 |- ! 3063 | [[Қоблан]] || 151 |- ! 3064 | [[Құрман]] || 151 |- ! 3065 | [[Каршига]] || 151 |- ! 3066 | [[Жантілеу]] || 151 |- ! 3067 | [[Илес]] || 151 |- ! 3068 | [[Еркеболат]] || 151 |- ! 3069 | [[Әлі]] || 151 |- ! 3070 | [[Асылзат]] || 151 |- ! 3071 | [[Ауелхан]] || 151 |- ! 3072 | [[Аргынбек]] || 151 |- ! 3073 | [[Толқын]] || 150 |- ! 3074 | [[Рыскул]] || 150 |- ! 3075 | [[Нуржаубай]] || 150 |- ! 3076 | [[Нурсолтан]] || 150 |- ! 3077 | [[Меделхан]] || 150 |- ! 3078 | [[Камза]] || 150 |- ! 3079 | [[Жұмажан]] || 150 |- ! 3080 | [[Думанбек]] || 150 |- ! 3081 | [[Әдлет]] || 150 |- ! 3082 | [[Дониёр]] || 150 |- ! 3083 | [[Беклан]] || 150 |- ! 3084 | [[Айымбек]] || 150 |- ! 3085 | [[Абдинур]] || 150 |- ! 3086 | [[Абдикерим]] || 150 |- ! 3087 | [[Аманхан]] || 150 |- ! 3088 | [[Максатбек]] || 149 |- ! 3089 | [[Камалбек]] || 149 |- ! 3090 | [[Жамбулат]] || 149 |- ! 3091 | [[Кабидолла]] || 149 |- ! 3092 | [[Елубек]] || 149 |- ! 3093 | [[Билол]] || 149 |- ! 3094 | [[Абайхан]] || 149 |- ! 3095 | [[Саттархан]] || 148 |- ! 3096 | [[Медеубек]] || 148 |- ! 3097 | [[Керимжан]] || 148 |- ! 3098 | [[Есдәулет]] || 148 |- ! 3099 | [[Бурхан]] || 148 |- ! 3100 | [[Абдульазиз]] || 148 |- ! 3101 | [[Толеугали]] || 147 |- ! 3102 | [[Эльбрус]] || 147 |- ! 3103 | [[Советкан]] || 147 |- ! 3104 | [[Сәт]] || 147 |- ! 3105 | [[Тастемир]] || 147 |- ! 3106 | [[Сұлтанәли]] || 147 |- ! 3107 | [[Сагиндик]] || 147 |- ! 3108 | [[Мирбулат]] || 147 |- ! 3109 | [[Инабат]] || 147 |- ! 3110 | [[Әбу Бәкір]] || 147 |- ! 3111 | [[Баурджан]] || 147 |- ! 3112 | [[Аскан]] || 147 |- ! 3113 | [[Барлыбай]] || 147 |- ! 3114 | [[Бағытжан]] || 147 |- ! 3115 | [[Азимбай]] || 147 |- ! 3116 | [[Абилгазы]] || 147 |- ! 3117 | [[Абдулхаким]] || 147 |- ! 3118 | [[Ускенбай]] || 146 |- ! 3119 | [[Темурлан]] || 146 |- ! 3120 | [[Семсер]] || 146 |- ! 3121 | [[Мейр]] || 146 |- ! 3122 | [[Какимбек]] || 146 |- ! 3123 | [[Каирхан]] || 146 |- ! 3124 | [[Жанкелды]] || 146 |- ! 3125 | [[Дидархан]] || 146 |- ! 3126 | [[Бахрам]] || 146 |- ! 3127 | [[Берен]] || 146 |- ! 3128 | [[Айтан]] || 146 |- ! 3129 | [[Айнияз]] || 146 |- ! 3130 | [[Абиль]] || 146 |- ! 3131 | [[Акат]] || 146 |- ! 3132 | [[Умиртай]] || 145 |- ! 3133 | [[Ураз]] || 145 |- ! 3134 | [[Уахит]] || 145 |- ! 3135 | [[Сағынай]] || 145 |- ! 3136 | [[Тастан]] || 145 |- ! 3137 | [[Мухамедкали]] || 145 |- ! 3138 | [[Құрбанбек]] || 145 |- ! 3139 | [[Қарасай]] || 145 |- ! 3140 | [[Кайнарбек]] || 145 |- ! 3141 | [[Жарылгасын]] || 145 |- ! 3142 | [[Ергешбай]] || 145 |- ! 3143 | [[Әбу]] || 145 |- ! 3144 | [[Джумагали]] || 145 |- ! 3145 | [[Бекетай]] || 145 |- ! 3146 | [[Ардагер]] || 145 |- ! 3147 | [[Торежан]] || 144 |- ! 3148 | [[Рифхат]] || 144 |- ! 3149 | [[Наурызгали]] || 144 |- ! 3150 | [[Құдырет]] || 144 |- ! 3151 | [[Қобылан]] || 144 |- ! 3152 | [[Мадибек]] || 144 |- ! 3153 | [[Құрманғали]] || 144 |- ! 3154 | [[Жасболат]] || 144 |- ! 3155 | [[Жунис]] || 144 |- ! 3156 | [[Иран]] || 144 |- ! 3157 | [[Жасан]] || 144 |- ! 3158 | [[Ғарифолла]] || 144 |- ! 3159 | [[Абдрашит]] || 144 |- ! 3160 | [[Токсанбай]] || 143 |- ! 3161 | [[Рыскелди]] || 143 |- ! 3162 | [[Муханбетжан]] || 143 |- ! 3163 | [[Оңалбек]] || 143 |- ! 3164 | [[Құрал]] || 143 |- ! 3165 | [[Жунус]] || 143 |- ! 3166 | [[Жеткизген]] || 143 |- ! 3167 | [[Канабек]] || 143 |- ! 3168 | [[Досай]] || 143 |- ! 3169 | [[Әділғазы]] || 143 |- ! 3170 | [[Ержүрек]] || 143 |- ! 3171 | [[Армия]] || 143 |- ! 3172 | [[Берден]] || 143 |- ! 3173 | [[Байбосын]] || 143 |- ! 3174 | [[Борамбай]] || 143 |- ! 3175 | [[Акадил]] || 143 |- ! 3176 | [[Умурзак]] || 142 |- ! 3177 | [[Тилеужан]] || 142 |- ! 3178 | [[Сабитхан]] || 142 |- ! 3179 | [[Сайн]] || 142 |- ! 3180 | [[Сарсембек]] || 142 |- ! 3181 | [[Мұхаммет]] || 142 |- ! 3182 | [[Рабат]] || 142 |- ! 3183 | [[Кыдыргали]] || 142 |- ! 3184 | [[Кенжалы]] || 142 |- ! 3185 | [[Исмат]] || 142 |- ! 3186 | [[Жылкыбай]] || 142 |- ! 3187 | [[Каби]] || 142 |- ! 3188 | [[Ихлас]] || 142 |- ! 3189 | [[Ердар]] || 142 |- ! 3190 | [[Ермухаммед]] || 142 |- ! 3191 | [[Бекәлі]] || 142 |- ! 3192 | [[Асұлан]] || 142 |- ! 3193 | [[Асмир]] || 142 |- ! 3194 | [[Усенбай]] || 141 |- ! 3195 | [[Тлеуберды]] || 141 |- ! 3196 | [[Тойлыбек]] || 141 |- ! 3197 | [[Танаткан]] || 141 |- ! 3198 | [[Нұрдидар]] || 141 |- ! 3199 | [[Рамин]] || 141 |- ! 3200 | [[Онласын]] || 141 |- ! 3201 | [[Кусман]] || 141 |- ! 3202 | [[Кудабай]] || 141 |- ! 3203 | [[Миргали]] || 141 |- ! 3204 | [[Қосай]] || 141 |- ! 3205 | [[Занғар]] || 141 |- ! 3206 | [[Зарлык]] || 141 |- ! 3207 | [[Зафар]] || 141 |- ! 3208 | [[Жангабыл]] || 141 |- ! 3209 | [[Ермагамбет]] || 141 |- ! 3210 | [[Әшім]] || 141 |- ! 3211 | [[Беделхан]] || 141 |- ! 3212 | [[Байтас]] || 141 |- ! 3213 | [[Алтинбек]] || 141 |- ! 3214 | [[Тугел]] || 140 |- ! 3215 | [[Шарипбек]] || 140 |- ! 3216 | [[Назир]] || 140 |- ! 3217 | [[Райхан]] || 140 |- ! 3218 | [[Молдахмет]] || 140 |- ! 3219 | [[Кажымукан]] || 140 |- ! 3220 | [[Жалғасбай]] || 140 |- ! 3221 | [[Атабай]] || 140 |- ! 3222 | [[Бухарбай]] || 140 |- ! 3223 | [[Байтұрсын]] || 140 |- ! 3224 | [[Абдували]] || 140 |- ! 3225 | [[Алтаир]] || 140 |- ! 3226 | [[Айтмурат]] || 140 |- ! 3227 | [[Шахнияз]] || 139 |- ! 3228 | [[Тулеубек]] || 139 |- ! 3229 | [[Шора]] || 139 |- ! 3230 | [[Нұржанат]] || 139 |- ! 3231 | [[Намазбай]] || 139 |- ! 3232 | [[Нурболсын]] || 139 |- ! 3233 | [[Нуртлеу]] || 139 |- ! 3234 | [[Нұраян]] || 139 |- ! 3235 | [[Дуйсембек]] || 139 |- ! 3236 | [[Жайлыбай]] || 139 |- ! 3237 | [[Әбілмәнсүр]] || 139 |- ! 3238 | [[Джангир]] || 139 |- ! 3239 | [[Батихан]] || 139 |- ! 3240 | [[Байтөре]] || 139 |- ! 3241 | [[Базаралы]] || 139 |- ! 3242 | [[Абдірахман]] || 139 |- ! 3243 | [[Алиахмет]] || 139 |- ! 3244 | [[Ардабек]] || 139 |- ! 3245 | [[Темирали]] || 138 |- ! 3246 | [[Сейілбек]] || 138 |- ! 3247 | [[Мұнар]] || 138 |- ! 3248 | [[Нұрәлім]] || 138 |- ! 3249 | [[Равшан]] || 138 |- ! 3250 | [[Койшибай]] || 138 |- ! 3251 | [[Курмантай]] || 138 |- ! 3252 | [[Кадыргали]] || 138 |- ! 3253 | [[Зиябек]] || 138 |- ! 3254 | [[Еркимбек]] || 138 |- ! 3255 | [[Ертілек]] || 138 |- ! 3256 | [[Габбас]] || 138 |- ! 3257 | [[Буранбай]] || 138 |- ! 3258 | [[Бағнұр]] || 138 |- ! 3259 | [[Бекбатыр]] || 138 |- ! 3260 | [[Ақылбай]] || 138 |- ! 3261 | [[Альмурат]] || 138 |- ! 3262 | [[Ақнар]] || 138 |- ! 3263 | [[Чапай]] || 137 |- ! 3264 | [[Турсунгали]] || 137 |- ! 3265 | [[Толыбек]] || 137 |- ! 3266 | [[Суюндик]] || 137 |- ! 3267 | [[Нурперзент]] || 137 |- ! 3268 | [[Олжасбек]] || 137 |- ! 3269 | [[Мылтыкбай]] || 137 |- ! 3270 | [[Маден]] || 137 |- ! 3271 | [[Копжан]] || 137 |- ! 3272 | [[Комек]] || 137 |- ! 3273 | [[Жахан]] || 137 |- ! 3274 | [[Ермұқан]] || 137 |- ! 3275 | [[Галы]] || 137 |- ! 3276 | [[Абылхаир]] || 137 |- ! 3277 | [[Аллажар]] || 137 |- ! 3278 | [[Альхам]] || 137 |- ! 3279 | [[Шындаулет]] || 136 |- ! 3280 | [[Уткир]] || 136 |- ! 3281 | [[Расулхан]] || 136 |- ! 3282 | [[Мухсин]] || 136 |- ! 3283 | [[Онербек]] || 136 |- ! 3284 | [[Мынбай]] || 136 |- ! 3285 | [[Мақсот]] || 136 |- ! 3286 | [[Кошкар]] || 136 |- ! 3287 | [[Кайрлы]] || 136 |- ! 3288 | [[Жантуре]] || 136 |- ! 3289 | [[Калтай]] || 136 |- ! 3290 | [[Казихан]] || 136 |- ! 3291 | [[Жаппар]] || 136 |- ! 3292 | [[Әуесхан]] || 136 |- ! 3293 | [[Әл Фараби]] || 136 |- ! 3294 | [[Жадыгер]] || 136 |- ! 3295 | [[Динар]] || 136 |- ! 3296 | [[Ділшат]] || 136 |- ! 3297 | [[Бату]] || 136 |- ! 3298 | [[Бораш]] || 136 |- ! 3299 | [[Галимбек]] || 136 |- ! 3300 | [[Алымжан]] || 136 |- ! 3301 | [[Абубакір]] || 136 |- ! 3302 | [[Абдуалим]] || 136 |- ! 3303 | [[Ханкерей]] || 135 |- ! 3304 | [[Шекербек]] || 135 |- ! 3305 | [[Төлеухан]] || 135 |- ! 3306 | [[Фарход]] || 135 |- ! 3307 | [[Тенелбай]] || 135 |- ! 3308 | [[Табыс]] || 135 |- ! 3309 | [[Рүстембек]] || 135 |- ! 3310 | [[Сарвар]] || 135 |- ! 3311 | [[Такен]] || 135 |- ! 3312 | [[Суннат]] || 135 |- ! 3313 | [[Нұрділдә]] || 135 |- ! 3314 | [[Нуролла]] || 135 |- ! 3315 | [[Мухаммет]] || 135 |- ! 3316 | [[Махан]] || 135 |- ! 3317 | [[Калел]] || 135 |- ! 3318 | [[Камил]] || 135 |- ! 3319 | [[Исенбай]] || 135 |- ! 3320 | [[Исабай]] || 135 |- ! 3321 | [[Еділхан]] || 135 |- ! 3322 | [[Дарибай]] || 135 |- ! 3323 | [[Ермеккали]] || 135 |- ! 3324 | [[Бердәулет]] || 135 |- ! 3325 | [[Айжас]] || 135 |- ! 3326 | [[Абилсейт]] || 135 |- ! 3327 | [[Торебай]] || 134 |- ! 3328 | [[Шавкат]] || 134 |- ! 3329 | [[Шеризат]] || 134 |- ! 3330 | [[Сармат]] || 134 |- ! 3331 | [[Тенел]] || 134 |- ! 3332 | [[Насипкали]] || 134 |- ! 3333 | [[Райымжан]] || 134 |- ! 3334 | [[Құмар]] || 134 |- ! 3335 | [[Мейрамгазы]] || 134 |- ! 3336 | [[Құттыбек]] || 134 |- ! 3337 | [[Даутбек]] || 134 |- ! 3338 | [[Беркут]] || 134 |- ! 3339 | [[Бостан]] || 134 |- ! 3340 | [[Шынарбек]] || 133 |- ! 3341 | [[Райс]] || 133 |- ! 3342 | [[Нұрахмед]] || 133 |- ! 3343 | [[Платон]] || 133 |- ! 3344 | [[Жүсіпбек]] || 133 |- ! 3345 | [[Жасузак]] || 133 |- ! 3346 | [[Ерубай]] || 133 |- ! 3347 | [[Ерсінбек]] || 133 |- ! 3348 | [[Бахытбай]] || 133 |- ! 3349 | [[Төлепберген]] || 132 |- ! 3350 | [[Фатих]] || 132 |- ! 3351 | [[Туяк]] || 132 |- ! 3352 | [[Тлеукабыл]] || 132 |- ! 3353 | [[Тілеуқабыл]] || 132 |- ! 3354 | [[Құрманәлі]] || 132 |- ! 3355 | [[Мағзұм]] || 132 |- ! 3356 | [[Жолдаскали]] || 132 |- ! 3357 | [[Исраил]] || 132 |- ! 3358 | [[Искандар]] || 132 |- ! 3359 | [[Илиас]] || 132 |- ! 3360 | [[Каирлы]] || 132 |- ! 3361 | [[Дәуірбек]] || 132 |- ! 3362 | [[Даркан]] || 132 |- ! 3363 | [[Әбутәліп]] || 132 |- ! 3364 | [[Әбдіқадыр]] || 132 |- ! 3365 | [[Бокен]] || 132 |- ! 3366 | [[Абылкасым]] || 132 |- ! 3367 | [[Акберди]] || 132 |- ! 3368 | [[Утебай]] || 131 |- ! 3369 | [[Турегали]] || 131 |- ! 3370 | [[Федор]] || 131 |- ! 3371 | [[Хусейн]] || 131 |- ! 3372 | [[Шаймардан]] || 131 |- ! 3373 | [[Сүндетәлі]] || 131 |- ! 3374 | [[Нуркожа]] || 131 |- ! 3375 | [[Қабылбек]] || 131 |- ! 3376 | [[Қадырхан]] || 131 |- ! 3377 | [[Қасен]] || 131 |- ! 3378 | [[Қоныс]] || 131 |- ! 3379 | [[Жұматай]] || 131 |- ! 3380 | [[Жүніс]] || 131 |- ! 3381 | [[Ермухамет]] || 131 |- ! 3382 | [[Бексеит]] || 131 |- ! 3383 | [[Боран]] || 131 |- ! 3384 | [[Абдимажит]] || 131 |- ! 3385 | [[Акмаль]] || 131 |- ! 3386 | [[Абдинұр]] || 131 |- ! 3387 | [[Төлеу]] || 130 |- ! 3388 | [[Тұрсынхан]] || 130 |- ! 3389 | [[Шынасыл]] || 130 |- ! 3390 | [[Фёдор]] || 130 |- ! 3391 | [[Торегали]] || 130 |- ! 3392 | [[Рысхан]] || 130 |- ! 3393 | [[Рахманберди]] || 130 |- ! 3394 | [[Сәлімжан]] || 130 |- ! 3395 | [[Тазабек]] || 130 |- ! 3396 | [[Сүлейман]] || 130 |- ! 3397 | [[Тагай]] || 130 |- ! 3398 | [[Расылхан]] || 130 |- ! 3399 | [[Наржан]] || 130 |- ! 3400 | [[Өнербек]] || 130 |- ! 3401 | [[Мұзаффар]] || 130 |- ! 3402 | [[Мұқият]] || 130 |- ! 3403 | [[Панабек]] || 130 |- ! 3404 | [[Қуантқан]] || 130 |- ! 3405 | [[Макен]] || 130 |- ! 3406 | [[Есеналы]] || 130 |- ! 3407 | [[Даурбек]] || 130 |- ! 3408 | [[Гинаят]] || 130 |- ! 3409 | [[Жайнарбек]] || 130 |- ! 3410 | [[Джандос]] || 130 |- ! 3411 | [[Демежан]] || 130 |- ! 3412 | [[Галижан]] || 130 |- ! 3413 | [[Аширбай]] || 130 |- ! 3414 | [[Абдул-Азиз]] || 130 |- ! 3415 | [[Абдусамад]] || 130 |- ! 3416 | [[Абылхан]] || 130 |- ! 3417 | [[Аидос]] || 130 |- ! 3418 | [[Ханболат]] || 129 |- ! 3419 | [[Төлеубек]] || 129 |- ! 3420 | [[Урынбасар]] || 129 |- ! 3421 | [[Сәттібек]] || 129 |- ! 3422 | [[Тоқтасын]] || 129 |- ! 3423 | [[Қайырғали]] || 129 |- ! 3424 | [[Иззат]] || 129 |- ! 3425 | [[Жарылкап]] || 129 |- ! 3426 | [[Кайырхан]] || 129 |- ! 3427 | [[Кайргельды]] || 129 |- ! 3428 | [[Досмұхаммед]] || 129 |- ! 3429 | [[Жакипбек]] || 129 |- ! 3430 | [[Джалгас]] || 129 |- ! 3431 | [[Бекпулат]] || 129 |- ! 3432 | [[Абдихан]] || 129 |- ! 3433 | [[Азрет]] || 129 |- ! 3434 | [[Тулеутай]] || 128 |- ! 3435 | [[Шалкарбек]] || 128 |- ! 3436 | [[Тұрғанбек]] || 128 |- ! 3437 | [[Серали]] || 128 |- ! 3438 | [[Сагымбек]] || 128 |- ! 3439 | [[Нуржон]] || 128 |- ! 3440 | [[Отан]] || 128 |- ! 3441 | [[Мирали]] || 128 |- ! 3442 | [[Қуанбек]] || 128 |- ! 3443 | [[Бекмухамбет]] || 128 |- ! 3444 | [[Берікболсын]] || 128 |- ! 3445 | [[Актай]] || 128 |- ! 3446 | [[Алтыбай]] || 128 |- ! 3447 | [[Адалбек]] || 128 |- ! 3448 | [[Элбек]] || 127 |- ! 3449 | [[Умиджан]] || 127 |- ! 3450 | [[Тлеу]] || 127 |- ! 3451 | [[Тлеугабыл]] || 127 |- ! 3452 | [[Тайбек]] || 127 |- ! 3453 | [[Сапаржан]] || 127 |- ! 3454 | [[Нұрқат]] || 127 |- ! 3455 | [[Нұрқуат]] || 127 |- ! 3456 | [[Пётр]] || 127 |- ! 3457 | [[Мухидин]] || 127 |- ! 3458 | [[Кудрет]] || 127 |- ! 3459 | [[Маман]] || 127 |- ! 3460 | [[Капар]] || 127 |- ! 3461 | [[Калдар]] || 127 |- ! 3462 | [[Женгис]] || 127 |- ! 3463 | [[Зулхарнай]] || 127 |- ! 3464 | [[Ілиас]] || 127 |- ! 3465 | [[Ислом]] || 127 |- ! 3466 | [[Әмірәли]] || 127 |- ! 3467 | [[Дабыл]] || 127 |- ! 3468 | [[Дилмурод]] || 127 |- ! 3469 | [[Әуелбек]] || 127 |- ! 3470 | [[Даулеткелди]] || 127 |- ! 3471 | [[Галихан]] || 127 |- ! 3472 | [[Бердикул]] || 127 |- ! 3473 | [[Бакжан]] || 127 |- ! 3474 | [[Бегим]] || 127 |- ! 3475 | [[Абдыкадыр]] || 127 |- ! 3476 | [[Алемхан]] || 127 |- ! 3477 | [[Самад]] || 126 |- ! 3478 | [[Сабитбек]] || 126 |- ! 3479 | [[Молдахан]] || 126 |- ! 3480 | [[Қобланды]] || 126 |- ! 3481 | [[Махсетбай]] || 126 |- ! 3482 | [[Муқағали]] || 126 |- ! 3483 | [[Карабай]] || 126 |- ! 3484 | [[Касымкан]] || 126 |- ! 3485 | [[Келдибек]] || 126 |- ! 3486 | [[Айюб]] || 126 |- ! 3487 | [[Абилда]] || 126 |- ! 3488 | [[Толен]] || 125 |- ! 3489 | [[Эдик]] || 125 |- ! 3490 | [[Умирали]] || 125 |- ! 3491 | [[Сатыпалды]] || 125 |- ! 3492 | [[Тилеухан]] || 125 |- ! 3493 | [[Тигран]] || 125 |- ! 3494 | [[Сердалы]] || 125 |- ! 3495 | [[Санатбек]] || 125 |- ! 3496 | [[Орынғали]] || 125 |- ! 3497 | [[Нұридин]] || 125 |- ! 3498 | [[Озодбек]] || 125 |- ! 3499 | [[Жанади]] || 125 |- ! 3500 | [[Еркетай]] || 125 |- ! 3501 | [[Дамиль]] || 125 |- ! 3502 | [[Бакен]] || 125 |- ! 3503 | [[Абумансур]] || 125 |- ! 3504 | [[Толеужан]] || 124 |- ! 3505 | [[Шахнур]] || 124 |- ! 3506 | [[Халмурат]] || 124 |- ! 3507 | [[Ташкенбай]] || 124 |- ! 3508 | [[Нұрбах]] || 124 |- ! 3509 | [[Мухамбетали]] || 124 |- ! 3510 | [[Нуран]] || 124 |- ! 3511 | [[Өсер]] || 124 |- ! 3512 | [[Көбей]] || 124 |- ! 3513 | [[Мерейхан]] || 124 |- ! 3514 | [[Медғат]] || 124 |- ! 3515 | [[Кожабай]] || 124 |- ! 3516 | [[Кажимухан]] || 124 |- ! 3517 | [[Жасқайрат]] || 124 |- ! 3518 | [[Кажмурат]] || 124 |- ! 3519 | [[Жарасбай]] || 124 |- ! 3520 | [[Әзім]] || 124 |- ! 3521 | [[Достияр]] || 124 |- ! 3522 | [[Акмырза]] || 124 |- ! 3523 | [[Адиет]] || 124 |- ! 3524 | [[Аділ]] || 124 |- ! 3525 | [[Умид]] || 123 |- ! 3526 | [[Садық]] || 123 |- ! 3527 | [[Орынхан]] || 123 |- ! 3528 | [[Нұрқадір]] || 123 |- ! 3529 | [[Мұхаметәли]] || 123 |- ! 3530 | [[Қайдар]] || 123 |- ! 3531 | [[Лукпан]] || 123 |- ! 3532 | [[Жангір]] || 123 |- ! 3533 | [[Искендир]] || 123 |- ! 3534 | [[Изатулла]] || 123 |- ! 3535 | [[Әбдірахим]] || 123 |- ! 3536 | [[Елеу]] || 123 |- ! 3537 | [[Байболсын]] || 123 |- ! 3538 | [[Бауырбек]] || 123 |- ! 3539 | [[Аязби]] || 123 |- ! 3540 | [[Ауэз]] || 123 |- ! 3541 | [[Айдынғали]] || 123 |- ! 3542 | [[Айтмухамбет]] || 123 |- ! 3543 | [[Акмал]] || 123 |- ! 3544 | [[Торемурат]] || 122 |- ! 3545 | [[Тулеш]] || 122 |- ! 3546 | [[Файзолла]] || 122 |- ! 3547 | [[Толенды]] || 122 |- ! 3548 | [[Сейткасым]] || 122 |- ! 3549 | [[Рай]] || 122 |- ! 3550 | [[Нұр-Мұхаммед]] || 122 |- ! 3551 | [[Нуркуат]] || 122 |- ! 3552 | [[Нұрмұрат]] || 122 |- ! 3553 | [[Мартбек]] || 122 |- ! 3554 | [[Құралбай]] || 122 |- ! 3555 | [[Макат]] || 122 |- ! 3556 | [[Манасбек]] || 122 |- ! 3557 | [[Мирослав]] || 122 |- ! 3558 | [[Келдібек]] || 122 |- ! 3559 | [[Дәнекер]] || 122 |- ! 3560 | [[Дінмухамет]] || 122 |- ! 3561 | [[Едилбек]] || 122 |- ! 3562 | [[Есил]] || 122 |- ! 3563 | [[Досалы]] || 122 |- ! 3564 | [[Дәнияр]] || 122 |- ! 3565 | [[Бисенбек]] || 122 |- ! 3566 | [[Асылболат]] || 122 |- ! 3567 | [[Ғаділбек]] || 122 |- ! 3568 | [[Бигелді]] || 122 |- ! 3569 | [[Арайбек]] || 122 |- ! 3570 | [[Абсаттар]] || 122 |- ! 3571 | [[Альдаир]] || 122 |- ! 3572 | [[Аржан]] || 122 |- ! 3573 | [[Абилкаир]] || 122 |- ! 3574 | [[Нурмухаммад]] || 121 |- ! 3575 | [[Нуркан]] || 121 |- ! 3576 | [[Ныгмет]] || 121 |- ! 3577 | [[Нурдин]] || 121 |- ! 3578 | [[Махмұт]] || 121 |- ! 3579 | [[Курмангалий]] || 121 |- ! 3580 | [[Зинулла]] || 121 |- ! 3581 | [[Калий]] || 121 |- ! 3582 | [[Жумамурат]] || 121 |- ! 3583 | [[Калдибек]] || 121 |- ! 3584 | [[Кеулимжай]] || 121 |- ! 3585 | [[Жетибай]] || 121 |- ! 3586 | [[Әлкей]] || 121 |- ! 3587 | [[Дамирхан]] || 121 |- ! 3588 | [[Данабай]] || 121 |- ! 3589 | [[Бинұр]] || 121 |- ! 3590 | [[Айбас]] || 121 |- ! 3591 | [[Абдижаппар]] || 121 |- ! 3592 | [[Абдул]] || 121 |- ! 3593 | [[Аманали]] || 121 |- ! 3594 | [[Абдусалам]] || 121 |- ! 3595 | [[Арғынбек]] || 121 |- ! 3596 | [[Улыкпан]] || 120 |- ! 3597 | [[Туралы]] || 120 |- ! 3598 | [[Яссауи]] || 120 |- ! 3599 | [[Тілекжан]] || 120 |- ! 3600 | [[Темірболат]] || 120 |- ! 3601 | [[Тагабай]] || 120 |- ! 3602 | [[Қалибек]] || 120 |- ! 3603 | [[Көбейсін]] || 120 |- ! 3604 | [[Имаш]] || 120 |- ! 3605 | [[Жаһангер]] || 120 |- ! 3606 | [[Жуманазар]] || 120 |- ! 3607 | [[Бекбай]] || 120 |- ! 3608 | [[Аязхан]] || 120 |- ! 3609 | [[Бердаулет]] || 120 |- ! 3610 | [[Алтынсары]] || 120 |- ! 3611 | [[Алкен]] || 120 |- ! 3612 | [[Ақтаң]] || 120 |- ! 3613 | [[Ысқақ]] || 119 |- ! 3614 | [[Тыныбек]] || 119 |- ! 3615 | [[Сеитбек]] || 119 |- ! 3616 | [[Танырберген]] || 119 |- ! 3617 | [[Отанбек]] || 119 |- ! 3618 | [[Көркем]] || 119 |- ! 3619 | [[Молдаш]] || 119 |- ! 3620 | [[Мендыбай]] || 119 |- ! 3621 | [[Кеншилик]] || 119 |- ! 3622 | [[Жапар]] || 119 |- ! 3623 | [[Жанабил]] || 119 |- ! 3624 | [[Жиенбек]] || 119 |- ! 3625 | [[Дауд]] || 119 |- ! 3626 | [[Бимырза]] || 119 |- ! 3627 | [[Базаргали]] || 119 |- ! 3628 | [[Бердали]] || 119 |- ! 3629 | [[Аширхан]] || 119 |- ! 3630 | [[Атажан]] || 119 |- ! 3631 | [[Аятбек]] || 119 |- ! 3632 | [[Абдимурат]] || 119 |- ! 3633 | [[Абилхайыр]] || 119 |- ! 3634 | [[Сеитхан]] || 118 |- ! 3635 | [[Тлекжан]] || 118 |- ! 3636 | [[Святослав]] || 118 |- ! 3637 | [[Саяжан]] || 118 |- ! 3638 | [[Рафаил]] || 118 |- ! 3639 | [[Мәжит]] || 118 |- ! 3640 | [[Максуд]] || 118 |- ! 3641 | [[Жеткер]] || 118 |- ! 3642 | [[Зинур]] || 118 |- ! 3643 | [[Калиаскар]] || 118 |- ! 3644 | [[Кайсарбек]] || 118 |- ! 3645 | [[Елик]] || 118 |- ! 3646 | [[Бейбитбек]] || 118 |- ! 3647 | [[Бексейіт]] || 118 |- ! 3648 | [[Беркін]] || 118 |- ! 3649 | [[Байбулат]] || 118 |- ! 3650 | [[Абдразак]] || 118 |- ! 3651 | [[Ақбар]] || 118 |- ! 3652 | [[Ыхлас]] || 117 |- ! 3653 | [[Ұзақбай]] || 117 |- ! 3654 | [[Нурмурат]] || 117 |- ! 3655 | [[Нуржігіт]] || 117 |- ! 3656 | [[Нурлы]] || 117 |- ! 3657 | [[Мыктыбай]] || 117 |- ! 3658 | [[Жангабай]] || 117 |- ! 3659 | [[Изтурган]] || 117 |- ! 3660 | [[Жонибек]] || 117 |- ! 3661 | [[Каликан]] || 117 |- ! 3662 | [[Әмірали]] || 117 |- ! 3663 | [[Ермұханбет]] || 117 |- ! 3664 | [[Борибай]] || 117 |- ! 3665 | [[Бакыткан]] || 117 |- ! 3666 | [[Берикбек]] || 117 |- ! 3667 | [[Абдрасил]] || 117 |- ! 3668 | [[Адылет]] || 117 |- ! 3669 | [[Толеш]] || 116 |- ! 3670 | [[Сертай]] || 116 |- ! 3671 | [[Толағай]] || 116 |- ! 3672 | [[Сенім]] || 116 |- ! 3673 | [[Рахманберді]] || 116 |- ! 3674 | [[Нураш]] || 116 |- ! 3675 | [[Омарали]] || 116 |- ! 3676 | [[Нурбақыт]] || 116 |- ! 3677 | [[Мухагали]] || 116 |- ! 3678 | [[Колдас]] || 116 |- ! 3679 | [[Мейримхан]] || 116 |- ! 3680 | [[Камит]] || 116 |- ! 3681 | [[Ирлан]] || 116 |- ! 3682 | [[Жумагелди]] || 116 |- ! 3683 | [[Кайырболат]] || 116 |- ! 3684 | [[Кенжебулат]] || 116 |- ! 3685 | [[Еркеұлан]] || 116 |- ! 3686 | [[Ерикжан]] || 116 |- ! 3687 | [[Ахад]] || 116 |- ! 3688 | [[Айткожа]] || 116 |- ! 3689 | [[Адихан]] || 116 |- ! 3690 | [[Абайбек]] || 116 |- ! 3691 | [[Туран]] || 115 |- ! 3692 | [[Нурдан]] || 115 |- ! 3693 | [[Ермат]] || 115 |- ! 3694 | [[Дуйсебек]] || 115 |- ! 3695 | [[Ерсаян]] || 115 |- ! 3696 | [[Байдос]] || 115 |- ! 3697 | [[Бахтибай]] || 115 |- ! 3698 | [[Асфендияр]] || 115 |- ! 3699 | [[Адамбек]] || 115 |- ! 3700 | [[Айнат]] || 115 |- ! 3701 | [[Абсамат]] || 115 |- ! 3702 | [[Хакім]] || 114 |- ! 3703 | [[Төрәлі]] || 114 |- ! 3704 | [[Суиндык]] || 114 |- ! 3705 | [[Серык]] || 114 |- ! 3706 | [[Рыскелды]] || 114 |- ! 3707 | [[Тойшыбек]] || 114 |- ! 3708 | [[Сағидолла]] || 114 |- ! 3709 | [[Токан]] || 114 |- ! 3710 | [[Сәлім]] || 114 |- ! 3711 | [[Рассул]] || 114 |- ! 3712 | [[Оралтай]] || 114 |- ! 3713 | [[Өмірұзақ]] || 114 |- ! 3714 | [[Нұраман]] || 114 |- ! 3715 | [[Курманжан]] || 114 |- ! 3716 | [[Көпжан]] || 114 |- ! 3717 | [[Мендибек]] || 114 |- ! 3718 | [[Кобей]] || 114 |- ! 3719 | [[Диасбек]] || 114 |- ! 3720 | [[Джанабай]] || 114 |- ! 3721 | [[Бабахан]] || 114 |- ! 3722 | [[Гадылбек]] || 114 |- ! 3723 | [[Ботир]] || 114 |- ! 3724 | [[Абилкайыр]] || 114 |- ! 3725 | [[Акберен]] || 114 |- ! 3726 | [[Адель]] || 114 |- ! 3727 | [[Аль-Мансур]] || 114 |- ! 3728 | [[Ханиф]] || 113 |- ! 3729 | [[Яков]] || 113 |- ! 3730 | [[Тәукехан]] || 113 |- ! 3731 | [[Сарман]] || 113 |- ! 3732 | [[Нуртлек]] || 113 |- ! 3733 | [[Омиргали]] || 113 |- ! 3734 | [[Кылышбай]] || 113 |- ! 3735 | [[Жасканат]] || 113 |- ! 3736 | [[Әмин]] || 113 |- ! 3737 | [[Әскер]] || 113 |- ! 3738 | [[Дауиржан]] || 113 |- ! 3739 | [[Әбдірахым]] || 113 |- ! 3740 | [[Диханбай]] || 113 |- ! 3741 | [[Дәуірхан]] || 113 |- ! 3742 | [[Бейсенгазы]] || 113 |- ! 3743 | [[Арысланбек]] || 113 |- ! 3744 | [[Абдулрахман]] || 113 |- ! 3745 | [[Арда]] || 113 |- ! 3746 | [[Алтайбек]] || 113 |- ! 3747 | [[Алий]] || 113 |- ! 3748 | [[Адылжан]] || 113 |- ! 3749 | [[Слямбек]] || 112 |- ! 3750 | [[Оразымбет]] || 112 |- ! 3751 | [[Өтеміс]] || 112 |- ! 3752 | [[Кудияр]] || 112 |- ! 3753 | [[Кобеген]] || 112 |- ! 3754 | [[Мархат]] || 112 |- ! 3755 | [[Кенжибек]] || 112 |- ! 3756 | [[Еркенже]] || 112 |- ! 3757 | [[Джумахан]] || 112 |- ! 3758 | [[Екпін]] || 112 |- ! 3759 | [[Бахадур]] || 112 |- ! 3760 | [[Балгынбек]] || 112 |- ! 3761 | [[Баянды]] || 112 |- ! 3762 | [[Азатхан]] || 112 |- ! 3763 | [[Абуали]] || 112 |- ! 3764 | [[Абдикалык]] || 112 |- ! 3765 | [[Абдумажит]] || 112 |- ! 3766 | [[Алғыс]] || 112 |- ! 3767 | [[Сардорбек]] || 111 |- ! 3768 | [[Серәлі]] || 111 |- ! 3769 | [[Танир]] || 111 |- ! 3770 | [[Сабырбай]] || 111 |- ! 3771 | [[Нурахан]] || 111 |- ! 3772 | [[Оралгазы]] || 111 |- ! 3773 | [[Ильнар]] || 111 |- ! 3774 | [[Жаик]] || 111 |- ! 3775 | [[Еликбай]] || 111 |- ! 3776 | [[Ермак]] || 111 |- ! 3777 | [[Ербакыт]] || 111 |- ! 3778 | [[Ермаганбет]] || 111 |- ! 3779 | [[Жайылхан]] || 111 |- ! 3780 | [[Дилдабек]] || 111 |- ! 3781 | [[Дәулетбай]] || 111 |- ! 3782 | [[Биғали]] || 111 |- ! 3783 | [[Гайнулла]] || 111 |- ! 3784 | [[Быржан]] || 111 |- ! 3785 | [[Аккали]] || 111 |- ! 3786 | [[Ақтанберді]] || 111 |- ! 3787 | [[Абильхан]] || 111 |- ! 3788 | [[Абдуазиз]] || 111 |- ! 3789 | [[Абдуғаппар]] || 111 |- ! 3790 | [[Яхья]] || 110 |- ! 3791 | [[Улукбек]] || 110 |- ! 3792 | [[Турабек]] || 110 |- ! 3793 | [[Саду]] || 110 |- ! 3794 | [[Смағұл]] || 110 |- ! 3795 | [[Семейхан]] || 110 |- ! 3796 | [[Сүйеніш]] || 110 |- ! 3797 | [[Нурғиса]] || 110 |- ! 3798 | [[Муратали]] || 110 |- ! 3799 | [[Кырыкбай]] || 110 |- ! 3800 | [[Кәдірбек]] || 110 |- ! 3801 | [[Журсин]] || 110 |- ! 3802 | [[Камидолла]] || 110 |- ! 3803 | [[Жолан]] || 110 |- ! 3804 | [[Жалғасхан]] || 110 |- ! 3805 | [[Ғазизхан]] || 110 |- ! 3806 | [[Бектияр]] || 110 |- ! 3807 | [[Габитжан]] || 110 |- ! 3808 | [[Барыс]] || 110 |- ! 3809 | [[Ғасыржан]] || 110 |- ! 3810 | [[Ғабидулла]] || 110 |- ! 3811 | [[Альтемир]] || 110 |- ! 3812 | [[Хаджимурат]] || 109 |- ! 3813 | [[Шейхислам]] || 109 |- ! 3814 | [[Умирзах]] || 109 |- ! 3815 | [[Садуақас]] || 109 |- ! 3816 | [[Рахимберди]] || 109 |- ! 3817 | [[Нұржаусын]] || 109 |- ! 3818 | [[Нағашбек]] || 109 |- ! 3819 | [[Нұрділда]] || 109 |- ! 3820 | [[Жаналы]] || 109 |- ! 3821 | [[Кайырбай]] || 109 |- ! 3822 | [[Калмырза]] || 109 |- ! 3823 | [[Жеткізген]] || 109 |- ! 3824 | [[Әбдіжаппар]] || 109 |- ! 3825 | [[Әкімбек]] || 109 |- ! 3826 | [[Билял]] || 109 |- ! 3827 | [[Арыстанбай]] || 109 |- ! 3828 | [[Багадат]] || 109 |- ! 3829 | [[Баянбай]] || 109 |- ! 3830 | [[Аділжан]] || 109 |- ! 3831 | [[Абдул Азиз]] || 109 |- ! 3832 | [[Ақжолтай]] || 109 |- ! 3833 | [[Адлен]] || 109 |- ! 3834 | [[Туленди]] || 108 |- ! 3835 | [[Салык]] || 108 |- ! 3836 | [[Токтархан]] || 108 |- ! 3837 | [[Талип]] || 108 |- ! 3838 | [[Садвакас]] || 108 |- ! 3839 | [[Сагинбек]] || 108 |- ! 3840 | [[Смайыл]] || 108 |- ! 3841 | [[Нурадиль]] || 108 |- ! 3842 | [[Нуржанат]] || 108 |- ! 3843 | [[Нұрсәулет]] || 108 |- ! 3844 | [[Қайсарбек]] || 108 |- ! 3845 | [[Жанзак]] || 108 |- ! 3846 | [[Жауынбай]] || 108 |- ! 3847 | [[Жубаткан]] || 108 |- ! 3848 | [[Кабдрахман]] || 108 |- ! 3849 | [[Жанысбек]] || 108 |- ! 3850 | [[Жубандык]] || 108 |- ! 3851 | [[Жақсыкелді]] || 108 |- ! 3852 | [[Дегдар]] || 108 |- ! 3853 | [[Әбіл-Мансұр]] || 108 |- ! 3854 | [[Галамат]] || 108 |- ! 3855 | [[Багыт]] || 108 |- ! 3856 | [[Аятулла]] || 108 |- ! 3857 | [[Абдугали]] || 108 |- ! 3858 | [[Аксултан]] || 108 |- ! 3859 | [[Абдугаппар]] || 108 |- ! 3860 | [[Алгабек]] || 108 |- ! 3861 | [[Акпар]] || 108 |- ! 3862 | [[Абдуррохим]] || 108 |- ! 3863 | [[Халит]] || 107 |- ! 3864 | [[Тыныс]] || 107 |- ! 3865 | [[Уласбек]] || 107 |- ! 3866 | [[Ырысбай]] || 107 |- ! 3867 | [[Сандибай]] || 107 |- ! 3868 | [[Тоқтарбек]] || 107 |- ! 3869 | [[Сабитжан]] || 107 |- ! 3870 | [[Мухамед-Али]] || 107 |- ! 3871 | [[Нуркелды]] || 107 |- ! 3872 | [[Нургалы]] || 107 |- ! 3873 | [[Максутбек]] || 107 |- ! 3874 | [[Жекен]] || 107 |- ! 3875 | [[Жаңбырбай]] || 107 |- ! 3876 | [[Канаш]] || 107 |- ! 3877 | [[Жанкельды]] || 107 |- ! 3878 | [[Кенжемурат]] || 107 |- ! 3879 | [[Каиркен]] || 107 |- ! 3880 | [[Жетпісбай]] || 107 |- ! 3881 | [[Калкен]] || 107 |- ! 3882 | [[Исламжан]] || 107 |- ! 3883 | [[Әбдібек]] || 107 |- ! 3884 | [[Дауыл]] || 107 |- ! 3885 | [[Әлмұхаммед]] || 107 |- ! 3886 | [[Дюсенгали]] || 107 |- ! 3887 | [[Аруан]] || 107 |- ! 3888 | [[Абилбек]] || 107 |- ! 3889 | [[Алмурат]] || 107 |- ! 3890 | [[Абілмансұр]] || 107 |- ! 3891 | [[Халык]] || 106 |- ! 3892 | [[Элнур]] || 106 |- ! 3893 | [[Ұласбек]] || 106 |- ! 3894 | [[Тимерлан]] || 106 |- ! 3895 | [[Сагымбай]] || 106 |- ! 3896 | [[Съезбек]] || 106 |- ! 3897 | [[Тиллабек]] || 106 |- ! 3898 | [[Наврузбек]] || 106 |- ! 3899 | [[Полатбай]] || 106 |- ! 3900 | [[Орысбай]] || 106 |- ! 3901 | [[Кошкинбай]] || 106 |- ! 3902 | [[Козыбай]] || 106 |- ! 3903 | [[Мирамгали]] || 106 |- ! 3904 | [[Куракбай]] || 106 |- ! 3905 | [[Мукатай]] || 106 |- ! 3906 | [[Қадірбек]] || 106 |- ! 3907 | [[Караман]] || 106 |- ! 3908 | [[Кабидулла]] || 106 |- ! 3909 | [[Жеткеншек]] || 106 |- ! 3910 | [[Канай]] || 106 |- ! 3911 | [[Егемберди]] || 106 |- ! 3912 | [[Ергенбай]] || 106 |- ! 3913 | [[Елибай]] || 106 |- ! 3914 | [[Асаналы]] || 106 |- ! 3915 | [[Бисултан]] || 106 |- ! 3916 | [[Бижигит]] || 106 |- ! 3917 | [[Бөкенбай]] || 106 |- ! 3918 | [[Габдолла]] || 106 |- ! 3919 | [[Алипбай]] || 106 |- ! 3920 | [[Амиль]] || 106 |- ! 3921 | [[Абдужалил]] || 106 |- ! 3922 | [[Шамшидин]] || 105 |- ! 3923 | [[Уринбасар]] || 105 |- ! 3924 | [[Туймебай]] || 105 |- ! 3925 | [[Солих]] || 105 |- ! 3926 | [[Нұр Ислам]] || 105 |- ! 3927 | [[Лашын]] || 105 |- ! 3928 | [[Кувандык]] || 105 |- ! 3929 | [[Мадий]] || 105 |- ! 3930 | [[Кенжегазы]] || 105 |- ! 3931 | [[Иманбай]] || 105 |- ! 3932 | [[Гусман]] || 105 |- ! 3933 | [[Әбілсейіт]] || 105 |- ! 3934 | [[Асемхан]] || 105 |- ! 3935 | [[Баймурза]] || 105 |- ! 3936 | [[Айдамир]] || 105 |- ! 3937 | [[Алданазар]] || 105 |- ! 3938 | [[Алдамжар]] || 105 |- ! 3939 | [[Туленды]] || 104 |- ! 3940 | [[Шайхислам]] || 104 |- ! 3941 | [[Тарғын]] || 104 |- ! 3942 | [[Нурслан]] || 104 |- ! 3943 | [[Нурдилла]] || 104 |- ! 3944 | [[Магауя]] || 104 |- ! 3945 | [[Кулажан]] || 104 |- ! 3946 | [[Максутхан]] || 104 |- ! 3947 | [[Қайролла]] || 104 |- ! 3948 | [[Кенжегул]] || 104 |- ! 3949 | [[Камидулла]] || 104 |- ! 3950 | [[Жаныс]] || 104 |- ! 3951 | [[Іляс]] || 104 |- ! 3952 | [[Казтай]] || 104 |- ! 3953 | [[Әліжан]] || 104 |- ! 3954 | [[Доскали]] || 104 |- ! 3955 | [[Әбдірасул]] || 104 |- ! 3956 | [[Әбілғазы]] || 104 |- ! 3957 | [[Дюсембек]] || 104 |- ! 3958 | [[Дәмір]] || 104 |- ! 3959 | [[Бекарыстан]] || 104 |- ! 3960 | [[Байсултан]] || 104 |- ! 3961 | [[Балта]] || 104 |- ! 3962 | [[Болыс]] || 104 |- ! 3963 | [[Бижігіт]] || 104 |- ! 3964 | [[Шымболат]] || 103 |- ! 3965 | [[Юлдаш]] || 103 |- ! 3966 | [[Турсынгазы]] || 103 |- ! 3967 | [[Нургожа]] || 103 |- ! 3968 | [[Мухаммедәли]] || 103 |- ! 3969 | [[Назарали]] || 103 |- ! 3970 | [[Мирман]] || 103 |- ! 3971 | [[Корган]] || 103 |- ! 3972 | [[Кыдыралы]] || 103 |- ! 3973 | [[Мағди]] || 103 |- ! 3974 | [[Ильгиз]] || 103 |- ! 3975 | [[Жангельди]] || 103 |- ! 3976 | [[Ерсинбек]] || 103 |- ! 3977 | [[Елеубай]] || 103 |- ! 3978 | [[Ерғұлан]] || 103 |- ! 3979 | [[Байтурсын]] || 103 |- ! 3980 | [[Арыстангали]] || 103 |- ! 3981 | [[Абдурашит]] || 103 |- ! 3982 | [[Айткалий]] || 103 |- ! 3983 | [[Абдикадыр]] || 103 |- ! 3984 | [[Шахзод]] || 102 |- ! 3985 | [[Турлыбай]] || 102 |- ! 3986 | [[Тимурбек]] || 102 |- ! 3987 | [[Серкебай]] || 102 |- ! 3988 | [[Тойбазар]] || 102 |- ! 3989 | [[Орманбек]] || 102 |- ! 3990 | [[Нургабыл]] || 102 |- ! 3991 | [[Куттымурат]] || 102 |- ! 3992 | [[Иманжан]] || 102 |- ! 3993 | [[Калиолла]] || 102 |- ! 3994 | [[Далабай]] || 102 |- ! 3995 | [[Ергулан]] || 102 |- ! 3996 | [[Есбулат]] || 102 |- ! 3997 | [[Әлемхан]] || 102 |- ! 3998 | [[Дауир]] || 102 |- ! 3999 | [[Байжигит]] || 102 |- ! 4000 | [[Аюп]] || 102 |- ! 4001 | [[Ағаділ]] || 102 |- ! 4002 | [[Абдрасул]] || 102 |- ! 4003 | [[Албек]] || 102 |- ! 4004 | [[Аймахан]] || 102 |- ! 4005 | [[Ханторе]] || 101 |- ! 4006 | [[Шәміл]] || 101 |- ! 4007 | [[Тұрсынәлі]] || 101 |- ! 4008 | [[Шахдияр]] || 101 |- ! 4009 | [[Темурбек]] || 101 |- ! 4010 | [[Сағинұр]] || 101 |- ! 4011 | [[Рустэм]] || 101 |- ! 4012 | [[Салахаддин]] || 101 |- ! 4013 | [[Оралкан]] || 101 |- ! 4014 | [[Нұрай]] || 101 |- ! 4015 | [[Мурзагали]] || 101 |- ! 4016 | [[Идирис]] || 101 |- ! 4017 | [[Зуфар]] || 101 |- ! 4018 | [[Кайрболат]] || 101 |- ! 4019 | [[Дуйсенали]] || 101 |- ! 4020 | [[Ержет]] || 101 |- ! 4021 | [[Есенәлі]] || 101 |- ! 4022 | [[Аядиль]] || 101 |- ! 4023 | [[Айтмухамет]] || 101 |- ! 4024 | [[Туркменбай]] || 100 |- ! 4025 | [[Серикгали]] || 100 |- ! 4026 | [[Сейфолла]] || 100 |- ! 4027 | [[Сисенгали]] || 100 |- ! 4028 | [[Сәуірбек]] || 100 |- ! 4029 | [[Сисен]] || 100 |- ! 4030 | [[Сеил]] || 100 |- ! 4031 | [[Тазабай]] || 100 |- ! 4032 | [[Өсербай]] || 100 |- ! 4033 | [[Орынжан]] || 100 |- ! 4034 | [[Оскар]] || 100 |- ! 4035 | [[Нұрасхан]] || 100 |- ! 4036 | [[Мусилим]] || 100 |- ! 4037 | [[Кунболат]] || 100 |- ! 4038 | [[Муратказы]] || 100 |- ! 4039 | [[Курманалы]] || 100 |- ! 4040 | [[Қойшыбай]] || 100 |- ! 4041 | [[Мейірімжан]] || 100 |- ! 4042 | [[Құштар]] || 100 |- ! 4043 | [[Жұман]] || 100 |- ! 4044 | [[Жанатхан]] || 100 |- ! 4045 | [[Жузбай]] || 100 |- ! 4046 | [[Жамбылбек]] || 100 |- ! 4047 | [[Ильзат]] || 100 |- ! 4048 | [[Даврон]] || 100 |- ! 4049 | [[Дилан]] || 100 |- ! 4050 | [[Данышпан]] || 100 |- ! 4051 | [[Әбдуәли]] || 100 |- ! 4052 | [[Галиаскар]] || 100 |- ! 4053 | [[Архимед]] || 100 |- ! 4054 | [[Балхаш]] || 100 |- ! 4055 | [[Ғибадат]] || 100 |- ! 4056 | [[Баянгали]] || 100 |- ! 4057 | [[Абдуллох]] || 100 |- ! 4058 | [[Эрали]] || 99 |- ! 4059 | [[Тұрғанбай]] || 99 |- ! 4060 | [[Фарит]] || 99 |- ! 4061 | [[Турдалы]] || 99 |- ! 4062 | [[Тілеу]] || 99 |- ! 4063 | [[Сыздык]] || 99 |- ! 4064 | [[Сағынжан]] || 99 |- ! 4065 | [[Рахимбай]] || 99 |- ! 4066 | [[Талғатбек]] || 99 |- ! 4067 | [[Толебай]] || 99 |- ! 4068 | [[Сағатбек]] || 99 |- ! 4069 | [[Раушан]] || 99 |- ! 4070 | [[Мүслим]] || 99 |- ! 4071 | [[Раиль]] || 99 |- ! 4072 | [[Мырзаш]] || 99 |- ! 4073 | [[Омирали]] || 99 |- ! 4074 | [[Кирил]] || 99 |- ! 4075 | [[Мейранбек]] || 99 |- ! 4076 | [[Мусатай]] || 99 |- ! 4077 | [[Жанар]] || 99 |- ! 4078 | [[Жарылгап]] || 99 |- ! 4079 | [[Калдибай]] || 99 |- ! 4080 | [[Жасылан]] || 99 |- ! 4081 | [[Карл]] || 99 |- ! 4082 | [[Джанат]] || 99 |- ! 4083 | [[Досмухан]] || 99 |- ! 4084 | [[Байнұр]] || 99 |- ! 4085 | [[Бекмахан]] || 99 |- ! 4086 | [[Бегежан]] || 99 |- ! 4087 | [[Арысбай]] || 99 |- ! 4088 | [[Баймухан]] || 99 |- ! 4089 | [[Айтмагамбет]] || 99 |- ! 4090 | [[Адис]] || 99 |- ! 4091 | [[Айнур]] || 99 |- ! 4092 | [[Азидолла]] || 99 |- ! 4093 | [[Абдулхафиз]] || 99 |- ! 4094 | [[Айтмухан]] || 99 |- ! 4095 | [[Айтмуханбет]] || 99 |- ! 4096 | [[Фазылбек]] || 98 |- ! 4097 | [[Рахымбай]] || 98 |- ! 4098 | [[Саркыт]] || 98 |- ! 4099 | [[Назым]] || 98 |- ! 4100 | [[Нуркат]] || 98 |- ! 4101 | [[Мир]] || 98 |- ! 4102 | [[Қанжар]] || 98 |- ! 4103 | [[Жолтай]] || 98 |- ! 4104 | [[Канжарбек]] || 98 |- ! 4105 | [[Кеменгер]] || 98 |- ! 4106 | [[Жанәбіл]] || 98 |- ! 4107 | [[Әбіл Мансұр]] || 98 |- ! 4108 | [[Ерсағын]] || 98 |- ! 4109 | [[Джамбулат]] || 98 |- ! 4110 | [[Арнас]] || 98 |- ! 4111 | [[Бахтжон]] || 98 |- ! 4112 | [[Айтас]] || 98 |- ! 4113 | [[Алау]] || 98 |- ! 4114 | [[Альнұр]] || 98 |- ! 4115 | [[Алдонгар]] || 98 |- ! 4116 | [[Шохрух]] || 97 |- ! 4117 | [[Рахманали]] || 97 |- ! 4118 | [[Тельжан]] || 97 |- ! 4119 | [[Сапаргалий]] || 97 |- ! 4120 | [[Рәтбек]] || 97 |- ! 4121 | [[Раимжан]] || 97 |- ! 4122 | [[Нурлибай]] || 97 |- ! 4123 | [[Нуратдин]] || 97 |- ! 4124 | [[Нурсагат]] || 97 |- ! 4125 | [[Миятбек]] || 97 |- ! 4126 | [[Кобыланды]] || 97 |- ! 4127 | [[Мамадияр]] || 97 |- ! 4128 | [[Исак]] || 97 |- ! 4129 | [[Илесбай]] || 97 |- ! 4130 | [[Кайрош]] || 97 |- ! 4131 | [[Ерханат]] || 97 |- ! 4132 | [[Ельжас]] || 97 |- ! 4133 | [[Елсияр]] || 97 |- ! 4134 | [[Бахтиер]] || 97 |- ! 4135 | [[Бигазы]] || 97 |- ! 4136 | [[Бекмұхамед]] || 97 |- ! 4137 | [[Атанияз]] || 97 |- ! 4138 | [[Бақтөре]] || 97 |- ! 4139 | [[Акдаулет]] || 97 |- ! 4140 | [[Эрнест]] || 96 |- ! 4141 | [[Серижан]] || 96 |- ! 4142 | [[Сали]] || 96 |- ! 4143 | [[Нурхожа]] || 96 |- ! 4144 | [[Құлмұхаммед]] || 96 |- ! 4145 | [[Қуатжан]] || 96 |- ! 4146 | [[Қымбат]] || 96 |- ! 4147 | [[Касим]] || 96 |- ! 4148 | [[Калым]] || 96 |- ! 4149 | [[Керімжан]] || 96 |- ! 4150 | [[Еркасым]] || 96 |- ! 4151 | [[Есқали]] || 96 |- ! 4152 | [[Бахтибек]] || 96 |- ! 4153 | [[Бакытнур]] || 96 |- ! 4154 | [[Айткен]] || 96 |- ! 4155 | [[Туракбай]] || 95 |- ! 4156 | [[Сауытбек]] || 95 |- ! 4157 | [[Танжарбай]] || 95 |- ! 4158 | [[Саркытбек]] || 95 |- ! 4159 | [[Темірғали]] || 95 |- ! 4160 | [[Селим]] || 95 |- ! 4161 | [[Рауф]] || 95 |- ! 4162 | [[Кожамурат]] || 95 |- ! 4163 | [[Маратжан]] || 95 |- ! 4164 | [[Ільяс]] || 95 |- ! 4165 | [[Имантай]] || 95 |- ! 4166 | [[Жумагелды]] || 95 |- ! 4167 | [[Демьян]] || 95 |- ! 4168 | [[Ерқожа]] || 95 |- ! 4169 | [[Әлен]] || 95 |- ! 4170 | [[Әбдіғали]] || 95 |- ! 4171 | [[Елисей]] || 95 |- ! 4172 | [[Бекмуханбет]] || 95 |- ! 4173 | [[Бекдос]] || 95 |- ! 4174 | [[Аширали]] || 95 |- ! 4175 | [[Байзақ]] || 95 |- ! 4176 | [[Бегман]] || 95 |- ! 4177 | [[Баяхмет]] || 95 |- ! 4178 | [[Ажибек]] || 95 |- ! 4179 | [[Акимхан]] || 95 |- ! 4180 | [[Эрбол]] || 94 |- ! 4181 | [[Ырысдаулет]] || 94 |- ! 4182 | [[Шегебай]] || 94 |- ! 4183 | [[Садыбек]] || 94 |- ! 4184 | [[Рыспай]] || 94 |- ! 4185 | [[Сейіт]] || 94 |- ! 4186 | [[Солтанбек]] || 94 |- ! 4187 | [[Нұр-Али]] || 94 |- ! 4188 | [[Оразкан]] || 94 |- ! 4189 | [[Қасым-Жомарт]] || 94 |- ! 4190 | [[Курбангали]] || 94 |- ! 4191 | [[Келден]] || 94 |- ! 4192 | [[Жұлдызбек]] || 94 |- ! 4193 | [[Калжигит]] || 94 |- ! 4194 | [[Калимжан]] || 94 |- ! 4195 | [[Жанаман]] || 94 |- ! 4196 | [[Кайрбай]] || 94 |- ! 4197 | [[Жакип]] || 94 |- ! 4198 | [[Дін-Мұхаммед]] || 94 |- ! 4199 | [[Ерқасым]] || 94 |- ! 4200 | [[Асуан]] || 94 |- ! 4201 | [[Бекқали]] || 94 |- ! 4202 | [[Газизбек]] || 94 |- ! 4203 | [[Ахтан]] || 94 |- ! 4204 | [[Байкадам]] || 94 |- ! 4205 | [[Асангали]] || 94 |- ! 4206 | [[Абдирахим]] || 94 |- ! 4207 | [[Аби]] || 94 |- ! 4208 | [[Эльмар]] || 93 |- ! 4209 | [[Умербек]] || 93 |- ! 4210 | [[Хакимжан]] || 93 |- ! 4211 | [[Садибек]] || 93 |- ! 4212 | [[Сапарәлі]] || 93 |- ! 4213 | [[Ризван]] || 93 |- ! 4214 | [[Сердар]] || 93 |- ! 4215 | [[Таласбек]] || 93 |- ! 4216 | [[Сырбай]] || 93 |- ! 4217 | [[Мұратбай]] || 93 |- ! 4218 | [[Нұрымхан]] || 93 |- ! 4219 | [[Мұхаметали]] || 93 |- ! 4220 | [[Мұсахан]] || 93 |- ! 4221 | [[Мухтор]] || 93 |- ! 4222 | [[Милан]] || 93 |- ! 4223 | [[Мирзагали]] || 93 |- ! 4224 | [[Мелдехан]] || 93 |- ! 4225 | [[Мендыгали]] || 93 |- ! 4226 | [[Кемаль]] || 93 |- ! 4227 | [[Исломбек]] || 93 |- ! 4228 | [[Дильдар]] || 93 |- ! 4229 | [[Давлатбек]] || 93 |- ! 4230 | [[Джаныбек]] || 93 |- ! 4231 | [[Ғамзат]] || 93 |- ! 4232 | [[Ботабек]] || 93 |- ! 4233 | [[Бердімұрат]] || 93 |- ! 4234 | [[Арынгазы]] || 93 |- ! 4235 | [[Аятхан]] || 93 |- ! 4236 | [[Ауесбек]] || 93 |- ! 4237 | [[Акжолтай]] || 93 |- ! 4238 | [[Анзор]] || 93 |- ! 4239 | [[Акимбай]] || 93 |- ! 4240 | [[Альтайыр]] || 93 |- ! 4241 | [[Арипхан]] || 93 |- ! 4242 | [[Шахмұрат]] || 92 |- ! 4243 | [[Якуб]] || 92 |- ! 4244 | [[Хадис]] || 92 |- ! 4245 | [[Шерәлі]] || 92 |- ! 4246 | [[Сактапберген]] || 92 |- ! 4247 | [[Савет]] || 92 |- ! 4248 | [[Серикбосын]] || 92 |- ! 4249 | [[Нигмет]] || 92 |- ! 4250 | [[Отарбай]] || 92 |- ! 4251 | [[Кожаберген]] || 92 |- ! 4252 | [[Қалмырза]] || 92 |- ! 4253 | [[Жора]] || 92 |- ! 4254 | [[Кабден]] || 92 |- ! 4255 | [[Кабылжан]] || 92 |- ! 4256 | [[Имангазы]] || 92 |- ! 4257 | [[Госман]] || 92 |- ! 4258 | [[Есболсын]] || 92 |- ! 4259 | [[Аяган]] || 92 |- ! 4260 | [[Бота]] || 92 |- ! 4261 | [[Бекмухамед]] || 92 |- ! 4262 | [[Вахит]] || 92 |- ! 4263 | [[Абылгазы]] || 92 |- ! 4264 | [[Абдижалил]] || 92 |- ! 4265 | [[Альхан]] || 92 |- ! 4266 | [[Аргынгазы]] || 92 |- ! 4267 | [[Тургун]] || 91 |- ! 4268 | [[Тұңғышбай]] || 91 |- ! 4269 | [[Төле]] || 91 |- ! 4270 | [[Рахметжан]] || 91 |- ! 4271 | [[Сұлтанғазы]] || 91 |- ! 4272 | [[Нұрдияр]] || 91 |- ! 4273 | [[Нуритдин]] || 91 |- ! 4274 | [[Кыдырхан]] || 91 |- ! 4275 | [[Медетбай]] || 91 |- ! 4276 | [[Кубайдулла]] || 91 |- ! 4277 | [[Куанбай]] || 91 |- ! 4278 | [[Избаскан]] || 91 |- ! 4279 | [[Жанмурат]] || 91 |- ! 4280 | [[Кенжекан]] || 91 |- ! 4281 | [[Еслямбек]] || 91 |- ! 4282 | [[Әлиқан]] || 91 |- ! 4283 | [[Әбдіғаппар]] || 91 |- ! 4284 | [[Әлмұрат]] || 91 |- ! 4285 | [[Дильяр]] || 91 |- ! 4286 | [[Әбдурахман]] || 91 |- ! 4287 | [[Есенкул]] || 91 |- ! 4288 | [[Еркеблан]] || 91 |- ! 4289 | [[Дузелбай]] || 91 |- ! 4290 | [[Батыл]] || 91 |- ! 4291 | [[Булан]] || 91 |- ! 4292 | [[Арун]] || 91 |- ! 4293 | [[Беколжас]] || 91 |- ! 4294 | [[Ашир]] || 91 |- ! 4295 | [[Бейбет]] || 91 |- ! 4296 | [[Альдияр]] || 91 |- ! 4297 | [[Анияр]] || 91 |- ! 4298 | [[Абдраман]] || 91 |- ! 4299 | [[Адилгерей]] || 91 |- ! 4300 | [[Абдухамит]] || 91 |- ! 4301 | [[Амиран]] || 91 |- ! 4302 | [[Алемжан]] || 91 |- ! 4303 | [[Абдыгали]] || 91 |- ! 4304 | [[Шингисхан]] || 90 |- ! 4305 | [[Шамил]] || 90 |- ! 4306 | [[Турсунхан]] || 90 |- ! 4307 | [[Сулайман]] || 90 |- ! 4308 | [[Сәдуақас]] || 90 |- ! 4309 | [[Тенизбай]] || 90 |- ! 4310 | [[Смайл]] || 90 |- ! 4311 | [[Саби]] || 90 |- ! 4312 | [[Өмірбай]] || 90 |- ! 4313 | [[Орын]] || 90 |- ! 4314 | [[Нурсаят]] || 90 |- ! 4315 | [[Мухаммад Али]] || 90 |- ! 4316 | [[Нуралхан]] || 90 |- ! 4317 | [[Нарын]] || 90 |- ! 4318 | [[Оскен]] || 90 |- ! 4319 | [[Нурторе]] || 90 |- ! 4320 | [[Мақсатбек]] || 90 |- ! 4321 | [[Мәді]] || 90 |- ! 4322 | [[Замирбек]] || 90 |- ! 4323 | [[Жанбирбай]] || 90 |- ! 4324 | [[Каиртай]] || 90 |- ! 4325 | [[Жолдыгали]] || 90 |- ! 4326 | [[Ермұхамет]] || 90 |- ! 4327 | [[Белес]] || 90 |- ! 4328 | [[Байсеит]] || 90 |- ! 4329 | [[Бағыжан]] || 90 |- ! 4330 | [[Бикелді]] || 90 |- ! 4331 | [[Бекулан]] || 90 |- ! 4332 | [[Билимжан]] || 90 |- ! 4333 | [[Асылтай]] || 90 |- ! 4334 | [[Аспан]] || 90 |- ! 4335 | [[Бейбітхан]] || 90 |- ! 4336 | [[Алинар]] || 90 |- ! 4337 | [[Алшынбек]] || 90 |- ! 4338 | [[Айдарали]] || 90 |- ! 4339 | [[Эрнар]] || 89 |- ! 4340 | [[Хазрет]] || 89 |- ! 4341 | [[Тулеугали]] || 89 |- ! 4342 | [[Самен]] || 89 |- ! 4343 | [[Темерхан]] || 89 |- ! 4344 | [[Тилеуберди]] || 89 |- ! 4345 | [[Табынбай]] || 89 |- ! 4346 | [[Сейтмурат]] || 89 |- ! 4347 | [[Сафар]] || 89 |- ! 4348 | [[Тимурхан]] || 89 |- ! 4349 | [[Ниетбай]] || 89 |- ! 4350 | [[Нурымбет]] || 89 |- ! 4351 | [[Назбек]] || 89 |- ! 4352 | [[Кубей]] || 89 |- ! 4353 | [[Линар]] || 89 |- ! 4354 | [[Кудрат]] || 89 |- ! 4355 | [[Келис]] || 89 |- ! 4356 | [[Казибек]] || 89 |- ! 4357 | [[Иклас]] || 89 |- ! 4358 | [[Ілесбек]] || 89 |- ! 4359 | [[Ерталап]] || 89 |- ! 4360 | [[Есбосын]] || 89 |- ! 4361 | [[Дильмухамед]] || 89 |- ! 4362 | [[Батыркан]] || 89 |- ! 4363 | [[Буркутбай]] || 89 |- ! 4364 | [[Артық]] || 89 |- ! 4365 | [[Баязид]] || 89 |- ! 4366 | [[Асау]] || 89 |- ! 4367 | [[Бектибай]] || 89 |- ! 4368 | [[Адылкан]] || 89 |- ! 4369 | [[Аль-Таир]] || 89 |- ! 4370 | [[Усер]] || 88 |- ! 4371 | [[Тұрдыбек]] || 88 |- ! 4372 | [[Шайзада]] || 88 |- ! 4373 | [[Тұмар]] || 88 |- ! 4374 | [[Турсынали]] || 88 |- ! 4375 | [[Туржан]] || 88 |- ! 4376 | [[Сейтжаппар]] || 88 |- ! 4377 | [[Сұлтанмахмұт]] || 88 |- ! 4378 | [[Сейткан]] || 88 |- ! 4379 | [[Рашат]] || 88 |- ! 4380 | [[Сауат]] || 88 |- ! 4381 | [[Садыр]] || 88 |- ! 4382 | [[Мұхағали]] || 88 |- ! 4383 | [[Құсайын]] || 88 |- ! 4384 | [[Зиятбек]] || 88 |- ! 4385 | [[Карабек]] || 88 |- ! 4386 | [[Кабиболла]] || 88 |- ! 4387 | [[Закиржан]] || 88 |- ! 4388 | [[Дарынбек]] || 88 |- ! 4389 | [[Жайлыбек]] || 88 |- ! 4390 | [[Әкімхан]] || 88 |- ! 4391 | [[Байгабыл]] || 88 |- ! 4392 | [[Габидин]] || 88 |- ! 4393 | [[Байузак]] || 88 |- ! 4394 | [[Аятолла]] || 88 |- ! 4395 | [[Бакытбай]] || 88 |- ! 4396 | [[Бахром]] || 88 |- ! 4397 | [[Аглан]] || 88 |- ! 4398 | [[Ағарыс]] || 88 |- ! 4399 | [[Аркалык]] || 88 |- ! 4400 | [[Ясир]] || 87 |- ! 4401 | [[Хан-Төре]] || 87 |- ! 4402 | [[Умиджон]] || 87 |- ! 4403 | [[Тилеубай]] || 87 |- ! 4404 | [[Советжан]] || 87 |- ! 4405 | [[Саурбек]] || 87 |- ! 4406 | [[Садриддин]] || 87 |- ! 4407 | [[Сайрамбек]] || 87 |- ! 4408 | [[Сақтаған]] || 87 |- ! 4409 | [[Сейітхан]] || 87 |- ! 4410 | [[Нұрсолтан]] || 87 |- ! 4411 | [[Нұрбұлан]] || 87 |- ! 4412 | [[Мұрал]] || 87 |- ! 4413 | [[Полатхан]] || 87 |- ! 4414 | [[Нарбота]] || 87 |- ! 4415 | [[Нарынбек]] || 87 |- ! 4416 | [[Мустапа]] || 87 |- ! 4417 | [[Мұхаметәлі]] || 87 |- ! 4418 | [[Нұрсеит]] || 87 |- ! 4419 | [[Құттыбай]] || 87 |- ! 4420 | [[Мелдебек]] || 87 |- ! 4421 | [[Матай]] || 87 |- ! 4422 | [[Матжан]] || 87 |- ! 4423 | [[Заңғарбек]] || 87 |- ! 4424 | [[Жасдаурен]] || 87 |- ! 4425 | [[Зубайр]] || 87 |- ! 4426 | [[Зекен]] || 87 |- ! 4427 | [[Каиргазы]] || 87 |- ! 4428 | [[Дилшат]] || 87 |- ! 4429 | [[Екпин]] || 87 |- ! 4430 | [[Елбек]] || 87 |- ! 4431 | [[Жамал]] || 87 |- ! 4432 | [[Бердіғали]] || 87 |- ! 4433 | [[Беркимбай]] || 87 |- ! 4434 | [[Бекмухан]] || 87 |- ! 4435 | [[Бертай]] || 87 |- ! 4436 | [[Ғарифулла]] || 87 |- ! 4437 | [[Бактибай]] || 87 |- ! 4438 | [[Абилжан]] || 87 |- ! 4439 | [[Аркабай]] || 87 |- ! 4440 | [[Абинұр]] || 87 |- ! 4441 | [[Актлек]] || 87 |- ! 4442 | [[Үміт]] || 86 |- ! 4443 | [[Улуғбек]] || 86 |- ! 4444 | [[Умиргали]] || 86 |- ! 4445 | [[Эльмурат]] || 86 |- ! 4446 | [[Серікболат]] || 86 |- ! 4447 | [[Семби]] || 86 |- ! 4448 | [[Саден]] || 86 |- ! 4449 | [[Сырымжан]] || 86 |- ! 4450 | [[Нұрсаян]] || 86 |- ! 4451 | [[Нурсаин]] || 86 |- ! 4452 | [[Нурдилда]] || 86 |- ! 4453 | [[Нұрасқан]] || 86 |- ! 4454 | [[Мерейбек]] || 86 |- ! 4455 | [[Қадырәлі]] || 86 |- ! 4456 | [[Койлыбай]] || 86 |- ! 4457 | [[Мендихан]] || 86 |- ! 4458 | [[Косман]] || 86 |- ! 4459 | [[Жасұзақ]] || 86 |- ! 4460 | [[Кабибулла]] || 86 |- ! 4461 | [[Жарылхасын]] || 86 |- ! 4462 | [[Жамболат]] || 86 |- ! 4463 | [[Ерамир]] || 86 |- ! 4464 | [[Еслям]] || 86 |- ! 4465 | [[Гиният]] || 86 |- ! 4466 | [[Әбумансұр]] || 86 |- ! 4467 | [[Бексейт]] || 86 |- ! 4468 | [[Асқан]] || 86 |- ! 4469 | [[Гариполла]] || 86 |- ! 4470 | [[Бислан]] || 86 |- ! 4471 | [[Битөре]] || 86 |- ! 4472 | [[Абдисаттар]] || 86 |- ! 4473 | [[Алыбек]] || 86 |- ! 4474 | [[Аділбек]] || 86 |- ! 4475 | [[Айтқазы]] || 86 |- ! 4476 | [[Акмурат]] || 86 |- ! 4477 | [[Альмансұр]] || 86 |- ! 4478 | [[Тукен]] || 85 |- ! 4479 | [[Тохтарбай]] || 85 |- ! 4480 | [[Хан-Сұлтан]] || 85 |- ! 4481 | [[Сағидулла]] || 85 |- ! 4482 | [[Салимхан]] || 85 |- ! 4483 | [[Таласбай]] || 85 |- ! 4484 | [[Нұрмұқан]] || 85 |- ! 4485 | [[Орунбасар]] || 85 |- ! 4486 | [[Миран]] || 85 |- ! 4487 | [[Куанышкерей]] || 85 |- ! 4488 | [[Кайыргельды]] || 85 |- ! 4489 | [[Кабланбек]] || 85 |- ! 4490 | [[Жумахмет]] || 85 |- ! 4491 | [[Жәнгір]] || 85 |- ! 4492 | [[Кажмукан]] || 85 |- ! 4493 | [[Ізет]] || 85 |- ! 4494 | [[Илан]] || 85 |- ! 4495 | [[Естияр]] || 85 |- ! 4496 | [[Дуйсехан]] || 85 |- ! 4497 | [[Достык]] || 85 |- ! 4498 | [[Дуйсенби]] || 85 |- ! 4499 | [[Әбілхаир]] || 85 |- ! 4500 | [[Жаксибек]] || 85 |- ! 4501 | [[Бүркітбай]] || 85 |- ! 4502 | [[Асат]] || 85 |- ! 4503 | [[Бағашар]] || 85 |- ! 4504 | [[Аябек]] || 85 |- ! 4505 | [[Берк]] || 85 |- ! 4506 | [[Ақмедияр]] || 85 |- ! 4507 | [[Акылтай]] || 85 |- ! 4508 | [[Арап]] || 85 |- ! 4509 | [[Анархан]] || 85 |- ! 4510 | [[Айтемір]] || 85 |- ! 4511 | [[Ықлас]] || 84 |- ! 4512 | [[Уалхан]] || 84 |- ! 4513 | [[Эльдос]] || 84 |- ! 4514 | [[Сагин]] || 84 |- ! 4515 | [[Саттибек]] || 84 |- ! 4516 | [[Талапкер]] || 84 |- ! 4517 | [[Нарбай]] || 84 |- ! 4518 | [[Өміртай]] || 84 |- ! 4519 | [[Нұриден]] || 84 |- ! 4520 | [[Рафаиль]] || 84 |- ! 4521 | [[Наурызғали]] || 84 |- ! 4522 | [[Рақат]] || 84 |- ! 4523 | [[Медхат]] || 84 |- ! 4524 | [[Куандик]] || 84 |- ! 4525 | [[Жаңалық]] || 84 |- ! 4526 | [[Жумалы]] || 84 |- ! 4527 | [[Дамиржан]] || 84 |- ! 4528 | [[Жақыпбек]] || 84 |- ! 4529 | [[Әлияр]] || 84 |- ! 4530 | [[Бақбол]] || 84 |- ! 4531 | [[Аллаяр]] || 84 |- ! 4532 | [[Алимгазы]] || 84 |- ! 4533 | [[Шындәулет]] || 83 |- ! 4534 | [[Хамзе]] || 83 |- ! 4535 | [[Таукен]] || 83 |- ! 4536 | [[Тайр]] || 83 |- ! 4537 | [[Муханбетали]] || 83 |- ! 4538 | [[Нағашыбек]] || 83 |- ! 4539 | [[Одилбек]] || 83 |- ! 4540 | [[Қабанбай]] || 83 |- ! 4541 | [[Козы]] || 83 |- ! 4542 | [[Мехмет]] || 83 |- ! 4543 | [[Қажыбек]] || 83 |- ! 4544 | [[Камилжан]] || 83 |- ! 4545 | [[Кабыкен]] || 83 |- ! 4546 | [[Кеңесбек]] || 83 |- ! 4547 | [[Ілес]] || 83 |- ! 4548 | [[Жолболды]] || 83 |- ! 4549 | [[Джалил]] || 83 |- ! 4550 | [[Еркеулан]] || 83 |- ! 4551 | [[Далиль]] || 83 |- ! 4552 | [[Данель]] || 83 |- ! 4553 | [[Әулет]] || 83 |- ! 4554 | [[Ділмұхаммед]] || 83 |- ! 4555 | [[Гылымбек]] || 83 |- ! 4556 | [[Баккелди]] || 83 |- ! 4557 | [[Батырали]] || 83 |- ! 4558 | [[Байхан]] || 83 |- ! 4559 | [[Габид]] || 83 |- ! 4560 | [[Батирбек]] || 83 |- ! 4561 | [[Бакибай]] || 83 |- ! 4562 | [[Бурибай]] || 83 |- ! 4563 | [[Берлик]] || 83 |- ! 4564 | [[Абдилда]] || 83 |- ! 4565 | [[Амантұр]] || 83 |- ! 4566 | [[Абдухалик]] || 83 |- ! 4567 | [[Абдурахмон]] || 83 |- ! 4568 | [[Адиат]] || 83 |- ! 4569 | [[Шах-Керім]] || 82 |- ! 4570 | [[Турдыбай]] || 82 |- ! 4571 | [[Уразалы]] || 82 |- ! 4572 | [[Тулеп]] || 82 |- ! 4573 | [[Серкбай]] || 82 |- ! 4574 | [[Таиржан]] || 82 |- ! 4575 | [[Сагимбек]] || 82 |- ! 4576 | [[Сағит]] || 82 |- ! 4577 | [[Сагнай]] || 82 |- ! 4578 | [[Токтагул]] || 82 |- ! 4579 | [[Нұрмағамбет]] || 82 |- ! 4580 | [[Оразгалий]] || 82 |- ! 4581 | [[Наурзбек]] || 82 |- ! 4582 | [[Мухат]] || 82 |- ! 4583 | [[Нұр Мұхаммед]] || 82 |- ! 4584 | [[Нуркелді]] || 82 |- ! 4585 | [[Ракимжан]] || 82 |- ! 4586 | [[Корганбай]] || 82 |- ! 4587 | [[Көпжасар]] || 82 |- ! 4588 | [[Конарбай]] || 82 |- ! 4589 | [[Мерболат]] || 82 |- ! 4590 | [[Құдияр]] || 82 |- ! 4591 | [[Мурзабай]] || 82 |- ! 4592 | [[Мейрімжан]] || 82 |- ! 4593 | [[Жаңаберген]] || 82 |- ! 4594 | [[Келдибай]] || 82 |- ! 4595 | [[Елеман]] || 82 |- ! 4596 | [[Әбдіхалық]] || 82 |- ! 4597 | [[Гарипулла]] || 82 |- ! 4598 | [[Ганижан]] || 82 |- ! 4599 | [[Байгазы]] || 82 |- ! 4600 | [[Бақжол]] || 82 |- ! 4601 | [[Бақытқали]] || 82 |- ! 4602 | [[Болашақ]] || 82 |- ! 4603 | [[Ғайса]] || 82 |- ! 4604 | [[Бейсебай]] || 82 |- ! 4605 | [[Алдаш]] || 82 |- ! 4606 | [[Аманияз]] || 82 |- ! 4607 | [[Абухан]] || 82 |- ! 4608 | [[Алым]] || 82 |- ! 4609 | [[Абдисамат]] || 82 |- ! 4610 | [[Шайдулла]] || 81 |- ! 4611 | [[Семен]] || 81 |- ! 4612 | [[Тауасар]] || 81 |- ! 4613 | [[Нышанәлі]] || 81 |- ! 4614 | [[Мухаметхан]] || 81 |- ! 4615 | [[Омербек]] || 81 |- ! 4616 | [[Қуанғали]] || 81 |- ! 4617 | [[Кобылан]] || 81 |- ! 4618 | [[Кинаят]] || 81 |- ! 4619 | [[Камран]] || 81 |- ! 4620 | [[Кабдеш]] || 81 |- ! 4621 | [[Ерқосай]] || 81 |- ! 4622 | [[Әнес]] || 81 |- ! 4623 | [[Данекер]] || 81 |- ! 4624 | [[Гимран]] || 81 |- ! 4625 | [[Әмірсұлтан]] || 81 |- ! 4626 | [[Давронбек]] || 81 |- ! 4627 | [[Жаксымурат]] || 81 |- ! 4628 | [[Жалил]] || 81 |- ! 4629 | [[Боранкул]] || 81 |- ! 4630 | [[Бакыткелди]] || 81 |- ! 4631 | [[Аслбек]] || 81 |- ! 4632 | [[Алшынбай]] || 81 |- ! 4633 | [[Аблахат]] || 81 |- ! 4634 | [[Алмазхан]] || 81 |- ! 4635 | [[Абухайыр]] || 81 |- ! 4636 | [[Акбулат]] || 81 |- ! 4637 | [[Хуаныш]] || 80 |- ! 4638 | [[Тураш]] || 80 |- ! 4639 | [[Шәкен]] || 80 |- ! 4640 | [[Тұрысбек]] || 80 |- ! 4641 | [[Ханзат]] || 80 |- ! 4642 | [[Сейсембай]] || 80 |- ! 4643 | [[Сагинай]] || 80 |- ! 4644 | [[Темиртай]] || 80 |- ! 4645 | [[Сұлтан Бейбарыс]] || 80 |- ! 4646 | [[Рахматилла]] || 80 |- ! 4647 | [[Сураган]] || 80 |- ! 4648 | [[Нурмолда]] || 80 |- ! 4649 | [[Нұрымбет]] || 80 |- ! 4650 | [[Нүрбек]] || 80 |- ! 4651 | [[Нурталап]] || 80 |- ! 4652 | [[Оңғарбек]] || 80 |- ! 4653 | [[Нурқанат]] || 80 |- ! 4654 | [[Мейірбан]] || 80 |- ! 4655 | [[Макаш]] || 80 |- ! 4656 | [[Журабек]] || 80 |- ! 4657 | [[Жұманазар]] || 80 |- ! 4658 | [[Әубәкір]] || 80 |- ! 4659 | [[Есенгазы]] || 80 |- ! 4660 | [[Жаксибай]] || 80 |- ! 4661 | [[Ерденбек]] || 80 |- ! 4662 | [[Даурхан]] || 80 |- ! 4663 | [[Есенгельди]] || 80 |- ! 4664 | [[Бурамбай]] || 80 |- ! 4665 | [[Бурабай]] || 80 |- ! 4666 | [[Абдужаппар]] || 80 |- ! 4667 | [[Андас]] || 80 |- ! 4668 | [[Адыльбек]] || 80 |- ! 4669 | [[Абдумәлік]] || 80 |- ! 4670 | [[Абдихалык]] || 80 |- ! 4671 | [[Айболсын]] || 80 |- ! 4672 | [[Ақтай]] || 80 |- ! 4673 | [[Абзалхан]] || 80 |- ! 4674 | [[Айту]] || 80 |- ! 4675 | [[Фахриддин]] || 79 |- ! 4676 | [[Тажибек]] || 79 |- ! 4677 | [[Тілеуберген]] || 79 |- ! 4678 | [[Сейдали]] || 79 |- ! 4679 | [[Нұрмұхаммад]] || 79 |- ! 4680 | [[Радж]] || 79 |- ! 4681 | [[Нурасил]] || 79 |- ! 4682 | [[Омурзак]] || 79 |- ! 4683 | [[Нұрқазы]] || 79 |- ! 4684 | [[Рамил]] || 79 |- ! 4685 | [[Нұрисламбек]] || 79 |- ! 4686 | [[Қайырлы]] || 79 |- ! 4687 | [[Кахар]] || 79 |- ! 4688 | [[Кентай]] || 79 |- ! 4689 | [[Кенбай]] || 79 |- ! 4690 | [[Жумадулла]] || 79 |- ! 4691 | [[Дайыр]] || 79 |- ! 4692 | [[Дарий]] || 79 |- ! 4693 | [[Әбдуәлі]] || 79 |- ! 4694 | [[Динмухаммет]] || 79 |- ! 4695 | [[Диасхан]] || 79 |- ! 4696 | [[Джангельды]] || 79 |- ! 4697 | [[Әділетхан]] || 79 |- ! 4698 | [[Аскарали]] || 79 |- ! 4699 | [[Ахметәли]] || 79 |- ! 4700 | [[Аль Мансур]] || 79 |- ! 4701 | [[Айтемир]] || 79 |- ! 4702 | [[Абдыкарим]] || 79 |- ! 4703 | [[Хожабай]] || 78 |- ! 4704 | [[Ыбырайым]] || 78 |- ! 4705 | [[Шабай]] || 78 |- ! 4706 | [[Усенбек]] || 78 |- ! 4707 | [[Ускен]] || 78 |- ! 4708 | [[Рыскулбек]] || 78 |- ! 4709 | [[Сейткарим]] || 78 |- ! 4710 | [[Рыскельды]] || 78 |- ! 4711 | [[Серек]] || 78 |- ! 4712 | [[Саит]] || 78 |- ! 4713 | [[Сұлтанби]] || 78 |- ! 4714 | [[Муханбеткали]] || 78 |- ! 4715 | [[Өскенбай]] || 78 |- ! 4716 | [[Нұршапағат]] || 78 |- ! 4717 | [[Мадали]] || 78 |- ! 4718 | [[Мейрхат]] || 78 |- ! 4719 | [[Колбай]] || 78 |- ! 4720 | [[Кызыр]] || 78 |- ! 4721 | [[Мирзабай]] || 78 |- ! 4722 | [[Жуманали]] || 78 |- ! 4723 | [[Жанер]] || 78 |- ! 4724 | [[Жамшит]] || 78 |- ! 4725 | [[Исламгали]] || 78 |- ! 4726 | [[Есенхан]] || 78 |- ! 4727 | [[Даняр]] || 78 |- ! 4728 | [[Дулатхан]] || 78 |- ! 4729 | [[Дәлелхан]] || 78 |- ! 4730 | [[Егеубай]] || 78 |- ! 4731 | [[Даулетказы]] || 78 |- ! 4732 | [[Болатказы]] || 78 |- ! 4733 | [[Бирлес]] || 78 |- ! 4734 | [[Газез]] || 78 |- ! 4735 | [[Альмухаммед]] || 78 |- ! 4736 | [[Акансери]] || 78 |- ! 4737 | [[Алпысбек]] || 78 |- ! 4738 | [[Абдураим]] || 78 |- ! 4739 | [[Абдилла]] || 78 |- ! 4740 | [[Яромир]] || 77 |- ! 4741 | [[Ырысхан]] || 77 |- ! 4742 | [[Тастемір]] || 77 |- ! 4743 | [[Сағынбай]] || 77 |- ! 4744 | [[Тойжан]] || 77 |- ! 4745 | [[Сатыбай]] || 77 |- ! 4746 | [[Мұхамбетжан]] || 77 |- ! 4747 | [[Нургази]] || 77 |- ! 4748 | [[Нұрарыс]] || 77 |- ! 4749 | [[Оскенбай]] || 77 |- ! 4750 | [[Мухамедәлі]] || 77 |- ! 4751 | [[Нурлыжан]] || 77 |- ! 4752 | [[Мыңжасар]] || 77 |- ! 4753 | [[Қадылбек]] || 77 |- ! 4754 | [[Куанышпай]] || 77 |- ! 4755 | [[Жантай]] || 77 |- ! 4756 | [[Жаркин]] || 77 |- ! 4757 | [[Керімбек]] || 77 |- ! 4758 | [[Казыбай]] || 77 |- ! 4759 | [[Жолдасхан]] || 77 |- ! 4760 | [[Зайнулла]] || 77 |- ! 4761 | [[Джомарт]] || 77 |- ! 4762 | [[Гомар]] || 77 |- ! 4763 | [[Есалы]] || 77 |- ! 4764 | [[Есенболат]] || 77 |- ! 4765 | [[Джафар]] || 77 |- ! 4766 | [[Ескендр]] || 77 |- ! 4767 | [[Әбілмансүр]] || 77 |- ! 4768 | [[Ербаян]] || 77 |- ! 4769 | [[Дуйсеналы]] || 77 |- ! 4770 | [[Есенкелды]] || 77 |- ! 4771 | [[Галий]] || 77 |- ! 4772 | [[Асылнұр]] || 77 |- ! 4773 | [[Бедел]] || 77 |- ! 4774 | [[Білімжан]] || 77 |- ! 4775 | [[Баукен]] || 77 |- ! 4776 | [[Асылтас]] || 77 |- ! 4777 | [[Бағдар]] || 77 |- ! 4778 | [[Абдулахад]] || 77 |- ! 4779 | [[Арипжан]] || 77 |- ! 4780 | [[Абдраим]] || 77 |- ! 4781 | [[Абдраш]] || 77 |- ! 4782 | [[Шерзад]] || 76 |- ! 4783 | [[Шафхат]] || 76 |- ! 4784 | [[Рымхан]] || 76 |- ! 4785 | [[Суйндик]] || 76 |- ! 4786 | [[Сагынжан]] || 76 |- ! 4787 | [[Сүндетхан]] || 76 |- ! 4788 | [[Сексен]] || 76 |- ! 4789 | [[Тенгиз]] || 76 |- ! 4790 | [[Онайбай]] || 76 |- ! 4791 | [[Нұрболхан]] || 76 |- ! 4792 | [[Өнер]] || 76 |- ! 4793 | [[Қалдарбек]] || 76 |- ! 4794 | [[Мендеш]] || 76 |- ! 4795 | [[Махабат]] || 76 |- ! 4796 | [[Қайыр]] || 76 |- ! 4797 | [[Қыдыржан]] || 76 |- ! 4798 | [[Магаз]] || 76 |- ! 4799 | [[Мейірхат]] || 76 |- ! 4800 | [[Лескен]] || 76 |- ! 4801 | [[Қорғанбек]] || 76 |- ! 4802 | [[Қажыкелді]] || 76 |- ! 4803 | [[Мусабай]] || 76 |- ! 4804 | [[Казез]] || 76 |- ! 4805 | [[Зинолла]] || 76 |- ! 4806 | [[Казиз]] || 76 |- ! 4807 | [[Жамантай]] || 76 |- ! 4808 | [[Ислан]] || 76 |- ! 4809 | [[Ирисбек]] || 76 |- ! 4810 | [[Кажигали]] || 76 |- ! 4811 | [[Джалиль]] || 76 |- ! 4812 | [[Есмухан]] || 76 |- ! 4813 | [[Джалгасбай]] || 76 |- ! 4814 | [[Данир]] || 76 |- ! 4815 | [[Асатбек]] || 76 |- ! 4816 | [[Бекқожа]] || 76 |- ! 4817 | [[Ауельбек]] || 76 |- ! 4818 | [[Бакыткерей]] || 76 |- ! 4819 | [[Болысбай]] || 76 |- ! 4820 | [[Асу]] || 76 |- ! 4821 | [[Всеволод]] || 76 |- ! 4822 | [[Бахтбек]] || 76 |- ! 4823 | [[Айхат]] || 76 |- ! 4824 | [[Абжан]] || 76 |- ! 4825 | [[Алпыспай]] || 76 |- ! 4826 | [[Төлен]] || 75 |- ! 4827 | [[Сәулебек]] || 75 |- ! 4828 | [[Серекбай]] || 75 |- ! 4829 | [[Оңғарсын]] || 75 |- ! 4830 | [[Оспанали]] || 75 |- ! 4831 | [[Нұрмұқасан]] || 75 |- ! 4832 | [[Клим]] || 75 |- ! 4833 | [[Куанишбек]] || 75 |- ! 4834 | [[Махамбетали]] || 75 |- ! 4835 | [[Мейрім]] || 75 |- ! 4836 | [[Кәусар]] || 75 |- ! 4837 | [[Куаниш]] || 75 |- ! 4838 | [[Каирбулат]] || 75 |- ! 4839 | [[Карлыбай]] || 75 |- ! 4840 | [[Ибрахым]] || 75 |- ! 4841 | [[Кәдіржан]] || 75 |- ! 4842 | [[Едыге]] || 75 |- ! 4843 | [[Болеген]] || 75 |- ! 4844 | [[Берікхан]] || 75 |- ! 4845 | [[Берікқали]] || 75 |- ! 4846 | [[Бабыр]] || 75 |- ! 4847 | [[Ауданбек]] || 75 |- ! 4848 | [[Баратбек]] || 75 |- ! 4849 | [[Бостандык]] || 75 |- ! 4850 | [[Беккожа]] || 75 |- ! 4851 | [[Бегзод]] || 75 |- ! 4852 | [[Абдунұр]] || 75 |- ! 4853 | [[Абдукадыр]] || 75 |- ! 4854 | [[Аманғазы]] || 75 |- ! 4855 | [[Амірхан]] || 75 |- ! 4856 | [[Ақжайық]] || 75 |- ! 4857 | [[Амиртай]] || 75 |- ! 4858 | [[Абди]] || 75 |- ! 4859 | [[Адыль]] || 75 |- ! 4860 | [[Абыз]] || 75 |- ! 4861 | [[Тулкибай]] || 74 |- ! 4862 | [[Тынышбай]] || 74 |- ! 4863 | [[Смат]] || 74 |- ! 4864 | [[Сеиткали]] || 74 |- ! 4865 | [[Мухамедгали]] || 74 |- ! 4866 | [[Нұржұма]] || 74 |- ! 4867 | [[Нурбулан]] || 74 |- ! 4868 | [[Коптилеу]] || 74 |- ! 4869 | [[Мадиярбек]] || 74 |- ! 4870 | [[Кубейсин]] || 74 |- ! 4871 | [[Кидирбай]] || 74 |- ! 4872 | [[Кулахмет]] || 74 |- ! 4873 | [[Мирбол]] || 74 |- ! 4874 | [[Мансүр]] || 74 |- ! 4875 | [[Қасқырбай]] || 74 |- ! 4876 | [[Қуанышқали]] || 74 |- ! 4877 | [[Малдыбай]] || 74 |- ! 4878 | [[Мәулет]] || 74 |- ! 4879 | [[Калык]] || 74 |- ! 4880 | [[Зулпыхар]] || 74 |- ! 4881 | [[Жұмаділ]] || 74 |- ! 4882 | [[Каблан]] || 74 |- ! 4883 | [[Кенжегалий]] || 74 |- ! 4884 | [[Жұмағазы]] || 74 |- ! 4885 | [[Калмурза]] || 74 |- ! 4886 | [[Касимбек]] || 74 |- ! 4887 | [[Еділжан]] || 74 |- ! 4888 | [[Дарибек]] || 74 |- ! 4889 | [[Ербахыт]] || 74 |- ! 4890 | [[Джамал]] || 74 |- ! 4891 | [[Емберген]] || 74 |- ! 4892 | [[Дилияр]] || 74 |- ! 4893 | [[Әлайдар]] || 74 |- ! 4894 | [[Едик]] || 74 |- ! 4895 | [[Динмухаммад]] || 74 |- ! 4896 | [[Балапан]] || 74 |- ! 4897 | [[Асмет]] || 74 |- ! 4898 | [[Алдажар]] || 74 |- ! 4899 | [[Айтболат]] || 74 |- ! 4900 | [[Адебиет]] || 74 |- ! 4901 | [[Аният]] || 74 |- ! 4902 | [[Айбархан]] || 74 |- ! 4903 | [[Айзар]] || 74 |- ! 4904 | [[Абилтай]] || 74 |- ! 4905 | [[Азизжан]] || 74 |- ! 4906 | [[Тулемис]] || 73 |- ! 4907 | [[Турлубек]] || 73 |- ! 4908 | [[Шамурат]] || 73 |- ! 4909 | [[Хуанган]] || 73 |- ! 4910 | [[Шамшадин]] || 73 |- ! 4911 | [[Тұрсынжан]] || 73 |- ! 4912 | [[Уринбай]] || 73 |- ! 4913 | [[Савит]] || 73 |- ! 4914 | [[Сундетбек]] || 73 |- ! 4915 | [[Тауржан]] || 73 |- ! 4916 | [[Тлеуберди]] || 73 |- ! 4917 | [[Сапармұрат]] || 73 |- ! 4918 | [[Спабек]] || 73 |- ! 4919 | [[Темербек]] || 73 |- ! 4920 | [[Ромазан]] || 73 |- ! 4921 | [[Нурдавлат]] || 73 |- ! 4922 | [[Мырзакул]] || 73 |- ! 4923 | [[Нышанали]] || 73 |- ! 4924 | [[Мухамедрахим]] || 73 |- ! 4925 | [[Нуржол]] || 73 |- ! 4926 | [[Надирбек]] || 73 |- ! 4927 | [[Мирзахан]] || 73 |- ! 4928 | [[Миранбек]] || 73 |- ! 4929 | [[Куваныш]] || 73 |- ! 4930 | [[Кузембай]] || 73 |- ! 4931 | [[Магзом]] || 73 |- ! 4932 | [[Қалихан]] || 73 |- ! 4933 | [[Мәдихан]] || 73 |- ! 4934 | [[Калаубек]] || 73 |- ! 4935 | [[Каиркан]] || 73 |- ! 4936 | [[Жексенгали]] || 73 |- ! 4937 | [[Іңкәр]] || 73 |- ! 4938 | [[Жұлдыз]] || 73 |- ! 4939 | [[Ергабыл]] || 73 |- ! 4940 | [[Елеусіз]] || 73 |- ! 4941 | [[Жаксалык]] || 73 |- ! 4942 | [[Есембек]] || 73 |- ! 4943 | [[Доминик]] || 73 |- ! 4944 | [[Джанбулат]] || 73 |- ! 4945 | [[Дулыға]] || 73 |- ! 4946 | [[Ербай]] || 73 |- ! 4947 | [[Аскен]] || 73 |- ! 4948 | [[Ахметәлі]] || 73 |- ! 4949 | [[Аль Фараби]] || 73 |- ! 4950 | [[Алипбек]] || 73 |- ! 4951 | [[Абдукадир]] || 73 |- ! 4952 | [[Арген]] || 73 |- ! 4953 | [[Алимурат]] || 73 |- ! 4954 | [[Хурметбек]] || 72 |- ! 4955 | [[Шахзат]] || 72 |- ! 4956 | [[Шорман]] || 72 |- ! 4957 | [[Тулкин]] || 72 |- ! 4958 | [[Турмахан]] || 72 |- ! 4959 | [[Шамшат]] || 72 |- ! 4960 | [[Тохтасын]] || 72 |- ! 4961 | [[Саутбек]] || 72 |- ! 4962 | [[Тілеулес]] || 72 |- ! 4963 | [[Суюндук]] || 72 |- ! 4964 | [[Сейл]] || 72 |- ! 4965 | [[Мырзан]] || 72 |- ! 4966 | [[Нургелді]] || 72 |- ! 4967 | [[Рат]] || 72 |- ! 4968 | [[Мухаметкарим]] || 72 |- ! 4969 | [[Мухаммедияр]] || 72 |- ! 4970 | [[Парвиз]] || 72 |- ! 4971 | [[Нұрсері]] || 72 |- ! 4972 | [[Кумаргали]] || 72 |- ! 4973 | [[Кумысбек]] || 72 |- ! 4974 | [[Қази]] || 72 |- ! 4975 | [[Койшыбек]] || 72 |- ! 4976 | [[Кулбай]] || 72 |- ! 4977 | [[Махмуджан]] || 72 |- ! 4978 | [[Кыстаубай]] || 72 |- ! 4979 | [[Исмет]] || 72 |- ! 4980 | [[Жунусбек]] || 72 |- ! 4981 | [[Карсыбай]] || 72 |- ! 4982 | [[Ераман]] || 72 |- ! 4983 | [[Ерсай]] || 72 |- ! 4984 | [[Далел]] || 72 |- ! 4985 | [[Елдес]] || 72 |- ! 4986 | [[Ерлат]] || 72 |- ! 4987 | [[Ауганбай]] || 72 |- ! 4988 | [[Багашар]] || 72 |- ! 4989 | [[Берлибек]] || 72 |- ! 4990 | [[Габидолла]] || 72 |- ! 4991 | [[Батир]] || 72 |- ! 4992 | [[Бидәулет]] || 72 |- ! 4993 | [[Балғабай]] || 72 |- ! 4994 | [[Бихан]] || 72 |- ! 4995 | [[Бауржон]] || 72 |- ! 4996 | [[Бекжасар]] || 72 |- ! 4997 | [[Бақашар]] || 72 |- ! 4998 | [[Бекәли]] || 72 |- ! 4999 | [[Атахан]] || 72 |- ! 5000 | [[Ағжан]] || 72 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] mjuukyyy8o7tmadz6vetkbvvj7kungs 3579483 3578921 2026-04-09T08:38:03Z Kaiyr 3134 3579483 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Навигациялық кесте |- !rowspan=4 | «Ер есімдерінің тізімі» |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Азамат]] || 63 818 |- ! 2 | [[Серик]] || 53 780 |- ! 3 | [[Марат]] || 50 601 |- ! 4 | [[Руслан]] || 50 382 |- ! 5 | [[Нурлан]] || 50 068 |- ! 6 | [[Ерасыл]] || 49 660 |- ! 7 | [[Ерлан]] || 49 623 |- ! 8 | [[Алихан]] || 47 826 |- ! 9 | [[Данияр]] || 46 390 |- ! 10 | [[Арман]] || 45 476 |- ! 11 | [[Бауыржан]] || 43 246 |- ! 12 | [[Ержан]] || 42 620 |- ! 13 | [[Кайрат]] || 42 146 |- ! 14 | [[Талгат]] || 40 435 |- ! 15 | [[Диас]] || 38 940 |- ! 16 | [[Мирас]] || 34 868 |- ! 17 | [[Рамазан]] || 34 854 |- ! 18 | [[Канат]] || 34 751 |- ! 19 | [[Мурат]] || 34 181 |- ! 20 | [[Санжар]] || 33 338 |- ! 21 | [[Нұрислам]] || 32 272 |- ! 22 | [[Ербол]] || 31 455 |- ! 23 | [[Дамир]] || 29 525 |- ! 24 | [[Нұрасыл]] || 28 648 |- ! 25 | [[Нуржан]] || 28 034 |- ! 26 | [[Аскар]] || 27 082 |- ! 27 | [[Айбек]] || 26 861 |- ! 28 | [[Бекзат]] || 26 796 |- ! 29 | [[Жандос]] || 26 795 |- ! 30 | [[Дархан]] || 26 143 |- ! 31 | [[Айсұлтан]] || 25 941 |- ! 32 | [[Болат]] || 25 661 |- ! 33 | [[Нұрсұлтан]] || 25 500 |- ! 34 | [[Олжас]] || 25 382 |- ! 35 | [[Арсен]] || 25 178 |- ! 36 | [[Тимур]] || 25 060 |- ! 37 | [[Самат]] || 25 026 |- ! 38 | [[Асхат]] || 24 900 |- ! 39 | [[Берик]] || 24 562 |- ! 40 | [[Мадияр]] || 24 396 |- ! 41 | [[Алдияр]] || 24 335 |- ! 42 | [[Ислам]] || 23 982 |- ! 43 | [[Айдос]] || 23 825 |- ! 44 | [[Амир]] || 23 402 |- ! 45 | [[Алмас]] || 22 878 |- ! 46 | [[Али]] || 22 583 |- ! 47 | [[Куаныш]] || 21 711 |- ! 48 | [[Ернар]] || 21 533 |- ! 49 | [[Аян]] || 21 161 |- ! 50 | [[Аслан]] || 21 153 |- ! 51 | [[Әділет]] || 20 692 |- ! 52 | [[Даурен]] || 20 318 |- ! 53 | [[Нұрдәулет]] || 20 193 |- ! 54 | [[Асылбек]] || 20 137 |- ! 55 | [[Ерболат]] || 20 103 |- ! 56 | [[Дастан]] || 19 473 |- ! 57 | [[Ермек]] || 19 098 |- ! 58 | [[Айдын]] || 19 058 |- ! 59 | [[Даулет]] || 18 430 |- ! 60 | [[Максат]] || 18 181 |- ! 61 | [[Абай]] || 17 988 |- ! 62 | [[Нурсултан]] || 17 440 |- ! 63 | [[Айдар]] || 17 330 |- ! 64 | [[Расул]] || 17 227 |- ! 65 | [[Бауржан]] || 17 148 |- ! 66 | [[Алинұр]] || 16 910 |- ! 67 | [[Алишер]] || 16 643 |- ! 68 | [[Ерсұлтан]] || 16 499 |- ! 69 | [[Дидар]] || 16 270 |- ! 70 | [[Алибек]] || 16 269 |- ! 71 | [[Ернұр]] || 15 963 |- ! 72 | [[Саят]] || 15 948 |- ! 73 | [[Бексұлтан]] || 15 836 |- ! 74 | [[Абзал]] || 15 586 |- ! 75 | [[Бекжан]] || 15 427 |- ! 76 | [[Мейрамбек]] || 15 403 |- ! 77 | [[Еркебұлан]] || 15 348 |- ! 78 | [[Медет]] || 15 045 |- ! 79 | [[Абылай]] || 15 006 |- ! 80 | [[Сұлтан]] || 14 736 |- ! 81 | [[Мансур]] || 14 714 |- ! 82 | [[Бекарыс]] || 14 711 |- ! 83 | [[Ринат]] || 14 611 |- ! 84 | [[Жанат]] || 14 552 |- ! 85 | [[Жанболат]] || 14 407 |- ! 86 | [[Дарын]] || 14 380 |- ! 87 | [[Нұржан]] || 14 157 |- ! 88 | [[Бақдәулет]] || 13 982 |- ! 89 | [[Жасулан]] || 13 786 |- ! 90 | [[Ильяс]] || 13 706 |- ! 91 | [[Рауан]] || 13 661 |- ! 92 | [[Дулат]] || 13 639 |- ! 93 | [[Әлихан]] || 13 615 |- ! 94 | [[Әли]] || 13 565 |- ! 95 | [[Қуаныш]] || 13 506 |- ! 96 | [[Темірлан]] || 13 383 |- ! 97 | [[Мақсат]] || 13 367 |- ! 98 | [[Алтынбек]] || 13 150 |- ! 99 | [[Асылхан]] || 13 101 |- ! 100 | [[Бейбарыс]] || 13 065 |- ! 101 | [[Батырхан]] || 13 030 |- ! 102 | [[Алмат]] || 12 993 |- ! 103 | [[Жасұлан]] || 12 847 |- ! 104 | [[Азат]] || 12 694 |- ! 105 | [[Ануар]] || 12 670 |- ! 106 | [[Бахтияр]] || 12 440 |- ! 107 | [[Мейіржан]] || 12 309 |- ! 108 | [[Рустем]] || 12 257 |- ! 109 | [[Мансұр]] || 12 227 |- ! 110 | [[Дінмұхаммед]] || 12 205 |- ! 111 | [[Асылжан]] || 12 188 |- ! 112 | [[Айбар]] || 12 064 |- ! 113 | [[Асет]] || 12 003 |- ! 114 | [[Еркебулан]] || 11 952 |- ! 115 | [[Бакытжан]] || 11 638 |- ! 116 | [[Еркин]] || 11 635 |- ! 117 | [[Нурбол]] || 11 603 |- ! 118 | [[Амангельды]] || 11 564 |- ! 119 | [[Омар]] || 11 523 |- ! 120 | [[Мухтар]] || 11 484 |- ! 121 | [[Султан]] || 11 177 |- ! 122 | [[Мағжан]] || 11 097 |- ! 123 | [[Думан]] || 11 020 |- ! 124 | [[Рустам]] || 10 970 |- ! 125 | [[Дәулет]] || 10 959 |- ! 126 | [[Елдос]] || 10 854 |- ! 127 | [[Сакен]] || 10 837 |- ! 128 | [[Аңсар]] || 10 789 |- ! 129 | [[Абылайхан]] || 10 765 |- ! 130 | [[Қайсар]] || 10 532 |- ! 131 | [[Галымжан]] || 10 512 |- ! 132 | [[Мади]] || 10 451 |- ! 133 | [[Арлан]] || 10 287 |- ! 134 | [[Алан]] || 10 254 |- ! 135 | [[Еламан]] || 10 107 |- ! 136 | [[Бекболат]] || 10 033 |- ! 137 | [[Заңғар]] || 9 942 |- ! 138 | [[Рахат]] || 9 932 |- ! 139 | [[Жанибек]] || 9 924 |- ! 140 | [[Сабит]] || 9 899 |- ! 141 | [[Әмір]] || 9 840 |- ! 142 | [[Темирлан]] || 9 804 |- ! 143 | [[Нурболат]] || 9 796 |- ! 144 | [[Ибраһим]] || 9 694 |- ! 145 | [[Нурбек]] || 9 595 |- ! 146 | [[Алмаз]] || 9 535 |- ! 147 | [[Жомарт]] || 9 439 |- ! 148 | [[Ералы]] || 9 422 |- ! 149 | [[Сырым]] || 9 377 |- ! 150 | [[Аманжол]] || 9 208 |- ! 151 | [[Саян]] || 9 122 |- ! 152 | [[Нариман]] || 9 086 |- ! 153 | [[Әділ]] || 9 078 |- ! 154 | [[Нурлыбек]] || 9 061 |- ! 155 | [[Нұрлан]] || 8 880 |- ! 156 | [[Нұрбек]] || 8 867 |- ! 157 | [[Бахытжан]] || 8 756 |- ! 158 | [[Муслим]] || 8 699 |- ! 159 | [[Александр]] || 8 600 |- ! 160 | [[Даниял]] || 8 501 |- ! 161 | [[Әлинұр]] || 8 499 |- ! 162 | [[Шыңғыс]] || 8 482 |- ! 163 | [[Нұрали]] || 8 467 |- ! 164 | [[Тамерлан]] || 8 425 |- ! 165 | [[Серік]] || 8 374 |- ! 166 | [[Сержан]] || 8 333 |- ! 167 | [[Нұрболат]] || 8 226 |- ! 168 | [[Бекнұр]] || 8 200 |- ! 169 | [[Болатбек]] || 8 197 |- ! 170 | [[Даниал]] || 8 177 |- ! 171 | [[Нұрбол]] || 8 146 |- ! 172 | [[Қанат]] || 8 057 |- ! 173 | [[Амирхан]] || 8 025 |- ! 174 | [[Ансар]] || 7 999 |- ! 175 | [[Асан]] || 7 985 |- ! 176 | [[Женис]] || 7 916 |- ! 177 | [[Ахмет]] || 7 909 |- ! 178 | [[Бақытжан]] || 7 803 |- ! 179 | [[Багдат]] || 7 725 |- ! 180 | [[Адиль]] || 7 689 |- ! 181 | [[Райымбек]] || 7 610 |- ! 182 | [[Мәди]] || 7 564 |- ! 183 | [[Нурдаулет]] || 7 333 |- ! 184 | [[Ақжол]] || 7 307 |- ! 185 | [[Дінмұхамед]] || 7 300 |- ! 186 | [[Арнұр]] || 7 108 |- ! 187 | [[Асқар]] || 7 105 |- ! 188 | [[Дәурен]] || 7 086 |- ! 189 | [[Әлішер]] || 7 056 |- ! 190 | [[Ерик]] || 7 025 |- ! 191 | [[Габит]] || 6 898 |- ! 192 | [[Қайрат]] || 6 859 |- ! 193 | [[Жалғас]] || 6 833 |- ! 194 | [[Бакыт]] || 6 785 |- ! 195 | [[Сергей]] || 6 757 |- ! 196 | [[Саламат]] || 6 701 |- ! 197 | [[Алижан]] || 6 687 |- ! 198 | [[Марлен]] || 6 673 |- ! 199 | [[Альтаир]] || 6 594 |- ! 200 | [[Нұртас]] || 6 577 |- ! 201 | [[Нұрдаулет]] || 6 558 |- ! 202 | [[Ілияс]] || 6 557 |- ! 203 | [[Мерей]] || 6 552 |- ! 204 | [[Артур]] || 6 545 |- ! 205 | [[Куандык]] || 6 531 |- ! 206 | [[Жәнібек]] || 6 454 |- ! 207 | [[Бахыт]] || 6 386 |- ! 208 | [[Ардак]] || 6 364 |- ! 209 | [[Амантай]] || 6 352 |- ! 210 | [[Муратбек]] || 6 320 |- ! 211 | [[Айбол]] || 6 233 |- ! 212 | [[Алинур]] || 6 221 |- ! 213 | [[Берік]] || 6 184 |- ! 214 | [[Нургали]] || 6 174 |- ! 215 | [[Талғат]] || 6 121 |- ! 216 | [[Ергали]] || 6 121 |- ! 217 | [[Ұлан]] || 6 116 |- ! 218 | [[Әбілмансұр]] || 6 033 |- ! 219 | [[Серикбай]] || 5 998 |- ! 220 | [[Ғалымжан]] || 5 980 |- ! 221 | [[Нұрлыбек]] || 5 955 |- ! 222 | [[Булат]] || 5 942 |- ! 223 | [[Куат]] || 5 903 |- ! 224 | [[Әлібек]] || 5 835 |- ! 225 | [[Жаксылык]] || 5 827 |- ! 226 | [[Әсет]] || 5 813 |- ! 227 | [[Батыр]] || 5 766 |- ! 228 | [[Бағлан]] || 5 760 |- ! 229 | [[Ерхан]] || 5 730 |- ! 230 | [[Эльдар]] || 5 723 |- ! 231 | [[Сабыржан]] || 5 719 |- ! 232 | [[Ердәулет]] || 5 714 |- ! 233 | [[Жансерік]] || 5 701 |- ! 234 | [[Нұрәли]] || 5 672 |- ! 235 | [[Нұрхан]] || 5 664 |- ! 236 | [[Орынбасар]] || 5 630 |- ! 237 | [[Мейрам]] || 5 629 |- ! 238 | [[Азиз]] || 5 626 |- ! 239 | [[Бағдат]] || 5 579 |- ! 240 | [[Жарас]] || 5 488 |- ! 241 | [[Алимжан]] || 5 475 |- ! 242 | [[Гани]] || 5 429 |- ! 243 | [[Батырбек]] || 5 405 |- ! 244 | [[Елнұр]] || 5 375 |- ! 245 | [[Бекасыл]] || 5 354 |- ! 246 | [[Абдурахман]] || 5 349 |- ! 247 | [[Фархат]] || 5 338 |- ! 248 | [[Шерхан]] || 5 330 |- ! 249 | [[Жантөре]] || 5 330 |- ! 250 | [[Бейбит]] || 5 329 |- ! 251 | [[Нурали]] || 5 317 |- ! 252 | [[Әділхан]] || 5 291 |- ! 253 | [[Мұхаммед]] || 5 281 |- ! 254 | [[Ибрахим]] || 5 275 |- ! 255 | [[Абдулла]] || 5 253 |- ! 256 | [[Акылбек]] || 5 243 |- ! 257 | [[Нұрмұхаммед]] || 5 212 |- ! 258 | [[Аман]] || 5 188 |- ! 259 | [[Улан]] || 5 185 |- ! 260 | [[Досжан]] || 5 182 |- ! 261 | [[Малик]] || 5 142 |- ! 262 | [[Айсултан]] || 5 141 |- ! 263 | [[Максим]] || 5 135 |- ! 264 | [[Нұржігіт]] || 5 085 |- ! 265 | [[Адилбек]] || 5 055 |- ! 266 | [[Бақдаулет]] || 5 050 |- ! 267 | [[Арыстан]] || 5 032 |- ! 268 | [[Бексултан]] || 5 032 |- ! 269 | [[Айқын]] || 5 023 |- ! 270 | [[Әділжан]] || 4 992 |- ! 271 | [[Ибрагим]] || 4 921 |- ! 272 | [[Әмірхан]] || 4 911 |- ! 273 | [[Баглан]] || 4 874 |- ! 274 | [[Мұрат]] || 4 858 |- ! 275 | [[Алтай]] || 4 842 |- ! 276 | [[Арслан]] || 4 833 |- ! 277 | [[Кенжебек]] || 4 812 |- ! 278 | [[Ерқанат]] || 4 800 |- ! 279 | [[Нұрбақыт]] || 4 776 |- ! 280 | [[Ердос]] || 4 773 |- ! 281 | [[Исмаил]] || 4 754 |- ! 282 | [[Елдар]] || 4 713 |- ! 283 | [[Нурислам]] || 4 710 |- ! 284 | [[Роман]] || 4 685 |- ! 285 | [[Адилет]] || 4 665 |- ! 286 | [[Асанали]] || 4 664 |- ! 287 | [[Ернур]] || 4 641 |- ! 288 | [[Жігер]] || 4 598 |- ! 289 | [[Жумабек]] || 4 597 |- ! 290 | [[Санат]] || 4 586 |- ! 291 | [[Хамза]] || 4 567 |- ! 292 | [[Ренат]] || 4 509 |- ! 293 | [[Мухит]] || 4 488 |- ! 294 | [[Дияр]] || 4 464 |- ! 295 | [[Владимир]] || 4 464 |- ! 296 | [[Мұстафа]] || 4 462 |- ! 297 | [[Манас]] || 4 453 |- ! 298 | [[Нұрғиса]] || 4 450 |- ! 299 | [[Ерназар]] || 4 444 |- ! 300 | [[Жанарыс]] || 4 429 |- ! 301 | [[Казбек]] || 4 387 |- ! 302 | [[Нуркен]] || 4 376 |- ! 303 | [[Жақсылық]] || 4 362 |- ! 304 | [[Галым]] || 4 357 |- ! 305 | [[Иманғали]] || 4 345 |- ! 306 | [[Толеген]] || 4 340 |- ! 307 | [[Жалгас]] || 4 253 |- ! 308 | [[Тулеген]] || 4 236 |- ! 309 | [[Әділбек]] || 4 235 |- ! 310 | [[Манарбек]] || 4 222 |- ! 311 | [[Нұрым]] || 4 221 |- ! 312 | [[Жаслан]] || 4 182 |- ! 313 | [[Ерсултан]] || 4 182 |- ! 314 | [[Рахымжан]] || 4 180 |- ! 315 | [[Алим]] || 4 126 |- ! 316 | [[Махамбет]] || 4 125 |- ! 317 | [[Ақылбек]] || 4 123 |- ! 318 | [[Дмитрий]] || 4 122 |- ! 319 | [[Рашид]] || 4 120 |- ! 320 | [[Жандарбек]] || 4 095 |- ! 321 | [[Марғұлан]] || 4 071 |- ! 322 | [[Мереке]] || 4 050 |- ! 323 | [[Исламбек]] || 4 030 |- ! 324 | [[Айболат]] || 4 025 |- ! 325 | [[Таир]] || 4 001 |- ! 326 | [[Нұриман]] || 3 980 |- ! 327 | [[Назар]] || 3 968 |- ! 328 | [[Біржан]] || 3 929 |- ! 329 | [[Биржан]] || 3 896 |- ! 330 | [[Кайсар]] || 3 880 |- ! 331 | [[Куанышбек]] || 3 870 |- ! 332 | [[Адилхан]] || 3 812 |- ! 333 | [[Мейірбек]] || 3 803 |- ! 334 | [[Имран]] || 3 798 |- ! 335 | [[Ернат]] || 3 794 |- ! 336 | [[Еркін]] || 3 790 |- ! 337 | [[Алпамыс]] || 3 773 |- ! 338 | [[Ердаулет]] || 3 772 |- ! 339 | [[Иса]] || 3 748 |- ! 340 | [[Бақберген]] || 3 715 |- ! 341 | [[Асылан]] || 3 682 |- ! 342 | [[Артём]] || 3 659 |- ! 343 | [[Нұрәлі]] || 3 626 |- ! 344 | [[Ерсін]] || 3 616 |- ! 345 | [[Карим]] || 3 614 |- ! 346 | [[Уалихан]] || 3 592 |- ! 347 | [[Арнур]] || 3 578 |- ! 348 | [[Жамбыл]] || 3 560 |- ! 349 | [[Нұрәділ]] || 3 550 |- ! 350 | [[Ерзат]] || 3 532 |- ! 351 | [[Ержігіт]] || 3 529 |- ! 352 | [[Әліби]] || 3 528 |- ! 353 | [[Ерсайын]] || 3 501 |- ! 354 | [[Аят]] || 3 469 |- ! 355 | [[Ертай]] || 3 461 |- ! 356 | [[Елжан]] || 3 431 |- ! 357 | [[Бакытбек]] || 3 427 |- ! 358 | [[Рахман]] || 3 423 |- ! 359 | [[Максут]] || 3 418 |- ! 360 | [[Ескендір]] || 3 416 |- ! 361 | [[Айтөре]] || 3 403 |- ! 362 | [[Андрей]] || 3 390 |- ! 363 | [[Исатай]] || 3 370 |- ! 364 | [[Ахмад]] || 3 342 |- ! 365 | [[Темирхан]] || 3 319 |- ! 366 | [[Ермахан]] || 3 307 |- ! 367 | [[Нұртілеу]] || 3 293 |- ! 368 | [[Нурасыл]] || 3 271 |- ! 369 | [[Алексей]] || 3 232 |- ! 370 | [[Мухаммад]] || 3 225 |- ! 371 | [[Нұралы]] || 3 189 |- ! 372 | [[Жан]] || 3 178 |- ! 373 | [[Досымжан]] || 3 147 |- ! 374 | [[Жумабай]] || 3 134 |- ! 375 | [[Адлет]] || 3 133 |- ! 376 | [[Чингиз]] || 3 126 |- ! 377 | [[Наурызбек]] || 3 124 |- ! 378 | [[Сабыр]] || 3 085 |- ! 379 | [[Нұрқанат]] || 3 072 |- ! 380 | [[Рысбек]] || 3 051 |- ! 381 | [[Адил]] || 3 049 |- ! 382 | [[Мустафа]] || 3 040 |- ! 383 | [[Бибарыс]] || 3 038 |- ! 384 | [[Алиби]] || 3 037 |- ! 385 | [[Николай]] || 3 029 |- ! 386 | [[Никита]] || 3 029 |- ! 387 | [[Бейбіт]] || 3 025 |- ! 388 | [[Тамирлан]] || 3 015 |- ! 389 | [[Ғани]] || 3 013 |- ! 390 | [[Дияс]] || 3 001 |- ! 391 | [[Газиз]] || 2 993 |- ! 392 | [[Евгений]] || 2 992 |- ! 393 | [[Асыл]] || 2 979 |- ! 394 | [[Эмир]] || 2 961 |- ! 395 | [[Шыңғысхан]] || 2 954 |- ! 396 | [[Данил]] || 2 952 |- ! 397 | [[Кирилл]] || 2 939 |- ! 398 | [[Әміре]] || 2 919 |- ! 399 | [[Наурызбай]] || 2 914 |- ! 400 | [[Оразбек]] || 2 914 |- ! 401 | [[Батыржан]] || 2 912 |- ! 402 | [[Есбол]] || 2 902 |- ! 403 | [[Адильхан]] || 2 898 |- ! 404 | [[Ануарбек]] || 2 886 |- ! 405 | [[Бақтияр]] || 2 882 |- ! 406 | [[Ахмедияр]] || 2 881 |- ! 407 | [[Есен]] || 2 878 |- ! 408 | [[Асланбек]] || 2 877 |- ! 409 | [[Қуандық]] || 2 864 |- ! 410 | [[Айдарбек]] || 2 854 |- ! 411 | [[Мұхтар]] || 2 838 |- ! 412 | [[Жеңіс]] || 2 837 |- ! 413 | [[Нұркелді]] || 2 810 |- ! 414 | [[Мейржан]] || 2 807 |- ! 415 | [[Архат]] || 2 805 |- ! 416 | [[Аманбек]] || 2 796 |- ! 417 | [[Адильбек]] || 2 795 |- ! 418 | [[Маулен]] || 2 786 |- ! 419 | [[Әлімжан]] || 2 777 |- ! 420 | [[Бақыт]] || 2 766 |- ! 421 | [[Оралбек]] || 2 747 |- ! 422 | [[Нұртілек]] || 2 742 |- ! 423 | [[Базарбай]] || 2 727 |- ! 424 | [[Қазыбек]] || 2 712 |- ! 425 | [[Өркен]] || 2 698 |- ! 426 | [[Хамит]] || 2 690 |- ! 427 | [[Айбат]] || 2 688 |- ! 428 | [[Айбын]] || 2 683 |- ! 429 | [[Искандер]] || 2 676 |- ! 430 | [[Ардақ]] || 2 639 |- ! 431 | [[Муса]] || 2 637 |- ! 432 | [[Султанбек]] || 2 632 |- ! 433 | [[Бекет]] || 2 617 |- ! 434 | [[Самир]] || 2 616 |- ! 435 | [[Асанәлі]] || 2 584 |- ! 436 | [[Айдархан]] || 2 576 |- ! 437 | [[Канатбек]] || 2 567 |- ! 438 | [[Сансызбай]] || 2 554 |- ! 439 | [[Серикжан]] || 2 550 |- ! 440 | [[Амиржан]] || 2 531 |- ! 441 | [[Досбол]] || 2 506 |- ! 442 | [[Динмухамед]] || 2 486 |- ! 443 | [[Нурхан]] || 2 483 |- ! 444 | [[Осман]] || 2 457 |- ! 445 | [[Нұртөре]] || 2 448 |- ! 446 | [[Рүстем]] || 2 446 |- ! 447 | [[Жангир]] || 2 444 |- ! 448 | [[Шынгыс]] || 2 434 |- ! 449 | [[Сарсенбай]] || 2 430 |- ! 450 | [[Илья]] || 2 424 |- ! 451 | [[Әнуар]] || 2 423 |- ! 452 | [[Мухаммед]] || 2 417 |- ! 453 | [[Усен]] || 2 412 |- ! 454 | [[Сагындык]] || 2 404 |- ! 455 | [[Нуртас]] || 2 399 |- ! 456 | [[Ғазиз]] || 2 394 |- ! 457 | [[Ақниет]] || 2 390 |- ! 458 | [[Виктор]] || 2 385 |- ! 459 | [[Мейрбек]] || 2 379 |- ! 460 | [[Махсат]] || 2 375 |- ! 461 | [[Даниил]] || 2 374 |- ! 462 | [[Серикбол]] || 2 369 |- ! 463 | [[Айтжан]] || 2 357 |- ! 464 | [[Манат]] || 2 354 |- ! 465 | [[Хан]] || 2 342 |- ! 466 | [[Қасым]] || 2 340 |- ! 467 | [[Кудайберген]] || 2 332 |- ! 468 | [[Жумагали]] || 2 320 |- ! 469 | [[Еділ]] || 2 315 |- ! 470 | [[Жанасыл]] || 2 310 |- ! 471 | [[Аскарбек]] || 2 278 |- ! 472 | [[Жанабай]] || 2 270 |- ! 473 | [[Бек]] || 2 267 |- ! 474 | [[Қасымхан]] || 2 260 |- ! 475 | [[Денис]] || 2 259 |- ! 476 | [[Заманбек]] || 2 257 |- ! 477 | [[Мырзабек]] || 2 256 |- ! 478 | [[Иван]] || 2 252 |- ! 479 | [[Ақарыс]] || 2 252 |- ! 480 | [[Нартай]] || 2 249 |- ! 481 | [[Владислав]] || 2 246 |- ! 482 | [[Сәкен]] || 2 245 |- ! 483 | [[Ғабит]] || 2 236 |- ! 484 | [[Нұрғали]] || 2 234 |- ! 485 | [[Ерден]] || 2 232 |- ! 486 | [[Амангелди]] || 2 223 |- ! 487 | [[Турар]] || 2 217 |- ! 488 | [[Елжас]] || 2 214 |- ! 489 | [[Бактияр]] || 2 207 |- ! 490 | [[Салауат]] || 2 201 |- ! 491 | [[Еркен]] || 2 194 |- ! 492 | [[Арыстанбек]] || 2 180 |- ! 493 | [[Мейірлан]] || 2 177 |- ! 494 | [[Сұңқар]] || 2 175 |- ! 495 | [[Богдан]] || 2 175 |- ! 496 | [[Михаил]] || 2 164 |- ! 497 | [[Нуралы]] || 2 163 |- ! 498 | [[Женисбек]] || 2 157 |- ! 499 | [[Есет]] || 2 155 |- ! 500 | [[Аблай]] || 2 148 |- ! 501 | [[Сүндет]] || 2 147 |- ! 502 | [[Дінислам]] || 2 147 |- ! 503 | [[Арнат]] || 2 138 |- ! 504 | [[Мұхамеджан]] || 2 131 |- ! 505 | [[Юрий]] || 2 123 |- ! 506 | [[Темирбек]] || 2 105 |- ! 507 | [[Оразбай]] || 2 103 |- ! 508 | [[Димаш]] || 2 088 |- ! 509 | [[Ерали]] || 2 076 |- ! 510 | [[Сунгат]] || 2 075 |- ! 511 | [[Талант]] || 2 069 |- ! 512 | [[Ақтөре]] || 2 067 |- ! 513 | [[Абат]] || 2 065 |- ! 514 | [[Берекет]] || 2 064 |- ! 515 | [[Рамиль]] || 2 063 |- ! 516 | [[Ахат]] || 2 062 |- ! 517 | [[Амандык]] || 2 059 |- ! 518 | [[Диар]] || 2 046 |- ! 519 | [[Бакдаулет]] || 2 030 |- ! 520 | [[Нуртай]] || 2 019 |- ! 521 | [[Рахим]] || 2 018 |- ! 522 | [[Бахытбек]] || 2 018 |- ! 523 | [[Оразалы]] || 2 013 |- ! 524 | [[Аблайхан]] || 2 009 |- ! 525 | [[Орынбек]] || 2 002 |- ! 526 | [[Аскат]] || 2 002 |- ! 527 | [[Акжол]] || 2 002 |- ! 528 | [[Нұрзат]] || 1 991 |- ! 529 | [[Хасан]] || 1 989 |- ! 530 | [[Сайлау]] || 1 975 |- ! 531 | [[Сапар]] || 1 974 |- ! 532 | [[Естай]] || 1 970 |- ! 533 | [[Давид]] || 1 959 |- ! 534 | [[Алимхан]] || 1 949 |- ! 535 | [[Сұлтанбек]] || 1 948 |- ! 536 | [[Мейірхан]] || 1 945 |- ! 537 | [[Айтуар]] || 1 944 |- ! 538 | [[Галимжан]] || 1 941 |- ! 539 | [[Жаныбек]] || 1 940 |- ! 540 | [[Жарқын]] || 1 939 |- ! 541 | [[Ален]] || 1 930 |- ! 542 | [[Жоламан]] || 1 918 |- ! 543 | [[Едил]] || 1 916 |- ! 544 | [[Сайран]] || 1 896 |- ! 545 | [[Бекбол]] || 1 888 |- ! 546 | [[Курмангазы]] || 1 885 |- ! 547 | [[Амирлан]] || 1 884 |- ! 548 | [[Сапаргали]] || 1 881 |- ! 549 | [[Әлижан]] || 1 880 |- ! 550 | [[Мұхаммеджан]] || 1 878 |- ! 551 | [[Хантөре]] || 1 872 |- ! 552 | [[Кенжебай]] || 1 872 |- ! 553 | [[Ақтілек]] || 1 871 |- ! 554 | [[Бағжан]] || 1 869 |- ! 555 | [[Нұрберген]] || 1 866 |- ! 556 | [[Анатолий]] || 1 863 |- ! 557 | [[Олег]] || 1 849 |- ! 558 | [[Данабек]] || 1 846 |- ! 559 | [[Анвар]] || 1 839 |- ! 560 | [[Илияс]] || 1 829 |- ! 561 | [[Бектас]] || 1 828 |- ! 562 | [[Парасат]] || 1 826 |- ! 563 | [[Ерканат]] || 1 823 |- ! 564 | [[Ерсин]] || 1 820 |- ! 565 | [[Нұркен]] || 1 813 |- ! 566 | [[Мирамбек]] || 1 812 |- ! 567 | [[Сардар]] || 1 811 |- ! 568 | [[Жансерик]] || 1 811 |- ! 569 | [[Шалкар]] || 1 798 |- ! 570 | [[Бакберген]] || 1 798 |- ! 571 | [[Адильжан]] || 1 792 |- ! 572 | [[Нияз]] || 1 789 |- ! 573 | [[Оралхан]] || 1 787 |- ! 574 | [[Ерғали]] || 1 787 |- ! 575 | [[Еркинбек]] || 1 785 |- ! 576 | [[Танат]] || 1 782 |- ! 577 | [[Нұрхат]] || 1 782 |- ! 578 | [[Анарбек]] || 1 777 |- ! 579 | [[Сапарбек]] || 1 775 |- ! 580 | [[Оспан]] || 1 768 |- ! 581 | [[Фархад]] || 1 760 |- ! 582 | [[Нұрсәт]] || 1 755 |- ! 583 | [[Нуржигит]] || 1 746 |- ! 584 | [[Орал]] || 1 745 |- ! 585 | [[Жанарбек]] || 1 744 |- ! 586 | [[Жансұлтан]] || 1 743 |- ! 587 | [[Төлеген]] || 1 737 |- ! 588 | [[Касым]] || 1 736 |- ! 589 | [[Береке]] || 1 731 |- ! 590 | [[Дауренбек]] || 1 730 |- ! 591 | [[Шадияр]] || 1 726 |- ! 592 | [[Ғалым]] || 1 715 |- ! 593 | [[Медеу]] || 1 712 |- ! 594 | [[Нұрдос]] || 1 705 |- ! 595 | [[Аманбай]] || 1 705 |- ! 596 | [[Бекнур]] || 1 689 |- ! 597 | [[Абдурахим]] || 1 689 |- ! 598 | [[Мұқағали]] || 1 681 |- ! 599 | [[Абдрахман]] || 1 681 |- ! 600 | [[Талап]] || 1 679 |- ! 601 | [[Сериккали]] || 1 677 |- ! 602 | [[Равиль]] || 1 676 |- ! 603 | [[Нургазы]] || 1 676 |- ! 604 | [[Амангали]] || 1 675 |- ! 605 | [[Игорь]] || 1 669 |- ! 606 | [[Маргулан]] || 1 667 |- ! 607 | [[Едіге]] || 1 663 |- ! 608 | [[Амангелды]] || 1 662 |- ! 609 | [[Тұрар]] || 1 652 |- ! 610 | [[Ярослав]] || 1 647 |- ! 611 | [[Ербулат]] || 1 647 |- ! 612 | [[Ахметжан]] || 1 647 |- ! 613 | [[Жолдас]] || 1 645 |- ! 614 | [[Темірхан]] || 1 642 |- ! 615 | [[Қуанышбек]] || 1 642 |- ! 616 | [[Әміржан]] || 1 637 |- ! 617 | [[Сұңғат]] || 1 634 |- ! 618 | [[Ерназ]] || 1 627 |- ! 619 | [[Каирбек]] || 1 626 |- ! 620 | [[Шалқар]] || 1 621 |- ! 621 | [[Нұргелді]] || 1 618 |- ! 622 | [[Ергазы]] || 1 613 |- ! 623 | [[Ерік]] || 1 611 |- ! 624 | [[Калдыбек]] || 1 606 |- ! 625 | [[Абдулазиз]] || 1 605 |- ! 626 | [[Қуат]] || 1 601 |- ! 627 | [[Кенес]] || 1 599 |- ! 628 | [[Валерий]] || 1 599 |- ! 629 | [[Аманжан]] || 1 599 |- ! 630 | [[Айтбай]] || 1 595 |- ! 631 | [[Бақытбек]] || 1 584 |- ! 632 | [[Амангелді]] || 1 583 |- ! 633 | [[Сәбит]] || 1 581 |- ! 634 | [[Серікбол]] || 1 580 |- ! 635 | [[Боранбай]] || 1 578 |- ! 636 | [[Төрехан]] || 1 568 |- ! 637 | [[Жаркын]] || 1 566 |- ! 638 | [[Мухамеджан]] || 1 563 |- ! 639 | [[Константин]] || 1 558 |- ! 640 | [[Шапағат]] || 1 557 |- ! 641 | [[Нұрахмет]] || 1 556 |- ! 642 | [[Каиржан]] || 1 555 |- ! 643 | [[Бағдаулет]] || 1 549 |- ! 644 | [[Радмир]] || 1 547 |- ! 645 | [[Сулейман]] || 1 545 |- ! 646 | [[Қанағат]] || 1 544 |- ! 647 | [[Асилбек]] || 1 538 |- ! 648 | [[Ерсаин]] || 1 536 |- ! 649 | [[Абдуллах]] || 1 534 |- ! 650 | [[Тілек]] || 1 530 |- ! 651 | [[Балтабай]] || 1 530 |- ! 652 | [[Рахимжан]] || 1 514 |- ! 653 | [[Нұрлыхан]] || 1 502 |- ! 654 | [[Жандәулет]] || 1 498 |- ! 655 | [[Даулетбек]] || 1 489 |- ! 656 | [[Нұрмұхамед]] || 1 485 |- ! 657 | [[Тлек]] || 1 483 |- ! 658 | [[Егор]] || 1 483 |- ! 659 | [[Ризабек]] || 1 474 |- ! 660 | [[Ақжан]] || 1 473 |- ! 661 | [[Полат]] || 1 470 |- ! 662 | [[Болатхан]] || 1 470 |- ! 663 | [[Виталий]] || 1 467 |- ! 664 | [[Әкежан]] || 1 463 |- ! 665 | [[Сейтжан]] || 1 457 |- ! 666 | [[Досхан]] || 1 453 |- ! 667 | [[Адилжан]] || 1 449 |- ! 668 | [[Абдуррахман]] || 1 446 |- ! 669 | [[Магжан]] || 1 441 |- ! 670 | [[Хансұлтан]] || 1 439 |- ! 671 | [[Тәуекел]] || 1 439 |- ! 672 | [[Досым]] || 1 436 |- ! 673 | [[Ахан]] || 1 430 |- ! 674 | [[Жанали]] || 1 424 |- ! 675 | [[Қайнар]] || 1 421 |- ! 676 | [[Касымхан]] || 1 418 |- ! 677 | [[Сағындық]] || 1 413 |- ! 678 | [[Сағадат]] || 1 408 |- ! 679 | [[Есболат]] || 1 407 |- ! 680 | [[Наурыз]] || 1 389 |- ! 681 | [[Миржан]] || 1 388 |- ! 682 | [[Құдайберген]] || 1 386 |- ! 683 | [[Оразхан]] || 1 384 |- ! 684 | [[Эрик]] || 1 382 |- ! 685 | [[Мирлан]] || 1 380 |- ! 686 | [[Ақназар]] || 1 379 |- ! 687 | [[Мүслім]] || 1 374 |- ! 688 | [[Мұхаммедали]] || 1 374 |- ! 689 | [[Алмасбек]] || 1 373 |- ! 690 | [[Бекежан]] || 1 372 |- ! 691 | [[Меиржан]] || 1 363 |- ! 692 | [[Нұртай]] || 1 358 |- ! 693 | [[Мейрхан]] || 1 356 |- ! 694 | [[Досан]] || 1 356 |- ! 695 | [[Сайлаубек]] || 1 353 |- ! 696 | [[Сергазы]] || 1 352 |- ! 697 | [[Бекен]] || 1 350 |- ! 698 | [[Сымбат]] || 1 348 |- ! 699 | [[Вадим]] || 1 346 |- ! 700 | [[Даниэль]] || 1 344 |- ! 701 | [[Ахмед]] || 1 344 |- ! 702 | [[Камбар]] || 1 343 |- ! 703 | [[Алпысбай]] || 1 341 |- ! 704 | [[Сагат]] || 1 340 |- ! 705 | [[Жанатбек]] || 1 332 |- ! 706 | [[Акан]] || 1 329 |- ! 707 | [[Тоқтар]] || 1 327 |- ! 708 | [[Бердибек]] || 1 326 |- ! 709 | [[Айтбек]] || 1 326 |- ! 710 | [[Алдаберген]] || 1 325 |- ! 711 | [[Ернияз]] || 1 324 |- ! 712 | [[Мардан]] || 1 322 |- ! 713 | [[Мұса]] || 1 321 |- ! 714 | [[Ораз]] || 1 320 |- ! 715 | [[Жандаулет]] || 1 320 |- ! 716 | [[Канагат]] || 1 318 |- ! 717 | [[Мерхат]] || 1 315 |- ! 718 | [[Әлім]] || 1 313 |- ! 719 | [[Раян]] || 1 312 |- ! 720 | [[Мұратбек]] || 1 307 |- ! 721 | [[Куатбек]] || 1 301 |- ! 722 | [[Нурмахан]] || 1 298 |- ! 723 | [[Казыбек]] || 1 295 |- ! 724 | [[Шамиль]] || 1 294 |- ! 725 | [[Әбілқайыр]] || 1 294 |- ! 726 | [[Вячеслав]] || 1 294 |- ! 727 | [[Роллан]] || 1 293 |- ! 728 | [[Саид]] || 1 293 |- ! 729 | [[Ерген]] || 1 289 |- ! 730 | [[Юсуф]] || 1 287 |- ! 731 | [[Бағдәулет]] || 1 279 |- ! 732 | [[Ратмир]] || 1 277 |- ! 733 | [[Ақылжан]] || 1 276 |- ! 734 | [[Мират]] || 1 275 |- ! 735 | [[Валихан]] || 1 275 |- ! 736 | [[Эмиль]] || 1 268 |- ! 737 | [[Қазбек]] || 1 268 |- ! 738 | [[Махмуд]] || 1 267 |- ! 739 | [[Нурхат]] || 1 262 |- ! 740 | [[Бекназар]] || 1 260 |- ! 741 | [[Амандық]] || 1 260 |- ! 742 | [[Зейін]] || 1 256 |- ! 743 | [[Бекмурат]] || 1 256 |- ! 744 | [[Шынболат]] || 1 251 |- ! 745 | [[Хақназар]] || 1 251 |- ! 746 | [[Оралбай]] || 1 248 |- ! 747 | [[Арафат]] || 1 245 |- ! 748 | [[Армат]] || 1 242 |- ! 749 | [[Нурым]] || 1 241 |- ! 750 | [[Төреғали]] || 1 239 |- ! 751 | [[Аскербек]] || 1 234 |- ! 752 | [[Ақжүрек]] || 1 234 |- ! 753 | [[Сарсен]] || 1 231 |- ! 754 | [[Ильдар]] || 1 227 |- ! 755 | [[Динмухаммед]] || 1 227 |- ! 756 | [[Берикбол]] || 1 227 |- ! 757 | [[Шахмардан]] || 1 222 |- ! 758 | [[Шынғыс]] || 1 222 |- ! 759 | [[Муратхан]] || 1 221 |- ! 760 | [[Әбубәкір]] || 1 221 |- ! 761 | [[Павел]] || 1 218 |- ! 762 | [[Адай]] || 1 212 |- ! 763 | [[Бердібек]] || 1 211 |- ! 764 | [[Қайыржан]] || 1 208 |- ! 765 | [[Жигер]] || 1 206 |- ! 766 | [[Тахир]] || 1 205 |- ! 767 | [[Омирбек]] || 1 205 |- ! 768 | [[Бақжан]] || 1 200 |- ! 769 | [[Умирбек]] || 1 199 |- ! 770 | [[Елхан]] || 1 189 |- ! 771 | [[Елтай]] || 1 188 |- ! 772 | [[Байжан]] || 1 188 |- ! 773 | [[Алияр]] || 1 184 |- ! 774 | [[Куанышбай]] || 1 180 |- ! 775 | [[Ержигит]] || 1 178 |- ! 776 | [[Кайыржан]] || 1 176 |- ! 777 | [[Чингис]] || 1 173 |- ! 778 | [[Ришат]] || 1 172 |- ! 779 | [[Рашит]] || 1 170 |- ! 780 | [[Назарбек]] || 1 170 |- ! 781 | [[Елубай]] || 1 168 |- ! 782 | [[Нүркен]] || 1 167 |- ! 783 | [[Жанабек]] || 1 167 |- ! 784 | [[Берикбай]] || 1 167 |- ! 785 | [[Амирбек]] || 1 167 |- ! 786 | [[Нұрсултан]] || 1 166 |- ! 787 | [[Калдыбай]] || 1 166 |- ! 788 | [[Елнур]] || 1 163 |- ! 789 | [[Нурберген]] || 1 162 |- ! 790 | [[Аманат]] || 1 162 |- ! 791 | [[Ниязбек]] || 1 160 |- ! 792 | [[Мұхаммедәли]] || 1 158 |- ! 793 | [[Даулетхан]] || 1 154 |- ! 794 | [[Жеңісбек]] || 1 148 |- ! 795 | [[Мухан]] || 1 143 |- ! 796 | [[Абдуллаһ]] || 1 143 |- ! 797 | [[Елнар]] || 1 140 |- ! 798 | [[Бактыбай]] || 1 140 |- ! 799 | [[Орынбай]] || 1 136 |- ! 800 | [[Нургиса]] || 1 136 |- ! 801 | [[Мерген]] || 1 136 |- ! 802 | [[Айхан]] || 1 136 |- ! 803 | [[Станислав]] || 1 134 |- ! 804 | [[Ерлик]] || 1 134 |- ! 805 | [[Мұхит]] || 1 133 |- ! 806 | [[Қыдырәлі]] || 1 133 |- ! 807 | [[Жангельды]] || 1 133 |- ! 808 | [[Кадырбек]] || 1 128 |- ! 809 | [[Азим]] || 1 128 |- ! 810 | [[Жаксыбек]] || 1 125 |- ! 811 | [[Бегалы]] || 1 122 |- ! 812 | [[Жанайдар]] || 1 121 |- ! 813 | [[Ади]] || 1 121 |- ! 814 | [[Дуйсенбай]] || 1 114 |- ! 815 | [[Мұрагер]] || 1 113 |- ! 816 | [[Айбатыр]] || 1 111 |- ! 817 | [[Аманкелди]] || 1 110 |- ! 818 | [[Бейбут]] || 1 109 |- ! 819 | [[Баубек]] || 1 109 |- ! 820 | [[Ясин]] || 1 105 |- ! 821 | [[Совет]] || 1 103 |- ! 822 | [[Меирбек]] || 1 103 |- ! 823 | [[Жанбулат]] || 1 103 |- ! 824 | [[Әбдірахман]] || 1 099 |- ! 825 | [[Турсынбек]] || 1 093 |- ! 826 | [[Жолдасбек]] || 1 093 |- ! 827 | [[Кайырбек]] || 1 093 |- ! 828 | [[Сундет]] || 1 092 |- ! 829 | [[Темиржан]] || 1 090 |- ! 830 | [[Мажит]] || 1 090 |- ! 831 | [[Самғат]] || 1 087 |- ! 832 | [[Өмірбек]] || 1 084 |- ! 833 | [[Токтар]] || 1 082 |- ! 834 | [[Ықылас]] || 1 079 |- ! 835 | [[Сағи]] || 1 076 |- ! 836 | [[Рахым]] || 1 075 |- ! 837 | [[Ершат]] || 1 075 |- ! 838 | [[Матвей]] || 1 069 |- ! 839 | [[Нұрғазы]] || 1 068 |- ! 840 | [[Галымбек]] || 1 067 |- ! 841 | [[Абубакир]] || 1 062 |- ! 842 | [[Умар]] || 1 061 |- ! 843 | [[Шокан]] || 1 060 |- ! 844 | [[Мухаммедали]] || 1 060 |- ! 845 | [[Нурлыбай]] || 1 059 |- ! 846 | [[Серікболсын]] || 1 058 |- ! 847 | [[Сүлеймен]] || 1 058 |- ! 848 | [[Джамбул]] || 1 055 |- ! 849 | [[Серікжан]] || 1 051 |- ! 850 | [[Мырзахан]] || 1 049 |- ! 851 | [[Азизбек]] || 1 049 |- ! 852 | [[Избасар]] || 1 047 |- ! 853 | [[Сағыныш]] || 1 046 |- ! 854 | [[Бахитжан]] || 1 046 |- ! 855 | [[Багдаулет]] || 1 041 |- ! 856 | [[Серикбек]] || 1 037 |- ! 857 | [[Махмут]] || 1 037 |- ! 858 | [[Кенесары]] || 1 035 |- ! 859 | [[Сулеймен]] || 1 033 |- ! 860 | [[Артем]] || 1 033 |- ! 861 | [[Сатыбалды]] || 1 032 |- ! 862 | [[Нұртуған]] || 1 030 |- ! 863 | [[Алиасқар]] || 1 030 |- ! 864 | [[Мухамед]] || 1 028 |- ! 865 | [[Утеген]] || 1 023 |- ! 866 | [[Жангелді]] || 1 021 |- ! 867 | [[Турарбек]] || 1 020 |- ! 868 | [[Габиден]] || 1 019 |- ! 869 | [[Аманкос]] || 1 016 |- ! 870 | [[Кенжетай]] || 1 015 |- ! 871 | [[Наби]] || 1 010 |- ! 872 | [[Ермурат]] || 1 010 |- ! 873 | [[Танатар]] || 1 009 |- ! 874 | [[Замир]] || 999 |- ! 875 | [[Исабек]] || 999 |- ! 876 | [[Сарсенбек]] || 998 |- ! 877 | [[Бейсен]] || 998 |- ! 878 | [[Торехан]] || 993 |- ! 879 | [[Азимхан]] || 992 |- ! 880 | [[Бейсенбай]] || 990 |- ! 881 | [[Жұмабек]] || 984 |- ! 882 | [[Шахназар]] || 983 |- ! 883 | [[Әбілхайыр]] || 983 |- ! 884 | [[Жамбул]] || 982 |- ! 885 | [[Кадыр]] || 981 |- ! 886 | [[Наиль]] || 979 |- ! 887 | [[Дуйсенбек]] || 977 |- ! 888 | [[Мэлс]] || 973 |- ! 889 | [[Марал]] || 973 |- ! 890 | [[Эдуард]] || 971 |- ! 891 | [[Данат]] || 970 |- ! 892 | [[Ерман]] || 968 |- ! 893 | [[Жанәділ]] || 967 |- ! 894 | [[Жумахан]] || 963 |- ! 895 | [[Дінмухаммед]] || 961 |- ! 896 | [[Умирзак]] || 959 |- ! 897 | [[Муратбай]] || 958 |- ! 898 | [[Курмангали]] || 958 |- ! 899 | [[Хасен]] || 957 |- ! 900 | [[Салим]] || 954 |- ! 901 | [[Раимбек]] || 953 |- ! 902 | [[Бекбулат]] || 949 |- ! 903 | [[Исламхан]] || 945 |- ! 904 | [[Жарқынбек]] || 940 |- ! 905 | [[Амирали]] || 936 |- ! 906 | [[Адият]] || 935 |- ! 907 | [[Жұбаныш]] || 934 |- ! 908 | [[Ельдар]] || 934 |- ! 909 | [[Жарылкасын]] || 933 |- ! 910 | [[Куралбай]] || 932 |- ! 911 | [[Байбек]] || 929 |- ! 912 | [[Ырысбек]] || 923 |- ! 913 | [[Асқат]] || 921 |- ! 914 | [[Есімхан]] || 920 |- ! 915 | [[Рақымжан]] || 919 |- ! 916 | [[Ескендир]] || 919 |- ! 917 | [[Ұлағат]] || 916 |- ! 918 | [[Нұрымжан]] || 915 |- ! 919 | [[Аманкелді]] || 912 |- ! 920 | [[Мухамедали]] || 911 |- ! 921 | [[Сейлхан]] || 910 |- ! 922 | [[Ұлықбек]] || 907 |- ! 923 | [[Сагадат]] || 907 |- ! 924 | [[Жаркынбек]] || 906 |- ! 925 | [[Шоқан]] || 904 |- ! 926 | [[Темур]] || 904 |- ! 927 | [[Ерұлан]] || 903 |- ! 928 | [[Аспандияр]] || 903 |- ! 929 | [[Ербосын]] || 900 |- ! 930 | [[Ғибрат]] || 896 |- ! 931 | [[Ерболсын]] || 894 |- ! 932 | [[Фараби]] || 893 |- ! 933 | [[Әлімхан]] || 892 |- ! 934 | [[Жолдыбай]] || 891 |- ! 935 | [[Асилхан]] || 891 |- ! 936 | [[Шохан]] || 889 |- ! 937 | [[Маратбек]] || 888 |- ! 938 | [[Ақсұлтан]] || 885 |- ! 939 | [[Куралбек]] || 884 |- ! 940 | [[Василий]] || 883 |- ! 941 | [[Таймас]] || 882 |- ! 942 | [[Балтабек]] || 882 |- ! 943 | [[Алиаскар]] || 882 |- ! 944 | [[Жуматай]] || 880 |- ! 945 | [[Бекайдар]] || 878 |- ! 946 | [[Надир]] || 876 |- ! 947 | [[Базарбек]] || 876 |- ! 948 | [[Нәби]] || 874 |- ! 949 | [[Арон]] || 873 |- ! 950 | [[Дуйсен]] || 872 |- ! 951 | [[Каныбек]] || 871 |- ! 952 | [[Жаксыбай]] || 871 |- ! 953 | [[Ақберен]] || 869 |- ! 954 | [[Ролан]] || 867 |- ! 955 | [[Бисенбай]] || 867 |- ! 956 | [[Тасболат]] || 866 |- ! 957 | [[Құрмет]] || 866 |- ! 958 | [[Иманали]] || 865 |- ! 959 | [[Зангар]] || 865 |- ! 960 | [[Атабек]] || 865 |- ! 961 | [[Бакитжан]] || 862 |- ! 962 | [[Нурман]] || 859 |- ! 963 | [[Айзат]] || 859 |- ! 964 | [[Ерганат]] || 858 |- ! 965 | [[Кайржан]] || 857 |- ! 966 | [[Саттар]] || 856 |- ! 967 | [[Бақкелді]] || 856 |- ! 968 | [[Таңат]] || 855 |- ! 969 | [[Камиль]] || 855 |- ! 970 | [[Маханбет]] || 853 |- ! 971 | [[Нұрсейіт]] || 852 |- ! 972 | [[Асыланбек]] || 852 |- ! 973 | [[Серікбай]] || 850 |- ! 974 | [[Мәулен]] || 850 |- ! 975 | [[Алидар]] || 849 |- ! 976 | [[Курмет]] || 847 |- ! 977 | [[Кайнар]] || 847 |- ! 978 | [[Жангали]] || 846 |- ! 979 | [[Жәңгір]] || 844 |- ! 980 | [[Салават]] || 843 |- ! 981 | [[Нұрперзент]] || 839 |- ! 982 | [[Талгатбек]] || 838 |- ! 983 | [[Альберт]] || 838 |- ! 984 | [[Нуриддин]] || 837 |- ! 985 | [[Дармен]] || 836 |- ! 986 | [[Есенбек]] || 833 |- ! 987 | [[Бейбарс]] || 831 |- ! 988 | [[Борис]] || 830 |- ! 989 | [[Турсын]] || 829 |- ! 990 | [[Кадыржан]] || 827 |- ! 991 | [[Есенгали]] || 827 |- ! 992 | [[Тлеген]] || 825 |- ! 993 | [[Тәңірберген]] || 824 |- ! 994 | [[Акежан]] || 822 |- ! 995 | [[Сартай]] || 821 |- ! 996 | [[Глеб]] || 819 |- ! 997 | [[Парахат]] || 818 |- ! 998 | [[Арсений]] || 814 |- ! 999 | [[Нарұл]] || 812 |- ! 1000 | [[Лесбек]] || 811 |- ! 1001 | [[Кенжегали]] || 809 |- ! 1002 | [[Саясат]] || 806 |- ! 1003 | [[Тұрсынбек]] || 802 |- ! 1004 | [[Байкен]] || 801 |- ! 1005 | [[Дінмухамед]] || 800 |- ! 1006 | [[Антон]] || 797 |- ! 1007 | [[Айберген]] || 797 |- ! 1008 | [[Сембай]] || 796 |- ! 1009 | [[Оразәлі]] || 796 |- ! 1010 | [[Жалгасбай]] || 795 |- ! 1011 | [[Ералхан]] || 795 |- ! 1012 | [[Айкын]] || 795 |- ! 1013 | [[Ерлік]] || 793 |- ! 1014 | [[Халид]] || 792 |- ! 1015 | [[Даулетбай]] || 791 |- ! 1016 | [[Сапарбай]] || 790 |- ! 1017 | [[Ермекбай]] || 790 |- ! 1018 | [[Кайратбек]] || 788 |- ! 1019 | [[Нұрсерік]] || 786 |- ! 1020 | [[Ерхат]] || 786 |- ! 1021 | [[Мұхаммад]] || 782 |- ! 1022 | [[Марс]] || 781 |- ! 1023 | [[Бегзат]] || 781 |- ! 1024 | [[Жумажан]] || 780 |- ! 1025 | [[Бейсенбек]] || 780 |- ! 1026 | [[Ізбасар]] || 778 |- ! 1027 | [[Айтуган]] || 778 |- ! 1028 | [[Ақан]] || 777 |- ! 1029 | [[Нұр]] || 776 |- ! 1030 | [[Алмасхан]] || 774 |- ! 1031 | [[Турлан]] || 773 |- ! 1032 | [[Кали]] || 773 |- ! 1033 | [[Серикхан]] || 770 |- ! 1034 | [[Қасиет]] || 770 |- ! 1035 | [[Имангали]] || 770 |- ! 1036 | [[Махсут]] || 769 |- ! 1037 | [[Марсель]] || 769 |- ! 1038 | [[Есенгельды]] || 768 |- ! 1039 | [[Ақәділ]] || 768 |- ! 1040 | [[Рахматулла]] || 766 |- ! 1041 | [[Айбарыс]] || 766 |- ! 1042 | [[Уәлихан]] || 765 |- ! 1043 | [[Пернебек]] || 765 |- ! 1044 | [[Бақнұр]] || 765 |- ! 1045 | [[Турехан]] || 764 |- ! 1046 | [[Ермұрат]] || 764 |- ! 1047 | [[Мейірман]] || 763 |- ! 1048 | [[Кайрбек]] || 760 |- ! 1049 | [[Айткали]] || 759 |- ! 1050 | [[Жантас]] || 758 |- ! 1051 | [[Бахит]] || 758 |- ! 1052 | [[Кайдар]] || 757 |- ! 1053 | [[Аскер]] || 757 |- ! 1054 | [[Оркен]] || 756 |- ! 1055 | [[Альбек]] || 756 |- ! 1056 | [[Шәкәрім]] || 753 |- ! 1057 | [[Абдуали]] || 750 |- ! 1058 | [[Толеубек]] || 749 |- ! 1059 | [[Алик]] || 748 |- ! 1060 | [[Салимжан]] || 746 |- ! 1061 | [[Жалгасбек]] || 746 |- ! 1062 | [[Нурзат]] || 743 |- ! 1063 | [[Абдумалик]] || 742 |- ! 1064 | [[Әлиасқар]] || 739 |- ! 1065 | [[Акбар]] || 739 |- ! 1066 | [[Нурбулат]] || 738 |- ! 1067 | [[Нурканат]] || 738 |- ! 1068 | [[Конысбай]] || 738 |- ! 1069 | [[Сайлаубай]] || 735 |- ! 1070 | [[Ерғазы]] || 735 |- ! 1071 | [[Сандибек]] || 729 |- ! 1072 | [[Оразгали]] || 729 |- ! 1073 | [[Нұржас]] || 729 |- ! 1074 | [[Камал]] || 726 |- ! 1075 | [[Еркінбек]] || 725 |- ! 1076 | [[Сауран]] || 723 |- ! 1077 | [[Аргын]] || 723 |- ! 1078 | [[Сагдат]] || 722 |- ! 1079 | [[Максот]] || 722 |- ! 1080 | [[Есимхан]] || 721 |- ! 1081 | [[Сагидулла]] || 720 |- ! 1082 | [[Курманбек]] || 719 |- ! 1083 | [[Альжан]] || 719 |- ! 1084 | [[Нұрсаят]] || 718 |- ! 1085 | [[Аллаберген]] || 718 |- ! 1086 | [[Улугбек]] || 717 |- ! 1087 | [[Қайырбек]] || 717 |- ! 1088 | [[Жексенбай]] || 715 |- ! 1089 | [[Нурмухаммед]] || 714 |- ! 1090 | [[Инсар]] || 714 |- ! 1091 | [[Мейір]] || 712 |- ! 1092 | [[Керей]] || 711 |- ! 1093 | [[Геннадий]] || 711 |- ! 1094 | [[Марк]] || 709 |- ! 1095 | [[Темиргали]] || 707 |- ! 1096 | [[Жалғасбек]] || 707 |- ! 1097 | [[Танирберген]] || 702 |- ! 1098 | [[Темир]] || 702 |- ! 1099 | [[Мырзагали]] || 702 |- ! 1100 | [[Нурсеит]] || 702 |- ! 1101 | [[Куантай]] || 701 |- ! 1102 | [[Досымхан]] || 697 |- ! 1103 | [[Нурбакыт]] || 696 |- ! 1104 | [[Бактыбек]] || 696 |- ! 1105 | [[Ермухан]] || 695 |- ! 1106 | [[Есентай]] || 695 |- ! 1107 | [[Жанбырбай]] || 691 |- ! 1108 | [[Қасымжомарт]] || 688 |- ! 1109 | [[Джанибек]] || 688 |- ! 1110 | [[Берікбол]] || 685 |- ! 1111 | [[Мейрамхан]] || 684 |- ! 1112 | [[Төре]] || 681 |- ! 1113 | [[Кыдырбай]] || 680 |- ! 1114 | [[Сапархан]] || 678 |- ! 1115 | [[Амангельди]] || 677 |- ! 1116 | [[Оразали]] || 676 |- ! 1117 | [[Каиргельды]] || 676 |- ! 1118 | [[Нурахмет]] || 675 |- ! 1119 | [[Мырзабай]] || 673 |- ! 1120 | [[Жаннұр]] || 673 |- ! 1121 | [[Еркеғали]] || 673 |- ! 1122 | [[Арғын]] || 673 |- ! 1123 | [[Төлеби]] || 672 |- ! 1124 | [[Рустембек]] || 672 |- ! 1125 | [[Жанторе]] || 671 |- ! 1126 | [[Кемел]] || 671 |- ! 1127 | [[Кенжехан]] || 668 |- ! 1128 | [[Тлектес]] || 666 |- ! 1129 | [[Жанай]] || 664 |- ! 1130 | [[Жанғали]] || 663 |- ! 1131 | [[Жанкелді]] || 663 |- ! 1132 | [[Серикказы]] || 660 |- ! 1133 | [[Алимбек]] || 660 |- ! 1134 | [[Маралбек]] || 659 |- ! 1135 | [[Жарасхан]] || 659 |- ! 1136 | [[Ақжігіт]] || 659 |- ! 1137 | [[Мирхат]] || 655 |- ! 1138 | [[Елемес]] || 655 |- ! 1139 | [[Турлыбек]] || 654 |- ! 1140 | [[Мұхтархан]] || 653 |- ! 1141 | [[Рамзан]] || 652 |- ! 1142 | [[Жаскайрат]] || 650 |- ! 1143 | [[Жайдар]] || 650 |- ! 1144 | [[Самрат]] || 649 |- ! 1145 | [[Нурланбек]] || 649 |- ! 1146 | [[Узакбай]] || 648 |- ! 1147 | [[Қадыр]] || 648 |- ! 1148 | [[Сергали]] || 646 |- ! 1149 | [[Рафхат]] || 646 |- ! 1150 | [[Рахмет]] || 645 |- ! 1151 | [[Жумагазы]] || 645 |- ! 1152 | [[Арын]] || 645 |- ! 1153 | [[Қанатбек]] || 643 |- ! 1154 | [[Махсет]] || 641 |- ! 1155 | [[Есжан]] || 640 |- ! 1156 | [[Рафаэль]] || 639 |- ! 1157 | [[Кенже]] || 639 |- ! 1158 | [[Құрманғазы]] || 638 |- ! 1159 | [[Исмайл]] || 638 |- ! 1160 | [[Едиге]] || 638 |- ! 1161 | [[Мұхамедияр]] || 636 |- ! 1162 | [[Үсен]] || 635 |- ! 1163 | [[Мәлік]] || 634 |- ! 1164 | [[Кайролла]] || 634 |- ! 1165 | [[Тилек]] || 632 |- ! 1166 | [[Мүсілім]] || 632 |- ! 1167 | [[Өмірзақ]] || 632 |- ! 1168 | [[Балғынбек]] || 631 |- ! 1169 | [[Нұрмахан]] || 630 |- ! 1170 | [[Қамбар]] || 630 |- ! 1171 | [[Аршат]] || 630 |- ! 1172 | [[Тлеубек]] || 628 |- ! 1173 | [[Дінмұхамет]] || 628 |- ! 1174 | [[Айтуған]] || 628 |- ! 1175 | [[Нурбай]] || 627 |- ! 1176 | [[Мейрман]] || 627 |- ! 1177 | [[Баймурат]] || 627 |- ! 1178 | [[Руфат]] || 626 |- ! 1179 | [[Қадыржан]] || 625 |- ! 1180 | [[Бекмырза]] || 625 |- ! 1181 | [[Мухамбет]] || 623 |- ! 1182 | [[Сериккан]] || 622 |- ! 1183 | [[Аңсаған]] || 622 |- ! 1184 | [[Адам]] || 621 |- ! 1185 | [[Турсынбай]] || 620 |- ! 1186 | [[Нурлыхан]] || 620 |- ! 1187 | [[Касымбек]] || 620 |- ! 1188 | [[Берикжан]] || 620 |- ! 1189 | [[Байбол]] || 619 |- ! 1190 | [[Кадирбек]] || 617 |- ! 1191 | [[Аманғали]] || 617 |- ! 1192 | [[Назарбай]] || 616 |- ! 1193 | [[Арманбек]] || 615 |- ! 1194 | [[Меирхан]] || 614 |- ! 1195 | [[Сагыныш]] || 613 |- ! 1196 | [[Коблан]] || 613 |- ! 1197 | [[Ербатыр]] || 613 |- ! 1198 | [[Калибек]] || 612 |- ! 1199 | [[Байболат]] || 612 |- ! 1200 | [[Жанбота]] || 611 |- ! 1201 | [[Бекнар]] || 610 |- ! 1202 | [[Ғаламат]] || 610 |- ! 1203 | [[Әлишер]] || 609 |- ! 1204 | [[Радик]] || 608 |- ! 1205 | [[Балгабай]] || 608 |- ! 1206 | [[Асылмұрат]] || 608 |- ! 1207 | [[Шынгысхан]] || 606 |- ! 1208 | [[Темирболат]] || 606 |- ! 1209 | [[Хайдар]] || 605 |- ! 1210 | [[Идрис]] || 605 |- ! 1211 | [[Нурмухамед]] || 604 |- ! 1212 | [[Назымбек]] || 603 |- ! 1213 | [[Толеу]] || 602 |- ! 1214 | [[Жетписбай]] || 602 |- ! 1215 | [[Әмірлан]] || 601 |- ! 1216 | [[Акылжан]] || 601 |- ! 1217 | [[Омархан]] || 600 |- ! 1218 | [[Зейнулла]] || 600 |- ! 1219 | [[Бегжан]] || 600 |- ! 1220 | [[Нұрсат]] || 599 |- ! 1221 | [[Нұрқасым]] || 599 |- ! 1222 | [[Мұхамед]] || 597 |- ! 1223 | [[Муратжан]] || 596 |- ! 1224 | [[Захар]] || 596 |- ! 1225 | [[Тельман]] || 595 |- ! 1226 | [[Алисұлтан]] || 594 |- ! 1227 | [[Толеухан]] || 592 |- ! 1228 | [[Салих]] || 592 |- ! 1229 | [[Айәділ]] || 592 |- ! 1230 | [[Ондасын]] || 591 |- ! 1231 | [[Аралбай]] || 591 |- ! 1232 | [[Саяхат]] || 590 |- ! 1233 | [[Жалын]] || 590 |- ! 1234 | [[Ерулан]] || 590 |- ! 1235 | [[Альмансур]] || 590 |- ! 1236 | [[Альнур]] || 589 |- ! 1237 | [[Арнай]] || 588 |- ! 1238 | [[Абильмансур]] || 588 |- ! 1239 | [[Ханкелді]] || 585 |- ! 1240 | [[Калыбек]] || 585 |- ! 1241 | [[Жанузак]] || 585 |- ! 1242 | [[Әбілмансур]] || 583 |- ! 1243 | [[Жайық]] || 580 |- ! 1244 | [[Хаким]] || 578 |- ! 1245 | [[Каныш]] || 578 |- ! 1246 | [[Жайык]] || 578 |- ! 1247 | [[Нуридин]] || 577 |- ! 1248 | [[Төребек]] || 576 |- ! 1249 | [[Қажымұқан]] || 576 |- ! 1250 | [[Жансултан]] || 576 |- ! 1251 | [[Жақсыбек]] || 576 |- ! 1252 | [[Еркебай]] || 573 |- ! 1253 | [[Жарылқасын]] || 572 |- ! 1254 | [[Туребек]] || 570 |- ! 1255 | [[Айдынбек]] || 570 |- ! 1256 | [[Аманкелды]] || 568 |- ! 1257 | [[Амин]] || 567 |- ! 1258 | [[Касен]] || 566 |- ! 1259 | [[Хайрулла]] || 565 |- ! 1260 | [[Куан]] || 565 |- ! 1261 | [[Дәуренбек]] || 565 |- ! 1262 | [[Шахнұр]] || 564 |- ! 1263 | [[Ерғанат]] || 563 |- ! 1264 | [[Файзулла]] || 561 |- ! 1265 | [[Нурлибек]] || 561 |- ! 1266 | [[Омиржан]] || 561 |- ! 1267 | [[Абдуррахим]] || 561 |- ! 1268 | [[Қалдыбек]] || 560 |- ! 1269 | [[Дәулетхан]] || 560 |- ! 1270 | [[Асқарбек]] || 560 |- ! 1271 | [[Иманәлі]] || 559 |- ! 1272 | [[Бахтыбай]] || 559 |- ! 1273 | [[Гали]] || 559 |- ! 1274 | [[Есенжол]] || 558 |- ! 1275 | [[Нұршат]] || 556 |- ! 1276 | [[Саги]] || 554 |- ! 1277 | [[Тимофей]] || 553 |- ! 1278 | [[Закир]] || 553 |- ! 1279 | [[Саулет]] || 552 |- ! 1280 | [[Мукан]] || 552 |- ! 1281 | [[Нұрғалым]] || 550 |- ! 1282 | [[Кумар]] || 550 |- ! 1283 | [[Алмабек]] || 550 |- ! 1284 | [[Сапарғали]] || 549 |- ! 1285 | [[Самғар]] || 548 |- ! 1286 | [[Спандияр]] || 548 |- ! 1287 | [[Ережеп]] || 548 |- ! 1288 | [[Рахметолла]] || 547 |- ! 1289 | [[Сункар]] || 545 |- ! 1290 | [[Мұхамедали]] || 544 |- ! 1291 | [[Байдаулет]] || 544 |- ! 1292 | [[Омирзак]] || 543 |- ! 1293 | [[Бекмұрат]] || 543 |- ! 1294 | [[Мерлан]] || 542 |- ! 1295 | [[Хангелді]] || 541 |- ! 1296 | [[Мусабек]] || 541 |- ! 1297 | [[Гарифулла]] || 541 |- ! 1298 | [[Айнабек]] || 541 |- ! 1299 | [[Даниель]] || 540 |- ! 1300 | [[Әди]] || 538 |- ! 1301 | [[Қаршыға]] || 537 |- ! 1302 | [[Әмірбек]] || 536 |- ! 1303 | [[Даян]] || 536 |- ! 1304 | [[Багитжан]] || 535 |- ! 1305 | [[Жүсіп]] || 534 |- ! 1306 | [[Бактыгали]] || 534 |- ! 1307 | [[Бижан]] || 533 |- ! 1308 | [[Азатбек]] || 533 |- ! 1309 | [[Ермұхаммед]] || 532 |- ! 1310 | [[Жеткерген]] || 531 |- ! 1311 | [[Сейтхан]] || 530 |- ! 1312 | [[Садуакас]] || 530 |- ! 1313 | [[Нурдос]] || 530 |- ! 1314 | [[Мырзахмет]] || 530 |- ! 1315 | [[Кусаин]] || 530 |- ! 1316 | [[Тлеужан]] || 528 |- ! 1317 | [[Онгарбай]] || 528 |- ! 1318 | [[Темірбек]] || 526 |- ! 1319 | [[Ербулан]] || 525 |- ! 1320 | [[Болатжан]] || 525 |- ! 1321 | [[Сарсенгали]] || 524 |- ! 1322 | [[Серикпай]] || 524 |- ! 1323 | [[Нуриман]] || 524 |- ! 1324 | [[Турганбай]] || 523 |- ! 1325 | [[Адайбек]] || 523 |- ! 1326 | [[Рысбай]] || 522 |- ! 1327 | [[Жубаныш]] || 522 |- ! 1328 | [[Кенесбек]] || 522 |- ! 1329 | [[Рахметулла]] || 521 |- ! 1330 | [[Мұхаммедәлі]] || 521 |- ! 1331 | [[Жандар]] || 521 |- ! 1332 | [[Батырлан]] || 521 |- ! 1333 | [[Олжабай]] || 520 |- ! 1334 | [[Мержан]] || 520 |- ! 1335 | [[Жумаш]] || 520 |- ! 1336 | [[Бегарыс]] || 520 |- ! 1337 | [[Токтасын]] || 519 |- ! 1338 | [[Ертөре]] || 519 |- ! 1339 | [[Мейрлан]] || 518 |- ! 1340 | [[Ертуған]] || 518 |- ! 1341 | [[Баян]] || 518 |- ! 1342 | [[Еркегали]] || 517 |- ! 1343 | [[Ерәлі]] || 517 |- ! 1344 | [[Абулхаир]] || 517 |- ! 1345 | [[Саин]] || 516 |- ! 1346 | [[Кәрім]] || 516 |- ! 1347 | [[Шалхар]] || 515 |- ! 1348 | [[Тайыр]] || 515 |- ! 1349 | [[Мұхамедәли]] || 515 |- ! 1350 | [[Каир]] || 515 |- ! 1351 | [[Арлен]] || 515 |- ! 1352 | [[Уали]] || 513 |- ! 1353 | [[Тагир]] || 513 |- ! 1354 | [[Онгар]] || 512 |- ! 1355 | [[Нурмаханбет]] || 512 |- ! 1356 | [[Дінмұхамбет]] || 511 |- ! 1357 | [[Өміржан]] || 510 |- ! 1358 | [[Ғалымбек]] || 510 |- ! 1359 | [[Бекхан]] || 510 |- ! 1360 | [[Пернебай]] || 509 |- ! 1361 | [[Құдірет]] || 509 |- ! 1362 | [[Конысбек]] || 508 |- ! 1363 | [[Азизхан]] || 508 |- ! 1364 | [[Акжан]] || 508 |- ! 1365 | [[Бейсембай]] || 507 |- ! 1366 | [[Манап]] || 505 |- ! 1367 | [[Әлфараби]] || 505 |- ! 1368 | [[Есенбай]] || 505 |- ! 1369 | [[Арай]] || 505 |- ! 1370 | [[Сырымбет]] || 504 |- ! 1371 | [[Курал]] || 503 |- ! 1372 | [[Ағзам]] || 503 |- ! 1373 | [[Сабырхан]] || 502 |- ! 1374 | [[Даир]] || 502 |- ! 1375 | [[Шынғысхан]] || 501 |- ! 1376 | [[Шынтас]] || 500 |- ! 1377 | [[Серғазы]] || 500 |- ! 1378 | [[Алдиар]] || 500 |- ! 1379 | [[Галим]] || 498 |- ! 1380 | [[Турсун]] || 497 |- ! 1381 | [[Ержанат]] || 497 |- ! 1382 | [[Акимжан]] || 497 |- ! 1383 | [[Мейрамбай]] || 496 |- ! 1384 | [[Бектөре]] || 496 |- ! 1385 | [[Азимбек]] || 495 |- ! 1386 | [[Сембек]] || 494 |- ! 1387 | [[Әрсен]] || 494 |- ! 1388 | [[Жуман]] || 493 |- ! 1389 | [[Сагатбек]] || 492 |- ! 1390 | [[Демеу]] || 492 |- ! 1391 | [[Аманбол]] || 492 |- ! 1392 | [[Мухаметжан]] || 490 |- ! 1393 | [[Мәдияр]] || 490 |- ! 1394 | [[Беймбет]] || 490 |- ! 1395 | [[Нуртуган]] || 489 |- ! 1396 | [[Мухаммеджан]] || 489 |- ! 1397 | [[Жорабек]] || 489 |- ! 1398 | [[Сагидолла]] || 488 |- ! 1399 | [[Каржаубай]] || 488 |- ! 1400 | [[Калижан]] || 487 |- ! 1401 | [[Даулен]] || 487 |- ! 1402 | [[Достан]] || 486 |- ! 1403 | [[Полатбек]] || 485 |- ! 1404 | [[Мирам]] || 485 |- ! 1405 | [[Мақсұт]] || 485 |- ! 1406 | [[Алем]] || 485 |- ! 1407 | [[Сагынтай]] || 484 |- ! 1408 | [[Сатжан]] || 484 |- ! 1409 | [[Турганбек]] || 483 |- ! 1410 | [[Садык]] || 483 |- ! 1411 | [[Юсуп]] || 482 |- ! 1412 | [[Мырза]] || 482 |- ! 1413 | [[Қолқанат]] || 482 |- ! 1414 | [[Кумисбек]] || 481 |- ! 1415 | [[Таңжарық]] || 479 |- ! 1416 | [[Арыслан]] || 479 |- ! 1417 | [[Ынтымақ]] || 477 |- ! 1418 | [[Төрежан]] || 477 |- ! 1419 | [[Ельдос]] || 477 |- ! 1420 | [[Акилбек]] || 477 |- ! 1421 | [[Жұмағали]] || 475 |- ! 1422 | [[Жансейіт]] || 475 |- ! 1423 | [[Абубакр]] || 475 |- ! 1424 | [[Бекбосын]] || 474 |- ! 1425 | [[Мадениет]] || 472 |- ! 1426 | [[Гизат]] || 472 |- ! 1427 | [[Эмирхан]] || 471 |- ! 1428 | [[Сеилхан]] || 470 |- ! 1429 | [[Райан]] || 470 |- ! 1430 | [[Нурмухан]] || 470 |- ! 1431 | [[Ыбырай]] || 469 |- ! 1432 | [[Шухрат]] || 469 |- ! 1433 | [[Ерен]] || 469 |- ! 1434 | [[Ауезхан]] || 469 |- ! 1435 | [[Райян]] || 468 |- ! 1436 | [[Ермұхан]] || 468 |- ! 1437 | [[Досымбек]] || 468 |- ! 1438 | [[Әліхан]] || 467 |- ! 1439 | [[Омарбек]] || 466 |- ! 1440 | [[Жанас]] || 465 |- ! 1441 | [[Тілеген]] || 464 |- ! 1442 | [[Пердебай]] || 464 |- ! 1443 | [[Абилхан]] || 464 |- ! 1444 | [[Әлтайыр]] || 463 |- ! 1445 | [[Сагиндык]] || 462 |- ! 1446 | [[Тасқын]] || 462 |- ! 1447 | [[Игілік]] || 462 |- ! 1448 | [[Ауесхан]] || 462 |- ! 1449 | [[Советхан]] || 461 |- ! 1450 | [[Есенжан]] || 461 |- ! 1451 | [[Шерали]] || 460 |- ! 1452 | [[Төренұр]] || 460 |- ! 1453 | [[Сағдат]] || 460 |- ! 1454 | [[Раймбек]] || 460 |- ! 1455 | [[Кенесбай]] || 460 |- ! 1456 | [[Кабылбек]] || 460 |- ! 1457 | [[Усман]] || 459 |- ! 1458 | [[Орынгали]] || 459 |- ! 1459 | [[Жаңабай]] || 459 |- ! 1460 | [[Булатбек]] || 459 |- ! 1461 | [[Уразбай]] || 457 |- ! 1462 | [[Леонид]] || 457 |- ! 1463 | [[Жолдасбай]] || 457 |- ! 1464 | [[Беркин]] || 457 |- ! 1465 | [[Анарбай]] || 457 |- ! 1466 | [[Кыдырбек]] || 456 |- ! 1467 | [[Өмірсерік]] || 455 |- ! 1468 | [[Бірлік]] || 455 |- ! 1469 | [[Ризат]] || 454 |- ! 1470 | [[Ербұлан]] || 454 |- ! 1471 | [[Ғабиден]] || 454 |- ! 1472 | [[Абилмансур]] || 454 |- ! 1473 | [[Русланбек]] || 451 |- ! 1474 | [[Икрам]] || 451 |- ! 1475 | [[Бибол]] || 451 |- ! 1476 | [[Георгий]] || 451 |- ! 1477 | [[Алдан]] || 451 |- ! 1478 | [[Абдукарим]] || 451 |- ! 1479 | [[Тлеухан]] || 448 |- ! 1480 | [[Нагашыбай]] || 448 |- ! 1481 | [[Нурадил]] || 448 |- ! 1482 | [[Курман]] || 448 |- ! 1483 | [[Магауия]] || 448 |- ! 1484 | [[Сапаралы]] || 447 |- ! 1485 | [[Зейнолла]] || 447 |- ! 1486 | [[Бахтиёр]] || 447 |- ! 1487 | [[Нұртаза]] || 446 |- ! 1488 | [[Нұрман]] || 445 |- ! 1489 | [[Жасталап]] || 445 |- ! 1490 | [[Смагул]] || 444 |- ! 1491 | [[Мейірім]] || 444 |- ! 1492 | [[Әлтаир]] || 444 |- ! 1493 | [[Арстан]] || 444 |- ! 1494 | [[Еркеш]] || 443 |- ! 1495 | [[Эмин]] || 442 |- ! 1496 | [[Мирболат]] || 442 |- ! 1497 | [[Дәулетбек]] || 442 |- ! 1498 | [[Дастанбек]] || 440 |- ! 1499 | [[Кобланды]] || 439 |- ! 1500 | [[Абибулла]] || 439 |- ! 1501 | [[Акниет]] || 439 |- ! 1502 | [[Султангали]] || 436 |- ! 1503 | [[Мадиар]] || 436 |- ! 1504 | [[Рымбек]] || 435 |- ! 1505 | [[Нұрбақ]] || 435 |- ! 1506 | [[Әбдінұр]] || 435 |- ! 1507 | [[Агзам]] || 435 |- ! 1508 | [[Ильхам]] || 433 |- ! 1509 | [[Азилхан]] || 433 |- ! 1510 | [[Самгат]] || 432 |- ! 1511 | [[Мураткан]] || 432 |- ! 1512 | [[Бисұлтан]] || 432 |- ! 1513 | [[Бирлик]] || 432 |- ! 1514 | [[Саябек]] || 431 |- ! 1515 | [[Шаттық]] || 430 |- ! 1516 | [[Сагит]] || 430 |- ! 1517 | [[Дәуіржан]] || 430 |- ! 1518 | [[Байдәулет]] || 430 |- ! 1519 | [[Жанбек]] || 429 |- ! 1520 | [[Тохтар]] || 428 |- ! 1521 | [[Әкімжан]] || 428 |- ! 1522 | [[Бүркіт]] || 428 |- ! 1523 | [[Ашим]] || 428 |- ! 1524 | [[Марлан]] || 427 |- ! 1525 | [[Гайдар]] || 427 |- ! 1526 | [[Айдан]] || 425 |- ! 1527 | [[Мұхамедәлі]] || 424 |- ! 1528 | [[Елмұрат]] || 423 |- ! 1529 | [[Аманкельды]] || 423 |- ! 1530 | [[Сайранбек]] || 422 |- ! 1531 | [[Темирбай]] || 422 |- ! 1532 | [[Шернияз]] || 421 |- ! 1533 | [[Сырлыбай]] || 421 |- ! 1534 | [[Омирсерик]] || 421 |- ! 1535 | [[Мейирбек]] || 421 |- ! 1536 | [[Болысбек]] || 421 |- ! 1537 | [[Маулет]] || 420 |- ! 1538 | [[Исахан]] || 420 |- ! 1539 | [[Ибрай]] || 420 |- ! 1540 | [[Әзімхан]] || 420 |- ! 1541 | [[Сабырбек]] || 419 |- ! 1542 | [[Нурдәулет]] || 419 |- ! 1543 | [[Әлнұр]] || 419 |- ! 1544 | [[Дінмұханбет]] || 419 |- ! 1545 | [[Бериккали]] || 419 |- ! 1546 | [[Қажымұхан]] || 418 |- ! 1547 | [[Темір]] || 416 |- ! 1548 | [[Ихсан]] || 416 |- ! 1549 | [[Нурсейт]] || 415 |- ! 1550 | [[Әлибек]] || 415 |- ! 1551 | [[Еларыс]] || 415 |- ! 1552 | [[Сагынгали]] || 414 |- ! 1553 | [[Әнуарбек]] || 414 |- ! 1554 | [[Елназар]] || 414 |- ! 1555 | [[Нуртаза]] || 413 |- ! 1556 | [[Дидарбек]] || 413 |- ! 1557 | [[Алимансур]] || 412 |- ! 1558 | [[Сарсембай]] || 411 |- ! 1559 | [[Иброхим]] || 411 |- ! 1560 | [[Батухан]] || 411 |- ! 1561 | [[Алиакбар]] || 411 |- ! 1562 | [[Тілеухан]] || 410 |- ! 1563 | [[Хабибулла]] || 409 |- ! 1564 | [[Сейфулла]] || 409 |- ! 1565 | [[Сәтжан]] || 409 |- ! 1566 | [[Бакит]] || 409 |- ! 1567 | [[Амалбек]] || 409 |- ! 1568 | [[Сейдахмет]] || 408 |- ! 1569 | [[Жарасбек]] || 408 |- ! 1570 | [[Шаяхмет]] || 407 |- ! 1571 | [[Байгали]] || 407 |- ! 1572 | [[Аймұрат]] || 407 |- ! 1573 | [[Тұрарбек]] || 406 |- ! 1574 | [[Мухтархан]] || 406 |- ! 1575 | [[Тойлыбай]] || 405 |- ! 1576 | [[Жумат]] || 404 |- ! 1577 | [[Бехруз]] || 404 |- ! 1578 | [[Нұрболсын]] || 403 |- ! 1579 | [[Мархабат]] || 403 |- ! 1580 | [[Абдолла]] || 403 |- ! 1581 | [[Улыкбек]] || 402 |- ! 1582 | [[Раджан]] || 402 |- ! 1583 | [[Акылбай]] || 402 |- ! 1584 | [[Фарид]] || 401 |- ! 1585 | [[Ерсын]] || 401 |- ! 1586 | [[Әлжан]] || 401 |- ! 1587 | [[Сайын]] || 400 |- ! 1588 | [[Кабыл]] || 400 |- ! 1589 | [[Рамиз]] || 399 |- ! 1590 | [[Рамир]] || 398 |- ! 1591 | [[Нурмухамбет]] || 398 |- ! 1592 | [[Батырбай]] || 398 |- ! 1593 | [[Нұрмухаммед]] || 397 |- ! 1594 | [[Мухамедияр]] || 397 |- ! 1595 | [[Аймурат]] || 397 |- ! 1596 | [[Алиар]] || 397 |- ! 1597 | [[Жанадил]] || 395 |- ! 1598 | [[Динислам]] || 395 |- ! 1599 | [[Адилбай]] || 395 |- ! 1600 | [[Тугелбай]] || 394 |- ! 1601 | [[Сабир]] || 394 |- ! 1602 | [[Сәулет]] || 394 |- ! 1603 | [[Серіжан]] || 394 |- ! 1604 | [[Курбанбай]] || 394 |- ! 1605 | [[Медетбек]] || 394 |- ! 1606 | [[Есіл]] || 394 |- ! 1607 | [[Бектемир]] || 393 |- ! 1608 | [[Закария]] || 391 |- ! 1609 | [[Канатбай]] || 390 |- ! 1610 | [[Каршыга]] || 390 |- ! 1611 | [[Асадбек]] || 390 |- ! 1612 | [[Саржан]] || 389 |- ! 1613 | [[Сералы]] || 388 |- ! 1614 | [[Тлеккабыл]] || 388 |- ! 1615 | [[Заур]] || 388 |- ! 1616 | [[Бақтыбай]] || 388 |- ! 1617 | [[Абдурасул]] || 388 |- ! 1618 | [[Адылхан]] || 387 |- ! 1619 | [[Кадиржан]] || 386 |- ! 1620 | [[Есенгелди]] || 386 |- ! 1621 | [[Баймырза]] || 386 |- ! 1622 | [[Сапарали]] || 385 |- ! 1623 | [[Ибадулла]] || 385 |- ! 1624 | [[Жангазы]] || 385 |- ! 1625 | [[Дильшат]] || 385 |- ! 1626 | [[Бекжігіт]] || 385 |- ! 1627 | [[Абдикарим]] || 385 |- ! 1628 | [[Едиль]] || 384 |- ! 1629 | [[Әлисұлтан]] || 384 |- ! 1630 | [[Әзиз]] || 384 |- ! 1631 | [[Ансаган]] || 384 |- ! 1632 | [[Хамид]] || 383 |- ! 1633 | [[Нуржас]] || 383 |- ! 1634 | [[Елшат]] || 383 |- ! 1635 | [[Мадихан]] || 382 |- ! 1636 | [[Орынтай]] || 381 |- ! 1637 | [[Нұриддин]] || 381 |- ! 1638 | [[Каримжан]] || 381 |- ! 1639 | [[Эркин]] || 380 |- ! 1640 | [[Хайрат]] || 380 |- ! 1641 | [[Юнус]] || 380 |- ! 1642 | [[Қуатбек]] || 380 |- ! 1643 | [[Даут]] || 380 |- ! 1644 | [[Еркын]] || 380 |- ! 1645 | [[Абдималик]] || 380 |- ! 1646 | [[Нұрқожа]] || 378 |- ! 1647 | [[Қайырхан]] || 376 |- ! 1648 | [[Амандос]] || 376 |- ! 1649 | [[Таңатар]] || 375 |- ! 1650 | [[Нұрлыбай]] || 375 |- ! 1651 | [[Мукагали]] || 375 |- ! 1652 | [[Аркен]] || 375 |- ! 1653 | [[Сұнғат]] || 374 |- ! 1654 | [[Бердибай]] || 374 |- ! 1655 | [[Айса]] || 374 |- ! 1656 | [[Абдурашид]] || 374 |- ! 1657 | [[Шакир]] || 373 |- ! 1658 | [[Сисенбай]] || 373 |- ! 1659 | [[Жазылбек]] || 373 |- ! 1660 | [[Бахтыбек]] || 373 |- ! 1661 | [[Айтпай]] || 373 |- ! 1662 | [[Мирхан]] || 372 |- ! 1663 | [[Болаткан]] || 372 |- ! 1664 | [[Гарифолла]] || 372 |- ! 1665 | [[Қыран]] || 371 |- ! 1666 | [[Жанбол]] || 371 |- ! 1667 | [[Даулетжан]] || 371 |- ! 1668 | [[Аралбек]] || 371 |- ! 1669 | [[Агабек]] || 371 |- ! 1670 | [[Алжан]] || 371 |- ! 1671 | [[Нурадин]] || 370 |- ! 1672 | [[Нұрбахыт]] || 370 |- ! 1673 | [[Даниел]] || 370 |- ! 1674 | [[Гафур]] || 370 |- ! 1675 | [[Токтарбек]] || 369 |- ! 1676 | [[Нұрмұхамет]] || 369 |- ! 1677 | [[Махат]] || 369 |- ! 1678 | [[Дәрмен]] || 369 |- ! 1679 | [[Қадырбек]] || 368 |- ! 1680 | [[Ерсайн]] || 368 |- ! 1681 | [[Ильхан]] || 367 |- ! 1682 | [[Барат]] || 367 |- ! 1683 | [[Жусуп]] || 366 |- ! 1684 | [[Ойрат]] || 365 |- ! 1685 | [[Мухаммадали]] || 365 |- ! 1686 | [[Адылбек]] || 365 |- ! 1687 | [[Абу]] || 365 |- ! 1688 | [[Сеит]] || 364 |- ! 1689 | [[Родион]] || 364 |- ! 1690 | [[Нұрпейіс]] || 364 |- ! 1691 | [[Нуршат]] || 364 |- ! 1692 | [[Жангирхан]] || 364 |- ! 1693 | [[Дуйсенгали]] || 364 |- ! 1694 | [[Биболат]] || 364 |- ! 1695 | [[Аділет]] || 364 |- ! 1696 | [[Рустамбек]] || 363 |- ! 1697 | [[Темирбулат]] || 363 |- ! 1698 | [[Сейдулла]] || 363 |- ! 1699 | [[Кумарбек]] || 363 |- ! 1700 | [[Кахарман]] || 363 |- ! 1701 | [[Жумагул]] || 363 |- ! 1702 | [[Дінмұхаммет]] || 363 |- ! 1703 | [[Толыбай]] || 362 |- ! 1704 | [[Торебек]] || 362 |- ! 1705 | [[Эльнур]] || 362 |- ! 1706 | [[Нуркасым]] || 362 |- ! 1707 | [[Жаңабек]] || 362 |- ! 1708 | [[Дихан]] || 362 |- ! 1709 | [[Елмурат]] || 362 |- ! 1710 | [[Мырзатай]] || 361 |- ! 1711 | [[Нұржау]] || 361 |- ! 1712 | [[Кайрулла]] || 361 |- ! 1713 | [[Бекжигит]] || 361 |- ! 1714 | [[Альмир]] || 361 |- ! 1715 | [[Кадырхан]] || 360 |- ! 1716 | [[Дюсенбай]] || 360 |- ! 1717 | [[Бақтыбек]] || 360 |- ! 1718 | [[Абдиманап]] || 360 |- ! 1719 | [[Абуталип]] || 360 |- ! 1720 | [[Григорий]] || 359 |- ! 1721 | [[Әбілхан]] || 359 |- ! 1722 | [[Шакен]] || 358 |- ! 1723 | [[Макар]] || 358 |- ! 1724 | [[Жанаберген]] || 358 |- ! 1725 | [[Ауелбек]] || 358 |- ! 1726 | [[Бектурган]] || 358 |- ! 1727 | [[Шахислам]] || 357 |- ! 1728 | [[Сайфулла]] || 357 |- ! 1729 | [[Беглан]] || 357 |- ! 1730 | [[Бисембай]] || 356 |- ! 1731 | [[Қолғанат]] || 355 |- ! 1732 | [[Пернехан]] || 354 |- ! 1733 | [[Құрманбек]] || 354 |- ! 1734 | [[Жұмабай]] || 354 |- ! 1735 | [[Бейімбет]] || 354 |- ! 1736 | [[Ғизат]] || 354 |- ! 1737 | [[Есхат]] || 353 |- ! 1738 | [[Джумабай]] || 353 |- ! 1739 | [[Байсал]] || 353 |- ! 1740 | [[Айтказы]] || 353 |- ! 1741 | [[Толеутай]] || 352 |- ! 1742 | [[Касымжан]] || 352 |- ! 1743 | [[Аршын]] || 352 |- ! 1744 | [[Билал]] || 352 |- ! 1745 | [[Алимбай]] || 352 |- ! 1746 | [[Нұраят]] || 351 |- ! 1747 | [[Жәдігер]] || 350 |- ! 1748 | [[Данила]] || 350 |- ! 1749 | [[Арыс]] || 350 |- ! 1750 | [[Койшыбай]] || 349 |- ! 1751 | [[Кунанбай]] || 349 |- ! 1752 | [[Базар]] || 349 |- ! 1753 | [[Султанали]] || 348 |- ! 1754 | [[Жаркинбек]] || 348 |- ! 1755 | [[Кази]] || 348 |- ! 1756 | [[Тілектес]] || 347 |- ! 1757 | [[Курбан]] || 347 |- ! 1758 | [[Бегали]] || 347 |- ! 1759 | [[Калдарбек]] || 346 |- ! 1760 | [[Есим]] || 346 |- ! 1761 | [[Нурмуханбет]] || 345 |- ! 1762 | [[Жумагельды]] || 345 |- ! 1763 | [[Еркинбай]] || 345 |- ! 1764 | [[Аязбек]] || 345 |- ! 1765 | [[Әл-Фараби]] || 344 |- ! 1766 | [[Алтынбай]] || 344 |- ! 1767 | [[Теміржан]] || 343 |- ! 1768 | [[Сүйіндік]] || 343 |- ! 1769 | [[Пулат]] || 343 |- ! 1770 | [[Жүрсін]] || 343 |- ! 1771 | [[Карасай]] || 343 |- ! 1772 | [[Ерлен]] || 343 |- ! 1773 | [[Бекберген]] || 343 |- ! 1774 | [[Максет]] || 342 |- ! 1775 | [[Мергенбай]] || 342 |- ! 1776 | [[Жадигер]] || 342 |- ! 1777 | [[Батыргали]] || 342 |- ! 1778 | [[Омирхан]] || 341 |- ! 1779 | [[Куанышкали]] || 341 |- ! 1780 | [[Хамзат]] || 340 |- ! 1781 | [[Сабиржан]] || 340 |- ! 1782 | [[Мирбек]] || 340 |- ! 1783 | [[Қастер]] || 340 |- ! 1784 | [[Майрамбай]] || 340 |- ! 1785 | [[Шахкерім]] || 339 |- ! 1786 | [[Тұрсын]] || 339 |- ! 1787 | [[Шарапат]] || 339 |- ! 1788 | [[Толеубай]] || 339 |- ! 1789 | [[Базархан]] || 339 |- ! 1790 | [[Нурсат]] || 338 |- ! 1791 | [[Ердана]] || 338 |- ! 1792 | [[Дюсембай]] || 338 |- ! 1793 | [[Бахтжан]] || 338 |- ! 1794 | [[Тулепберген]] || 337 |- ! 1795 | [[Кожахмет]] || 337 |- ! 1796 | [[Курманбай]] || 337 |- ! 1797 | [[Альфараби]] || 337 |- ! 1798 | [[Хамидулла]] || 336 |- ! 1799 | [[Қожахмет]] || 336 |- ! 1800 | [[Хусан]] || 335 |- ! 1801 | [[Нұрмұхамбет]] || 335 |- ! 1802 | [[Курбанали]] || 335 |- ! 1803 | [[Аяз]] || 335 |- ! 1804 | [[Хафиз]] || 334 |- ! 1805 | [[Елеусиз]] || 334 |- ! 1806 | [[Аянбек]] || 334 |- ! 1807 | [[Тауекел]] || 333 |- ! 1808 | [[Дәуір]] || 333 |- ! 1809 | [[Бектемір]] || 333 |- ! 1810 | [[Коныс]] || 332 |- ! 1811 | [[Аянат]] || 332 |- ! 1812 | [[Аким]] || 332 |- ! 1813 | [[Нұрлы]] || 331 |- ! 1814 | [[Жусип]] || 331 |- ! 1815 | [[Абдулхамид]] || 331 |- ! 1816 | [[Дәуіт]] || 330 |- ! 1817 | [[Абдулкарим]] || 330 |- ! 1818 | [[Абдибек]] || 330 |- ! 1819 | [[Ринад]] || 329 |- ! 1820 | [[Мубарак]] || 329 |- ! 1821 | [[Жангелди]] || 329 |- ! 1822 | [[Ақтан]] || 329 |- ! 1823 | [[Шапагат]] || 328 |- ! 1824 | [[Нурсултон]] || 328 |- ! 1825 | [[Жансері]] || 328 |- ! 1826 | [[Ертас]] || 328 |- ! 1827 | [[Усербай]] || 327 |- ! 1828 | [[Сейтбек]] || 327 |- ! 1829 | [[Ратбек]] || 327 |- ! 1830 | [[Ильнур]] || 327 |- ! 1831 | [[Бердияр]] || 327 |- ! 1832 | [[Аубакир]] || 327 |- ! 1833 | [[Бекұлан]] || 327 |- ! 1834 | [[Аманай]] || 327 |- ! 1835 | [[Буркитбай]] || 326 |- ! 1836 | [[Бектурсын]] || 326 |- ! 1837 | [[Молдабек]] || 325 |- ! 1838 | [[Таскын]] || 324 |- ! 1839 | [[Талғар]] || 324 |- ! 1840 | [[Ақсұңқар]] || 324 |- ! 1841 | [[Советбек]] || 323 |- ! 1842 | [[Нұрмұхан]] || 323 |- ! 1843 | [[Баймахан]] || 323 |- ! 1844 | [[Аңсат]] || 322 |- ! 1845 | [[Хабиб]] || 321 |- ! 1846 | [[Мұхаммед Али]] || 321 |- ! 1847 | [[Берікжан]] || 321 |- ! 1848 | [[Чингизхан]] || 320 |- ! 1849 | [[Петр]] || 320 |- ! 1850 | [[Мұратхан]] || 320 |- ! 1851 | [[Мухтарбек]] || 320 |- ! 1852 | [[Иман]] || 320 |- ! 1853 | [[Бердалы]] || 320 |- ! 1854 | [[Шарип]] || 319 |- ! 1855 | [[Ельнур]] || 319 |- ! 1856 | [[Ансат]] || 319 |- ! 1857 | [[Нурпеис]] || 318 |- ! 1858 | [[Калмурат]] || 318 |- ! 1859 | [[Дінасыл]] || 318 |- ! 1860 | [[Ахмади]] || 318 |- ! 1861 | [[Нурбахыт]] || 317 |- ! 1862 | [[Пердебек]] || 317 |- ! 1863 | [[Куттыбай]] || 317 |- ! 1864 | [[Құралбек]] || 317 |- ! 1865 | [[Иляс]] || 317 |- ! 1866 | [[Жолдыбек]] || 317 |- ! 1867 | [[Джумабек]] || 317 |- ! 1868 | [[Амангазы]] || 317 |- ! 1869 | [[Ноян]] || 316 |- ! 1870 | [[Оңғар]] || 316 |- ! 1871 | [[Нұрлыжан]] || 316 |- ! 1872 | [[Әбіш]] || 316 |- ! 1873 | [[Ырыскелді]] || 315 |- ! 1874 | [[Жайлаубай]] || 315 |- ! 1875 | [[Ертарғын]] || 315 |- ! 1876 | [[Октябрь]] || 314 |- ! 1877 | [[Әмірәлі]] || 314 |- ! 1878 | [[Бәйдібек]] || 314 |- ! 1879 | [[Турсунбек]] || 313 |- ! 1880 | [[Нуржау]] || 313 |- ! 1881 | [[Даулеткерей]] || 313 |- ! 1882 | [[Аширбек]] || 313 |- ! 1883 | [[Фарух]] || 312 |- ! 1884 | [[Сейлбек]] || 312 |- ! 1885 | [[Сагинтай]] || 312 |- ! 1886 | [[Жанкелди]] || 312 |- ! 1887 | [[Байрам]] || 312 |- ! 1888 | [[Чингисхан]] || 311 |- ! 1889 | [[Нұрғасыр]] || 311 |- ! 1890 | [[Калкаман]] || 311 |- ! 1891 | [[Әлиби]] || 311 |- ! 1892 | [[Салтанат]] || 310 |- ! 1893 | [[Рахымбек]] || 310 |- ! 1894 | [[Ордабек]] || 310 |- ! 1895 | [[Жасурбек]] || 310 |- ! 1896 | [[Жумадил]] || 310 |- ! 1897 | [[Әскербек]] || 310 |- ! 1898 | [[Асанхан]] || 310 |- ! 1899 | [[Бисен]] || 310 |- ! 1900 | [[Габдулла]] || 310 |- ! 1901 | [[Айдынгали]] || 310 |- ! 1902 | [[Степан]] || 309 |- ! 1903 | [[Нургелди]] || 309 |- ! 1904 | [[Мұхаметжан]] || 309 |- ! 1905 | [[Мусахан]] || 309 |- ! 1906 | [[Мейрамгали]] || 309 |- ! 1907 | [[Жеңісхан]] || 309 |- ! 1908 | [[Бекзод]] || 309 |- ! 1909 | [[Оразай]] || 308 |- ! 1910 | [[Әлінұр]] || 308 |- ! 1911 | [[Дулатбек]] || 308 |- ! 1912 | [[Байсұлтан]] || 307 |- ! 1913 | [[Нұрмұханбет]] || 306 |- ! 1914 | [[Нұғман]] || 306 |- ! 1915 | [[Алпыс]] || 306 |- ! 1916 | [[Сатбек]] || 305 |- ! 1917 | [[Жанәли]] || 305 |- ! 1918 | [[Ерәли]] || 305 |- ! 1919 | [[Турсынхан]] || 304 |- ! 1920 | [[Жайдарбек]] || 304 |- ! 1921 | [[Ганибек]] || 304 |- ! 1922 | [[Абдусамат]] || 304 |- ! 1923 | [[Алтынхан]] || 304 |- ! 1924 | [[Сейткали]] || 303 |- ! 1925 | [[Нұрталап]] || 303 |- ! 1926 | [[Зейн]] || 303 |- ! 1927 | [[Жанұзақ]] || 303 |- ! 1928 | [[Ерполат]] || 303 |- ! 1929 | [[Тынышбек]] || 302 |- ! 1930 | [[Салман]] || 302 |- ! 1931 | [[Мурад]] || 302 |- ! 1932 | [[Мирасбек]] || 302 |- ! 1933 | [[Жасын]] || 302 |- ! 1934 | [[Игилик]] || 302 |- ! 1935 | [[Баянбек]] || 302 |- ! 1936 | [[Косай]] || 301 |- ! 1937 | [[Алимансұр]] || 301 |- ! 1938 | [[Кадир]] || 300 |- ! 1939 | [[Дияз]] || 300 |- ! 1940 | [[Бисенгали]] || 300 |- ! 1941 | [[Худайберген]] || 299 |- ! 1942 | [[Алшын]] || 299 |- ! 1943 | [[Элдар]] || 298 |- ! 1944 | [[Тасбулат]] || 298 |- ! 1945 | [[Раис]] || 298 |- ! 1946 | [[Мухаметкали]] || 298 |- ! 1947 | [[Махсот]] || 298 |- ! 1948 | [[Кылышбек]] || 298 |- ! 1949 | [[Жакып]] || 298 |- ! 1950 | [[Берикхан]] || 298 |- ! 1951 | [[Алисултан]] || 298 |- ! 1952 | [[Мухамет]] || 297 |- ! 1953 | [[Қаһарман]] || 297 |- ! 1954 | [[Жәңгірхан]] || 297 |- ! 1955 | [[Ергалий]] || 297 |- ! 1956 | [[Толеугазы]] || 296 |- ! 1957 | [[Ришад]] || 296 |- ! 1958 | [[Шералы]] || 295 |- ! 1959 | [[Тамир]] || 295 |- ! 1960 | [[Дүйсенбек]] || 295 |- ! 1961 | [[Әлимансұр]] || 295 |- ! 1962 | [[Турсынгали]] || 294 |- ! 1963 | [[Арсланбек]] || 294 |- ! 1964 | [[Гибрат]] || 294 |- ! 1965 | [[Абдрахим]] || 294 |- ! 1966 | [[Аманқос]] || 294 |- ! 1967 | [[Нышанбай]] || 293 |- ! 1968 | [[Мелис]] || 293 |- ! 1969 | [[Жантемир]] || 293 |- ! 1970 | [[Дәулеткерей]] || 293 |- ! 1971 | [[Ауез]] || 293 |- ! 1972 | [[Төремұрат]] || 292 |- ! 1973 | [[Муктар]] || 292 |- ! 1974 | [[Игнат]] || 292 |- ! 1975 | [[Амре]] || 292 |- ! 1976 | [[Кыдырали]] || 291 |- ! 1977 | [[Қонысбек]] || 291 |- ! 1978 | [[Бернар]] || 291 |- ! 1979 | [[Шархан]] || 290 |- ! 1980 | [[Музаффар]] || 290 |- ! 1981 | [[Жасқанат]] || 290 |- ! 1982 | [[Женисбай]] || 290 |- ! 1983 | [[Жансейт]] || 290 |- ! 1984 | [[Есимжан]] || 290 |- ! 1985 | [[Әзілхан]] || 290 |- ! 1986 | [[Бекдаулет]] || 290 |- ! 1987 | [[Сагингали]] || 289 |- ! 1988 | [[Нуркелди]] || 289 |- ! 1989 | [[Нығмет]] || 289 |- ! 1990 | [[Жансеит]] || 289 |- ! 1991 | [[Әбдімәлік]] || 289 |- ! 1992 | [[Ханзада]] || 288 |- ! 1993 | [[Нур]] || 288 |- ! 1994 | [[Ербақыт]] || 288 |- ! 1995 | [[Асхар]] || 288 |- ! 1996 | [[Буркит]] || 288 |- ! 1997 | [[Тұрлан]] || 287 |- ! 1998 | [[Тілеужан]] || 287 |- ! 1999 | [[Нарбек]] || 287 |- ! 2000 | [[Мухаммед Али]] || 287 |- ! 2001 | [[Өтеген]] || 287 |- ! 2002 | [[Нурполат]] || 287 |- ! 2003 | [[Мурадым]] || 287 |- ! 2004 | [[Бекнияз]] || 287 |- ! 2005 | [[Оразғали]] || 286 |- ! 2006 | [[Қаныш]] || 286 |- ! 2007 | [[Мадьяр]] || 286 |- ! 2008 | [[Кадылбек]] || 286 |- ! 2009 | [[Кадирхан]] || 286 |- ! 2010 | [[Уркен]] || 285 |- ! 2011 | [[Урал]] || 285 |- ! 2012 | [[Жалел]] || 285 |- ! 2013 | [[Есей]] || 285 |- ! 2014 | [[Ақыл]] || 285 |- ! 2015 | [[Төреәлі]] || 284 |- ! 2016 | [[Убайдулла]] || 284 |- ! 2017 | [[Жумакан]] || 284 |- ! 2018 | [[Кажмухан]] || 284 |- ! 2019 | [[Ахметали]] || 284 |- ! 2020 | [[Турысбек]] || 283 |- ! 2021 | [[Муханбет]] || 283 |- ! 2022 | [[Ибраим]] || 283 |- ! 2023 | [[Инаят]] || 283 |- ! 2024 | [[Женисхан]] || 283 |- ! 2025 | [[Жакан]] || 283 |- ! 2026 | [[Баходир]] || 283 |- ! 2027 | [[Мағауия]] || 282 |- ! 2028 | [[Кажымухан]] || 282 |- ! 2029 | [[Агыбай]] || 282 |- ! 2030 | [[Халел]] || 281 |- ! 2031 | [[Мирзабек]] || 281 |- ! 2032 | [[Жаннур]] || 281 |- ! 2033 | [[Ертуган]] || 281 |- ! 2034 | [[Бақыткелді]] || 281 |- ! 2035 | [[Тыныштык]] || 280 |- ! 2036 | [[Сеитжан]] || 280 |- ! 2037 | [[Нургельды]] || 280 |- ! 2038 | [[Баймұрат]] || 280 |- ! 2039 | [[Уразбек]] || 279 |- ! 2040 | [[Серикболат]] || 279 |- ! 2041 | [[Калмахан]] || 279 |- ! 2042 | [[Арсылан]] || 279 |- ! 2043 | [[Ахметбек]] || 279 |- ! 2044 | [[Толкын]] || 278 |- ! 2045 | [[Беимбет]] || 278 |- ! 2046 | [[Абил]] || 278 |- ! 2047 | [[Айсері]] || 278 |- ! 2048 | [[Абилкасым]] || 278 |- ! 2049 | [[Самалбек]] || 277 |- ! 2050 | [[Сырымбек]] || 277 |- ! 2051 | [[Нурпейс]] || 277 |- ! 2052 | [[Асанбек]] || 277 |- ! 2053 | [[Сагынбек]] || 276 |- ! 2054 | [[Жансен]] || 276 |- ! 2055 | [[Баязит]] || 276 |- ! 2056 | [[Атымтай]] || 276 |- ! 2057 | [[Акжигит]] || 276 |- ! 2058 | [[Абубәкір]] || 276 |- ! 2059 | [[Рыскали]] || 275 |- ! 2060 | [[Самандар]] || 275 |- ! 2061 | [[Серікқали]] || 275 |- ! 2062 | [[Сәрсенбай]] || 275 |- ! 2063 | [[Өмірхан]] || 275 |- ! 2064 | [[Нуртилек]] || 275 |- ! 2065 | [[Мирон]] || 275 |- ! 2066 | [[Гамзат]] || 275 |- ! 2067 | [[Абен]] || 275 |- ! 2068 | [[Умиржан]] || 274 |- ! 2069 | [[Шаймерден]] || 274 |- ! 2070 | [[Қасымбек]] || 274 |- ! 2071 | [[Бекдәулет]] || 274 |- ! 2072 | [[Мамай]] || 273 |- ! 2073 | [[Лев]] || 273 |- ! 2074 | [[Калжан]] || 273 |- ! 2075 | [[Ғасырбек]] || 273 |- ! 2076 | [[Акрам]] || 273 |- ! 2077 | [[Рахимбек]] || 272 |- ! 2078 | [[Тайман]] || 272 |- ! 2079 | [[Рамис]] || 272 |- ! 2080 | [[Мамырбек]] || 272 |- ! 2081 | [[Музафар]] || 272 |- ! 2082 | [[Ахылбек]] || 272 |- ! 2083 | [[Туремурат]] || 271 |- ! 2084 | [[Роберт]] || 271 |- ! 2085 | [[Семён]] || 271 |- ! 2086 | [[Мурагер]] || 271 |- ! 2087 | [[Кенжеболат]] || 271 |- ! 2088 | [[Ельжан]] || 271 |- ! 2089 | [[Джахангир]] || 271 |- ! 2090 | [[Валентин]] || 271 |- ! 2091 | [[Айвар]] || 271 |- ! 2092 | [[Қалқаман]] || 270 |- ! 2093 | [[Мурзабек]] || 270 |- ! 2094 | [[Қали]] || 270 |- ! 2095 | [[Жастлек]] || 270 |- ! 2096 | [[Жарбол]] || 270 |- ! 2097 | [[Алибай]] || 270 |- ! 2098 | [[Копжасар]] || 269 |- ! 2099 | [[Хакназар]] || 268 |- ! 2100 | [[Сұлтанәлі]] || 268 |- ! 2101 | [[Сардор]] || 268 |- ! 2102 | [[Мыктыбек]] || 268 |- ! 2103 | [[Меир]] || 268 |- ! 2104 | [[Жексен]] || 268 |- ! 2105 | [[Жангелды]] || 268 |- ! 2106 | [[Манатбек]] || 267 |- ! 2107 | [[Зейнұр]] || 267 |- ! 2108 | [[Далер]] || 267 |- ! 2109 | [[Бердихан]] || 267 |- ! 2110 | [[Бекзатхан]] || 267 |- ! 2111 | [[Болатбай]] || 267 |- ! 2112 | [[Аманкул]] || 267 |- ! 2113 | [[Шалабай]] || 266 |- ! 2114 | [[Шәмші]] || 266 |- ! 2115 | [[Нурганат]] || 266 |- ! 2116 | [[Демид]] || 266 |- ! 2117 | [[Ян]] || 265 |- ! 2118 | [[Саятбек]] || 265 |- ! 2119 | [[Расим]] || 265 |- ! 2120 | [[Нышанбек]] || 265 |- ! 2121 | [[Иманбек]] || 265 |- ! 2122 | [[Калыбай]] || 265 |- ! 2123 | [[Жахангир]] || 265 |- ! 2124 | [[Әмре]] || 265 |- ! 2125 | [[Байғали]] || 265 |- ! 2126 | [[Аль-Фараби]] || 265 |- ! 2127 | [[Тулеу]] || 264 |- ! 2128 | [[Даулетияр]] || 264 |- ! 2129 | [[Балабек]] || 264 |- ! 2130 | [[Ғафур]] || 264 |- ! 2131 | [[Акыл]] || 264 |- ! 2132 | [[Акарыс]] || 264 |- ! 2133 | [[Табылды]] || 263 |- ! 2134 | [[Серікбек]] || 263 |- ! 2135 | [[Расұл]] || 263 |- ! 2136 | [[Мураткали]] || 263 |- ! 2137 | [[Магзум]] || 263 |- ! 2138 | [[Бердигали]] || 263 |- ! 2139 | [[Бокенбай]] || 263 |- ! 2140 | [[Ақнұр]] || 263 |- ! 2141 | [[Толепберген]] || 262 |- ! 2142 | [[Сагынбай]] || 262 |- ! 2143 | [[Мамыр]] || 262 |- ! 2144 | [[Жардем]] || 262 |- ! 2145 | [[Жакыпбек]] || 262 |- ! 2146 | [[Асанбай]] || 262 |- ! 2147 | [[Ыдырыс]] || 261 |- ! 2148 | [[Санджар]] || 261 |- ! 2149 | [[Токтарбай]] || 261 |- ! 2150 | [[Науан]] || 261 |- ! 2151 | [[Кошербай]] || 261 |- ! 2152 | [[Махмет]] || 261 |- ! 2153 | [[Заурбек]] || 261 |- ! 2154 | [[Кемеңгер]] || 261 |- ! 2155 | [[Елюбай]] || 261 |- ! 2156 | [[Адал]] || 261 |- ! 2157 | [[Абиш]] || 261 |- ! 2158 | [[Ханат]] || 260 |- ! 2159 | [[Эрлан]] || 260 |- ! 2160 | [[Майрамбек]] || 260 |- ! 2161 | [[Абыл]] || 260 |- ! 2162 | [[Сейілхан]] || 259 |- ! 2163 | [[Тлеуберген]] || 259 |- ! 2164 | [[Сағынғали]] || 259 |- ! 2165 | [[Дос]] || 259 |- ! 2166 | [[Жасур]] || 258 |- ! 2167 | [[Ескали]] || 258 |- ! 2168 | [[Ермұхамед]] || 258 |- ! 2169 | [[Арал]] || 258 |- ! 2170 | [[Темиртас]] || 257 |- ! 2171 | [[Оңдасын]] || 257 |- ! 2172 | [[Қалдыбай]] || 257 |- ! 2173 | [[Молдабай]] || 257 |- ! 2174 | [[Артыкбай]] || 257 |- ! 2175 | [[Артык]] || 257 |- ! 2176 | [[Айбулат]] || 257 |- ! 2177 | [[Амангос]] || 257 |- ! 2178 | [[Ұлықпан]] || 256 |- ! 2179 | [[Мұхамбет]] || 256 |- ! 2180 | [[Оналбек]] || 256 |- ! 2181 | [[Әбілқасым]] || 256 |- ! 2182 | [[Динмухамбет]] || 256 |- ! 2183 | [[Алданыш]] || 256 |- ! 2184 | [[Смадияр]] || 255 |- ! 2185 | [[Нурмухамет]] || 255 |- ! 2186 | [[Кабиден]] || 255 |- ! 2187 | [[Жұмахан]] || 255 |- ! 2188 | [[Жулдыз]] || 255 |- ! 2189 | [[Айгали]] || 255 |- ! 2190 | [[Мұхаммед Әли]] || 254 |- ! 2191 | [[Куатбай]] || 254 |- ! 2192 | [[Қабыл]] || 254 |- ! 2193 | [[Ағыбай]] || 254 |- ! 2194 | [[Акберген]] || 254 |- ! 2195 | [[Уралбай]] || 253 |- ! 2196 | [[Савелий]] || 253 |- ! 2197 | [[Куангали]] || 253 |- ! 2198 | [[Курбанбек]] || 253 |- ! 2199 | [[Кайыргали]] || 253 |- ! 2200 | [[Жанқожа]] || 253 |- ! 2201 | [[Жантілек]] || 253 |- ! 2202 | [[Берген]] || 253 |- ! 2203 | [[Бакытхан]] || 253 |- ! 2204 | [[Абдигали]] || 253 |- ! 2205 | [[Умирхан]] || 252 |- ! 2206 | [[Онгарбек]] || 252 |- ! 2207 | [[Жеткербай]] || 252 |- ! 2208 | [[Жадырасын]] || 252 |- ! 2209 | [[Ақберді]] || 252 |- ! 2210 | [[Абзалбек]] || 252 |- ! 2211 | [[Умирбай]] || 251 |- ! 2212 | [[Токен]] || 251 |- ! 2213 | [[Сактаган]] || 251 |- ! 2214 | [[Самет]] || 251 |- ! 2215 | [[Мұзафар]] || 251 |- ! 2216 | [[Керим]] || 251 |- ! 2217 | [[Бекзад]] || 251 |- ! 2218 | [[Сагандык]] || 250 |- ! 2219 | [[Мұқан]] || 250 |- ! 2220 | [[Ойбек]] || 250 |- ! 2221 | [[Мухиддин]] || 250 |- ! 2222 | [[Қаныбек]] || 250 |- ! 2223 | [[Жанбатыр]] || 250 |- ! 2224 | [[Бахадыр]] || 250 |- ! 2225 | [[Бержан]] || 250 |- ! 2226 | [[Бегайдар]] || 250 |- ! 2227 | [[Бектур]] || 250 |- ! 2228 | [[Ақеділ]] || 250 |- ! 2229 | [[Шаймурат]] || 249 |- ! 2230 | [[Онталап]] || 249 |- ! 2231 | [[Каират]] || 249 |- ! 2232 | [[Есенғали]] || 249 |- ! 2233 | [[Дюсен]] || 249 |- ! 2234 | [[Динмуханбет]] || 249 |- ! 2235 | [[Тилеген]] || 248 |- ! 2236 | [[Ермаханбет]] || 248 |- ! 2237 | [[Бегасыл]] || 247 |- ! 2238 | [[Шингис]] || 245 |- ! 2239 | [[Сардарбек]] || 245 |- ! 2240 | [[Талас]] || 245 |- ! 2241 | [[Жантуар]] || 245 |- ! 2242 | [[Әлем]] || 245 |- ! 2243 | [[Әбдікәрім]] || 245 |- ! 2244 | [[Жайлау]] || 245 |- ! 2245 | [[Бақберді]] || 245 |- ! 2246 | [[Уәли]] || 244 |- ! 2247 | [[Наурызхан]] || 244 |- ! 2248 | [[Калихан]] || 244 |- ! 2249 | [[Ерәділ]] || 244 |- ! 2250 | [[Айназар]] || 244 |- ! 2251 | [[Сандыбек]] || 243 |- ! 2252 | [[Сәндібек]] || 243 |- ! 2253 | [[Райым]] || 243 |- ! 2254 | [[Раушанбек]] || 243 |- ! 2255 | [[Қалижан]] || 243 |- ! 2256 | [[Букенбай]] || 243 |- ! 2257 | [[Турсунбай]] || 242 |- ! 2258 | [[Сәрсенбек]] || 242 |- ! 2259 | [[Сексенбай]] || 242 |- ! 2260 | [[Сандыбай]] || 242 |- ! 2261 | [[Керимбек]] || 242 |- ! 2262 | [[Ердан]] || 242 |- ! 2263 | [[Асад]] || 242 |- ! 2264 | [[Акимбек]] || 242 |- ! 2265 | [[Ақмырза]] || 242 |- ! 2266 | [[Секен]] || 241 |- ! 2267 | [[Темерлан]] || 241 |- ! 2268 | [[Нагашибай]] || 241 |- ! 2269 | [[Курманали]] || 241 |- ! 2270 | [[Курмаш]] || 241 |- ! 2271 | [[Қобыланды]] || 241 |- ! 2272 | [[Бекболсын]] || 241 |- ! 2273 | [[Бахт]] || 241 |- ! 2274 | [[Ханали]] || 240 |- ! 2275 | [[Тарас]] || 240 |- ! 2276 | [[Талгар]] || 240 |- ! 2277 | [[Мырзалы]] || 240 |- ! 2278 | [[Каскырбай]] || 240 |- ! 2279 | [[Ахмат]] || 240 |- ! 2280 | [[Шерзод]] || 239 |- ! 2281 | [[Сейсенбек]] || 239 |- ! 2282 | [[Самигулла]] || 239 |- ! 2283 | [[Мендибай]] || 239 |- ! 2284 | [[Ислям]] || 239 |- ! 2285 | [[Еркежан]] || 239 |- ! 2286 | [[Жамалбек]] || 239 |- ! 2287 | [[Утепберген]] || 238 |- ! 2288 | [[Тілеубек]] || 238 |- ! 2289 | [[Жаснұр]] || 238 |- ! 2290 | [[Досболат]] || 238 |- ! 2291 | [[Ғасыр]] || 238 |- ! 2292 | [[Бейсембек]] || 238 |- ! 2293 | [[Абдулхамит]] || 238 |- ! 2294 | [[Айторе]] || 238 |- ! 2295 | [[Нұрадин]] || 237 |- ! 2296 | [[Каиргали]] || 237 |- ! 2297 | [[Искак]] || 237 |- ! 2298 | [[Зиннұр]] || 237 |- ! 2299 | [[Кадырбай]] || 237 |- ! 2300 | [[Арысбек]] || 237 |- ! 2301 | [[Айғали]] || 237 |- ! 2302 | [[Ақберген]] || 237 |- ! 2303 | [[Тимурлан]] || 236 |- ! 2304 | [[Тастанбек]] || 236 |- ! 2305 | [[Молдияр]] || 236 |- ! 2306 | [[Кабдулла]] || 236 |- ! 2307 | [[Жахонгир]] || 236 |- ! 2308 | [[Даниярбек]] || 236 |- ! 2309 | [[Ғанибек]] || 236 |- ! 2310 | [[Арманжан]] || 236 |- ! 2311 | [[Бекполат]] || 236 |- ! 2312 | [[Гайрат]] || 236 |- ! 2313 | [[Сеилбек]] || 235 |- ! 2314 | [[Керейхан]] || 235 |- ! 2315 | [[Жумагалий]] || 235 |- ! 2316 | [[Жакен]] || 235 |- ! 2317 | [[Беккали]] || 235 |- ! 2318 | [[Асхан]] || 235 |- ! 2319 | [[Анес]] || 235 |- ! 2320 | [[Яхия]] || 234 |- ! 2321 | [[Зият]] || 234 |- ! 2322 | [[Едилбай]] || 234 |- ! 2323 | [[Бахытхан]] || 234 |- ! 2324 | [[Байдулла]] || 234 |- ! 2325 | [[Асар]] || 234 |- ! 2326 | [[Сахи]] || 233 |- ! 2327 | [[Рзабек]] || 233 |- ! 2328 | [[Сайлаухан]] || 233 |- ! 2329 | [[Мұхан]] || 233 |- ! 2330 | [[Каким]] || 233 |- ! 2331 | [[Айшуақ]] || 233 |- ! 2332 | [[Тилеубек]] || 232 |- ! 2333 | [[Жамшид]] || 232 |- ! 2334 | [[Гумар]] || 232 |- ! 2335 | [[Аяпберген]] || 232 |- ! 2336 | [[Төрегелді]] || 231 |- ! 2337 | [[Қуан]] || 231 |- ! 2338 | [[Куттыбек]] || 231 |- ! 2339 | [[Кобейсин]] || 231 |- ! 2340 | [[Жетес]] || 231 |- ! 2341 | [[Есенали]] || 231 |- ! 2342 | [[Асулан]] || 231 |- ! 2343 | [[Айрат]] || 231 |- ! 2344 | [[Таубай]] || 230 |- ! 2345 | [[Орман]] || 230 |- ! 2346 | [[Жанахмет]] || 230 |- ! 2347 | [[Далелхан]] || 230 |- ! 2348 | [[Ағлан]] || 230 |- ! 2349 | [[Керім]] || 229 |- ! 2350 | [[Канапия]] || 229 |- ! 2351 | [[Ертис]] || 229 |- ! 2352 | [[Тлеубай]] || 228 |- ! 2353 | [[Тажибай]] || 228 |- ! 2354 | [[Асанәли]] || 228 |- ! 2355 | [[Бақытнұр]] || 228 |- ! 2356 | [[Уланбек]] || 227 |- ! 2357 | [[Уразали]] || 227 |- ! 2358 | [[Сырлыбек]] || 227 |- ! 2359 | [[Райбек]] || 227 |- ! 2360 | [[Нурсұлтан]] || 227 |- ! 2361 | [[Нұрмағанбет]] || 227 |- ! 2362 | [[Ергеш]] || 227 |- ! 2363 | [[Әлімбек]] || 227 |- ! 2364 | [[Байназар]] || 227 |- ! 2365 | [[Ахметкали]] || 227 |- ! 2366 | [[Умбет]] || 226 |- ! 2367 | [[Танжарык]] || 226 |- ! 2368 | [[Серикболсын]] || 226 |- ! 2369 | [[Майдан]] || 226 |- ! 2370 | [[Қуантай]] || 226 |- ! 2371 | [[Кизат]] || 226 |- ! 2372 | [[Бакир]] || 226 |- ! 2373 | [[Бакыткали]] || 226 |- ! 2374 | [[Аббас]] || 226 |- ! 2375 | [[Ракымжан]] || 225 |- ! 2376 | [[Меирман]] || 225 |- ! 2377 | [[Каратай]] || 225 |- ! 2378 | [[Анет]] || 225 |- ! 2379 | [[Насихат]] || 224 |- ! 2380 | [[Нұрсейт]] || 224 |- ! 2381 | [[Жастілек]] || 224 |- ! 2382 | [[Әлмансұр]] || 224 |- ! 2383 | [[Бейсенгали]] || 224 |- ! 2384 | [[Бектай]] || 224 |- ! 2385 | [[Ашимхан]] || 224 |- ! 2386 | [[Алишах]] || 224 |- ! 2387 | [[Алаш]] || 224 |- ! 2388 | [[Қажымұрат]] || 223 |- ! 2389 | [[Жахангер]] || 223 |- ! 2390 | [[Бахберген]] || 223 |- ! 2391 | [[Аймырза]] || 223 |- ! 2392 | [[Саулебек]] || 222 |- ! 2393 | [[Сейтказы]] || 222 |- ! 2394 | [[Сагитжан]] || 222 |- ! 2395 | [[Нұрайдар]] || 222 |- ! 2396 | [[Колганат]] || 222 |- ! 2397 | [[Диаз]] || 222 |- ! 2398 | [[Даулеткали]] || 222 |- ! 2399 | [[Арқат]] || 222 |- ! 2400 | [[Харун]] || 221 |- ! 2401 | [[Ырысдәулет]] || 221 |- ! 2402 | [[Шахан]] || 221 |- ! 2403 | [[Сағат]] || 221 |- ! 2404 | [[Осербай]] || 221 |- ! 2405 | [[Омирбай]] || 221 |- ! 2406 | [[Қыдырбек]] || 221 |- ! 2407 | [[Ертаргын]] || 221 |- ! 2408 | [[Дален]] || 221 |- ! 2409 | [[Даулеткан]] || 221 |- ! 2410 | [[Габидулла]] || 221 |- ! 2411 | [[Сұлтанали]] || 220 |- ! 2412 | [[Сатбай]] || 220 |- ! 2413 | [[Есимбек]] || 220 |- ! 2414 | [[Давлет]] || 220 |- ! 2415 | [[Егизбай]] || 220 |- ! 2416 | [[Актан]] || 220 |- ! 2417 | [[Қасымжан]] || 219 |- ! 2418 | [[Кемелбек]] || 219 |- ! 2419 | [[Каирбай]] || 219 |- ! 2420 | [[Ерланбек]] || 219 |- ! 2421 | [[Әбунасыр]] || 219 |- ! 2422 | [[Әзірет]] || 219 |- ! 2423 | [[Ахмеджан]] || 219 |- ! 2424 | [[Асыгат]] || 219 |- ! 2425 | [[Ұланбек]] || 218 |- ! 2426 | [[Молдагали]] || 218 |- ! 2427 | [[Әсілбек]] || 218 |- ! 2428 | [[Байзак]] || 218 |- ! 2429 | [[Токтамыс]] || 217 |- ! 2430 | [[Салимгерей]] || 217 |- ! 2431 | [[Нурбосын]] || 217 |- ! 2432 | [[Ордабай]] || 217 |- ! 2433 | [[Кенен]] || 217 |- ! 2434 | [[Кеңес]] || 217 |- ! 2435 | [[Ихтияр]] || 217 |- ! 2436 | [[Бердимурат]] || 217 |- ! 2437 | [[Балташ]] || 217 |- ! 2438 | [[Гайса]] || 217 |- ! 2439 | [[Рыскелді]] || 216 |- ! 2440 | [[Сейітжан]] || 216 |- ! 2441 | [[Нурмагамбет]] || 216 |- ! 2442 | [[Нұрқабыл]] || 216 |- ! 2443 | [[Ильяр]] || 216 |- ! 2444 | [[Ахметхан]] || 216 |- ! 2445 | [[Шахрияр]] || 215 |- ! 2446 | [[Тулеубай]] || 215 |- ! 2447 | [[Мұхамет]] || 215 |- ! 2448 | [[Қадір]] || 215 |- ! 2449 | [[Конакбай]] || 215 |- ! 2450 | [[Какимжан]] || 215 |- ! 2451 | [[Жабай]] || 215 |- ! 2452 | [[Айтқали]] || 215 |- ! 2453 | [[Утемис]] || 214 |- ! 2454 | [[Эльнар]] || 214 |- ! 2455 | [[Рулан]] || 214 |- ! 2456 | [[Сейсенбай]] || 214 |- ! 2457 | [[Суиндик]] || 214 |- ! 2458 | [[Нурмаганбет]] || 214 |- ! 2459 | [[Кыдыр]] || 214 |- ! 2460 | [[Куанткан]] || 214 |- ! 2461 | [[Риза]] || 213 |- ! 2462 | [[Тарлан]] || 213 |- ! 2463 | [[Нұрмаханбет]] || 213 |- ! 2464 | [[Демир]] || 213 |- ! 2465 | [[Асфандияр]] || 213 |- ! 2466 | [[Аркадий]] || 213 |- ! 2467 | [[Нуриден]] || 212 |- ! 2468 | [[Рақым]] || 212 |- ! 2469 | [[Жантемір]] || 212 |- ! 2470 | [[Канаткали]] || 212 |- ! 2471 | [[Калабай]] || 211 |- ! 2472 | [[Есенгелды]] || 211 |- ! 2473 | [[Әзімбек]] || 211 |- ! 2474 | [[Ғали]] || 211 |- ! 2475 | [[Арстанбек]] || 211 |- ! 2476 | [[Гайни]] || 211 |- ! 2477 | [[Адилгазы]] || 211 |- ! 2478 | [[Ұлас]] || 210 |- ! 2479 | [[Сейт]] || 210 |- ! 2480 | [[Нұржол]] || 210 |- ! 2481 | [[Камбарбек]] || 210 |- ! 2482 | [[Даниар]] || 210 |- ! 2483 | [[Дилшод]] || 210 |- ! 2484 | [[Есиркеп]] || 210 |- ! 2485 | [[Ұлар]] || 209 |- ! 2486 | [[Нұрәлем]] || 209 |- ! 2487 | [[Нурсерик]] || 209 |- ! 2488 | [[Дүйсен]] || 209 |- ! 2489 | [[Балгабек]] || 209 |- ! 2490 | [[Багдад]] || 209 |- ! 2491 | [[Айнар]] || 209 |- ! 2492 | [[Сафуан]] || 208 |- ! 2493 | [[Нағашыбай]] || 208 |- ! 2494 | [[Мухитдин]] || 208 |- ! 2495 | [[Найман]] || 208 |- ! 2496 | [[Нурымжан]] || 208 |- ! 2497 | [[Мұхаммедияр]] || 208 |- ! 2498 | [[Мейиржан]] || 208 |- ! 2499 | [[Жиенбай]] || 208 |- ! 2500 | [[Жексембай]] || 208 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Төрекелді]] || 207 |- ! 2502 | [[Табиғат]] || 207 |- ! 2503 | [[Тлеулес]] || 207 |- ! 2504 | [[Сағынбек]] || 207 |- ! 2505 | [[Нугман]] || 207 |- ! 2506 | [[Кендебай]] || 207 |- ! 2507 | [[Джамиль]] || 207 |- ! 2508 | [[Багжан]] || 207 |- ! 2509 | [[Анас]] || 207 |- ! 2510 | [[Абылхайыр]] || 207 |- ! 2511 | [[Мухаметали]] || 206 |- ! 2512 | [[Иманәли]] || 206 |- ! 2513 | [[Әуез]] || 206 |- ! 2514 | [[Бекмұхаммед]] || 206 |- ! 2515 | [[Корганбек]] || 205 |- ! 2516 | [[Беибит]] || 205 |- ! 2517 | [[Бөгенбай]] || 205 |- ! 2518 | [[Бекали]] || 205 |- ! 2519 | [[Сагинбай]] || 204 |- ! 2520 | [[Султангазы]] || 204 |- ! 2521 | [[Отабек]] || 204 |- ! 2522 | [[Есенгелді]] || 204 |- ! 2523 | [[Бектұрсын]] || 204 |- ! 2524 | [[Біләл]] || 204 |- ! 2525 | [[Альтайр]] || 204 |- ! 2526 | [[Абдирахман]] || 204 |- ! 2527 | [[Айарыс]] || 204 |- ! 2528 | [[Шынгис]] || 203 |- ! 2529 | [[Рысдәулет]] || 203 |- ! 2530 | [[Сұнқар]] || 203 |- ! 2531 | [[Нургалым]] || 203 |- ! 2532 | [[Жанатай]] || 203 |- ! 2533 | [[Даур]] || 203 |- ! 2534 | [[Сәрсен]] || 202 |- ! 2535 | [[Табигат]] || 202 |- ! 2536 | [[Мухамбетжан]] || 202 |- ! 2537 | [[Мусагали]] || 202 |- ! 2538 | [[Кожабек]] || 202 |- ! 2539 | [[Мият]] || 202 |- ! 2540 | [[Заман]] || 202 |- ! 2541 | [[Едилхан]] || 202 |- ! 2542 | [[Әбдіғани]] || 202 |- ! 2543 | [[Амангалий]] || 202 |- ! 2544 | [[Ардан]] || 202 |- ! 2545 | [[Ыклас]] || 201 |- ! 2546 | [[Садуахас]] || 201 |- ! 2547 | [[Сыдык]] || 201 |- ! 2548 | [[Рыспек]] || 201 |- ! 2549 | [[Мырзағали]] || 201 |- ! 2550 | [[Колканат]] || 201 |- ! 2551 | [[Жанібек]] || 201 |- ! 2552 | [[Байжігіт]] || 201 |- ! 2553 | [[Акболат]] || 201 |- ! 2554 | [[Шаттык]] || 200 |- ! 2555 | [[Султанбай]] || 200 |- ! 2556 | [[Тамырлан]] || 200 |- ! 2557 | [[Нагашбек]] || 200 |- ! 2558 | [[Құрбан]] || 200 |- ! 2559 | [[Зиннур]] || 200 |- ! 2560 | [[Әсілхан]] || 200 |- ! 2561 | [[Ермуханбет]] || 200 |- ! 2562 | [[Балаби]] || 200 |- ! 2563 | [[Анварбек]] || 200 |- ! 2564 | [[Абу Бакр]] || 200 |- ! 2565 | [[Тулебай]] || 199 |- ! 2566 | [[Бекзада]] || 199 |- ! 2567 | [[Асылмурат]] || 199 |- ! 2568 | [[Арапбай]] || 199 |- ! 2569 | [[Шарипхан]] || 198 |- ! 2570 | [[Серғали]] || 198 |- ! 2571 | [[Мамырхан]] || 198 |- ! 2572 | [[Мерхан]] || 198 |- ! 2573 | [[Қалыбек]] || 198 |- ! 2574 | [[Қалжан]] || 198 |- ! 2575 | [[Кайргали]] || 198 |- ! 2576 | [[Кабдолла]] || 198 |- ! 2577 | [[Динмухамет]] || 198 |- ! 2578 | [[Абдуррохман]] || 198 |- ! 2579 | [[Рысдаулет]] || 197 |- ! 2580 | [[Мухаммед-Али]] || 197 |- ! 2581 | [[Құнанбай]] || 197 |- ! 2582 | [[Изат]] || 197 |- ! 2583 | [[Ельнар]] || 197 |- ! 2584 | [[Серікхан]] || 196 |- ! 2585 | [[Самал]] || 196 |- ! 2586 | [[Мұхаммед-Али]] || 196 |- ! 2587 | [[Пердехан]] || 196 |- ! 2588 | [[Мамбет]] || 196 |- ! 2589 | [[Иброһим]] || 196 |- ! 2590 | [[Дауржан]] || 196 |- ! 2591 | [[Бериккан]] || 196 |- ! 2592 | [[Фазыл]] || 195 |- ! 2593 | [[Ыкылас]] || 195 |- ! 2594 | [[Сламбек]] || 195 |- ! 2595 | [[Сегизбай]] || 195 |- ! 2596 | [[Назархан]] || 195 |- ! 2597 | [[Нұрнияз]] || 195 |- ! 2598 | [[Лес]] || 195 |- ! 2599 | [[Исмагул]] || 195 |- ! 2600 | [[Дүйсенбай]] || 195 |- ! 2601 | [[Жаксыгали]] || 195 |- ! 2602 | [[Дауылбай]] || 195 |- ! 2603 | [[Ержас]] || 195 |- ! 2604 | [[Богенбай]] || 195 |- ! 2605 | [[Бейбыт]] || 195 |- ! 2606 | [[Айжарык]] || 195 |- ! 2607 | [[Адлан]] || 195 |- ! 2608 | [[Уралбек]] || 194 |- ! 2609 | [[Ыбрай]] || 194 |- ! 2610 | [[Уразгали]] || 194 |- ! 2611 | [[Сагын]] || 194 |- ! 2612 | [[Мәрлен]] || 194 |- ! 2613 | [[Кемелхан]] || 194 |- ! 2614 | [[Есберген]] || 194 |- ! 2615 | [[Багдан]] || 194 |- ! 2616 | [[Абдулғани]] || 194 |- ! 2617 | [[Самархан]] || 193 |- ! 2618 | [[Смаил]] || 193 |- ! 2619 | [[Мұхаммед-Әли]] || 193 |- ! 2620 | [[Нұрмұхаммет]] || 193 |- ! 2621 | [[Жармахан]] || 193 |- ! 2622 | [[Жаналык]] || 193 |- ! 2623 | [[Диярбек]] || 193 |- ! 2624 | [[Ақтілеу]] || 193 |- ! 2625 | [[Сайдулла]] || 192 |- ! 2626 | [[Нұрбатыр]] || 192 |- ! 2627 | [[Нұрсайын]] || 192 |- ! 2628 | [[Қалмұрат]] || 192 |- ! 2629 | [[Куанбек]] || 192 |- ! 2630 | [[Мукаш]] || 192 |- ! 2631 | [[Жайсан]] || 192 |- ! 2632 | [[Дюсенбек]] || 192 |- ! 2633 | [[Абдугани]] || 192 |- ! 2634 | [[Тұрлыбек]] || 191 |- ! 2635 | [[Нагашбай]] || 191 |- ! 2636 | [[Рамадан]] || 191 |- ! 2637 | [[Медетхан]] || 191 |- ! 2638 | [[Бөкейхан]] || 191 |- ! 2639 | [[Абунасыр]] || 191 |- ! 2640 | [[Санжарбек]] || 190 |- ! 2641 | [[Нурмат]] || 190 |- ! 2642 | [[Күмісбек]] || 190 |- ! 2643 | [[Мәдениет]] || 190 |- ! 2644 | [[Кушербай]] || 190 |- ! 2645 | [[Жетпис]] || 190 |- ! 2646 | [[Даниль]] || 190 |- ! 2647 | [[Айдәулет]] || 190 |- ! 2648 | [[Рафик]] || 189 |- ! 2649 | [[Меирлан]] || 189 |- ! 2650 | [[Жолбарыс]] || 189 |- ! 2651 | [[Жусипбек]] || 189 |- ! 2652 | [[Есмурат]] || 189 |- ! 2653 | [[Буркут]] || 189 |- ! 2654 | [[Ғанибет]] || 189 |- ! 2655 | [[Айкен]] || 189 |- ! 2656 | [[Ариф]] || 189 |- ! 2657 | [[Шыныбек]] || 188 |- ! 2658 | [[Сұлтанғали]] || 188 |- ! 2659 | [[Нысанбай]] || 188 |- ! 2660 | [[Өскен]] || 188 |- ! 2661 | [[Рауль]] || 188 |- ! 2662 | [[Нұрбай]] || 188 |- ! 2663 | [[Нұрбосын]] || 188 |- ! 2664 | [[Мұқтар]] || 188 |- ! 2665 | [[Максад]] || 188 |- ! 2666 | [[Махди]] || 188 |- ! 2667 | [[Касиет]] || 188 |- ! 2668 | [[Жақып]] || 188 |- ! 2669 | [[Алиайдар]] || 188 |- ! 2670 | [[Наурзбай]] || 187 |- ! 2671 | [[Меирамбек]] || 187 |- ! 2672 | [[Исмайыл]] || 187 |- ! 2673 | [[Жанполат]] || 187 |- ! 2674 | [[Ерсеит]] || 187 |- ! 2675 | [[Байрамбай]] || 187 |- ! 2676 | [[Чокан]] || 186 |- ! 2677 | [[Таргын]] || 186 |- ! 2678 | [[Отеген]] || 186 |- ! 2679 | [[Куатжан]] || 186 |- ! 2680 | [[Иманжүсіп]] || 186 |- ! 2681 | [[Жаннат]] || 186 |- ! 2682 | [[Бахитбек]] || 186 |- ! 2683 | [[Бейбитжан]] || 186 |- ! 2684 | [[Амиргали]] || 186 |- ! 2685 | [[Абдигаппар]] || 186 |- ! 2686 | [[Спартак]] || 185 |- ! 2687 | [[Талапбек]] || 185 |- ! 2688 | [[Сұлтанхан]] || 185 |- ! 2689 | [[Кошкарбай]] || 185 |- ! 2690 | [[Карибай]] || 185 |- ! 2691 | [[Ергалы]] || 185 |- ! 2692 | [[Есенаман]] || 185 |- ! 2693 | [[Аюб]] || 185 |- ! 2694 | [[Асылкан]] || 185 |- ! 2695 | [[Аибек]] || 185 |- ! 2696 | [[Нұрланбек]] || 184 |- ! 2697 | [[Омир]] || 184 |- ! 2698 | [[Еркебек]] || 184 |- ! 2699 | [[Бейбитхан]] || 184 |- ! 2700 | [[Самұрат]] || 183 |- ! 2701 | [[Нұрмухамед]] || 183 |- ! 2702 | [[Нұржалғас]] || 183 |- ! 2703 | [[Манар]] || 183 |- ! 2704 | [[Қонысбай]] || 183 |- ! 2705 | [[Мекен]] || 183 |- ! 2706 | [[Жасар]] || 183 |- ! 2707 | [[Кажымурат]] || 183 |- ! 2708 | [[Иглик]] || 183 |- ! 2709 | [[Дильмурат]] || 183 |- ! 2710 | [[Ескендер]] || 183 |- ! 2711 | [[Егинбай]] || 183 |- ! 2712 | [[Артемий]] || 183 |- ! 2713 | [[Бағылан]] || 183 |- ! 2714 | [[Гадилбек]] || 183 |- ! 2715 | [[Ақансері]] || 183 |- ! 2716 | [[Альрами]] || 183 |- ! 2717 | [[Сейсен]] || 182 |- ! 2718 | [[Таңнұр]] || 182 |- ! 2719 | [[Орак]] || 182 |- ! 2720 | [[Омиртай]] || 182 |- ! 2721 | [[Мұратжан]] || 182 |- ! 2722 | [[Мустахим]] || 182 |- ! 2723 | [[Нұр-Ислам]] || 182 |- ! 2724 | [[Мәнсүр]] || 182 |- ! 2725 | [[Құрбанәлі]] || 182 |- ! 2726 | [[Заир]] || 182 |- ! 2727 | [[Зеин]] || 182 |- ! 2728 | [[Әкім]] || 182 |- ! 2729 | [[Есенкелди]] || 182 |- ! 2730 | [[Данис]] || 182 |- ! 2731 | [[Алмахан]] || 182 |- ! 2732 | [[Ақдәулет]] || 182 |- ! 2733 | [[Шахмурат]] || 181 |- ! 2734 | [[Шакарим]] || 181 |- ! 2735 | [[Толенди]] || 181 |- ! 2736 | [[Нысанбек]] || 181 |- ! 2737 | [[Қуанышбай]] || 181 |- ! 2738 | [[Медгат]] || 181 |- ! 2739 | [[Жеткиншек]] || 181 |- ! 2740 | [[Диёрбек]] || 181 |- ! 2741 | [[Бектұр]] || 181 |- ! 2742 | [[Актилек]] || 181 |- ! 2743 | [[Алматбек]] || 181 |- ! 2744 | [[Акторе]] || 181 |- ! 2745 | [[Алайдар]] || 181 |- ! 2746 | [[Тилектес]] || 180 |- ! 2747 | [[Нұрас]] || 180 |- ! 2748 | [[Нурум]] || 180 |- ! 2749 | [[Макулбек]] || 180 |- ! 2750 | [[Канатжан]] || 180 |- ! 2751 | [[Какен]] || 180 |- ! 2752 | [[Дәулетияр]] || 180 |- ! 2753 | [[Бакитбек]] || 180 |- ! 2754 | [[Аллан]] || 180 |- ! 2755 | [[Алхан]] || 180 |- ! 2756 | [[Амзе]] || 180 |- ! 2757 | [[Туребай]] || 179 |- ! 2758 | [[Шахрух]] || 179 |- ! 2759 | [[Каирболат]] || 179 |- ! 2760 | [[Есімжан]] || 179 |- ! 2761 | [[Дилмурат]] || 179 |- ! 2762 | [[Берікбай]] || 179 |- ! 2763 | [[Бибарс]] || 179 |- ! 2764 | [[Эльхан]] || 178 |- ! 2765 | [[Нургалий]] || 178 |- ! 2766 | [[Пархат]] || 178 |- ! 2767 | [[Калымжан]] || 178 |- ! 2768 | [[Женыс]] || 178 |- ! 2769 | [[Асен]] || 178 |- ! 2770 | [[Самурат]] || 177 |- ! 2771 | [[Султанмурат]] || 177 |- ! 2772 | [[Султанхан]] || 177 |- ! 2773 | [[Конай]] || 177 |- ! 2774 | [[Мирамбай]] || 177 |- ! 2775 | [[Қыдыр]] || 177 |- ! 2776 | [[Жасарал]] || 177 |- ! 2777 | [[Даулбай]] || 177 |- ! 2778 | [[Бигали]] || 177 |- ! 2779 | [[Амаль]] || 177 |- ! 2780 | [[Тагайбек]] || 176 |- ! 2781 | [[Тілекқабыл]] || 176 |- ! 2782 | [[Нұрдан]] || 176 |- ! 2783 | [[Даукен]] || 176 |- ! 2784 | [[Диасыл]] || 176 |- ! 2785 | [[Ағабек]] || 176 |- ! 2786 | [[Абдулмалик]] || 176 |- ! 2787 | [[Аділхан]] || 176 |- ! 2788 | [[Турдыбек]] || 175 |- ! 2789 | [[Хайролла]] || 175 |- ! 2790 | [[Тынысбек]] || 175 |- ! 2791 | [[Сабыргали]] || 175 |- ! 2792 | [[Телжан]] || 175 |- ! 2793 | [[Нышан]] || 175 |- ! 2794 | [[Насыр]] || 175 |- ! 2795 | [[Кымбат]] || 175 |- ! 2796 | [[Меиіржан]] || 175 |- ! 2797 | [[Жандияр]] || 175 |- ! 2798 | [[Женіс]] || 175 |- ! 2799 | [[Жакия]] || 175 |- ! 2800 | [[Ақиқат]] || 175 |- ! 2801 | [[Ақселеу]] || 175 |- ! 2802 | [[Лесхан]] || 174 |- ! 2803 | [[Махаббат]] || 174 |- ! 2804 | [[Калбай]] || 174 |- ! 2805 | [[Бердыбек]] || 174 |- ! 2806 | [[Бақытхан]] || 174 |- ! 2807 | [[Ростислав]] || 173 |- ! 2808 | [[Сенбек]] || 173 |- ! 2809 | [[Несипбек]] || 173 |- ! 2810 | [[Мамыржан]] || 173 |- ! 2811 | [[Кадирбай]] || 173 |- ! 2812 | [[Дәулетжан]] || 173 |- ! 2813 | [[Жайнар]] || 173 |- ! 2814 | [[Есенбол]] || 173 |- ! 2815 | [[Бақсұлтан]] || 173 |- ! 2816 | [[Асембек]] || 173 |- ! 2817 | [[Бахдаулет]] || 173 |- ! 2818 | [[Бегім]] || 173 |- ! 2819 | [[Акназар]] || 173 |- ! 2820 | [[Алькен]] || 173 |- ! 2821 | [[Хамидолла]] || 172 |- ! 2822 | [[Хусаин]] || 172 |- ! 2823 | [[Халил]] || 172 |- ! 2824 | [[Сұлтанбейбарыс]] || 172 |- ! 2825 | [[Жанәлі]] || 172 |- ! 2826 | [[Ерғалым]] || 172 |- ! 2827 | [[Әбіл]] || 172 |- ! 2828 | [[Бекалы]] || 172 |- ! 2829 | [[Айжарық]] || 172 |- ! 2830 | [[Адияр]] || 172 |- ! 2831 | [[Үмбет]] || 171 |- ! 2832 | [[Мынжасар]] || 171 |- ! 2833 | [[Маркс]] || 171 |- ! 2834 | [[Илхам]] || 171 |- ! 2835 | [[Тұрлыхан]] || 170 |- ! 2836 | [[Эржан]] || 170 |- ! 2837 | [[Тлепберген]] || 170 |- ! 2838 | [[Сағынтай]] || 170 |- ! 2839 | [[Суюндык]] || 170 |- ! 2840 | [[Нұрмат]] || 170 |- ! 2841 | [[Мықтыбек]] || 170 |- ! 2842 | [[Нұрқадыр]] || 170 |- ! 2843 | [[Кунтуган]] || 170 |- ! 2844 | [[Кенжеғали]] || 170 |- ! 2845 | [[Бақтығали]] || 170 |- ! 2846 | [[Хансултан]] || 169 |- ! 2847 | [[Сенбай]] || 169 |- ! 2848 | [[Тойбек]] || 169 |- ! 2849 | [[Толгат]] || 169 |- ! 2850 | [[Жақсыбай]] || 169 |- ! 2851 | [[Берикказы]] || 169 |- ! 2852 | [[Алмазбек]] || 169 |- ! 2853 | [[Рифат]] || 168 |- ! 2854 | [[Тілеуберді]] || 168 |- ! 2855 | [[Сейдалы]] || 168 |- ! 2856 | [[Саматбек]] || 168 |- ! 2857 | [[Сағын]] || 168 |- ! 2858 | [[Нұрлат]] || 168 |- ! 2859 | [[Мухамбеткали]] || 168 |- ! 2860 | [[Дайрабай]] || 168 |- ! 2861 | [[Аскарбай]] || 168 |- ! 2862 | [[Асильбек]] || 168 |- ! 2863 | [[Айдаулет]] || 168 |- ! 2864 | [[Абдурохман]] || 168 |- ! 2865 | [[Сагынай]] || 167 |- ! 2866 | [[Олжабек]] || 167 |- ! 2867 | [[Нураддин]] || 167 |- ! 2868 | [[Зейнур]] || 167 |- ! 2869 | [[Жулдызбек]] || 167 |- ! 2870 | [[Жумарт]] || 167 |- ! 2871 | [[Керимхан]] || 167 |- ! 2872 | [[Бахтыгали]] || 167 |- ! 2873 | [[Аязбай]] || 167 |- ! 2874 | [[Абдикадир]] || 167 |- ! 2875 | [[Саруар]] || 166 |- ! 2876 | [[Нурулла]] || 166 |- ! 2877 | [[Нурғали]] || 166 |- ! 2878 | [[Қорған]] || 166 |- ! 2879 | [[Исматулла]] || 166 |- ! 2880 | [[Каржау]] || 166 |- ! 2881 | [[Есім]] || 166 |- ! 2882 | [[Есқат]] || 166 |- ! 2883 | [[Дарханбек]] || 166 |- ! 2884 | [[Давлат]] || 166 |- ! 2885 | [[Найзабек]] || 165 |- ! 2886 | [[Озат]] || 165 |- ! 2887 | [[Нұрназар]] || 165 |- ! 2888 | [[Кенесхан]] || 165 |- ! 2889 | [[Жума]] || 165 |- ! 2890 | [[Ермухамбет]] || 165 |- ! 2891 | [[Гиззат]] || 165 |- ! 2892 | [[Елзат]] || 165 |- ! 2893 | [[Боранбек]] || 165 |- ! 2894 | [[Айткул]] || 165 |- ! 2895 | [[Айат]] || 165 |- ! 2896 | [[Шахсұлтан]] || 164 |- ! 2897 | [[Сарыбай]] || 164 |- ! 2898 | [[Мелс]] || 164 |- ! 2899 | [[Керимбай]] || 164 |- ! 2900 | [[Ердәуіт]] || 164 |- ! 2901 | [[Ерсанат]] || 164 |- ! 2902 | [[Абдуманап]] || 164 |- ! 2903 | [[Тургали]] || 163 |- ! 2904 | [[Узак]] || 163 |- ! 2905 | [[Кикбай]] || 163 |- ! 2906 | [[Джаксылык]] || 163 |- ! 2907 | [[Ельтай]] || 163 |- ! 2908 | [[Елдияр]] || 163 |- ! 2909 | [[Багытжан]] || 163 |- ! 2910 | [[Бекмурза]] || 163 |- ! 2911 | [[Абилкасим]] || 163 |- ! 2912 | [[Умирсерик]] || 162 |- ! 2913 | [[Турган]] || 162 |- ! 2914 | [[Тайжан]] || 162 |- ! 2915 | [[Мұханбет]] || 162 |- ! 2916 | [[Лесбай]] || 162 |- ! 2917 | [[Жараскан]] || 162 |- ! 2918 | [[Ерсен]] || 162 |- ! 2919 | [[Ергалым]] || 162 |- ! 2920 | [[Багит]] || 162 |- ! 2921 | [[Арна]] || 162 |- ! 2922 | [[Абдырахман]] || 162 |- ! 2923 | [[Тұрсынбай]] || 161 |- ! 2924 | [[Нұраддин]] || 161 |- ! 2925 | [[Оңталап]] || 161 |- ! 2926 | [[Латиф]] || 161 |- ! 2927 | [[Мендигали]] || 161 |- ! 2928 | [[Илесбек]] || 161 |- ! 2929 | [[Жарасқан]] || 161 |- ! 2930 | [[Жумадилла]] || 161 |- ! 2931 | [[Жексенбек]] || 161 |- ! 2932 | [[Ерсейіт]] || 161 |- ! 2933 | [[Жакслык]] || 161 |- ! 2934 | [[Жавохир]] || 161 |- ! 2935 | [[Дәулеткелді]] || 161 |- ! 2936 | [[Есдаулет]] || 161 |- ! 2937 | [[Абилхаир]] || 161 |- ! 2938 | [[Ынтымак]] || 160 |- ! 2939 | [[Сагимбай]] || 160 |- ! 2940 | [[Сундетбай]] || 160 |- ! 2941 | [[Нуртилеу]] || 160 |- ! 2942 | [[Қадіржан]] || 160 |- ! 2943 | [[Мергали]] || 160 |- ! 2944 | [[Кемал]] || 160 |- ! 2945 | [[Ертілеу]] || 160 |- ! 2946 | [[Жайлаубек]] || 160 |- ! 2947 | [[Дуйсебай]] || 160 |- ! 2948 | [[Елсұлтан]] || 160 |- ! 2949 | [[Ерслан]] || 160 |- ! 2950 | [[Барысхан]] || 160 |- ! 2951 | [[Бектұрған]] || 160 |- ! 2952 | [[Азимжан]] || 160 |- ! 2953 | [[Айсар]] || 160 |- ! 2954 | [[Аманкельди]] || 160 |- ! 2955 | [[Абугали]] || 160 |- ! 2956 | [[Солтан]] || 159 |- ! 2957 | [[Несипбай]] || 159 |- ! 2958 | [[Нұрғанат]] || 159 |- ! 2959 | [[Жастилек]] || 159 |- ! 2960 | [[Ермухамед]] || 159 |- ! 2961 | [[Ерсейт]] || 159 |- ! 2962 | [[Бекәділ]] || 159 |- ! 2963 | [[Бекдияр]] || 159 |- ! 2964 | [[Сапабек]] || 158 |- ! 2965 | [[Тауман]] || 158 |- ! 2966 | [[Сүйінбай]] || 158 |- ! 2967 | [[Тлеугазы]] || 158 |- ! 2968 | [[Кажимурат]] || 158 |- ! 2969 | [[Исагали]] || 158 |- ! 2970 | [[Кайыр]] || 158 |- ! 2971 | [[Ертіс]] || 158 |- ! 2972 | [[Беркинбай]] || 158 |- ! 2973 | [[Бибит]] || 158 |- ! 2974 | [[Балғын]] || 158 |- ! 2975 | [[Биназар]] || 158 |- ! 2976 | [[Абдигани]] || 158 |- ! 2977 | [[Шерзат]] || 157 |- ! 2978 | [[Самиголла]] || 157 |- ! 2979 | [[Мұқасан]] || 157 |- ! 2980 | [[Майлыбай]] || 157 |- ! 2981 | [[Қылышбек]] || 157 |- ! 2982 | [[Жанғазы]] || 157 |- ! 2983 | [[Данай]] || 157 |- ! 2984 | [[Жайсанбек]] || 157 |- ! 2985 | [[Жаксилик]] || 157 |- ! 2986 | [[Бибатыр]] || 157 |- ! 2987 | [[Абдуғани]] || 157 |- ! 2988 | [[Сериккалий]] || 156 |- ! 2989 | [[Өмір]] || 156 |- ! 2990 | [[Марғулан]] || 156 |- ! 2991 | [[Искендер]] || 156 |- ! 2992 | [[Жомартбек]] || 156 |- ! 2993 | [[Ильшат]] || 156 |- ! 2994 | [[Байбатыр]] || 156 |- ! 2995 | [[Бактыгерей]] || 156 |- ! 2996 | [[Альмади]] || 156 |- ! 2997 | [[Адыл]] || 156 |- ! 2998 | [[Фаррух]] || 155 |- ! 2999 | [[Тулеухан]] || 155 |- ! 3000 | [[Сухраб]] || 155 |- ! 3001 | [[Таирхан]] || 155 |- ! 3002 | [[Раман]] || 155 |- ! 3003 | [[Пазылбек]] || 155 |- ! 3004 | [[Жанжігіт]] || 155 |- ! 3005 | [[Дуйсембай]] || 155 |- ! 3006 | [[Ескелді]] || 155 |- ! 3007 | [[Әнет]] || 155 |- ! 3008 | [[Асадулла]] || 155 |- ! 3009 | [[Герман]] || 155 |- ! 3010 | [[Ақболат]] || 155 |- ! 3011 | [[Оналбай]] || 154 |- ! 3012 | [[Махсуд]] || 154 |- ! 3013 | [[Маратхан]] || 154 |- ! 3014 | [[Калымбек]] || 154 |- ! 3015 | [[Әуезхан]] || 154 |- ! 3016 | [[Ділмұрат]] || 154 |- ! 3017 | [[Асылбай]] || 154 |- ! 3018 | [[Аскербай]] || 154 |- ! 3019 | [[Абдусаттар]] || 154 |- ! 3020 | [[Тұран]] || 153 |- ! 3021 | [[Нұрберді]] || 153 |- ! 3022 | [[Раим]] || 153 |- ! 3023 | [[Нурлубек]] || 153 |- ! 3024 | [[Нургелды]] || 153 |- ! 3025 | [[Расулбек]] || 153 |- ! 3026 | [[Өмірәлі]] || 153 |- ! 3027 | [[Комекбай]] || 153 |- ! 3028 | [[Мурод]] || 153 |- ! 3029 | [[Қайратбек]] || 153 |- ! 3030 | [[Қыдырбай]] || 153 |- ! 3031 | [[Калдан]] || 153 |- ! 3032 | [[Кайырлы]] || 153 |- ! 3033 | [[Жусупбек]] || 153 |- ! 3034 | [[Канибек]] || 153 |- ! 3035 | [[Әбдіманап]] || 153 |- ! 3036 | [[Ескермес]] || 153 |- ! 3037 | [[Елеусин]] || 153 |- ! 3038 | [[Асхад]] || 153 |- ! 3039 | [[Бердіхан]] || 153 |- ! 3040 | [[Бекслан]] || 153 |- ! 3041 | [[Абилсеит]] || 153 |- ! 3042 | [[Тюлеген]] || 152 |- ! 3043 | [[Толеби]] || 152 |- ! 3044 | [[Мұсабек]] || 152 |- ! 3045 | [[Радион]] || 152 |- ! 3046 | [[Ниет]] || 152 |- ! 3047 | [[Нурлат]] || 152 |- ! 3048 | [[Мирасхан]] || 152 |- ! 3049 | [[Жунисбек]] || 152 |- ! 3050 | [[Еркингали]] || 152 |- ! 3051 | [[Есенкелді]] || 152 |- ! 3052 | [[Бахадир]] || 152 |- ! 3053 | [[Аркат]] || 152 |- ! 3054 | [[Агибай]] || 152 |- ! 3055 | [[Шынберген]] || 151 |- ! 3056 | [[Төленді]] || 151 |- ! 3057 | [[Хантемір]] || 151 |- ! 3058 | [[Сұлтанмұрат]] || 151 |- ! 3059 | [[Нурдавлет]] || 151 |- ! 3060 | [[Оракбай]] || 151 |- ! 3061 | [[Нұршуақ]] || 151 |- ! 3062 | [[Нурмахамбет]] || 151 |- ! 3063 | [[Қоблан]] || 151 |- ! 3064 | [[Құрман]] || 151 |- ! 3065 | [[Каршига]] || 151 |- ! 3066 | [[Жантілеу]] || 151 |- ! 3067 | [[Илес]] || 151 |- ! 3068 | [[Еркеболат]] || 151 |- ! 3069 | [[Әлі]] || 151 |- ! 3070 | [[Асылзат]] || 151 |- ! 3071 | [[Ауелхан]] || 151 |- ! 3072 | [[Аргынбек]] || 151 |- ! 3073 | [[Толқын]] || 150 |- ! 3074 | [[Рыскул]] || 150 |- ! 3075 | [[Нуржаубай]] || 150 |- ! 3076 | [[Нурсолтан]] || 150 |- ! 3077 | [[Меделхан]] || 150 |- ! 3078 | [[Камза]] || 150 |- ! 3079 | [[Жұмажан]] || 150 |- ! 3080 | [[Думанбек]] || 150 |- ! 3081 | [[Әдлет]] || 150 |- ! 3082 | [[Дониёр]] || 150 |- ! 3083 | [[Беклан]] || 150 |- ! 3084 | [[Айымбек]] || 150 |- ! 3085 | [[Абдинур]] || 150 |- ! 3086 | [[Абдикерим]] || 150 |- ! 3087 | [[Аманхан]] || 150 |- ! 3088 | [[Максатбек]] || 149 |- ! 3089 | [[Камалбек]] || 149 |- ! 3090 | [[Жамбулат]] || 149 |- ! 3091 | [[Кабидолла]] || 149 |- ! 3092 | [[Елубек]] || 149 |- ! 3093 | [[Билол]] || 149 |- ! 3094 | [[Абайхан]] || 149 |- ! 3095 | [[Саттархан]] || 148 |- ! 3096 | [[Медеубек]] || 148 |- ! 3097 | [[Керимжан]] || 148 |- ! 3098 | [[Есдәулет]] || 148 |- ! 3099 | [[Бурхан]] || 148 |- ! 3100 | [[Абдульазиз]] || 148 |- ! 3101 | [[Толеугали]] || 147 |- ! 3102 | [[Эльбрус]] || 147 |- ! 3103 | [[Советкан]] || 147 |- ! 3104 | [[Сәт]] || 147 |- ! 3105 | [[Тастемир]] || 147 |- ! 3106 | [[Сұлтанәли]] || 147 |- ! 3107 | [[Сагиндик]] || 147 |- ! 3108 | [[Мирбулат]] || 147 |- ! 3109 | [[Инабат]] || 147 |- ! 3110 | [[Әбу Бәкір]] || 147 |- ! 3111 | [[Баурджан]] || 147 |- ! 3112 | [[Аскан]] || 147 |- ! 3113 | [[Барлыбай]] || 147 |- ! 3114 | [[Бағытжан]] || 147 |- ! 3115 | [[Азимбай]] || 147 |- ! 3116 | [[Абилгазы]] || 147 |- ! 3117 | [[Абдулхаким]] || 147 |- ! 3118 | [[Ускенбай]] || 146 |- ! 3119 | [[Темурлан]] || 146 |- ! 3120 | [[Семсер]] || 146 |- ! 3121 | [[Мейр]] || 146 |- ! 3122 | [[Какимбек]] || 146 |- ! 3123 | [[Каирхан]] || 146 |- ! 3124 | [[Жанкелды]] || 146 |- ! 3125 | [[Дидархан]] || 146 |- ! 3126 | [[Бахрам]] || 146 |- ! 3127 | [[Берен]] || 146 |- ! 3128 | [[Айтан]] || 146 |- ! 3129 | [[Айнияз]] || 146 |- ! 3130 | [[Абиль]] || 146 |- ! 3131 | [[Акат]] || 146 |- ! 3132 | [[Умиртай]] || 145 |- ! 3133 | [[Ураз]] || 145 |- ! 3134 | [[Уахит]] || 145 |- ! 3135 | [[Сағынай]] || 145 |- ! 3136 | [[Тастан]] || 145 |- ! 3137 | [[Мухамедкали]] || 145 |- ! 3138 | [[Құрбанбек]] || 145 |- ! 3139 | [[Қарасай]] || 145 |- ! 3140 | [[Кайнарбек]] || 145 |- ! 3141 | [[Жарылгасын]] || 145 |- ! 3142 | [[Ергешбай]] || 145 |- ! 3143 | [[Әбу]] || 145 |- ! 3144 | [[Джумагали]] || 145 |- ! 3145 | [[Бекетай]] || 145 |- ! 3146 | [[Ардагер]] || 145 |- ! 3147 | [[Торежан]] || 144 |- ! 3148 | [[Рифхат]] || 144 |- ! 3149 | [[Наурызгали]] || 144 |- ! 3150 | [[Құдырет]] || 144 |- ! 3151 | [[Қобылан]] || 144 |- ! 3152 | [[Мадибек]] || 144 |- ! 3153 | [[Құрманғали]] || 144 |- ! 3154 | [[Жасболат]] || 144 |- ! 3155 | [[Жунис]] || 144 |- ! 3156 | [[Иран]] || 144 |- ! 3157 | [[Жасан]] || 144 |- ! 3158 | [[Ғарифолла]] || 144 |- ! 3159 | [[Абдрашит]] || 144 |- ! 3160 | [[Токсанбай]] || 143 |- ! 3161 | [[Рыскелди]] || 143 |- ! 3162 | [[Муханбетжан]] || 143 |- ! 3163 | [[Оңалбек]] || 143 |- ! 3164 | [[Құрал]] || 143 |- ! 3165 | [[Жунус]] || 143 |- ! 3166 | [[Жеткизген]] || 143 |- ! 3167 | [[Канабек]] || 143 |- ! 3168 | [[Досай]] || 143 |- ! 3169 | [[Әділғазы]] || 143 |- ! 3170 | [[Ержүрек]] || 143 |- ! 3171 | [[Армия]] || 143 |- ! 3172 | [[Берден]] || 143 |- ! 3173 | [[Байбосын]] || 143 |- ! 3174 | [[Борамбай]] || 143 |- ! 3175 | [[Акадил]] || 143 |- ! 3176 | [[Умурзак]] || 142 |- ! 3177 | [[Тилеужан]] || 142 |- ! 3178 | [[Сабитхан]] || 142 |- ! 3179 | [[Сайн]] || 142 |- ! 3180 | [[Сарсембек]] || 142 |- ! 3181 | [[Мұхаммет]] || 142 |- ! 3182 | [[Рабат]] || 142 |- ! 3183 | [[Кыдыргали]] || 142 |- ! 3184 | [[Кенжалы]] || 142 |- ! 3185 | [[Исмат]] || 142 |- ! 3186 | [[Жылкыбай]] || 142 |- ! 3187 | [[Каби]] || 142 |- ! 3188 | [[Ихлас]] || 142 |- ! 3189 | [[Ердар]] || 142 |- ! 3190 | [[Ермухаммед]] || 142 |- ! 3191 | [[Бекәлі]] || 142 |- ! 3192 | [[Асұлан]] || 142 |- ! 3193 | [[Асмир]] || 142 |- ! 3194 | [[Усенбай]] || 141 |- ! 3195 | [[Тлеуберды]] || 141 |- ! 3196 | [[Тойлыбек]] || 141 |- ! 3197 | [[Танаткан]] || 141 |- ! 3198 | [[Нұрдидар]] || 141 |- ! 3199 | [[Рамин]] || 141 |- ! 3200 | [[Онласын]] || 141 |- ! 3201 | [[Кусман]] || 141 |- ! 3202 | [[Кудабай]] || 141 |- ! 3203 | [[Миргали]] || 141 |- ! 3204 | [[Қосай]] || 141 |- ! 3205 | [[Занғар]] || 141 |- ! 3206 | [[Зарлык]] || 141 |- ! 3207 | [[Зафар]] || 141 |- ! 3208 | [[Жангабыл]] || 141 |- ! 3209 | [[Ермагамбет]] || 141 |- ! 3210 | [[Әшім]] || 141 |- ! 3211 | [[Беделхан]] || 141 |- ! 3212 | [[Байтас]] || 141 |- ! 3213 | [[Алтинбек]] || 141 |- ! 3214 | [[Тугел]] || 140 |- ! 3215 | [[Шарипбек]] || 140 |- ! 3216 | [[Назир]] || 140 |- ! 3217 | [[Райхан]] || 140 |- ! 3218 | [[Молдахмет]] || 140 |- ! 3219 | [[Кажымукан]] || 140 |- ! 3220 | [[Жалғасбай]] || 140 |- ! 3221 | [[Атабай]] || 140 |- ! 3222 | [[Бухарбай]] || 140 |- ! 3223 | [[Байтұрсын]] || 140 |- ! 3224 | [[Абдували]] || 140 |- ! 3225 | [[Алтаир]] || 140 |- ! 3226 | [[Айтмурат]] || 140 |- ! 3227 | [[Шахнияз]] || 139 |- ! 3228 | [[Тулеубек]] || 139 |- ! 3229 | [[Шора]] || 139 |- ! 3230 | [[Нұржанат]] || 139 |- ! 3231 | [[Намазбай]] || 139 |- ! 3232 | [[Нурболсын]] || 139 |- ! 3233 | [[Нуртлеу]] || 139 |- ! 3234 | [[Нұраян]] || 139 |- ! 3235 | [[Дуйсембек]] || 139 |- ! 3236 | [[Жайлыбай]] || 139 |- ! 3237 | [[Әбілмәнсүр]] || 139 |- ! 3238 | [[Джангир]] || 139 |- ! 3239 | [[Батихан]] || 139 |- ! 3240 | [[Байтөре]] || 139 |- ! 3241 | [[Базаралы]] || 139 |- ! 3242 | [[Абдірахман]] || 139 |- ! 3243 | [[Алиахмет]] || 139 |- ! 3244 | [[Ардабек]] || 139 |- ! 3245 | [[Темирали]] || 138 |- ! 3246 | [[Сейілбек]] || 138 |- ! 3247 | [[Мұнар]] || 138 |- ! 3248 | [[Нұрәлім]] || 138 |- ! 3249 | [[Равшан]] || 138 |- ! 3250 | [[Койшибай]] || 138 |- ! 3251 | [[Курмантай]] || 138 |- ! 3252 | [[Кадыргали]] || 138 |- ! 3253 | [[Зиябек]] || 138 |- ! 3254 | [[Еркимбек]] || 138 |- ! 3255 | [[Ертілек]] || 138 |- ! 3256 | [[Габбас]] || 138 |- ! 3257 | [[Буранбай]] || 138 |- ! 3258 | [[Бағнұр]] || 138 |- ! 3259 | [[Бекбатыр]] || 138 |- ! 3260 | [[Ақылбай]] || 138 |- ! 3261 | [[Альмурат]] || 138 |- ! 3262 | [[Ақнар]] || 138 |- ! 3263 | [[Чапай]] || 137 |- ! 3264 | [[Турсунгали]] || 137 |- ! 3265 | [[Толыбек]] || 137 |- ! 3266 | [[Суюндик]] || 137 |- ! 3267 | [[Нурперзент]] || 137 |- ! 3268 | [[Олжасбек]] || 137 |- ! 3269 | [[Мылтыкбай]] || 137 |- ! 3270 | [[Маден]] || 137 |- ! 3271 | [[Копжан]] || 137 |- ! 3272 | [[Комек]] || 137 |- ! 3273 | [[Жахан]] || 137 |- ! 3274 | [[Ермұқан]] || 137 |- ! 3275 | [[Галы]] || 137 |- ! 3276 | [[Абылхаир]] || 137 |- ! 3277 | [[Аллажар]] || 137 |- ! 3278 | [[Альхам]] || 137 |- ! 3279 | [[Шындаулет]] || 136 |- ! 3280 | [[Уткир]] || 136 |- ! 3281 | [[Расулхан]] || 136 |- ! 3282 | [[Мухсин]] || 136 |- ! 3283 | [[Онербек]] || 136 |- ! 3284 | [[Мынбай]] || 136 |- ! 3285 | [[Мақсот]] || 136 |- ! 3286 | [[Кошкар]] || 136 |- ! 3287 | [[Кайрлы]] || 136 |- ! 3288 | [[Жантуре]] || 136 |- ! 3289 | [[Калтай]] || 136 |- ! 3290 | [[Казихан]] || 136 |- ! 3291 | [[Жаппар]] || 136 |- ! 3292 | [[Әуесхан]] || 136 |- ! 3293 | [[Әл Фараби]] || 136 |- ! 3294 | [[Жадыгер]] || 136 |- ! 3295 | [[Динар]] || 136 |- ! 3296 | [[Ділшат]] || 136 |- ! 3297 | [[Бату]] || 136 |- ! 3298 | [[Бораш]] || 136 |- ! 3299 | [[Галимбек]] || 136 |- ! 3300 | [[Алымжан]] || 136 |- ! 3301 | [[Абубакір]] || 136 |- ! 3302 | [[Абдуалим]] || 136 |- ! 3303 | [[Ханкерей]] || 135 |- ! 3304 | [[Шекербек]] || 135 |- ! 3305 | [[Төлеухан]] || 135 |- ! 3306 | [[Фарход]] || 135 |- ! 3307 | [[Тенелбай]] || 135 |- ! 3308 | [[Табыс]] || 135 |- ! 3309 | [[Рүстембек]] || 135 |- ! 3310 | [[Сарвар]] || 135 |- ! 3311 | [[Такен]] || 135 |- ! 3312 | [[Суннат]] || 135 |- ! 3313 | [[Нұрділдә]] || 135 |- ! 3314 | [[Нуролла]] || 135 |- ! 3315 | [[Мухаммет]] || 135 |- ! 3316 | [[Махан]] || 135 |- ! 3317 | [[Калел]] || 135 |- ! 3318 | [[Камил]] || 135 |- ! 3319 | [[Исенбай]] || 135 |- ! 3320 | [[Исабай]] || 135 |- ! 3321 | [[Еділхан]] || 135 |- ! 3322 | [[Дарибай]] || 135 |- ! 3323 | [[Ермеккали]] || 135 |- ! 3324 | [[Бердәулет]] || 135 |- ! 3325 | [[Айжас]] || 135 |- ! 3326 | [[Абилсейт]] || 135 |- ! 3327 | [[Торебай]] || 134 |- ! 3328 | [[Шавкат]] || 134 |- ! 3329 | [[Шеризат]] || 134 |- ! 3330 | [[Сармат]] || 134 |- ! 3331 | [[Тенел]] || 134 |- ! 3332 | [[Насипкали]] || 134 |- ! 3333 | [[Райымжан]] || 134 |- ! 3334 | [[Құмар]] || 134 |- ! 3335 | [[Мейрамгазы]] || 134 |- ! 3336 | [[Құттыбек]] || 134 |- ! 3337 | [[Даутбек]] || 134 |- ! 3338 | [[Беркут]] || 134 |- ! 3339 | [[Бостан]] || 134 |- ! 3340 | [[Шынарбек]] || 133 |- ! 3341 | [[Райс]] || 133 |- ! 3342 | [[Нұрахмед]] || 133 |- ! 3343 | [[Платон]] || 133 |- ! 3344 | [[Жүсіпбек]] || 133 |- ! 3345 | [[Жасузак]] || 133 |- ! 3346 | [[Ерубай]] || 133 |- ! 3347 | [[Ерсінбек]] || 133 |- ! 3348 | [[Бахытбай]] || 133 |- ! 3349 | [[Төлепберген]] || 132 |- ! 3350 | [[Фатих]] || 132 |- ! 3351 | [[Туяк]] || 132 |- ! 3352 | [[Тлеукабыл]] || 132 |- ! 3353 | [[Тілеуқабыл]] || 132 |- ! 3354 | [[Құрманәлі]] || 132 |- ! 3355 | [[Мағзұм]] || 132 |- ! 3356 | [[Жолдаскали]] || 132 |- ! 3357 | [[Исраил]] || 132 |- ! 3358 | [[Искандар]] || 132 |- ! 3359 | [[Илиас]] || 132 |- ! 3360 | [[Каирлы]] || 132 |- ! 3361 | [[Дәуірбек]] || 132 |- ! 3362 | [[Даркан]] || 132 |- ! 3363 | [[Әбутәліп]] || 132 |- ! 3364 | [[Әбдіқадыр]] || 132 |- ! 3365 | [[Бокен]] || 132 |- ! 3366 | [[Абылкасым]] || 132 |- ! 3367 | [[Акберди]] || 132 |- ! 3368 | [[Утебай]] || 131 |- ! 3369 | [[Турегали]] || 131 |- ! 3370 | [[Федор]] || 131 |- ! 3371 | [[Хусейн]] || 131 |- ! 3372 | [[Шаймардан]] || 131 |- ! 3373 | [[Сүндетәлі]] || 131 |- ! 3374 | [[Нуркожа]] || 131 |- ! 3375 | [[Қабылбек]] || 131 |- ! 3376 | [[Қадырхан]] || 131 |- ! 3377 | [[Қасен]] || 131 |- ! 3378 | [[Қоныс]] || 131 |- ! 3379 | [[Жұматай]] || 131 |- ! 3380 | [[Жүніс]] || 131 |- ! 3381 | [[Ермухамет]] || 131 |- ! 3382 | [[Бексеит]] || 131 |- ! 3383 | [[Боран]] || 131 |- ! 3384 | [[Абдимажит]] || 131 |- ! 3385 | [[Акмаль]] || 131 |- ! 3386 | [[Абдинұр]] || 131 |- ! 3387 | [[Төлеу]] || 130 |- ! 3388 | [[Тұрсынхан]] || 130 |- ! 3389 | [[Шынасыл]] || 130 |- ! 3390 | [[Фёдор]] || 130 |- ! 3391 | [[Торегали]] || 130 |- ! 3392 | [[Рысхан]] || 130 |- ! 3393 | [[Рахманберди]] || 130 |- ! 3394 | [[Сәлімжан]] || 130 |- ! 3395 | [[Тазабек]] || 130 |- ! 3396 | [[Сүлейман]] || 130 |- ! 3397 | [[Тагай]] || 130 |- ! 3398 | [[Расылхан]] || 130 |- ! 3399 | [[Наржан]] || 130 |- ! 3400 | [[Өнербек]] || 130 |- ! 3401 | [[Мұзаффар]] || 130 |- ! 3402 | [[Мұқият]] || 130 |- ! 3403 | [[Панабек]] || 130 |- ! 3404 | [[Қуантқан]] || 130 |- ! 3405 | [[Макен]] || 130 |- ! 3406 | [[Есеналы]] || 130 |- ! 3407 | [[Даурбек]] || 130 |- ! 3408 | [[Гинаят]] || 130 |- ! 3409 | [[Жайнарбек]] || 130 |- ! 3410 | [[Джандос]] || 130 |- ! 3411 | [[Демежан]] || 130 |- ! 3412 | [[Галижан]] || 130 |- ! 3413 | [[Аширбай]] || 130 |- ! 3414 | [[Абдул-Азиз]] || 130 |- ! 3415 | [[Абдусамад]] || 130 |- ! 3416 | [[Абылхан]] || 130 |- ! 3417 | [[Аидос]] || 130 |- ! 3418 | [[Ханболат]] || 129 |- ! 3419 | [[Төлеубек]] || 129 |- ! 3420 | [[Урынбасар]] || 129 |- ! 3421 | [[Сәттібек]] || 129 |- ! 3422 | [[Тоқтасын]] || 129 |- ! 3423 | [[Қайырғали]] || 129 |- ! 3424 | [[Иззат]] || 129 |- ! 3425 | [[Жарылкап]] || 129 |- ! 3426 | [[Кайырхан]] || 129 |- ! 3427 | [[Кайргельды]] || 129 |- ! 3428 | [[Досмұхаммед]] || 129 |- ! 3429 | [[Жакипбек]] || 129 |- ! 3430 | [[Джалгас]] || 129 |- ! 3431 | [[Бекпулат]] || 129 |- ! 3432 | [[Абдихан]] || 129 |- ! 3433 | [[Азрет]] || 129 |- ! 3434 | [[Тулеутай]] || 128 |- ! 3435 | [[Шалкарбек]] || 128 |- ! 3436 | [[Тұрғанбек]] || 128 |- ! 3437 | [[Серали]] || 128 |- ! 3438 | [[Сагымбек]] || 128 |- ! 3439 | [[Нуржон]] || 128 |- ! 3440 | [[Отан]] || 128 |- ! 3441 | [[Мирали]] || 128 |- ! 3442 | [[Қуанбек]] || 128 |- ! 3443 | [[Бекмухамбет]] || 128 |- ! 3444 | [[Берікболсын]] || 128 |- ! 3445 | [[Актай]] || 128 |- ! 3446 | [[Алтыбай]] || 128 |- ! 3447 | [[Адалбек]] || 128 |- ! 3448 | [[Элбек]] || 127 |- ! 3449 | [[Умиджан]] || 127 |- ! 3450 | [[Тлеу]] || 127 |- ! 3451 | [[Тлеугабыл]] || 127 |- ! 3452 | [[Тайбек]] || 127 |- ! 3453 | [[Сапаржан]] || 127 |- ! 3454 | [[Нұрқат]] || 127 |- ! 3455 | [[Нұрқуат]] || 127 |- ! 3456 | [[Пётр]] || 127 |- ! 3457 | [[Мухидин]] || 127 |- ! 3458 | [[Кудрет]] || 127 |- ! 3459 | [[Маман]] || 127 |- ! 3460 | [[Капар]] || 127 |- ! 3461 | [[Калдар]] || 127 |- ! 3462 | [[Женгис]] || 127 |- ! 3463 | [[Зулхарнай]] || 127 |- ! 3464 | [[Ілиас]] || 127 |- ! 3465 | [[Ислом]] || 127 |- ! 3466 | [[Әмірәли]] || 127 |- ! 3467 | [[Дабыл]] || 127 |- ! 3468 | [[Дилмурод]] || 127 |- ! 3469 | [[Әуелбек]] || 127 |- ! 3470 | [[Даулеткелди]] || 127 |- ! 3471 | [[Галихан]] || 127 |- ! 3472 | [[Бердикул]] || 127 |- ! 3473 | [[Бакжан]] || 127 |- ! 3474 | [[Бегим]] || 127 |- ! 3475 | [[Абдыкадыр]] || 127 |- ! 3476 | [[Алемхан]] || 127 |- ! 3477 | [[Самад]] || 126 |- ! 3478 | [[Сабитбек]] || 126 |- ! 3479 | [[Молдахан]] || 126 |- ! 3480 | [[Қобланды]] || 126 |- ! 3481 | [[Махсетбай]] || 126 |- ! 3482 | [[Муқағали]] || 126 |- ! 3483 | [[Карабай]] || 126 |- ! 3484 | [[Касымкан]] || 126 |- ! 3485 | [[Келдибек]] || 126 |- ! 3486 | [[Айюб]] || 126 |- ! 3487 | [[Абилда]] || 126 |- ! 3488 | [[Толен]] || 125 |- ! 3489 | [[Эдик]] || 125 |- ! 3490 | [[Умирали]] || 125 |- ! 3491 | [[Сатыпалды]] || 125 |- ! 3492 | [[Тилеухан]] || 125 |- ! 3493 | [[Тигран]] || 125 |- ! 3494 | [[Сердалы]] || 125 |- ! 3495 | [[Санатбек]] || 125 |- ! 3496 | [[Орынғали]] || 125 |- ! 3497 | [[Нұридин]] || 125 |- ! 3498 | [[Озодбек]] || 125 |- ! 3499 | [[Жанади]] || 125 |- ! 3500 | [[Еркетай]] || 125 |- ! 3501 | [[Дамиль]] || 125 |- ! 3502 | [[Бакен]] || 125 |- ! 3503 | [[Абумансур]] || 125 |- ! 3504 | [[Толеужан]] || 124 |- ! 3505 | [[Шахнур]] || 124 |- ! 3506 | [[Халмурат]] || 124 |- ! 3507 | [[Ташкенбай]] || 124 |- ! 3508 | [[Нұрбах]] || 124 |- ! 3509 | [[Мухамбетали]] || 124 |- ! 3510 | [[Нуран]] || 124 |- ! 3511 | [[Өсер]] || 124 |- ! 3512 | [[Көбей]] || 124 |- ! 3513 | [[Мерейхан]] || 124 |- ! 3514 | [[Медғат]] || 124 |- ! 3515 | [[Кожабай]] || 124 |- ! 3516 | [[Кажимухан]] || 124 |- ! 3517 | [[Жасқайрат]] || 124 |- ! 3518 | [[Кажмурат]] || 124 |- ! 3519 | [[Жарасбай]] || 124 |- ! 3520 | [[Әзім]] || 124 |- ! 3521 | [[Достияр]] || 124 |- ! 3522 | [[Акмырза]] || 124 |- ! 3523 | [[Адиет]] || 124 |- ! 3524 | [[Аділ]] || 124 |- ! 3525 | [[Умид]] || 123 |- ! 3526 | [[Садық]] || 123 |- ! 3527 | [[Орынхан]] || 123 |- ! 3528 | [[Нұрқадір]] || 123 |- ! 3529 | [[Мұхаметәли]] || 123 |- ! 3530 | [[Қайдар]] || 123 |- ! 3531 | [[Лукпан]] || 123 |- ! 3532 | [[Жангір]] || 123 |- ! 3533 | [[Искендир]] || 123 |- ! 3534 | [[Изатулла]] || 123 |- ! 3535 | [[Әбдірахим]] || 123 |- ! 3536 | [[Елеу]] || 123 |- ! 3537 | [[Байболсын]] || 123 |- ! 3538 | [[Бауырбек]] || 123 |- ! 3539 | [[Аязби]] || 123 |- ! 3540 | [[Ауэз]] || 123 |- ! 3541 | [[Айдынғали]] || 123 |- ! 3542 | [[Айтмухамбет]] || 123 |- ! 3543 | [[Акмал]] || 123 |- ! 3544 | [[Торемурат]] || 122 |- ! 3545 | [[Тулеш]] || 122 |- ! 3546 | [[Файзолла]] || 122 |- ! 3547 | [[Толенды]] || 122 |- ! 3548 | [[Сейткасым]] || 122 |- ! 3549 | [[Рай]] || 122 |- ! 3550 | [[Нұр-Мұхаммед]] || 122 |- ! 3551 | [[Нуркуат]] || 122 |- ! 3552 | [[Нұрмұрат]] || 122 |- ! 3553 | [[Мартбек]] || 122 |- ! 3554 | [[Құралбай]] || 122 |- ! 3555 | [[Макат]] || 122 |- ! 3556 | [[Манасбек]] || 122 |- ! 3557 | [[Мирослав]] || 122 |- ! 3558 | [[Келдібек]] || 122 |- ! 3559 | [[Дәнекер]] || 122 |- ! 3560 | [[Дінмухамет]] || 122 |- ! 3561 | [[Едилбек]] || 122 |- ! 3562 | [[Есил]] || 122 |- ! 3563 | [[Досалы]] || 122 |- ! 3564 | [[Дәнияр]] || 122 |- ! 3565 | [[Бисенбек]] || 122 |- ! 3566 | [[Асылболат]] || 122 |- ! 3567 | [[Ғаділбек]] || 122 |- ! 3568 | [[Бигелді]] || 122 |- ! 3569 | [[Арайбек]] || 122 |- ! 3570 | [[Абсаттар]] || 122 |- ! 3571 | [[Альдаир]] || 122 |- ! 3572 | [[Аржан]] || 122 |- ! 3573 | [[Абилкаир]] || 122 |- ! 3574 | [[Нурмухаммад]] || 121 |- ! 3575 | [[Нуркан]] || 121 |- ! 3576 | [[Ныгмет]] || 121 |- ! 3577 | [[Нурдин]] || 121 |- ! 3578 | [[Махмұт]] || 121 |- ! 3579 | [[Курмангалий]] || 121 |- ! 3580 | [[Зинулла]] || 121 |- ! 3581 | [[Калий]] || 121 |- ! 3582 | [[Жумамурат]] || 121 |- ! 3583 | [[Калдибек]] || 121 |- ! 3584 | [[Кеулимжай]] || 121 |- ! 3585 | [[Жетибай]] || 121 |- ! 3586 | [[Әлкей]] || 121 |- ! 3587 | [[Дамирхан]] || 121 |- ! 3588 | [[Данабай]] || 121 |- ! 3589 | [[Бинұр]] || 121 |- ! 3590 | [[Айбас]] || 121 |- ! 3591 | [[Абдижаппар]] || 121 |- ! 3592 | [[Абдул]] || 121 |- ! 3593 | [[Аманали]] || 121 |- ! 3594 | [[Абдусалам]] || 121 |- ! 3595 | [[Арғынбек]] || 121 |- ! 3596 | [[Улыкпан]] || 120 |- ! 3597 | [[Туралы]] || 120 |- ! 3598 | [[Яссауи]] || 120 |- ! 3599 | [[Тілекжан]] || 120 |- ! 3600 | [[Темірболат]] || 120 |- ! 3601 | [[Тагабай]] || 120 |- ! 3602 | [[Қалибек]] || 120 |- ! 3603 | [[Көбейсін]] || 120 |- ! 3604 | [[Имаш]] || 120 |- ! 3605 | [[Жаһангер]] || 120 |- ! 3606 | [[Жуманазар]] || 120 |- ! 3607 | [[Бекбай]] || 120 |- ! 3608 | [[Аязхан]] || 120 |- ! 3609 | [[Бердаулет]] || 120 |- ! 3610 | [[Алтынсары]] || 120 |- ! 3611 | [[Алкен]] || 120 |- ! 3612 | [[Ақтаң]] || 120 |- ! 3613 | [[Ысқақ]] || 119 |- ! 3614 | [[Тыныбек]] || 119 |- ! 3615 | [[Сеитбек]] || 119 |- ! 3616 | [[Танырберген]] || 119 |- ! 3617 | [[Отанбек]] || 119 |- ! 3618 | [[Көркем]] || 119 |- ! 3619 | [[Молдаш]] || 119 |- ! 3620 | [[Мендыбай]] || 119 |- ! 3621 | [[Кеншилик]] || 119 |- ! 3622 | [[Жапар]] || 119 |- ! 3623 | [[Жанабил]] || 119 |- ! 3624 | [[Жиенбек]] || 119 |- ! 3625 | [[Дауд]] || 119 |- ! 3626 | [[Бимырза]] || 119 |- ! 3627 | [[Базаргали]] || 119 |- ! 3628 | [[Бердали]] || 119 |- ! 3629 | [[Аширхан]] || 119 |- ! 3630 | [[Атажан]] || 119 |- ! 3631 | [[Аятбек]] || 119 |- ! 3632 | [[Абдимурат]] || 119 |- ! 3633 | [[Абилхайыр]] || 119 |- ! 3634 | [[Сеитхан]] || 118 |- ! 3635 | [[Тлекжан]] || 118 |- ! 3636 | [[Святослав]] || 118 |- ! 3637 | [[Саяжан]] || 118 |- ! 3638 | [[Рафаил]] || 118 |- ! 3639 | [[Мәжит]] || 118 |- ! 3640 | [[Максуд]] || 118 |- ! 3641 | [[Жеткер]] || 118 |- ! 3642 | [[Зинур]] || 118 |- ! 3643 | [[Калиаскар]] || 118 |- ! 3644 | [[Кайсарбек]] || 118 |- ! 3645 | [[Елик]] || 118 |- ! 3646 | [[Бейбитбек]] || 118 |- ! 3647 | [[Бексейіт]] || 118 |- ! 3648 | [[Беркін]] || 118 |- ! 3649 | [[Байбулат]] || 118 |- ! 3650 | [[Абдразак]] || 118 |- ! 3651 | [[Ақбар]] || 118 |- ! 3652 | [[Ыхлас]] || 117 |- ! 3653 | [[Ұзақбай]] || 117 |- ! 3654 | [[Нурмурат]] || 117 |- ! 3655 | [[Нуржігіт]] || 117 |- ! 3656 | [[Нурлы]] || 117 |- ! 3657 | [[Мыктыбай]] || 117 |- ! 3658 | [[Жангабай]] || 117 |- ! 3659 | [[Изтурган]] || 117 |- ! 3660 | [[Жонибек]] || 117 |- ! 3661 | [[Каликан]] || 117 |- ! 3662 | [[Әмірали]] || 117 |- ! 3663 | [[Ермұханбет]] || 117 |- ! 3664 | [[Борибай]] || 117 |- ! 3665 | [[Бакыткан]] || 117 |- ! 3666 | [[Берикбек]] || 117 |- ! 3667 | [[Абдрасил]] || 117 |- ! 3668 | [[Адылет]] || 117 |- ! 3669 | [[Толеш]] || 116 |- ! 3670 | [[Сертай]] || 116 |- ! 3671 | [[Толағай]] || 116 |- ! 3672 | [[Сенім]] || 116 |- ! 3673 | [[Рахманберді]] || 116 |- ! 3674 | [[Нураш]] || 116 |- ! 3675 | [[Омарали]] || 116 |- ! 3676 | [[Нурбақыт]] || 116 |- ! 3677 | [[Мухагали]] || 116 |- ! 3678 | [[Колдас]] || 116 |- ! 3679 | [[Мейримхан]] || 116 |- ! 3680 | [[Камит]] || 116 |- ! 3681 | [[Ирлан]] || 116 |- ! 3682 | [[Жумагелди]] || 116 |- ! 3683 | [[Кайырболат]] || 116 |- ! 3684 | [[Кенжебулат]] || 116 |- ! 3685 | [[Еркеұлан]] || 116 |- ! 3686 | [[Ерикжан]] || 116 |- ! 3687 | [[Ахад]] || 116 |- ! 3688 | [[Айткожа]] || 116 |- ! 3689 | [[Адихан]] || 116 |- ! 3690 | [[Абайбек]] || 116 |- ! 3691 | [[Туран]] || 115 |- ! 3692 | [[Нурдан]] || 115 |- ! 3693 | [[Ермат]] || 115 |- ! 3694 | [[Дуйсебек]] || 115 |- ! 3695 | [[Ерсаян]] || 115 |- ! 3696 | [[Байдос]] || 115 |- ! 3697 | [[Бахтибай]] || 115 |- ! 3698 | [[Асфендияр]] || 115 |- ! 3699 | [[Адамбек]] || 115 |- ! 3700 | [[Айнат]] || 115 |- ! 3701 | [[Абсамат]] || 115 |- ! 3702 | [[Хакім]] || 114 |- ! 3703 | [[Төрәлі]] || 114 |- ! 3704 | [[Суиндык]] || 114 |- ! 3705 | [[Серык]] || 114 |- ! 3706 | [[Рыскелды]] || 114 |- ! 3707 | [[Тойшыбек]] || 114 |- ! 3708 | [[Сағидолла]] || 114 |- ! 3709 | [[Токан]] || 114 |- ! 3710 | [[Сәлім]] || 114 |- ! 3711 | [[Рассул]] || 114 |- ! 3712 | [[Оралтай]] || 114 |- ! 3713 | [[Өмірұзақ]] || 114 |- ! 3714 | [[Нұраман]] || 114 |- ! 3715 | [[Курманжан]] || 114 |- ! 3716 | [[Көпжан]] || 114 |- ! 3717 | [[Мендибек]] || 114 |- ! 3718 | [[Кобей]] || 114 |- ! 3719 | [[Диасбек]] || 114 |- ! 3720 | [[Джанабай]] || 114 |- ! 3721 | [[Бабахан]] || 114 |- ! 3722 | [[Гадылбек]] || 114 |- ! 3723 | [[Ботир]] || 114 |- ! 3724 | [[Абилкайыр]] || 114 |- ! 3725 | [[Акберен]] || 114 |- ! 3726 | [[Адель]] || 114 |- ! 3727 | [[Аль-Мансур]] || 114 |- ! 3728 | [[Ханиф]] || 113 |- ! 3729 | [[Яков]] || 113 |- ! 3730 | [[Тәукехан]] || 113 |- ! 3731 | [[Сарман]] || 113 |- ! 3732 | [[Нуртлек]] || 113 |- ! 3733 | [[Омиргали]] || 113 |- ! 3734 | [[Кылышбай]] || 113 |- ! 3735 | [[Жасканат]] || 113 |- ! 3736 | [[Әмин]] || 113 |- ! 3737 | [[Әскер]] || 113 |- ! 3738 | [[Дауиржан]] || 113 |- ! 3739 | [[Әбдірахым]] || 113 |- ! 3740 | [[Диханбай]] || 113 |- ! 3741 | [[Дәуірхан]] || 113 |- ! 3742 | [[Бейсенгазы]] || 113 |- ! 3743 | [[Арысланбек]] || 113 |- ! 3744 | [[Абдулрахман]] || 113 |- ! 3745 | [[Арда]] || 113 |- ! 3746 | [[Алтайбек]] || 113 |- ! 3747 | [[Алий]] || 113 |- ! 3748 | [[Адылжан]] || 113 |- ! 3749 | [[Слямбек]] || 112 |- ! 3750 | [[Оразымбет]] || 112 |- ! 3751 | [[Өтеміс]] || 112 |- ! 3752 | [[Кудияр]] || 112 |- ! 3753 | [[Кобеген]] || 112 |- ! 3754 | [[Мархат]] || 112 |- ! 3755 | [[Кенжибек]] || 112 |- ! 3756 | [[Еркенже]] || 112 |- ! 3757 | [[Джумахан]] || 112 |- ! 3758 | [[Екпін]] || 112 |- ! 3759 | [[Бахадур]] || 112 |- ! 3760 | [[Балгынбек]] || 112 |- ! 3761 | [[Баянды]] || 112 |- ! 3762 | [[Азатхан]] || 112 |- ! 3763 | [[Абуали]] || 112 |- ! 3764 | [[Абдикалык]] || 112 |- ! 3765 | [[Абдумажит]] || 112 |- ! 3766 | [[Алғыс]] || 112 |- ! 3767 | [[Сардорбек]] || 111 |- ! 3768 | [[Серәлі]] || 111 |- ! 3769 | [[Танир]] || 111 |- ! 3770 | [[Сабырбай]] || 111 |- ! 3771 | [[Нурахан]] || 111 |- ! 3772 | [[Оралгазы]] || 111 |- ! 3773 | [[Ильнар]] || 111 |- ! 3774 | [[Жаик]] || 111 |- ! 3775 | [[Еликбай]] || 111 |- ! 3776 | [[Ермак]] || 111 |- ! 3777 | [[Ербакыт]] || 111 |- ! 3778 | [[Ермаганбет]] || 111 |- ! 3779 | [[Жайылхан]] || 111 |- ! 3780 | [[Дилдабек]] || 111 |- ! 3781 | [[Дәулетбай]] || 111 |- ! 3782 | [[Биғали]] || 111 |- ! 3783 | [[Гайнулла]] || 111 |- ! 3784 | [[Быржан]] || 111 |- ! 3785 | [[Аккали]] || 111 |- ! 3786 | [[Ақтанберді]] || 111 |- ! 3787 | [[Абильхан]] || 111 |- ! 3788 | [[Абдуазиз]] || 111 |- ! 3789 | [[Абдуғаппар]] || 111 |- ! 3790 | [[Яхья]] || 110 |- ! 3791 | [[Улукбек]] || 110 |- ! 3792 | [[Турабек]] || 110 |- ! 3793 | [[Саду]] || 110 |- ! 3794 | [[Смағұл]] || 110 |- ! 3795 | [[Семейхан]] || 110 |- ! 3796 | [[Сүйеніш]] || 110 |- ! 3797 | [[Нурғиса]] || 110 |- ! 3798 | [[Муратали]] || 110 |- ! 3799 | [[Кырыкбай]] || 110 |- ! 3800 | [[Кәдірбек]] || 110 |- ! 3801 | [[Журсин]] || 110 |- ! 3802 | [[Камидолла]] || 110 |- ! 3803 | [[Жолан]] || 110 |- ! 3804 | [[Жалғасхан]] || 110 |- ! 3805 | [[Ғазизхан]] || 110 |- ! 3806 | [[Бектияр]] || 110 |- ! 3807 | [[Габитжан]] || 110 |- ! 3808 | [[Барыс]] || 110 |- ! 3809 | [[Ғасыржан]] || 110 |- ! 3810 | [[Ғабидулла]] || 110 |- ! 3811 | [[Альтемир]] || 110 |- ! 3812 | [[Хаджимурат]] || 109 |- ! 3813 | [[Шейхислам]] || 109 |- ! 3814 | [[Умирзах]] || 109 |- ! 3815 | [[Садуақас]] || 109 |- ! 3816 | [[Рахимберди]] || 109 |- ! 3817 | [[Нұржаусын]] || 109 |- ! 3818 | [[Нағашбек]] || 109 |- ! 3819 | [[Нұрділда]] || 109 |- ! 3820 | [[Жаналы]] || 109 |- ! 3821 | [[Кайырбай]] || 109 |- ! 3822 | [[Калмырза]] || 109 |- ! 3823 | [[Жеткізген]] || 109 |- ! 3824 | [[Әбдіжаппар]] || 109 |- ! 3825 | [[Әкімбек]] || 109 |- ! 3826 | [[Билял]] || 109 |- ! 3827 | [[Арыстанбай]] || 109 |- ! 3828 | [[Багадат]] || 109 |- ! 3829 | [[Баянбай]] || 109 |- ! 3830 | [[Аділжан]] || 109 |- ! 3831 | [[Абдул Азиз]] || 109 |- ! 3832 | [[Ақжолтай]] || 109 |- ! 3833 | [[Адлен]] || 109 |- ! 3834 | [[Туленди]] || 108 |- ! 3835 | [[Салык]] || 108 |- ! 3836 | [[Токтархан]] || 108 |- ! 3837 | [[Талип]] || 108 |- ! 3838 | [[Садвакас]] || 108 |- ! 3839 | [[Сагинбек]] || 108 |- ! 3840 | [[Смайыл]] || 108 |- ! 3841 | [[Нурадиль]] || 108 |- ! 3842 | [[Нуржанат]] || 108 |- ! 3843 | [[Нұрсәулет]] || 108 |- ! 3844 | [[Қайсарбек]] || 108 |- ! 3845 | [[Жанзак]] || 108 |- ! 3846 | [[Жауынбай]] || 108 |- ! 3847 | [[Жубаткан]] || 108 |- ! 3848 | [[Кабдрахман]] || 108 |- ! 3849 | [[Жанысбек]] || 108 |- ! 3850 | [[Жубандык]] || 108 |- ! 3851 | [[Жақсыкелді]] || 108 |- ! 3852 | [[Дегдар]] || 108 |- ! 3853 | [[Әбіл-Мансұр]] || 108 |- ! 3854 | [[Галамат]] || 108 |- ! 3855 | [[Багыт]] || 108 |- ! 3856 | [[Аятулла]] || 108 |- ! 3857 | [[Абдугали]] || 108 |- ! 3858 | [[Аксултан]] || 108 |- ! 3859 | [[Абдугаппар]] || 108 |- ! 3860 | [[Алгабек]] || 108 |- ! 3861 | [[Акпар]] || 108 |- ! 3862 | [[Абдуррохим]] || 108 |- ! 3863 | [[Халит]] || 107 |- ! 3864 | [[Тыныс]] || 107 |- ! 3865 | [[Уласбек]] || 107 |- ! 3866 | [[Ырысбай]] || 107 |- ! 3867 | [[Сандибай]] || 107 |- ! 3868 | [[Тоқтарбек]] || 107 |- ! 3869 | [[Сабитжан]] || 107 |- ! 3870 | [[Мухамед-Али]] || 107 |- ! 3871 | [[Нуркелды]] || 107 |- ! 3872 | [[Нургалы]] || 107 |- ! 3873 | [[Максутбек]] || 107 |- ! 3874 | [[Жекен]] || 107 |- ! 3875 | [[Жаңбырбай]] || 107 |- ! 3876 | [[Канаш]] || 107 |- ! 3877 | [[Жанкельды]] || 107 |- ! 3878 | [[Кенжемурат]] || 107 |- ! 3879 | [[Каиркен]] || 107 |- ! 3880 | [[Жетпісбай]] || 107 |- ! 3881 | [[Калкен]] || 107 |- ! 3882 | [[Исламжан]] || 107 |- ! 3883 | [[Әбдібек]] || 107 |- ! 3884 | [[Дауыл]] || 107 |- ! 3885 | [[Әлмұхаммед]] || 107 |- ! 3886 | [[Дюсенгали]] || 107 |- ! 3887 | [[Аруан]] || 107 |- ! 3888 | [[Абилбек]] || 107 |- ! 3889 | [[Алмурат]] || 107 |- ! 3890 | [[Абілмансұр]] || 107 |- ! 3891 | [[Халык]] || 106 |- ! 3892 | [[Элнур]] || 106 |- ! 3893 | [[Ұласбек]] || 106 |- ! 3894 | [[Тимерлан]] || 106 |- ! 3895 | [[Сагымбай]] || 106 |- ! 3896 | [[Съезбек]] || 106 |- ! 3897 | [[Тиллабек]] || 106 |- ! 3898 | [[Наврузбек]] || 106 |- ! 3899 | [[Полатбай]] || 106 |- ! 3900 | [[Орысбай]] || 106 |- ! 3901 | [[Кошкинбай]] || 106 |- ! 3902 | [[Козыбай]] || 106 |- ! 3903 | [[Мирамгали]] || 106 |- ! 3904 | [[Куракбай]] || 106 |- ! 3905 | [[Мукатай]] || 106 |- ! 3906 | [[Қадірбек]] || 106 |- ! 3907 | [[Караман]] || 106 |- ! 3908 | [[Кабидулла]] || 106 |- ! 3909 | [[Жеткеншек]] || 106 |- ! 3910 | [[Канай]] || 106 |- ! 3911 | [[Егемберди]] || 106 |- ! 3912 | [[Ергенбай]] || 106 |- ! 3913 | [[Елибай]] || 106 |- ! 3914 | [[Асаналы]] || 106 |- ! 3915 | [[Бисултан]] || 106 |- ! 3916 | [[Бижигит]] || 106 |- ! 3917 | [[Бөкенбай]] || 106 |- ! 3918 | [[Габдолла]] || 106 |- ! 3919 | [[Алипбай]] || 106 |- ! 3920 | [[Амиль]] || 106 |- ! 3921 | [[Абдужалил]] || 106 |- ! 3922 | [[Шамшидин]] || 105 |- ! 3923 | [[Уринбасар]] || 105 |- ! 3924 | [[Туймебай]] || 105 |- ! 3925 | [[Солих]] || 105 |- ! 3926 | [[Нұр Ислам]] || 105 |- ! 3927 | [[Лашын]] || 105 |- ! 3928 | [[Кувандык]] || 105 |- ! 3929 | [[Мадий]] || 105 |- ! 3930 | [[Кенжегазы]] || 105 |- ! 3931 | [[Иманбай]] || 105 |- ! 3932 | [[Гусман]] || 105 |- ! 3933 | [[Әбілсейіт]] || 105 |- ! 3934 | [[Асемхан]] || 105 |- ! 3935 | [[Баймурза]] || 105 |- ! 3936 | [[Айдамир]] || 105 |- ! 3937 | [[Алданазар]] || 105 |- ! 3938 | [[Алдамжар]] || 105 |- ! 3939 | [[Туленды]] || 104 |- ! 3940 | [[Шайхислам]] || 104 |- ! 3941 | [[Тарғын]] || 104 |- ! 3942 | [[Нурслан]] || 104 |- ! 3943 | [[Нурдилла]] || 104 |- ! 3944 | [[Магауя]] || 104 |- ! 3945 | [[Кулажан]] || 104 |- ! 3946 | [[Максутхан]] || 104 |- ! 3947 | [[Қайролла]] || 104 |- ! 3948 | [[Кенжегул]] || 104 |- ! 3949 | [[Камидулла]] || 104 |- ! 3950 | [[Жаныс]] || 104 |- ! 3951 | [[Іляс]] || 104 |- ! 3952 | [[Казтай]] || 104 |- ! 3953 | [[Әліжан]] || 104 |- ! 3954 | [[Доскали]] || 104 |- ! 3955 | [[Әбдірасул]] || 104 |- ! 3956 | [[Әбілғазы]] || 104 |- ! 3957 | [[Дюсембек]] || 104 |- ! 3958 | [[Дәмір]] || 104 |- ! 3959 | [[Бекарыстан]] || 104 |- ! 3960 | [[Байсултан]] || 104 |- ! 3961 | [[Балта]] || 104 |- ! 3962 | [[Болыс]] || 104 |- ! 3963 | [[Бижігіт]] || 104 |- ! 3964 | [[Шымболат]] || 103 |- ! 3965 | [[Юлдаш]] || 103 |- ! 3966 | [[Турсынгазы]] || 103 |- ! 3967 | [[Нургожа]] || 103 |- ! 3968 | [[Мухаммедәли]] || 103 |- ! 3969 | [[Назарали]] || 103 |- ! 3970 | [[Мирман]] || 103 |- ! 3971 | [[Корган]] || 103 |- ! 3972 | [[Кыдыралы]] || 103 |- ! 3973 | [[Мағди]] || 103 |- ! 3974 | [[Ильгиз]] || 103 |- ! 3975 | [[Жангельди]] || 103 |- ! 3976 | [[Ерсинбек]] || 103 |- ! 3977 | [[Елеубай]] || 103 |- ! 3978 | [[Ерғұлан]] || 103 |- ! 3979 | [[Байтурсын]] || 103 |- ! 3980 | [[Арыстангали]] || 103 |- ! 3981 | [[Абдурашит]] || 103 |- ! 3982 | [[Айткалий]] || 103 |- ! 3983 | [[Абдикадыр]] || 103 |- ! 3984 | [[Шахзод]] || 102 |- ! 3985 | [[Турлыбай]] || 102 |- ! 3986 | [[Тимурбек]] || 102 |- ! 3987 | [[Серкебай]] || 102 |- ! 3988 | [[Тойбазар]] || 102 |- ! 3989 | [[Орманбек]] || 102 |- ! 3990 | [[Нургабыл]] || 102 |- ! 3991 | [[Куттымурат]] || 102 |- ! 3992 | [[Иманжан]] || 102 |- ! 3993 | [[Калиолла]] || 102 |- ! 3994 | [[Далабай]] || 102 |- ! 3995 | [[Ергулан]] || 102 |- ! 3996 | [[Есбулат]] || 102 |- ! 3997 | [[Әлемхан]] || 102 |- ! 3998 | [[Дауир]] || 102 |- ! 3999 | [[Байжигит]] || 102 |- ! 4000 | [[Аюп]] || 102 |- ! 4001 | [[Ағаділ]] || 102 |- ! 4002 | [[Абдрасул]] || 102 |- ! 4003 | [[Албек]] || 102 |- ! 4004 | [[Аймахан]] || 102 |- ! 4005 | [[Ханторе]] || 101 |- ! 4006 | [[Шәміл]] || 101 |- ! 4007 | [[Тұрсынәлі]] || 101 |- ! 4008 | [[Шахдияр]] || 101 |- ! 4009 | [[Темурбек]] || 101 |- ! 4010 | [[Сағинұр]] || 101 |- ! 4011 | [[Рустэм]] || 101 |- ! 4012 | [[Салахаддин]] || 101 |- ! 4013 | [[Оралкан]] || 101 |- ! 4014 | [[Нұрай]] || 101 |- ! 4015 | [[Мурзагали]] || 101 |- ! 4016 | [[Идирис]] || 101 |- ! 4017 | [[Зуфар]] || 101 |- ! 4018 | [[Кайрболат]] || 101 |- ! 4019 | [[Дуйсенали]] || 101 |- ! 4020 | [[Ержет]] || 101 |- ! 4021 | [[Есенәлі]] || 101 |- ! 4022 | [[Аядиль]] || 101 |- ! 4023 | [[Айтмухамет]] || 101 |- ! 4024 | [[Туркменбай]] || 100 |- ! 4025 | [[Серикгали]] || 100 |- ! 4026 | [[Сейфолла]] || 100 |- ! 4027 | [[Сисенгали]] || 100 |- ! 4028 | [[Сәуірбек]] || 100 |- ! 4029 | [[Сисен]] || 100 |- ! 4030 | [[Сеил]] || 100 |- ! 4031 | [[Тазабай]] || 100 |- ! 4032 | [[Өсербай]] || 100 |- ! 4033 | [[Орынжан]] || 100 |- ! 4034 | [[Оскар]] || 100 |- ! 4035 | [[Нұрасхан]] || 100 |- ! 4036 | [[Мусилим]] || 100 |- ! 4037 | [[Кунболат]] || 100 |- ! 4038 | [[Муратказы]] || 100 |- ! 4039 | [[Курманалы]] || 100 |- ! 4040 | [[Қойшыбай]] || 100 |- ! 4041 | [[Мейірімжан]] || 100 |- ! 4042 | [[Құштар]] || 100 |- ! 4043 | [[Жұман]] || 100 |- ! 4044 | [[Жанатхан]] || 100 |- ! 4045 | [[Жузбай]] || 100 |- ! 4046 | [[Жамбылбек]] || 100 |- ! 4047 | [[Ильзат]] || 100 |- ! 4048 | [[Даврон]] || 100 |- ! 4049 | [[Дилан]] || 100 |- ! 4050 | [[Данышпан]] || 100 |- ! 4051 | [[Әбдуәли]] || 100 |- ! 4052 | [[Галиаскар]] || 100 |- ! 4053 | [[Архимед]] || 100 |- ! 4054 | [[Балхаш]] || 100 |- ! 4055 | [[Ғибадат]] || 100 |- ! 4056 | [[Баянгали]] || 100 |- ! 4057 | [[Абдуллох]] || 100 |- ! 4058 | [[Эрали]] || 99 |- ! 4059 | [[Тұрғанбай]] || 99 |- ! 4060 | [[Фарит]] || 99 |- ! 4061 | [[Турдалы]] || 99 |- ! 4062 | [[Тілеу]] || 99 |- ! 4063 | [[Сыздык]] || 99 |- ! 4064 | [[Сағынжан]] || 99 |- ! 4065 | [[Рахимбай]] || 99 |- ! 4066 | [[Талғатбек]] || 99 |- ! 4067 | [[Толебай]] || 99 |- ! 4068 | [[Сағатбек]] || 99 |- ! 4069 | [[Раушан]] || 99 |- ! 4070 | [[Мүслим]] || 99 |- ! 4071 | [[Раиль]] || 99 |- ! 4072 | [[Мырзаш]] || 99 |- ! 4073 | [[Омирали]] || 99 |- ! 4074 | [[Кирил]] || 99 |- ! 4075 | [[Мейранбек]] || 99 |- ! 4076 | [[Мусатай]] || 99 |- ! 4077 | [[Жанар]] || 99 |- ! 4078 | [[Жарылгап]] || 99 |- ! 4079 | [[Калдибай]] || 99 |- ! 4080 | [[Жасылан]] || 99 |- ! 4081 | [[Карл]] || 99 |- ! 4082 | [[Джанат]] || 99 |- ! 4083 | [[Досмухан]] || 99 |- ! 4084 | [[Байнұр]] || 99 |- ! 4085 | [[Бекмахан]] || 99 |- ! 4086 | [[Бегежан]] || 99 |- ! 4087 | [[Арысбай]] || 99 |- ! 4088 | [[Баймухан]] || 99 |- ! 4089 | [[Айтмагамбет]] || 99 |- ! 4090 | [[Адис]] || 99 |- ! 4091 | [[Айнур]] || 99 |- ! 4092 | [[Азидолла]] || 99 |- ! 4093 | [[Абдулхафиз]] || 99 |- ! 4094 | [[Айтмухан]] || 99 |- ! 4095 | [[Айтмуханбет]] || 99 |- ! 4096 | [[Фазылбек]] || 98 |- ! 4097 | [[Рахымбай]] || 98 |- ! 4098 | [[Саркыт]] || 98 |- ! 4099 | [[Назым]] || 98 |- ! 4100 | [[Нуркат]] || 98 |- ! 4101 | [[Мир]] || 98 |- ! 4102 | [[Қанжар]] || 98 |- ! 4103 | [[Жолтай]] || 98 |- ! 4104 | [[Канжарбек]] || 98 |- ! 4105 | [[Кеменгер]] || 98 |- ! 4106 | [[Жанәбіл]] || 98 |- ! 4107 | [[Әбіл Мансұр]] || 98 |- ! 4108 | [[Ерсағын]] || 98 |- ! 4109 | [[Джамбулат]] || 98 |- ! 4110 | [[Арнас]] || 98 |- ! 4111 | [[Бахтжон]] || 98 |- ! 4112 | [[Айтас]] || 98 |- ! 4113 | [[Алау]] || 98 |- ! 4114 | [[Альнұр]] || 98 |- ! 4115 | [[Алдонгар]] || 98 |- ! 4116 | [[Шохрух]] || 97 |- ! 4117 | [[Рахманали]] || 97 |- ! 4118 | [[Тельжан]] || 97 |- ! 4119 | [[Сапаргалий]] || 97 |- ! 4120 | [[Рәтбек]] || 97 |- ! 4121 | [[Раимжан]] || 97 |- ! 4122 | [[Нурлибай]] || 97 |- ! 4123 | [[Нуратдин]] || 97 |- ! 4124 | [[Нурсагат]] || 97 |- ! 4125 | [[Миятбек]] || 97 |- ! 4126 | [[Кобыланды]] || 97 |- ! 4127 | [[Мамадияр]] || 97 |- ! 4128 | [[Исак]] || 97 |- ! 4129 | [[Илесбай]] || 97 |- ! 4130 | [[Кайрош]] || 97 |- ! 4131 | [[Ерханат]] || 97 |- ! 4132 | [[Ельжас]] || 97 |- ! 4133 | [[Елсияр]] || 97 |- ! 4134 | [[Бахтиер]] || 97 |- ! 4135 | [[Бигазы]] || 97 |- ! 4136 | [[Бекмұхамед]] || 97 |- ! 4137 | [[Атанияз]] || 97 |- ! 4138 | [[Бақтөре]] || 97 |- ! 4139 | [[Акдаулет]] || 97 |- ! 4140 | [[Эрнест]] || 96 |- ! 4141 | [[Серижан]] || 96 |- ! 4142 | [[Сали]] || 96 |- ! 4143 | [[Нурхожа]] || 96 |- ! 4144 | [[Құлмұхаммед]] || 96 |- ! 4145 | [[Қуатжан]] || 96 |- ! 4146 | [[Қымбат]] || 96 |- ! 4147 | [[Касим]] || 96 |- ! 4148 | [[Калым]] || 96 |- ! 4149 | [[Керімжан]] || 96 |- ! 4150 | [[Еркасым]] || 96 |- ! 4151 | [[Есқали]] || 96 |- ! 4152 | [[Бахтибек]] || 96 |- ! 4153 | [[Бакытнур]] || 96 |- ! 4154 | [[Айткен]] || 96 |- ! 4155 | [[Туракбай]] || 95 |- ! 4156 | [[Сауытбек]] || 95 |- ! 4157 | [[Танжарбай]] || 95 |- ! 4158 | [[Саркытбек]] || 95 |- ! 4159 | [[Темірғали]] || 95 |- ! 4160 | [[Селим]] || 95 |- ! 4161 | [[Рауф]] || 95 |- ! 4162 | [[Кожамурат]] || 95 |- ! 4163 | [[Маратжан]] || 95 |- ! 4164 | [[Ільяс]] || 95 |- ! 4165 | [[Имантай]] || 95 |- ! 4166 | [[Жумагелды]] || 95 |- ! 4167 | [[Демьян]] || 95 |- ! 4168 | [[Ерқожа]] || 95 |- ! 4169 | [[Әлен]] || 95 |- ! 4170 | [[Әбдіғали]] || 95 |- ! 4171 | [[Елисей]] || 95 |- ! 4172 | [[Бекмуханбет]] || 95 |- ! 4173 | [[Бекдос]] || 95 |- ! 4174 | [[Аширали]] || 95 |- ! 4175 | [[Байзақ]] || 95 |- ! 4176 | [[Бегман]] || 95 |- ! 4177 | [[Баяхмет]] || 95 |- ! 4178 | [[Ажибек]] || 95 |- ! 4179 | [[Акимхан]] || 95 |- ! 4180 | [[Эрбол]] || 94 |- ! 4181 | [[Ырысдаулет]] || 94 |- ! 4182 | [[Шегебай]] || 94 |- ! 4183 | [[Садыбек]] || 94 |- ! 4184 | [[Рыспай]] || 94 |- ! 4185 | [[Сейіт]] || 94 |- ! 4186 | [[Солтанбек]] || 94 |- ! 4187 | [[Нұр-Али]] || 94 |- ! 4188 | [[Оразкан]] || 94 |- ! 4189 | [[Қасым-Жомарт]] || 94 |- ! 4190 | [[Курбангали]] || 94 |- ! 4191 | [[Келден]] || 94 |- ! 4192 | [[Жұлдызбек]] || 94 |- ! 4193 | [[Калжигит]] || 94 |- ! 4194 | [[Калимжан]] || 94 |- ! 4195 | [[Жанаман]] || 94 |- ! 4196 | [[Кайрбай]] || 94 |- ! 4197 | [[Жакип]] || 94 |- ! 4198 | [[Дін-Мұхаммед]] || 94 |- ! 4199 | [[Ерқасым]] || 94 |- ! 4200 | [[Асуан]] || 94 |- ! 4201 | [[Бекқали]] || 94 |- ! 4202 | [[Газизбек]] || 94 |- ! 4203 | [[Ахтан]] || 94 |- ! 4204 | [[Байкадам]] || 94 |- ! 4205 | [[Асангали]] || 94 |- ! 4206 | [[Абдирахим]] || 94 |- ! 4207 | [[Аби]] || 94 |- ! 4208 | [[Эльмар]] || 93 |- ! 4209 | [[Умербек]] || 93 |- ! 4210 | [[Хакимжан]] || 93 |- ! 4211 | [[Садибек]] || 93 |- ! 4212 | [[Сапарәлі]] || 93 |- ! 4213 | [[Ризван]] || 93 |- ! 4214 | [[Сердар]] || 93 |- ! 4215 | [[Таласбек]] || 93 |- ! 4216 | [[Сырбай]] || 93 |- ! 4217 | [[Мұратбай]] || 93 |- ! 4218 | [[Нұрымхан]] || 93 |- ! 4219 | [[Мұхаметали]] || 93 |- ! 4220 | [[Мұсахан]] || 93 |- ! 4221 | [[Мухтор]] || 93 |- ! 4222 | [[Милан]] || 93 |- ! 4223 | [[Мирзагали]] || 93 |- ! 4224 | [[Мелдехан]] || 93 |- ! 4225 | [[Мендыгали]] || 93 |- ! 4226 | [[Кемаль]] || 93 |- ! 4227 | [[Исломбек]] || 93 |- ! 4228 | [[Дильдар]] || 93 |- ! 4229 | [[Давлатбек]] || 93 |- ! 4230 | [[Джаныбек]] || 93 |- ! 4231 | [[Ғамзат]] || 93 |- ! 4232 | [[Ботабек]] || 93 |- ! 4233 | [[Бердімұрат]] || 93 |- ! 4234 | [[Арынгазы]] || 93 |- ! 4235 | [[Аятхан]] || 93 |- ! 4236 | [[Ауесбек]] || 93 |- ! 4237 | [[Акжолтай]] || 93 |- ! 4238 | [[Анзор]] || 93 |- ! 4239 | [[Акимбай]] || 93 |- ! 4240 | [[Альтайыр]] || 93 |- ! 4241 | [[Арипхан]] || 93 |- ! 4242 | [[Шахмұрат]] || 92 |- ! 4243 | [[Якуб]] || 92 |- ! 4244 | [[Хадис]] || 92 |- ! 4245 | [[Шерәлі]] || 92 |- ! 4246 | [[Сактапберген]] || 92 |- ! 4247 | [[Савет]] || 92 |- ! 4248 | [[Серикбосын]] || 92 |- ! 4249 | [[Нигмет]] || 92 |- ! 4250 | [[Отарбай]] || 92 |- ! 4251 | [[Кожаберген]] || 92 |- ! 4252 | [[Қалмырза]] || 92 |- ! 4253 | [[Жора]] || 92 |- ! 4254 | [[Кабден]] || 92 |- ! 4255 | [[Кабылжан]] || 92 |- ! 4256 | [[Имангазы]] || 92 |- ! 4257 | [[Госман]] || 92 |- ! 4258 | [[Есболсын]] || 92 |- ! 4259 | [[Аяган]] || 92 |- ! 4260 | [[Бота]] || 92 |- ! 4261 | [[Бекмухамед]] || 92 |- ! 4262 | [[Вахит]] || 92 |- ! 4263 | [[Абылгазы]] || 92 |- ! 4264 | [[Абдижалил]] || 92 |- ! 4265 | [[Альхан]] || 92 |- ! 4266 | [[Аргынгазы]] || 92 |- ! 4267 | [[Тургун]] || 91 |- ! 4268 | [[Тұңғышбай]] || 91 |- ! 4269 | [[Төле]] || 91 |- ! 4270 | [[Рахметжан]] || 91 |- ! 4271 | [[Сұлтанғазы]] || 91 |- ! 4272 | [[Нұрдияр]] || 91 |- ! 4273 | [[Нуритдин]] || 91 |- ! 4274 | [[Кыдырхан]] || 91 |- ! 4275 | [[Медетбай]] || 91 |- ! 4276 | [[Кубайдулла]] || 91 |- ! 4277 | [[Куанбай]] || 91 |- ! 4278 | [[Избаскан]] || 91 |- ! 4279 | [[Жанмурат]] || 91 |- ! 4280 | [[Кенжекан]] || 91 |- ! 4281 | [[Еслямбек]] || 91 |- ! 4282 | [[Әлиқан]] || 91 |- ! 4283 | [[Әбдіғаппар]] || 91 |- ! 4284 | [[Әлмұрат]] || 91 |- ! 4285 | [[Дильяр]] || 91 |- ! 4286 | [[Әбдурахман]] || 91 |- ! 4287 | [[Есенкул]] || 91 |- ! 4288 | [[Еркеблан]] || 91 |- ! 4289 | [[Дузелбай]] || 91 |- ! 4290 | [[Батыл]] || 91 |- ! 4291 | [[Булан]] || 91 |- ! 4292 | [[Арун]] || 91 |- ! 4293 | [[Беколжас]] || 91 |- ! 4294 | [[Ашир]] || 91 |- ! 4295 | [[Бейбет]] || 91 |- ! 4296 | [[Альдияр]] || 91 |- ! 4297 | [[Анияр]] || 91 |- ! 4298 | [[Абдраман]] || 91 |- ! 4299 | [[Адилгерей]] || 91 |- ! 4300 | [[Абдухамит]] || 91 |- ! 4301 | [[Амиран]] || 91 |- ! 4302 | [[Алемжан]] || 91 |- ! 4303 | [[Абдыгали]] || 91 |- ! 4304 | [[Шингисхан]] || 90 |- ! 4305 | [[Шамил]] || 90 |- ! 4306 | [[Турсунхан]] || 90 |- ! 4307 | [[Сулайман]] || 90 |- ! 4308 | [[Сәдуақас]] || 90 |- ! 4309 | [[Тенизбай]] || 90 |- ! 4310 | [[Смайл]] || 90 |- ! 4311 | [[Саби]] || 90 |- ! 4312 | [[Өмірбай]] || 90 |- ! 4313 | [[Орын]] || 90 |- ! 4314 | [[Нурсаят]] || 90 |- ! 4315 | [[Мухаммад Али]] || 90 |- ! 4316 | [[Нуралхан]] || 90 |- ! 4317 | [[Нарын]] || 90 |- ! 4318 | [[Оскен]] || 90 |- ! 4319 | [[Нурторе]] || 90 |- ! 4320 | [[Мақсатбек]] || 90 |- ! 4321 | [[Мәді]] || 90 |- ! 4322 | [[Замирбек]] || 90 |- ! 4323 | [[Жанбирбай]] || 90 |- ! 4324 | [[Каиртай]] || 90 |- ! 4325 | [[Жолдыгали]] || 90 |- ! 4326 | [[Ермұхамет]] || 90 |- ! 4327 | [[Белес]] || 90 |- ! 4328 | [[Байсеит]] || 90 |- ! 4329 | [[Бағыжан]] || 90 |- ! 4330 | [[Бикелді]] || 90 |- ! 4331 | [[Бекулан]] || 90 |- ! 4332 | [[Билимжан]] || 90 |- ! 4333 | [[Асылтай]] || 90 |- ! 4334 | [[Аспан]] || 90 |- ! 4335 | [[Бейбітхан]] || 90 |- ! 4336 | [[Алинар]] || 90 |- ! 4337 | [[Алшынбек]] || 90 |- ! 4338 | [[Айдарали]] || 90 |- ! 4339 | [[Эрнар]] || 89 |- ! 4340 | [[Хазрет]] || 89 |- ! 4341 | [[Тулеугали]] || 89 |- ! 4342 | [[Самен]] || 89 |- ! 4343 | [[Темерхан]] || 89 |- ! 4344 | [[Тилеуберди]] || 89 |- ! 4345 | [[Табынбай]] || 89 |- ! 4346 | [[Сейтмурат]] || 89 |- ! 4347 | [[Сафар]] || 89 |- ! 4348 | [[Тимурхан]] || 89 |- ! 4349 | [[Ниетбай]] || 89 |- ! 4350 | [[Нурымбет]] || 89 |- ! 4351 | [[Назбек]] || 89 |- ! 4352 | [[Кубей]] || 89 |- ! 4353 | [[Линар]] || 89 |- ! 4354 | [[Кудрат]] || 89 |- ! 4355 | [[Келис]] || 89 |- ! 4356 | [[Казибек]] || 89 |- ! 4357 | [[Иклас]] || 89 |- ! 4358 | [[Ілесбек]] || 89 |- ! 4359 | [[Ерталап]] || 89 |- ! 4360 | [[Есбосын]] || 89 |- ! 4361 | [[Дильмухамед]] || 89 |- ! 4362 | [[Батыркан]] || 89 |- ! 4363 | [[Буркутбай]] || 89 |- ! 4364 | [[Артық]] || 89 |- ! 4365 | [[Баязид]] || 89 |- ! 4366 | [[Асау]] || 89 |- ! 4367 | [[Бектибай]] || 89 |- ! 4368 | [[Адылкан]] || 89 |- ! 4369 | [[Аль-Таир]] || 89 |- ! 4370 | [[Усер]] || 88 |- ! 4371 | [[Тұрдыбек]] || 88 |- ! 4372 | [[Шайзада]] || 88 |- ! 4373 | [[Тұмар]] || 88 |- ! 4374 | [[Турсынали]] || 88 |- ! 4375 | [[Туржан]] || 88 |- ! 4376 | [[Сейтжаппар]] || 88 |- ! 4377 | [[Сұлтанмахмұт]] || 88 |- ! 4378 | [[Сейткан]] || 88 |- ! 4379 | [[Рашат]] || 88 |- ! 4380 | [[Сауат]] || 88 |- ! 4381 | [[Садыр]] || 88 |- ! 4382 | [[Мұхағали]] || 88 |- ! 4383 | [[Құсайын]] || 88 |- ! 4384 | [[Зиятбек]] || 88 |- ! 4385 | [[Карабек]] || 88 |- ! 4386 | [[Кабиболла]] || 88 |- ! 4387 | [[Закиржан]] || 88 |- ! 4388 | [[Дарынбек]] || 88 |- ! 4389 | [[Жайлыбек]] || 88 |- ! 4390 | [[Әкімхан]] || 88 |- ! 4391 | [[Байгабыл]] || 88 |- ! 4392 | [[Габидин]] || 88 |- ! 4393 | [[Байузак]] || 88 |- ! 4394 | [[Аятолла]] || 88 |- ! 4395 | [[Бакытбай]] || 88 |- ! 4396 | [[Бахром]] || 88 |- ! 4397 | [[Аглан]] || 88 |- ! 4398 | [[Ағарыс]] || 88 |- ! 4399 | [[Аркалык]] || 88 |- ! 4400 | [[Ясир]] || 87 |- ! 4401 | [[Хан-Төре]] || 87 |- ! 4402 | [[Умиджон]] || 87 |- ! 4403 | [[Тилеубай]] || 87 |- ! 4404 | [[Советжан]] || 87 |- ! 4405 | [[Саурбек]] || 87 |- ! 4406 | [[Садриддин]] || 87 |- ! 4407 | [[Сайрамбек]] || 87 |- ! 4408 | [[Сақтаған]] || 87 |- ! 4409 | [[Сейітхан]] || 87 |- ! 4410 | [[Нұрсолтан]] || 87 |- ! 4411 | [[Нұрбұлан]] || 87 |- ! 4412 | [[Мұрал]] || 87 |- ! 4413 | [[Полатхан]] || 87 |- ! 4414 | [[Нарбота]] || 87 |- ! 4415 | [[Нарынбек]] || 87 |- ! 4416 | [[Мустапа]] || 87 |- ! 4417 | [[Мұхаметәлі]] || 87 |- ! 4418 | [[Нұрсеит]] || 87 |- ! 4419 | [[Құттыбай]] || 87 |- ! 4420 | [[Мелдебек]] || 87 |- ! 4421 | [[Матай]] || 87 |- ! 4422 | [[Матжан]] || 87 |- ! 4423 | [[Заңғарбек]] || 87 |- ! 4424 | [[Жасдаурен]] || 87 |- ! 4425 | [[Зубайр]] || 87 |- ! 4426 | [[Зекен]] || 87 |- ! 4427 | [[Каиргазы]] || 87 |- ! 4428 | [[Дилшат]] || 87 |- ! 4429 | [[Екпин]] || 87 |- ! 4430 | [[Елбек]] || 87 |- ! 4431 | [[Жамал]] || 87 |- ! 4432 | [[Бердіғали]] || 87 |- ! 4433 | [[Беркимбай]] || 87 |- ! 4434 | [[Бекмухан]] || 87 |- ! 4435 | [[Бертай]] || 87 |- ! 4436 | [[Ғарифулла]] || 87 |- ! 4437 | [[Бактибай]] || 87 |- ! 4438 | [[Абилжан]] || 87 |- ! 4439 | [[Аркабай]] || 87 |- ! 4440 | [[Абинұр]] || 87 |- ! 4441 | [[Актлек]] || 87 |- ! 4442 | [[Үміт]] || 86 |- ! 4443 | [[Улуғбек]] || 86 |- ! 4444 | [[Умиргали]] || 86 |- ! 4445 | [[Эльмурат]] || 86 |- ! 4446 | [[Серікболат]] || 86 |- ! 4447 | [[Семби]] || 86 |- ! 4448 | [[Саден]] || 86 |- ! 4449 | [[Сырымжан]] || 86 |- ! 4450 | [[Нұрсаян]] || 86 |- ! 4451 | [[Нурсаин]] || 86 |- ! 4452 | [[Нурдилда]] || 86 |- ! 4453 | [[Нұрасқан]] || 86 |- ! 4454 | [[Мерейбек]] || 86 |- ! 4455 | [[Қадырәлі]] || 86 |- ! 4456 | [[Койлыбай]] || 86 |- ! 4457 | [[Мендихан]] || 86 |- ! 4458 | [[Косман]] || 86 |- ! 4459 | [[Жасұзақ]] || 86 |- ! 4460 | [[Кабибулла]] || 86 |- ! 4461 | [[Жарылхасын]] || 86 |- ! 4462 | [[Жамболат]] || 86 |- ! 4463 | [[Ерамир]] || 86 |- ! 4464 | [[Еслям]] || 86 |- ! 4465 | [[Гиният]] || 86 |- ! 4466 | [[Әбумансұр]] || 86 |- ! 4467 | [[Бексейт]] || 86 |- ! 4468 | [[Асқан]] || 86 |- ! 4469 | [[Гариполла]] || 86 |- ! 4470 | [[Бислан]] || 86 |- ! 4471 | [[Битөре]] || 86 |- ! 4472 | [[Абдисаттар]] || 86 |- ! 4473 | [[Алыбек]] || 86 |- ! 4474 | [[Аділбек]] || 86 |- ! 4475 | [[Айтқазы]] || 86 |- ! 4476 | [[Акмурат]] || 86 |- ! 4477 | [[Альмансұр]] || 86 |- ! 4478 | [[Тукен]] || 85 |- ! 4479 | [[Тохтарбай]] || 85 |- ! 4480 | [[Хан-Сұлтан]] || 85 |- ! 4481 | [[Сағидулла]] || 85 |- ! 4482 | [[Салимхан]] || 85 |- ! 4483 | [[Таласбай]] || 85 |- ! 4484 | [[Нұрмұқан]] || 85 |- ! 4485 | [[Орунбасар]] || 85 |- ! 4486 | [[Миран]] || 85 |- ! 4487 | [[Куанышкерей]] || 85 |- ! 4488 | [[Кайыргельды]] || 85 |- ! 4489 | [[Кабланбек]] || 85 |- ! 4490 | [[Жумахмет]] || 85 |- ! 4491 | [[Жәнгір]] || 85 |- ! 4492 | [[Кажмукан]] || 85 |- ! 4493 | [[Ізет]] || 85 |- ! 4494 | [[Илан]] || 85 |- ! 4495 | [[Естияр]] || 85 |- ! 4496 | [[Дуйсехан]] || 85 |- ! 4497 | [[Достык]] || 85 |- ! 4498 | [[Дуйсенби]] || 85 |- ! 4499 | [[Әбілхаир]] || 85 |- ! 4500 | [[Жаксибек]] || 85 |- ! 4501 | [[Бүркітбай]] || 85 |- ! 4502 | [[Асат]] || 85 |- ! 4503 | [[Бағашар]] || 85 |- ! 4504 | [[Аябек]] || 85 |- ! 4505 | [[Берк]] || 85 |- ! 4506 | [[Ақмедияр]] || 85 |- ! 4507 | [[Акылтай]] || 85 |- ! 4508 | [[Арап]] || 85 |- ! 4509 | [[Анархан]] || 85 |- ! 4510 | [[Айтемір]] || 85 |- ! 4511 | [[Ықлас]] || 84 |- ! 4512 | [[Уалхан]] || 84 |- ! 4513 | [[Эльдос]] || 84 |- ! 4514 | [[Сагин]] || 84 |- ! 4515 | [[Саттибек]] || 84 |- ! 4516 | [[Талапкер]] || 84 |- ! 4517 | [[Нарбай]] || 84 |- ! 4518 | [[Өміртай]] || 84 |- ! 4519 | [[Нұриден]] || 84 |- ! 4520 | [[Рафаиль]] || 84 |- ! 4521 | [[Наурызғали]] || 84 |- ! 4522 | [[Рақат]] || 84 |- ! 4523 | [[Медхат]] || 84 |- ! 4524 | [[Куандик]] || 84 |- ! 4525 | [[Жаңалық]] || 84 |- ! 4526 | [[Жумалы]] || 84 |- ! 4527 | [[Дамиржан]] || 84 |- ! 4528 | [[Жақыпбек]] || 84 |- ! 4529 | [[Әлияр]] || 84 |- ! 4530 | [[Бақбол]] || 84 |- ! 4531 | [[Аллаяр]] || 84 |- ! 4532 | [[Алимгазы]] || 84 |- ! 4533 | [[Шындәулет]] || 83 |- ! 4534 | [[Хамзе]] || 83 |- ! 4535 | [[Таукен]] || 83 |- ! 4536 | [[Тайр]] || 83 |- ! 4537 | [[Муханбетали]] || 83 |- ! 4538 | [[Нағашыбек]] || 83 |- ! 4539 | [[Одилбек]] || 83 |- ! 4540 | [[Қабанбай]] || 83 |- ! 4541 | [[Козы]] || 83 |- ! 4542 | [[Мехмет]] || 83 |- ! 4543 | [[Қажыбек]] || 83 |- ! 4544 | [[Камилжан]] || 83 |- ! 4545 | [[Кабыкен]] || 83 |- ! 4546 | [[Кеңесбек]] || 83 |- ! 4547 | [[Ілес]] || 83 |- ! 4548 | [[Жолболды]] || 83 |- ! 4549 | [[Джалил]] || 83 |- ! 4550 | [[Еркеулан]] || 83 |- ! 4551 | [[Далиль]] || 83 |- ! 4552 | [[Данель]] || 83 |- ! 4553 | [[Әулет]] || 83 |- ! 4554 | [[Ділмұхаммед]] || 83 |- ! 4555 | [[Гылымбек]] || 83 |- ! 4556 | [[Баккелди]] || 83 |- ! 4557 | [[Батырали]] || 83 |- ! 4558 | [[Байхан]] || 83 |- ! 4559 | [[Габид]] || 83 |- ! 4560 | [[Батирбек]] || 83 |- ! 4561 | [[Бакибай]] || 83 |- ! 4562 | [[Бурибай]] || 83 |- ! 4563 | [[Берлик]] || 83 |- ! 4564 | [[Абдилда]] || 83 |- ! 4565 | [[Амантұр]] || 83 |- ! 4566 | [[Абдухалик]] || 83 |- ! 4567 | [[Абдурахмон]] || 83 |- ! 4568 | [[Адиат]] || 83 |- ! 4569 | [[Шах-Керім]] || 82 |- ! 4570 | [[Турдыбай]] || 82 |- ! 4571 | [[Уразалы]] || 82 |- ! 4572 | [[Тулеп]] || 82 |- ! 4573 | [[Серкбай]] || 82 |- ! 4574 | [[Таиржан]] || 82 |- ! 4575 | [[Сагимбек]] || 82 |- ! 4576 | [[Сағит]] || 82 |- ! 4577 | [[Сагнай]] || 82 |- ! 4578 | [[Токтагул]] || 82 |- ! 4579 | [[Нұрмағамбет]] || 82 |- ! 4580 | [[Оразгалий]] || 82 |- ! 4581 | [[Наурзбек]] || 82 |- ! 4582 | [[Мухат]] || 82 |- ! 4583 | [[Нұр Мұхаммед]] || 82 |- ! 4584 | [[Нуркелді]] || 82 |- ! 4585 | [[Ракимжан]] || 82 |- ! 4586 | [[Корганбай]] || 82 |- ! 4587 | [[Көпжасар]] || 82 |- ! 4588 | [[Конарбай]] || 82 |- ! 4589 | [[Мерболат]] || 82 |- ! 4590 | [[Құдияр]] || 82 |- ! 4591 | [[Мурзабай]] || 82 |- ! 4592 | [[Мейрімжан]] || 82 |- ! 4593 | [[Жаңаберген]] || 82 |- ! 4594 | [[Келдибай]] || 82 |- ! 4595 | [[Елеман]] || 82 |- ! 4596 | [[Әбдіхалық]] || 82 |- ! 4597 | [[Гарипулла]] || 82 |- ! 4598 | [[Ганижан]] || 82 |- ! 4599 | [[Байгазы]] || 82 |- ! 4600 | [[Бақжол]] || 82 |- ! 4601 | [[Бақытқали]] || 82 |- ! 4602 | [[Болашақ]] || 82 |- ! 4603 | [[Ғайса]] || 82 |- ! 4604 | [[Бейсебай]] || 82 |- ! 4605 | [[Алдаш]] || 82 |- ! 4606 | [[Аманияз]] || 82 |- ! 4607 | [[Абухан]] || 82 |- ! 4608 | [[Алым]] || 82 |- ! 4609 | [[Абдисамат]] || 82 |- ! 4610 | [[Шайдулла]] || 81 |- ! 4611 | [[Семен]] || 81 |- ! 4612 | [[Тауасар]] || 81 |- ! 4613 | [[Нышанәлі]] || 81 |- ! 4614 | [[Мухаметхан]] || 81 |- ! 4615 | [[Омербек]] || 81 |- ! 4616 | [[Қуанғали]] || 81 |- ! 4617 | [[Кобылан]] || 81 |- ! 4618 | [[Кинаят]] || 81 |- ! 4619 | [[Камран]] || 81 |- ! 4620 | [[Кабдеш]] || 81 |- ! 4621 | [[Ерқосай]] || 81 |- ! 4622 | [[Әнес]] || 81 |- ! 4623 | [[Данекер]] || 81 |- ! 4624 | [[Гимран]] || 81 |- ! 4625 | [[Әмірсұлтан]] || 81 |- ! 4626 | [[Давронбек]] || 81 |- ! 4627 | [[Жаксымурат]] || 81 |- ! 4628 | [[Жалил]] || 81 |- ! 4629 | [[Боранкул]] || 81 |- ! 4630 | [[Бакыткелди]] || 81 |- ! 4631 | [[Аслбек]] || 81 |- ! 4632 | [[Алшынбай]] || 81 |- ! 4633 | [[Аблахат]] || 81 |- ! 4634 | [[Алмазхан]] || 81 |- ! 4635 | [[Абухайыр]] || 81 |- ! 4636 | [[Акбулат]] || 81 |- ! 4637 | [[Хуаныш]] || 80 |- ! 4638 | [[Тураш]] || 80 |- ! 4639 | [[Шәкен]] || 80 |- ! 4640 | [[Тұрысбек]] || 80 |- ! 4641 | [[Ханзат]] || 80 |- ! 4642 | [[Сейсембай]] || 80 |- ! 4643 | [[Сагинай]] || 80 |- ! 4644 | [[Темиртай]] || 80 |- ! 4645 | [[Сұлтан Бейбарыс]] || 80 |- ! 4646 | [[Рахматилла]] || 80 |- ! 4647 | [[Сураган]] || 80 |- ! 4648 | [[Нурмолда]] || 80 |- ! 4649 | [[Нұрымбет]] || 80 |- ! 4650 | [[Нүрбек]] || 80 |- ! 4651 | [[Нурталап]] || 80 |- ! 4652 | [[Оңғарбек]] || 80 |- ! 4653 | [[Нурқанат]] || 80 |- ! 4654 | [[Мейірбан]] || 80 |- ! 4655 | [[Макаш]] || 80 |- ! 4656 | [[Журабек]] || 80 |- ! 4657 | [[Жұманазар]] || 80 |- ! 4658 | [[Әубәкір]] || 80 |- ! 4659 | [[Есенгазы]] || 80 |- ! 4660 | [[Жаксибай]] || 80 |- ! 4661 | [[Ерденбек]] || 80 |- ! 4662 | [[Даурхан]] || 80 |- ! 4663 | [[Есенгельди]] || 80 |- ! 4664 | [[Бурамбай]] || 80 |- ! 4665 | [[Бурабай]] || 80 |- ! 4666 | [[Абдужаппар]] || 80 |- ! 4667 | [[Андас]] || 80 |- ! 4668 | [[Адыльбек]] || 80 |- ! 4669 | [[Абдумәлік]] || 80 |- ! 4670 | [[Абдихалык]] || 80 |- ! 4671 | [[Айболсын]] || 80 |- ! 4672 | [[Ақтай]] || 80 |- ! 4673 | [[Абзалхан]] || 80 |- ! 4674 | [[Айту]] || 80 |- ! 4675 | [[Фахриддин]] || 79 |- ! 4676 | [[Тажибек]] || 79 |- ! 4677 | [[Тілеуберген]] || 79 |- ! 4678 | [[Сейдали]] || 79 |- ! 4679 | [[Нұрмұхаммад]] || 79 |- ! 4680 | [[Радж]] || 79 |- ! 4681 | [[Нурасил]] || 79 |- ! 4682 | [[Омурзак]] || 79 |- ! 4683 | [[Нұрқазы]] || 79 |- ! 4684 | [[Рамил]] || 79 |- ! 4685 | [[Нұрисламбек]] || 79 |- ! 4686 | [[Қайырлы]] || 79 |- ! 4687 | [[Кахар]] || 79 |- ! 4688 | [[Кентай]] || 79 |- ! 4689 | [[Кенбай]] || 79 |- ! 4690 | [[Жумадулла]] || 79 |- ! 4691 | [[Дайыр]] || 79 |- ! 4692 | [[Дарий]] || 79 |- ! 4693 | [[Әбдуәлі]] || 79 |- ! 4694 | [[Динмухаммет]] || 79 |- ! 4695 | [[Диасхан]] || 79 |- ! 4696 | [[Джангельды]] || 79 |- ! 4697 | [[Әділетхан]] || 79 |- ! 4698 | [[Аскарали]] || 79 |- ! 4699 | [[Ахметәли]] || 79 |- ! 4700 | [[Аль Мансур]] || 79 |- ! 4701 | [[Айтемир]] || 79 |- ! 4702 | [[Абдыкарим]] || 79 |- ! 4703 | [[Хожабай]] || 78 |- ! 4704 | [[Ыбырайым]] || 78 |- ! 4705 | [[Шабай]] || 78 |- ! 4706 | [[Усенбек]] || 78 |- ! 4707 | [[Ускен]] || 78 |- ! 4708 | [[Рыскулбек]] || 78 |- ! 4709 | [[Сейткарим]] || 78 |- ! 4710 | [[Рыскельды]] || 78 |- ! 4711 | [[Серек]] || 78 |- ! 4712 | [[Саит]] || 78 |- ! 4713 | [[Сұлтанби]] || 78 |- ! 4714 | [[Муханбеткали]] || 78 |- ! 4715 | [[Өскенбай]] || 78 |- ! 4716 | [[Нұршапағат]] || 78 |- ! 4717 | [[Мадали]] || 78 |- ! 4718 | [[Мейрхат]] || 78 |- ! 4719 | [[Колбай]] || 78 |- ! 4720 | [[Кызыр]] || 78 |- ! 4721 | [[Мирзабай]] || 78 |- ! 4722 | [[Жуманали]] || 78 |- ! 4723 | [[Жанер]] || 78 |- ! 4724 | [[Жамшит]] || 78 |- ! 4725 | [[Исламгали]] || 78 |- ! 4726 | [[Есенхан]] || 78 |- ! 4727 | [[Даняр]] || 78 |- ! 4728 | [[Дулатхан]] || 78 |- ! 4729 | [[Дәлелхан]] || 78 |- ! 4730 | [[Егеубай]] || 78 |- ! 4731 | [[Даулетказы]] || 78 |- ! 4732 | [[Болатказы]] || 78 |- ! 4733 | [[Бирлес]] || 78 |- ! 4734 | [[Газез]] || 78 |- ! 4735 | [[Альмухаммед]] || 78 |- ! 4736 | [[Акансери]] || 78 |- ! 4737 | [[Алпысбек]] || 78 |- ! 4738 | [[Абдураим]] || 78 |- ! 4739 | [[Абдилла]] || 78 |- ! 4740 | [[Яромир]] || 77 |- ! 4741 | [[Ырысхан]] || 77 |- ! 4742 | [[Тастемір]] || 77 |- ! 4743 | [[Сағынбай]] || 77 |- ! 4744 | [[Тойжан]] || 77 |- ! 4745 | [[Сатыбай]] || 77 |- ! 4746 | [[Мұхамбетжан]] || 77 |- ! 4747 | [[Нургази]] || 77 |- ! 4748 | [[Нұрарыс]] || 77 |- ! 4749 | [[Оскенбай]] || 77 |- ! 4750 | [[Мухамедәлі]] || 77 |- ! 4751 | [[Нурлыжан]] || 77 |- ! 4752 | [[Мыңжасар]] || 77 |- ! 4753 | [[Қадылбек]] || 77 |- ! 4754 | [[Куанышпай]] || 77 |- ! 4755 | [[Жантай]] || 77 |- ! 4756 | [[Жаркин]] || 77 |- ! 4757 | [[Керімбек]] || 77 |- ! 4758 | [[Казыбай]] || 77 |- ! 4759 | [[Жолдасхан]] || 77 |- ! 4760 | [[Зайнулла]] || 77 |- ! 4761 | [[Джомарт]] || 77 |- ! 4762 | [[Гомар]] || 77 |- ! 4763 | [[Есалы]] || 77 |- ! 4764 | [[Есенболат]] || 77 |- ! 4765 | [[Джафар]] || 77 |- ! 4766 | [[Ескендр]] || 77 |- ! 4767 | [[Әбілмансүр]] || 77 |- ! 4768 | [[Ербаян]] || 77 |- ! 4769 | [[Дуйсеналы]] || 77 |- ! 4770 | [[Есенкелды]] || 77 |- ! 4771 | [[Галий]] || 77 |- ! 4772 | [[Асылнұр]] || 77 |- ! 4773 | [[Бедел]] || 77 |- ! 4774 | [[Білімжан]] || 77 |- ! 4775 | [[Баукен]] || 77 |- ! 4776 | [[Асылтас]] || 77 |- ! 4777 | [[Бағдар]] || 77 |- ! 4778 | [[Абдулахад]] || 77 |- ! 4779 | [[Арипжан]] || 77 |- ! 4780 | [[Абдраим]] || 77 |- ! 4781 | [[Абдраш]] || 77 |- ! 4782 | [[Шерзад]] || 76 |- ! 4783 | [[Шафхат]] || 76 |- ! 4784 | [[Рымхан]] || 76 |- ! 4785 | [[Суйндик]] || 76 |- ! 4786 | [[Сагынжан]] || 76 |- ! 4787 | [[Сүндетхан]] || 76 |- ! 4788 | [[Сексен]] || 76 |- ! 4789 | [[Тенгиз]] || 76 |- ! 4790 | [[Онайбай]] || 76 |- ! 4791 | [[Нұрболхан]] || 76 |- ! 4792 | [[Өнер]] || 76 |- ! 4793 | [[Қалдарбек]] || 76 |- ! 4794 | [[Мендеш]] || 76 |- ! 4795 | [[Махабат]] || 76 |- ! 4796 | [[Қайыр]] || 76 |- ! 4797 | [[Қыдыржан]] || 76 |- ! 4798 | [[Магаз]] || 76 |- ! 4799 | [[Мейірхат]] || 76 |- ! 4800 | [[Лескен]] || 76 |- ! 4801 | [[Қорғанбек]] || 76 |- ! 4802 | [[Қажыкелді]] || 76 |- ! 4803 | [[Мусабай]] || 76 |- ! 4804 | [[Казез]] || 76 |- ! 4805 | [[Зинолла]] || 76 |- ! 4806 | [[Казиз]] || 76 |- ! 4807 | [[Жамантай]] || 76 |- ! 4808 | [[Ислан]] || 76 |- ! 4809 | [[Ирисбек]] || 76 |- ! 4810 | [[Кажигали]] || 76 |- ! 4811 | [[Джалиль]] || 76 |- ! 4812 | [[Есмухан]] || 76 |- ! 4813 | [[Джалгасбай]] || 76 |- ! 4814 | [[Данир]] || 76 |- ! 4815 | [[Асатбек]] || 76 |- ! 4816 | [[Бекқожа]] || 76 |- ! 4817 | [[Ауельбек]] || 76 |- ! 4818 | [[Бакыткерей]] || 76 |- ! 4819 | [[Болысбай]] || 76 |- ! 4820 | [[Асу]] || 76 |- ! 4821 | [[Всеволод]] || 76 |- ! 4822 | [[Бахтбек]] || 76 |- ! 4823 | [[Айхат]] || 76 |- ! 4824 | [[Абжан]] || 76 |- ! 4825 | [[Алпыспай]] || 76 |- ! 4826 | [[Төлен]] || 75 |- ! 4827 | [[Сәулебек]] || 75 |- ! 4828 | [[Серекбай]] || 75 |- ! 4829 | [[Оңғарсын]] || 75 |- ! 4830 | [[Оспанали]] || 75 |- ! 4831 | [[Нұрмұқасан]] || 75 |- ! 4832 | [[Клим]] || 75 |- ! 4833 | [[Куанишбек]] || 75 |- ! 4834 | [[Махамбетали]] || 75 |- ! 4835 | [[Мейрім]] || 75 |- ! 4836 | [[Кәусар]] || 75 |- ! 4837 | [[Куаниш]] || 75 |- ! 4838 | [[Каирбулат]] || 75 |- ! 4839 | [[Карлыбай]] || 75 |- ! 4840 | [[Ибрахым]] || 75 |- ! 4841 | [[Кәдіржан]] || 75 |- ! 4842 | [[Едыге]] || 75 |- ! 4843 | [[Болеген]] || 75 |- ! 4844 | [[Берікхан]] || 75 |- ! 4845 | [[Берікқали]] || 75 |- ! 4846 | [[Бабыр]] || 75 |- ! 4847 | [[Ауданбек]] || 75 |- ! 4848 | [[Баратбек]] || 75 |- ! 4849 | [[Бостандык]] || 75 |- ! 4850 | [[Беккожа]] || 75 |- ! 4851 | [[Бегзод]] || 75 |- ! 4852 | [[Абдунұр]] || 75 |- ! 4853 | [[Абдукадыр]] || 75 |- ! 4854 | [[Аманғазы]] || 75 |- ! 4855 | [[Амірхан]] || 75 |- ! 4856 | [[Ақжайық]] || 75 |- ! 4857 | [[Амиртай]] || 75 |- ! 4858 | [[Абди]] || 75 |- ! 4859 | [[Адыль]] || 75 |- ! 4860 | [[Абыз]] || 75 |- ! 4861 | [[Тулкибай]] || 74 |- ! 4862 | [[Тынышбай]] || 74 |- ! 4863 | [[Смат]] || 74 |- ! 4864 | [[Сеиткали]] || 74 |- ! 4865 | [[Мухамедгали]] || 74 |- ! 4866 | [[Нұржұма]] || 74 |- ! 4867 | [[Нурбулан]] || 74 |- ! 4868 | [[Коптилеу]] || 74 |- ! 4869 | [[Мадиярбек]] || 74 |- ! 4870 | [[Кубейсин]] || 74 |- ! 4871 | [[Кидирбай]] || 74 |- ! 4872 | [[Кулахмет]] || 74 |- ! 4873 | [[Мирбол]] || 74 |- ! 4874 | [[Мансүр]] || 74 |- ! 4875 | [[Қасқырбай]] || 74 |- ! 4876 | [[Қуанышқали]] || 74 |- ! 4877 | [[Малдыбай]] || 74 |- ! 4878 | [[Мәулет]] || 74 |- ! 4879 | [[Калык]] || 74 |- ! 4880 | [[Зулпыхар]] || 74 |- ! 4881 | [[Жұмаділ]] || 74 |- ! 4882 | [[Каблан]] || 74 |- ! 4883 | [[Кенжегалий]] || 74 |- ! 4884 | [[Жұмағазы]] || 74 |- ! 4885 | [[Калмурза]] || 74 |- ! 4886 | [[Касимбек]] || 74 |- ! 4887 | [[Еділжан]] || 74 |- ! 4888 | [[Дарибек]] || 74 |- ! 4889 | [[Ербахыт]] || 74 |- ! 4890 | [[Джамал]] || 74 |- ! 4891 | [[Емберген]] || 74 |- ! 4892 | [[Дилияр]] || 74 |- ! 4893 | [[Әлайдар]] || 74 |- ! 4894 | [[Едик]] || 74 |- ! 4895 | [[Динмухаммад]] || 74 |- ! 4896 | [[Балапан]] || 74 |- ! 4897 | [[Асмет]] || 74 |- ! 4898 | [[Алдажар]] || 74 |- ! 4899 | [[Айтболат]] || 74 |- ! 4900 | [[Адебиет]] || 74 |- ! 4901 | [[Аният]] || 74 |- ! 4902 | [[Айбархан]] || 74 |- ! 4903 | [[Айзар]] || 74 |- ! 4904 | [[Абилтай]] || 74 |- ! 4905 | [[Азизжан]] || 74 |- ! 4906 | [[Тулемис]] || 73 |- ! 4907 | [[Турлубек]] || 73 |- ! 4908 | [[Шамурат]] || 73 |- ! 4909 | [[Хуанган]] || 73 |- ! 4910 | [[Шамшадин]] || 73 |- ! 4911 | [[Тұрсынжан]] || 73 |- ! 4912 | [[Уринбай]] || 73 |- ! 4913 | [[Савит]] || 73 |- ! 4914 | [[Сундетбек]] || 73 |- ! 4915 | [[Тауржан]] || 73 |- ! 4916 | [[Тлеуберди]] || 73 |- ! 4917 | [[Сапармұрат]] || 73 |- ! 4918 | [[Спабек]] || 73 |- ! 4919 | [[Темербек]] || 73 |- ! 4920 | [[Ромазан]] || 73 |- ! 4921 | [[Нурдавлат]] || 73 |- ! 4922 | [[Мырзакул]] || 73 |- ! 4923 | [[Нышанали]] || 73 |- ! 4924 | [[Мухамедрахим]] || 73 |- ! 4925 | [[Нуржол]] || 73 |- ! 4926 | [[Надирбек]] || 73 |- ! 4927 | [[Мирзахан]] || 73 |- ! 4928 | [[Миранбек]] || 73 |- ! 4929 | [[Куваныш]] || 73 |- ! 4930 | [[Кузембай]] || 73 |- ! 4931 | [[Магзом]] || 73 |- ! 4932 | [[Қалихан]] || 73 |- ! 4933 | [[Мәдихан]] || 73 |- ! 4934 | [[Калаубек]] || 73 |- ! 4935 | [[Каиркан]] || 73 |- ! 4936 | [[Жексенгали]] || 73 |- ! 4937 | [[Іңкәр]] || 73 |- ! 4938 | [[Жұлдыз]] || 73 |- ! 4939 | [[Ергабыл]] || 73 |- ! 4940 | [[Елеусіз]] || 73 |- ! 4941 | [[Жаксалык]] || 73 |- ! 4942 | [[Есембек]] || 73 |- ! 4943 | [[Доминик]] || 73 |- ! 4944 | [[Джанбулат]] || 73 |- ! 4945 | [[Дулыға]] || 73 |- ! 4946 | [[Ербай]] || 73 |- ! 4947 | [[Аскен]] || 73 |- ! 4948 | [[Ахметәлі]] || 73 |- ! 4949 | [[Аль Фараби]] || 73 |- ! 4950 | [[Алипбек]] || 73 |- ! 4951 | [[Абдукадир]] || 73 |- ! 4952 | [[Арген]] || 73 |- ! 4953 | [[Алимурат]] || 73 |- ! 4954 | [[Хурметбек]] || 72 |- ! 4955 | [[Шахзат]] || 72 |- ! 4956 | [[Шорман]] || 72 |- ! 4957 | [[Тулкин]] || 72 |- ! 4958 | [[Турмахан]] || 72 |- ! 4959 | [[Шамшат]] || 72 |- ! 4960 | [[Тохтасын]] || 72 |- ! 4961 | [[Саутбек]] || 72 |- ! 4962 | [[Тілеулес]] || 72 |- ! 4963 | [[Суюндук]] || 72 |- ! 4964 | [[Сейл]] || 72 |- ! 4965 | [[Мырзан]] || 72 |- ! 4966 | [[Нургелді]] || 72 |- ! 4967 | [[Рат]] || 72 |- ! 4968 | [[Мухаметкарим]] || 72 |- ! 4969 | [[Мухаммедияр]] || 72 |- ! 4970 | [[Парвиз]] || 72 |- ! 4971 | [[Нұрсері]] || 72 |- ! 4972 | [[Кумаргали]] || 72 |- ! 4973 | [[Кумысбек]] || 72 |- ! 4974 | [[Қази]] || 72 |- ! 4975 | [[Койшыбек]] || 72 |- ! 4976 | [[Кулбай]] || 72 |- ! 4977 | [[Махмуджан]] || 72 |- ! 4978 | [[Кыстаубай]] || 72 |- ! 4979 | [[Исмет]] || 72 |- ! 4980 | [[Жунусбек]] || 72 |- ! 4981 | [[Карсыбай]] || 72 |- ! 4982 | [[Ераман]] || 72 |- ! 4983 | [[Ерсай]] || 72 |- ! 4984 | [[Далел]] || 72 |- ! 4985 | [[Елдес]] || 72 |- ! 4986 | [[Ерлат]] || 72 |- ! 4987 | [[Ауганбай]] || 72 |- ! 4988 | [[Багашар]] || 72 |- ! 4989 | [[Берлибек]] || 72 |- ! 4990 | [[Габидолла]] || 72 |- ! 4991 | [[Батир]] || 72 |- ! 4992 | [[Бидәулет]] || 72 |- ! 4993 | [[Балғабай]] || 72 |- ! 4994 | [[Бихан]] || 72 |- ! 4995 | [[Бауржон]] || 72 |- ! 4996 | [[Бекжасар]] || 72 |- ! 4997 | [[Бақашар]] || 72 |- ! 4998 | [[Бекәли]] || 72 |- ! 4999 | [[Атахан]] || 72 |- ! 5000 | [[Ағжан]] || 72 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] dwo5ngdnbfvzprxovjdmfz4b51wfe9p 3579492 3579483 2026-04-09T08:50:57Z Kaiyr 3134 3579492 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 91,4% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Азамат]] || 63 818 |- ! 2 | [[Серик]] || 53 780 |- ! 3 | [[Марат]] || 50 601 |- ! 4 | [[Руслан]] || 50 382 |- ! 5 | [[Нурлан]] || 50 068 |- ! 6 | [[Ерасыл]] || 49 660 |- ! 7 | [[Ерлан]] || 49 623 |- ! 8 | [[Алихан]] || 47 826 |- ! 9 | [[Данияр]] || 46 390 |- ! 10 | [[Арман]] || 45 476 |- ! 11 | [[Бауыржан]] || 43 246 |- ! 12 | [[Ержан]] || 42 620 |- ! 13 | [[Кайрат]] || 42 146 |- ! 14 | [[Талгат]] || 40 435 |- ! 15 | [[Диас]] || 38 940 |- ! 16 | [[Мирас]] || 34 868 |- ! 17 | [[Рамазан]] || 34 854 |- ! 18 | [[Канат]] || 34 751 |- ! 19 | [[Мурат]] || 34 181 |- ! 20 | [[Санжар]] || 33 338 |- ! 21 | [[Нұрислам]] || 32 272 |- ! 22 | [[Ербол]] || 31 455 |- ! 23 | [[Дамир]] || 29 525 |- ! 24 | [[Нұрасыл]] || 28 648 |- ! 25 | [[Нуржан]] || 28 034 |- ! 26 | [[Аскар]] || 27 082 |- ! 27 | [[Айбек]] || 26 861 |- ! 28 | [[Бекзат]] || 26 796 |- ! 29 | [[Жандос]] || 26 795 |- ! 30 | [[Дархан]] || 26 143 |- ! 31 | [[Айсұлтан]] || 25 941 |- ! 32 | [[Болат]] || 25 661 |- ! 33 | [[Нұрсұлтан]] || 25 500 |- ! 34 | [[Олжас]] || 25 382 |- ! 35 | [[Арсен]] || 25 178 |- ! 36 | [[Тимур]] || 25 060 |- ! 37 | [[Самат]] || 25 026 |- ! 38 | [[Асхат]] || 24 900 |- ! 39 | [[Берик]] || 24 562 |- ! 40 | [[Мадияр]] || 24 396 |- ! 41 | [[Алдияр]] || 24 335 |- ! 42 | [[Ислам]] || 23 982 |- ! 43 | [[Айдос]] || 23 825 |- ! 44 | [[Амир]] || 23 402 |- ! 45 | [[Алмас]] || 22 878 |- ! 46 | [[Али]] || 22 583 |- ! 47 | [[Куаныш]] || 21 711 |- ! 48 | [[Ернар]] || 21 533 |- ! 49 | [[Аян]] || 21 161 |- ! 50 | [[Аслан]] || 21 153 |- ! 51 | [[Әділет]] || 20 692 |- ! 52 | [[Даурен]] || 20 318 |- ! 53 | [[Нұрдәулет]] || 20 193 |- ! 54 | [[Асылбек]] || 20 137 |- ! 55 | [[Ерболат]] || 20 103 |- ! 56 | [[Дастан]] || 19 473 |- ! 57 | [[Ермек]] || 19 098 |- ! 58 | [[Айдын]] || 19 058 |- ! 59 | [[Даулет]] || 18 430 |- ! 60 | [[Максат]] || 18 181 |- ! 61 | [[Абай]] || 17 988 |- ! 62 | [[Нурсултан]] || 17 440 |- ! 63 | [[Айдар]] || 17 330 |- ! 64 | [[Расул]] || 17 227 |- ! 65 | [[Бауржан]] || 17 148 |- ! 66 | [[Алинұр]] || 16 910 |- ! 67 | [[Алишер]] || 16 643 |- ! 68 | [[Ерсұлтан]] || 16 499 |- ! 69 | [[Дидар]] || 16 270 |- ! 70 | [[Алибек]] || 16 269 |- ! 71 | [[Ернұр]] || 15 963 |- ! 72 | [[Саят]] || 15 948 |- ! 73 | [[Бексұлтан]] || 15 836 |- ! 74 | [[Абзал]] || 15 586 |- ! 75 | [[Бекжан]] || 15 427 |- ! 76 | [[Мейрамбек]] || 15 403 |- ! 77 | [[Еркебұлан]] || 15 348 |- ! 78 | [[Медет]] || 15 045 |- ! 79 | [[Абылай]] || 15 006 |- ! 80 | [[Сұлтан]] || 14 736 |- ! 81 | [[Мансур]] || 14 714 |- ! 82 | [[Бекарыс]] || 14 711 |- ! 83 | [[Ринат]] || 14 611 |- ! 84 | [[Жанат]] || 14 552 |- ! 85 | [[Жанболат]] || 14 407 |- ! 86 | [[Дарын]] || 14 380 |- ! 87 | [[Нұржан]] || 14 157 |- ! 88 | [[Бақдәулет]] || 13 982 |- ! 89 | [[Жасулан]] || 13 786 |- ! 90 | [[Ильяс]] || 13 706 |- ! 91 | [[Рауан]] || 13 661 |- ! 92 | [[Дулат]] || 13 639 |- ! 93 | [[Әлихан]] || 13 615 |- ! 94 | [[Әли]] || 13 565 |- ! 95 | [[Қуаныш]] || 13 506 |- ! 96 | [[Темірлан]] || 13 383 |- ! 97 | [[Мақсат]] || 13 367 |- ! 98 | [[Алтынбек]] || 13 150 |- ! 99 | [[Асылхан]] || 13 101 |- ! 100 | [[Бейбарыс]] || 13 065 |- ! 101 | [[Батырхан]] || 13 030 |- ! 102 | [[Алмат]] || 12 993 |- ! 103 | [[Жасұлан]] || 12 847 |- ! 104 | [[Азат]] || 12 694 |- ! 105 | [[Ануар]] || 12 670 |- ! 106 | [[Бахтияр]] || 12 440 |- ! 107 | [[Мейіржан]] || 12 309 |- ! 108 | [[Рустем]] || 12 257 |- ! 109 | [[Мансұр]] || 12 227 |- ! 110 | [[Дінмұхаммед]] || 12 205 |- ! 111 | [[Асылжан]] || 12 188 |- ! 112 | [[Айбар]] || 12 064 |- ! 113 | [[Асет]] || 12 003 |- ! 114 | [[Еркебулан]] || 11 952 |- ! 115 | [[Бакытжан]] || 11 638 |- ! 116 | [[Еркин]] || 11 635 |- ! 117 | [[Нурбол]] || 11 603 |- ! 118 | [[Амангельды]] || 11 564 |- ! 119 | [[Омар]] || 11 523 |- ! 120 | [[Мухтар]] || 11 484 |- ! 121 | [[Султан]] || 11 177 |- ! 122 | [[Мағжан]] || 11 097 |- ! 123 | [[Думан]] || 11 020 |- ! 124 | [[Рустам]] || 10 970 |- ! 125 | [[Дәулет]] || 10 959 |- ! 126 | [[Елдос]] || 10 854 |- ! 127 | [[Сакен]] || 10 837 |- ! 128 | [[Аңсар]] || 10 789 |- ! 129 | [[Абылайхан]] || 10 765 |- ! 130 | [[Қайсар]] || 10 532 |- ! 131 | [[Галымжан]] || 10 512 |- ! 132 | [[Мади]] || 10 451 |- ! 133 | [[Арлан]] || 10 287 |- ! 134 | [[Алан]] || 10 254 |- ! 135 | [[Еламан]] || 10 107 |- ! 136 | [[Бекболат]] || 10 033 |- ! 137 | [[Заңғар]] || 9 942 |- ! 138 | [[Рахат]] || 9 932 |- ! 139 | [[Жанибек]] || 9 924 |- ! 140 | [[Сабит]] || 9 899 |- ! 141 | [[Әмір]] || 9 840 |- ! 142 | [[Темирлан]] || 9 804 |- ! 143 | [[Нурболат]] || 9 796 |- ! 144 | [[Ибраһим]] || 9 694 |- ! 145 | [[Нурбек]] || 9 595 |- ! 146 | [[Алмаз]] || 9 535 |- ! 147 | [[Жомарт]] || 9 439 |- ! 148 | [[Ералы]] || 9 422 |- ! 149 | [[Сырым]] || 9 377 |- ! 150 | [[Аманжол]] || 9 208 |- ! 151 | [[Саян]] || 9 122 |- ! 152 | [[Нариман]] || 9 086 |- ! 153 | [[Әділ]] || 9 078 |- ! 154 | [[Нурлыбек]] || 9 061 |- ! 155 | [[Нұрлан]] || 8 880 |- ! 156 | [[Нұрбек]] || 8 867 |- ! 157 | [[Бахытжан]] || 8 756 |- ! 158 | [[Муслим]] || 8 699 |- ! 159 | [[Александр]] || 8 600 |- ! 160 | [[Даниял]] || 8 501 |- ! 161 | [[Әлинұр]] || 8 499 |- ! 162 | [[Шыңғыс]] || 8 482 |- ! 163 | [[Нұрали]] || 8 467 |- ! 164 | [[Тамерлан]] || 8 425 |- ! 165 | [[Серік]] || 8 374 |- ! 166 | [[Сержан]] || 8 333 |- ! 167 | [[Нұрболат]] || 8 226 |- ! 168 | [[Бекнұр]] || 8 200 |- ! 169 | [[Болатбек]] || 8 197 |- ! 170 | [[Даниал]] || 8 177 |- ! 171 | [[Нұрбол]] || 8 146 |- ! 172 | [[Қанат]] || 8 057 |- ! 173 | [[Амирхан]] || 8 025 |- ! 174 | [[Ансар]] || 7 999 |- ! 175 | [[Асан]] || 7 985 |- ! 176 | [[Женис]] || 7 916 |- ! 177 | [[Ахмет]] || 7 909 |- ! 178 | [[Бақытжан]] || 7 803 |- ! 179 | [[Багдат]] || 7 725 |- ! 180 | [[Адиль]] || 7 689 |- ! 181 | [[Райымбек]] || 7 610 |- ! 182 | [[Мәди]] || 7 564 |- ! 183 | [[Нурдаулет]] || 7 333 |- ! 184 | [[Ақжол]] || 7 307 |- ! 185 | [[Дінмұхамед]] || 7 300 |- ! 186 | [[Арнұр]] || 7 108 |- ! 187 | [[Асқар]] || 7 105 |- ! 188 | [[Дәурен]] || 7 086 |- ! 189 | [[Әлішер]] || 7 056 |- ! 190 | [[Ерик]] || 7 025 |- ! 191 | [[Габит]] || 6 898 |- ! 192 | [[Қайрат]] || 6 859 |- ! 193 | [[Жалғас]] || 6 833 |- ! 194 | [[Бакыт]] || 6 785 |- ! 195 | [[Сергей]] || 6 757 |- ! 196 | [[Саламат]] || 6 701 |- ! 197 | [[Алижан]] || 6 687 |- ! 198 | [[Марлен]] || 6 673 |- ! 199 | [[Альтаир]] || 6 594 |- ! 200 | [[Нұртас]] || 6 577 |- ! 201 | [[Нұрдаулет]] || 6 558 |- ! 202 | [[Ілияс]] || 6 557 |- ! 203 | [[Мерей]] || 6 552 |- ! 204 | [[Артур]] || 6 545 |- ! 205 | [[Куандык]] || 6 531 |- ! 206 | [[Жәнібек]] || 6 454 |- ! 207 | [[Бахыт]] || 6 386 |- ! 208 | [[Ардак]] || 6 364 |- ! 209 | [[Амантай]] || 6 352 |- ! 210 | [[Муратбек]] || 6 320 |- ! 211 | [[Айбол]] || 6 233 |- ! 212 | [[Алинур]] || 6 221 |- ! 213 | [[Берік]] || 6 184 |- ! 214 | [[Нургали]] || 6 174 |- ! 215 | [[Талғат]] || 6 121 |- ! 216 | [[Ергали]] || 6 121 |- ! 217 | [[Ұлан]] || 6 116 |- ! 218 | [[Әбілмансұр]] || 6 033 |- ! 219 | [[Серикбай]] || 5 998 |- ! 220 | [[Ғалымжан]] || 5 980 |- ! 221 | [[Нұрлыбек]] || 5 955 |- ! 222 | [[Булат]] || 5 942 |- ! 223 | [[Куат]] || 5 903 |- ! 224 | [[Әлібек]] || 5 835 |- ! 225 | [[Жаксылык]] || 5 827 |- ! 226 | [[Әсет]] || 5 813 |- ! 227 | [[Батыр]] || 5 766 |- ! 228 | [[Бағлан]] || 5 760 |- ! 229 | [[Ерхан]] || 5 730 |- ! 230 | [[Эльдар]] || 5 723 |- ! 231 | [[Сабыржан]] || 5 719 |- ! 232 | [[Ердәулет]] || 5 714 |- ! 233 | [[Жансерік]] || 5 701 |- ! 234 | [[Нұрәли]] || 5 672 |- ! 235 | [[Нұрхан]] || 5 664 |- ! 236 | [[Орынбасар]] || 5 630 |- ! 237 | [[Мейрам]] || 5 629 |- ! 238 | [[Азиз]] || 5 626 |- ! 239 | [[Бағдат]] || 5 579 |- ! 240 | [[Жарас]] || 5 488 |- ! 241 | [[Алимжан]] || 5 475 |- ! 242 | [[Гани]] || 5 429 |- ! 243 | [[Батырбек]] || 5 405 |- ! 244 | [[Елнұр]] || 5 375 |- ! 245 | [[Бекасыл]] || 5 354 |- ! 246 | [[Абдурахман]] || 5 349 |- ! 247 | [[Фархат]] || 5 338 |- ! 248 | [[Шерхан]] || 5 330 |- ! 249 | [[Жантөре]] || 5 330 |- ! 250 | [[Бейбит]] || 5 329 |- ! 251 | [[Нурали]] || 5 317 |- ! 252 | [[Әділхан]] || 5 291 |- ! 253 | [[Мұхаммед]] || 5 281 |- ! 254 | [[Ибрахим]] || 5 275 |- ! 255 | [[Абдулла]] || 5 253 |- ! 256 | [[Акылбек]] || 5 243 |- ! 257 | [[Нұрмұхаммед]] || 5 212 |- ! 258 | [[Аман]] || 5 188 |- ! 259 | [[Улан]] || 5 185 |- ! 260 | [[Досжан]] || 5 182 |- ! 261 | [[Малик]] || 5 142 |- ! 262 | [[Айсултан]] || 5 141 |- ! 263 | [[Максим]] || 5 135 |- ! 264 | [[Нұржігіт]] || 5 085 |- ! 265 | [[Адилбек]] || 5 055 |- ! 266 | [[Бақдаулет]] || 5 050 |- ! 267 | [[Арыстан]] || 5 032 |- ! 268 | [[Бексултан]] || 5 032 |- ! 269 | [[Айқын]] || 5 023 |- ! 270 | [[Әділжан]] || 4 992 |- ! 271 | [[Ибрагим]] || 4 921 |- ! 272 | [[Әмірхан]] || 4 911 |- ! 273 | [[Баглан]] || 4 874 |- ! 274 | [[Мұрат]] || 4 858 |- ! 275 | [[Алтай]] || 4 842 |- ! 276 | [[Арслан]] || 4 833 |- ! 277 | [[Кенжебек]] || 4 812 |- ! 278 | [[Ерқанат]] || 4 800 |- ! 279 | [[Нұрбақыт]] || 4 776 |- ! 280 | [[Ердос]] || 4 773 |- ! 281 | [[Исмаил]] || 4 754 |- ! 282 | [[Елдар]] || 4 713 |- ! 283 | [[Нурислам]] || 4 710 |- ! 284 | [[Роман]] || 4 685 |- ! 285 | [[Адилет]] || 4 665 |- ! 286 | [[Асанали]] || 4 664 |- ! 287 | [[Ернур]] || 4 641 |- ! 288 | [[Жігер]] || 4 598 |- ! 289 | [[Жумабек]] || 4 597 |- ! 290 | [[Санат]] || 4 586 |- ! 291 | [[Хамза]] || 4 567 |- ! 292 | [[Ренат]] || 4 509 |- ! 293 | [[Мухит]] || 4 488 |- ! 294 | [[Дияр]] || 4 464 |- ! 295 | [[Владимир]] || 4 464 |- ! 296 | [[Мұстафа]] || 4 462 |- ! 297 | [[Манас]] || 4 453 |- ! 298 | [[Нұрғиса]] || 4 450 |- ! 299 | [[Ерназар]] || 4 444 |- ! 300 | [[Жанарыс]] || 4 429 |- ! 301 | [[Казбек]] || 4 387 |- ! 302 | [[Нуркен]] || 4 376 |- ! 303 | [[Жақсылық]] || 4 362 |- ! 304 | [[Галым]] || 4 357 |- ! 305 | [[Иманғали]] || 4 345 |- ! 306 | [[Толеген]] || 4 340 |- ! 307 | [[Жалгас]] || 4 253 |- ! 308 | [[Тулеген]] || 4 236 |- ! 309 | [[Әділбек]] || 4 235 |- ! 310 | [[Манарбек]] || 4 222 |- ! 311 | [[Нұрым]] || 4 221 |- ! 312 | [[Жаслан]] || 4 182 |- ! 313 | [[Ерсултан]] || 4 182 |- ! 314 | [[Рахымжан]] || 4 180 |- ! 315 | [[Алим]] || 4 126 |- ! 316 | [[Махамбет]] || 4 125 |- ! 317 | [[Ақылбек]] || 4 123 |- ! 318 | [[Дмитрий]] || 4 122 |- ! 319 | [[Рашид]] || 4 120 |- ! 320 | [[Жандарбек]] || 4 095 |- ! 321 | [[Марғұлан]] || 4 071 |- ! 322 | [[Мереке]] || 4 050 |- ! 323 | [[Исламбек]] || 4 030 |- ! 324 | [[Айболат]] || 4 025 |- ! 325 | [[Таир]] || 4 001 |- ! 326 | [[Нұриман]] || 3 980 |- ! 327 | [[Назар]] || 3 968 |- ! 328 | [[Біржан]] || 3 929 |- ! 329 | [[Биржан]] || 3 896 |- ! 330 | [[Кайсар]] || 3 880 |- ! 331 | [[Куанышбек]] || 3 870 |- ! 332 | [[Адилхан]] || 3 812 |- ! 333 | [[Мейірбек]] || 3 803 |- ! 334 | [[Имран]] || 3 798 |- ! 335 | [[Ернат]] || 3 794 |- ! 336 | [[Еркін]] || 3 790 |- ! 337 | [[Алпамыс]] || 3 773 |- ! 338 | [[Ердаулет]] || 3 772 |- ! 339 | [[Иса]] || 3 748 |- ! 340 | [[Бақберген]] || 3 715 |- ! 341 | [[Асылан]] || 3 682 |- ! 342 | [[Артём]] || 3 659 |- ! 343 | [[Нұрәлі]] || 3 626 |- ! 344 | [[Ерсін]] || 3 616 |- ! 345 | [[Карим]] || 3 614 |- ! 346 | [[Уалихан]] || 3 592 |- ! 347 | [[Арнур]] || 3 578 |- ! 348 | [[Жамбыл]] || 3 560 |- ! 349 | [[Нұрәділ]] || 3 550 |- ! 350 | [[Ерзат]] || 3 532 |- ! 351 | [[Ержігіт]] || 3 529 |- ! 352 | [[Әліби]] || 3 528 |- ! 353 | [[Ерсайын]] || 3 501 |- ! 354 | [[Аят]] || 3 469 |- ! 355 | [[Ертай]] || 3 461 |- ! 356 | [[Елжан]] || 3 431 |- ! 357 | [[Бакытбек]] || 3 427 |- ! 358 | [[Рахман]] || 3 423 |- ! 359 | [[Максут]] || 3 418 |- ! 360 | [[Ескендір]] || 3 416 |- ! 361 | [[Айтөре]] || 3 403 |- ! 362 | [[Андрей]] || 3 390 |- ! 363 | [[Исатай]] || 3 370 |- ! 364 | [[Ахмад]] || 3 342 |- ! 365 | [[Темирхан]] || 3 319 |- ! 366 | [[Ермахан]] || 3 307 |- ! 367 | [[Нұртілеу]] || 3 293 |- ! 368 | [[Нурасыл]] || 3 271 |- ! 369 | [[Алексей]] || 3 232 |- ! 370 | [[Мухаммад]] || 3 225 |- ! 371 | [[Нұралы]] || 3 189 |- ! 372 | [[Жан]] || 3 178 |- ! 373 | [[Досымжан]] || 3 147 |- ! 374 | [[Жумабай]] || 3 134 |- ! 375 | [[Адлет]] || 3 133 |- ! 376 | [[Чингиз]] || 3 126 |- ! 377 | [[Наурызбек]] || 3 124 |- ! 378 | [[Сабыр]] || 3 085 |- ! 379 | [[Нұрқанат]] || 3 072 |- ! 380 | [[Рысбек]] || 3 051 |- ! 381 | [[Адил]] || 3 049 |- ! 382 | [[Мустафа]] || 3 040 |- ! 383 | [[Бибарыс]] || 3 038 |- ! 384 | [[Алиби]] || 3 037 |- ! 385 | [[Николай]] || 3 029 |- ! 386 | [[Никита]] || 3 029 |- ! 387 | [[Бейбіт]] || 3 025 |- ! 388 | [[Тамирлан]] || 3 015 |- ! 389 | [[Ғани]] || 3 013 |- ! 390 | [[Дияс]] || 3 001 |- ! 391 | [[Газиз]] || 2 993 |- ! 392 | [[Евгений]] || 2 992 |- ! 393 | [[Асыл]] || 2 979 |- ! 394 | [[Эмир]] || 2 961 |- ! 395 | [[Шыңғысхан]] || 2 954 |- ! 396 | [[Данил]] || 2 952 |- ! 397 | [[Кирилл]] || 2 939 |- ! 398 | [[Әміре]] || 2 919 |- ! 399 | [[Наурызбай]] || 2 914 |- ! 400 | [[Оразбек]] || 2 914 |- ! 401 | [[Батыржан]] || 2 912 |- ! 402 | [[Есбол]] || 2 902 |- ! 403 | [[Адильхан]] || 2 898 |- ! 404 | [[Ануарбек]] || 2 886 |- ! 405 | [[Бақтияр]] || 2 882 |- ! 406 | [[Ахмедияр]] || 2 881 |- ! 407 | [[Есен]] || 2 878 |- ! 408 | [[Асланбек]] || 2 877 |- ! 409 | [[Қуандық]] || 2 864 |- ! 410 | [[Айдарбек]] || 2 854 |- ! 411 | [[Мұхтар]] || 2 838 |- ! 412 | [[Жеңіс]] || 2 837 |- ! 413 | [[Нұркелді]] || 2 810 |- ! 414 | [[Мейржан]] || 2 807 |- ! 415 | [[Архат]] || 2 805 |- ! 416 | [[Аманбек]] || 2 796 |- ! 417 | [[Адильбек]] || 2 795 |- ! 418 | [[Маулен]] || 2 786 |- ! 419 | [[Әлімжан]] || 2 777 |- ! 420 | [[Бақыт]] || 2 766 |- ! 421 | [[Оралбек]] || 2 747 |- ! 422 | [[Нұртілек]] || 2 742 |- ! 423 | [[Базарбай]] || 2 727 |- ! 424 | [[Қазыбек]] || 2 712 |- ! 425 | [[Өркен]] || 2 698 |- ! 426 | [[Хамит]] || 2 690 |- ! 427 | [[Айбат]] || 2 688 |- ! 428 | [[Айбын]] || 2 683 |- ! 429 | [[Искандер]] || 2 676 |- ! 430 | [[Ардақ]] || 2 639 |- ! 431 | [[Муса]] || 2 637 |- ! 432 | [[Султанбек]] || 2 632 |- ! 433 | [[Бекет]] || 2 617 |- ! 434 | [[Самир]] || 2 616 |- ! 435 | [[Асанәлі]] || 2 584 |- ! 436 | [[Айдархан]] || 2 576 |- ! 437 | [[Канатбек]] || 2 567 |- ! 438 | [[Сансызбай]] || 2 554 |- ! 439 | [[Серикжан]] || 2 550 |- ! 440 | [[Амиржан]] || 2 531 |- ! 441 | [[Досбол]] || 2 506 |- ! 442 | [[Динмухамед]] || 2 486 |- ! 443 | [[Нурхан]] || 2 483 |- ! 444 | [[Осман]] || 2 457 |- ! 445 | [[Нұртөре]] || 2 448 |- ! 446 | [[Рүстем]] || 2 446 |- ! 447 | [[Жангир]] || 2 444 |- ! 448 | [[Шынгыс]] || 2 434 |- ! 449 | [[Сарсенбай]] || 2 430 |- ! 450 | [[Илья]] || 2 424 |- ! 451 | [[Әнуар]] || 2 423 |- ! 452 | [[Мухаммед]] || 2 417 |- ! 453 | [[Усен]] || 2 412 |- ! 454 | [[Сагындык]] || 2 404 |- ! 455 | [[Нуртас]] || 2 399 |- ! 456 | [[Ғазиз]] || 2 394 |- ! 457 | [[Ақниет]] || 2 390 |- ! 458 | [[Виктор]] || 2 385 |- ! 459 | [[Мейрбек]] || 2 379 |- ! 460 | [[Махсат]] || 2 375 |- ! 461 | [[Даниил]] || 2 374 |- ! 462 | [[Серикбол]] || 2 369 |- ! 463 | [[Айтжан]] || 2 357 |- ! 464 | [[Манат]] || 2 354 |- ! 465 | [[Хан]] || 2 342 |- ! 466 | [[Қасым]] || 2 340 |- ! 467 | [[Кудайберген]] || 2 332 |- ! 468 | [[Жумагали]] || 2 320 |- ! 469 | [[Еділ]] || 2 315 |- ! 470 | [[Жанасыл]] || 2 310 |- ! 471 | [[Аскарбек]] || 2 278 |- ! 472 | [[Жанабай]] || 2 270 |- ! 473 | [[Бек]] || 2 267 |- ! 474 | [[Қасымхан]] || 2 260 |- ! 475 | [[Денис]] || 2 259 |- ! 476 | [[Заманбек]] || 2 257 |- ! 477 | [[Мырзабек]] || 2 256 |- ! 478 | [[Иван]] || 2 252 |- ! 479 | [[Ақарыс]] || 2 252 |- ! 480 | [[Нартай]] || 2 249 |- ! 481 | [[Владислав]] || 2 246 |- ! 482 | [[Сәкен]] || 2 245 |- ! 483 | [[Ғабит]] || 2 236 |- ! 484 | [[Нұрғали]] || 2 234 |- ! 485 | [[Ерден]] || 2 232 |- ! 486 | [[Амангелди]] || 2 223 |- ! 487 | [[Турар]] || 2 217 |- ! 488 | [[Елжас]] || 2 214 |- ! 489 | [[Бактияр]] || 2 207 |- ! 490 | [[Салауат]] || 2 201 |- ! 491 | [[Еркен]] || 2 194 |- ! 492 | [[Арыстанбек]] || 2 180 |- ! 493 | [[Мейірлан]] || 2 177 |- ! 494 | [[Сұңқар]] || 2 175 |- ! 495 | [[Богдан]] || 2 175 |- ! 496 | [[Михаил]] || 2 164 |- ! 497 | [[Нуралы]] || 2 163 |- ! 498 | [[Женисбек]] || 2 157 |- ! 499 | [[Есет]] || 2 155 |- ! 500 | [[Аблай]] || 2 148 |- ! 501 | [[Сүндет]] || 2 147 |- ! 502 | [[Дінислам]] || 2 147 |- ! 503 | [[Арнат]] || 2 138 |- ! 504 | [[Мұхамеджан]] || 2 131 |- ! 505 | [[Юрий]] || 2 123 |- ! 506 | [[Темирбек]] || 2 105 |- ! 507 | [[Оразбай]] || 2 103 |- ! 508 | [[Димаш]] || 2 088 |- ! 509 | [[Ерали]] || 2 076 |- ! 510 | [[Сунгат]] || 2 075 |- ! 511 | [[Талант]] || 2 069 |- ! 512 | [[Ақтөре]] || 2 067 |- ! 513 | [[Абат]] || 2 065 |- ! 514 | [[Берекет]] || 2 064 |- ! 515 | [[Рамиль]] || 2 063 |- ! 516 | [[Ахат]] || 2 062 |- ! 517 | [[Амандык]] || 2 059 |- ! 518 | [[Диар]] || 2 046 |- ! 519 | [[Бакдаулет]] || 2 030 |- ! 520 | [[Нуртай]] || 2 019 |- ! 521 | [[Рахим]] || 2 018 |- ! 522 | [[Бахытбек]] || 2 018 |- ! 523 | [[Оразалы]] || 2 013 |- ! 524 | [[Аблайхан]] || 2 009 |- ! 525 | [[Орынбек]] || 2 002 |- ! 526 | [[Аскат]] || 2 002 |- ! 527 | [[Акжол]] || 2 002 |- ! 528 | [[Нұрзат]] || 1 991 |- ! 529 | [[Хасан]] || 1 989 |- ! 530 | [[Сайлау]] || 1 975 |- ! 531 | [[Сапар]] || 1 974 |- ! 532 | [[Естай]] || 1 970 |- ! 533 | [[Давид]] || 1 959 |- ! 534 | [[Алимхан]] || 1 949 |- ! 535 | [[Сұлтанбек]] || 1 948 |- ! 536 | [[Мейірхан]] || 1 945 |- ! 537 | [[Айтуар]] || 1 944 |- ! 538 | [[Галимжан]] || 1 941 |- ! 539 | [[Жаныбек]] || 1 940 |- ! 540 | [[Жарқын]] || 1 939 |- ! 541 | [[Ален]] || 1 930 |- ! 542 | [[Жоламан]] || 1 918 |- ! 543 | [[Едил]] || 1 916 |- ! 544 | [[Сайран]] || 1 896 |- ! 545 | [[Бекбол]] || 1 888 |- ! 546 | [[Курмангазы]] || 1 885 |- ! 547 | [[Амирлан]] || 1 884 |- ! 548 | [[Сапаргали]] || 1 881 |- ! 549 | [[Әлижан]] || 1 880 |- ! 550 | [[Мұхаммеджан]] || 1 878 |- ! 551 | [[Хантөре]] || 1 872 |- ! 552 | [[Кенжебай]] || 1 872 |- ! 553 | [[Ақтілек]] || 1 871 |- ! 554 | [[Бағжан]] || 1 869 |- ! 555 | [[Нұрберген]] || 1 866 |- ! 556 | [[Анатолий]] || 1 863 |- ! 557 | [[Олег]] || 1 849 |- ! 558 | [[Данабек]] || 1 846 |- ! 559 | [[Анвар]] || 1 839 |- ! 560 | [[Илияс]] || 1 829 |- ! 561 | [[Бектас]] || 1 828 |- ! 562 | [[Парасат]] || 1 826 |- ! 563 | [[Ерканат]] || 1 823 |- ! 564 | [[Ерсин]] || 1 820 |- ! 565 | [[Нұркен]] || 1 813 |- ! 566 | [[Мирамбек]] || 1 812 |- ! 567 | [[Сардар]] || 1 811 |- ! 568 | [[Жансерик]] || 1 811 |- ! 569 | [[Шалкар]] || 1 798 |- ! 570 | [[Бакберген]] || 1 798 |- ! 571 | [[Адильжан]] || 1 792 |- ! 572 | [[Нияз]] || 1 789 |- ! 573 | [[Оралхан]] || 1 787 |- ! 574 | [[Ерғали]] || 1 787 |- ! 575 | [[Еркинбек]] || 1 785 |- ! 576 | [[Танат]] || 1 782 |- ! 577 | [[Нұрхат]] || 1 782 |- ! 578 | [[Анарбек]] || 1 777 |- ! 579 | [[Сапарбек]] || 1 775 |- ! 580 | [[Оспан]] || 1 768 |- ! 581 | [[Фархад]] || 1 760 |- ! 582 | [[Нұрсәт]] || 1 755 |- ! 583 | [[Нуржигит]] || 1 746 |- ! 584 | [[Орал]] || 1 745 |- ! 585 | [[Жанарбек]] || 1 744 |- ! 586 | [[Жансұлтан]] || 1 743 |- ! 587 | [[Төлеген]] || 1 737 |- ! 588 | [[Касым]] || 1 736 |- ! 589 | [[Береке]] || 1 731 |- ! 590 | [[Дауренбек]] || 1 730 |- ! 591 | [[Шадияр]] || 1 726 |- ! 592 | [[Ғалым]] || 1 715 |- ! 593 | [[Медеу]] || 1 712 |- ! 594 | [[Нұрдос]] || 1 705 |- ! 595 | [[Аманбай]] || 1 705 |- ! 596 | [[Бекнур]] || 1 689 |- ! 597 | [[Абдурахим]] || 1 689 |- ! 598 | [[Мұқағали]] || 1 681 |- ! 599 | [[Абдрахман]] || 1 681 |- ! 600 | [[Талап]] || 1 679 |- ! 601 | [[Сериккали]] || 1 677 |- ! 602 | [[Равиль]] || 1 676 |- ! 603 | [[Нургазы]] || 1 676 |- ! 604 | [[Амангали]] || 1 675 |- ! 605 | [[Игорь]] || 1 669 |- ! 606 | [[Маргулан]] || 1 667 |- ! 607 | [[Едіге]] || 1 663 |- ! 608 | [[Амангелды]] || 1 662 |- ! 609 | [[Тұрар]] || 1 652 |- ! 610 | [[Ярослав]] || 1 647 |- ! 611 | [[Ербулат]] || 1 647 |- ! 612 | [[Ахметжан]] || 1 647 |- ! 613 | [[Жолдас]] || 1 645 |- ! 614 | [[Темірхан]] || 1 642 |- ! 615 | [[Қуанышбек]] || 1 642 |- ! 616 | [[Әміржан]] || 1 637 |- ! 617 | [[Сұңғат]] || 1 634 |- ! 618 | [[Ерназ]] || 1 627 |- ! 619 | [[Каирбек]] || 1 626 |- ! 620 | [[Шалқар]] || 1 621 |- ! 621 | [[Нұргелді]] || 1 618 |- ! 622 | [[Ергазы]] || 1 613 |- ! 623 | [[Ерік]] || 1 611 |- ! 624 | [[Калдыбек]] || 1 606 |- ! 625 | [[Абдулазиз]] || 1 605 |- ! 626 | [[Қуат]] || 1 601 |- ! 627 | [[Кенес]] || 1 599 |- ! 628 | [[Валерий]] || 1 599 |- ! 629 | [[Аманжан]] || 1 599 |- ! 630 | [[Айтбай]] || 1 595 |- ! 631 | [[Бақытбек]] || 1 584 |- ! 632 | [[Амангелді]] || 1 583 |- ! 633 | [[Сәбит]] || 1 581 |- ! 634 | [[Серікбол]] || 1 580 |- ! 635 | [[Боранбай]] || 1 578 |- ! 636 | [[Төрехан]] || 1 568 |- ! 637 | [[Жаркын]] || 1 566 |- ! 638 | [[Мухамеджан]] || 1 563 |- ! 639 | [[Константин]] || 1 558 |- ! 640 | [[Шапағат]] || 1 557 |- ! 641 | [[Нұрахмет]] || 1 556 |- ! 642 | [[Каиржан]] || 1 555 |- ! 643 | [[Бағдаулет]] || 1 549 |- ! 644 | [[Радмир]] || 1 547 |- ! 645 | [[Сулейман]] || 1 545 |- ! 646 | [[Қанағат]] || 1 544 |- ! 647 | [[Асилбек]] || 1 538 |- ! 648 | [[Ерсаин]] || 1 536 |- ! 649 | [[Абдуллах]] || 1 534 |- ! 650 | [[Тілек]] || 1 530 |- ! 651 | [[Балтабай]] || 1 530 |- ! 652 | [[Рахимжан]] || 1 514 |- ! 653 | [[Нұрлыхан]] || 1 502 |- ! 654 | [[Жандәулет]] || 1 498 |- ! 655 | [[Даулетбек]] || 1 489 |- ! 656 | [[Нұрмұхамед]] || 1 485 |- ! 657 | [[Тлек]] || 1 483 |- ! 658 | [[Егор]] || 1 483 |- ! 659 | [[Ризабек]] || 1 474 |- ! 660 | [[Ақжан]] || 1 473 |- ! 661 | [[Полат]] || 1 470 |- ! 662 | [[Болатхан]] || 1 470 |- ! 663 | [[Виталий]] || 1 467 |- ! 664 | [[Әкежан]] || 1 463 |- ! 665 | [[Сейтжан]] || 1 457 |- ! 666 | [[Досхан]] || 1 453 |- ! 667 | [[Адилжан]] || 1 449 |- ! 668 | [[Абдуррахман]] || 1 446 |- ! 669 | [[Магжан]] || 1 441 |- ! 670 | [[Хансұлтан]] || 1 439 |- ! 671 | [[Тәуекел]] || 1 439 |- ! 672 | [[Досым]] || 1 436 |- ! 673 | [[Ахан]] || 1 430 |- ! 674 | [[Жанали]] || 1 424 |- ! 675 | [[Қайнар]] || 1 421 |- ! 676 | [[Касымхан]] || 1 418 |- ! 677 | [[Сағындық]] || 1 413 |- ! 678 | [[Сағадат]] || 1 408 |- ! 679 | [[Есболат]] || 1 407 |- ! 680 | [[Наурыз]] || 1 389 |- ! 681 | [[Миржан]] || 1 388 |- ! 682 | [[Құдайберген]] || 1 386 |- ! 683 | [[Оразхан]] || 1 384 |- ! 684 | [[Эрик]] || 1 382 |- ! 685 | [[Мирлан]] || 1 380 |- ! 686 | [[Ақназар]] || 1 379 |- ! 687 | [[Мүслім]] || 1 374 |- ! 688 | [[Мұхаммедали]] || 1 374 |- ! 689 | [[Алмасбек]] || 1 373 |- ! 690 | [[Бекежан]] || 1 372 |- ! 691 | [[Меиржан]] || 1 363 |- ! 692 | [[Нұртай]] || 1 358 |- ! 693 | [[Мейрхан]] || 1 356 |- ! 694 | [[Досан]] || 1 356 |- ! 695 | [[Сайлаубек]] || 1 353 |- ! 696 | [[Сергазы]] || 1 352 |- ! 697 | [[Бекен]] || 1 350 |- ! 698 | [[Сымбат]] || 1 348 |- ! 699 | [[Вадим]] || 1 346 |- ! 700 | [[Даниэль]] || 1 344 |- ! 701 | [[Ахмед]] || 1 344 |- ! 702 | [[Камбар]] || 1 343 |- ! 703 | [[Алпысбай]] || 1 341 |- ! 704 | [[Сагат]] || 1 340 |- ! 705 | [[Жанатбек]] || 1 332 |- ! 706 | [[Акан]] || 1 329 |- ! 707 | [[Тоқтар]] || 1 327 |- ! 708 | [[Бердибек]] || 1 326 |- ! 709 | [[Айтбек]] || 1 326 |- ! 710 | [[Алдаберген]] || 1 325 |- ! 711 | [[Ернияз]] || 1 324 |- ! 712 | [[Мардан]] || 1 322 |- ! 713 | [[Мұса]] || 1 321 |- ! 714 | [[Ораз]] || 1 320 |- ! 715 | [[Жандаулет]] || 1 320 |- ! 716 | [[Канагат]] || 1 318 |- ! 717 | [[Мерхат]] || 1 315 |- ! 718 | [[Әлім]] || 1 313 |- ! 719 | [[Раян]] || 1 312 |- ! 720 | [[Мұратбек]] || 1 307 |- ! 721 | [[Куатбек]] || 1 301 |- ! 722 | [[Нурмахан]] || 1 298 |- ! 723 | [[Казыбек]] || 1 295 |- ! 724 | [[Шамиль]] || 1 294 |- ! 725 | [[Әбілқайыр]] || 1 294 |- ! 726 | [[Вячеслав]] || 1 294 |- ! 727 | [[Роллан]] || 1 293 |- ! 728 | [[Саид]] || 1 293 |- ! 729 | [[Ерген]] || 1 289 |- ! 730 | [[Юсуф]] || 1 287 |- ! 731 | [[Бағдәулет]] || 1 279 |- ! 732 | [[Ратмир]] || 1 277 |- ! 733 | [[Ақылжан]] || 1 276 |- ! 734 | [[Мират]] || 1 275 |- ! 735 | [[Валихан]] || 1 275 |- ! 736 | [[Эмиль]] || 1 268 |- ! 737 | [[Қазбек]] || 1 268 |- ! 738 | [[Махмуд]] || 1 267 |- ! 739 | [[Нурхат]] || 1 262 |- ! 740 | [[Бекназар]] || 1 260 |- ! 741 | [[Амандық]] || 1 260 |- ! 742 | [[Зейін]] || 1 256 |- ! 743 | [[Бекмурат]] || 1 256 |- ! 744 | [[Шынболат]] || 1 251 |- ! 745 | [[Хақназар]] || 1 251 |- ! 746 | [[Оралбай]] || 1 248 |- ! 747 | [[Арафат]] || 1 245 |- ! 748 | [[Армат]] || 1 242 |- ! 749 | [[Нурым]] || 1 241 |- ! 750 | [[Төреғали]] || 1 239 |- ! 751 | [[Аскербек]] || 1 234 |- ! 752 | [[Ақжүрек]] || 1 234 |- ! 753 | [[Сарсен]] || 1 231 |- ! 754 | [[Ильдар]] || 1 227 |- ! 755 | [[Динмухаммед]] || 1 227 |- ! 756 | [[Берикбол]] || 1 227 |- ! 757 | [[Шахмардан]] || 1 222 |- ! 758 | [[Шынғыс]] || 1 222 |- ! 759 | [[Муратхан]] || 1 221 |- ! 760 | [[Әбубәкір]] || 1 221 |- ! 761 | [[Павел]] || 1 218 |- ! 762 | [[Адай]] || 1 212 |- ! 763 | [[Бердібек]] || 1 211 |- ! 764 | [[Қайыржан]] || 1 208 |- ! 765 | [[Жигер]] || 1 206 |- ! 766 | [[Тахир]] || 1 205 |- ! 767 | [[Омирбек]] || 1 205 |- ! 768 | [[Бақжан]] || 1 200 |- ! 769 | [[Умирбек]] || 1 199 |- ! 770 | [[Елхан]] || 1 189 |- ! 771 | [[Елтай]] || 1 188 |- ! 772 | [[Байжан]] || 1 188 |- ! 773 | [[Алияр]] || 1 184 |- ! 774 | [[Куанышбай]] || 1 180 |- ! 775 | [[Ержигит]] || 1 178 |- ! 776 | [[Кайыржан]] || 1 176 |- ! 777 | [[Чингис]] || 1 173 |- ! 778 | [[Ришат]] || 1 172 |- ! 779 | [[Рашит]] || 1 170 |- ! 780 | [[Назарбек]] || 1 170 |- ! 781 | [[Елубай]] || 1 168 |- ! 782 | [[Нүркен]] || 1 167 |- ! 783 | [[Жанабек]] || 1 167 |- ! 784 | [[Берикбай]] || 1 167 |- ! 785 | [[Амирбек]] || 1 167 |- ! 786 | [[Нұрсултан]] || 1 166 |- ! 787 | [[Калдыбай]] || 1 166 |- ! 788 | [[Елнур]] || 1 163 |- ! 789 | [[Нурберген]] || 1 162 |- ! 790 | [[Аманат]] || 1 162 |- ! 791 | [[Ниязбек]] || 1 160 |- ! 792 | [[Мұхаммедәли]] || 1 158 |- ! 793 | [[Даулетхан]] || 1 154 |- ! 794 | [[Жеңісбек]] || 1 148 |- ! 795 | [[Мухан]] || 1 143 |- ! 796 | [[Абдуллаһ]] || 1 143 |- ! 797 | [[Елнар]] || 1 140 |- ! 798 | [[Бактыбай]] || 1 140 |- ! 799 | [[Орынбай]] || 1 136 |- ! 800 | [[Нургиса]] || 1 136 |- ! 801 | [[Мерген]] || 1 136 |- ! 802 | [[Айхан]] || 1 136 |- ! 803 | [[Станислав]] || 1 134 |- ! 804 | [[Ерлик]] || 1 134 |- ! 805 | [[Мұхит]] || 1 133 |- ! 806 | [[Қыдырәлі]] || 1 133 |- ! 807 | [[Жангельды]] || 1 133 |- ! 808 | [[Кадырбек]] || 1 128 |- ! 809 | [[Азим]] || 1 128 |- ! 810 | [[Жаксыбек]] || 1 125 |- ! 811 | [[Бегалы]] || 1 122 |- ! 812 | [[Жанайдар]] || 1 121 |- ! 813 | [[Ади]] || 1 121 |- ! 814 | [[Дуйсенбай]] || 1 114 |- ! 815 | [[Мұрагер]] || 1 113 |- ! 816 | [[Айбатыр]] || 1 111 |- ! 817 | [[Аманкелди]] || 1 110 |- ! 818 | [[Бейбут]] || 1 109 |- ! 819 | [[Баубек]] || 1 109 |- ! 820 | [[Ясин]] || 1 105 |- ! 821 | [[Совет]] || 1 103 |- ! 822 | [[Меирбек]] || 1 103 |- ! 823 | [[Жанбулат]] || 1 103 |- ! 824 | [[Әбдірахман]] || 1 099 |- ! 825 | [[Турсынбек]] || 1 093 |- ! 826 | [[Жолдасбек]] || 1 093 |- ! 827 | [[Кайырбек]] || 1 093 |- ! 828 | [[Сундет]] || 1 092 |- ! 829 | [[Темиржан]] || 1 090 |- ! 830 | [[Мажит]] || 1 090 |- ! 831 | [[Самғат]] || 1 087 |- ! 832 | [[Өмірбек]] || 1 084 |- ! 833 | [[Токтар]] || 1 082 |- ! 834 | [[Ықылас]] || 1 079 |- ! 835 | [[Сағи]] || 1 076 |- ! 836 | [[Рахым]] || 1 075 |- ! 837 | [[Ершат]] || 1 075 |- ! 838 | [[Матвей]] || 1 069 |- ! 839 | [[Нұрғазы]] || 1 068 |- ! 840 | [[Галымбек]] || 1 067 |- ! 841 | [[Абубакир]] || 1 062 |- ! 842 | [[Умар]] || 1 061 |- ! 843 | [[Шокан]] || 1 060 |- ! 844 | [[Мухаммедали]] || 1 060 |- ! 845 | [[Нурлыбай]] || 1 059 |- ! 846 | [[Серікболсын]] || 1 058 |- ! 847 | [[Сүлеймен]] || 1 058 |- ! 848 | [[Джамбул]] || 1 055 |- ! 849 | [[Серікжан]] || 1 051 |- ! 850 | [[Мырзахан]] || 1 049 |- ! 851 | [[Азизбек]] || 1 049 |- ! 852 | [[Избасар]] || 1 047 |- ! 853 | [[Сағыныш]] || 1 046 |- ! 854 | [[Бахитжан]] || 1 046 |- ! 855 | [[Багдаулет]] || 1 041 |- ! 856 | [[Серикбек]] || 1 037 |- ! 857 | [[Махмут]] || 1 037 |- ! 858 | [[Кенесары]] || 1 035 |- ! 859 | [[Сулеймен]] || 1 033 |- ! 860 | [[Артем]] || 1 033 |- ! 861 | [[Сатыбалды]] || 1 032 |- ! 862 | [[Нұртуған]] || 1 030 |- ! 863 | [[Алиасқар]] || 1 030 |- ! 864 | [[Мухамед]] || 1 028 |- ! 865 | [[Утеген]] || 1 023 |- ! 866 | [[Жангелді]] || 1 021 |- ! 867 | [[Турарбек]] || 1 020 |- ! 868 | [[Габиден]] || 1 019 |- ! 869 | [[Аманкос]] || 1 016 |- ! 870 | [[Кенжетай]] || 1 015 |- ! 871 | [[Наби]] || 1 010 |- ! 872 | [[Ермурат]] || 1 010 |- ! 873 | [[Танатар]] || 1 009 |- ! 874 | [[Замир]] || 999 |- ! 875 | [[Исабек]] || 999 |- ! 876 | [[Сарсенбек]] || 998 |- ! 877 | [[Бейсен]] || 998 |- ! 878 | [[Торехан]] || 993 |- ! 879 | [[Азимхан]] || 992 |- ! 880 | [[Бейсенбай]] || 990 |- ! 881 | [[Жұмабек]] || 984 |- ! 882 | [[Шахназар]] || 983 |- ! 883 | [[Әбілхайыр]] || 983 |- ! 884 | [[Жамбул]] || 982 |- ! 885 | [[Кадыр]] || 981 |- ! 886 | [[Наиль]] || 979 |- ! 887 | [[Дуйсенбек]] || 977 |- ! 888 | [[Мэлс]] || 973 |- ! 889 | [[Марал]] || 973 |- ! 890 | [[Эдуард]] || 971 |- ! 891 | [[Данат]] || 970 |- ! 892 | [[Ерман]] || 968 |- ! 893 | [[Жанәділ]] || 967 |- ! 894 | [[Жумахан]] || 963 |- ! 895 | [[Дінмухаммед]] || 961 |- ! 896 | [[Умирзак]] || 959 |- ! 897 | [[Муратбай]] || 958 |- ! 898 | [[Курмангали]] || 958 |- ! 899 | [[Хасен]] || 957 |- ! 900 | [[Салим]] || 954 |- ! 901 | [[Раимбек]] || 953 |- ! 902 | [[Бекбулат]] || 949 |- ! 903 | [[Исламхан]] || 945 |- ! 904 | [[Жарқынбек]] || 940 |- ! 905 | [[Амирали]] || 936 |- ! 906 | [[Адият]] || 935 |- ! 907 | [[Жұбаныш]] || 934 |- ! 908 | [[Ельдар]] || 934 |- ! 909 | [[Жарылкасын]] || 933 |- ! 910 | [[Куралбай]] || 932 |- ! 911 | [[Байбек]] || 929 |- ! 912 | [[Ырысбек]] || 923 |- ! 913 | [[Асқат]] || 921 |- ! 914 | [[Есімхан]] || 920 |- ! 915 | [[Рақымжан]] || 919 |- ! 916 | [[Ескендир]] || 919 |- ! 917 | [[Ұлағат]] || 916 |- ! 918 | [[Нұрымжан]] || 915 |- ! 919 | [[Аманкелді]] || 912 |- ! 920 | [[Мухамедали]] || 911 |- ! 921 | [[Сейлхан]] || 910 |- ! 922 | [[Ұлықбек]] || 907 |- ! 923 | [[Сагадат]] || 907 |- ! 924 | [[Жаркынбек]] || 906 |- ! 925 | [[Шоқан]] || 904 |- ! 926 | [[Темур]] || 904 |- ! 927 | [[Ерұлан]] || 903 |- ! 928 | [[Аспандияр]] || 903 |- ! 929 | [[Ербосын]] || 900 |- ! 930 | [[Ғибрат]] || 896 |- ! 931 | [[Ерболсын]] || 894 |- ! 932 | [[Фараби]] || 893 |- ! 933 | [[Әлімхан]] || 892 |- ! 934 | [[Жолдыбай]] || 891 |- ! 935 | [[Асилхан]] || 891 |- ! 936 | [[Шохан]] || 889 |- ! 937 | [[Маратбек]] || 888 |- ! 938 | [[Ақсұлтан]] || 885 |- ! 939 | [[Куралбек]] || 884 |- ! 940 | [[Василий]] || 883 |- ! 941 | [[Таймас]] || 882 |- ! 942 | [[Балтабек]] || 882 |- ! 943 | [[Алиаскар]] || 882 |- ! 944 | [[Жуматай]] || 880 |- ! 945 | [[Бекайдар]] || 878 |- ! 946 | [[Надир]] || 876 |- ! 947 | [[Базарбек]] || 876 |- ! 948 | [[Нәби]] || 874 |- ! 949 | [[Арон]] || 873 |- ! 950 | [[Дуйсен]] || 872 |- ! 951 | [[Каныбек]] || 871 |- ! 952 | [[Жаксыбай]] || 871 |- ! 953 | [[Ақберен]] || 869 |- ! 954 | [[Ролан]] || 867 |- ! 955 | [[Бисенбай]] || 867 |- ! 956 | [[Тасболат]] || 866 |- ! 957 | [[Құрмет]] || 866 |- ! 958 | [[Иманали]] || 865 |- ! 959 | [[Зангар]] || 865 |- ! 960 | [[Атабек]] || 865 |- ! 961 | [[Бакитжан]] || 862 |- ! 962 | [[Нурман]] || 859 |- ! 963 | [[Айзат]] || 859 |- ! 964 | [[Ерганат]] || 858 |- ! 965 | [[Кайржан]] || 857 |- ! 966 | [[Саттар]] || 856 |- ! 967 | [[Бақкелді]] || 856 |- ! 968 | [[Таңат]] || 855 |- ! 969 | [[Камиль]] || 855 |- ! 970 | [[Маханбет]] || 853 |- ! 971 | [[Нұрсейіт]] || 852 |- ! 972 | [[Асыланбек]] || 852 |- ! 973 | [[Серікбай]] || 850 |- ! 974 | [[Мәулен]] || 850 |- ! 975 | [[Алидар]] || 849 |- ! 976 | [[Курмет]] || 847 |- ! 977 | [[Кайнар]] || 847 |- ! 978 | [[Жангали]] || 846 |- ! 979 | [[Жәңгір]] || 844 |- ! 980 | [[Салават]] || 843 |- ! 981 | [[Нұрперзент]] || 839 |- ! 982 | [[Талгатбек]] || 838 |- ! 983 | [[Альберт]] || 838 |- ! 984 | [[Нуриддин]] || 837 |- ! 985 | [[Дармен]] || 836 |- ! 986 | [[Есенбек]] || 833 |- ! 987 | [[Бейбарс]] || 831 |- ! 988 | [[Борис]] || 830 |- ! 989 | [[Турсын]] || 829 |- ! 990 | [[Кадыржан]] || 827 |- ! 991 | [[Есенгали]] || 827 |- ! 992 | [[Тлеген]] || 825 |- ! 993 | [[Тәңірберген]] || 824 |- ! 994 | [[Акежан]] || 822 |- ! 995 | [[Сартай]] || 821 |- ! 996 | [[Глеб]] || 819 |- ! 997 | [[Парахат]] || 818 |- ! 998 | [[Арсений]] || 814 |- ! 999 | [[Нарұл]] || 812 |- ! 1000 | [[Лесбек]] || 811 |- ! 1001 | [[Кенжегали]] || 809 |- ! 1002 | [[Саясат]] || 806 |- ! 1003 | [[Тұрсынбек]] || 802 |- ! 1004 | [[Байкен]] || 801 |- ! 1005 | [[Дінмухамед]] || 800 |- ! 1006 | [[Антон]] || 797 |- ! 1007 | [[Айберген]] || 797 |- ! 1008 | [[Сембай]] || 796 |- ! 1009 | [[Оразәлі]] || 796 |- ! 1010 | [[Жалгасбай]] || 795 |- ! 1011 | [[Ералхан]] || 795 |- ! 1012 | [[Айкын]] || 795 |- ! 1013 | [[Ерлік]] || 793 |- ! 1014 | [[Халид]] || 792 |- ! 1015 | [[Даулетбай]] || 791 |- ! 1016 | [[Сапарбай]] || 790 |- ! 1017 | [[Ермекбай]] || 790 |- ! 1018 | [[Кайратбек]] || 788 |- ! 1019 | [[Нұрсерік]] || 786 |- ! 1020 | [[Ерхат]] || 786 |- ! 1021 | [[Мұхаммад]] || 782 |- ! 1022 | [[Марс]] || 781 |- ! 1023 | [[Бегзат]] || 781 |- ! 1024 | [[Жумажан]] || 780 |- ! 1025 | [[Бейсенбек]] || 780 |- ! 1026 | [[Ізбасар]] || 778 |- ! 1027 | [[Айтуган]] || 778 |- ! 1028 | [[Ақан]] || 777 |- ! 1029 | [[Нұр]] || 776 |- ! 1030 | [[Алмасхан]] || 774 |- ! 1031 | [[Турлан]] || 773 |- ! 1032 | [[Кали]] || 773 |- ! 1033 | [[Серикхан]] || 770 |- ! 1034 | [[Қасиет]] || 770 |- ! 1035 | [[Имангали]] || 770 |- ! 1036 | [[Махсут]] || 769 |- ! 1037 | [[Марсель]] || 769 |- ! 1038 | [[Есенгельды]] || 768 |- ! 1039 | [[Ақәділ]] || 768 |- ! 1040 | [[Рахматулла]] || 766 |- ! 1041 | [[Айбарыс]] || 766 |- ! 1042 | [[Уәлихан]] || 765 |- ! 1043 | [[Пернебек]] || 765 |- ! 1044 | [[Бақнұр]] || 765 |- ! 1045 | [[Турехан]] || 764 |- ! 1046 | [[Ермұрат]] || 764 |- ! 1047 | [[Мейірман]] || 763 |- ! 1048 | [[Кайрбек]] || 760 |- ! 1049 | [[Айткали]] || 759 |- ! 1050 | [[Жантас]] || 758 |- ! 1051 | [[Бахит]] || 758 |- ! 1052 | [[Кайдар]] || 757 |- ! 1053 | [[Аскер]] || 757 |- ! 1054 | [[Оркен]] || 756 |- ! 1055 | [[Альбек]] || 756 |- ! 1056 | [[Шәкәрім]] || 753 |- ! 1057 | [[Абдуали]] || 750 |- ! 1058 | [[Толеубек]] || 749 |- ! 1059 | [[Алик]] || 748 |- ! 1060 | [[Салимжан]] || 746 |- ! 1061 | [[Жалгасбек]] || 746 |- ! 1062 | [[Нурзат]] || 743 |- ! 1063 | [[Абдумалик]] || 742 |- ! 1064 | [[Әлиасқар]] || 739 |- ! 1065 | [[Акбар]] || 739 |- ! 1066 | [[Нурбулат]] || 738 |- ! 1067 | [[Нурканат]] || 738 |- ! 1068 | [[Конысбай]] || 738 |- ! 1069 | [[Сайлаубай]] || 735 |- ! 1070 | [[Ерғазы]] || 735 |- ! 1071 | [[Сандибек]] || 729 |- ! 1072 | [[Оразгали]] || 729 |- ! 1073 | [[Нұржас]] || 729 |- ! 1074 | [[Камал]] || 726 |- ! 1075 | [[Еркінбек]] || 725 |- ! 1076 | [[Сауран]] || 723 |- ! 1077 | [[Аргын]] || 723 |- ! 1078 | [[Сагдат]] || 722 |- ! 1079 | [[Максот]] || 722 |- ! 1080 | [[Есимхан]] || 721 |- ! 1081 | [[Сагидулла]] || 720 |- ! 1082 | [[Курманбек]] || 719 |- ! 1083 | [[Альжан]] || 719 |- ! 1084 | [[Нұрсаят]] || 718 |- ! 1085 | [[Аллаберген]] || 718 |- ! 1086 | [[Улугбек]] || 717 |- ! 1087 | [[Қайырбек]] || 717 |- ! 1088 | [[Жексенбай]] || 715 |- ! 1089 | [[Нурмухаммед]] || 714 |- ! 1090 | [[Инсар]] || 714 |- ! 1091 | [[Мейір]] || 712 |- ! 1092 | [[Керей]] || 711 |- ! 1093 | [[Геннадий]] || 711 |- ! 1094 | [[Марк]] || 709 |- ! 1095 | [[Темиргали]] || 707 |- ! 1096 | [[Жалғасбек]] || 707 |- ! 1097 | [[Танирберген]] || 702 |- ! 1098 | [[Темир]] || 702 |- ! 1099 | [[Мырзагали]] || 702 |- ! 1100 | [[Нурсеит]] || 702 |- ! 1101 | [[Куантай]] || 701 |- ! 1102 | [[Досымхан]] || 697 |- ! 1103 | [[Нурбакыт]] || 696 |- ! 1104 | [[Бактыбек]] || 696 |- ! 1105 | [[Ермухан]] || 695 |- ! 1106 | [[Есентай]] || 695 |- ! 1107 | [[Жанбырбай]] || 691 |- ! 1108 | [[Қасымжомарт]] || 688 |- ! 1109 | [[Джанибек]] || 688 |- ! 1110 | [[Берікбол]] || 685 |- ! 1111 | [[Мейрамхан]] || 684 |- ! 1112 | [[Төре]] || 681 |- ! 1113 | [[Кыдырбай]] || 680 |- ! 1114 | [[Сапархан]] || 678 |- ! 1115 | [[Амангельди]] || 677 |- ! 1116 | [[Оразали]] || 676 |- ! 1117 | [[Каиргельды]] || 676 |- ! 1118 | [[Нурахмет]] || 675 |- ! 1119 | [[Мырзабай]] || 673 |- ! 1120 | [[Жаннұр]] || 673 |- ! 1121 | [[Еркеғали]] || 673 |- ! 1122 | [[Арғын]] || 673 |- ! 1123 | [[Төлеби]] || 672 |- ! 1124 | [[Рустембек]] || 672 |- ! 1125 | [[Жанторе]] || 671 |- ! 1126 | [[Кемел]] || 671 |- ! 1127 | [[Кенжехан]] || 668 |- ! 1128 | [[Тлектес]] || 666 |- ! 1129 | [[Жанай]] || 664 |- ! 1130 | [[Жанғали]] || 663 |- ! 1131 | [[Жанкелді]] || 663 |- ! 1132 | [[Серикказы]] || 660 |- ! 1133 | [[Алимбек]] || 660 |- ! 1134 | [[Маралбек]] || 659 |- ! 1135 | [[Жарасхан]] || 659 |- ! 1136 | [[Ақжігіт]] || 659 |- ! 1137 | [[Мирхат]] || 655 |- ! 1138 | [[Елемес]] || 655 |- ! 1139 | [[Турлыбек]] || 654 |- ! 1140 | [[Мұхтархан]] || 653 |- ! 1141 | [[Рамзан]] || 652 |- ! 1142 | [[Жаскайрат]] || 650 |- ! 1143 | [[Жайдар]] || 650 |- ! 1144 | [[Самрат]] || 649 |- ! 1145 | [[Нурланбек]] || 649 |- ! 1146 | [[Узакбай]] || 648 |- ! 1147 | [[Қадыр]] || 648 |- ! 1148 | [[Сергали]] || 646 |- ! 1149 | [[Рафхат]] || 646 |- ! 1150 | [[Рахмет]] || 645 |- ! 1151 | [[Жумагазы]] || 645 |- ! 1152 | [[Арын]] || 645 |- ! 1153 | [[Қанатбек]] || 643 |- ! 1154 | [[Махсет]] || 641 |- ! 1155 | [[Есжан]] || 640 |- ! 1156 | [[Рафаэль]] || 639 |- ! 1157 | [[Кенже]] || 639 |- ! 1158 | [[Құрманғазы]] || 638 |- ! 1159 | [[Исмайл]] || 638 |- ! 1160 | [[Едиге]] || 638 |- ! 1161 | [[Мұхамедияр]] || 636 |- ! 1162 | [[Үсен]] || 635 |- ! 1163 | [[Мәлік]] || 634 |- ! 1164 | [[Кайролла]] || 634 |- ! 1165 | [[Тилек]] || 632 |- ! 1166 | [[Мүсілім]] || 632 |- ! 1167 | [[Өмірзақ]] || 632 |- ! 1168 | [[Балғынбек]] || 631 |- ! 1169 | [[Нұрмахан]] || 630 |- ! 1170 | [[Қамбар]] || 630 |- ! 1171 | [[Аршат]] || 630 |- ! 1172 | [[Тлеубек]] || 628 |- ! 1173 | [[Дінмұхамет]] || 628 |- ! 1174 | [[Айтуған]] || 628 |- ! 1175 | [[Нурбай]] || 627 |- ! 1176 | [[Мейрман]] || 627 |- ! 1177 | [[Баймурат]] || 627 |- ! 1178 | [[Руфат]] || 626 |- ! 1179 | [[Қадыржан]] || 625 |- ! 1180 | [[Бекмырза]] || 625 |- ! 1181 | [[Мухамбет]] || 623 |- ! 1182 | [[Сериккан]] || 622 |- ! 1183 | [[Аңсаған]] || 622 |- ! 1184 | [[Адам]] || 621 |- ! 1185 | [[Турсынбай]] || 620 |- ! 1186 | [[Нурлыхан]] || 620 |- ! 1187 | [[Касымбек]] || 620 |- ! 1188 | [[Берикжан]] || 620 |- ! 1189 | [[Байбол]] || 619 |- ! 1190 | [[Кадирбек]] || 617 |- ! 1191 | [[Аманғали]] || 617 |- ! 1192 | [[Назарбай]] || 616 |- ! 1193 | [[Арманбек]] || 615 |- ! 1194 | [[Меирхан]] || 614 |- ! 1195 | [[Сагыныш]] || 613 |- ! 1196 | [[Коблан]] || 613 |- ! 1197 | [[Ербатыр]] || 613 |- ! 1198 | [[Калибек]] || 612 |- ! 1199 | [[Байболат]] || 612 |- ! 1200 | [[Жанбота]] || 611 |- ! 1201 | [[Бекнар]] || 610 |- ! 1202 | [[Ғаламат]] || 610 |- ! 1203 | [[Әлишер]] || 609 |- ! 1204 | [[Радик]] || 608 |- ! 1205 | [[Балгабай]] || 608 |- ! 1206 | [[Асылмұрат]] || 608 |- ! 1207 | [[Шынгысхан]] || 606 |- ! 1208 | [[Темирболат]] || 606 |- ! 1209 | [[Хайдар]] || 605 |- ! 1210 | [[Идрис]] || 605 |- ! 1211 | [[Нурмухамед]] || 604 |- ! 1212 | [[Назымбек]] || 603 |- ! 1213 | [[Толеу]] || 602 |- ! 1214 | [[Жетписбай]] || 602 |- ! 1215 | [[Әмірлан]] || 601 |- ! 1216 | [[Акылжан]] || 601 |- ! 1217 | [[Омархан]] || 600 |- ! 1218 | [[Зейнулла]] || 600 |- ! 1219 | [[Бегжан]] || 600 |- ! 1220 | [[Нұрсат]] || 599 |- ! 1221 | [[Нұрқасым]] || 599 |- ! 1222 | [[Мұхамед]] || 597 |- ! 1223 | [[Муратжан]] || 596 |- ! 1224 | [[Захар]] || 596 |- ! 1225 | [[Тельман]] || 595 |- ! 1226 | [[Алисұлтан]] || 594 |- ! 1227 | [[Толеухан]] || 592 |- ! 1228 | [[Салих]] || 592 |- ! 1229 | [[Айәділ]] || 592 |- ! 1230 | [[Ондасын]] || 591 |- ! 1231 | [[Аралбай]] || 591 |- ! 1232 | [[Саяхат]] || 590 |- ! 1233 | [[Жалын]] || 590 |- ! 1234 | [[Ерулан]] || 590 |- ! 1235 | [[Альмансур]] || 590 |- ! 1236 | [[Альнур]] || 589 |- ! 1237 | [[Арнай]] || 588 |- ! 1238 | [[Абильмансур]] || 588 |- ! 1239 | [[Ханкелді]] || 585 |- ! 1240 | [[Калыбек]] || 585 |- ! 1241 | [[Жанузак]] || 585 |- ! 1242 | [[Әбілмансур]] || 583 |- ! 1243 | [[Жайық]] || 580 |- ! 1244 | [[Хаким]] || 578 |- ! 1245 | [[Каныш]] || 578 |- ! 1246 | [[Жайык]] || 578 |- ! 1247 | [[Нуридин]] || 577 |- ! 1248 | [[Төребек]] || 576 |- ! 1249 | [[Қажымұқан]] || 576 |- ! 1250 | [[Жансултан]] || 576 |- ! 1251 | [[Жақсыбек]] || 576 |- ! 1252 | [[Еркебай]] || 573 |- ! 1253 | [[Жарылқасын]] || 572 |- ! 1254 | [[Туребек]] || 570 |- ! 1255 | [[Айдынбек]] || 570 |- ! 1256 | [[Аманкелды]] || 568 |- ! 1257 | [[Амин]] || 567 |- ! 1258 | [[Касен]] || 566 |- ! 1259 | [[Хайрулла]] || 565 |- ! 1260 | [[Куан]] || 565 |- ! 1261 | [[Дәуренбек]] || 565 |- ! 1262 | [[Шахнұр]] || 564 |- ! 1263 | [[Ерғанат]] || 563 |- ! 1264 | [[Файзулла]] || 561 |- ! 1265 | [[Нурлибек]] || 561 |- ! 1266 | [[Омиржан]] || 561 |- ! 1267 | [[Абдуррахим]] || 561 |- ! 1268 | [[Қалдыбек]] || 560 |- ! 1269 | [[Дәулетхан]] || 560 |- ! 1270 | [[Асқарбек]] || 560 |- ! 1271 | [[Иманәлі]] || 559 |- ! 1272 | [[Бахтыбай]] || 559 |- ! 1273 | [[Гали]] || 559 |- ! 1274 | [[Есенжол]] || 558 |- ! 1275 | [[Нұршат]] || 556 |- ! 1276 | [[Саги]] || 554 |- ! 1277 | [[Тимофей]] || 553 |- ! 1278 | [[Закир]] || 553 |- ! 1279 | [[Саулет]] || 552 |- ! 1280 | [[Мукан]] || 552 |- ! 1281 | [[Нұрғалым]] || 550 |- ! 1282 | [[Кумар]] || 550 |- ! 1283 | [[Алмабек]] || 550 |- ! 1284 | [[Сапарғали]] || 549 |- ! 1285 | [[Самғар]] || 548 |- ! 1286 | [[Спандияр]] || 548 |- ! 1287 | [[Ережеп]] || 548 |- ! 1288 | [[Рахметолла]] || 547 |- ! 1289 | [[Сункар]] || 545 |- ! 1290 | [[Мұхамедали]] || 544 |- ! 1291 | [[Байдаулет]] || 544 |- ! 1292 | [[Омирзак]] || 543 |- ! 1293 | [[Бекмұрат]] || 543 |- ! 1294 | [[Мерлан]] || 542 |- ! 1295 | [[Хангелді]] || 541 |- ! 1296 | [[Мусабек]] || 541 |- ! 1297 | [[Гарифулла]] || 541 |- ! 1298 | [[Айнабек]] || 541 |- ! 1299 | [[Даниель]] || 540 |- ! 1300 | [[Әди]] || 538 |- ! 1301 | [[Қаршыға]] || 537 |- ! 1302 | [[Әмірбек]] || 536 |- ! 1303 | [[Даян]] || 536 |- ! 1304 | [[Багитжан]] || 535 |- ! 1305 | [[Жүсіп]] || 534 |- ! 1306 | [[Бактыгали]] || 534 |- ! 1307 | [[Бижан]] || 533 |- ! 1308 | [[Азатбек]] || 533 |- ! 1309 | [[Ермұхаммед]] || 532 |- ! 1310 | [[Жеткерген]] || 531 |- ! 1311 | [[Сейтхан]] || 530 |- ! 1312 | [[Садуакас]] || 530 |- ! 1313 | [[Нурдос]] || 530 |- ! 1314 | [[Мырзахмет]] || 530 |- ! 1315 | [[Кусаин]] || 530 |- ! 1316 | [[Тлеужан]] || 528 |- ! 1317 | [[Онгарбай]] || 528 |- ! 1318 | [[Темірбек]] || 526 |- ! 1319 | [[Ербулан]] || 525 |- ! 1320 | [[Болатжан]] || 525 |- ! 1321 | [[Сарсенгали]] || 524 |- ! 1322 | [[Серикпай]] || 524 |- ! 1323 | [[Нуриман]] || 524 |- ! 1324 | [[Турганбай]] || 523 |- ! 1325 | [[Адайбек]] || 523 |- ! 1326 | [[Рысбай]] || 522 |- ! 1327 | [[Жубаныш]] || 522 |- ! 1328 | [[Кенесбек]] || 522 |- ! 1329 | [[Рахметулла]] || 521 |- ! 1330 | [[Мұхаммедәлі]] || 521 |- ! 1331 | [[Жандар]] || 521 |- ! 1332 | [[Батырлан]] || 521 |- ! 1333 | [[Олжабай]] || 520 |- ! 1334 | [[Мержан]] || 520 |- ! 1335 | [[Жумаш]] || 520 |- ! 1336 | [[Бегарыс]] || 520 |- ! 1337 | [[Токтасын]] || 519 |- ! 1338 | [[Ертөре]] || 519 |- ! 1339 | [[Мейрлан]] || 518 |- ! 1340 | [[Ертуған]] || 518 |- ! 1341 | [[Баян]] || 518 |- ! 1342 | [[Еркегали]] || 517 |- ! 1343 | [[Ерәлі]] || 517 |- ! 1344 | [[Абулхаир]] || 517 |- ! 1345 | [[Саин]] || 516 |- ! 1346 | [[Кәрім]] || 516 |- ! 1347 | [[Шалхар]] || 515 |- ! 1348 | [[Тайыр]] || 515 |- ! 1349 | [[Мұхамедәли]] || 515 |- ! 1350 | [[Каир]] || 515 |- ! 1351 | [[Арлен]] || 515 |- ! 1352 | [[Уали]] || 513 |- ! 1353 | [[Тагир]] || 513 |- ! 1354 | [[Онгар]] || 512 |- ! 1355 | [[Нурмаханбет]] || 512 |- ! 1356 | [[Дінмұхамбет]] || 511 |- ! 1357 | [[Өміржан]] || 510 |- ! 1358 | [[Ғалымбек]] || 510 |- ! 1359 | [[Бекхан]] || 510 |- ! 1360 | [[Пернебай]] || 509 |- ! 1361 | [[Құдірет]] || 509 |- ! 1362 | [[Конысбек]] || 508 |- ! 1363 | [[Азизхан]] || 508 |- ! 1364 | [[Акжан]] || 508 |- ! 1365 | [[Бейсембай]] || 507 |- ! 1366 | [[Манап]] || 505 |- ! 1367 | [[Әлфараби]] || 505 |- ! 1368 | [[Есенбай]] || 505 |- ! 1369 | [[Арай]] || 505 |- ! 1370 | [[Сырымбет]] || 504 |- ! 1371 | [[Курал]] || 503 |- ! 1372 | [[Ағзам]] || 503 |- ! 1373 | [[Сабырхан]] || 502 |- ! 1374 | [[Даир]] || 502 |- ! 1375 | [[Шынғысхан]] || 501 |- ! 1376 | [[Шынтас]] || 500 |- ! 1377 | [[Серғазы]] || 500 |- ! 1378 | [[Алдиар]] || 500 |- ! 1379 | [[Галим]] || 498 |- ! 1380 | [[Турсун]] || 497 |- ! 1381 | [[Ержанат]] || 497 |- ! 1382 | [[Акимжан]] || 497 |- ! 1383 | [[Мейрамбай]] || 496 |- ! 1384 | [[Бектөре]] || 496 |- ! 1385 | [[Азимбек]] || 495 |- ! 1386 | [[Сембек]] || 494 |- ! 1387 | [[Әрсен]] || 494 |- ! 1388 | [[Жуман]] || 493 |- ! 1389 | [[Сагатбек]] || 492 |- ! 1390 | [[Демеу]] || 492 |- ! 1391 | [[Аманбол]] || 492 |- ! 1392 | [[Мухаметжан]] || 490 |- ! 1393 | [[Мәдияр]] || 490 |- ! 1394 | [[Беймбет]] || 490 |- ! 1395 | [[Нуртуган]] || 489 |- ! 1396 | [[Мухаммеджан]] || 489 |- ! 1397 | [[Жорабек]] || 489 |- ! 1398 | [[Сагидолла]] || 488 |- ! 1399 | [[Каржаубай]] || 488 |- ! 1400 | [[Калижан]] || 487 |- ! 1401 | [[Даулен]] || 487 |- ! 1402 | [[Достан]] || 486 |- ! 1403 | [[Полатбек]] || 485 |- ! 1404 | [[Мирам]] || 485 |- ! 1405 | [[Мақсұт]] || 485 |- ! 1406 | [[Алем]] || 485 |- ! 1407 | [[Сагынтай]] || 484 |- ! 1408 | [[Сатжан]] || 484 |- ! 1409 | [[Турганбек]] || 483 |- ! 1410 | [[Садык]] || 483 |- ! 1411 | [[Юсуп]] || 482 |- ! 1412 | [[Мырза]] || 482 |- ! 1413 | [[Қолқанат]] || 482 |- ! 1414 | [[Кумисбек]] || 481 |- ! 1415 | [[Таңжарық]] || 479 |- ! 1416 | [[Арыслан]] || 479 |- ! 1417 | [[Ынтымақ]] || 477 |- ! 1418 | [[Төрежан]] || 477 |- ! 1419 | [[Ельдос]] || 477 |- ! 1420 | [[Акилбек]] || 477 |- ! 1421 | [[Жұмағали]] || 475 |- ! 1422 | [[Жансейіт]] || 475 |- ! 1423 | [[Абубакр]] || 475 |- ! 1424 | [[Бекбосын]] || 474 |- ! 1425 | [[Мадениет]] || 472 |- ! 1426 | [[Гизат]] || 472 |- ! 1427 | [[Эмирхан]] || 471 |- ! 1428 | [[Сеилхан]] || 470 |- ! 1429 | [[Райан]] || 470 |- ! 1430 | [[Нурмухан]] || 470 |- ! 1431 | [[Ыбырай]] || 469 |- ! 1432 | [[Шухрат]] || 469 |- ! 1433 | [[Ерен]] || 469 |- ! 1434 | [[Ауезхан]] || 469 |- ! 1435 | [[Райян]] || 468 |- ! 1436 | [[Ермұхан]] || 468 |- ! 1437 | [[Досымбек]] || 468 |- ! 1438 | [[Әліхан]] || 467 |- ! 1439 | [[Омарбек]] || 466 |- ! 1440 | [[Жанас]] || 465 |- ! 1441 | [[Тілеген]] || 464 |- ! 1442 | [[Пердебай]] || 464 |- ! 1443 | [[Абилхан]] || 464 |- ! 1444 | [[Әлтайыр]] || 463 |- ! 1445 | [[Сагиндык]] || 462 |- ! 1446 | [[Тасқын]] || 462 |- ! 1447 | [[Игілік]] || 462 |- ! 1448 | [[Ауесхан]] || 462 |- ! 1449 | [[Советхан]] || 461 |- ! 1450 | [[Есенжан]] || 461 |- ! 1451 | [[Шерали]] || 460 |- ! 1452 | [[Төренұр]] || 460 |- ! 1453 | [[Сағдат]] || 460 |- ! 1454 | [[Раймбек]] || 460 |- ! 1455 | [[Кенесбай]] || 460 |- ! 1456 | [[Кабылбек]] || 460 |- ! 1457 | [[Усман]] || 459 |- ! 1458 | [[Орынгали]] || 459 |- ! 1459 | [[Жаңабай]] || 459 |- ! 1460 | [[Булатбек]] || 459 |- ! 1461 | [[Уразбай]] || 457 |- ! 1462 | [[Леонид]] || 457 |- ! 1463 | [[Жолдасбай]] || 457 |- ! 1464 | [[Беркин]] || 457 |- ! 1465 | [[Анарбай]] || 457 |- ! 1466 | [[Кыдырбек]] || 456 |- ! 1467 | [[Өмірсерік]] || 455 |- ! 1468 | [[Бірлік]] || 455 |- ! 1469 | [[Ризат]] || 454 |- ! 1470 | [[Ербұлан]] || 454 |- ! 1471 | [[Ғабиден]] || 454 |- ! 1472 | [[Абилмансур]] || 454 |- ! 1473 | [[Русланбек]] || 451 |- ! 1474 | [[Икрам]] || 451 |- ! 1475 | [[Бибол]] || 451 |- ! 1476 | [[Георгий]] || 451 |- ! 1477 | [[Алдан]] || 451 |- ! 1478 | [[Абдукарим]] || 451 |- ! 1479 | [[Тлеухан]] || 448 |- ! 1480 | [[Нагашыбай]] || 448 |- ! 1481 | [[Нурадил]] || 448 |- ! 1482 | [[Курман]] || 448 |- ! 1483 | [[Магауия]] || 448 |- ! 1484 | [[Сапаралы]] || 447 |- ! 1485 | [[Зейнолла]] || 447 |- ! 1486 | [[Бахтиёр]] || 447 |- ! 1487 | [[Нұртаза]] || 446 |- ! 1488 | [[Нұрман]] || 445 |- ! 1489 | [[Жасталап]] || 445 |- ! 1490 | [[Смагул]] || 444 |- ! 1491 | [[Мейірім]] || 444 |- ! 1492 | [[Әлтаир]] || 444 |- ! 1493 | [[Арстан]] || 444 |- ! 1494 | [[Еркеш]] || 443 |- ! 1495 | [[Эмин]] || 442 |- ! 1496 | [[Мирболат]] || 442 |- ! 1497 | [[Дәулетбек]] || 442 |- ! 1498 | [[Дастанбек]] || 440 |- ! 1499 | [[Кобланды]] || 439 |- ! 1500 | [[Абибулла]] || 439 |- ! 1501 | [[Акниет]] || 439 |- ! 1502 | [[Султангали]] || 436 |- ! 1503 | [[Мадиар]] || 436 |- ! 1504 | [[Рымбек]] || 435 |- ! 1505 | [[Нұрбақ]] || 435 |- ! 1506 | [[Әбдінұр]] || 435 |- ! 1507 | [[Агзам]] || 435 |- ! 1508 | [[Ильхам]] || 433 |- ! 1509 | [[Азилхан]] || 433 |- ! 1510 | [[Самгат]] || 432 |- ! 1511 | [[Мураткан]] || 432 |- ! 1512 | [[Бисұлтан]] || 432 |- ! 1513 | [[Бирлик]] || 432 |- ! 1514 | [[Саябек]] || 431 |- ! 1515 | [[Шаттық]] || 430 |- ! 1516 | [[Сагит]] || 430 |- ! 1517 | [[Дәуіржан]] || 430 |- ! 1518 | [[Байдәулет]] || 430 |- ! 1519 | [[Жанбек]] || 429 |- ! 1520 | [[Тохтар]] || 428 |- ! 1521 | [[Әкімжан]] || 428 |- ! 1522 | [[Бүркіт]] || 428 |- ! 1523 | [[Ашим]] || 428 |- ! 1524 | [[Марлан]] || 427 |- ! 1525 | [[Гайдар]] || 427 |- ! 1526 | [[Айдан]] || 425 |- ! 1527 | [[Мұхамедәлі]] || 424 |- ! 1528 | [[Елмұрат]] || 423 |- ! 1529 | [[Аманкельды]] || 423 |- ! 1530 | [[Сайранбек]] || 422 |- ! 1531 | [[Темирбай]] || 422 |- ! 1532 | [[Шернияз]] || 421 |- ! 1533 | [[Сырлыбай]] || 421 |- ! 1534 | [[Омирсерик]] || 421 |- ! 1535 | [[Мейирбек]] || 421 |- ! 1536 | [[Болысбек]] || 421 |- ! 1537 | [[Маулет]] || 420 |- ! 1538 | [[Исахан]] || 420 |- ! 1539 | [[Ибрай]] || 420 |- ! 1540 | [[Әзімхан]] || 420 |- ! 1541 | [[Сабырбек]] || 419 |- ! 1542 | [[Нурдәулет]] || 419 |- ! 1543 | [[Әлнұр]] || 419 |- ! 1544 | [[Дінмұханбет]] || 419 |- ! 1545 | [[Бериккали]] || 419 |- ! 1546 | [[Қажымұхан]] || 418 |- ! 1547 | [[Темір]] || 416 |- ! 1548 | [[Ихсан]] || 416 |- ! 1549 | [[Нурсейт]] || 415 |- ! 1550 | [[Әлибек]] || 415 |- ! 1551 | [[Еларыс]] || 415 |- ! 1552 | [[Сагынгали]] || 414 |- ! 1553 | [[Әнуарбек]] || 414 |- ! 1554 | [[Елназар]] || 414 |- ! 1555 | [[Нуртаза]] || 413 |- ! 1556 | [[Дидарбек]] || 413 |- ! 1557 | [[Алимансур]] || 412 |- ! 1558 | [[Сарсембай]] || 411 |- ! 1559 | [[Иброхим]] || 411 |- ! 1560 | [[Батухан]] || 411 |- ! 1561 | [[Алиакбар]] || 411 |- ! 1562 | [[Тілеухан]] || 410 |- ! 1563 | [[Хабибулла]] || 409 |- ! 1564 | [[Сейфулла]] || 409 |- ! 1565 | [[Сәтжан]] || 409 |- ! 1566 | [[Бакит]] || 409 |- ! 1567 | [[Амалбек]] || 409 |- ! 1568 | [[Сейдахмет]] || 408 |- ! 1569 | [[Жарасбек]] || 408 |- ! 1570 | [[Шаяхмет]] || 407 |- ! 1571 | [[Байгали]] || 407 |- ! 1572 | [[Аймұрат]] || 407 |- ! 1573 | [[Тұрарбек]] || 406 |- ! 1574 | [[Мухтархан]] || 406 |- ! 1575 | [[Тойлыбай]] || 405 |- ! 1576 | [[Жумат]] || 404 |- ! 1577 | [[Бехруз]] || 404 |- ! 1578 | [[Нұрболсын]] || 403 |- ! 1579 | [[Мархабат]] || 403 |- ! 1580 | [[Абдолла]] || 403 |- ! 1581 | [[Улыкбек]] || 402 |- ! 1582 | [[Раджан]] || 402 |- ! 1583 | [[Акылбай]] || 402 |- ! 1584 | [[Фарид]] || 401 |- ! 1585 | [[Ерсын]] || 401 |- ! 1586 | [[Әлжан]] || 401 |- ! 1587 | [[Сайын]] || 400 |- ! 1588 | [[Кабыл]] || 400 |- ! 1589 | [[Рамиз]] || 399 |- ! 1590 | [[Рамир]] || 398 |- ! 1591 | [[Нурмухамбет]] || 398 |- ! 1592 | [[Батырбай]] || 398 |- ! 1593 | [[Нұрмухаммед]] || 397 |- ! 1594 | [[Мухамедияр]] || 397 |- ! 1595 | [[Аймурат]] || 397 |- ! 1596 | [[Алиар]] || 397 |- ! 1597 | [[Жанадил]] || 395 |- ! 1598 | [[Динислам]] || 395 |- ! 1599 | [[Адилбай]] || 395 |- ! 1600 | [[Тугелбай]] || 394 |- ! 1601 | [[Сабир]] || 394 |- ! 1602 | [[Сәулет]] || 394 |- ! 1603 | [[Серіжан]] || 394 |- ! 1604 | [[Курбанбай]] || 394 |- ! 1605 | [[Медетбек]] || 394 |- ! 1606 | [[Есіл]] || 394 |- ! 1607 | [[Бектемир]] || 393 |- ! 1608 | [[Закария]] || 391 |- ! 1609 | [[Канатбай]] || 390 |- ! 1610 | [[Каршыга]] || 390 |- ! 1611 | [[Асадбек]] || 390 |- ! 1612 | [[Саржан]] || 389 |- ! 1613 | [[Сералы]] || 388 |- ! 1614 | [[Тлеккабыл]] || 388 |- ! 1615 | [[Заур]] || 388 |- ! 1616 | [[Бақтыбай]] || 388 |- ! 1617 | [[Абдурасул]] || 388 |- ! 1618 | [[Адылхан]] || 387 |- ! 1619 | [[Кадиржан]] || 386 |- ! 1620 | [[Есенгелди]] || 386 |- ! 1621 | [[Баймырза]] || 386 |- ! 1622 | [[Сапарали]] || 385 |- ! 1623 | [[Ибадулла]] || 385 |- ! 1624 | [[Жангазы]] || 385 |- ! 1625 | [[Дильшат]] || 385 |- ! 1626 | [[Бекжігіт]] || 385 |- ! 1627 | [[Абдикарим]] || 385 |- ! 1628 | [[Едиль]] || 384 |- ! 1629 | [[Әлисұлтан]] || 384 |- ! 1630 | [[Әзиз]] || 384 |- ! 1631 | [[Ансаган]] || 384 |- ! 1632 | [[Хамид]] || 383 |- ! 1633 | [[Нуржас]] || 383 |- ! 1634 | [[Елшат]] || 383 |- ! 1635 | [[Мадихан]] || 382 |- ! 1636 | [[Орынтай]] || 381 |- ! 1637 | [[Нұриддин]] || 381 |- ! 1638 | [[Каримжан]] || 381 |- ! 1639 | [[Эркин]] || 380 |- ! 1640 | [[Хайрат]] || 380 |- ! 1641 | [[Юнус]] || 380 |- ! 1642 | [[Қуатбек]] || 380 |- ! 1643 | [[Даут]] || 380 |- ! 1644 | [[Еркын]] || 380 |- ! 1645 | [[Абдималик]] || 380 |- ! 1646 | [[Нұрқожа]] || 378 |- ! 1647 | [[Қайырхан]] || 376 |- ! 1648 | [[Амандос]] || 376 |- ! 1649 | [[Таңатар]] || 375 |- ! 1650 | [[Нұрлыбай]] || 375 |- ! 1651 | [[Мукагали]] || 375 |- ! 1652 | [[Аркен]] || 375 |- ! 1653 | [[Сұнғат]] || 374 |- ! 1654 | [[Бердибай]] || 374 |- ! 1655 | [[Айса]] || 374 |- ! 1656 | [[Абдурашид]] || 374 |- ! 1657 | [[Шакир]] || 373 |- ! 1658 | [[Сисенбай]] || 373 |- ! 1659 | [[Жазылбек]] || 373 |- ! 1660 | [[Бахтыбек]] || 373 |- ! 1661 | [[Айтпай]] || 373 |- ! 1662 | [[Мирхан]] || 372 |- ! 1663 | [[Болаткан]] || 372 |- ! 1664 | [[Гарифолла]] || 372 |- ! 1665 | [[Қыран]] || 371 |- ! 1666 | [[Жанбол]] || 371 |- ! 1667 | [[Даулетжан]] || 371 |- ! 1668 | [[Аралбек]] || 371 |- ! 1669 | [[Агабек]] || 371 |- ! 1670 | [[Алжан]] || 371 |- ! 1671 | [[Нурадин]] || 370 |- ! 1672 | [[Нұрбахыт]] || 370 |- ! 1673 | [[Даниел]] || 370 |- ! 1674 | [[Гафур]] || 370 |- ! 1675 | [[Токтарбек]] || 369 |- ! 1676 | [[Нұрмұхамет]] || 369 |- ! 1677 | [[Махат]] || 369 |- ! 1678 | [[Дәрмен]] || 369 |- ! 1679 | [[Қадырбек]] || 368 |- ! 1680 | [[Ерсайн]] || 368 |- ! 1681 | [[Ильхан]] || 367 |- ! 1682 | [[Барат]] || 367 |- ! 1683 | [[Жусуп]] || 366 |- ! 1684 | [[Ойрат]] || 365 |- ! 1685 | [[Мухаммадали]] || 365 |- ! 1686 | [[Адылбек]] || 365 |- ! 1687 | [[Абу]] || 365 |- ! 1688 | [[Сеит]] || 364 |- ! 1689 | [[Родион]] || 364 |- ! 1690 | [[Нұрпейіс]] || 364 |- ! 1691 | [[Нуршат]] || 364 |- ! 1692 | [[Жангирхан]] || 364 |- ! 1693 | [[Дуйсенгали]] || 364 |- ! 1694 | [[Биболат]] || 364 |- ! 1695 | [[Аділет]] || 364 |- ! 1696 | [[Рустамбек]] || 363 |- ! 1697 | [[Темирбулат]] || 363 |- ! 1698 | [[Сейдулла]] || 363 |- ! 1699 | [[Кумарбек]] || 363 |- ! 1700 | [[Кахарман]] || 363 |- ! 1701 | [[Жумагул]] || 363 |- ! 1702 | [[Дінмұхаммет]] || 363 |- ! 1703 | [[Толыбай]] || 362 |- ! 1704 | [[Торебек]] || 362 |- ! 1705 | [[Эльнур]] || 362 |- ! 1706 | [[Нуркасым]] || 362 |- ! 1707 | [[Жаңабек]] || 362 |- ! 1708 | [[Дихан]] || 362 |- ! 1709 | [[Елмурат]] || 362 |- ! 1710 | [[Мырзатай]] || 361 |- ! 1711 | [[Нұржау]] || 361 |- ! 1712 | [[Кайрулла]] || 361 |- ! 1713 | [[Бекжигит]] || 361 |- ! 1714 | [[Альмир]] || 361 |- ! 1715 | [[Кадырхан]] || 360 |- ! 1716 | [[Дюсенбай]] || 360 |- ! 1717 | [[Бақтыбек]] || 360 |- ! 1718 | [[Абдиманап]] || 360 |- ! 1719 | [[Абуталип]] || 360 |- ! 1720 | [[Григорий]] || 359 |- ! 1721 | [[Әбілхан]] || 359 |- ! 1722 | [[Шакен]] || 358 |- ! 1723 | [[Макар]] || 358 |- ! 1724 | [[Жанаберген]] || 358 |- ! 1725 | [[Ауелбек]] || 358 |- ! 1726 | [[Бектурган]] || 358 |- ! 1727 | [[Шахислам]] || 357 |- ! 1728 | [[Сайфулла]] || 357 |- ! 1729 | [[Беглан]] || 357 |- ! 1730 | [[Бисембай]] || 356 |- ! 1731 | [[Қолғанат]] || 355 |- ! 1732 | [[Пернехан]] || 354 |- ! 1733 | [[Құрманбек]] || 354 |- ! 1734 | [[Жұмабай]] || 354 |- ! 1735 | [[Бейімбет]] || 354 |- ! 1736 | [[Ғизат]] || 354 |- ! 1737 | [[Есхат]] || 353 |- ! 1738 | [[Джумабай]] || 353 |- ! 1739 | [[Байсал]] || 353 |- ! 1740 | [[Айтказы]] || 353 |- ! 1741 | [[Толеутай]] || 352 |- ! 1742 | [[Касымжан]] || 352 |- ! 1743 | [[Аршын]] || 352 |- ! 1744 | [[Билал]] || 352 |- ! 1745 | [[Алимбай]] || 352 |- ! 1746 | [[Нұраят]] || 351 |- ! 1747 | [[Жәдігер]] || 350 |- ! 1748 | [[Данила]] || 350 |- ! 1749 | [[Арыс]] || 350 |- ! 1750 | [[Койшыбай]] || 349 |- ! 1751 | [[Кунанбай]] || 349 |- ! 1752 | [[Базар]] || 349 |- ! 1753 | [[Султанали]] || 348 |- ! 1754 | [[Жаркинбек]] || 348 |- ! 1755 | [[Кази]] || 348 |- ! 1756 | [[Тілектес]] || 347 |- ! 1757 | [[Курбан]] || 347 |- ! 1758 | [[Бегали]] || 347 |- ! 1759 | [[Калдарбек]] || 346 |- ! 1760 | [[Есим]] || 346 |- ! 1761 | [[Нурмуханбет]] || 345 |- ! 1762 | [[Жумагельды]] || 345 |- ! 1763 | [[Еркинбай]] || 345 |- ! 1764 | [[Аязбек]] || 345 |- ! 1765 | [[Әл-Фараби]] || 344 |- ! 1766 | [[Алтынбай]] || 344 |- ! 1767 | [[Теміржан]] || 343 |- ! 1768 | [[Сүйіндік]] || 343 |- ! 1769 | [[Пулат]] || 343 |- ! 1770 | [[Жүрсін]] || 343 |- ! 1771 | [[Карасай]] || 343 |- ! 1772 | [[Ерлен]] || 343 |- ! 1773 | [[Бекберген]] || 343 |- ! 1774 | [[Максет]] || 342 |- ! 1775 | [[Мергенбай]] || 342 |- ! 1776 | [[Жадигер]] || 342 |- ! 1777 | [[Батыргали]] || 342 |- ! 1778 | [[Омирхан]] || 341 |- ! 1779 | [[Куанышкали]] || 341 |- ! 1780 | [[Хамзат]] || 340 |- ! 1781 | [[Сабиржан]] || 340 |- ! 1782 | [[Мирбек]] || 340 |- ! 1783 | [[Қастер]] || 340 |- ! 1784 | [[Майрамбай]] || 340 |- ! 1785 | [[Шахкерім]] || 339 |- ! 1786 | [[Тұрсын]] || 339 |- ! 1787 | [[Шарапат]] || 339 |- ! 1788 | [[Толеубай]] || 339 |- ! 1789 | [[Базархан]] || 339 |- ! 1790 | [[Нурсат]] || 338 |- ! 1791 | [[Ердана]] || 338 |- ! 1792 | [[Дюсембай]] || 338 |- ! 1793 | [[Бахтжан]] || 338 |- ! 1794 | [[Тулепберген]] || 337 |- ! 1795 | [[Кожахмет]] || 337 |- ! 1796 | [[Курманбай]] || 337 |- ! 1797 | [[Альфараби]] || 337 |- ! 1798 | [[Хамидулла]] || 336 |- ! 1799 | [[Қожахмет]] || 336 |- ! 1800 | [[Хусан]] || 335 |- ! 1801 | [[Нұрмұхамбет]] || 335 |- ! 1802 | [[Курбанали]] || 335 |- ! 1803 | [[Аяз]] || 335 |- ! 1804 | [[Хафиз]] || 334 |- ! 1805 | [[Елеусиз]] || 334 |- ! 1806 | [[Аянбек]] || 334 |- ! 1807 | [[Тауекел]] || 333 |- ! 1808 | [[Дәуір]] || 333 |- ! 1809 | [[Бектемір]] || 333 |- ! 1810 | [[Коныс]] || 332 |- ! 1811 | [[Аянат]] || 332 |- ! 1812 | [[Аким]] || 332 |- ! 1813 | [[Нұрлы]] || 331 |- ! 1814 | [[Жусип]] || 331 |- ! 1815 | [[Абдулхамид]] || 331 |- ! 1816 | [[Дәуіт]] || 330 |- ! 1817 | [[Абдулкарим]] || 330 |- ! 1818 | [[Абдибек]] || 330 |- ! 1819 | [[Ринад]] || 329 |- ! 1820 | [[Мубарак]] || 329 |- ! 1821 | [[Жангелди]] || 329 |- ! 1822 | [[Ақтан]] || 329 |- ! 1823 | [[Шапагат]] || 328 |- ! 1824 | [[Нурсултон]] || 328 |- ! 1825 | [[Жансері]] || 328 |- ! 1826 | [[Ертас]] || 328 |- ! 1827 | [[Усербай]] || 327 |- ! 1828 | [[Сейтбек]] || 327 |- ! 1829 | [[Ратбек]] || 327 |- ! 1830 | [[Ильнур]] || 327 |- ! 1831 | [[Бердияр]] || 327 |- ! 1832 | [[Аубакир]] || 327 |- ! 1833 | [[Бекұлан]] || 327 |- ! 1834 | [[Аманай]] || 327 |- ! 1835 | [[Буркитбай]] || 326 |- ! 1836 | [[Бектурсын]] || 326 |- ! 1837 | [[Молдабек]] || 325 |- ! 1838 | [[Таскын]] || 324 |- ! 1839 | [[Талғар]] || 324 |- ! 1840 | [[Ақсұңқар]] || 324 |- ! 1841 | [[Советбек]] || 323 |- ! 1842 | [[Нұрмұхан]] || 323 |- ! 1843 | [[Баймахан]] || 323 |- ! 1844 | [[Аңсат]] || 322 |- ! 1845 | [[Хабиб]] || 321 |- ! 1846 | [[Мұхаммед Али]] || 321 |- ! 1847 | [[Берікжан]] || 321 |- ! 1848 | [[Чингизхан]] || 320 |- ! 1849 | [[Петр]] || 320 |- ! 1850 | [[Мұратхан]] || 320 |- ! 1851 | [[Мухтарбек]] || 320 |- ! 1852 | [[Иман]] || 320 |- ! 1853 | [[Бердалы]] || 320 |- ! 1854 | [[Шарип]] || 319 |- ! 1855 | [[Ельнур]] || 319 |- ! 1856 | [[Ансат]] || 319 |- ! 1857 | [[Нурпеис]] || 318 |- ! 1858 | [[Калмурат]] || 318 |- ! 1859 | [[Дінасыл]] || 318 |- ! 1860 | [[Ахмади]] || 318 |- ! 1861 | [[Нурбахыт]] || 317 |- ! 1862 | [[Пердебек]] || 317 |- ! 1863 | [[Куттыбай]] || 317 |- ! 1864 | [[Құралбек]] || 317 |- ! 1865 | [[Иляс]] || 317 |- ! 1866 | [[Жолдыбек]] || 317 |- ! 1867 | [[Джумабек]] || 317 |- ! 1868 | [[Амангазы]] || 317 |- ! 1869 | [[Ноян]] || 316 |- ! 1870 | [[Оңғар]] || 316 |- ! 1871 | [[Нұрлыжан]] || 316 |- ! 1872 | [[Әбіш]] || 316 |- ! 1873 | [[Ырыскелді]] || 315 |- ! 1874 | [[Жайлаубай]] || 315 |- ! 1875 | [[Ертарғын]] || 315 |- ! 1876 | [[Октябрь]] || 314 |- ! 1877 | [[Әмірәлі]] || 314 |- ! 1878 | [[Бәйдібек]] || 314 |- ! 1879 | [[Турсунбек]] || 313 |- ! 1880 | [[Нуржау]] || 313 |- ! 1881 | [[Даулеткерей]] || 313 |- ! 1882 | [[Аширбек]] || 313 |- ! 1883 | [[Фарух]] || 312 |- ! 1884 | [[Сейлбек]] || 312 |- ! 1885 | [[Сагинтай]] || 312 |- ! 1886 | [[Жанкелди]] || 312 |- ! 1887 | [[Байрам]] || 312 |- ! 1888 | [[Чингисхан]] || 311 |- ! 1889 | [[Нұрғасыр]] || 311 |- ! 1890 | [[Калкаман]] || 311 |- ! 1891 | [[Әлиби]] || 311 |- ! 1892 | [[Салтанат]] || 310 |- ! 1893 | [[Рахымбек]] || 310 |- ! 1894 | [[Ордабек]] || 310 |- ! 1895 | [[Жасурбек]] || 310 |- ! 1896 | [[Жумадил]] || 310 |- ! 1897 | [[Әскербек]] || 310 |- ! 1898 | [[Асанхан]] || 310 |- ! 1899 | [[Бисен]] || 310 |- ! 1900 | [[Габдулла]] || 310 |- ! 1901 | [[Айдынгали]] || 310 |- ! 1902 | [[Степан]] || 309 |- ! 1903 | [[Нургелди]] || 309 |- ! 1904 | [[Мұхаметжан]] || 309 |- ! 1905 | [[Мусахан]] || 309 |- ! 1906 | [[Мейрамгали]] || 309 |- ! 1907 | [[Жеңісхан]] || 309 |- ! 1908 | [[Бекзод]] || 309 |- ! 1909 | [[Оразай]] || 308 |- ! 1910 | [[Әлінұр]] || 308 |- ! 1911 | [[Дулатбек]] || 308 |- ! 1912 | [[Байсұлтан]] || 307 |- ! 1913 | [[Нұрмұханбет]] || 306 |- ! 1914 | [[Нұғман]] || 306 |- ! 1915 | [[Алпыс]] || 306 |- ! 1916 | [[Сатбек]] || 305 |- ! 1917 | [[Жанәли]] || 305 |- ! 1918 | [[Ерәли]] || 305 |- ! 1919 | [[Турсынхан]] || 304 |- ! 1920 | [[Жайдарбек]] || 304 |- ! 1921 | [[Ганибек]] || 304 |- ! 1922 | [[Абдусамат]] || 304 |- ! 1923 | [[Алтынхан]] || 304 |- ! 1924 | [[Сейткали]] || 303 |- ! 1925 | [[Нұрталап]] || 303 |- ! 1926 | [[Зейн]] || 303 |- ! 1927 | [[Жанұзақ]] || 303 |- ! 1928 | [[Ерполат]] || 303 |- ! 1929 | [[Тынышбек]] || 302 |- ! 1930 | [[Салман]] || 302 |- ! 1931 | [[Мурад]] || 302 |- ! 1932 | [[Мирасбек]] || 302 |- ! 1933 | [[Жасын]] || 302 |- ! 1934 | [[Игилик]] || 302 |- ! 1935 | [[Баянбек]] || 302 |- ! 1936 | [[Косай]] || 301 |- ! 1937 | [[Алимансұр]] || 301 |- ! 1938 | [[Кадир]] || 300 |- ! 1939 | [[Дияз]] || 300 |- ! 1940 | [[Бисенгали]] || 300 |- ! 1941 | [[Худайберген]] || 299 |- ! 1942 | [[Алшын]] || 299 |- ! 1943 | [[Элдар]] || 298 |- ! 1944 | [[Тасбулат]] || 298 |- ! 1945 | [[Раис]] || 298 |- ! 1946 | [[Мухаметкали]] || 298 |- ! 1947 | [[Махсот]] || 298 |- ! 1948 | [[Кылышбек]] || 298 |- ! 1949 | [[Жакып]] || 298 |- ! 1950 | [[Берикхан]] || 298 |- ! 1951 | [[Алисултан]] || 298 |- ! 1952 | [[Мухамет]] || 297 |- ! 1953 | [[Қаһарман]] || 297 |- ! 1954 | [[Жәңгірхан]] || 297 |- ! 1955 | [[Ергалий]] || 297 |- ! 1956 | [[Толеугазы]] || 296 |- ! 1957 | [[Ришад]] || 296 |- ! 1958 | [[Шералы]] || 295 |- ! 1959 | [[Тамир]] || 295 |- ! 1960 | [[Дүйсенбек]] || 295 |- ! 1961 | [[Әлимансұр]] || 295 |- ! 1962 | [[Турсынгали]] || 294 |- ! 1963 | [[Арсланбек]] || 294 |- ! 1964 | [[Гибрат]] || 294 |- ! 1965 | [[Абдрахим]] || 294 |- ! 1966 | [[Аманқос]] || 294 |- ! 1967 | [[Нышанбай]] || 293 |- ! 1968 | [[Мелис]] || 293 |- ! 1969 | [[Жантемир]] || 293 |- ! 1970 | [[Дәулеткерей]] || 293 |- ! 1971 | [[Ауез]] || 293 |- ! 1972 | [[Төремұрат]] || 292 |- ! 1973 | [[Муктар]] || 292 |- ! 1974 | [[Игнат]] || 292 |- ! 1975 | [[Амре]] || 292 |- ! 1976 | [[Кыдырали]] || 291 |- ! 1977 | [[Қонысбек]] || 291 |- ! 1978 | [[Бернар]] || 291 |- ! 1979 | [[Шархан]] || 290 |- ! 1980 | [[Музаффар]] || 290 |- ! 1981 | [[Жасқанат]] || 290 |- ! 1982 | [[Женисбай]] || 290 |- ! 1983 | [[Жансейт]] || 290 |- ! 1984 | [[Есимжан]] || 290 |- ! 1985 | [[Әзілхан]] || 290 |- ! 1986 | [[Бекдаулет]] || 290 |- ! 1987 | [[Сагингали]] || 289 |- ! 1988 | [[Нуркелди]] || 289 |- ! 1989 | [[Нығмет]] || 289 |- ! 1990 | [[Жансеит]] || 289 |- ! 1991 | [[Әбдімәлік]] || 289 |- ! 1992 | [[Ханзада]] || 288 |- ! 1993 | [[Нур]] || 288 |- ! 1994 | [[Ербақыт]] || 288 |- ! 1995 | [[Асхар]] || 288 |- ! 1996 | [[Буркит]] || 288 |- ! 1997 | [[Тұрлан]] || 287 |- ! 1998 | [[Тілеужан]] || 287 |- ! 1999 | [[Нарбек]] || 287 |- ! 2000 | [[Мухаммед Али]] || 287 |- ! 2001 | [[Өтеген]] || 287 |- ! 2002 | [[Нурполат]] || 287 |- ! 2003 | [[Мурадым]] || 287 |- ! 2004 | [[Бекнияз]] || 287 |- ! 2005 | [[Оразғали]] || 286 |- ! 2006 | [[Қаныш]] || 286 |- ! 2007 | [[Мадьяр]] || 286 |- ! 2008 | [[Кадылбек]] || 286 |- ! 2009 | [[Кадирхан]] || 286 |- ! 2010 | [[Уркен]] || 285 |- ! 2011 | [[Урал]] || 285 |- ! 2012 | [[Жалел]] || 285 |- ! 2013 | [[Есей]] || 285 |- ! 2014 | [[Ақыл]] || 285 |- ! 2015 | [[Төреәлі]] || 284 |- ! 2016 | [[Убайдулла]] || 284 |- ! 2017 | [[Жумакан]] || 284 |- ! 2018 | [[Кажмухан]] || 284 |- ! 2019 | [[Ахметали]] || 284 |- ! 2020 | [[Турысбек]] || 283 |- ! 2021 | [[Муханбет]] || 283 |- ! 2022 | [[Ибраим]] || 283 |- ! 2023 | [[Инаят]] || 283 |- ! 2024 | [[Женисхан]] || 283 |- ! 2025 | [[Жакан]] || 283 |- ! 2026 | [[Баходир]] || 283 |- ! 2027 | [[Мағауия]] || 282 |- ! 2028 | [[Кажымухан]] || 282 |- ! 2029 | [[Агыбай]] || 282 |- ! 2030 | [[Халел]] || 281 |- ! 2031 | [[Мирзабек]] || 281 |- ! 2032 | [[Жаннур]] || 281 |- ! 2033 | [[Ертуган]] || 281 |- ! 2034 | [[Бақыткелді]] || 281 |- ! 2035 | [[Тыныштык]] || 280 |- ! 2036 | [[Сеитжан]] || 280 |- ! 2037 | [[Нургельды]] || 280 |- ! 2038 | [[Баймұрат]] || 280 |- ! 2039 | [[Уразбек]] || 279 |- ! 2040 | [[Серикболат]] || 279 |- ! 2041 | [[Калмахан]] || 279 |- ! 2042 | [[Арсылан]] || 279 |- ! 2043 | [[Ахметбек]] || 279 |- ! 2044 | [[Толкын]] || 278 |- ! 2045 | [[Беимбет]] || 278 |- ! 2046 | [[Абил]] || 278 |- ! 2047 | [[Айсері]] || 278 |- ! 2048 | [[Абилкасым]] || 278 |- ! 2049 | [[Самалбек]] || 277 |- ! 2050 | [[Сырымбек]] || 277 |- ! 2051 | [[Нурпейс]] || 277 |- ! 2052 | [[Асанбек]] || 277 |- ! 2053 | [[Сагынбек]] || 276 |- ! 2054 | [[Жансен]] || 276 |- ! 2055 | [[Баязит]] || 276 |- ! 2056 | [[Атымтай]] || 276 |- ! 2057 | [[Акжигит]] || 276 |- ! 2058 | [[Абубәкір]] || 276 |- ! 2059 | [[Рыскали]] || 275 |- ! 2060 | [[Самандар]] || 275 |- ! 2061 | [[Серікқали]] || 275 |- ! 2062 | [[Сәрсенбай]] || 275 |- ! 2063 | [[Өмірхан]] || 275 |- ! 2064 | [[Нуртилек]] || 275 |- ! 2065 | [[Мирон]] || 275 |- ! 2066 | [[Гамзат]] || 275 |- ! 2067 | [[Абен]] || 275 |- ! 2068 | [[Умиржан]] || 274 |- ! 2069 | [[Шаймерден]] || 274 |- ! 2070 | [[Қасымбек]] || 274 |- ! 2071 | [[Бекдәулет]] || 274 |- ! 2072 | [[Мамай]] || 273 |- ! 2073 | [[Лев]] || 273 |- ! 2074 | [[Калжан]] || 273 |- ! 2075 | [[Ғасырбек]] || 273 |- ! 2076 | [[Акрам]] || 273 |- ! 2077 | [[Рахимбек]] || 272 |- ! 2078 | [[Тайман]] || 272 |- ! 2079 | [[Рамис]] || 272 |- ! 2080 | [[Мамырбек]] || 272 |- ! 2081 | [[Музафар]] || 272 |- ! 2082 | [[Ахылбек]] || 272 |- ! 2083 | [[Туремурат]] || 271 |- ! 2084 | [[Роберт]] || 271 |- ! 2085 | [[Семён]] || 271 |- ! 2086 | [[Мурагер]] || 271 |- ! 2087 | [[Кенжеболат]] || 271 |- ! 2088 | [[Ельжан]] || 271 |- ! 2089 | [[Джахангир]] || 271 |- ! 2090 | [[Валентин]] || 271 |- ! 2091 | [[Айвар]] || 271 |- ! 2092 | [[Қалқаман]] || 270 |- ! 2093 | [[Мурзабек]] || 270 |- ! 2094 | [[Қали]] || 270 |- ! 2095 | [[Жастлек]] || 270 |- ! 2096 | [[Жарбол]] || 270 |- ! 2097 | [[Алибай]] || 270 |- ! 2098 | [[Копжасар]] || 269 |- ! 2099 | [[Хакназар]] || 268 |- ! 2100 | [[Сұлтанәлі]] || 268 |- ! 2101 | [[Сардор]] || 268 |- ! 2102 | [[Мыктыбек]] || 268 |- ! 2103 | [[Меир]] || 268 |- ! 2104 | [[Жексен]] || 268 |- ! 2105 | [[Жангелды]] || 268 |- ! 2106 | [[Манатбек]] || 267 |- ! 2107 | [[Зейнұр]] || 267 |- ! 2108 | [[Далер]] || 267 |- ! 2109 | [[Бердихан]] || 267 |- ! 2110 | [[Бекзатхан]] || 267 |- ! 2111 | [[Болатбай]] || 267 |- ! 2112 | [[Аманкул]] || 267 |- ! 2113 | [[Шалабай]] || 266 |- ! 2114 | [[Шәмші]] || 266 |- ! 2115 | [[Нурганат]] || 266 |- ! 2116 | [[Демид]] || 266 |- ! 2117 | [[Ян]] || 265 |- ! 2118 | [[Саятбек]] || 265 |- ! 2119 | [[Расим]] || 265 |- ! 2120 | [[Нышанбек]] || 265 |- ! 2121 | [[Иманбек]] || 265 |- ! 2122 | [[Калыбай]] || 265 |- ! 2123 | [[Жахангир]] || 265 |- ! 2124 | [[Әмре]] || 265 |- ! 2125 | [[Байғали]] || 265 |- ! 2126 | [[Аль-Фараби]] || 265 |- ! 2127 | [[Тулеу]] || 264 |- ! 2128 | [[Даулетияр]] || 264 |- ! 2129 | [[Балабек]] || 264 |- ! 2130 | [[Ғафур]] || 264 |- ! 2131 | [[Акыл]] || 264 |- ! 2132 | [[Акарыс]] || 264 |- ! 2133 | [[Табылды]] || 263 |- ! 2134 | [[Серікбек]] || 263 |- ! 2135 | [[Расұл]] || 263 |- ! 2136 | [[Мураткали]] || 263 |- ! 2137 | [[Магзум]] || 263 |- ! 2138 | [[Бердигали]] || 263 |- ! 2139 | [[Бокенбай]] || 263 |- ! 2140 | [[Ақнұр]] || 263 |- ! 2141 | [[Толепберген]] || 262 |- ! 2142 | [[Сагынбай]] || 262 |- ! 2143 | [[Мамыр]] || 262 |- ! 2144 | [[Жардем]] || 262 |- ! 2145 | [[Жакыпбек]] || 262 |- ! 2146 | [[Асанбай]] || 262 |- ! 2147 | [[Ыдырыс]] || 261 |- ! 2148 | [[Санджар]] || 261 |- ! 2149 | [[Токтарбай]] || 261 |- ! 2150 | [[Науан]] || 261 |- ! 2151 | [[Кошербай]] || 261 |- ! 2152 | [[Махмет]] || 261 |- ! 2153 | [[Заурбек]] || 261 |- ! 2154 | [[Кемеңгер]] || 261 |- ! 2155 | [[Елюбай]] || 261 |- ! 2156 | [[Адал]] || 261 |- ! 2157 | [[Абиш]] || 261 |- ! 2158 | [[Ханат]] || 260 |- ! 2159 | [[Эрлан]] || 260 |- ! 2160 | [[Майрамбек]] || 260 |- ! 2161 | [[Абыл]] || 260 |- ! 2162 | [[Сейілхан]] || 259 |- ! 2163 | [[Тлеуберген]] || 259 |- ! 2164 | [[Сағынғали]] || 259 |- ! 2165 | [[Дос]] || 259 |- ! 2166 | [[Жасур]] || 258 |- ! 2167 | [[Ескали]] || 258 |- ! 2168 | [[Ермұхамед]] || 258 |- ! 2169 | [[Арал]] || 258 |- ! 2170 | [[Темиртас]] || 257 |- ! 2171 | [[Оңдасын]] || 257 |- ! 2172 | [[Қалдыбай]] || 257 |- ! 2173 | [[Молдабай]] || 257 |- ! 2174 | [[Артыкбай]] || 257 |- ! 2175 | [[Артык]] || 257 |- ! 2176 | [[Айбулат]] || 257 |- ! 2177 | [[Амангос]] || 257 |- ! 2178 | [[Ұлықпан]] || 256 |- ! 2179 | [[Мұхамбет]] || 256 |- ! 2180 | [[Оналбек]] || 256 |- ! 2181 | [[Әбілқасым]] || 256 |- ! 2182 | [[Динмухамбет]] || 256 |- ! 2183 | [[Алданыш]] || 256 |- ! 2184 | [[Смадияр]] || 255 |- ! 2185 | [[Нурмухамет]] || 255 |- ! 2186 | [[Кабиден]] || 255 |- ! 2187 | [[Жұмахан]] || 255 |- ! 2188 | [[Жулдыз]] || 255 |- ! 2189 | [[Айгали]] || 255 |- ! 2190 | [[Мұхаммед Әли]] || 254 |- ! 2191 | [[Куатбай]] || 254 |- ! 2192 | [[Қабыл]] || 254 |- ! 2193 | [[Ағыбай]] || 254 |- ! 2194 | [[Акберген]] || 254 |- ! 2195 | [[Уралбай]] || 253 |- ! 2196 | [[Савелий]] || 253 |- ! 2197 | [[Куангали]] || 253 |- ! 2198 | [[Курбанбек]] || 253 |- ! 2199 | [[Кайыргали]] || 253 |- ! 2200 | [[Жанқожа]] || 253 |- ! 2201 | [[Жантілек]] || 253 |- ! 2202 | [[Берген]] || 253 |- ! 2203 | [[Бакытхан]] || 253 |- ! 2204 | [[Абдигали]] || 253 |- ! 2205 | [[Умирхан]] || 252 |- ! 2206 | [[Онгарбек]] || 252 |- ! 2207 | [[Жеткербай]] || 252 |- ! 2208 | [[Жадырасын]] || 252 |- ! 2209 | [[Ақберді]] || 252 |- ! 2210 | [[Абзалбек]] || 252 |- ! 2211 | [[Умирбай]] || 251 |- ! 2212 | [[Токен]] || 251 |- ! 2213 | [[Сактаган]] || 251 |- ! 2214 | [[Самет]] || 251 |- ! 2215 | [[Мұзафар]] || 251 |- ! 2216 | [[Керим]] || 251 |- ! 2217 | [[Бекзад]] || 251 |- ! 2218 | [[Сагандык]] || 250 |- ! 2219 | [[Мұқан]] || 250 |- ! 2220 | [[Ойбек]] || 250 |- ! 2221 | [[Мухиддин]] || 250 |- ! 2222 | [[Қаныбек]] || 250 |- ! 2223 | [[Жанбатыр]] || 250 |- ! 2224 | [[Бахадыр]] || 250 |- ! 2225 | [[Бержан]] || 250 |- ! 2226 | [[Бегайдар]] || 250 |- ! 2227 | [[Бектур]] || 250 |- ! 2228 | [[Ақеділ]] || 250 |- ! 2229 | [[Шаймурат]] || 249 |- ! 2230 | [[Онталап]] || 249 |- ! 2231 | [[Каират]] || 249 |- ! 2232 | [[Есенғали]] || 249 |- ! 2233 | [[Дюсен]] || 249 |- ! 2234 | [[Динмуханбет]] || 249 |- ! 2235 | [[Тилеген]] || 248 |- ! 2236 | [[Ермаханбет]] || 248 |- ! 2237 | [[Бегасыл]] || 247 |- ! 2238 | [[Шингис]] || 245 |- ! 2239 | [[Сардарбек]] || 245 |- ! 2240 | [[Талас]] || 245 |- ! 2241 | [[Жантуар]] || 245 |- ! 2242 | [[Әлем]] || 245 |- ! 2243 | [[Әбдікәрім]] || 245 |- ! 2244 | [[Жайлау]] || 245 |- ! 2245 | [[Бақберді]] || 245 |- ! 2246 | [[Уәли]] || 244 |- ! 2247 | [[Наурызхан]] || 244 |- ! 2248 | [[Калихан]] || 244 |- ! 2249 | [[Ерәділ]] || 244 |- ! 2250 | [[Айназар]] || 244 |- ! 2251 | [[Сандыбек]] || 243 |- ! 2252 | [[Сәндібек]] || 243 |- ! 2253 | [[Райым]] || 243 |- ! 2254 | [[Раушанбек]] || 243 |- ! 2255 | [[Қалижан]] || 243 |- ! 2256 | [[Букенбай]] || 243 |- ! 2257 | [[Турсунбай]] || 242 |- ! 2258 | [[Сәрсенбек]] || 242 |- ! 2259 | [[Сексенбай]] || 242 |- ! 2260 | [[Сандыбай]] || 242 |- ! 2261 | [[Керимбек]] || 242 |- ! 2262 | [[Ердан]] || 242 |- ! 2263 | [[Асад]] || 242 |- ! 2264 | [[Акимбек]] || 242 |- ! 2265 | [[Ақмырза]] || 242 |- ! 2266 | [[Секен]] || 241 |- ! 2267 | [[Темерлан]] || 241 |- ! 2268 | [[Нагашибай]] || 241 |- ! 2269 | [[Курманали]] || 241 |- ! 2270 | [[Курмаш]] || 241 |- ! 2271 | [[Қобыланды]] || 241 |- ! 2272 | [[Бекболсын]] || 241 |- ! 2273 | [[Бахт]] || 241 |- ! 2274 | [[Ханали]] || 240 |- ! 2275 | [[Тарас]] || 240 |- ! 2276 | [[Талгар]] || 240 |- ! 2277 | [[Мырзалы]] || 240 |- ! 2278 | [[Каскырбай]] || 240 |- ! 2279 | [[Ахмат]] || 240 |- ! 2280 | [[Шерзод]] || 239 |- ! 2281 | [[Сейсенбек]] || 239 |- ! 2282 | [[Самигулла]] || 239 |- ! 2283 | [[Мендибай]] || 239 |- ! 2284 | [[Ислям]] || 239 |- ! 2285 | [[Еркежан]] || 239 |- ! 2286 | [[Жамалбек]] || 239 |- ! 2287 | [[Утепберген]] || 238 |- ! 2288 | [[Тілеубек]] || 238 |- ! 2289 | [[Жаснұр]] || 238 |- ! 2290 | [[Досболат]] || 238 |- ! 2291 | [[Ғасыр]] || 238 |- ! 2292 | [[Бейсембек]] || 238 |- ! 2293 | [[Абдулхамит]] || 238 |- ! 2294 | [[Айторе]] || 238 |- ! 2295 | [[Нұрадин]] || 237 |- ! 2296 | [[Каиргали]] || 237 |- ! 2297 | [[Искак]] || 237 |- ! 2298 | [[Зиннұр]] || 237 |- ! 2299 | [[Кадырбай]] || 237 |- ! 2300 | [[Арысбек]] || 237 |- ! 2301 | [[Айғали]] || 237 |- ! 2302 | [[Ақберген]] || 237 |- ! 2303 | [[Тимурлан]] || 236 |- ! 2304 | [[Тастанбек]] || 236 |- ! 2305 | [[Молдияр]] || 236 |- ! 2306 | [[Кабдулла]] || 236 |- ! 2307 | [[Жахонгир]] || 236 |- ! 2308 | [[Даниярбек]] || 236 |- ! 2309 | [[Ғанибек]] || 236 |- ! 2310 | [[Арманжан]] || 236 |- ! 2311 | [[Бекполат]] || 236 |- ! 2312 | [[Гайрат]] || 236 |- ! 2313 | [[Сеилбек]] || 235 |- ! 2314 | [[Керейхан]] || 235 |- ! 2315 | [[Жумагалий]] || 235 |- ! 2316 | [[Жакен]] || 235 |- ! 2317 | [[Беккали]] || 235 |- ! 2318 | [[Асхан]] || 235 |- ! 2319 | [[Анес]] || 235 |- ! 2320 | [[Яхия]] || 234 |- ! 2321 | [[Зият]] || 234 |- ! 2322 | [[Едилбай]] || 234 |- ! 2323 | [[Бахытхан]] || 234 |- ! 2324 | [[Байдулла]] || 234 |- ! 2325 | [[Асар]] || 234 |- ! 2326 | [[Сахи]] || 233 |- ! 2327 | [[Рзабек]] || 233 |- ! 2328 | [[Сайлаухан]] || 233 |- ! 2329 | [[Мұхан]] || 233 |- ! 2330 | [[Каким]] || 233 |- ! 2331 | [[Айшуақ]] || 233 |- ! 2332 | [[Тилеубек]] || 232 |- ! 2333 | [[Жамшид]] || 232 |- ! 2334 | [[Гумар]] || 232 |- ! 2335 | [[Аяпберген]] || 232 |- ! 2336 | [[Төрегелді]] || 231 |- ! 2337 | [[Қуан]] || 231 |- ! 2338 | [[Куттыбек]] || 231 |- ! 2339 | [[Кобейсин]] || 231 |- ! 2340 | [[Жетес]] || 231 |- ! 2341 | [[Есенали]] || 231 |- ! 2342 | [[Асулан]] || 231 |- ! 2343 | [[Айрат]] || 231 |- ! 2344 | [[Таубай]] || 230 |- ! 2345 | [[Орман]] || 230 |- ! 2346 | [[Жанахмет]] || 230 |- ! 2347 | [[Далелхан]] || 230 |- ! 2348 | [[Ағлан]] || 230 |- ! 2349 | [[Керім]] || 229 |- ! 2350 | [[Канапия]] || 229 |- ! 2351 | [[Ертис]] || 229 |- ! 2352 | [[Тлеубай]] || 228 |- ! 2353 | [[Тажибай]] || 228 |- ! 2354 | [[Асанәли]] || 228 |- ! 2355 | [[Бақытнұр]] || 228 |- ! 2356 | [[Уланбек]] || 227 |- ! 2357 | [[Уразали]] || 227 |- ! 2358 | [[Сырлыбек]] || 227 |- ! 2359 | [[Райбек]] || 227 |- ! 2360 | [[Нурсұлтан]] || 227 |- ! 2361 | [[Нұрмағанбет]] || 227 |- ! 2362 | [[Ергеш]] || 227 |- ! 2363 | [[Әлімбек]] || 227 |- ! 2364 | [[Байназар]] || 227 |- ! 2365 | [[Ахметкали]] || 227 |- ! 2366 | [[Умбет]] || 226 |- ! 2367 | [[Танжарык]] || 226 |- ! 2368 | [[Серикболсын]] || 226 |- ! 2369 | [[Майдан]] || 226 |- ! 2370 | [[Қуантай]] || 226 |- ! 2371 | [[Кизат]] || 226 |- ! 2372 | [[Бакир]] || 226 |- ! 2373 | [[Бакыткали]] || 226 |- ! 2374 | [[Аббас]] || 226 |- ! 2375 | [[Ракымжан]] || 225 |- ! 2376 | [[Меирман]] || 225 |- ! 2377 | [[Каратай]] || 225 |- ! 2378 | [[Анет]] || 225 |- ! 2379 | [[Насихат]] || 224 |- ! 2380 | [[Нұрсейт]] || 224 |- ! 2381 | [[Жастілек]] || 224 |- ! 2382 | [[Әлмансұр]] || 224 |- ! 2383 | [[Бейсенгали]] || 224 |- ! 2384 | [[Бектай]] || 224 |- ! 2385 | [[Ашимхан]] || 224 |- ! 2386 | [[Алишах]] || 224 |- ! 2387 | [[Алаш]] || 224 |- ! 2388 | [[Қажымұрат]] || 223 |- ! 2389 | [[Жахангер]] || 223 |- ! 2390 | [[Бахберген]] || 223 |- ! 2391 | [[Аймырза]] || 223 |- ! 2392 | [[Саулебек]] || 222 |- ! 2393 | [[Сейтказы]] || 222 |- ! 2394 | [[Сагитжан]] || 222 |- ! 2395 | [[Нұрайдар]] || 222 |- ! 2396 | [[Колганат]] || 222 |- ! 2397 | [[Диаз]] || 222 |- ! 2398 | [[Даулеткали]] || 222 |- ! 2399 | [[Арқат]] || 222 |- ! 2400 | [[Харун]] || 221 |- ! 2401 | [[Ырысдәулет]] || 221 |- ! 2402 | [[Шахан]] || 221 |- ! 2403 | [[Сағат]] || 221 |- ! 2404 | [[Осербай]] || 221 |- ! 2405 | [[Омирбай]] || 221 |- ! 2406 | [[Қыдырбек]] || 221 |- ! 2407 | [[Ертаргын]] || 221 |- ! 2408 | [[Дален]] || 221 |- ! 2409 | [[Даулеткан]] || 221 |- ! 2410 | [[Габидулла]] || 221 |- ! 2411 | [[Сұлтанали]] || 220 |- ! 2412 | [[Сатбай]] || 220 |- ! 2413 | [[Есимбек]] || 220 |- ! 2414 | [[Давлет]] || 220 |- ! 2415 | [[Егизбай]] || 220 |- ! 2416 | [[Актан]] || 220 |- ! 2417 | [[Қасымжан]] || 219 |- ! 2418 | [[Кемелбек]] || 219 |- ! 2419 | [[Каирбай]] || 219 |- ! 2420 | [[Ерланбек]] || 219 |- ! 2421 | [[Әбунасыр]] || 219 |- ! 2422 | [[Әзірет]] || 219 |- ! 2423 | [[Ахмеджан]] || 219 |- ! 2424 | [[Асыгат]] || 219 |- ! 2425 | [[Ұланбек]] || 218 |- ! 2426 | [[Молдагали]] || 218 |- ! 2427 | [[Әсілбек]] || 218 |- ! 2428 | [[Байзак]] || 218 |- ! 2429 | [[Токтамыс]] || 217 |- ! 2430 | [[Салимгерей]] || 217 |- ! 2431 | [[Нурбосын]] || 217 |- ! 2432 | [[Ордабай]] || 217 |- ! 2433 | [[Кенен]] || 217 |- ! 2434 | [[Кеңес]] || 217 |- ! 2435 | [[Ихтияр]] || 217 |- ! 2436 | [[Бердимурат]] || 217 |- ! 2437 | [[Балташ]] || 217 |- ! 2438 | [[Гайса]] || 217 |- ! 2439 | [[Рыскелді]] || 216 |- ! 2440 | [[Сейітжан]] || 216 |- ! 2441 | [[Нурмагамбет]] || 216 |- ! 2442 | [[Нұрқабыл]] || 216 |- ! 2443 | [[Ильяр]] || 216 |- ! 2444 | [[Ахметхан]] || 216 |- ! 2445 | [[Шахрияр]] || 215 |- ! 2446 | [[Тулеубай]] || 215 |- ! 2447 | [[Мұхамет]] || 215 |- ! 2448 | [[Қадір]] || 215 |- ! 2449 | [[Конакбай]] || 215 |- ! 2450 | [[Какимжан]] || 215 |- ! 2451 | [[Жабай]] || 215 |- ! 2452 | [[Айтқали]] || 215 |- ! 2453 | [[Утемис]] || 214 |- ! 2454 | [[Эльнар]] || 214 |- ! 2455 | [[Рулан]] || 214 |- ! 2456 | [[Сейсенбай]] || 214 |- ! 2457 | [[Суиндик]] || 214 |- ! 2458 | [[Нурмаганбет]] || 214 |- ! 2459 | [[Кыдыр]] || 214 |- ! 2460 | [[Куанткан]] || 214 |- ! 2461 | [[Риза]] || 213 |- ! 2462 | [[Тарлан]] || 213 |- ! 2463 | [[Нұрмаханбет]] || 213 |- ! 2464 | [[Демир]] || 213 |- ! 2465 | [[Асфандияр]] || 213 |- ! 2466 | [[Аркадий]] || 213 |- ! 2467 | [[Нуриден]] || 212 |- ! 2468 | [[Рақым]] || 212 |- ! 2469 | [[Жантемір]] || 212 |- ! 2470 | [[Канаткали]] || 212 |- ! 2471 | [[Калабай]] || 211 |- ! 2472 | [[Есенгелды]] || 211 |- ! 2473 | [[Әзімбек]] || 211 |- ! 2474 | [[Ғали]] || 211 |- ! 2475 | [[Арстанбек]] || 211 |- ! 2476 | [[Гайни]] || 211 |- ! 2477 | [[Адилгазы]] || 211 |- ! 2478 | [[Ұлас]] || 210 |- ! 2479 | [[Сейт]] || 210 |- ! 2480 | [[Нұржол]] || 210 |- ! 2481 | [[Камбарбек]] || 210 |- ! 2482 | [[Даниар]] || 210 |- ! 2483 | [[Дилшод]] || 210 |- ! 2484 | [[Есиркеп]] || 210 |- ! 2485 | [[Ұлар]] || 209 |- ! 2486 | [[Нұрәлем]] || 209 |- ! 2487 | [[Нурсерик]] || 209 |- ! 2488 | [[Дүйсен]] || 209 |- ! 2489 | [[Балгабек]] || 209 |- ! 2490 | [[Багдад]] || 209 |- ! 2491 | [[Айнар]] || 209 |- ! 2492 | [[Сафуан]] || 208 |- ! 2493 | [[Нағашыбай]] || 208 |- ! 2494 | [[Мухитдин]] || 208 |- ! 2495 | [[Найман]] || 208 |- ! 2496 | [[Нурымжан]] || 208 |- ! 2497 | [[Мұхаммедияр]] || 208 |- ! 2498 | [[Мейиржан]] || 208 |- ! 2499 | [[Жиенбай]] || 208 |- ! 2500 | [[Жексембай]] || 208 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Төрекелді]] || 207 |- ! 2502 | [[Табиғат]] || 207 |- ! 2503 | [[Тлеулес]] || 207 |- ! 2504 | [[Сағынбек]] || 207 |- ! 2505 | [[Нугман]] || 207 |- ! 2506 | [[Кендебай]] || 207 |- ! 2507 | [[Джамиль]] || 207 |- ! 2508 | [[Багжан]] || 207 |- ! 2509 | [[Анас]] || 207 |- ! 2510 | [[Абылхайыр]] || 207 |- ! 2511 | [[Мухаметали]] || 206 |- ! 2512 | [[Иманәли]] || 206 |- ! 2513 | [[Әуез]] || 206 |- ! 2514 | [[Бекмұхаммед]] || 206 |- ! 2515 | [[Корганбек]] || 205 |- ! 2516 | [[Беибит]] || 205 |- ! 2517 | [[Бөгенбай]] || 205 |- ! 2518 | [[Бекали]] || 205 |- ! 2519 | [[Сагинбай]] || 204 |- ! 2520 | [[Султангазы]] || 204 |- ! 2521 | [[Отабек]] || 204 |- ! 2522 | [[Есенгелді]] || 204 |- ! 2523 | [[Бектұрсын]] || 204 |- ! 2524 | [[Біләл]] || 204 |- ! 2525 | [[Альтайр]] || 204 |- ! 2526 | [[Абдирахман]] || 204 |- ! 2527 | [[Айарыс]] || 204 |- ! 2528 | [[Шынгис]] || 203 |- ! 2529 | [[Рысдәулет]] || 203 |- ! 2530 | [[Сұнқар]] || 203 |- ! 2531 | [[Нургалым]] || 203 |- ! 2532 | [[Жанатай]] || 203 |- ! 2533 | [[Даур]] || 203 |- ! 2534 | [[Сәрсен]] || 202 |- ! 2535 | [[Табигат]] || 202 |- ! 2536 | [[Мухамбетжан]] || 202 |- ! 2537 | [[Мусагали]] || 202 |- ! 2538 | [[Кожабек]] || 202 |- ! 2539 | [[Мият]] || 202 |- ! 2540 | [[Заман]] || 202 |- ! 2541 | [[Едилхан]] || 202 |- ! 2542 | [[Әбдіғани]] || 202 |- ! 2543 | [[Амангалий]] || 202 |- ! 2544 | [[Ардан]] || 202 |- ! 2545 | [[Ыклас]] || 201 |- ! 2546 | [[Садуахас]] || 201 |- ! 2547 | [[Сыдык]] || 201 |- ! 2548 | [[Рыспек]] || 201 |- ! 2549 | [[Мырзағали]] || 201 |- ! 2550 | [[Колканат]] || 201 |- ! 2551 | [[Жанібек]] || 201 |- ! 2552 | [[Байжігіт]] || 201 |- ! 2553 | [[Акболат]] || 201 |- ! 2554 | [[Шаттык]] || 200 |- ! 2555 | [[Султанбай]] || 200 |- ! 2556 | [[Тамырлан]] || 200 |- ! 2557 | [[Нагашбек]] || 200 |- ! 2558 | [[Құрбан]] || 200 |- ! 2559 | [[Зиннур]] || 200 |- ! 2560 | [[Әсілхан]] || 200 |- ! 2561 | [[Ермуханбет]] || 200 |- ! 2562 | [[Балаби]] || 200 |- ! 2563 | [[Анварбек]] || 200 |- ! 2564 | [[Абу Бакр]] || 200 |- ! 2565 | [[Тулебай]] || 199 |- ! 2566 | [[Бекзада]] || 199 |- ! 2567 | [[Асылмурат]] || 199 |- ! 2568 | [[Арапбай]] || 199 |- ! 2569 | [[Шарипхан]] || 198 |- ! 2570 | [[Серғали]] || 198 |- ! 2571 | [[Мамырхан]] || 198 |- ! 2572 | [[Мерхан]] || 198 |- ! 2573 | [[Қалыбек]] || 198 |- ! 2574 | [[Қалжан]] || 198 |- ! 2575 | [[Кайргали]] || 198 |- ! 2576 | [[Кабдолла]] || 198 |- ! 2577 | [[Динмухамет]] || 198 |- ! 2578 | [[Абдуррохман]] || 198 |- ! 2579 | [[Рысдаулет]] || 197 |- ! 2580 | [[Мухаммед-Али]] || 197 |- ! 2581 | [[Құнанбай]] || 197 |- ! 2582 | [[Изат]] || 197 |- ! 2583 | [[Ельнар]] || 197 |- ! 2584 | [[Серікхан]] || 196 |- ! 2585 | [[Самал]] || 196 |- ! 2586 | [[Мұхаммед-Али]] || 196 |- ! 2587 | [[Пердехан]] || 196 |- ! 2588 | [[Мамбет]] || 196 |- ! 2589 | [[Иброһим]] || 196 |- ! 2590 | [[Дауржан]] || 196 |- ! 2591 | [[Бериккан]] || 196 |- ! 2592 | [[Фазыл]] || 195 |- ! 2593 | [[Ыкылас]] || 195 |- ! 2594 | [[Сламбек]] || 195 |- ! 2595 | [[Сегизбай]] || 195 |- ! 2596 | [[Назархан]] || 195 |- ! 2597 | [[Нұрнияз]] || 195 |- ! 2598 | [[Лес]] || 195 |- ! 2599 | [[Исмагул]] || 195 |- ! 2600 | [[Дүйсенбай]] || 195 |- ! 2601 | [[Жаксыгали]] || 195 |- ! 2602 | [[Дауылбай]] || 195 |- ! 2603 | [[Ержас]] || 195 |- ! 2604 | [[Богенбай]] || 195 |- ! 2605 | [[Бейбыт]] || 195 |- ! 2606 | [[Айжарык]] || 195 |- ! 2607 | [[Адлан]] || 195 |- ! 2608 | [[Уралбек]] || 194 |- ! 2609 | [[Ыбрай]] || 194 |- ! 2610 | [[Уразгали]] || 194 |- ! 2611 | [[Сагын]] || 194 |- ! 2612 | [[Мәрлен]] || 194 |- ! 2613 | [[Кемелхан]] || 194 |- ! 2614 | [[Есберген]] || 194 |- ! 2615 | [[Багдан]] || 194 |- ! 2616 | [[Абдулғани]] || 194 |- ! 2617 | [[Самархан]] || 193 |- ! 2618 | [[Смаил]] || 193 |- ! 2619 | [[Мұхаммед-Әли]] || 193 |- ! 2620 | [[Нұрмұхаммет]] || 193 |- ! 2621 | [[Жармахан]] || 193 |- ! 2622 | [[Жаналык]] || 193 |- ! 2623 | [[Диярбек]] || 193 |- ! 2624 | [[Ақтілеу]] || 193 |- ! 2625 | [[Сайдулла]] || 192 |- ! 2626 | [[Нұрбатыр]] || 192 |- ! 2627 | [[Нұрсайын]] || 192 |- ! 2628 | [[Қалмұрат]] || 192 |- ! 2629 | [[Куанбек]] || 192 |- ! 2630 | [[Мукаш]] || 192 |- ! 2631 | [[Жайсан]] || 192 |- ! 2632 | [[Дюсенбек]] || 192 |- ! 2633 | [[Абдугани]] || 192 |- ! 2634 | [[Тұрлыбек]] || 191 |- ! 2635 | [[Нагашбай]] || 191 |- ! 2636 | [[Рамадан]] || 191 |- ! 2637 | [[Медетхан]] || 191 |- ! 2638 | [[Бөкейхан]] || 191 |- ! 2639 | [[Абунасыр]] || 191 |- ! 2640 | [[Санжарбек]] || 190 |- ! 2641 | [[Нурмат]] || 190 |- ! 2642 | [[Күмісбек]] || 190 |- ! 2643 | [[Мәдениет]] || 190 |- ! 2644 | [[Кушербай]] || 190 |- ! 2645 | [[Жетпис]] || 190 |- ! 2646 | [[Даниль]] || 190 |- ! 2647 | [[Айдәулет]] || 190 |- ! 2648 | [[Рафик]] || 189 |- ! 2649 | [[Меирлан]] || 189 |- ! 2650 | [[Жолбарыс]] || 189 |- ! 2651 | [[Жусипбек]] || 189 |- ! 2652 | [[Есмурат]] || 189 |- ! 2653 | [[Буркут]] || 189 |- ! 2654 | [[Ғанибет]] || 189 |- ! 2655 | [[Айкен]] || 189 |- ! 2656 | [[Ариф]] || 189 |- ! 2657 | [[Шыныбек]] || 188 |- ! 2658 | [[Сұлтанғали]] || 188 |- ! 2659 | [[Нысанбай]] || 188 |- ! 2660 | [[Өскен]] || 188 |- ! 2661 | [[Рауль]] || 188 |- ! 2662 | [[Нұрбай]] || 188 |- ! 2663 | [[Нұрбосын]] || 188 |- ! 2664 | [[Мұқтар]] || 188 |- ! 2665 | [[Максад]] || 188 |- ! 2666 | [[Махди]] || 188 |- ! 2667 | [[Касиет]] || 188 |- ! 2668 | [[Жақып]] || 188 |- ! 2669 | [[Алиайдар]] || 188 |- ! 2670 | [[Наурзбай]] || 187 |- ! 2671 | [[Меирамбек]] || 187 |- ! 2672 | [[Исмайыл]] || 187 |- ! 2673 | [[Жанполат]] || 187 |- ! 2674 | [[Ерсеит]] || 187 |- ! 2675 | [[Байрамбай]] || 187 |- ! 2676 | [[Чокан]] || 186 |- ! 2677 | [[Таргын]] || 186 |- ! 2678 | [[Отеген]] || 186 |- ! 2679 | [[Куатжан]] || 186 |- ! 2680 | [[Иманжүсіп]] || 186 |- ! 2681 | [[Жаннат]] || 186 |- ! 2682 | [[Бахитбек]] || 186 |- ! 2683 | [[Бейбитжан]] || 186 |- ! 2684 | [[Амиргали]] || 186 |- ! 2685 | [[Абдигаппар]] || 186 |- ! 2686 | [[Спартак]] || 185 |- ! 2687 | [[Талапбек]] || 185 |- ! 2688 | [[Сұлтанхан]] || 185 |- ! 2689 | [[Кошкарбай]] || 185 |- ! 2690 | [[Карибай]] || 185 |- ! 2691 | [[Ергалы]] || 185 |- ! 2692 | [[Есенаман]] || 185 |- ! 2693 | [[Аюб]] || 185 |- ! 2694 | [[Асылкан]] || 185 |- ! 2695 | [[Аибек]] || 185 |- ! 2696 | [[Нұрланбек]] || 184 |- ! 2697 | [[Омир]] || 184 |- ! 2698 | [[Еркебек]] || 184 |- ! 2699 | [[Бейбитхан]] || 184 |- ! 2700 | [[Самұрат]] || 183 |- ! 2701 | [[Нұрмухамед]] || 183 |- ! 2702 | [[Нұржалғас]] || 183 |- ! 2703 | [[Манар]] || 183 |- ! 2704 | [[Қонысбай]] || 183 |- ! 2705 | [[Мекен]] || 183 |- ! 2706 | [[Жасар]] || 183 |- ! 2707 | [[Кажымурат]] || 183 |- ! 2708 | [[Иглик]] || 183 |- ! 2709 | [[Дильмурат]] || 183 |- ! 2710 | [[Ескендер]] || 183 |- ! 2711 | [[Егинбай]] || 183 |- ! 2712 | [[Артемий]] || 183 |- ! 2713 | [[Бағылан]] || 183 |- ! 2714 | [[Гадилбек]] || 183 |- ! 2715 | [[Ақансері]] || 183 |- ! 2716 | [[Альрами]] || 183 |- ! 2717 | [[Сейсен]] || 182 |- ! 2718 | [[Таңнұр]] || 182 |- ! 2719 | [[Орак]] || 182 |- ! 2720 | [[Омиртай]] || 182 |- ! 2721 | [[Мұратжан]] || 182 |- ! 2722 | [[Мустахим]] || 182 |- ! 2723 | [[Нұр-Ислам]] || 182 |- ! 2724 | [[Мәнсүр]] || 182 |- ! 2725 | [[Құрбанәлі]] || 182 |- ! 2726 | [[Заир]] || 182 |- ! 2727 | [[Зеин]] || 182 |- ! 2728 | [[Әкім]] || 182 |- ! 2729 | [[Есенкелди]] || 182 |- ! 2730 | [[Данис]] || 182 |- ! 2731 | [[Алмахан]] || 182 |- ! 2732 | [[Ақдәулет]] || 182 |- ! 2733 | [[Шахмурат]] || 181 |- ! 2734 | [[Шакарим]] || 181 |- ! 2735 | [[Толенди]] || 181 |- ! 2736 | [[Нысанбек]] || 181 |- ! 2737 | [[Қуанышбай]] || 181 |- ! 2738 | [[Медгат]] || 181 |- ! 2739 | [[Жеткиншек]] || 181 |- ! 2740 | [[Диёрбек]] || 181 |- ! 2741 | [[Бектұр]] || 181 |- ! 2742 | [[Актилек]] || 181 |- ! 2743 | [[Алматбек]] || 181 |- ! 2744 | [[Акторе]] || 181 |- ! 2745 | [[Алайдар]] || 181 |- ! 2746 | [[Тилектес]] || 180 |- ! 2747 | [[Нұрас]] || 180 |- ! 2748 | [[Нурум]] || 180 |- ! 2749 | [[Макулбек]] || 180 |- ! 2750 | [[Канатжан]] || 180 |- ! 2751 | [[Какен]] || 180 |- ! 2752 | [[Дәулетияр]] || 180 |- ! 2753 | [[Бакитбек]] || 180 |- ! 2754 | [[Аллан]] || 180 |- ! 2755 | [[Алхан]] || 180 |- ! 2756 | [[Амзе]] || 180 |- ! 2757 | [[Туребай]] || 179 |- ! 2758 | [[Шахрух]] || 179 |- ! 2759 | [[Каирболат]] || 179 |- ! 2760 | [[Есімжан]] || 179 |- ! 2761 | [[Дилмурат]] || 179 |- ! 2762 | [[Берікбай]] || 179 |- ! 2763 | [[Бибарс]] || 179 |- ! 2764 | [[Эльхан]] || 178 |- ! 2765 | [[Нургалий]] || 178 |- ! 2766 | [[Пархат]] || 178 |- ! 2767 | [[Калымжан]] || 178 |- ! 2768 | [[Женыс]] || 178 |- ! 2769 | [[Асен]] || 178 |- ! 2770 | [[Самурат]] || 177 |- ! 2771 | [[Султанмурат]] || 177 |- ! 2772 | [[Султанхан]] || 177 |- ! 2773 | [[Конай]] || 177 |- ! 2774 | [[Мирамбай]] || 177 |- ! 2775 | [[Қыдыр]] || 177 |- ! 2776 | [[Жасарал]] || 177 |- ! 2777 | [[Даулбай]] || 177 |- ! 2778 | [[Бигали]] || 177 |- ! 2779 | [[Амаль]] || 177 |- ! 2780 | [[Тагайбек]] || 176 |- ! 2781 | [[Тілекқабыл]] || 176 |- ! 2782 | [[Нұрдан]] || 176 |- ! 2783 | [[Даукен]] || 176 |- ! 2784 | [[Диасыл]] || 176 |- ! 2785 | [[Ағабек]] || 176 |- ! 2786 | [[Абдулмалик]] || 176 |- ! 2787 | [[Аділхан]] || 176 |- ! 2788 | [[Турдыбек]] || 175 |- ! 2789 | [[Хайролла]] || 175 |- ! 2790 | [[Тынысбек]] || 175 |- ! 2791 | [[Сабыргали]] || 175 |- ! 2792 | [[Телжан]] || 175 |- ! 2793 | [[Нышан]] || 175 |- ! 2794 | [[Насыр]] || 175 |- ! 2795 | [[Кымбат]] || 175 |- ! 2796 | [[Меиіржан]] || 175 |- ! 2797 | [[Жандияр]] || 175 |- ! 2798 | [[Женіс]] || 175 |- ! 2799 | [[Жакия]] || 175 |- ! 2800 | [[Ақиқат]] || 175 |- ! 2801 | [[Ақселеу]] || 175 |- ! 2802 | [[Лесхан]] || 174 |- ! 2803 | [[Махаббат]] || 174 |- ! 2804 | [[Калбай]] || 174 |- ! 2805 | [[Бердыбек]] || 174 |- ! 2806 | [[Бақытхан]] || 174 |- ! 2807 | [[Ростислав]] || 173 |- ! 2808 | [[Сенбек]] || 173 |- ! 2809 | [[Несипбек]] || 173 |- ! 2810 | [[Мамыржан]] || 173 |- ! 2811 | [[Кадирбай]] || 173 |- ! 2812 | [[Дәулетжан]] || 173 |- ! 2813 | [[Жайнар]] || 173 |- ! 2814 | [[Есенбол]] || 173 |- ! 2815 | [[Бақсұлтан]] || 173 |- ! 2816 | [[Асембек]] || 173 |- ! 2817 | [[Бахдаулет]] || 173 |- ! 2818 | [[Бегім]] || 173 |- ! 2819 | [[Акназар]] || 173 |- ! 2820 | [[Алькен]] || 173 |- ! 2821 | [[Хамидолла]] || 172 |- ! 2822 | [[Хусаин]] || 172 |- ! 2823 | [[Халил]] || 172 |- ! 2824 | [[Сұлтанбейбарыс]] || 172 |- ! 2825 | [[Жанәлі]] || 172 |- ! 2826 | [[Ерғалым]] || 172 |- ! 2827 | [[Әбіл]] || 172 |- ! 2828 | [[Бекалы]] || 172 |- ! 2829 | [[Айжарық]] || 172 |- ! 2830 | [[Адияр]] || 172 |- ! 2831 | [[Үмбет]] || 171 |- ! 2832 | [[Мынжасар]] || 171 |- ! 2833 | [[Маркс]] || 171 |- ! 2834 | [[Илхам]] || 171 |- ! 2835 | [[Тұрлыхан]] || 170 |- ! 2836 | [[Эржан]] || 170 |- ! 2837 | [[Тлепберген]] || 170 |- ! 2838 | [[Сағынтай]] || 170 |- ! 2839 | [[Суюндык]] || 170 |- ! 2840 | [[Нұрмат]] || 170 |- ! 2841 | [[Мықтыбек]] || 170 |- ! 2842 | [[Нұрқадыр]] || 170 |- ! 2843 | [[Кунтуган]] || 170 |- ! 2844 | [[Кенжеғали]] || 170 |- ! 2845 | [[Бақтығали]] || 170 |- ! 2846 | [[Хансултан]] || 169 |- ! 2847 | [[Сенбай]] || 169 |- ! 2848 | [[Тойбек]] || 169 |- ! 2849 | [[Толгат]] || 169 |- ! 2850 | [[Жақсыбай]] || 169 |- ! 2851 | [[Берикказы]] || 169 |- ! 2852 | [[Алмазбек]] || 169 |- ! 2853 | [[Рифат]] || 168 |- ! 2854 | [[Тілеуберді]] || 168 |- ! 2855 | [[Сейдалы]] || 168 |- ! 2856 | [[Саматбек]] || 168 |- ! 2857 | [[Сағын]] || 168 |- ! 2858 | [[Нұрлат]] || 168 |- ! 2859 | [[Мухамбеткали]] || 168 |- ! 2860 | [[Дайрабай]] || 168 |- ! 2861 | [[Аскарбай]] || 168 |- ! 2862 | [[Асильбек]] || 168 |- ! 2863 | [[Айдаулет]] || 168 |- ! 2864 | [[Абдурохман]] || 168 |- ! 2865 | [[Сагынай]] || 167 |- ! 2866 | [[Олжабек]] || 167 |- ! 2867 | [[Нураддин]] || 167 |- ! 2868 | [[Зейнур]] || 167 |- ! 2869 | [[Жулдызбек]] || 167 |- ! 2870 | [[Жумарт]] || 167 |- ! 2871 | [[Керимхан]] || 167 |- ! 2872 | [[Бахтыгали]] || 167 |- ! 2873 | [[Аязбай]] || 167 |- ! 2874 | [[Абдикадир]] || 167 |- ! 2875 | [[Саруар]] || 166 |- ! 2876 | [[Нурулла]] || 166 |- ! 2877 | [[Нурғали]] || 166 |- ! 2878 | [[Қорған]] || 166 |- ! 2879 | [[Исматулла]] || 166 |- ! 2880 | [[Каржау]] || 166 |- ! 2881 | [[Есім]] || 166 |- ! 2882 | [[Есқат]] || 166 |- ! 2883 | [[Дарханбек]] || 166 |- ! 2884 | [[Давлат]] || 166 |- ! 2885 | [[Найзабек]] || 165 |- ! 2886 | [[Озат]] || 165 |- ! 2887 | [[Нұрназар]] || 165 |- ! 2888 | [[Кенесхан]] || 165 |- ! 2889 | [[Жума]] || 165 |- ! 2890 | [[Ермухамбет]] || 165 |- ! 2891 | [[Гиззат]] || 165 |- ! 2892 | [[Елзат]] || 165 |- ! 2893 | [[Боранбек]] || 165 |- ! 2894 | [[Айткул]] || 165 |- ! 2895 | [[Айат]] || 165 |- ! 2896 | [[Шахсұлтан]] || 164 |- ! 2897 | [[Сарыбай]] || 164 |- ! 2898 | [[Мелс]] || 164 |- ! 2899 | [[Керимбай]] || 164 |- ! 2900 | [[Ердәуіт]] || 164 |- ! 2901 | [[Ерсанат]] || 164 |- ! 2902 | [[Абдуманап]] || 164 |- ! 2903 | [[Тургали]] || 163 |- ! 2904 | [[Узак]] || 163 |- ! 2905 | [[Кикбай]] || 163 |- ! 2906 | [[Джаксылык]] || 163 |- ! 2907 | [[Ельтай]] || 163 |- ! 2908 | [[Елдияр]] || 163 |- ! 2909 | [[Багытжан]] || 163 |- ! 2910 | [[Бекмурза]] || 163 |- ! 2911 | [[Абилкасим]] || 163 |- ! 2912 | [[Умирсерик]] || 162 |- ! 2913 | [[Турган]] || 162 |- ! 2914 | [[Тайжан]] || 162 |- ! 2915 | [[Мұханбет]] || 162 |- ! 2916 | [[Лесбай]] || 162 |- ! 2917 | [[Жараскан]] || 162 |- ! 2918 | [[Ерсен]] || 162 |- ! 2919 | [[Ергалым]] || 162 |- ! 2920 | [[Багит]] || 162 |- ! 2921 | [[Арна]] || 162 |- ! 2922 | [[Абдырахман]] || 162 |- ! 2923 | [[Тұрсынбай]] || 161 |- ! 2924 | [[Нұраддин]] || 161 |- ! 2925 | [[Оңталап]] || 161 |- ! 2926 | [[Латиф]] || 161 |- ! 2927 | [[Мендигали]] || 161 |- ! 2928 | [[Илесбек]] || 161 |- ! 2929 | [[Жарасқан]] || 161 |- ! 2930 | [[Жумадилла]] || 161 |- ! 2931 | [[Жексенбек]] || 161 |- ! 2932 | [[Ерсейіт]] || 161 |- ! 2933 | [[Жакслык]] || 161 |- ! 2934 | [[Жавохир]] || 161 |- ! 2935 | [[Дәулеткелді]] || 161 |- ! 2936 | [[Есдаулет]] || 161 |- ! 2937 | [[Абилхаир]] || 161 |- ! 2938 | [[Ынтымак]] || 160 |- ! 2939 | [[Сагимбай]] || 160 |- ! 2940 | [[Сундетбай]] || 160 |- ! 2941 | [[Нуртилеу]] || 160 |- ! 2942 | [[Қадіржан]] || 160 |- ! 2943 | [[Мергали]] || 160 |- ! 2944 | [[Кемал]] || 160 |- ! 2945 | [[Ертілеу]] || 160 |- ! 2946 | [[Жайлаубек]] || 160 |- ! 2947 | [[Дуйсебай]] || 160 |- ! 2948 | [[Елсұлтан]] || 160 |- ! 2949 | [[Ерслан]] || 160 |- ! 2950 | [[Барысхан]] || 160 |- ! 2951 | [[Бектұрған]] || 160 |- ! 2952 | [[Азимжан]] || 160 |- ! 2953 | [[Айсар]] || 160 |- ! 2954 | [[Аманкельди]] || 160 |- ! 2955 | [[Абугали]] || 160 |- ! 2956 | [[Солтан]] || 159 |- ! 2957 | [[Несипбай]] || 159 |- ! 2958 | [[Нұрғанат]] || 159 |- ! 2959 | [[Жастилек]] || 159 |- ! 2960 | [[Ермухамед]] || 159 |- ! 2961 | [[Ерсейт]] || 159 |- ! 2962 | [[Бекәділ]] || 159 |- ! 2963 | [[Бекдияр]] || 159 |- ! 2964 | [[Сапабек]] || 158 |- ! 2965 | [[Тауман]] || 158 |- ! 2966 | [[Сүйінбай]] || 158 |- ! 2967 | [[Тлеугазы]] || 158 |- ! 2968 | [[Кажимурат]] || 158 |- ! 2969 | [[Исагали]] || 158 |- ! 2970 | [[Кайыр]] || 158 |- ! 2971 | [[Ертіс]] || 158 |- ! 2972 | [[Беркинбай]] || 158 |- ! 2973 | [[Бибит]] || 158 |- ! 2974 | [[Балғын]] || 158 |- ! 2975 | [[Биназар]] || 158 |- ! 2976 | [[Абдигани]] || 158 |- ! 2977 | [[Шерзат]] || 157 |- ! 2978 | [[Самиголла]] || 157 |- ! 2979 | [[Мұқасан]] || 157 |- ! 2980 | [[Майлыбай]] || 157 |- ! 2981 | [[Қылышбек]] || 157 |- ! 2982 | [[Жанғазы]] || 157 |- ! 2983 | [[Данай]] || 157 |- ! 2984 | [[Жайсанбек]] || 157 |- ! 2985 | [[Жаксилик]] || 157 |- ! 2986 | [[Бибатыр]] || 157 |- ! 2987 | [[Абдуғани]] || 157 |- ! 2988 | [[Сериккалий]] || 156 |- ! 2989 | [[Өмір]] || 156 |- ! 2990 | [[Марғулан]] || 156 |- ! 2991 | [[Искендер]] || 156 |- ! 2992 | [[Жомартбек]] || 156 |- ! 2993 | [[Ильшат]] || 156 |- ! 2994 | [[Байбатыр]] || 156 |- ! 2995 | [[Бактыгерей]] || 156 |- ! 2996 | [[Альмади]] || 156 |- ! 2997 | [[Адыл]] || 156 |- ! 2998 | [[Фаррух]] || 155 |- ! 2999 | [[Тулеухан]] || 155 |- ! 3000 | [[Сухраб]] || 155 |- ! 3001 | [[Таирхан]] || 155 |- ! 3002 | [[Раман]] || 155 |- ! 3003 | [[Пазылбек]] || 155 |- ! 3004 | [[Жанжігіт]] || 155 |- ! 3005 | [[Дуйсембай]] || 155 |- ! 3006 | [[Ескелді]] || 155 |- ! 3007 | [[Әнет]] || 155 |- ! 3008 | [[Асадулла]] || 155 |- ! 3009 | [[Герман]] || 155 |- ! 3010 | [[Ақболат]] || 155 |- ! 3011 | [[Оналбай]] || 154 |- ! 3012 | [[Махсуд]] || 154 |- ! 3013 | [[Маратхан]] || 154 |- ! 3014 | [[Калымбек]] || 154 |- ! 3015 | [[Әуезхан]] || 154 |- ! 3016 | [[Ділмұрат]] || 154 |- ! 3017 | [[Асылбай]] || 154 |- ! 3018 | [[Аскербай]] || 154 |- ! 3019 | [[Абдусаттар]] || 154 |- ! 3020 | [[Тұран]] || 153 |- ! 3021 | [[Нұрберді]] || 153 |- ! 3022 | [[Раим]] || 153 |- ! 3023 | [[Нурлубек]] || 153 |- ! 3024 | [[Нургелды]] || 153 |- ! 3025 | [[Расулбек]] || 153 |- ! 3026 | [[Өмірәлі]] || 153 |- ! 3027 | [[Комекбай]] || 153 |- ! 3028 | [[Мурод]] || 153 |- ! 3029 | [[Қайратбек]] || 153 |- ! 3030 | [[Қыдырбай]] || 153 |- ! 3031 | [[Калдан]] || 153 |- ! 3032 | [[Кайырлы]] || 153 |- ! 3033 | [[Жусупбек]] || 153 |- ! 3034 | [[Канибек]] || 153 |- ! 3035 | [[Әбдіманап]] || 153 |- ! 3036 | [[Ескермес]] || 153 |- ! 3037 | [[Елеусин]] || 153 |- ! 3038 | [[Асхад]] || 153 |- ! 3039 | [[Бердіхан]] || 153 |- ! 3040 | [[Бекслан]] || 153 |- ! 3041 | [[Абилсеит]] || 153 |- ! 3042 | [[Тюлеген]] || 152 |- ! 3043 | [[Толеби]] || 152 |- ! 3044 | [[Мұсабек]] || 152 |- ! 3045 | [[Радион]] || 152 |- ! 3046 | [[Ниет]] || 152 |- ! 3047 | [[Нурлат]] || 152 |- ! 3048 | [[Мирасхан]] || 152 |- ! 3049 | [[Жунисбек]] || 152 |- ! 3050 | [[Еркингали]] || 152 |- ! 3051 | [[Есенкелді]] || 152 |- ! 3052 | [[Бахадир]] || 152 |- ! 3053 | [[Аркат]] || 152 |- ! 3054 | [[Агибай]] || 152 |- ! 3055 | [[Шынберген]] || 151 |- ! 3056 | [[Төленді]] || 151 |- ! 3057 | [[Хантемір]] || 151 |- ! 3058 | [[Сұлтанмұрат]] || 151 |- ! 3059 | [[Нурдавлет]] || 151 |- ! 3060 | [[Оракбай]] || 151 |- ! 3061 | [[Нұршуақ]] || 151 |- ! 3062 | [[Нурмахамбет]] || 151 |- ! 3063 | [[Қоблан]] || 151 |- ! 3064 | [[Құрман]] || 151 |- ! 3065 | [[Каршига]] || 151 |- ! 3066 | [[Жантілеу]] || 151 |- ! 3067 | [[Илес]] || 151 |- ! 3068 | [[Еркеболат]] || 151 |- ! 3069 | [[Әлі]] || 151 |- ! 3070 | [[Асылзат]] || 151 |- ! 3071 | [[Ауелхан]] || 151 |- ! 3072 | [[Аргынбек]] || 151 |- ! 3073 | [[Толқын]] || 150 |- ! 3074 | [[Рыскул]] || 150 |- ! 3075 | [[Нуржаубай]] || 150 |- ! 3076 | [[Нурсолтан]] || 150 |- ! 3077 | [[Меделхан]] || 150 |- ! 3078 | [[Камза]] || 150 |- ! 3079 | [[Жұмажан]] || 150 |- ! 3080 | [[Думанбек]] || 150 |- ! 3081 | [[Әдлет]] || 150 |- ! 3082 | [[Дониёр]] || 150 |- ! 3083 | [[Беклан]] || 150 |- ! 3084 | [[Айымбек]] || 150 |- ! 3085 | [[Абдинур]] || 150 |- ! 3086 | [[Абдикерим]] || 150 |- ! 3087 | [[Аманхан]] || 150 |- ! 3088 | [[Максатбек]] || 149 |- ! 3089 | [[Камалбек]] || 149 |- ! 3090 | [[Жамбулат]] || 149 |- ! 3091 | [[Кабидолла]] || 149 |- ! 3092 | [[Елубек]] || 149 |- ! 3093 | [[Билол]] || 149 |- ! 3094 | [[Абайхан]] || 149 |- ! 3095 | [[Саттархан]] || 148 |- ! 3096 | [[Медеубек]] || 148 |- ! 3097 | [[Керимжан]] || 148 |- ! 3098 | [[Есдәулет]] || 148 |- ! 3099 | [[Бурхан]] || 148 |- ! 3100 | [[Абдульазиз]] || 148 |- ! 3101 | [[Толеугали]] || 147 |- ! 3102 | [[Эльбрус]] || 147 |- ! 3103 | [[Советкан]] || 147 |- ! 3104 | [[Сәт]] || 147 |- ! 3105 | [[Тастемир]] || 147 |- ! 3106 | [[Сұлтанәли]] || 147 |- ! 3107 | [[Сагиндик]] || 147 |- ! 3108 | [[Мирбулат]] || 147 |- ! 3109 | [[Инабат]] || 147 |- ! 3110 | [[Әбу Бәкір]] || 147 |- ! 3111 | [[Баурджан]] || 147 |- ! 3112 | [[Аскан]] || 147 |- ! 3113 | [[Барлыбай]] || 147 |- ! 3114 | [[Бағытжан]] || 147 |- ! 3115 | [[Азимбай]] || 147 |- ! 3116 | [[Абилгазы]] || 147 |- ! 3117 | [[Абдулхаким]] || 147 |- ! 3118 | [[Ускенбай]] || 146 |- ! 3119 | [[Темурлан]] || 146 |- ! 3120 | [[Семсер]] || 146 |- ! 3121 | [[Мейр]] || 146 |- ! 3122 | [[Какимбек]] || 146 |- ! 3123 | [[Каирхан]] || 146 |- ! 3124 | [[Жанкелды]] || 146 |- ! 3125 | [[Дидархан]] || 146 |- ! 3126 | [[Бахрам]] || 146 |- ! 3127 | [[Берен]] || 146 |- ! 3128 | [[Айтан]] || 146 |- ! 3129 | [[Айнияз]] || 146 |- ! 3130 | [[Абиль]] || 146 |- ! 3131 | [[Акат]] || 146 |- ! 3132 | [[Умиртай]] || 145 |- ! 3133 | [[Ураз]] || 145 |- ! 3134 | [[Уахит]] || 145 |- ! 3135 | [[Сағынай]] || 145 |- ! 3136 | [[Тастан]] || 145 |- ! 3137 | [[Мухамедкали]] || 145 |- ! 3138 | [[Құрбанбек]] || 145 |- ! 3139 | [[Қарасай]] || 145 |- ! 3140 | [[Кайнарбек]] || 145 |- ! 3141 | [[Жарылгасын]] || 145 |- ! 3142 | [[Ергешбай]] || 145 |- ! 3143 | [[Әбу]] || 145 |- ! 3144 | [[Джумагали]] || 145 |- ! 3145 | [[Бекетай]] || 145 |- ! 3146 | [[Ардагер]] || 145 |- ! 3147 | [[Торежан]] || 144 |- ! 3148 | [[Рифхат]] || 144 |- ! 3149 | [[Наурызгали]] || 144 |- ! 3150 | [[Құдырет]] || 144 |- ! 3151 | [[Қобылан]] || 144 |- ! 3152 | [[Мадибек]] || 144 |- ! 3153 | [[Құрманғали]] || 144 |- ! 3154 | [[Жасболат]] || 144 |- ! 3155 | [[Жунис]] || 144 |- ! 3156 | [[Иран]] || 144 |- ! 3157 | [[Жасан]] || 144 |- ! 3158 | [[Ғарифолла]] || 144 |- ! 3159 | [[Абдрашит]] || 144 |- ! 3160 | [[Токсанбай]] || 143 |- ! 3161 | [[Рыскелди]] || 143 |- ! 3162 | [[Муханбетжан]] || 143 |- ! 3163 | [[Оңалбек]] || 143 |- ! 3164 | [[Құрал]] || 143 |- ! 3165 | [[Жунус]] || 143 |- ! 3166 | [[Жеткизген]] || 143 |- ! 3167 | [[Канабек]] || 143 |- ! 3168 | [[Досай]] || 143 |- ! 3169 | [[Әділғазы]] || 143 |- ! 3170 | [[Ержүрек]] || 143 |- ! 3171 | [[Армия]] || 143 |- ! 3172 | [[Берден]] || 143 |- ! 3173 | [[Байбосын]] || 143 |- ! 3174 | [[Борамбай]] || 143 |- ! 3175 | [[Акадил]] || 143 |- ! 3176 | [[Умурзак]] || 142 |- ! 3177 | [[Тилеужан]] || 142 |- ! 3178 | [[Сабитхан]] || 142 |- ! 3179 | [[Сайн]] || 142 |- ! 3180 | [[Сарсембек]] || 142 |- ! 3181 | [[Мұхаммет]] || 142 |- ! 3182 | [[Рабат]] || 142 |- ! 3183 | [[Кыдыргали]] || 142 |- ! 3184 | [[Кенжалы]] || 142 |- ! 3185 | [[Исмат]] || 142 |- ! 3186 | [[Жылкыбай]] || 142 |- ! 3187 | [[Каби]] || 142 |- ! 3188 | [[Ихлас]] || 142 |- ! 3189 | [[Ердар]] || 142 |- ! 3190 | [[Ермухаммед]] || 142 |- ! 3191 | [[Бекәлі]] || 142 |- ! 3192 | [[Асұлан]] || 142 |- ! 3193 | [[Асмир]] || 142 |- ! 3194 | [[Усенбай]] || 141 |- ! 3195 | [[Тлеуберды]] || 141 |- ! 3196 | [[Тойлыбек]] || 141 |- ! 3197 | [[Танаткан]] || 141 |- ! 3198 | [[Нұрдидар]] || 141 |- ! 3199 | [[Рамин]] || 141 |- ! 3200 | [[Онласын]] || 141 |- ! 3201 | [[Кусман]] || 141 |- ! 3202 | [[Кудабай]] || 141 |- ! 3203 | [[Миргали]] || 141 |- ! 3204 | [[Қосай]] || 141 |- ! 3205 | [[Занғар]] || 141 |- ! 3206 | [[Зарлык]] || 141 |- ! 3207 | [[Зафар]] || 141 |- ! 3208 | [[Жангабыл]] || 141 |- ! 3209 | [[Ермагамбет]] || 141 |- ! 3210 | [[Әшім]] || 141 |- ! 3211 | [[Беделхан]] || 141 |- ! 3212 | [[Байтас]] || 141 |- ! 3213 | [[Алтинбек]] || 141 |- ! 3214 | [[Тугел]] || 140 |- ! 3215 | [[Шарипбек]] || 140 |- ! 3216 | [[Назир]] || 140 |- ! 3217 | [[Райхан]] || 140 |- ! 3218 | [[Молдахмет]] || 140 |- ! 3219 | [[Кажымукан]] || 140 |- ! 3220 | [[Жалғасбай]] || 140 |- ! 3221 | [[Атабай]] || 140 |- ! 3222 | [[Бухарбай]] || 140 |- ! 3223 | [[Байтұрсын]] || 140 |- ! 3224 | [[Абдували]] || 140 |- ! 3225 | [[Алтаир]] || 140 |- ! 3226 | [[Айтмурат]] || 140 |- ! 3227 | [[Шахнияз]] || 139 |- ! 3228 | [[Тулеубек]] || 139 |- ! 3229 | [[Шора]] || 139 |- ! 3230 | [[Нұржанат]] || 139 |- ! 3231 | [[Намазбай]] || 139 |- ! 3232 | [[Нурболсын]] || 139 |- ! 3233 | [[Нуртлеу]] || 139 |- ! 3234 | [[Нұраян]] || 139 |- ! 3235 | [[Дуйсембек]] || 139 |- ! 3236 | [[Жайлыбай]] || 139 |- ! 3237 | [[Әбілмәнсүр]] || 139 |- ! 3238 | [[Джангир]] || 139 |- ! 3239 | [[Батихан]] || 139 |- ! 3240 | [[Байтөре]] || 139 |- ! 3241 | [[Базаралы]] || 139 |- ! 3242 | [[Абдірахман]] || 139 |- ! 3243 | [[Алиахмет]] || 139 |- ! 3244 | [[Ардабек]] || 139 |- ! 3245 | [[Темирали]] || 138 |- ! 3246 | [[Сейілбек]] || 138 |- ! 3247 | [[Мұнар]] || 138 |- ! 3248 | [[Нұрәлім]] || 138 |- ! 3249 | [[Равшан]] || 138 |- ! 3250 | [[Койшибай]] || 138 |- ! 3251 | [[Курмантай]] || 138 |- ! 3252 | [[Кадыргали]] || 138 |- ! 3253 | [[Зиябек]] || 138 |- ! 3254 | [[Еркимбек]] || 138 |- ! 3255 | [[Ертілек]] || 138 |- ! 3256 | [[Габбас]] || 138 |- ! 3257 | [[Буранбай]] || 138 |- ! 3258 | [[Бағнұр]] || 138 |- ! 3259 | [[Бекбатыр]] || 138 |- ! 3260 | [[Ақылбай]] || 138 |- ! 3261 | [[Альмурат]] || 138 |- ! 3262 | [[Ақнар]] || 138 |- ! 3263 | [[Чапай]] || 137 |- ! 3264 | [[Турсунгали]] || 137 |- ! 3265 | [[Толыбек]] || 137 |- ! 3266 | [[Суюндик]] || 137 |- ! 3267 | [[Нурперзент]] || 137 |- ! 3268 | [[Олжасбек]] || 137 |- ! 3269 | [[Мылтыкбай]] || 137 |- ! 3270 | [[Маден]] || 137 |- ! 3271 | [[Копжан]] || 137 |- ! 3272 | [[Комек]] || 137 |- ! 3273 | [[Жахан]] || 137 |- ! 3274 | [[Ермұқан]] || 137 |- ! 3275 | [[Галы]] || 137 |- ! 3276 | [[Абылхаир]] || 137 |- ! 3277 | [[Аллажар]] || 137 |- ! 3278 | [[Альхам]] || 137 |- ! 3279 | [[Шындаулет]] || 136 |- ! 3280 | [[Уткир]] || 136 |- ! 3281 | [[Расулхан]] || 136 |- ! 3282 | [[Мухсин]] || 136 |- ! 3283 | [[Онербек]] || 136 |- ! 3284 | [[Мынбай]] || 136 |- ! 3285 | [[Мақсот]] || 136 |- ! 3286 | [[Кошкар]] || 136 |- ! 3287 | [[Кайрлы]] || 136 |- ! 3288 | [[Жантуре]] || 136 |- ! 3289 | [[Калтай]] || 136 |- ! 3290 | [[Казихан]] || 136 |- ! 3291 | [[Жаппар]] || 136 |- ! 3292 | [[Әуесхан]] || 136 |- ! 3293 | [[Әл Фараби]] || 136 |- ! 3294 | [[Жадыгер]] || 136 |- ! 3295 | [[Динар]] || 136 |- ! 3296 | [[Ділшат]] || 136 |- ! 3297 | [[Бату]] || 136 |- ! 3298 | [[Бораш]] || 136 |- ! 3299 | [[Галимбек]] || 136 |- ! 3300 | [[Алымжан]] || 136 |- ! 3301 | [[Абубакір]] || 136 |- ! 3302 | [[Абдуалим]] || 136 |- ! 3303 | [[Ханкерей]] || 135 |- ! 3304 | [[Шекербек]] || 135 |- ! 3305 | [[Төлеухан]] || 135 |- ! 3306 | [[Фарход]] || 135 |- ! 3307 | [[Тенелбай]] || 135 |- ! 3308 | [[Табыс]] || 135 |- ! 3309 | [[Рүстембек]] || 135 |- ! 3310 | [[Сарвар]] || 135 |- ! 3311 | [[Такен]] || 135 |- ! 3312 | [[Суннат]] || 135 |- ! 3313 | [[Нұрділдә]] || 135 |- ! 3314 | [[Нуролла]] || 135 |- ! 3315 | [[Мухаммет]] || 135 |- ! 3316 | [[Махан]] || 135 |- ! 3317 | [[Калел]] || 135 |- ! 3318 | [[Камил]] || 135 |- ! 3319 | [[Исенбай]] || 135 |- ! 3320 | [[Исабай]] || 135 |- ! 3321 | [[Еділхан]] || 135 |- ! 3322 | [[Дарибай]] || 135 |- ! 3323 | [[Ермеккали]] || 135 |- ! 3324 | [[Бердәулет]] || 135 |- ! 3325 | [[Айжас]] || 135 |- ! 3326 | [[Абилсейт]] || 135 |- ! 3327 | [[Торебай]] || 134 |- ! 3328 | [[Шавкат]] || 134 |- ! 3329 | [[Шеризат]] || 134 |- ! 3330 | [[Сармат]] || 134 |- ! 3331 | [[Тенел]] || 134 |- ! 3332 | [[Насипкали]] || 134 |- ! 3333 | [[Райымжан]] || 134 |- ! 3334 | [[Құмар]] || 134 |- ! 3335 | [[Мейрамгазы]] || 134 |- ! 3336 | [[Құттыбек]] || 134 |- ! 3337 | [[Даутбек]] || 134 |- ! 3338 | [[Беркут]] || 134 |- ! 3339 | [[Бостан]] || 134 |- ! 3340 | [[Шынарбек]] || 133 |- ! 3341 | [[Райс]] || 133 |- ! 3342 | [[Нұрахмед]] || 133 |- ! 3343 | [[Платон]] || 133 |- ! 3344 | [[Жүсіпбек]] || 133 |- ! 3345 | [[Жасузак]] || 133 |- ! 3346 | [[Ерубай]] || 133 |- ! 3347 | [[Ерсінбек]] || 133 |- ! 3348 | [[Бахытбай]] || 133 |- ! 3349 | [[Төлепберген]] || 132 |- ! 3350 | [[Фатих]] || 132 |- ! 3351 | [[Туяк]] || 132 |- ! 3352 | [[Тлеукабыл]] || 132 |- ! 3353 | [[Тілеуқабыл]] || 132 |- ! 3354 | [[Құрманәлі]] || 132 |- ! 3355 | [[Мағзұм]] || 132 |- ! 3356 | [[Жолдаскали]] || 132 |- ! 3357 | [[Исраил]] || 132 |- ! 3358 | [[Искандар]] || 132 |- ! 3359 | [[Илиас]] || 132 |- ! 3360 | [[Каирлы]] || 132 |- ! 3361 | [[Дәуірбек]] || 132 |- ! 3362 | [[Даркан]] || 132 |- ! 3363 | [[Әбутәліп]] || 132 |- ! 3364 | [[Әбдіқадыр]] || 132 |- ! 3365 | [[Бокен]] || 132 |- ! 3366 | [[Абылкасым]] || 132 |- ! 3367 | [[Акберди]] || 132 |- ! 3368 | [[Утебай]] || 131 |- ! 3369 | [[Турегали]] || 131 |- ! 3370 | [[Федор]] || 131 |- ! 3371 | [[Хусейн]] || 131 |- ! 3372 | [[Шаймардан]] || 131 |- ! 3373 | [[Сүндетәлі]] || 131 |- ! 3374 | [[Нуркожа]] || 131 |- ! 3375 | [[Қабылбек]] || 131 |- ! 3376 | [[Қадырхан]] || 131 |- ! 3377 | [[Қасен]] || 131 |- ! 3378 | [[Қоныс]] || 131 |- ! 3379 | [[Жұматай]] || 131 |- ! 3380 | [[Жүніс]] || 131 |- ! 3381 | [[Ермухамет]] || 131 |- ! 3382 | [[Бексеит]] || 131 |- ! 3383 | [[Боран]] || 131 |- ! 3384 | [[Абдимажит]] || 131 |- ! 3385 | [[Акмаль]] || 131 |- ! 3386 | [[Абдинұр]] || 131 |- ! 3387 | [[Төлеу]] || 130 |- ! 3388 | [[Тұрсынхан]] || 130 |- ! 3389 | [[Шынасыл]] || 130 |- ! 3390 | [[Фёдор]] || 130 |- ! 3391 | [[Торегали]] || 130 |- ! 3392 | [[Рысхан]] || 130 |- ! 3393 | [[Рахманберди]] || 130 |- ! 3394 | [[Сәлімжан]] || 130 |- ! 3395 | [[Тазабек]] || 130 |- ! 3396 | [[Сүлейман]] || 130 |- ! 3397 | [[Тагай]] || 130 |- ! 3398 | [[Расылхан]] || 130 |- ! 3399 | [[Наржан]] || 130 |- ! 3400 | [[Өнербек]] || 130 |- ! 3401 | [[Мұзаффар]] || 130 |- ! 3402 | [[Мұқият]] || 130 |- ! 3403 | [[Панабек]] || 130 |- ! 3404 | [[Қуантқан]] || 130 |- ! 3405 | [[Макен]] || 130 |- ! 3406 | [[Есеналы]] || 130 |- ! 3407 | [[Даурбек]] || 130 |- ! 3408 | [[Гинаят]] || 130 |- ! 3409 | [[Жайнарбек]] || 130 |- ! 3410 | [[Джандос]] || 130 |- ! 3411 | [[Демежан]] || 130 |- ! 3412 | [[Галижан]] || 130 |- ! 3413 | [[Аширбай]] || 130 |- ! 3414 | [[Абдул-Азиз]] || 130 |- ! 3415 | [[Абдусамад]] || 130 |- ! 3416 | [[Абылхан]] || 130 |- ! 3417 | [[Аидос]] || 130 |- ! 3418 | [[Ханболат]] || 129 |- ! 3419 | [[Төлеубек]] || 129 |- ! 3420 | [[Урынбасар]] || 129 |- ! 3421 | [[Сәттібек]] || 129 |- ! 3422 | [[Тоқтасын]] || 129 |- ! 3423 | [[Қайырғали]] || 129 |- ! 3424 | [[Иззат]] || 129 |- ! 3425 | [[Жарылкап]] || 129 |- ! 3426 | [[Кайырхан]] || 129 |- ! 3427 | [[Кайргельды]] || 129 |- ! 3428 | [[Досмұхаммед]] || 129 |- ! 3429 | [[Жакипбек]] || 129 |- ! 3430 | [[Джалгас]] || 129 |- ! 3431 | [[Бекпулат]] || 129 |- ! 3432 | [[Абдихан]] || 129 |- ! 3433 | [[Азрет]] || 129 |- ! 3434 | [[Тулеутай]] || 128 |- ! 3435 | [[Шалкарбек]] || 128 |- ! 3436 | [[Тұрғанбек]] || 128 |- ! 3437 | [[Серали]] || 128 |- ! 3438 | [[Сагымбек]] || 128 |- ! 3439 | [[Нуржон]] || 128 |- ! 3440 | [[Отан]] || 128 |- ! 3441 | [[Мирали]] || 128 |- ! 3442 | [[Қуанбек]] || 128 |- ! 3443 | [[Бекмухамбет]] || 128 |- ! 3444 | [[Берікболсын]] || 128 |- ! 3445 | [[Актай]] || 128 |- ! 3446 | [[Алтыбай]] || 128 |- ! 3447 | [[Адалбек]] || 128 |- ! 3448 | [[Элбек]] || 127 |- ! 3449 | [[Умиджан]] || 127 |- ! 3450 | [[Тлеу]] || 127 |- ! 3451 | [[Тлеугабыл]] || 127 |- ! 3452 | [[Тайбек]] || 127 |- ! 3453 | [[Сапаржан]] || 127 |- ! 3454 | [[Нұрқат]] || 127 |- ! 3455 | [[Нұрқуат]] || 127 |- ! 3456 | [[Пётр]] || 127 |- ! 3457 | [[Мухидин]] || 127 |- ! 3458 | [[Кудрет]] || 127 |- ! 3459 | [[Маман]] || 127 |- ! 3460 | [[Капар]] || 127 |- ! 3461 | [[Калдар]] || 127 |- ! 3462 | [[Женгис]] || 127 |- ! 3463 | [[Зулхарнай]] || 127 |- ! 3464 | [[Ілиас]] || 127 |- ! 3465 | [[Ислом]] || 127 |- ! 3466 | [[Әмірәли]] || 127 |- ! 3467 | [[Дабыл]] || 127 |- ! 3468 | [[Дилмурод]] || 127 |- ! 3469 | [[Әуелбек]] || 127 |- ! 3470 | [[Даулеткелди]] || 127 |- ! 3471 | [[Галихан]] || 127 |- ! 3472 | [[Бердикул]] || 127 |- ! 3473 | [[Бакжан]] || 127 |- ! 3474 | [[Бегим]] || 127 |- ! 3475 | [[Абдыкадыр]] || 127 |- ! 3476 | [[Алемхан]] || 127 |- ! 3477 | [[Самад]] || 126 |- ! 3478 | [[Сабитбек]] || 126 |- ! 3479 | [[Молдахан]] || 126 |- ! 3480 | [[Қобланды]] || 126 |- ! 3481 | [[Махсетбай]] || 126 |- ! 3482 | [[Муқағали]] || 126 |- ! 3483 | [[Карабай]] || 126 |- ! 3484 | [[Касымкан]] || 126 |- ! 3485 | [[Келдибек]] || 126 |- ! 3486 | [[Айюб]] || 126 |- ! 3487 | [[Абилда]] || 126 |- ! 3488 | [[Толен]] || 125 |- ! 3489 | [[Эдик]] || 125 |- ! 3490 | [[Умирали]] || 125 |- ! 3491 | [[Сатыпалды]] || 125 |- ! 3492 | [[Тилеухан]] || 125 |- ! 3493 | [[Тигран]] || 125 |- ! 3494 | [[Сердалы]] || 125 |- ! 3495 | [[Санатбек]] || 125 |- ! 3496 | [[Орынғали]] || 125 |- ! 3497 | [[Нұридин]] || 125 |- ! 3498 | [[Озодбек]] || 125 |- ! 3499 | [[Жанади]] || 125 |- ! 3500 | [[Еркетай]] || 125 |- ! 3501 | [[Дамиль]] || 125 |- ! 3502 | [[Бакен]] || 125 |- ! 3503 | [[Абумансур]] || 125 |- ! 3504 | [[Толеужан]] || 124 |- ! 3505 | [[Шахнур]] || 124 |- ! 3506 | [[Халмурат]] || 124 |- ! 3507 | [[Ташкенбай]] || 124 |- ! 3508 | [[Нұрбах]] || 124 |- ! 3509 | [[Мухамбетали]] || 124 |- ! 3510 | [[Нуран]] || 124 |- ! 3511 | [[Өсер]] || 124 |- ! 3512 | [[Көбей]] || 124 |- ! 3513 | [[Мерейхан]] || 124 |- ! 3514 | [[Медғат]] || 124 |- ! 3515 | [[Кожабай]] || 124 |- ! 3516 | [[Кажимухан]] || 124 |- ! 3517 | [[Жасқайрат]] || 124 |- ! 3518 | [[Кажмурат]] || 124 |- ! 3519 | [[Жарасбай]] || 124 |- ! 3520 | [[Әзім]] || 124 |- ! 3521 | [[Достияр]] || 124 |- ! 3522 | [[Акмырза]] || 124 |- ! 3523 | [[Адиет]] || 124 |- ! 3524 | [[Аділ]] || 124 |- ! 3525 | [[Умид]] || 123 |- ! 3526 | [[Садық]] || 123 |- ! 3527 | [[Орынхан]] || 123 |- ! 3528 | [[Нұрқадір]] || 123 |- ! 3529 | [[Мұхаметәли]] || 123 |- ! 3530 | [[Қайдар]] || 123 |- ! 3531 | [[Лукпан]] || 123 |- ! 3532 | [[Жангір]] || 123 |- ! 3533 | [[Искендир]] || 123 |- ! 3534 | [[Изатулла]] || 123 |- ! 3535 | [[Әбдірахим]] || 123 |- ! 3536 | [[Елеу]] || 123 |- ! 3537 | [[Байболсын]] || 123 |- ! 3538 | [[Бауырбек]] || 123 |- ! 3539 | [[Аязби]] || 123 |- ! 3540 | [[Ауэз]] || 123 |- ! 3541 | [[Айдынғали]] || 123 |- ! 3542 | [[Айтмухамбет]] || 123 |- ! 3543 | [[Акмал]] || 123 |- ! 3544 | [[Торемурат]] || 122 |- ! 3545 | [[Тулеш]] || 122 |- ! 3546 | [[Файзолла]] || 122 |- ! 3547 | [[Толенды]] || 122 |- ! 3548 | [[Сейткасым]] || 122 |- ! 3549 | [[Рай]] || 122 |- ! 3550 | [[Нұр-Мұхаммед]] || 122 |- ! 3551 | [[Нуркуат]] || 122 |- ! 3552 | [[Нұрмұрат]] || 122 |- ! 3553 | [[Мартбек]] || 122 |- ! 3554 | [[Құралбай]] || 122 |- ! 3555 | [[Макат]] || 122 |- ! 3556 | [[Манасбек]] || 122 |- ! 3557 | [[Мирослав]] || 122 |- ! 3558 | [[Келдібек]] || 122 |- ! 3559 | [[Дәнекер]] || 122 |- ! 3560 | [[Дінмухамет]] || 122 |- ! 3561 | [[Едилбек]] || 122 |- ! 3562 | [[Есил]] || 122 |- ! 3563 | [[Досалы]] || 122 |- ! 3564 | [[Дәнияр]] || 122 |- ! 3565 | [[Бисенбек]] || 122 |- ! 3566 | [[Асылболат]] || 122 |- ! 3567 | [[Ғаділбек]] || 122 |- ! 3568 | [[Бигелді]] || 122 |- ! 3569 | [[Арайбек]] || 122 |- ! 3570 | [[Абсаттар]] || 122 |- ! 3571 | [[Альдаир]] || 122 |- ! 3572 | [[Аржан]] || 122 |- ! 3573 | [[Абилкаир]] || 122 |- ! 3574 | [[Нурмухаммад]] || 121 |- ! 3575 | [[Нуркан]] || 121 |- ! 3576 | [[Ныгмет]] || 121 |- ! 3577 | [[Нурдин]] || 121 |- ! 3578 | [[Махмұт]] || 121 |- ! 3579 | [[Курмангалий]] || 121 |- ! 3580 | [[Зинулла]] || 121 |- ! 3581 | [[Калий]] || 121 |- ! 3582 | [[Жумамурат]] || 121 |- ! 3583 | [[Калдибек]] || 121 |- ! 3584 | [[Кеулимжай]] || 121 |- ! 3585 | [[Жетибай]] || 121 |- ! 3586 | [[Әлкей]] || 121 |- ! 3587 | [[Дамирхан]] || 121 |- ! 3588 | [[Данабай]] || 121 |- ! 3589 | [[Бинұр]] || 121 |- ! 3590 | [[Айбас]] || 121 |- ! 3591 | [[Абдижаппар]] || 121 |- ! 3592 | [[Абдул]] || 121 |- ! 3593 | [[Аманали]] || 121 |- ! 3594 | [[Абдусалам]] || 121 |- ! 3595 | [[Арғынбек]] || 121 |- ! 3596 | [[Улыкпан]] || 120 |- ! 3597 | [[Туралы]] || 120 |- ! 3598 | [[Яссауи]] || 120 |- ! 3599 | [[Тілекжан]] || 120 |- ! 3600 | [[Темірболат]] || 120 |- ! 3601 | [[Тагабай]] || 120 |- ! 3602 | [[Қалибек]] || 120 |- ! 3603 | [[Көбейсін]] || 120 |- ! 3604 | [[Имаш]] || 120 |- ! 3605 | [[Жаһангер]] || 120 |- ! 3606 | [[Жуманазар]] || 120 |- ! 3607 | [[Бекбай]] || 120 |- ! 3608 | [[Аязхан]] || 120 |- ! 3609 | [[Бердаулет]] || 120 |- ! 3610 | [[Алтынсары]] || 120 |- ! 3611 | [[Алкен]] || 120 |- ! 3612 | [[Ақтаң]] || 120 |- ! 3613 | [[Ысқақ]] || 119 |- ! 3614 | [[Тыныбек]] || 119 |- ! 3615 | [[Сеитбек]] || 119 |- ! 3616 | [[Танырберген]] || 119 |- ! 3617 | [[Отанбек]] || 119 |- ! 3618 | [[Көркем]] || 119 |- ! 3619 | [[Молдаш]] || 119 |- ! 3620 | [[Мендыбай]] || 119 |- ! 3621 | [[Кеншилик]] || 119 |- ! 3622 | [[Жапар]] || 119 |- ! 3623 | [[Жанабил]] || 119 |- ! 3624 | [[Жиенбек]] || 119 |- ! 3625 | [[Дауд]] || 119 |- ! 3626 | [[Бимырза]] || 119 |- ! 3627 | [[Базаргали]] || 119 |- ! 3628 | [[Бердали]] || 119 |- ! 3629 | [[Аширхан]] || 119 |- ! 3630 | [[Атажан]] || 119 |- ! 3631 | [[Аятбек]] || 119 |- ! 3632 | [[Абдимурат]] || 119 |- ! 3633 | [[Абилхайыр]] || 119 |- ! 3634 | [[Сеитхан]] || 118 |- ! 3635 | [[Тлекжан]] || 118 |- ! 3636 | [[Святослав]] || 118 |- ! 3637 | [[Саяжан]] || 118 |- ! 3638 | [[Рафаил]] || 118 |- ! 3639 | [[Мәжит]] || 118 |- ! 3640 | [[Максуд]] || 118 |- ! 3641 | [[Жеткер]] || 118 |- ! 3642 | [[Зинур]] || 118 |- ! 3643 | [[Калиаскар]] || 118 |- ! 3644 | [[Кайсарбек]] || 118 |- ! 3645 | [[Елик]] || 118 |- ! 3646 | [[Бейбитбек]] || 118 |- ! 3647 | [[Бексейіт]] || 118 |- ! 3648 | [[Беркін]] || 118 |- ! 3649 | [[Байбулат]] || 118 |- ! 3650 | [[Абдразак]] || 118 |- ! 3651 | [[Ақбар]] || 118 |- ! 3652 | [[Ыхлас]] || 117 |- ! 3653 | [[Ұзақбай]] || 117 |- ! 3654 | [[Нурмурат]] || 117 |- ! 3655 | [[Нуржігіт]] || 117 |- ! 3656 | [[Нурлы]] || 117 |- ! 3657 | [[Мыктыбай]] || 117 |- ! 3658 | [[Жангабай]] || 117 |- ! 3659 | [[Изтурган]] || 117 |- ! 3660 | [[Жонибек]] || 117 |- ! 3661 | [[Каликан]] || 117 |- ! 3662 | [[Әмірали]] || 117 |- ! 3663 | [[Ермұханбет]] || 117 |- ! 3664 | [[Борибай]] || 117 |- ! 3665 | [[Бакыткан]] || 117 |- ! 3666 | [[Берикбек]] || 117 |- ! 3667 | [[Абдрасил]] || 117 |- ! 3668 | [[Адылет]] || 117 |- ! 3669 | [[Толеш]] || 116 |- ! 3670 | [[Сертай]] || 116 |- ! 3671 | [[Толағай]] || 116 |- ! 3672 | [[Сенім]] || 116 |- ! 3673 | [[Рахманберді]] || 116 |- ! 3674 | [[Нураш]] || 116 |- ! 3675 | [[Омарали]] || 116 |- ! 3676 | [[Нурбақыт]] || 116 |- ! 3677 | [[Мухагали]] || 116 |- ! 3678 | [[Колдас]] || 116 |- ! 3679 | [[Мейримхан]] || 116 |- ! 3680 | [[Камит]] || 116 |- ! 3681 | [[Ирлан]] || 116 |- ! 3682 | [[Жумагелди]] || 116 |- ! 3683 | [[Кайырболат]] || 116 |- ! 3684 | [[Кенжебулат]] || 116 |- ! 3685 | [[Еркеұлан]] || 116 |- ! 3686 | [[Ерикжан]] || 116 |- ! 3687 | [[Ахад]] || 116 |- ! 3688 | [[Айткожа]] || 116 |- ! 3689 | [[Адихан]] || 116 |- ! 3690 | [[Абайбек]] || 116 |- ! 3691 | [[Туран]] || 115 |- ! 3692 | [[Нурдан]] || 115 |- ! 3693 | [[Ермат]] || 115 |- ! 3694 | [[Дуйсебек]] || 115 |- ! 3695 | [[Ерсаян]] || 115 |- ! 3696 | [[Байдос]] || 115 |- ! 3697 | [[Бахтибай]] || 115 |- ! 3698 | [[Асфендияр]] || 115 |- ! 3699 | [[Адамбек]] || 115 |- ! 3700 | [[Айнат]] || 115 |- ! 3701 | [[Абсамат]] || 115 |- ! 3702 | [[Хакім]] || 114 |- ! 3703 | [[Төрәлі]] || 114 |- ! 3704 | [[Суиндык]] || 114 |- ! 3705 | [[Серык]] || 114 |- ! 3706 | [[Рыскелды]] || 114 |- ! 3707 | [[Тойшыбек]] || 114 |- ! 3708 | [[Сағидолла]] || 114 |- ! 3709 | [[Токан]] || 114 |- ! 3710 | [[Сәлім]] || 114 |- ! 3711 | [[Рассул]] || 114 |- ! 3712 | [[Оралтай]] || 114 |- ! 3713 | [[Өмірұзақ]] || 114 |- ! 3714 | [[Нұраман]] || 114 |- ! 3715 | [[Курманжан]] || 114 |- ! 3716 | [[Көпжан]] || 114 |- ! 3717 | [[Мендибек]] || 114 |- ! 3718 | [[Кобей]] || 114 |- ! 3719 | [[Диасбек]] || 114 |- ! 3720 | [[Джанабай]] || 114 |- ! 3721 | [[Бабахан]] || 114 |- ! 3722 | [[Гадылбек]] || 114 |- ! 3723 | [[Ботир]] || 114 |- ! 3724 | [[Абилкайыр]] || 114 |- ! 3725 | [[Акберен]] || 114 |- ! 3726 | [[Адель]] || 114 |- ! 3727 | [[Аль-Мансур]] || 114 |- ! 3728 | [[Ханиф]] || 113 |- ! 3729 | [[Яков]] || 113 |- ! 3730 | [[Тәукехан]] || 113 |- ! 3731 | [[Сарман]] || 113 |- ! 3732 | [[Нуртлек]] || 113 |- ! 3733 | [[Омиргали]] || 113 |- ! 3734 | [[Кылышбай]] || 113 |- ! 3735 | [[Жасканат]] || 113 |- ! 3736 | [[Әмин]] || 113 |- ! 3737 | [[Әскер]] || 113 |- ! 3738 | [[Дауиржан]] || 113 |- ! 3739 | [[Әбдірахым]] || 113 |- ! 3740 | [[Диханбай]] || 113 |- ! 3741 | [[Дәуірхан]] || 113 |- ! 3742 | [[Бейсенгазы]] || 113 |- ! 3743 | [[Арысланбек]] || 113 |- ! 3744 | [[Абдулрахман]] || 113 |- ! 3745 | [[Арда]] || 113 |- ! 3746 | [[Алтайбек]] || 113 |- ! 3747 | [[Алий]] || 113 |- ! 3748 | [[Адылжан]] || 113 |- ! 3749 | [[Слямбек]] || 112 |- ! 3750 | [[Оразымбет]] || 112 |- ! 3751 | [[Өтеміс]] || 112 |- ! 3752 | [[Кудияр]] || 112 |- ! 3753 | [[Кобеген]] || 112 |- ! 3754 | [[Мархат]] || 112 |- ! 3755 | [[Кенжибек]] || 112 |- ! 3756 | [[Еркенже]] || 112 |- ! 3757 | [[Джумахан]] || 112 |- ! 3758 | [[Екпін]] || 112 |- ! 3759 | [[Бахадур]] || 112 |- ! 3760 | [[Балгынбек]] || 112 |- ! 3761 | [[Баянды]] || 112 |- ! 3762 | [[Азатхан]] || 112 |- ! 3763 | [[Абуали]] || 112 |- ! 3764 | [[Абдикалык]] || 112 |- ! 3765 | [[Абдумажит]] || 112 |- ! 3766 | [[Алғыс]] || 112 |- ! 3767 | [[Сардорбек]] || 111 |- ! 3768 | [[Серәлі]] || 111 |- ! 3769 | [[Танир]] || 111 |- ! 3770 | [[Сабырбай]] || 111 |- ! 3771 | [[Нурахан]] || 111 |- ! 3772 | [[Оралгазы]] || 111 |- ! 3773 | [[Ильнар]] || 111 |- ! 3774 | [[Жаик]] || 111 |- ! 3775 | [[Еликбай]] || 111 |- ! 3776 | [[Ермак]] || 111 |- ! 3777 | [[Ербакыт]] || 111 |- ! 3778 | [[Ермаганбет]] || 111 |- ! 3779 | [[Жайылхан]] || 111 |- ! 3780 | [[Дилдабек]] || 111 |- ! 3781 | [[Дәулетбай]] || 111 |- ! 3782 | [[Биғали]] || 111 |- ! 3783 | [[Гайнулла]] || 111 |- ! 3784 | [[Быржан]] || 111 |- ! 3785 | [[Аккали]] || 111 |- ! 3786 | [[Ақтанберді]] || 111 |- ! 3787 | [[Абильхан]] || 111 |- ! 3788 | [[Абдуазиз]] || 111 |- ! 3789 | [[Абдуғаппар]] || 111 |- ! 3790 | [[Яхья]] || 110 |- ! 3791 | [[Улукбек]] || 110 |- ! 3792 | [[Турабек]] || 110 |- ! 3793 | [[Саду]] || 110 |- ! 3794 | [[Смағұл]] || 110 |- ! 3795 | [[Семейхан]] || 110 |- ! 3796 | [[Сүйеніш]] || 110 |- ! 3797 | [[Нурғиса]] || 110 |- ! 3798 | [[Муратали]] || 110 |- ! 3799 | [[Кырыкбай]] || 110 |- ! 3800 | [[Кәдірбек]] || 110 |- ! 3801 | [[Журсин]] || 110 |- ! 3802 | [[Камидолла]] || 110 |- ! 3803 | [[Жолан]] || 110 |- ! 3804 | [[Жалғасхан]] || 110 |- ! 3805 | [[Ғазизхан]] || 110 |- ! 3806 | [[Бектияр]] || 110 |- ! 3807 | [[Габитжан]] || 110 |- ! 3808 | [[Барыс]] || 110 |- ! 3809 | [[Ғасыржан]] || 110 |- ! 3810 | [[Ғабидулла]] || 110 |- ! 3811 | [[Альтемир]] || 110 |- ! 3812 | [[Хаджимурат]] || 109 |- ! 3813 | [[Шейхислам]] || 109 |- ! 3814 | [[Умирзах]] || 109 |- ! 3815 | [[Садуақас]] || 109 |- ! 3816 | [[Рахимберди]] || 109 |- ! 3817 | [[Нұржаусын]] || 109 |- ! 3818 | [[Нағашбек]] || 109 |- ! 3819 | [[Нұрділда]] || 109 |- ! 3820 | [[Жаналы]] || 109 |- ! 3821 | [[Кайырбай]] || 109 |- ! 3822 | [[Калмырза]] || 109 |- ! 3823 | [[Жеткізген]] || 109 |- ! 3824 | [[Әбдіжаппар]] || 109 |- ! 3825 | [[Әкімбек]] || 109 |- ! 3826 | [[Билял]] || 109 |- ! 3827 | [[Арыстанбай]] || 109 |- ! 3828 | [[Багадат]] || 109 |- ! 3829 | [[Баянбай]] || 109 |- ! 3830 | [[Аділжан]] || 109 |- ! 3831 | [[Абдул Азиз]] || 109 |- ! 3832 | [[Ақжолтай]] || 109 |- ! 3833 | [[Адлен]] || 109 |- ! 3834 | [[Туленди]] || 108 |- ! 3835 | [[Салык]] || 108 |- ! 3836 | [[Токтархан]] || 108 |- ! 3837 | [[Талип]] || 108 |- ! 3838 | [[Садвакас]] || 108 |- ! 3839 | [[Сагинбек]] || 108 |- ! 3840 | [[Смайыл]] || 108 |- ! 3841 | [[Нурадиль]] || 108 |- ! 3842 | [[Нуржанат]] || 108 |- ! 3843 | [[Нұрсәулет]] || 108 |- ! 3844 | [[Қайсарбек]] || 108 |- ! 3845 | [[Жанзак]] || 108 |- ! 3846 | [[Жауынбай]] || 108 |- ! 3847 | [[Жубаткан]] || 108 |- ! 3848 | [[Кабдрахман]] || 108 |- ! 3849 | [[Жанысбек]] || 108 |- ! 3850 | [[Жубандык]] || 108 |- ! 3851 | [[Жақсыкелді]] || 108 |- ! 3852 | [[Дегдар]] || 108 |- ! 3853 | [[Әбіл-Мансұр]] || 108 |- ! 3854 | [[Галамат]] || 108 |- ! 3855 | [[Багыт]] || 108 |- ! 3856 | [[Аятулла]] || 108 |- ! 3857 | [[Абдугали]] || 108 |- ! 3858 | [[Аксултан]] || 108 |- ! 3859 | [[Абдугаппар]] || 108 |- ! 3860 | [[Алгабек]] || 108 |- ! 3861 | [[Акпар]] || 108 |- ! 3862 | [[Абдуррохим]] || 108 |- ! 3863 | [[Халит]] || 107 |- ! 3864 | [[Тыныс]] || 107 |- ! 3865 | [[Уласбек]] || 107 |- ! 3866 | [[Ырысбай]] || 107 |- ! 3867 | [[Сандибай]] || 107 |- ! 3868 | [[Тоқтарбек]] || 107 |- ! 3869 | [[Сабитжан]] || 107 |- ! 3870 | [[Мухамед-Али]] || 107 |- ! 3871 | [[Нуркелды]] || 107 |- ! 3872 | [[Нургалы]] || 107 |- ! 3873 | [[Максутбек]] || 107 |- ! 3874 | [[Жекен]] || 107 |- ! 3875 | [[Жаңбырбай]] || 107 |- ! 3876 | [[Канаш]] || 107 |- ! 3877 | [[Жанкельды]] || 107 |- ! 3878 | [[Кенжемурат]] || 107 |- ! 3879 | [[Каиркен]] || 107 |- ! 3880 | [[Жетпісбай]] || 107 |- ! 3881 | [[Калкен]] || 107 |- ! 3882 | [[Исламжан]] || 107 |- ! 3883 | [[Әбдібек]] || 107 |- ! 3884 | [[Дауыл]] || 107 |- ! 3885 | [[Әлмұхаммед]] || 107 |- ! 3886 | [[Дюсенгали]] || 107 |- ! 3887 | [[Аруан]] || 107 |- ! 3888 | [[Абилбек]] || 107 |- ! 3889 | [[Алмурат]] || 107 |- ! 3890 | [[Абілмансұр]] || 107 |- ! 3891 | [[Халык]] || 106 |- ! 3892 | [[Элнур]] || 106 |- ! 3893 | [[Ұласбек]] || 106 |- ! 3894 | [[Тимерлан]] || 106 |- ! 3895 | [[Сагымбай]] || 106 |- ! 3896 | [[Съезбек]] || 106 |- ! 3897 | [[Тиллабек]] || 106 |- ! 3898 | [[Наврузбек]] || 106 |- ! 3899 | [[Полатбай]] || 106 |- ! 3900 | [[Орысбай]] || 106 |- ! 3901 | [[Кошкинбай]] || 106 |- ! 3902 | [[Козыбай]] || 106 |- ! 3903 | [[Мирамгали]] || 106 |- ! 3904 | [[Куракбай]] || 106 |- ! 3905 | [[Мукатай]] || 106 |- ! 3906 | [[Қадірбек]] || 106 |- ! 3907 | [[Караман]] || 106 |- ! 3908 | [[Кабидулла]] || 106 |- ! 3909 | [[Жеткеншек]] || 106 |- ! 3910 | [[Канай]] || 106 |- ! 3911 | [[Егемберди]] || 106 |- ! 3912 | [[Ергенбай]] || 106 |- ! 3913 | [[Елибай]] || 106 |- ! 3914 | [[Асаналы]] || 106 |- ! 3915 | [[Бисултан]] || 106 |- ! 3916 | [[Бижигит]] || 106 |- ! 3917 | [[Бөкенбай]] || 106 |- ! 3918 | [[Габдолла]] || 106 |- ! 3919 | [[Алипбай]] || 106 |- ! 3920 | [[Амиль]] || 106 |- ! 3921 | [[Абдужалил]] || 106 |- ! 3922 | [[Шамшидин]] || 105 |- ! 3923 | [[Уринбасар]] || 105 |- ! 3924 | [[Туймебай]] || 105 |- ! 3925 | [[Солих]] || 105 |- ! 3926 | [[Нұр Ислам]] || 105 |- ! 3927 | [[Лашын]] || 105 |- ! 3928 | [[Кувандык]] || 105 |- ! 3929 | [[Мадий]] || 105 |- ! 3930 | [[Кенжегазы]] || 105 |- ! 3931 | [[Иманбай]] || 105 |- ! 3932 | [[Гусман]] || 105 |- ! 3933 | [[Әбілсейіт]] || 105 |- ! 3934 | [[Асемхан]] || 105 |- ! 3935 | [[Баймурза]] || 105 |- ! 3936 | [[Айдамир]] || 105 |- ! 3937 | [[Алданазар]] || 105 |- ! 3938 | [[Алдамжар]] || 105 |- ! 3939 | [[Туленды]] || 104 |- ! 3940 | [[Шайхислам]] || 104 |- ! 3941 | [[Тарғын]] || 104 |- ! 3942 | [[Нурслан]] || 104 |- ! 3943 | [[Нурдилла]] || 104 |- ! 3944 | [[Магауя]] || 104 |- ! 3945 | [[Кулажан]] || 104 |- ! 3946 | [[Максутхан]] || 104 |- ! 3947 | [[Қайролла]] || 104 |- ! 3948 | [[Кенжегул]] || 104 |- ! 3949 | [[Камидулла]] || 104 |- ! 3950 | [[Жаныс]] || 104 |- ! 3951 | [[Іляс]] || 104 |- ! 3952 | [[Казтай]] || 104 |- ! 3953 | [[Әліжан]] || 104 |- ! 3954 | [[Доскали]] || 104 |- ! 3955 | [[Әбдірасул]] || 104 |- ! 3956 | [[Әбілғазы]] || 104 |- ! 3957 | [[Дюсембек]] || 104 |- ! 3958 | [[Дәмір]] || 104 |- ! 3959 | [[Бекарыстан]] || 104 |- ! 3960 | [[Байсултан]] || 104 |- ! 3961 | [[Балта]] || 104 |- ! 3962 | [[Болыс]] || 104 |- ! 3963 | [[Бижігіт]] || 104 |- ! 3964 | [[Шымболат]] || 103 |- ! 3965 | [[Юлдаш]] || 103 |- ! 3966 | [[Турсынгазы]] || 103 |- ! 3967 | [[Нургожа]] || 103 |- ! 3968 | [[Мухаммедәли]] || 103 |- ! 3969 | [[Назарали]] || 103 |- ! 3970 | [[Мирман]] || 103 |- ! 3971 | [[Корган]] || 103 |- ! 3972 | [[Кыдыралы]] || 103 |- ! 3973 | [[Мағди]] || 103 |- ! 3974 | [[Ильгиз]] || 103 |- ! 3975 | [[Жангельди]] || 103 |- ! 3976 | [[Ерсинбек]] || 103 |- ! 3977 | [[Елеубай]] || 103 |- ! 3978 | [[Ерғұлан]] || 103 |- ! 3979 | [[Байтурсын]] || 103 |- ! 3980 | [[Арыстангали]] || 103 |- ! 3981 | [[Абдурашит]] || 103 |- ! 3982 | [[Айткалий]] || 103 |- ! 3983 | [[Абдикадыр]] || 103 |- ! 3984 | [[Шахзод]] || 102 |- ! 3985 | [[Турлыбай]] || 102 |- ! 3986 | [[Тимурбек]] || 102 |- ! 3987 | [[Серкебай]] || 102 |- ! 3988 | [[Тойбазар]] || 102 |- ! 3989 | [[Орманбек]] || 102 |- ! 3990 | [[Нургабыл]] || 102 |- ! 3991 | [[Куттымурат]] || 102 |- ! 3992 | [[Иманжан]] || 102 |- ! 3993 | [[Калиолла]] || 102 |- ! 3994 | [[Далабай]] || 102 |- ! 3995 | [[Ергулан]] || 102 |- ! 3996 | [[Есбулат]] || 102 |- ! 3997 | [[Әлемхан]] || 102 |- ! 3998 | [[Дауир]] || 102 |- ! 3999 | [[Байжигит]] || 102 |- ! 4000 | [[Аюп]] || 102 |- ! 4001 | [[Ағаділ]] || 102 |- ! 4002 | [[Абдрасул]] || 102 |- ! 4003 | [[Албек]] || 102 |- ! 4004 | [[Аймахан]] || 102 |- ! 4005 | [[Ханторе]] || 101 |- ! 4006 | [[Шәміл]] || 101 |- ! 4007 | [[Тұрсынәлі]] || 101 |- ! 4008 | [[Шахдияр]] || 101 |- ! 4009 | [[Темурбек]] || 101 |- ! 4010 | [[Сағинұр]] || 101 |- ! 4011 | [[Рустэм]] || 101 |- ! 4012 | [[Салахаддин]] || 101 |- ! 4013 | [[Оралкан]] || 101 |- ! 4014 | [[Нұрай]] || 101 |- ! 4015 | [[Мурзагали]] || 101 |- ! 4016 | [[Идирис]] || 101 |- ! 4017 | [[Зуфар]] || 101 |- ! 4018 | [[Кайрболат]] || 101 |- ! 4019 | [[Дуйсенали]] || 101 |- ! 4020 | [[Ержет]] || 101 |- ! 4021 | [[Есенәлі]] || 101 |- ! 4022 | [[Аядиль]] || 101 |- ! 4023 | [[Айтмухамет]] || 101 |- ! 4024 | [[Туркменбай]] || 100 |- ! 4025 | [[Серикгали]] || 100 |- ! 4026 | [[Сейфолла]] || 100 |- ! 4027 | [[Сисенгали]] || 100 |- ! 4028 | [[Сәуірбек]] || 100 |- ! 4029 | [[Сисен]] || 100 |- ! 4030 | [[Сеил]] || 100 |- ! 4031 | [[Тазабай]] || 100 |- ! 4032 | [[Өсербай]] || 100 |- ! 4033 | [[Орынжан]] || 100 |- ! 4034 | [[Оскар]] || 100 |- ! 4035 | [[Нұрасхан]] || 100 |- ! 4036 | [[Мусилим]] || 100 |- ! 4037 | [[Кунболат]] || 100 |- ! 4038 | [[Муратказы]] || 100 |- ! 4039 | [[Курманалы]] || 100 |- ! 4040 | [[Қойшыбай]] || 100 |- ! 4041 | [[Мейірімжан]] || 100 |- ! 4042 | [[Құштар]] || 100 |- ! 4043 | [[Жұман]] || 100 |- ! 4044 | [[Жанатхан]] || 100 |- ! 4045 | [[Жузбай]] || 100 |- ! 4046 | [[Жамбылбек]] || 100 |- ! 4047 | [[Ильзат]] || 100 |- ! 4048 | [[Даврон]] || 100 |- ! 4049 | [[Дилан]] || 100 |- ! 4050 | [[Данышпан]] || 100 |- ! 4051 | [[Әбдуәли]] || 100 |- ! 4052 | [[Галиаскар]] || 100 |- ! 4053 | [[Архимед]] || 100 |- ! 4054 | [[Балхаш]] || 100 |- ! 4055 | [[Ғибадат]] || 100 |- ! 4056 | [[Баянгали]] || 100 |- ! 4057 | [[Абдуллох]] || 100 |- ! 4058 | [[Эрали]] || 99 |- ! 4059 | [[Тұрғанбай]] || 99 |- ! 4060 | [[Фарит]] || 99 |- ! 4061 | [[Турдалы]] || 99 |- ! 4062 | [[Тілеу]] || 99 |- ! 4063 | [[Сыздык]] || 99 |- ! 4064 | [[Сағынжан]] || 99 |- ! 4065 | [[Рахимбай]] || 99 |- ! 4066 | [[Талғатбек]] || 99 |- ! 4067 | [[Толебай]] || 99 |- ! 4068 | [[Сағатбек]] || 99 |- ! 4069 | [[Раушан]] || 99 |- ! 4070 | [[Мүслим]] || 99 |- ! 4071 | [[Раиль]] || 99 |- ! 4072 | [[Мырзаш]] || 99 |- ! 4073 | [[Омирали]] || 99 |- ! 4074 | [[Кирил]] || 99 |- ! 4075 | [[Мейранбек]] || 99 |- ! 4076 | [[Мусатай]] || 99 |- ! 4077 | [[Жанар]] || 99 |- ! 4078 | [[Жарылгап]] || 99 |- ! 4079 | [[Калдибай]] || 99 |- ! 4080 | [[Жасылан]] || 99 |- ! 4081 | [[Карл]] || 99 |- ! 4082 | [[Джанат]] || 99 |- ! 4083 | [[Досмухан]] || 99 |- ! 4084 | [[Байнұр]] || 99 |- ! 4085 | [[Бекмахан]] || 99 |- ! 4086 | [[Бегежан]] || 99 |- ! 4087 | [[Арысбай]] || 99 |- ! 4088 | [[Баймухан]] || 99 |- ! 4089 | [[Айтмагамбет]] || 99 |- ! 4090 | [[Адис]] || 99 |- ! 4091 | [[Айнур]] || 99 |- ! 4092 | [[Азидолла]] || 99 |- ! 4093 | [[Абдулхафиз]] || 99 |- ! 4094 | [[Айтмухан]] || 99 |- ! 4095 | [[Айтмуханбет]] || 99 |- ! 4096 | [[Фазылбек]] || 98 |- ! 4097 | [[Рахымбай]] || 98 |- ! 4098 | [[Саркыт]] || 98 |- ! 4099 | [[Назым]] || 98 |- ! 4100 | [[Нуркат]] || 98 |- ! 4101 | [[Мир]] || 98 |- ! 4102 | [[Қанжар]] || 98 |- ! 4103 | [[Жолтай]] || 98 |- ! 4104 | [[Канжарбек]] || 98 |- ! 4105 | [[Кеменгер]] || 98 |- ! 4106 | [[Жанәбіл]] || 98 |- ! 4107 | [[Әбіл Мансұр]] || 98 |- ! 4108 | [[Ерсағын]] || 98 |- ! 4109 | [[Джамбулат]] || 98 |- ! 4110 | [[Арнас]] || 98 |- ! 4111 | [[Бахтжон]] || 98 |- ! 4112 | [[Айтас]] || 98 |- ! 4113 | [[Алау]] || 98 |- ! 4114 | [[Альнұр]] || 98 |- ! 4115 | [[Алдонгар]] || 98 |- ! 4116 | [[Шохрух]] || 97 |- ! 4117 | [[Рахманали]] || 97 |- ! 4118 | [[Тельжан]] || 97 |- ! 4119 | [[Сапаргалий]] || 97 |- ! 4120 | [[Рәтбек]] || 97 |- ! 4121 | [[Раимжан]] || 97 |- ! 4122 | [[Нурлибай]] || 97 |- ! 4123 | [[Нуратдин]] || 97 |- ! 4124 | [[Нурсагат]] || 97 |- ! 4125 | [[Миятбек]] || 97 |- ! 4126 | [[Кобыланды]] || 97 |- ! 4127 | [[Мамадияр]] || 97 |- ! 4128 | [[Исак]] || 97 |- ! 4129 | [[Илесбай]] || 97 |- ! 4130 | [[Кайрош]] || 97 |- ! 4131 | [[Ерханат]] || 97 |- ! 4132 | [[Ельжас]] || 97 |- ! 4133 | [[Елсияр]] || 97 |- ! 4134 | [[Бахтиер]] || 97 |- ! 4135 | [[Бигазы]] || 97 |- ! 4136 | [[Бекмұхамед]] || 97 |- ! 4137 | [[Атанияз]] || 97 |- ! 4138 | [[Бақтөре]] || 97 |- ! 4139 | [[Акдаулет]] || 97 |- ! 4140 | [[Эрнест]] || 96 |- ! 4141 | [[Серижан]] || 96 |- ! 4142 | [[Сали]] || 96 |- ! 4143 | [[Нурхожа]] || 96 |- ! 4144 | [[Құлмұхаммед]] || 96 |- ! 4145 | [[Қуатжан]] || 96 |- ! 4146 | [[Қымбат]] || 96 |- ! 4147 | [[Касим]] || 96 |- ! 4148 | [[Калым]] || 96 |- ! 4149 | [[Керімжан]] || 96 |- ! 4150 | [[Еркасым]] || 96 |- ! 4151 | [[Есқали]] || 96 |- ! 4152 | [[Бахтибек]] || 96 |- ! 4153 | [[Бакытнур]] || 96 |- ! 4154 | [[Айткен]] || 96 |- ! 4155 | [[Туракбай]] || 95 |- ! 4156 | [[Сауытбек]] || 95 |- ! 4157 | [[Танжарбай]] || 95 |- ! 4158 | [[Саркытбек]] || 95 |- ! 4159 | [[Темірғали]] || 95 |- ! 4160 | [[Селим]] || 95 |- ! 4161 | [[Рауф]] || 95 |- ! 4162 | [[Кожамурат]] || 95 |- ! 4163 | [[Маратжан]] || 95 |- ! 4164 | [[Ільяс]] || 95 |- ! 4165 | [[Имантай]] || 95 |- ! 4166 | [[Жумагелды]] || 95 |- ! 4167 | [[Демьян]] || 95 |- ! 4168 | [[Ерқожа]] || 95 |- ! 4169 | [[Әлен]] || 95 |- ! 4170 | [[Әбдіғали]] || 95 |- ! 4171 | [[Елисей]] || 95 |- ! 4172 | [[Бекмуханбет]] || 95 |- ! 4173 | [[Бекдос]] || 95 |- ! 4174 | [[Аширали]] || 95 |- ! 4175 | [[Байзақ]] || 95 |- ! 4176 | [[Бегман]] || 95 |- ! 4177 | [[Баяхмет]] || 95 |- ! 4178 | [[Ажибек]] || 95 |- ! 4179 | [[Акимхан]] || 95 |- ! 4180 | [[Эрбол]] || 94 |- ! 4181 | [[Ырысдаулет]] || 94 |- ! 4182 | [[Шегебай]] || 94 |- ! 4183 | [[Садыбек]] || 94 |- ! 4184 | [[Рыспай]] || 94 |- ! 4185 | [[Сейіт]] || 94 |- ! 4186 | [[Солтанбек]] || 94 |- ! 4187 | [[Нұр-Али]] || 94 |- ! 4188 | [[Оразкан]] || 94 |- ! 4189 | [[Қасым-Жомарт]] || 94 |- ! 4190 | [[Курбангали]] || 94 |- ! 4191 | [[Келден]] || 94 |- ! 4192 | [[Жұлдызбек]] || 94 |- ! 4193 | [[Калжигит]] || 94 |- ! 4194 | [[Калимжан]] || 94 |- ! 4195 | [[Жанаман]] || 94 |- ! 4196 | [[Кайрбай]] || 94 |- ! 4197 | [[Жакип]] || 94 |- ! 4198 | [[Дін-Мұхаммед]] || 94 |- ! 4199 | [[Ерқасым]] || 94 |- ! 4200 | [[Асуан]] || 94 |- ! 4201 | [[Бекқали]] || 94 |- ! 4202 | [[Газизбек]] || 94 |- ! 4203 | [[Ахтан]] || 94 |- ! 4204 | [[Байкадам]] || 94 |- ! 4205 | [[Асангали]] || 94 |- ! 4206 | [[Абдирахим]] || 94 |- ! 4207 | [[Аби]] || 94 |- ! 4208 | [[Эльмар]] || 93 |- ! 4209 | [[Умербек]] || 93 |- ! 4210 | [[Хакимжан]] || 93 |- ! 4211 | [[Садибек]] || 93 |- ! 4212 | [[Сапарәлі]] || 93 |- ! 4213 | [[Ризван]] || 93 |- ! 4214 | [[Сердар]] || 93 |- ! 4215 | [[Таласбек]] || 93 |- ! 4216 | [[Сырбай]] || 93 |- ! 4217 | [[Мұратбай]] || 93 |- ! 4218 | [[Нұрымхан]] || 93 |- ! 4219 | [[Мұхаметали]] || 93 |- ! 4220 | [[Мұсахан]] || 93 |- ! 4221 | [[Мухтор]] || 93 |- ! 4222 | [[Милан]] || 93 |- ! 4223 | [[Мирзагали]] || 93 |- ! 4224 | [[Мелдехан]] || 93 |- ! 4225 | [[Мендыгали]] || 93 |- ! 4226 | [[Кемаль]] || 93 |- ! 4227 | [[Исломбек]] || 93 |- ! 4228 | [[Дильдар]] || 93 |- ! 4229 | [[Давлатбек]] || 93 |- ! 4230 | [[Джаныбек]] || 93 |- ! 4231 | [[Ғамзат]] || 93 |- ! 4232 | [[Ботабек]] || 93 |- ! 4233 | [[Бердімұрат]] || 93 |- ! 4234 | [[Арынгазы]] || 93 |- ! 4235 | [[Аятхан]] || 93 |- ! 4236 | [[Ауесбек]] || 93 |- ! 4237 | [[Акжолтай]] || 93 |- ! 4238 | [[Анзор]] || 93 |- ! 4239 | [[Акимбай]] || 93 |- ! 4240 | [[Альтайыр]] || 93 |- ! 4241 | [[Арипхан]] || 93 |- ! 4242 | [[Шахмұрат]] || 92 |- ! 4243 | [[Якуб]] || 92 |- ! 4244 | [[Хадис]] || 92 |- ! 4245 | [[Шерәлі]] || 92 |- ! 4246 | [[Сактапберген]] || 92 |- ! 4247 | [[Савет]] || 92 |- ! 4248 | [[Серикбосын]] || 92 |- ! 4249 | [[Нигмет]] || 92 |- ! 4250 | [[Отарбай]] || 92 |- ! 4251 | [[Кожаберген]] || 92 |- ! 4252 | [[Қалмырза]] || 92 |- ! 4253 | [[Жора]] || 92 |- ! 4254 | [[Кабден]] || 92 |- ! 4255 | [[Кабылжан]] || 92 |- ! 4256 | [[Имангазы]] || 92 |- ! 4257 | [[Госман]] || 92 |- ! 4258 | [[Есболсын]] || 92 |- ! 4259 | [[Аяган]] || 92 |- ! 4260 | [[Бота]] || 92 |- ! 4261 | [[Бекмухамед]] || 92 |- ! 4262 | [[Вахит]] || 92 |- ! 4263 | [[Абылгазы]] || 92 |- ! 4264 | [[Абдижалил]] || 92 |- ! 4265 | [[Альхан]] || 92 |- ! 4266 | [[Аргынгазы]] || 92 |- ! 4267 | [[Тургун]] || 91 |- ! 4268 | [[Тұңғышбай]] || 91 |- ! 4269 | [[Төле]] || 91 |- ! 4270 | [[Рахметжан]] || 91 |- ! 4271 | [[Сұлтанғазы]] || 91 |- ! 4272 | [[Нұрдияр]] || 91 |- ! 4273 | [[Нуритдин]] || 91 |- ! 4274 | [[Кыдырхан]] || 91 |- ! 4275 | [[Медетбай]] || 91 |- ! 4276 | [[Кубайдулла]] || 91 |- ! 4277 | [[Куанбай]] || 91 |- ! 4278 | [[Избаскан]] || 91 |- ! 4279 | [[Жанмурат]] || 91 |- ! 4280 | [[Кенжекан]] || 91 |- ! 4281 | [[Еслямбек]] || 91 |- ! 4282 | [[Әлиқан]] || 91 |- ! 4283 | [[Әбдіғаппар]] || 91 |- ! 4284 | [[Әлмұрат]] || 91 |- ! 4285 | [[Дильяр]] || 91 |- ! 4286 | [[Әбдурахман]] || 91 |- ! 4287 | [[Есенкул]] || 91 |- ! 4288 | [[Еркеблан]] || 91 |- ! 4289 | [[Дузелбай]] || 91 |- ! 4290 | [[Батыл]] || 91 |- ! 4291 | [[Булан]] || 91 |- ! 4292 | [[Арун]] || 91 |- ! 4293 | [[Беколжас]] || 91 |- ! 4294 | [[Ашир]] || 91 |- ! 4295 | [[Бейбет]] || 91 |- ! 4296 | [[Альдияр]] || 91 |- ! 4297 | [[Анияр]] || 91 |- ! 4298 | [[Абдраман]] || 91 |- ! 4299 | [[Адилгерей]] || 91 |- ! 4300 | [[Абдухамит]] || 91 |- ! 4301 | [[Амиран]] || 91 |- ! 4302 | [[Алемжан]] || 91 |- ! 4303 | [[Абдыгали]] || 91 |- ! 4304 | [[Шингисхан]] || 90 |- ! 4305 | [[Шамил]] || 90 |- ! 4306 | [[Турсунхан]] || 90 |- ! 4307 | [[Сулайман]] || 90 |- ! 4308 | [[Сәдуақас]] || 90 |- ! 4309 | [[Тенизбай]] || 90 |- ! 4310 | [[Смайл]] || 90 |- ! 4311 | [[Саби]] || 90 |- ! 4312 | [[Өмірбай]] || 90 |- ! 4313 | [[Орын]] || 90 |- ! 4314 | [[Нурсаят]] || 90 |- ! 4315 | [[Мухаммад Али]] || 90 |- ! 4316 | [[Нуралхан]] || 90 |- ! 4317 | [[Нарын]] || 90 |- ! 4318 | [[Оскен]] || 90 |- ! 4319 | [[Нурторе]] || 90 |- ! 4320 | [[Мақсатбек]] || 90 |- ! 4321 | [[Мәді]] || 90 |- ! 4322 | [[Замирбек]] || 90 |- ! 4323 | [[Жанбирбай]] || 90 |- ! 4324 | [[Каиртай]] || 90 |- ! 4325 | [[Жолдыгали]] || 90 |- ! 4326 | [[Ермұхамет]] || 90 |- ! 4327 | [[Белес]] || 90 |- ! 4328 | [[Байсеит]] || 90 |- ! 4329 | [[Бағыжан]] || 90 |- ! 4330 | [[Бикелді]] || 90 |- ! 4331 | [[Бекулан]] || 90 |- ! 4332 | [[Билимжан]] || 90 |- ! 4333 | [[Асылтай]] || 90 |- ! 4334 | [[Аспан]] || 90 |- ! 4335 | [[Бейбітхан]] || 90 |- ! 4336 | [[Алинар]] || 90 |- ! 4337 | [[Алшынбек]] || 90 |- ! 4338 | [[Айдарали]] || 90 |- ! 4339 | [[Эрнар]] || 89 |- ! 4340 | [[Хазрет]] || 89 |- ! 4341 | [[Тулеугали]] || 89 |- ! 4342 | [[Самен]] || 89 |- ! 4343 | [[Темерхан]] || 89 |- ! 4344 | [[Тилеуберди]] || 89 |- ! 4345 | [[Табынбай]] || 89 |- ! 4346 | [[Сейтмурат]] || 89 |- ! 4347 | [[Сафар]] || 89 |- ! 4348 | [[Тимурхан]] || 89 |- ! 4349 | [[Ниетбай]] || 89 |- ! 4350 | [[Нурымбет]] || 89 |- ! 4351 | [[Назбек]] || 89 |- ! 4352 | [[Кубей]] || 89 |- ! 4353 | [[Линар]] || 89 |- ! 4354 | [[Кудрат]] || 89 |- ! 4355 | [[Келис]] || 89 |- ! 4356 | [[Казибек]] || 89 |- ! 4357 | [[Иклас]] || 89 |- ! 4358 | [[Ілесбек]] || 89 |- ! 4359 | [[Ерталап]] || 89 |- ! 4360 | [[Есбосын]] || 89 |- ! 4361 | [[Дильмухамед]] || 89 |- ! 4362 | [[Батыркан]] || 89 |- ! 4363 | [[Буркутбай]] || 89 |- ! 4364 | [[Артық]] || 89 |- ! 4365 | [[Баязид]] || 89 |- ! 4366 | [[Асау]] || 89 |- ! 4367 | [[Бектибай]] || 89 |- ! 4368 | [[Адылкан]] || 89 |- ! 4369 | [[Аль-Таир]] || 89 |- ! 4370 | [[Усер]] || 88 |- ! 4371 | [[Тұрдыбек]] || 88 |- ! 4372 | [[Шайзада]] || 88 |- ! 4373 | [[Тұмар]] || 88 |- ! 4374 | [[Турсынали]] || 88 |- ! 4375 | [[Туржан]] || 88 |- ! 4376 | [[Сейтжаппар]] || 88 |- ! 4377 | [[Сұлтанмахмұт]] || 88 |- ! 4378 | [[Сейткан]] || 88 |- ! 4379 | [[Рашат]] || 88 |- ! 4380 | [[Сауат]] || 88 |- ! 4381 | [[Садыр]] || 88 |- ! 4382 | [[Мұхағали]] || 88 |- ! 4383 | [[Құсайын]] || 88 |- ! 4384 | [[Зиятбек]] || 88 |- ! 4385 | [[Карабек]] || 88 |- ! 4386 | [[Кабиболла]] || 88 |- ! 4387 | [[Закиржан]] || 88 |- ! 4388 | [[Дарынбек]] || 88 |- ! 4389 | [[Жайлыбек]] || 88 |- ! 4390 | [[Әкімхан]] || 88 |- ! 4391 | [[Байгабыл]] || 88 |- ! 4392 | [[Габидин]] || 88 |- ! 4393 | [[Байузак]] || 88 |- ! 4394 | [[Аятолла]] || 88 |- ! 4395 | [[Бакытбай]] || 88 |- ! 4396 | [[Бахром]] || 88 |- ! 4397 | [[Аглан]] || 88 |- ! 4398 | [[Ағарыс]] || 88 |- ! 4399 | [[Аркалык]] || 88 |- ! 4400 | [[Ясир]] || 87 |- ! 4401 | [[Хан-Төре]] || 87 |- ! 4402 | [[Умиджон]] || 87 |- ! 4403 | [[Тилеубай]] || 87 |- ! 4404 | [[Советжан]] || 87 |- ! 4405 | [[Саурбек]] || 87 |- ! 4406 | [[Садриддин]] || 87 |- ! 4407 | [[Сайрамбек]] || 87 |- ! 4408 | [[Сақтаған]] || 87 |- ! 4409 | [[Сейітхан]] || 87 |- ! 4410 | [[Нұрсолтан]] || 87 |- ! 4411 | [[Нұрбұлан]] || 87 |- ! 4412 | [[Мұрал]] || 87 |- ! 4413 | [[Полатхан]] || 87 |- ! 4414 | [[Нарбота]] || 87 |- ! 4415 | [[Нарынбек]] || 87 |- ! 4416 | [[Мустапа]] || 87 |- ! 4417 | [[Мұхаметәлі]] || 87 |- ! 4418 | [[Нұрсеит]] || 87 |- ! 4419 | [[Құттыбай]] || 87 |- ! 4420 | [[Мелдебек]] || 87 |- ! 4421 | [[Матай]] || 87 |- ! 4422 | [[Матжан]] || 87 |- ! 4423 | [[Заңғарбек]] || 87 |- ! 4424 | [[Жасдаурен]] || 87 |- ! 4425 | [[Зубайр]] || 87 |- ! 4426 | [[Зекен]] || 87 |- ! 4427 | [[Каиргазы]] || 87 |- ! 4428 | [[Дилшат]] || 87 |- ! 4429 | [[Екпин]] || 87 |- ! 4430 | [[Елбек]] || 87 |- ! 4431 | [[Жамал]] || 87 |- ! 4432 | [[Бердіғали]] || 87 |- ! 4433 | [[Беркимбай]] || 87 |- ! 4434 | [[Бекмухан]] || 87 |- ! 4435 | [[Бертай]] || 87 |- ! 4436 | [[Ғарифулла]] || 87 |- ! 4437 | [[Бактибай]] || 87 |- ! 4438 | [[Абилжан]] || 87 |- ! 4439 | [[Аркабай]] || 87 |- ! 4440 | [[Абинұр]] || 87 |- ! 4441 | [[Актлек]] || 87 |- ! 4442 | [[Үміт]] || 86 |- ! 4443 | [[Улуғбек]] || 86 |- ! 4444 | [[Умиргали]] || 86 |- ! 4445 | [[Эльмурат]] || 86 |- ! 4446 | [[Серікболат]] || 86 |- ! 4447 | [[Семби]] || 86 |- ! 4448 | [[Саден]] || 86 |- ! 4449 | [[Сырымжан]] || 86 |- ! 4450 | [[Нұрсаян]] || 86 |- ! 4451 | [[Нурсаин]] || 86 |- ! 4452 | [[Нурдилда]] || 86 |- ! 4453 | [[Нұрасқан]] || 86 |- ! 4454 | [[Мерейбек]] || 86 |- ! 4455 | [[Қадырәлі]] || 86 |- ! 4456 | [[Койлыбай]] || 86 |- ! 4457 | [[Мендихан]] || 86 |- ! 4458 | [[Косман]] || 86 |- ! 4459 | [[Жасұзақ]] || 86 |- ! 4460 | [[Кабибулла]] || 86 |- ! 4461 | [[Жарылхасын]] || 86 |- ! 4462 | [[Жамболат]] || 86 |- ! 4463 | [[Ерамир]] || 86 |- ! 4464 | [[Еслям]] || 86 |- ! 4465 | [[Гиният]] || 86 |- ! 4466 | [[Әбумансұр]] || 86 |- ! 4467 | [[Бексейт]] || 86 |- ! 4468 | [[Асқан]] || 86 |- ! 4469 | [[Гариполла]] || 86 |- ! 4470 | [[Бислан]] || 86 |- ! 4471 | [[Битөре]] || 86 |- ! 4472 | [[Абдисаттар]] || 86 |- ! 4473 | [[Алыбек]] || 86 |- ! 4474 | [[Аділбек]] || 86 |- ! 4475 | [[Айтқазы]] || 86 |- ! 4476 | [[Акмурат]] || 86 |- ! 4477 | [[Альмансұр]] || 86 |- ! 4478 | [[Тукен]] || 85 |- ! 4479 | [[Тохтарбай]] || 85 |- ! 4480 | [[Хан-Сұлтан]] || 85 |- ! 4481 | [[Сағидулла]] || 85 |- ! 4482 | [[Салимхан]] || 85 |- ! 4483 | [[Таласбай]] || 85 |- ! 4484 | [[Нұрмұқан]] || 85 |- ! 4485 | [[Орунбасар]] || 85 |- ! 4486 | [[Миран]] || 85 |- ! 4487 | [[Куанышкерей]] || 85 |- ! 4488 | [[Кайыргельды]] || 85 |- ! 4489 | [[Кабланбек]] || 85 |- ! 4490 | [[Жумахмет]] || 85 |- ! 4491 | [[Жәнгір]] || 85 |- ! 4492 | [[Кажмукан]] || 85 |- ! 4493 | [[Ізет]] || 85 |- ! 4494 | [[Илан]] || 85 |- ! 4495 | [[Естияр]] || 85 |- ! 4496 | [[Дуйсехан]] || 85 |- ! 4497 | [[Достык]] || 85 |- ! 4498 | [[Дуйсенби]] || 85 |- ! 4499 | [[Әбілхаир]] || 85 |- ! 4500 | [[Жаксибек]] || 85 |- ! 4501 | [[Бүркітбай]] || 85 |- ! 4502 | [[Асат]] || 85 |- ! 4503 | [[Бағашар]] || 85 |- ! 4504 | [[Аябек]] || 85 |- ! 4505 | [[Берк]] || 85 |- ! 4506 | [[Ақмедияр]] || 85 |- ! 4507 | [[Акылтай]] || 85 |- ! 4508 | [[Арап]] || 85 |- ! 4509 | [[Анархан]] || 85 |- ! 4510 | [[Айтемір]] || 85 |- ! 4511 | [[Ықлас]] || 84 |- ! 4512 | [[Уалхан]] || 84 |- ! 4513 | [[Эльдос]] || 84 |- ! 4514 | [[Сагин]] || 84 |- ! 4515 | [[Саттибек]] || 84 |- ! 4516 | [[Талапкер]] || 84 |- ! 4517 | [[Нарбай]] || 84 |- ! 4518 | [[Өміртай]] || 84 |- ! 4519 | [[Нұриден]] || 84 |- ! 4520 | [[Рафаиль]] || 84 |- ! 4521 | [[Наурызғали]] || 84 |- ! 4522 | [[Рақат]] || 84 |- ! 4523 | [[Медхат]] || 84 |- ! 4524 | [[Куандик]] || 84 |- ! 4525 | [[Жаңалық]] || 84 |- ! 4526 | [[Жумалы]] || 84 |- ! 4527 | [[Дамиржан]] || 84 |- ! 4528 | [[Жақыпбек]] || 84 |- ! 4529 | [[Әлияр]] || 84 |- ! 4530 | [[Бақбол]] || 84 |- ! 4531 | [[Аллаяр]] || 84 |- ! 4532 | [[Алимгазы]] || 84 |- ! 4533 | [[Шындәулет]] || 83 |- ! 4534 | [[Хамзе]] || 83 |- ! 4535 | [[Таукен]] || 83 |- ! 4536 | [[Тайр]] || 83 |- ! 4537 | [[Муханбетали]] || 83 |- ! 4538 | [[Нағашыбек]] || 83 |- ! 4539 | [[Одилбек]] || 83 |- ! 4540 | [[Қабанбай]] || 83 |- ! 4541 | [[Козы]] || 83 |- ! 4542 | [[Мехмет]] || 83 |- ! 4543 | [[Қажыбек]] || 83 |- ! 4544 | [[Камилжан]] || 83 |- ! 4545 | [[Кабыкен]] || 83 |- ! 4546 | [[Кеңесбек]] || 83 |- ! 4547 | [[Ілес]] || 83 |- ! 4548 | [[Жолболды]] || 83 |- ! 4549 | [[Джалил]] || 83 |- ! 4550 | [[Еркеулан]] || 83 |- ! 4551 | [[Далиль]] || 83 |- ! 4552 | [[Данель]] || 83 |- ! 4553 | [[Әулет]] || 83 |- ! 4554 | [[Ділмұхаммед]] || 83 |- ! 4555 | [[Гылымбек]] || 83 |- ! 4556 | [[Баккелди]] || 83 |- ! 4557 | [[Батырали]] || 83 |- ! 4558 | [[Байхан]] || 83 |- ! 4559 | [[Габид]] || 83 |- ! 4560 | [[Батирбек]] || 83 |- ! 4561 | [[Бакибай]] || 83 |- ! 4562 | [[Бурибай]] || 83 |- ! 4563 | [[Берлик]] || 83 |- ! 4564 | [[Абдилда]] || 83 |- ! 4565 | [[Амантұр]] || 83 |- ! 4566 | [[Абдухалик]] || 83 |- ! 4567 | [[Абдурахмон]] || 83 |- ! 4568 | [[Адиат]] || 83 |- ! 4569 | [[Шах-Керім]] || 82 |- ! 4570 | [[Турдыбай]] || 82 |- ! 4571 | [[Уразалы]] || 82 |- ! 4572 | [[Тулеп]] || 82 |- ! 4573 | [[Серкбай]] || 82 |- ! 4574 | [[Таиржан]] || 82 |- ! 4575 | [[Сагимбек]] || 82 |- ! 4576 | [[Сағит]] || 82 |- ! 4577 | [[Сагнай]] || 82 |- ! 4578 | [[Токтагул]] || 82 |- ! 4579 | [[Нұрмағамбет]] || 82 |- ! 4580 | [[Оразгалий]] || 82 |- ! 4581 | [[Наурзбек]] || 82 |- ! 4582 | [[Мухат]] || 82 |- ! 4583 | [[Нұр Мұхаммед]] || 82 |- ! 4584 | [[Нуркелді]] || 82 |- ! 4585 | [[Ракимжан]] || 82 |- ! 4586 | [[Корганбай]] || 82 |- ! 4587 | [[Көпжасар]] || 82 |- ! 4588 | [[Конарбай]] || 82 |- ! 4589 | [[Мерболат]] || 82 |- ! 4590 | [[Құдияр]] || 82 |- ! 4591 | [[Мурзабай]] || 82 |- ! 4592 | [[Мейрімжан]] || 82 |- ! 4593 | [[Жаңаберген]] || 82 |- ! 4594 | [[Келдибай]] || 82 |- ! 4595 | [[Елеман]] || 82 |- ! 4596 | [[Әбдіхалық]] || 82 |- ! 4597 | [[Гарипулла]] || 82 |- ! 4598 | [[Ганижан]] || 82 |- ! 4599 | [[Байгазы]] || 82 |- ! 4600 | [[Бақжол]] || 82 |- ! 4601 | [[Бақытқали]] || 82 |- ! 4602 | [[Болашақ]] || 82 |- ! 4603 | [[Ғайса]] || 82 |- ! 4604 | [[Бейсебай]] || 82 |- ! 4605 | [[Алдаш]] || 82 |- ! 4606 | [[Аманияз]] || 82 |- ! 4607 | [[Абухан]] || 82 |- ! 4608 | [[Алым]] || 82 |- ! 4609 | [[Абдисамат]] || 82 |- ! 4610 | [[Шайдулла]] || 81 |- ! 4611 | [[Семен]] || 81 |- ! 4612 | [[Тауасар]] || 81 |- ! 4613 | [[Нышанәлі]] || 81 |- ! 4614 | [[Мухаметхан]] || 81 |- ! 4615 | [[Омербек]] || 81 |- ! 4616 | [[Қуанғали]] || 81 |- ! 4617 | [[Кобылан]] || 81 |- ! 4618 | [[Кинаят]] || 81 |- ! 4619 | [[Камран]] || 81 |- ! 4620 | [[Кабдеш]] || 81 |- ! 4621 | [[Ерқосай]] || 81 |- ! 4622 | [[Әнес]] || 81 |- ! 4623 | [[Данекер]] || 81 |- ! 4624 | [[Гимран]] || 81 |- ! 4625 | [[Әмірсұлтан]] || 81 |- ! 4626 | [[Давронбек]] || 81 |- ! 4627 | [[Жаксымурат]] || 81 |- ! 4628 | [[Жалил]] || 81 |- ! 4629 | [[Боранкул]] || 81 |- ! 4630 | [[Бакыткелди]] || 81 |- ! 4631 | [[Аслбек]] || 81 |- ! 4632 | [[Алшынбай]] || 81 |- ! 4633 | [[Аблахат]] || 81 |- ! 4634 | [[Алмазхан]] || 81 |- ! 4635 | [[Абухайыр]] || 81 |- ! 4636 | [[Акбулат]] || 81 |- ! 4637 | [[Хуаныш]] || 80 |- ! 4638 | [[Тураш]] || 80 |- ! 4639 | [[Шәкен]] || 80 |- ! 4640 | [[Тұрысбек]] || 80 |- ! 4641 | [[Ханзат]] || 80 |- ! 4642 | [[Сейсембай]] || 80 |- ! 4643 | [[Сагинай]] || 80 |- ! 4644 | [[Темиртай]] || 80 |- ! 4645 | [[Сұлтан Бейбарыс]] || 80 |- ! 4646 | [[Рахматилла]] || 80 |- ! 4647 | [[Сураган]] || 80 |- ! 4648 | [[Нурмолда]] || 80 |- ! 4649 | [[Нұрымбет]] || 80 |- ! 4650 | [[Нүрбек]] || 80 |- ! 4651 | [[Нурталап]] || 80 |- ! 4652 | [[Оңғарбек]] || 80 |- ! 4653 | [[Нурқанат]] || 80 |- ! 4654 | [[Мейірбан]] || 80 |- ! 4655 | [[Макаш]] || 80 |- ! 4656 | [[Журабек]] || 80 |- ! 4657 | [[Жұманазар]] || 80 |- ! 4658 | [[Әубәкір]] || 80 |- ! 4659 | [[Есенгазы]] || 80 |- ! 4660 | [[Жаксибай]] || 80 |- ! 4661 | [[Ерденбек]] || 80 |- ! 4662 | [[Даурхан]] || 80 |- ! 4663 | [[Есенгельди]] || 80 |- ! 4664 | [[Бурамбай]] || 80 |- ! 4665 | [[Бурабай]] || 80 |- ! 4666 | [[Абдужаппар]] || 80 |- ! 4667 | [[Андас]] || 80 |- ! 4668 | [[Адыльбек]] || 80 |- ! 4669 | [[Абдумәлік]] || 80 |- ! 4670 | [[Абдихалык]] || 80 |- ! 4671 | [[Айболсын]] || 80 |- ! 4672 | [[Ақтай]] || 80 |- ! 4673 | [[Абзалхан]] || 80 |- ! 4674 | [[Айту]] || 80 |- ! 4675 | [[Фахриддин]] || 79 |- ! 4676 | [[Тажибек]] || 79 |- ! 4677 | [[Тілеуберген]] || 79 |- ! 4678 | [[Сейдали]] || 79 |- ! 4679 | [[Нұрмұхаммад]] || 79 |- ! 4680 | [[Радж]] || 79 |- ! 4681 | [[Нурасил]] || 79 |- ! 4682 | [[Омурзак]] || 79 |- ! 4683 | [[Нұрқазы]] || 79 |- ! 4684 | [[Рамил]] || 79 |- ! 4685 | [[Нұрисламбек]] || 79 |- ! 4686 | [[Қайырлы]] || 79 |- ! 4687 | [[Кахар]] || 79 |- ! 4688 | [[Кентай]] || 79 |- ! 4689 | [[Кенбай]] || 79 |- ! 4690 | [[Жумадулла]] || 79 |- ! 4691 | [[Дайыр]] || 79 |- ! 4692 | [[Дарий]] || 79 |- ! 4693 | [[Әбдуәлі]] || 79 |- ! 4694 | [[Динмухаммет]] || 79 |- ! 4695 | [[Диасхан]] || 79 |- ! 4696 | [[Джангельды]] || 79 |- ! 4697 | [[Әділетхан]] || 79 |- ! 4698 | [[Аскарали]] || 79 |- ! 4699 | [[Ахметәли]] || 79 |- ! 4700 | [[Аль Мансур]] || 79 |- ! 4701 | [[Айтемир]] || 79 |- ! 4702 | [[Абдыкарим]] || 79 |- ! 4703 | [[Хожабай]] || 78 |- ! 4704 | [[Ыбырайым]] || 78 |- ! 4705 | [[Шабай]] || 78 |- ! 4706 | [[Усенбек]] || 78 |- ! 4707 | [[Ускен]] || 78 |- ! 4708 | [[Рыскулбек]] || 78 |- ! 4709 | [[Сейткарим]] || 78 |- ! 4710 | [[Рыскельды]] || 78 |- ! 4711 | [[Серек]] || 78 |- ! 4712 | [[Саит]] || 78 |- ! 4713 | [[Сұлтанби]] || 78 |- ! 4714 | [[Муханбеткали]] || 78 |- ! 4715 | [[Өскенбай]] || 78 |- ! 4716 | [[Нұршапағат]] || 78 |- ! 4717 | [[Мадали]] || 78 |- ! 4718 | [[Мейрхат]] || 78 |- ! 4719 | [[Колбай]] || 78 |- ! 4720 | [[Кызыр]] || 78 |- ! 4721 | [[Мирзабай]] || 78 |- ! 4722 | [[Жуманали]] || 78 |- ! 4723 | [[Жанер]] || 78 |- ! 4724 | [[Жамшит]] || 78 |- ! 4725 | [[Исламгали]] || 78 |- ! 4726 | [[Есенхан]] || 78 |- ! 4727 | [[Даняр]] || 78 |- ! 4728 | [[Дулатхан]] || 78 |- ! 4729 | [[Дәлелхан]] || 78 |- ! 4730 | [[Егеубай]] || 78 |- ! 4731 | [[Даулетказы]] || 78 |- ! 4732 | [[Болатказы]] || 78 |- ! 4733 | [[Бирлес]] || 78 |- ! 4734 | [[Газез]] || 78 |- ! 4735 | [[Альмухаммед]] || 78 |- ! 4736 | [[Акансери]] || 78 |- ! 4737 | [[Алпысбек]] || 78 |- ! 4738 | [[Абдураим]] || 78 |- ! 4739 | [[Абдилла]] || 78 |- ! 4740 | [[Яромир]] || 77 |- ! 4741 | [[Ырысхан]] || 77 |- ! 4742 | [[Тастемір]] || 77 |- ! 4743 | [[Сағынбай]] || 77 |- ! 4744 | [[Тойжан]] || 77 |- ! 4745 | [[Сатыбай]] || 77 |- ! 4746 | [[Мұхамбетжан]] || 77 |- ! 4747 | [[Нургази]] || 77 |- ! 4748 | [[Нұрарыс]] || 77 |- ! 4749 | [[Оскенбай]] || 77 |- ! 4750 | [[Мухамедәлі]] || 77 |- ! 4751 | [[Нурлыжан]] || 77 |- ! 4752 | [[Мыңжасар]] || 77 |- ! 4753 | [[Қадылбек]] || 77 |- ! 4754 | [[Куанышпай]] || 77 |- ! 4755 | [[Жантай]] || 77 |- ! 4756 | [[Жаркин]] || 77 |- ! 4757 | [[Керімбек]] || 77 |- ! 4758 | [[Казыбай]] || 77 |- ! 4759 | [[Жолдасхан]] || 77 |- ! 4760 | [[Зайнулла]] || 77 |- ! 4761 | [[Джомарт]] || 77 |- ! 4762 | [[Гомар]] || 77 |- ! 4763 | [[Есалы]] || 77 |- ! 4764 | [[Есенболат]] || 77 |- ! 4765 | [[Джафар]] || 77 |- ! 4766 | [[Ескендр]] || 77 |- ! 4767 | [[Әбілмансүр]] || 77 |- ! 4768 | [[Ербаян]] || 77 |- ! 4769 | [[Дуйсеналы]] || 77 |- ! 4770 | [[Есенкелды]] || 77 |- ! 4771 | [[Галий]] || 77 |- ! 4772 | [[Асылнұр]] || 77 |- ! 4773 | [[Бедел]] || 77 |- ! 4774 | [[Білімжан]] || 77 |- ! 4775 | [[Баукен]] || 77 |- ! 4776 | [[Асылтас]] || 77 |- ! 4777 | [[Бағдар]] || 77 |- ! 4778 | [[Абдулахад]] || 77 |- ! 4779 | [[Арипжан]] || 77 |- ! 4780 | [[Абдраим]] || 77 |- ! 4781 | [[Абдраш]] || 77 |- ! 4782 | [[Шерзад]] || 76 |- ! 4783 | [[Шафхат]] || 76 |- ! 4784 | [[Рымхан]] || 76 |- ! 4785 | [[Суйндик]] || 76 |- ! 4786 | [[Сагынжан]] || 76 |- ! 4787 | [[Сүндетхан]] || 76 |- ! 4788 | [[Сексен]] || 76 |- ! 4789 | [[Тенгиз]] || 76 |- ! 4790 | [[Онайбай]] || 76 |- ! 4791 | [[Нұрболхан]] || 76 |- ! 4792 | [[Өнер]] || 76 |- ! 4793 | [[Қалдарбек]] || 76 |- ! 4794 | [[Мендеш]] || 76 |- ! 4795 | [[Махабат]] || 76 |- ! 4796 | [[Қайыр]] || 76 |- ! 4797 | [[Қыдыржан]] || 76 |- ! 4798 | [[Магаз]] || 76 |- ! 4799 | [[Мейірхат]] || 76 |- ! 4800 | [[Лескен]] || 76 |- ! 4801 | [[Қорғанбек]] || 76 |- ! 4802 | [[Қажыкелді]] || 76 |- ! 4803 | [[Мусабай]] || 76 |- ! 4804 | [[Казез]] || 76 |- ! 4805 | [[Зинолла]] || 76 |- ! 4806 | [[Казиз]] || 76 |- ! 4807 | [[Жамантай]] || 76 |- ! 4808 | [[Ислан]] || 76 |- ! 4809 | [[Ирисбек]] || 76 |- ! 4810 | [[Кажигали]] || 76 |- ! 4811 | [[Джалиль]] || 76 |- ! 4812 | [[Есмухан]] || 76 |- ! 4813 | [[Джалгасбай]] || 76 |- ! 4814 | [[Данир]] || 76 |- ! 4815 | [[Асатбек]] || 76 |- ! 4816 | [[Бекқожа]] || 76 |- ! 4817 | [[Ауельбек]] || 76 |- ! 4818 | [[Бакыткерей]] || 76 |- ! 4819 | [[Болысбай]] || 76 |- ! 4820 | [[Асу]] || 76 |- ! 4821 | [[Всеволод]] || 76 |- ! 4822 | [[Бахтбек]] || 76 |- ! 4823 | [[Айхат]] || 76 |- ! 4824 | [[Абжан]] || 76 |- ! 4825 | [[Алпыспай]] || 76 |- ! 4826 | [[Төлен]] || 75 |- ! 4827 | [[Сәулебек]] || 75 |- ! 4828 | [[Серекбай]] || 75 |- ! 4829 | [[Оңғарсын]] || 75 |- ! 4830 | [[Оспанали]] || 75 |- ! 4831 | [[Нұрмұқасан]] || 75 |- ! 4832 | [[Клим]] || 75 |- ! 4833 | [[Куанишбек]] || 75 |- ! 4834 | [[Махамбетали]] || 75 |- ! 4835 | [[Мейрім]] || 75 |- ! 4836 | [[Кәусар]] || 75 |- ! 4837 | [[Куаниш]] || 75 |- ! 4838 | [[Каирбулат]] || 75 |- ! 4839 | [[Карлыбай]] || 75 |- ! 4840 | [[Ибрахым]] || 75 |- ! 4841 | [[Кәдіржан]] || 75 |- ! 4842 | [[Едыге]] || 75 |- ! 4843 | [[Болеген]] || 75 |- ! 4844 | [[Берікхан]] || 75 |- ! 4845 | [[Берікқали]] || 75 |- ! 4846 | [[Бабыр]] || 75 |- ! 4847 | [[Ауданбек]] || 75 |- ! 4848 | [[Баратбек]] || 75 |- ! 4849 | [[Бостандык]] || 75 |- ! 4850 | [[Беккожа]] || 75 |- ! 4851 | [[Бегзод]] || 75 |- ! 4852 | [[Абдунұр]] || 75 |- ! 4853 | [[Абдукадыр]] || 75 |- ! 4854 | [[Аманғазы]] || 75 |- ! 4855 | [[Амірхан]] || 75 |- ! 4856 | [[Ақжайық]] || 75 |- ! 4857 | [[Амиртай]] || 75 |- ! 4858 | [[Абди]] || 75 |- ! 4859 | [[Адыль]] || 75 |- ! 4860 | [[Абыз]] || 75 |- ! 4861 | [[Тулкибай]] || 74 |- ! 4862 | [[Тынышбай]] || 74 |- ! 4863 | [[Смат]] || 74 |- ! 4864 | [[Сеиткали]] || 74 |- ! 4865 | [[Мухамедгали]] || 74 |- ! 4866 | [[Нұржұма]] || 74 |- ! 4867 | [[Нурбулан]] || 74 |- ! 4868 | [[Коптилеу]] || 74 |- ! 4869 | [[Мадиярбек]] || 74 |- ! 4870 | [[Кубейсин]] || 74 |- ! 4871 | [[Кидирбай]] || 74 |- ! 4872 | [[Кулахмет]] || 74 |- ! 4873 | [[Мирбол]] || 74 |- ! 4874 | [[Мансүр]] || 74 |- ! 4875 | [[Қасқырбай]] || 74 |- ! 4876 | [[Қуанышқали]] || 74 |- ! 4877 | [[Малдыбай]] || 74 |- ! 4878 | [[Мәулет]] || 74 |- ! 4879 | [[Калык]] || 74 |- ! 4880 | [[Зулпыхар]] || 74 |- ! 4881 | [[Жұмаділ]] || 74 |- ! 4882 | [[Каблан]] || 74 |- ! 4883 | [[Кенжегалий]] || 74 |- ! 4884 | [[Жұмағазы]] || 74 |- ! 4885 | [[Калмурза]] || 74 |- ! 4886 | [[Касимбек]] || 74 |- ! 4887 | [[Еділжан]] || 74 |- ! 4888 | [[Дарибек]] || 74 |- ! 4889 | [[Ербахыт]] || 74 |- ! 4890 | [[Джамал]] || 74 |- ! 4891 | [[Емберген]] || 74 |- ! 4892 | [[Дилияр]] || 74 |- ! 4893 | [[Әлайдар]] || 74 |- ! 4894 | [[Едик]] || 74 |- ! 4895 | [[Динмухаммад]] || 74 |- ! 4896 | [[Балапан]] || 74 |- ! 4897 | [[Асмет]] || 74 |- ! 4898 | [[Алдажар]] || 74 |- ! 4899 | [[Айтболат]] || 74 |- ! 4900 | [[Адебиет]] || 74 |- ! 4901 | [[Аният]] || 74 |- ! 4902 | [[Айбархан]] || 74 |- ! 4903 | [[Айзар]] || 74 |- ! 4904 | [[Абилтай]] || 74 |- ! 4905 | [[Азизжан]] || 74 |- ! 4906 | [[Тулемис]] || 73 |- ! 4907 | [[Турлубек]] || 73 |- ! 4908 | [[Шамурат]] || 73 |- ! 4909 | [[Хуанган]] || 73 |- ! 4910 | [[Шамшадин]] || 73 |- ! 4911 | [[Тұрсынжан]] || 73 |- ! 4912 | [[Уринбай]] || 73 |- ! 4913 | [[Савит]] || 73 |- ! 4914 | [[Сундетбек]] || 73 |- ! 4915 | [[Тауржан]] || 73 |- ! 4916 | [[Тлеуберди]] || 73 |- ! 4917 | [[Сапармұрат]] || 73 |- ! 4918 | [[Спабек]] || 73 |- ! 4919 | [[Темербек]] || 73 |- ! 4920 | [[Ромазан]] || 73 |- ! 4921 | [[Нурдавлат]] || 73 |- ! 4922 | [[Мырзакул]] || 73 |- ! 4923 | [[Нышанали]] || 73 |- ! 4924 | [[Мухамедрахим]] || 73 |- ! 4925 | [[Нуржол]] || 73 |- ! 4926 | [[Надирбек]] || 73 |- ! 4927 | [[Мирзахан]] || 73 |- ! 4928 | [[Миранбек]] || 73 |- ! 4929 | [[Куваныш]] || 73 |- ! 4930 | [[Кузембай]] || 73 |- ! 4931 | [[Магзом]] || 73 |- ! 4932 | [[Қалихан]] || 73 |- ! 4933 | [[Мәдихан]] || 73 |- ! 4934 | [[Калаубек]] || 73 |- ! 4935 | [[Каиркан]] || 73 |- ! 4936 | [[Жексенгали]] || 73 |- ! 4937 | [[Іңкәр]] || 73 |- ! 4938 | [[Жұлдыз]] || 73 |- ! 4939 | [[Ергабыл]] || 73 |- ! 4940 | [[Елеусіз]] || 73 |- ! 4941 | [[Жаксалык]] || 73 |- ! 4942 | [[Есембек]] || 73 |- ! 4943 | [[Доминик]] || 73 |- ! 4944 | [[Джанбулат]] || 73 |- ! 4945 | [[Дулыға]] || 73 |- ! 4946 | [[Ербай]] || 73 |- ! 4947 | [[Аскен]] || 73 |- ! 4948 | [[Ахметәлі]] || 73 |- ! 4949 | [[Аль Фараби]] || 73 |- ! 4950 | [[Алипбек]] || 73 |- ! 4951 | [[Абдукадир]] || 73 |- ! 4952 | [[Арген]] || 73 |- ! 4953 | [[Алимурат]] || 73 |- ! 4954 | [[Хурметбек]] || 72 |- ! 4955 | [[Шахзат]] || 72 |- ! 4956 | [[Шорман]] || 72 |- ! 4957 | [[Тулкин]] || 72 |- ! 4958 | [[Турмахан]] || 72 |- ! 4959 | [[Шамшат]] || 72 |- ! 4960 | [[Тохтасын]] || 72 |- ! 4961 | [[Саутбек]] || 72 |- ! 4962 | [[Тілеулес]] || 72 |- ! 4963 | [[Суюндук]] || 72 |- ! 4964 | [[Сейл]] || 72 |- ! 4965 | [[Мырзан]] || 72 |- ! 4966 | [[Нургелді]] || 72 |- ! 4967 | [[Рат]] || 72 |- ! 4968 | [[Мухаметкарим]] || 72 |- ! 4969 | [[Мухаммедияр]] || 72 |- ! 4970 | [[Парвиз]] || 72 |- ! 4971 | [[Нұрсері]] || 72 |- ! 4972 | [[Кумаргали]] || 72 |- ! 4973 | [[Кумысбек]] || 72 |- ! 4974 | [[Қази]] || 72 |- ! 4975 | [[Койшыбек]] || 72 |- ! 4976 | [[Кулбай]] || 72 |- ! 4977 | [[Махмуджан]] || 72 |- ! 4978 | [[Кыстаубай]] || 72 |- ! 4979 | [[Исмет]] || 72 |- ! 4980 | [[Жунусбек]] || 72 |- ! 4981 | [[Карсыбай]] || 72 |- ! 4982 | [[Ераман]] || 72 |- ! 4983 | [[Ерсай]] || 72 |- ! 4984 | [[Далел]] || 72 |- ! 4985 | [[Елдес]] || 72 |- ! 4986 | [[Ерлат]] || 72 |- ! 4987 | [[Ауганбай]] || 72 |- ! 4988 | [[Багашар]] || 72 |- ! 4989 | [[Берлибек]] || 72 |- ! 4990 | [[Габидолла]] || 72 |- ! 4991 | [[Батир]] || 72 |- ! 4992 | [[Бидәулет]] || 72 |- ! 4993 | [[Балғабай]] || 72 |- ! 4994 | [[Бихан]] || 72 |- ! 4995 | [[Бауржон]] || 72 |- ! 4996 | [[Бекжасар]] || 72 |- ! 4997 | [[Бақашар]] || 72 |- ! 4998 | [[Бекәли]] || 72 |- ! 4999 | [[Атахан]] || 72 |- ! 5000 | [[Ағжан]] || 72 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] ihjji9iuuxqq696npvm5a1px5i8s6hg 3579498 3579492 2026-04-09T08:52:46Z Kaiyr 3134 3579498 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 91,4% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Азамат]] || 63 818 |- ! 2 | [[Серик]] || 53 780 |- ! 3 | [[Марат]] || 50 601 |- ! 4 | [[Руслан]] || 50 382 |- ! 5 | [[Нурлан]] || 50 068 |- ! 6 | [[Ерасыл]] || 49 660 |- ! 7 | [[Ерлан]] || 49 623 |- ! 8 | [[Алихан]] || 47 826 |- ! 9 | [[Данияр]] || 46 390 |- ! 10 | [[Арман]] || 45 476 |- ! 11 | [[Бауыржан]] || 43 246 |- ! 12 | [[Ержан]] || 42 620 |- ! 13 | [[Кайрат]] || 42 146 |- ! 14 | [[Талгат]] || 40 435 |- ! 15 | [[Диас]] || 38 940 |- ! 16 | [[Мирас]] || 34 868 |- ! 17 | [[Рамазан]] || 34 854 |- ! 18 | [[Канат]] || 34 751 |- ! 19 | [[Мурат]] || 34 181 |- ! 20 | [[Санжар]] || 33 338 |- ! 21 | [[Нұрислам]] || 32 272 |- ! 22 | [[Ербол]] || 31 455 |- ! 23 | [[Дамир]] || 29 525 |- ! 24 | [[Нұрасыл]] || 28 648 |- ! 25 | [[Нуржан]] || 28 034 |- ! 26 | [[Аскар]] || 27 082 |- ! 27 | [[Айбек]] || 26 861 |- ! 28 | [[Бекзат]] || 26 796 |- ! 29 | [[Жандос]] || 26 795 |- ! 30 | [[Дархан]] || 26 143 |- ! 31 | [[Айсұлтан]] || 25 941 |- ! 32 | [[Болат]] || 25 661 |- ! 33 | [[Нұрсұлтан]] || 25 500 |- ! 34 | [[Олжас]] || 25 382 |- ! 35 | [[Арсен]] || 25 178 |- ! 36 | [[Тимур]] || 25 060 |- ! 37 | [[Самат]] || 25 026 |- ! 38 | [[Асхат]] || 24 900 |- ! 39 | [[Берик]] || 24 562 |- ! 40 | [[Мадияр]] || 24 396 |- ! 41 | [[Алдияр]] || 24 335 |- ! 42 | [[Ислам]] || 23 982 |- ! 43 | [[Айдос]] || 23 825 |- ! 44 | [[Амир]] || 23 402 |- ! 45 | [[Алмас]] || 22 878 |- ! 46 | [[Али]] || 22 583 |- ! 47 | [[Куаныш]] || 21 711 |- ! 48 | [[Ернар]] || 21 533 |- ! 49 | [[Аян]] || 21 161 |- ! 50 | [[Аслан]] || 21 153 |- ! 51 | [[Әділет]] || 20 692 |- ! 52 | [[Даурен]] || 20 318 |- ! 53 | [[Нұрдәулет]] || 20 193 |- ! 54 | [[Асылбек]] || 20 137 |- ! 55 | [[Ерболат]] || 20 103 |- ! 56 | [[Дастан]] || 19 473 |- ! 57 | [[Ермек]] || 19 098 |- ! 58 | [[Айдын]] || 19 058 |- ! 59 | [[Даулет]] || 18 430 |- ! 60 | [[Максат]] || 18 181 |- ! 61 | [[Абай]] || 17 988 |- ! 62 | [[Нурсултан]] || 17 440 |- ! 63 | [[Айдар]] || 17 330 |- ! 64 | [[Расул]] || 17 227 |- ! 65 | [[Бауржан]] || 17 148 |- ! 66 | [[Алинұр]] || 16 910 |- ! 67 | [[Алишер]] || 16 643 |- ! 68 | [[Ерсұлтан]] || 16 499 |- ! 69 | [[Дидар]] || 16 270 |- ! 70 | [[Алибек]] || 16 269 |- ! 71 | [[Ернұр]] || 15 963 |- ! 72 | [[Саят]] || 15 948 |- ! 73 | [[Бексұлтан]] || 15 836 |- ! 74 | [[Абзал]] || 15 586 |- ! 75 | [[Бекжан]] || 15 427 |- ! 76 | [[Мейрамбек]] || 15 403 |- ! 77 | [[Еркебұлан]] || 15 348 |- ! 78 | [[Медет]] || 15 045 |- ! 79 | [[Абылай]] || 15 006 |- ! 80 | [[Сұлтан]] || 14 736 |- ! 81 | [[Мансур]] || 14 714 |- ! 82 | [[Бекарыс]] || 14 711 |- ! 83 | [[Ринат]] || 14 611 |- ! 84 | [[Жанат]] || 14 552 |- ! 85 | [[Жанболат]] || 14 407 |- ! 86 | [[Дарын]] || 14 380 |- ! 87 | [[Нұржан]] || 14 157 |- ! 88 | [[Бақдәулет]] || 13 982 |- ! 89 | [[Жасулан]] || 13 786 |- ! 90 | [[Ильяс]] || 13 706 |- ! 91 | [[Рауан]] || 13 661 |- ! 92 | [[Дулат]] || 13 639 |- ! 93 | [[Әлихан]] || 13 615 |- ! 94 | [[Әли]] || 13 565 |- ! 95 | [[Қуаныш]] || 13 506 |- ! 96 | [[Темірлан]] || 13 383 |- ! 97 | [[Мақсат]] || 13 367 |- ! 98 | [[Алтынбек]] || 13 150 |- ! 99 | [[Асылхан]] || 13 101 |- ! 100 | [[Бейбарыс]] || 13 065 |- ! 101 | [[Батырхан]] || 13 030 |- ! 102 | [[Алмат]] || 12 993 |- ! 103 | [[Жасұлан]] || 12 847 |- ! 104 | [[Азат]] || 12 694 |- ! 105 | [[Ануар]] || 12 670 |- ! 106 | [[Бахтияр]] || 12 440 |- ! 107 | [[Мейіржан]] || 12 309 |- ! 108 | [[Рустем]] || 12 257 |- ! 109 | [[Мансұр]] || 12 227 |- ! 110 | [[Дінмұхаммед]] || 12 205 |- ! 111 | [[Асылжан]] || 12 188 |- ! 112 | [[Айбар]] || 12 064 |- ! 113 | [[Асет]] || 12 003 |- ! 114 | [[Еркебулан]] || 11 952 |- ! 115 | [[Бакытжан]] || 11 638 |- ! 116 | [[Еркин]] || 11 635 |- ! 117 | [[Нурбол]] || 11 603 |- ! 118 | [[Амангельды]] || 11 564 |- ! 119 | [[Омар]] || 11 523 |- ! 120 | [[Мухтар]] || 11 484 |- ! 121 | [[Султан]] || 11 177 |- ! 122 | [[Мағжан]] || 11 097 |- ! 123 | [[Думан]] || 11 020 |- ! 124 | [[Рустам]] || 10 970 |- ! 125 | [[Дәулет]] || 10 959 |- ! 126 | [[Елдос]] || 10 854 |- ! 127 | [[Сакен]] || 10 837 |- ! 128 | [[Аңсар]] || 10 789 |- ! 129 | [[Абылайхан]] || 10 765 |- ! 130 | [[Қайсар]] || 10 532 |- ! 131 | [[Галымжан]] || 10 512 |- ! 132 | [[Мади]] || 10 451 |- ! 133 | [[Арлан]] || 10 287 |- ! 134 | [[Алан]] || 10 254 |- ! 135 | [[Еламан]] || 10 107 |- ! 136 | [[Бекболат]] || 10 033 |- ! 137 | [[Заңғар]] || 9 942 |- ! 138 | [[Рахат]] || 9 932 |- ! 139 | [[Жанибек]] || 9 924 |- ! 140 | [[Сабит]] || 9 899 |- ! 141 | [[Әмір]] || 9 840 |- ! 142 | [[Темирлан]] || 9 804 |- ! 143 | [[Нурболат]] || 9 796 |- ! 144 | [[Ибраһим]] || 9 694 |- ! 145 | [[Нурбек]] || 9 595 |- ! 146 | [[Алмаз]] || 9 535 |- ! 147 | [[Жомарт]] || 9 439 |- ! 148 | [[Ералы]] || 9 422 |- ! 149 | [[Сырым]] || 9 377 |- ! 150 | [[Аманжол]] || 9 208 |- ! 151 | [[Саян]] || 9 122 |- ! 152 | [[Нариман]] || 9 086 |- ! 153 | [[Әділ]] || 9 078 |- ! 154 | [[Нурлыбек]] || 9 061 |- ! 155 | [[Нұрлан]] || 8 880 |- ! 156 | [[Нұрбек]] || 8 867 |- ! 157 | [[Бахытжан]] || 8 756 |- ! 158 | [[Муслим]] || 8 699 |- ! 159 | [[Александр]] || 8 600 |- ! 160 | [[Даниял]] || 8 501 |- ! 161 | [[Әлинұр]] || 8 499 |- ! 162 | [[Шыңғыс]] || 8 482 |- ! 163 | [[Нұрали]] || 8 467 |- ! 164 | [[Тамерлан]] || 8 425 |- ! 165 | [[Серік]] || 8 374 |- ! 166 | [[Сержан]] || 8 333 |- ! 167 | [[Нұрболат]] || 8 226 |- ! 168 | [[Бекнұр]] || 8 200 |- ! 169 | [[Болатбек]] || 8 197 |- ! 170 | [[Даниал]] || 8 177 |- ! 171 | [[Нұрбол]] || 8 146 |- ! 172 | [[Қанат]] || 8 057 |- ! 173 | [[Амирхан]] || 8 025 |- ! 174 | [[Ансар]] || 7 999 |- ! 175 | [[Асан]] || 7 985 |- ! 176 | [[Женис]] || 7 916 |- ! 177 | [[Ахмет]] || 7 909 |- ! 178 | [[Бақытжан]] || 7 803 |- ! 179 | [[Багдат]] || 7 725 |- ! 180 | [[Адиль]] || 7 689 |- ! 181 | [[Райымбек]] || 7 610 |- ! 182 | [[Мәди]] || 7 564 |- ! 183 | [[Нурдаулет]] || 7 333 |- ! 184 | [[Ақжол]] || 7 307 |- ! 185 | [[Дінмұхамед]] || 7 300 |- ! 186 | [[Арнұр]] || 7 108 |- ! 187 | [[Асқар]] || 7 105 |- ! 188 | [[Дәурен]] || 7 086 |- ! 189 | [[Әлішер]] || 7 056 |- ! 190 | [[Ерик]] || 7 025 |- ! 191 | [[Габит]] || 6 898 |- ! 192 | [[Қайрат]] || 6 859 |- ! 193 | [[Жалғас]] || 6 833 |- ! 194 | [[Бакыт]] || 6 785 |- ! 195 | [[Сергей]] || 6 757 |- ! 196 | [[Саламат]] || 6 701 |- ! 197 | [[Алижан]] || 6 687 |- ! 198 | [[Марлен]] || 6 673 |- ! 199 | [[Альтаир]] || 6 594 |- ! 200 | [[Нұртас]] || 6 577 |- ! 201 | [[Нұрдаулет]] || 6 558 |- ! 202 | [[Ілияс]] || 6 557 |- ! 203 | [[Мерей]] || 6 552 |- ! 204 | [[Артур]] || 6 545 |- ! 205 | [[Куандык]] || 6 531 |- ! 206 | [[Жәнібек]] || 6 454 |- ! 207 | [[Бахыт]] || 6 386 |- ! 208 | [[Ардак]] || 6 364 |- ! 209 | [[Амантай]] || 6 352 |- ! 210 | [[Муратбек]] || 6 320 |- ! 211 | [[Айбол]] || 6 233 |- ! 212 | [[Алинур]] || 6 221 |- ! 213 | [[Берік]] || 6 184 |- ! 214 | [[Нургали]] || 6 174 |- ! 215 | [[Талғат]] || 6 121 |- ! 216 | [[Ергали]] || 6 121 |- ! 217 | [[Ұлан]] || 6 116 |- ! 218 | [[Әбілмансұр]] || 6 033 |- ! 219 | [[Серикбай]] || 5 998 |- ! 220 | [[Ғалымжан]] || 5 980 |- ! 221 | [[Нұрлыбек]] || 5 955 |- ! 222 | [[Булат]] || 5 942 |- ! 223 | [[Куат]] || 5 903 |- ! 224 | [[Әлібек]] || 5 835 |- ! 225 | [[Жаксылык]] || 5 827 |- ! 226 | [[Әсет]] || 5 813 |- ! 227 | [[Батыр]] || 5 766 |- ! 228 | [[Бағлан]] || 5 760 |- ! 229 | [[Ерхан]] || 5 730 |- ! 230 | [[Эльдар]] || 5 723 |- ! 231 | [[Сабыржан]] || 5 719 |- ! 232 | [[Ердәулет]] || 5 714 |- ! 233 | [[Жансерік]] || 5 701 |- ! 234 | [[Нұрәли]] || 5 672 |- ! 235 | [[Нұрхан]] || 5 664 |- ! 236 | [[Орынбасар]] || 5 630 |- ! 237 | [[Мейрам]] || 5 629 |- ! 238 | [[Азиз]] || 5 626 |- ! 239 | [[Бағдат]] || 5 579 |- ! 240 | [[Жарас]] || 5 488 |- ! 241 | [[Алимжан]] || 5 475 |- ! 242 | [[Гани]] || 5 429 |- ! 243 | [[Батырбек]] || 5 405 |- ! 244 | [[Елнұр]] || 5 375 |- ! 245 | [[Бекасыл]] || 5 354 |- ! 246 | [[Абдурахман]] || 5 349 |- ! 247 | [[Фархат]] || 5 338 |- ! 248 | [[Шерхан]] || 5 330 |- ! 249 | [[Жантөре]] || 5 330 |- ! 250 | [[Бейбит]] || 5 329 |- ! 251 | [[Нурали]] || 5 317 |- ! 252 | [[Әділхан]] || 5 291 |- ! 253 | [[Мұхаммед]] || 5 281 |- ! 254 | [[Ибрахим]] || 5 275 |- ! 255 | [[Абдулла]] || 5 253 |- ! 256 | [[Акылбек]] || 5 243 |- ! 257 | [[Нұрмұхаммед]] || 5 212 |- ! 258 | [[Аман]] || 5 188 |- ! 259 | [[Улан]] || 5 185 |- ! 260 | [[Досжан]] || 5 182 |- ! 261 | [[Малик]] || 5 142 |- ! 262 | [[Айсултан]] || 5 141 |- ! 263 | [[Максим]] || 5 135 |- ! 264 | [[Нұржігіт]] || 5 085 |- ! 265 | [[Адилбек]] || 5 055 |- ! 266 | [[Бақдаулет]] || 5 050 |- ! 267 | [[Арыстан]] || 5 032 |- ! 268 | [[Бексултан]] || 5 032 |- ! 269 | [[Айқын]] || 5 023 |- ! 270 | [[Әділжан]] || 4 992 |- ! 271 | [[Ибрагим]] || 4 921 |- ! 272 | [[Әмірхан]] || 4 911 |- ! 273 | [[Баглан]] || 4 874 |- ! 274 | [[Мұрат]] || 4 858 |- ! 275 | [[Алтай]] || 4 842 |- ! 276 | [[Арслан]] || 4 833 |- ! 277 | [[Кенжебек]] || 4 812 |- ! 278 | [[Ерқанат]] || 4 800 |- ! 279 | [[Нұрбақыт]] || 4 776 |- ! 280 | [[Ердос]] || 4 773 |- ! 281 | [[Исмаил]] || 4 754 |- ! 282 | [[Елдар]] || 4 713 |- ! 283 | [[Нурислам]] || 4 710 |- ! 284 | [[Роман]] || 4 685 |- ! 285 | [[Адилет]] || 4 665 |- ! 286 | [[Асанали]] || 4 664 |- ! 287 | [[Ернур]] || 4 641 |- ! 288 | [[Жігер]] || 4 598 |- ! 289 | [[Жумабек]] || 4 597 |- ! 290 | [[Санат]] || 4 586 |- ! 291 | [[Хамза]] || 4 567 |- ! 292 | [[Ренат]] || 4 509 |- ! 293 | [[Мухит]] || 4 488 |- ! 294 | [[Дияр]] || 4 464 |- ! 295 | [[Владимир]] || 4 464 |- ! 296 | [[Мұстафа]] || 4 462 |- ! 297 | [[Манас]] || 4 453 |- ! 298 | [[Нұрғиса]] || 4 450 |- ! 299 | [[Ерназар]] || 4 444 |- ! 300 | [[Жанарыс]] || 4 429 |- ! 301 | [[Казбек]] || 4 387 |- ! 302 | [[Нуркен]] || 4 376 |- ! 303 | [[Жақсылық]] || 4 362 |- ! 304 | [[Галым]] || 4 357 |- ! 305 | [[Иманғали]] || 4 345 |- ! 306 | [[Толеген]] || 4 340 |- ! 307 | [[Жалгас]] || 4 253 |- ! 308 | [[Тулеген]] || 4 236 |- ! 309 | [[Әділбек]] || 4 235 |- ! 310 | [[Манарбек]] || 4 222 |- ! 311 | [[Нұрым]] || 4 221 |- ! 312 | [[Жаслан]] || 4 182 |- ! 313 | [[Ерсултан]] || 4 182 |- ! 314 | [[Рахымжан]] || 4 180 |- ! 315 | [[Алим]] || 4 126 |- ! 316 | [[Махамбет]] || 4 125 |- ! 317 | [[Ақылбек]] || 4 123 |- ! 318 | [[Дмитрий]] || 4 122 |- ! 319 | [[Рашид]] || 4 120 |- ! 320 | [[Жандарбек]] || 4 095 |- ! 321 | [[Марғұлан]] || 4 071 |- ! 322 | [[Мереке]] || 4 050 |- ! 323 | [[Исламбек]] || 4 030 |- ! 324 | [[Айболат]] || 4 025 |- ! 325 | [[Таир]] || 4 001 |- ! 326 | [[Нұриман]] || 3 980 |- ! 327 | [[Назар]] || 3 968 |- ! 328 | [[Біржан]] || 3 929 |- ! 329 | [[Биржан]] || 3 896 |- ! 330 | [[Кайсар]] || 3 880 |- ! 331 | [[Куанышбек]] || 3 870 |- ! 332 | [[Адилхан]] || 3 812 |- ! 333 | [[Мейірбек]] || 3 803 |- ! 334 | [[Имран]] || 3 798 |- ! 335 | [[Ернат]] || 3 794 |- ! 336 | [[Еркін]] || 3 790 |- ! 337 | [[Алпамыс]] || 3 773 |- ! 338 | [[Ердаулет]] || 3 772 |- ! 339 | [[Иса]] || 3 748 |- ! 340 | [[Бақберген]] || 3 715 |- ! 341 | [[Асылан]] || 3 682 |- ! 342 | [[Артём]] || 3 659 |- ! 343 | [[Нұрәлі]] || 3 626 |- ! 344 | [[Ерсін]] || 3 616 |- ! 345 | [[Карим]] || 3 614 |- ! 346 | [[Уалихан]] || 3 592 |- ! 347 | [[Арнур]] || 3 578 |- ! 348 | [[Жамбыл]] || 3 560 |- ! 349 | [[Нұрәділ]] || 3 550 |- ! 350 | [[Ерзат]] || 3 532 |- ! 351 | [[Ержігіт]] || 3 529 |- ! 352 | [[Әліби]] || 3 528 |- ! 353 | [[Ерсайын]] || 3 501 |- ! 354 | [[Аят]] || 3 469 |- ! 355 | [[Ертай]] || 3 461 |- ! 356 | [[Елжан]] || 3 431 |- ! 357 | [[Бакытбек]] || 3 427 |- ! 358 | [[Рахман]] || 3 423 |- ! 359 | [[Максут]] || 3 418 |- ! 360 | [[Ескендір]] || 3 416 |- ! 361 | [[Айтөре]] || 3 403 |- ! 362 | [[Андрей]] || 3 390 |- ! 363 | [[Исатай]] || 3 370 |- ! 364 | [[Ахмад]] || 3 342 |- ! 365 | [[Темирхан]] || 3 319 |- ! 366 | [[Ермахан]] || 3 307 |- ! 367 | [[Нұртілеу]] || 3 293 |- ! 368 | [[Нурасыл]] || 3 271 |- ! 369 | [[Алексей]] || 3 232 |- ! 370 | [[Мухаммад]] || 3 225 |- ! 371 | [[Нұралы]] || 3 189 |- ! 372 | [[Жан]] || 3 178 |- ! 373 | [[Досымжан]] || 3 147 |- ! 374 | [[Жумабай]] || 3 134 |- ! 375 | [[Адлет]] || 3 133 |- ! 376 | [[Чингиз]] || 3 126 |- ! 377 | [[Наурызбек]] || 3 124 |- ! 378 | [[Сабыр]] || 3 085 |- ! 379 | [[Нұрқанат]] || 3 072 |- ! 380 | [[Рысбек]] || 3 051 |- ! 381 | [[Адил]] || 3 049 |- ! 382 | [[Мустафа]] || 3 040 |- ! 383 | [[Бибарыс]] || 3 038 |- ! 384 | [[Алиби]] || 3 037 |- ! 385 | [[Николай]] || 3 029 |- ! 386 | [[Никита]] || 3 029 |- ! 387 | [[Бейбіт]] || 3 025 |- ! 388 | [[Тамирлан]] || 3 015 |- ! 389 | [[Ғани]] || 3 013 |- ! 390 | [[Дияс]] || 3 001 |- ! 391 | [[Газиз]] || 2 993 |- ! 392 | [[Евгений]] || 2 992 |- ! 393 | [[Асыл]] || 2 979 |- ! 394 | [[Эмир]] || 2 961 |- ! 395 | [[Шыңғысхан]] || 2 954 |- ! 396 | [[Данил]] || 2 952 |- ! 397 | [[Кирилл]] || 2 939 |- ! 398 | [[Әміре]] || 2 919 |- ! 399 | [[Наурызбай]] || 2 914 |- ! 400 | [[Оразбек]] || 2 914 |- ! 401 | [[Батыржан]] || 2 912 |- ! 402 | [[Есбол]] || 2 902 |- ! 403 | [[Адильхан]] || 2 898 |- ! 404 | [[Ануарбек]] || 2 886 |- ! 405 | [[Бақтияр]] || 2 882 |- ! 406 | [[Ахмедияр]] || 2 881 |- ! 407 | [[Есен]] || 2 878 |- ! 408 | [[Асланбек]] || 2 877 |- ! 409 | [[Қуандық]] || 2 864 |- ! 410 | [[Айдарбек]] || 2 854 |- ! 411 | [[Мұхтар]] || 2 838 |- ! 412 | [[Жеңіс]] || 2 837 |- ! 413 | [[Нұркелді]] || 2 810 |- ! 414 | [[Мейржан]] || 2 807 |- ! 415 | [[Архат]] || 2 805 |- ! 416 | [[Аманбек]] || 2 796 |- ! 417 | [[Адильбек]] || 2 795 |- ! 418 | [[Маулен]] || 2 786 |- ! 419 | [[Әлімжан]] || 2 777 |- ! 420 | [[Бақыт]] || 2 766 |- ! 421 | [[Оралбек]] || 2 747 |- ! 422 | [[Нұртілек]] || 2 742 |- ! 423 | [[Базарбай]] || 2 727 |- ! 424 | [[Қазыбек]] || 2 712 |- ! 425 | [[Өркен]] || 2 698 |- ! 426 | [[Хамит]] || 2 690 |- ! 427 | [[Айбат]] || 2 688 |- ! 428 | [[Айбын]] || 2 683 |- ! 429 | [[Искандер]] || 2 676 |- ! 430 | [[Ардақ]] || 2 639 |- ! 431 | [[Муса]] || 2 637 |- ! 432 | [[Султанбек]] || 2 632 |- ! 433 | [[Бекет]] || 2 617 |- ! 434 | [[Самир]] || 2 616 |- ! 435 | [[Асанәлі]] || 2 584 |- ! 436 | [[Айдархан]] || 2 576 |- ! 437 | [[Канатбек]] || 2 567 |- ! 438 | [[Сансызбай]] || 2 554 |- ! 439 | [[Серикжан]] || 2 550 |- ! 440 | [[Амиржан]] || 2 531 |- ! 441 | [[Досбол]] || 2 506 |- ! 442 | [[Динмухамед]] || 2 486 |- ! 443 | [[Нурхан]] || 2 483 |- ! 444 | [[Осман]] || 2 457 |- ! 445 | [[Нұртөре]] || 2 448 |- ! 446 | [[Рүстем]] || 2 446 |- ! 447 | [[Жангир]] || 2 444 |- ! 448 | [[Шынгыс]] || 2 434 |- ! 449 | [[Сарсенбай]] || 2 430 |- ! 450 | [[Илья]] || 2 424 |- ! 451 | [[Әнуар]] || 2 423 |- ! 452 | [[Мухаммед]] || 2 417 |- ! 453 | [[Усен]] || 2 412 |- ! 454 | [[Сагындык]] || 2 404 |- ! 455 | [[Нуртас]] || 2 399 |- ! 456 | [[Ғазиз]] || 2 394 |- ! 457 | [[Ақниет]] || 2 390 |- ! 458 | [[Виктор]] || 2 385 |- ! 459 | [[Мейрбек]] || 2 379 |- ! 460 | [[Махсат]] || 2 375 |- ! 461 | [[Даниил]] || 2 374 |- ! 462 | [[Серикбол]] || 2 369 |- ! 463 | [[Айтжан]] || 2 357 |- ! 464 | [[Манат]] || 2 354 |- ! 465 | [[Хан]] || 2 342 |- ! 466 | [[Қасым]] || 2 340 |- ! 467 | [[Кудайберген]] || 2 332 |- ! 468 | [[Жумагали]] || 2 320 |- ! 469 | [[Еділ]] || 2 315 |- ! 470 | [[Жанасыл]] || 2 310 |- ! 471 | [[Аскарбек]] || 2 278 |- ! 472 | [[Жанабай]] || 2 270 |- ! 473 | [[Бек]] || 2 267 |- ! 474 | [[Қасымхан]] || 2 260 |- ! 475 | [[Денис]] || 2 259 |- ! 476 | [[Заманбек]] || 2 257 |- ! 477 | [[Мырзабек]] || 2 256 |- ! 478 | [[Иван]] || 2 252 |- ! 479 | [[Ақарыс]] || 2 252 |- ! 480 | [[Нартай]] || 2 249 |- ! 481 | [[Владислав]] || 2 246 |- ! 482 | [[Сәкен]] || 2 245 |- ! 483 | [[Ғабит]] || 2 236 |- ! 484 | [[Нұрғали]] || 2 234 |- ! 485 | [[Ерден]] || 2 232 |- ! 486 | [[Амангелди]] || 2 223 |- ! 487 | [[Турар]] || 2 217 |- ! 488 | [[Елжас]] || 2 214 |- ! 489 | [[Бактияр]] || 2 207 |- ! 490 | [[Салауат]] || 2 201 |- ! 491 | [[Еркен]] || 2 194 |- ! 492 | [[Арыстанбек]] || 2 180 |- ! 493 | [[Мейірлан]] || 2 177 |- ! 494 | [[Сұңқар]] || 2 175 |- ! 495 | [[Богдан]] || 2 175 |- ! 496 | [[Михаил]] || 2 164 |- ! 497 | [[Нуралы]] || 2 163 |- ! 498 | [[Женисбек]] || 2 157 |- ! 499 | [[Есет]] || 2 155 |- ! 500 | [[Аблай]] || 2 148 |- ! 501 | [[Сүндет]] || 2 147 |- ! 502 | [[Дінислам]] || 2 147 |- ! 503 | [[Арнат]] || 2 138 |- ! 504 | [[Мұхамеджан]] || 2 131 |- ! 505 | [[Юрий]] || 2 123 |- ! 506 | [[Темирбек]] || 2 105 |- ! 507 | [[Оразбай]] || 2 103 |- ! 508 | [[Димаш]] || 2 088 |- ! 509 | [[Ерали]] || 2 076 |- ! 510 | [[Сунгат]] || 2 075 |- ! 511 | [[Талант]] || 2 069 |- ! 512 | [[Ақтөре]] || 2 067 |- ! 513 | [[Абат]] || 2 065 |- ! 514 | [[Берекет]] || 2 064 |- ! 515 | [[Рамиль]] || 2 063 |- ! 516 | [[Ахат]] || 2 062 |- ! 517 | [[Амандык]] || 2 059 |- ! 518 | [[Диар]] || 2 046 |- ! 519 | [[Бакдаулет]] || 2 030 |- ! 520 | [[Нуртай]] || 2 019 |- ! 521 | [[Рахим]] || 2 018 |- ! 522 | [[Бахытбек]] || 2 018 |- ! 523 | [[Оразалы]] || 2 013 |- ! 524 | [[Аблайхан]] || 2 009 |- ! 525 | [[Орынбек]] || 2 002 |- ! 526 | [[Аскат]] || 2 002 |- ! 527 | [[Акжол]] || 2 002 |- ! 528 | [[Нұрзат]] || 1 991 |- ! 529 | [[Хасан]] || 1 989 |- ! 530 | [[Сайлау]] || 1 975 |- ! 531 | [[Сапар]] || 1 974 |- ! 532 | [[Естай]] || 1 970 |- ! 533 | [[Давид]] || 1 959 |- ! 534 | [[Алимхан]] || 1 949 |- ! 535 | [[Сұлтанбек]] || 1 948 |- ! 536 | [[Мейірхан]] || 1 945 |- ! 537 | [[Айтуар]] || 1 944 |- ! 538 | [[Галимжан]] || 1 941 |- ! 539 | [[Жаныбек]] || 1 940 |- ! 540 | [[Жарқын]] || 1 939 |- ! 541 | [[Ален]] || 1 930 |- ! 542 | [[Жоламан]] || 1 918 |- ! 543 | [[Едил]] || 1 916 |- ! 544 | [[Сайран]] || 1 896 |- ! 545 | [[Бекбол]] || 1 888 |- ! 546 | [[Курмангазы]] || 1 885 |- ! 547 | [[Амирлан]] || 1 884 |- ! 548 | [[Сапаргали]] || 1 881 |- ! 549 | [[Әлижан]] || 1 880 |- ! 550 | [[Мұхаммеджан]] || 1 878 |- ! 551 | [[Хантөре]] || 1 872 |- ! 552 | [[Кенжебай]] || 1 872 |- ! 553 | [[Ақтілек]] || 1 871 |- ! 554 | [[Бағжан]] || 1 869 |- ! 555 | [[Нұрберген]] || 1 866 |- ! 556 | [[Анатолий]] || 1 863 |- ! 557 | [[Олег]] || 1 849 |- ! 558 | [[Данабек]] || 1 846 |- ! 559 | [[Анвар]] || 1 839 |- ! 560 | [[Илияс]] || 1 829 |- ! 561 | [[Бектас]] || 1 828 |- ! 562 | [[Парасат]] || 1 826 |- ! 563 | [[Ерканат]] || 1 823 |- ! 564 | [[Ерсин]] || 1 820 |- ! 565 | [[Нұркен]] || 1 813 |- ! 566 | [[Мирамбек]] || 1 812 |- ! 567 | [[Сардар]] || 1 811 |- ! 568 | [[Жансерик]] || 1 811 |- ! 569 | [[Шалкар]] || 1 798 |- ! 570 | [[Бакберген]] || 1 798 |- ! 571 | [[Адильжан]] || 1 792 |- ! 572 | [[Нияз]] || 1 789 |- ! 573 | [[Оралхан]] || 1 787 |- ! 574 | [[Ерғали]] || 1 787 |- ! 575 | [[Еркинбек]] || 1 785 |- ! 576 | [[Танат]] || 1 782 |- ! 577 | [[Нұрхат]] || 1 782 |- ! 578 | [[Анарбек]] || 1 777 |- ! 579 | [[Сапарбек]] || 1 775 |- ! 580 | [[Оспан]] || 1 768 |- ! 581 | [[Фархад]] || 1 760 |- ! 582 | [[Нұрсәт]] || 1 755 |- ! 583 | [[Нуржигит]] || 1 746 |- ! 584 | [[Орал]] || 1 745 |- ! 585 | [[Жанарбек]] || 1 744 |- ! 586 | [[Жансұлтан]] || 1 743 |- ! 587 | [[Төлеген]] || 1 737 |- ! 588 | [[Касым]] || 1 736 |- ! 589 | [[Береке]] || 1 731 |- ! 590 | [[Дауренбек]] || 1 730 |- ! 591 | [[Шадияр]] || 1 726 |- ! 592 | [[Ғалым]] || 1 715 |- ! 593 | [[Медеу]] || 1 712 |- ! 594 | [[Нұрдос]] || 1 705 |- ! 595 | [[Аманбай]] || 1 705 |- ! 596 | [[Бекнур]] || 1 689 |- ! 597 | [[Абдурахим]] || 1 689 |- ! 598 | [[Мұқағали]] || 1 681 |- ! 599 | [[Абдрахман]] || 1 681 |- ! 600 | [[Талап]] || 1 679 |- ! 601 | [[Сериккали]] || 1 677 |- ! 602 | [[Равиль]] || 1 676 |- ! 603 | [[Нургазы]] || 1 676 |- ! 604 | [[Амангали]] || 1 675 |- ! 605 | [[Игорь]] || 1 669 |- ! 606 | [[Маргулан]] || 1 667 |- ! 607 | [[Едіге]] || 1 663 |- ! 608 | [[Амангелды]] || 1 662 |- ! 609 | [[Тұрар]] || 1 652 |- ! 610 | [[Ярослав]] || 1 647 |- ! 611 | [[Ербулат]] || 1 647 |- ! 612 | [[Ахметжан]] || 1 647 |- ! 613 | [[Жолдас]] || 1 645 |- ! 614 | [[Темірхан]] || 1 642 |- ! 615 | [[Қуанышбек]] || 1 642 |- ! 616 | [[Әміржан]] || 1 637 |- ! 617 | [[Сұңғат]] || 1 634 |- ! 618 | [[Ерназ]] || 1 627 |- ! 619 | [[Каирбек]] || 1 626 |- ! 620 | [[Шалқар]] || 1 621 |- ! 621 | [[Нұргелді]] || 1 618 |- ! 622 | [[Ергазы]] || 1 613 |- ! 623 | [[Ерік]] || 1 611 |- ! 624 | [[Калдыбек]] || 1 606 |- ! 625 | [[Абдулазиз]] || 1 605 |- ! 626 | [[Қуат]] || 1 601 |- ! 627 | [[Кенес]] || 1 599 |- ! 628 | [[Валерий]] || 1 599 |- ! 629 | [[Аманжан]] || 1 599 |- ! 630 | [[Айтбай]] || 1 595 |- ! 631 | [[Бақытбек]] || 1 584 |- ! 632 | [[Амангелді]] || 1 583 |- ! 633 | [[Сәбит]] || 1 581 |- ! 634 | [[Серікбол]] || 1 580 |- ! 635 | [[Боранбай]] || 1 578 |- ! 636 | [[Төрехан]] || 1 568 |- ! 637 | [[Жаркын]] || 1 566 |- ! 638 | [[Мухамеджан]] || 1 563 |- ! 639 | [[Константин]] || 1 558 |- ! 640 | [[Шапағат]] || 1 557 |- ! 641 | [[Нұрахмет]] || 1 556 |- ! 642 | [[Каиржан]] || 1 555 |- ! 643 | [[Бағдаулет]] || 1 549 |- ! 644 | [[Радмир]] || 1 547 |- ! 645 | [[Сулейман]] || 1 545 |- ! 646 | [[Қанағат]] || 1 544 |- ! 647 | [[Асилбек]] || 1 538 |- ! 648 | [[Ерсаин]] || 1 536 |- ! 649 | [[Абдуллах]] || 1 534 |- ! 650 | [[Тілек]] || 1 530 |- ! 651 | [[Балтабай]] || 1 530 |- ! 652 | [[Рахимжан]] || 1 514 |- ! 653 | [[Нұрлыхан]] || 1 502 |- ! 654 | [[Жандәулет]] || 1 498 |- ! 655 | [[Даулетбек]] || 1 489 |- ! 656 | [[Нұрмұхамед]] || 1 485 |- ! 657 | [[Тлек]] || 1 483 |- ! 658 | [[Егор]] || 1 483 |- ! 659 | [[Ризабек]] || 1 474 |- ! 660 | [[Ақжан]] || 1 473 |- ! 661 | [[Полат]] || 1 470 |- ! 662 | [[Болатхан]] || 1 470 |- ! 663 | [[Виталий]] || 1 467 |- ! 664 | [[Әкежан]] || 1 463 |- ! 665 | [[Сейтжан]] || 1 457 |- ! 666 | [[Досхан]] || 1 453 |- ! 667 | [[Адилжан]] || 1 449 |- ! 668 | [[Абдуррахман]] || 1 446 |- ! 669 | [[Магжан]] || 1 441 |- ! 670 | [[Хансұлтан]] || 1 439 |- ! 671 | [[Тәуекел]] || 1 439 |- ! 672 | [[Досым]] || 1 436 |- ! 673 | [[Ахан]] || 1 430 |- ! 674 | [[Жанали]] || 1 424 |- ! 675 | [[Қайнар]] || 1 421 |- ! 676 | [[Касымхан]] || 1 418 |- ! 677 | [[Сағындық]] || 1 413 |- ! 678 | [[Сағадат]] || 1 408 |- ! 679 | [[Есболат]] || 1 407 |- ! 680 | [[Наурыз]] || 1 389 |- ! 681 | [[Миржан]] || 1 388 |- ! 682 | [[Құдайберген]] || 1 386 |- ! 683 | [[Оразхан]] || 1 384 |- ! 684 | [[Эрик]] || 1 382 |- ! 685 | [[Мирлан]] || 1 380 |- ! 686 | [[Ақназар]] || 1 379 |- ! 687 | [[Мүслім]] || 1 374 |- ! 688 | [[Мұхаммедали]] || 1 374 |- ! 689 | [[Алмасбек]] || 1 373 |- ! 690 | [[Бекежан]] || 1 372 |- ! 691 | [[Меиржан]] || 1 363 |- ! 692 | [[Нұртай]] || 1 358 |- ! 693 | [[Мейрхан]] || 1 356 |- ! 694 | [[Досан]] || 1 356 |- ! 695 | [[Сайлаубек]] || 1 353 |- ! 696 | [[Сергазы]] || 1 352 |- ! 697 | [[Бекен]] || 1 350 |- ! 698 | [[Сымбат]] || 1 348 |- ! 699 | [[Вадим]] || 1 346 |- ! 700 | [[Даниэль]] || 1 344 |- ! 701 | [[Ахмед]] || 1 344 |- ! 702 | [[Камбар]] || 1 343 |- ! 703 | [[Алпысбай]] || 1 341 |- ! 704 | [[Сагат]] || 1 340 |- ! 705 | [[Жанатбек]] || 1 332 |- ! 706 | [[Акан]] || 1 329 |- ! 707 | [[Тоқтар]] || 1 327 |- ! 708 | [[Бердибек]] || 1 326 |- ! 709 | [[Айтбек]] || 1 326 |- ! 710 | [[Алдаберген]] || 1 325 |- ! 711 | [[Ернияз]] || 1 324 |- ! 712 | [[Мардан]] || 1 322 |- ! 713 | [[Мұса]] || 1 321 |- ! 714 | [[Ораз]] || 1 320 |- ! 715 | [[Жандаулет]] || 1 320 |- ! 716 | [[Канагат]] || 1 318 |- ! 717 | [[Мерхат]] || 1 315 |- ! 718 | [[Әлім]] || 1 313 |- ! 719 | [[Раян]] || 1 312 |- ! 720 | [[Мұратбек]] || 1 307 |- ! 721 | [[Куатбек]] || 1 301 |- ! 722 | [[Нурмахан]] || 1 298 |- ! 723 | [[Казыбек]] || 1 295 |- ! 724 | [[Шамиль]] || 1 294 |- ! 725 | [[Әбілқайыр]] || 1 294 |- ! 726 | [[Вячеслав]] || 1 294 |- ! 727 | [[Роллан]] || 1 293 |- ! 728 | [[Саид]] || 1 293 |- ! 729 | [[Ерген]] || 1 289 |- ! 730 | [[Юсуф]] || 1 287 |- ! 731 | [[Бағдәулет]] || 1 279 |- ! 732 | [[Ратмир]] || 1 277 |- ! 733 | [[Ақылжан]] || 1 276 |- ! 734 | [[Мират]] || 1 275 |- ! 735 | [[Валихан]] || 1 275 |- ! 736 | [[Эмиль]] || 1 268 |- ! 737 | [[Қазбек]] || 1 268 |- ! 738 | [[Махмуд]] || 1 267 |- ! 739 | [[Нурхат]] || 1 262 |- ! 740 | [[Бекназар]] || 1 260 |- ! 741 | [[Амандық]] || 1 260 |- ! 742 | [[Зейін]] || 1 256 |- ! 743 | [[Бекмурат]] || 1 256 |- ! 744 | [[Шынболат]] || 1 251 |- ! 745 | [[Хақназар]] || 1 251 |- ! 746 | [[Оралбай]] || 1 248 |- ! 747 | [[Арафат]] || 1 245 |- ! 748 | [[Армат]] || 1 242 |- ! 749 | [[Нурым]] || 1 241 |- ! 750 | [[Төреғали]] || 1 239 |- ! 751 | [[Аскербек]] || 1 234 |- ! 752 | [[Ақжүрек]] || 1 234 |- ! 753 | [[Сарсен]] || 1 231 |- ! 754 | [[Ильдар]] || 1 227 |- ! 755 | [[Динмухаммед]] || 1 227 |- ! 756 | [[Берикбол]] || 1 227 |- ! 757 | [[Шахмардан]] || 1 222 |- ! 758 | [[Шынғыс]] || 1 222 |- ! 759 | [[Муратхан]] || 1 221 |- ! 760 | [[Әбубәкір]] || 1 221 |- ! 761 | [[Павел]] || 1 218 |- ! 762 | [[Адай]] || 1 212 |- ! 763 | [[Бердібек]] || 1 211 |- ! 764 | [[Қайыржан]] || 1 208 |- ! 765 | [[Жигер]] || 1 206 |- ! 766 | [[Тахир]] || 1 205 |- ! 767 | [[Омирбек]] || 1 205 |- ! 768 | [[Бақжан]] || 1 200 |- ! 769 | [[Умирбек]] || 1 199 |- ! 770 | [[Елхан]] || 1 189 |- ! 771 | [[Елтай]] || 1 188 |- ! 772 | [[Байжан]] || 1 188 |- ! 773 | [[Алияр]] || 1 184 |- ! 774 | [[Куанышбай]] || 1 180 |- ! 775 | [[Ержигит]] || 1 178 |- ! 776 | [[Кайыржан]] || 1 176 |- ! 777 | [[Чингис]] || 1 173 |- ! 778 | [[Ришат]] || 1 172 |- ! 779 | [[Рашит]] || 1 170 |- ! 780 | [[Назарбек]] || 1 170 |- ! 781 | [[Елубай]] || 1 168 |- ! 782 | [[Нүркен]] || 1 167 |- ! 783 | [[Жанабек]] || 1 167 |- ! 784 | [[Берикбай]] || 1 167 |- ! 785 | [[Амирбек]] || 1 167 |- ! 786 | [[Нұрсултан]] || 1 166 |- ! 787 | [[Калдыбай]] || 1 166 |- ! 788 | [[Елнур]] || 1 163 |- ! 789 | [[Нурберген]] || 1 162 |- ! 790 | [[Аманат]] || 1 162 |- ! 791 | [[Ниязбек]] || 1 160 |- ! 792 | [[Мұхаммедәли]] || 1 158 |- ! 793 | [[Даулетхан]] || 1 154 |- ! 794 | [[Жеңісбек]] || 1 148 |- ! 795 | [[Мухан]] || 1 143 |- ! 796 | [[Абдуллаһ]] || 1 143 |- ! 797 | [[Елнар]] || 1 140 |- ! 798 | [[Бактыбай]] || 1 140 |- ! 799 | [[Орынбай]] || 1 136 |- ! 800 | [[Нургиса]] || 1 136 |- ! 801 | [[Мерген]] || 1 136 |- ! 802 | [[Айхан]] || 1 136 |- ! 803 | [[Станислав]] || 1 134 |- ! 804 | [[Ерлик]] || 1 134 |- ! 805 | [[Мұхит]] || 1 133 |- ! 806 | [[Қыдырәлі]] || 1 133 |- ! 807 | [[Жангельды]] || 1 133 |- ! 808 | [[Кадырбек]] || 1 128 |- ! 809 | [[Азим]] || 1 128 |- ! 810 | [[Жаксыбек]] || 1 125 |- ! 811 | [[Бегалы]] || 1 122 |- ! 812 | [[Жанайдар]] || 1 121 |- ! 813 | [[Ади]] || 1 121 |- ! 814 | [[Дуйсенбай]] || 1 114 |- ! 815 | [[Мұрагер]] || 1 113 |- ! 816 | [[Айбатыр]] || 1 111 |- ! 817 | [[Аманкелди]] || 1 110 |- ! 818 | [[Бейбут]] || 1 109 |- ! 819 | [[Баубек]] || 1 109 |- ! 820 | [[Ясин]] || 1 105 |- ! 821 | [[Совет]] || 1 103 |- ! 822 | [[Меирбек]] || 1 103 |- ! 823 | [[Жанбулат]] || 1 103 |- ! 824 | [[Әбдірахман]] || 1 099 |- ! 825 | [[Турсынбек]] || 1 093 |- ! 826 | [[Жолдасбек]] || 1 093 |- ! 827 | [[Кайырбек]] || 1 093 |- ! 828 | [[Сундет]] || 1 092 |- ! 829 | [[Темиржан]] || 1 090 |- ! 830 | [[Мажит]] || 1 090 |- ! 831 | [[Самғат]] || 1 087 |- ! 832 | [[Өмірбек]] || 1 084 |- ! 833 | [[Токтар]] || 1 082 |- ! 834 | [[Ықылас]] || 1 079 |- ! 835 | [[Сағи]] || 1 076 |- ! 836 | [[Рахым]] || 1 075 |- ! 837 | [[Ершат]] || 1 075 |- ! 838 | [[Матвей]] || 1 069 |- ! 839 | [[Нұрғазы]] || 1 068 |- ! 840 | [[Галымбек]] || 1 067 |- ! 841 | [[Абубакир]] || 1 062 |- ! 842 | [[Умар]] || 1 061 |- ! 843 | [[Шокан]] || 1 060 |- ! 844 | [[Мухаммедали]] || 1 060 |- ! 845 | [[Нурлыбай]] || 1 059 |- ! 846 | [[Серікболсын]] || 1 058 |- ! 847 | [[Сүлеймен]] || 1 058 |- ! 848 | [[Джамбул]] || 1 055 |- ! 849 | [[Серікжан]] || 1 051 |- ! 850 | [[Мырзахан]] || 1 049 |- ! 851 | [[Азизбек]] || 1 049 |- ! 852 | [[Избасар]] || 1 047 |- ! 853 | [[Сағыныш]] || 1 046 |- ! 854 | [[Бахитжан]] || 1 046 |- ! 855 | [[Багдаулет]] || 1 041 |- ! 856 | [[Серикбек]] || 1 037 |- ! 857 | [[Махмут]] || 1 037 |- ! 858 | [[Кенесары]] || 1 035 |- ! 859 | [[Сулеймен]] || 1 033 |- ! 860 | [[Артем]] || 1 033 |- ! 861 | [[Сатыбалды]] || 1 032 |- ! 862 | [[Нұртуған]] || 1 030 |- ! 863 | [[Алиасқар]] || 1 030 |- ! 864 | [[Мухамед]] || 1 028 |- ! 865 | [[Утеген]] || 1 023 |- ! 866 | [[Жангелді]] || 1 021 |- ! 867 | [[Турарбек]] || 1 020 |- ! 868 | [[Габиден]] || 1 019 |- ! 869 | [[Аманкос]] || 1 016 |- ! 870 | [[Кенжетай]] || 1 015 |- ! 871 | [[Наби]] || 1 010 |- ! 872 | [[Ермурат]] || 1 010 |- ! 873 | [[Танатар]] || 1 009 |- ! 874 | [[Замир]] || 999 |- ! 875 | [[Исабек]] || 999 |- ! 876 | [[Сарсенбек]] || 998 |- ! 877 | [[Бейсен]] || 998 |- ! 878 | [[Торехан]] || 993 |- ! 879 | [[Азимхан]] || 992 |- ! 880 | [[Бейсенбай]] || 990 |- ! 881 | [[Жұмабек]] || 984 |- ! 882 | [[Шахназар]] || 983 |- ! 883 | [[Әбілхайыр]] || 983 |- ! 884 | [[Жамбул]] || 982 |- ! 885 | [[Кадыр]] || 981 |- ! 886 | [[Наиль]] || 979 |- ! 887 | [[Дуйсенбек]] || 977 |- ! 888 | [[Мэлс]] || 973 |- ! 889 | [[Марал]] || 973 |- ! 890 | [[Эдуард]] || 971 |- ! 891 | [[Данат]] || 970 |- ! 892 | [[Ерман]] || 968 |- ! 893 | [[Жанәділ]] || 967 |- ! 894 | [[Жумахан]] || 963 |- ! 895 | [[Дінмухаммед]] || 961 |- ! 896 | [[Умирзак]] || 959 |- ! 897 | [[Муратбай]] || 958 |- ! 898 | [[Курмангали]] || 958 |- ! 899 | [[Хасен]] || 957 |- ! 900 | [[Салим]] || 954 |- ! 901 | [[Раимбек]] || 953 |- ! 902 | [[Бекбулат]] || 949 |- ! 903 | [[Исламхан]] || 945 |- ! 904 | [[Жарқынбек]] || 940 |- ! 905 | [[Амирали]] || 936 |- ! 906 | [[Адият]] || 935 |- ! 907 | [[Жұбаныш]] || 934 |- ! 908 | [[Ельдар]] || 934 |- ! 909 | [[Жарылкасын]] || 933 |- ! 910 | [[Куралбай]] || 932 |- ! 911 | [[Байбек]] || 929 |- ! 912 | [[Ырысбек]] || 923 |- ! 913 | [[Асқат]] || 921 |- ! 914 | [[Есімхан]] || 920 |- ! 915 | [[Рақымжан]] || 919 |- ! 916 | [[Ескендир]] || 919 |- ! 917 | [[Ұлағат]] || 916 |- ! 918 | [[Нұрымжан]] || 915 |- ! 919 | [[Аманкелді]] || 912 |- ! 920 | [[Мухамедали]] || 911 |- ! 921 | [[Сейлхан]] || 910 |- ! 922 | [[Ұлықбек]] || 907 |- ! 923 | [[Сагадат]] || 907 |- ! 924 | [[Жаркынбек]] || 906 |- ! 925 | [[Шоқан]] || 904 |- ! 926 | [[Темур]] || 904 |- ! 927 | [[Ерұлан]] || 903 |- ! 928 | [[Аспандияр]] || 903 |- ! 929 | [[Ербосын]] || 900 |- ! 930 | [[Ғибрат]] || 896 |- ! 931 | [[Ерболсын]] || 894 |- ! 932 | [[Фараби]] || 893 |- ! 933 | [[Әлімхан]] || 892 |- ! 934 | [[Жолдыбай]] || 891 |- ! 935 | [[Асилхан]] || 891 |- ! 936 | [[Шохан]] || 889 |- ! 937 | [[Маратбек]] || 888 |- ! 938 | [[Ақсұлтан]] || 885 |- ! 939 | [[Куралбек]] || 884 |- ! 940 | [[Василий]] || 883 |- ! 941 | [[Таймас]] || 882 |- ! 942 | [[Балтабек]] || 882 |- ! 943 | [[Алиаскар]] || 882 |- ! 944 | [[Жуматай]] || 880 |- ! 945 | [[Бекайдар]] || 878 |- ! 946 | [[Надир]] || 876 |- ! 947 | [[Базарбек]] || 876 |- ! 948 | [[Нәби]] || 874 |- ! 949 | [[Арон]] || 873 |- ! 950 | [[Дуйсен]] || 872 |- ! 951 | [[Каныбек]] || 871 |- ! 952 | [[Жаксыбай]] || 871 |- ! 953 | [[Ақберен]] || 869 |- ! 954 | [[Ролан]] || 867 |- ! 955 | [[Бисенбай]] || 867 |- ! 956 | [[Тасболат]] || 866 |- ! 957 | [[Құрмет]] || 866 |- ! 958 | [[Иманали]] || 865 |- ! 959 | [[Зангар]] || 865 |- ! 960 | [[Атабек]] || 865 |- ! 961 | [[Бакитжан]] || 862 |- ! 962 | [[Нурман]] || 859 |- ! 963 | [[Айзат]] || 859 |- ! 964 | [[Ерганат]] || 858 |- ! 965 | [[Кайржан]] || 857 |- ! 966 | [[Саттар]] || 856 |- ! 967 | [[Бақкелді]] || 856 |- ! 968 | [[Таңат]] || 855 |- ! 969 | [[Камиль]] || 855 |- ! 970 | [[Маханбет]] || 853 |- ! 971 | [[Нұрсейіт]] || 852 |- ! 972 | [[Асыланбек]] || 852 |- ! 973 | [[Серікбай]] || 850 |- ! 974 | [[Мәулен]] || 850 |- ! 975 | [[Алидар]] || 849 |- ! 976 | [[Курмет]] || 847 |- ! 977 | [[Кайнар]] || 847 |- ! 978 | [[Жангали]] || 846 |- ! 979 | [[Жәңгір]] || 844 |- ! 980 | [[Салават]] || 843 |- ! 981 | [[Нұрперзент]] || 839 |- ! 982 | [[Талгатбек]] || 838 |- ! 983 | [[Альберт]] || 838 |- ! 984 | [[Нуриддин]] || 837 |- ! 985 | [[Дармен]] || 836 |- ! 986 | [[Есенбек]] || 833 |- ! 987 | [[Бейбарс]] || 831 |- ! 988 | [[Борис]] || 830 |- ! 989 | [[Турсын]] || 829 |- ! 990 | [[Кадыржан]] || 827 |- ! 991 | [[Есенгали]] || 827 |- ! 992 | [[Тлеген]] || 825 |- ! 993 | [[Тәңірберген]] || 824 |- ! 994 | [[Акежан]] || 822 |- ! 995 | [[Сартай]] || 821 |- ! 996 | [[Глеб]] || 819 |- ! 997 | [[Парахат]] || 818 |- ! 998 | [[Арсений]] || 814 |- ! 999 | [[Нарұл]] || 812 |- ! 1000 | [[Лесбек]] || 811 |- ! 1001 | [[Кенжегали]] || 809 |- ! 1002 | [[Саясат]] || 806 |- ! 1003 | [[Тұрсынбек]] || 802 |- ! 1004 | [[Байкен]] || 801 |- ! 1005 | [[Дінмухамед]] || 800 |- ! 1006 | [[Антон]] || 797 |- ! 1007 | [[Айберген]] || 797 |- ! 1008 | [[Сембай]] || 796 |- ! 1009 | [[Оразәлі]] || 796 |- ! 1010 | [[Жалгасбай]] || 795 |- ! 1011 | [[Ералхан]] || 795 |- ! 1012 | [[Айкын]] || 795 |- ! 1013 | [[Ерлік]] || 793 |- ! 1014 | [[Халид]] || 792 |- ! 1015 | [[Даулетбай]] || 791 |- ! 1016 | [[Сапарбай]] || 790 |- ! 1017 | [[Ермекбай]] || 790 |- ! 1018 | [[Кайратбек]] || 788 |- ! 1019 | [[Нұрсерік]] || 786 |- ! 1020 | [[Ерхат]] || 786 |- ! 1021 | [[Мұхаммад]] || 782 |- ! 1022 | [[Марс]] || 781 |- ! 1023 | [[Бегзат]] || 781 |- ! 1024 | [[Жумажан]] || 780 |- ! 1025 | [[Бейсенбек]] || 780 |- ! 1026 | [[Ізбасар]] || 778 |- ! 1027 | [[Айтуган]] || 778 |- ! 1028 | [[Ақан]] || 777 |- ! 1029 | [[Нұр]] || 776 |- ! 1030 | [[Алмасхан]] || 774 |- ! 1031 | [[Турлан]] || 773 |- ! 1032 | [[Кали]] || 773 |- ! 1033 | [[Серикхан]] || 770 |- ! 1034 | [[Қасиет]] || 770 |- ! 1035 | [[Имангали]] || 770 |- ! 1036 | [[Махсут]] || 769 |- ! 1037 | [[Марсель]] || 769 |- ! 1038 | [[Есенгельды]] || 768 |- ! 1039 | [[Ақәділ]] || 768 |- ! 1040 | [[Рахматулла]] || 766 |- ! 1041 | [[Айбарыс]] || 766 |- ! 1042 | [[Уәлихан]] || 765 |- ! 1043 | [[Пернебек]] || 765 |- ! 1044 | [[Бақнұр]] || 765 |- ! 1045 | [[Турехан]] || 764 |- ! 1046 | [[Ермұрат]] || 764 |- ! 1047 | [[Мейірман]] || 763 |- ! 1048 | [[Кайрбек]] || 760 |- ! 1049 | [[Айткали]] || 759 |- ! 1050 | [[Жантас]] || 758 |- ! 1051 | [[Бахит]] || 758 |- ! 1052 | [[Кайдар]] || 757 |- ! 1053 | [[Аскер]] || 757 |- ! 1054 | [[Оркен]] || 756 |- ! 1055 | [[Альбек]] || 756 |- ! 1056 | [[Шәкәрім]] || 753 |- ! 1057 | [[Абдуали]] || 750 |- ! 1058 | [[Толеубек]] || 749 |- ! 1059 | [[Алик]] || 748 |- ! 1060 | [[Салимжан]] || 746 |- ! 1061 | [[Жалгасбек]] || 746 |- ! 1062 | [[Нурзат]] || 743 |- ! 1063 | [[Абдумалик]] || 742 |- ! 1064 | [[Әлиасқар]] || 739 |- ! 1065 | [[Акбар]] || 739 |- ! 1066 | [[Нурбулат]] || 738 |- ! 1067 | [[Нурканат]] || 738 |- ! 1068 | [[Конысбай]] || 738 |- ! 1069 | [[Сайлаубай]] || 735 |- ! 1070 | [[Ерғазы]] || 735 |- ! 1071 | [[Сандибек]] || 729 |- ! 1072 | [[Оразгали]] || 729 |- ! 1073 | [[Нұржас]] || 729 |- ! 1074 | [[Камал]] || 726 |- ! 1075 | [[Еркінбек]] || 725 |- ! 1076 | [[Сауран]] || 723 |- ! 1077 | [[Аргын]] || 723 |- ! 1078 | [[Сагдат]] || 722 |- ! 1079 | [[Максот]] || 722 |- ! 1080 | [[Есимхан]] || 721 |- ! 1081 | [[Сагидулла]] || 720 |- ! 1082 | [[Курманбек]] || 719 |- ! 1083 | [[Альжан]] || 719 |- ! 1084 | [[Нұрсаят]] || 718 |- ! 1085 | [[Аллаберген]] || 718 |- ! 1086 | [[Улугбек]] || 717 |- ! 1087 | [[Қайырбек]] || 717 |- ! 1088 | [[Жексенбай]] || 715 |- ! 1089 | [[Нурмухаммед]] || 714 |- ! 1090 | [[Инсар]] || 714 |- ! 1091 | [[Мейір]] || 712 |- ! 1092 | [[Керей]] || 711 |- ! 1093 | [[Геннадий]] || 711 |- ! 1094 | [[Марк]] || 709 |- ! 1095 | [[Темиргали]] || 707 |- ! 1096 | [[Жалғасбек]] || 707 |- ! 1097 | [[Танирберген]] || 702 |- ! 1098 | [[Темир]] || 702 |- ! 1099 | [[Мырзагали]] || 702 |- ! 1100 | [[Нурсеит]] || 702 |- ! 1101 | [[Куантай]] || 701 |- ! 1102 | [[Досымхан]] || 697 |- ! 1103 | [[Нурбакыт]] || 696 |- ! 1104 | [[Бактыбек]] || 696 |- ! 1105 | [[Ермухан]] || 695 |- ! 1106 | [[Есентай]] || 695 |- ! 1107 | [[Жанбырбай]] || 691 |- ! 1108 | [[Қасымжомарт]] || 688 |- ! 1109 | [[Джанибек]] || 688 |- ! 1110 | [[Берікбол]] || 685 |- ! 1111 | [[Мейрамхан]] || 684 |- ! 1112 | [[Төре]] || 681 |- ! 1113 | [[Кыдырбай]] || 680 |- ! 1114 | [[Сапархан]] || 678 |- ! 1115 | [[Амангельди]] || 677 |- ! 1116 | [[Оразали]] || 676 |- ! 1117 | [[Каиргельды]] || 676 |- ! 1118 | [[Нурахмет]] || 675 |- ! 1119 | [[Мырзабай]] || 673 |- ! 1120 | [[Жаннұр]] || 673 |- ! 1121 | [[Еркеғали]] || 673 |- ! 1122 | [[Арғын]] || 673 |- ! 1123 | [[Төлеби]] || 672 |- ! 1124 | [[Рустембек]] || 672 |- ! 1125 | [[Жанторе]] || 671 |- ! 1126 | [[Кемел]] || 671 |- ! 1127 | [[Кенжехан]] || 668 |- ! 1128 | [[Тлектес]] || 666 |- ! 1129 | [[Жанай]] || 664 |- ! 1130 | [[Жанғали]] || 663 |- ! 1131 | [[Жанкелді]] || 663 |- ! 1132 | [[Серикказы]] || 660 |- ! 1133 | [[Алимбек]] || 660 |- ! 1134 | [[Маралбек]] || 659 |- ! 1135 | [[Жарасхан]] || 659 |- ! 1136 | [[Ақжігіт]] || 659 |- ! 1137 | [[Мирхат]] || 655 |- ! 1138 | [[Елемес]] || 655 |- ! 1139 | [[Турлыбек]] || 654 |- ! 1140 | [[Мұхтархан]] || 653 |- ! 1141 | [[Рамзан]] || 652 |- ! 1142 | [[Жаскайрат]] || 650 |- ! 1143 | [[Жайдар]] || 650 |- ! 1144 | [[Самрат]] || 649 |- ! 1145 | [[Нурланбек]] || 649 |- ! 1146 | [[Узакбай]] || 648 |- ! 1147 | [[Қадыр]] || 648 |- ! 1148 | [[Сергали]] || 646 |- ! 1149 | [[Рафхат]] || 646 |- ! 1150 | [[Рахмет]] || 645 |- ! 1151 | [[Жумагазы]] || 645 |- ! 1152 | [[Арын]] || 645 |- ! 1153 | [[Қанатбек]] || 643 |- ! 1154 | [[Махсет]] || 641 |- ! 1155 | [[Есжан]] || 640 |- ! 1156 | [[Рафаэль]] || 639 |- ! 1157 | [[Кенже]] || 639 |- ! 1158 | [[Құрманғазы]] || 638 |- ! 1159 | [[Исмайл]] || 638 |- ! 1160 | [[Едиге]] || 638 |- ! 1161 | [[Мұхамедияр]] || 636 |- ! 1162 | [[Үсен]] || 635 |- ! 1163 | [[Мәлік]] || 634 |- ! 1164 | [[Кайролла]] || 634 |- ! 1165 | [[Тилек]] || 632 |- ! 1166 | [[Мүсілім]] || 632 |- ! 1167 | [[Өмірзақ]] || 632 |- ! 1168 | [[Балғынбек]] || 631 |- ! 1169 | [[Нұрмахан]] || 630 |- ! 1170 | [[Қамбар]] || 630 |- ! 1171 | [[Аршат]] || 630 |- ! 1172 | [[Тлеубек]] || 628 |- ! 1173 | [[Дінмұхамет]] || 628 |- ! 1174 | [[Айтуған]] || 628 |- ! 1175 | [[Нурбай]] || 627 |- ! 1176 | [[Мейрман]] || 627 |- ! 1177 | [[Баймурат]] || 627 |- ! 1178 | [[Руфат]] || 626 |- ! 1179 | [[Қадыржан]] || 625 |- ! 1180 | [[Бекмырза]] || 625 |- ! 1181 | [[Мухамбет]] || 623 |- ! 1182 | [[Сериккан]] || 622 |- ! 1183 | [[Аңсаған]] || 622 |- ! 1184 | [[Адам]] || 621 |- ! 1185 | [[Турсынбай]] || 620 |- ! 1186 | [[Нурлыхан]] || 620 |- ! 1187 | [[Касымбек]] || 620 |- ! 1188 | [[Берикжан]] || 620 |- ! 1189 | [[Байбол]] || 619 |- ! 1190 | [[Кадирбек]] || 617 |- ! 1191 | [[Аманғали]] || 617 |- ! 1192 | [[Назарбай]] || 616 |- ! 1193 | [[Арманбек]] || 615 |- ! 1194 | [[Меирхан]] || 614 |- ! 1195 | [[Сагыныш]] || 613 |- ! 1196 | [[Коблан]] || 613 |- ! 1197 | [[Ербатыр]] || 613 |- ! 1198 | [[Калибек]] || 612 |- ! 1199 | [[Байболат]] || 612 |- ! 1200 | [[Жанбота]] || 611 |- ! 1201 | [[Бекнар]] || 610 |- ! 1202 | [[Ғаламат]] || 610 |- ! 1203 | [[Әлишер]] || 609 |- ! 1204 | [[Радик]] || 608 |- ! 1205 | [[Балгабай]] || 608 |- ! 1206 | [[Асылмұрат]] || 608 |- ! 1207 | [[Шынгысхан]] || 606 |- ! 1208 | [[Темирболат]] || 606 |- ! 1209 | [[Хайдар]] || 605 |- ! 1210 | [[Идрис]] || 605 |- ! 1211 | [[Нурмухамед]] || 604 |- ! 1212 | [[Назымбек]] || 603 |- ! 1213 | [[Толеу]] || 602 |- ! 1214 | [[Жетписбай]] || 602 |- ! 1215 | [[Әмірлан]] || 601 |- ! 1216 | [[Акылжан]] || 601 |- ! 1217 | [[Омархан]] || 600 |- ! 1218 | [[Зейнулла]] || 600 |- ! 1219 | [[Бегжан]] || 600 |- ! 1220 | [[Нұрсат]] || 599 |- ! 1221 | [[Нұрқасым]] || 599 |- ! 1222 | [[Мұхамед]] || 597 |- ! 1223 | [[Муратжан]] || 596 |- ! 1224 | [[Захар]] || 596 |- ! 1225 | [[Тельман]] || 595 |- ! 1226 | [[Алисұлтан]] || 594 |- ! 1227 | [[Толеухан]] || 592 |- ! 1228 | [[Салих]] || 592 |- ! 1229 | [[Айәділ]] || 592 |- ! 1230 | [[Ондасын]] || 591 |- ! 1231 | [[Аралбай]] || 591 |- ! 1232 | [[Саяхат]] || 590 |- ! 1233 | [[Жалын]] || 590 |- ! 1234 | [[Ерулан]] || 590 |- ! 1235 | [[Альмансур]] || 590 |- ! 1236 | [[Альнур]] || 589 |- ! 1237 | [[Арнай]] || 588 |- ! 1238 | [[Абильмансур]] || 588 |- ! 1239 | [[Ханкелді]] || 585 |- ! 1240 | [[Калыбек]] || 585 |- ! 1241 | [[Жанузак]] || 585 |- ! 1242 | [[Әбілмансур]] || 583 |- ! 1243 | [[Жайық]] || 580 |- ! 1244 | [[Хаким]] || 578 |- ! 1245 | [[Каныш]] || 578 |- ! 1246 | [[Жайык]] || 578 |- ! 1247 | [[Нуридин]] || 577 |- ! 1248 | [[Төребек]] || 576 |- ! 1249 | [[Қажымұқан]] || 576 |- ! 1250 | [[Жансултан]] || 576 |- ! 1251 | [[Жақсыбек]] || 576 |- ! 1252 | [[Еркебай]] || 573 |- ! 1253 | [[Жарылқасын]] || 572 |- ! 1254 | [[Туребек]] || 570 |- ! 1255 | [[Айдынбек]] || 570 |- ! 1256 | [[Аманкелды]] || 568 |- ! 1257 | [[Амин]] || 567 |- ! 1258 | [[Касен]] || 566 |- ! 1259 | [[Хайрулла]] || 565 |- ! 1260 | [[Куан]] || 565 |- ! 1261 | [[Дәуренбек]] || 565 |- ! 1262 | [[Шахнұр]] || 564 |- ! 1263 | [[Ерғанат]] || 563 |- ! 1264 | [[Файзулла]] || 561 |- ! 1265 | [[Нурлибек]] || 561 |- ! 1266 | [[Омиржан]] || 561 |- ! 1267 | [[Абдуррахим]] || 561 |- ! 1268 | [[Қалдыбек]] || 560 |- ! 1269 | [[Дәулетхан]] || 560 |- ! 1270 | [[Асқарбек]] || 560 |- ! 1271 | [[Иманәлі]] || 559 |- ! 1272 | [[Бахтыбай]] || 559 |- ! 1273 | [[Гали]] || 559 |- ! 1274 | [[Есенжол]] || 558 |- ! 1275 | [[Нұршат]] || 556 |- ! 1276 | [[Саги]] || 554 |- ! 1277 | [[Тимофей]] || 553 |- ! 1278 | [[Закир]] || 553 |- ! 1279 | [[Саулет]] || 552 |- ! 1280 | [[Мукан]] || 552 |- ! 1281 | [[Нұрғалым]] || 550 |- ! 1282 | [[Кумар]] || 550 |- ! 1283 | [[Алмабек]] || 550 |- ! 1284 | [[Сапарғали]] || 549 |- ! 1285 | [[Самғар]] || 548 |- ! 1286 | [[Спандияр]] || 548 |- ! 1287 | [[Ережеп]] || 548 |- ! 1288 | [[Рахметолла]] || 547 |- ! 1289 | [[Сункар]] || 545 |- ! 1290 | [[Мұхамедали]] || 544 |- ! 1291 | [[Байдаулет]] || 544 |- ! 1292 | [[Омирзак]] || 543 |- ! 1293 | [[Бекмұрат]] || 543 |- ! 1294 | [[Мерлан]] || 542 |- ! 1295 | [[Хангелді]] || 541 |- ! 1296 | [[Мусабек]] || 541 |- ! 1297 | [[Гарифулла]] || 541 |- ! 1298 | [[Айнабек]] || 541 |- ! 1299 | [[Даниель]] || 540 |- ! 1300 | [[Әди]] || 538 |- ! 1301 | [[Қаршыға]] || 537 |- ! 1302 | [[Әмірбек]] || 536 |- ! 1303 | [[Даян]] || 536 |- ! 1304 | [[Багитжан]] || 535 |- ! 1305 | [[Жүсіп]] || 534 |- ! 1306 | [[Бактыгали]] || 534 |- ! 1307 | [[Бижан]] || 533 |- ! 1308 | [[Азатбек]] || 533 |- ! 1309 | [[Ермұхаммед]] || 532 |- ! 1310 | [[Жеткерген]] || 531 |- ! 1311 | [[Сейтхан]] || 530 |- ! 1312 | [[Садуакас]] || 530 |- ! 1313 | [[Нурдос]] || 530 |- ! 1314 | [[Мырзахмет]] || 530 |- ! 1315 | [[Кусаин]] || 530 |- ! 1316 | [[Тлеужан]] || 528 |- ! 1317 | [[Онгарбай]] || 528 |- ! 1318 | [[Темірбек]] || 526 |- ! 1319 | [[Ербулан]] || 525 |- ! 1320 | [[Болатжан]] || 525 |- ! 1321 | [[Сарсенгали]] || 524 |- ! 1322 | [[Серикпай]] || 524 |- ! 1323 | [[Нуриман]] || 524 |- ! 1324 | [[Турганбай]] || 523 |- ! 1325 | [[Адайбек]] || 523 |- ! 1326 | [[Рысбай]] || 522 |- ! 1327 | [[Жубаныш]] || 522 |- ! 1328 | [[Кенесбек]] || 522 |- ! 1329 | [[Рахметулла]] || 521 |- ! 1330 | [[Мұхаммедәлі]] || 521 |- ! 1331 | [[Жандар]] || 521 |- ! 1332 | [[Батырлан]] || 521 |- ! 1333 | [[Олжабай]] || 520 |- ! 1334 | [[Мержан]] || 520 |- ! 1335 | [[Жумаш]] || 520 |- ! 1336 | [[Бегарыс]] || 520 |- ! 1337 | [[Токтасын]] || 519 |- ! 1338 | [[Ертөре]] || 519 |- ! 1339 | [[Мейрлан]] || 518 |- ! 1340 | [[Ертуған]] || 518 |- ! 1341 | [[Баян]] || 518 |- ! 1342 | [[Еркегали]] || 517 |- ! 1343 | [[Ерәлі]] || 517 |- ! 1344 | [[Абулхаир]] || 517 |- ! 1345 | [[Саин]] || 516 |- ! 1346 | [[Кәрім]] || 516 |- ! 1347 | [[Шалхар]] || 515 |- ! 1348 | [[Тайыр]] || 515 |- ! 1349 | [[Мұхамедәли]] || 515 |- ! 1350 | [[Каир]] || 515 |- ! 1351 | [[Арлен]] || 515 |- ! 1352 | [[Уали]] || 513 |- ! 1353 | [[Тагир]] || 513 |- ! 1354 | [[Онгар]] || 512 |- ! 1355 | [[Нурмаханбет]] || 512 |- ! 1356 | [[Дінмұхамбет]] || 511 |- ! 1357 | [[Өміржан]] || 510 |- ! 1358 | [[Ғалымбек]] || 510 |- ! 1359 | [[Бекхан]] || 510 |- ! 1360 | [[Пернебай]] || 509 |- ! 1361 | [[Құдірет]] || 509 |- ! 1362 | [[Конысбек]] || 508 |- ! 1363 | [[Азизхан]] || 508 |- ! 1364 | [[Акжан]] || 508 |- ! 1365 | [[Бейсембай]] || 507 |- ! 1366 | [[Манап]] || 505 |- ! 1367 | [[Әлфараби]] || 505 |- ! 1368 | [[Есенбай]] || 505 |- ! 1369 | [[Арай]] || 505 |- ! 1370 | [[Сырымбет]] || 504 |- ! 1371 | [[Курал]] || 503 |- ! 1372 | [[Ағзам]] || 503 |- ! 1373 | [[Сабырхан]] || 502 |- ! 1374 | [[Даир]] || 502 |- ! 1375 | [[Шынғысхан]] || 501 |- ! 1376 | [[Шынтас]] || 500 |- ! 1377 | [[Серғазы]] || 500 |- ! 1378 | [[Алдиар]] || 500 |- ! 1379 | [[Галим]] || 498 |- ! 1380 | [[Турсун]] || 497 |- ! 1381 | [[Ержанат]] || 497 |- ! 1382 | [[Акимжан]] || 497 |- ! 1383 | [[Мейрамбай]] || 496 |- ! 1384 | [[Бектөре]] || 496 |- ! 1385 | [[Азимбек]] || 495 |- ! 1386 | [[Сембек]] || 494 |- ! 1387 | [[Әрсен]] || 494 |- ! 1388 | [[Жуман]] || 493 |- ! 1389 | [[Сагатбек]] || 492 |- ! 1390 | [[Демеу]] || 492 |- ! 1391 | [[Аманбол]] || 492 |- ! 1392 | [[Мухаметжан]] || 490 |- ! 1393 | [[Мәдияр]] || 490 |- ! 1394 | [[Беймбет]] || 490 |- ! 1395 | [[Нуртуган]] || 489 |- ! 1396 | [[Мухаммеджан]] || 489 |- ! 1397 | [[Жорабек]] || 489 |- ! 1398 | [[Сагидолла]] || 488 |- ! 1399 | [[Каржаубай]] || 488 |- ! 1400 | [[Калижан]] || 487 |- ! 1401 | [[Даулен]] || 487 |- ! 1402 | [[Достан]] || 486 |- ! 1403 | [[Полатбек]] || 485 |- ! 1404 | [[Мирам]] || 485 |- ! 1405 | [[Мақсұт]] || 485 |- ! 1406 | [[Алем]] || 485 |- ! 1407 | [[Сагынтай]] || 484 |- ! 1408 | [[Сатжан]] || 484 |- ! 1409 | [[Турганбек]] || 483 |- ! 1410 | [[Садык]] || 483 |- ! 1411 | [[Юсуп]] || 482 |- ! 1412 | [[Мырза]] || 482 |- ! 1413 | [[Қолқанат]] || 482 |- ! 1414 | [[Кумисбек]] || 481 |- ! 1415 | [[Таңжарық]] || 479 |- ! 1416 | [[Арыслан]] || 479 |- ! 1417 | [[Ынтымақ]] || 477 |- ! 1418 | [[Төрежан]] || 477 |- ! 1419 | [[Ельдос]] || 477 |- ! 1420 | [[Акилбек]] || 477 |- ! 1421 | [[Жұмағали]] || 475 |- ! 1422 | [[Жансейіт]] || 475 |- ! 1423 | [[Абубакр]] || 475 |- ! 1424 | [[Бекбосын]] || 474 |- ! 1425 | [[Мадениет]] || 472 |- ! 1426 | [[Гизат]] || 472 |- ! 1427 | [[Эмирхан]] || 471 |- ! 1428 | [[Сеилхан]] || 470 |- ! 1429 | [[Райан]] || 470 |- ! 1430 | [[Нурмухан]] || 470 |- ! 1431 | [[Ыбырай]] || 469 |- ! 1432 | [[Шухрат]] || 469 |- ! 1433 | [[Ерен]] || 469 |- ! 1434 | [[Ауезхан]] || 469 |- ! 1435 | [[Райян]] || 468 |- ! 1436 | [[Ермұхан]] || 468 |- ! 1437 | [[Досымбек]] || 468 |- ! 1438 | [[Әліхан]] || 467 |- ! 1439 | [[Омарбек]] || 466 |- ! 1440 | [[Жанас]] || 465 |- ! 1441 | [[Тілеген]] || 464 |- ! 1442 | [[Пердебай]] || 464 |- ! 1443 | [[Абилхан]] || 464 |- ! 1444 | [[Әлтайыр]] || 463 |- ! 1445 | [[Сагиндык]] || 462 |- ! 1446 | [[Тасқын]] || 462 |- ! 1447 | [[Игілік]] || 462 |- ! 1448 | [[Ауесхан]] || 462 |- ! 1449 | [[Советхан]] || 461 |- ! 1450 | [[Есенжан]] || 461 |- ! 1451 | [[Шерали]] || 460 |- ! 1452 | [[Төренұр]] || 460 |- ! 1453 | [[Сағдат]] || 460 |- ! 1454 | [[Раймбек]] || 460 |- ! 1455 | [[Кенесбай]] || 460 |- ! 1456 | [[Кабылбек]] || 460 |- ! 1457 | [[Усман]] || 459 |- ! 1458 | [[Орынгали]] || 459 |- ! 1459 | [[Жаңабай]] || 459 |- ! 1460 | [[Булатбек]] || 459 |- ! 1461 | [[Уразбай]] || 457 |- ! 1462 | [[Леонид]] || 457 |- ! 1463 | [[Жолдасбай]] || 457 |- ! 1464 | [[Беркин]] || 457 |- ! 1465 | [[Анарбай]] || 457 |- ! 1466 | [[Кыдырбек]] || 456 |- ! 1467 | [[Өмірсерік]] || 455 |- ! 1468 | [[Бірлік]] || 455 |- ! 1469 | [[Ризат]] || 454 |- ! 1470 | [[Ербұлан]] || 454 |- ! 1471 | [[Ғабиден]] || 454 |- ! 1472 | [[Абилмансур]] || 454 |- ! 1473 | [[Русланбек]] || 451 |- ! 1474 | [[Икрам]] || 451 |- ! 1475 | [[Бибол]] || 451 |- ! 1476 | [[Георгий]] || 451 |- ! 1477 | [[Алдан]] || 451 |- ! 1478 | [[Абдукарим]] || 451 |- ! 1479 | [[Тлеухан]] || 448 |- ! 1480 | [[Нагашыбай]] || 448 |- ! 1481 | [[Нурадил]] || 448 |- ! 1482 | [[Курман]] || 448 |- ! 1483 | [[Магауия]] || 448 |- ! 1484 | [[Сапаралы]] || 447 |- ! 1485 | [[Зейнолла]] || 447 |- ! 1486 | [[Бахтиёр]] || 447 |- ! 1487 | [[Нұртаза]] || 446 |- ! 1488 | [[Нұрман]] || 445 |- ! 1489 | [[Жасталап]] || 445 |- ! 1490 | [[Смагул]] || 444 |- ! 1491 | [[Мейірім]] || 444 |- ! 1492 | [[Әлтаир]] || 444 |- ! 1493 | [[Арстан]] || 444 |- ! 1494 | [[Еркеш]] || 443 |- ! 1495 | [[Эмин]] || 442 |- ! 1496 | [[Мирболат]] || 442 |- ! 1497 | [[Дәулетбек]] || 442 |- ! 1498 | [[Дастанбек]] || 440 |- ! 1499 | [[Кобланды]] || 439 |- ! 1500 | [[Абибулла]] || 439 |- ! 1501 | [[Акниет]] || 439 |- ! 1502 | [[Султангали]] || 436 |- ! 1503 | [[Мадиар]] || 436 |- ! 1504 | [[Рымбек]] || 435 |- ! 1505 | [[Нұрбақ]] || 435 |- ! 1506 | [[Әбдінұр]] || 435 |- ! 1507 | [[Агзам]] || 435 |- ! 1508 | [[Ильхам]] || 433 |- ! 1509 | [[Азилхан]] || 433 |- ! 1510 | [[Самгат]] || 432 |- ! 1511 | [[Мураткан]] || 432 |- ! 1512 | [[Бисұлтан]] || 432 |- ! 1513 | [[Бирлик]] || 432 |- ! 1514 | [[Саябек]] || 431 |- ! 1515 | [[Шаттық]] || 430 |- ! 1516 | [[Сагит]] || 430 |- ! 1517 | [[Дәуіржан]] || 430 |- ! 1518 | [[Байдәулет]] || 430 |- ! 1519 | [[Жанбек]] || 429 |- ! 1520 | [[Тохтар]] || 428 |- ! 1521 | [[Әкімжан]] || 428 |- ! 1522 | [[Бүркіт]] || 428 |- ! 1523 | [[Ашим]] || 428 |- ! 1524 | [[Марлан]] || 427 |- ! 1525 | [[Гайдар]] || 427 |- ! 1526 | [[Айдан]] || 425 |- ! 1527 | [[Мұхамедәлі]] || 424 |- ! 1528 | [[Елмұрат]] || 423 |- ! 1529 | [[Аманкельды]] || 423 |- ! 1530 | [[Сайранбек]] || 422 |- ! 1531 | [[Темирбай]] || 422 |- ! 1532 | [[Шернияз]] || 421 |- ! 1533 | [[Сырлыбай]] || 421 |- ! 1534 | [[Омирсерик]] || 421 |- ! 1535 | [[Мейирбек]] || 421 |- ! 1536 | [[Болысбек]] || 421 |- ! 1537 | [[Маулет]] || 420 |- ! 1538 | [[Исахан]] || 420 |- ! 1539 | [[Ибрай]] || 420 |- ! 1540 | [[Әзімхан]] || 420 |- ! 1541 | [[Сабырбек]] || 419 |- ! 1542 | [[Нурдәулет]] || 419 |- ! 1543 | [[Әлнұр]] || 419 |- ! 1544 | [[Дінмұханбет]] || 419 |- ! 1545 | [[Бериккали]] || 419 |- ! 1546 | [[Қажымұхан]] || 418 |- ! 1547 | [[Темір]] || 416 |- ! 1548 | [[Ихсан]] || 416 |- ! 1549 | [[Нурсейт]] || 415 |- ! 1550 | [[Әлибек]] || 415 |- ! 1551 | [[Еларыс]] || 415 |- ! 1552 | [[Сагынгали]] || 414 |- ! 1553 | [[Әнуарбек]] || 414 |- ! 1554 | [[Елназар]] || 414 |- ! 1555 | [[Нуртаза]] || 413 |- ! 1556 | [[Дидарбек]] || 413 |- ! 1557 | [[Алимансур]] || 412 |- ! 1558 | [[Сарсембай]] || 411 |- ! 1559 | [[Иброхим]] || 411 |- ! 1560 | [[Батухан]] || 411 |- ! 1561 | [[Алиакбар]] || 411 |- ! 1562 | [[Тілеухан]] || 410 |- ! 1563 | [[Хабибулла]] || 409 |- ! 1564 | [[Сейфулла]] || 409 |- ! 1565 | [[Сәтжан]] || 409 |- ! 1566 | [[Бакит]] || 409 |- ! 1567 | [[Амалбек]] || 409 |- ! 1568 | [[Сейдахмет]] || 408 |- ! 1569 | [[Жарасбек]] || 408 |- ! 1570 | [[Шаяхмет]] || 407 |- ! 1571 | [[Байгали]] || 407 |- ! 1572 | [[Аймұрат]] || 407 |- ! 1573 | [[Тұрарбек]] || 406 |- ! 1574 | [[Мухтархан]] || 406 |- ! 1575 | [[Тойлыбай]] || 405 |- ! 1576 | [[Жумат]] || 404 |- ! 1577 | [[Бехруз]] || 404 |- ! 1578 | [[Нұрболсын]] || 403 |- ! 1579 | [[Мархабат]] || 403 |- ! 1580 | [[Абдолла]] || 403 |- ! 1581 | [[Улыкбек]] || 402 |- ! 1582 | [[Раджан]] || 402 |- ! 1583 | [[Акылбай]] || 402 |- ! 1584 | [[Фарид]] || 401 |- ! 1585 | [[Ерсын]] || 401 |- ! 1586 | [[Әлжан]] || 401 |- ! 1587 | [[Сайын]] || 400 |- ! 1588 | [[Кабыл]] || 400 |- ! 1589 | [[Рамиз]] || 399 |- ! 1590 | [[Рамир]] || 398 |- ! 1591 | [[Нурмухамбет]] || 398 |- ! 1592 | [[Батырбай]] || 398 |- ! 1593 | [[Нұрмухаммед]] || 397 |- ! 1594 | [[Мухамедияр]] || 397 |- ! 1595 | [[Аймурат]] || 397 |- ! 1596 | [[Алиар]] || 397 |- ! 1597 | [[Жанадил]] || 395 |- ! 1598 | [[Динислам]] || 395 |- ! 1599 | [[Адилбай]] || 395 |- ! 1600 | [[Тугелбай]] || 394 |- ! 1601 | [[Сабир]] || 394 |- ! 1602 | [[Сәулет]] || 394 |- ! 1603 | [[Серіжан]] || 394 |- ! 1604 | [[Курбанбай]] || 394 |- ! 1605 | [[Медетбек]] || 394 |- ! 1606 | [[Есіл]] || 394 |- ! 1607 | [[Бектемир]] || 393 |- ! 1608 | [[Закария]] || 391 |- ! 1609 | [[Канатбай]] || 390 |- ! 1610 | [[Каршыга]] || 390 |- ! 1611 | [[Асадбек]] || 390 |- ! 1612 | [[Саржан]] || 389 |- ! 1613 | [[Сералы]] || 388 |- ! 1614 | [[Тлеккабыл]] || 388 |- ! 1615 | [[Заур]] || 388 |- ! 1616 | [[Бақтыбай]] || 388 |- ! 1617 | [[Абдурасул]] || 388 |- ! 1618 | [[Адылхан]] || 387 |- ! 1619 | [[Кадиржан]] || 386 |- ! 1620 | [[Есенгелди]] || 386 |- ! 1621 | [[Баймырза]] || 386 |- ! 1622 | [[Сапарали]] || 385 |- ! 1623 | [[Ибадулла]] || 385 |- ! 1624 | [[Жангазы]] || 385 |- ! 1625 | [[Дильшат]] || 385 |- ! 1626 | [[Бекжігіт]] || 385 |- ! 1627 | [[Абдикарим]] || 385 |- ! 1628 | [[Едиль]] || 384 |- ! 1629 | [[Әлисұлтан]] || 384 |- ! 1630 | [[Әзиз]] || 384 |- ! 1631 | [[Ансаган]] || 384 |- ! 1632 | [[Хамид]] || 383 |- ! 1633 | [[Нуржас]] || 383 |- ! 1634 | [[Елшат]] || 383 |- ! 1635 | [[Мадихан]] || 382 |- ! 1636 | [[Орынтай]] || 381 |- ! 1637 | [[Нұриддин]] || 381 |- ! 1638 | [[Каримжан]] || 381 |- ! 1639 | [[Эркин]] || 380 |- ! 1640 | [[Хайрат]] || 380 |- ! 1641 | [[Юнус]] || 380 |- ! 1642 | [[Қуатбек]] || 380 |- ! 1643 | [[Даут]] || 380 |- ! 1644 | [[Еркын]] || 380 |- ! 1645 | [[Абдималик]] || 380 |- ! 1646 | [[Нұрқожа]] || 378 |- ! 1647 | [[Қайырхан]] || 376 |- ! 1648 | [[Амандос]] || 376 |- ! 1649 | [[Таңатар]] || 375 |- ! 1650 | [[Нұрлыбай]] || 375 |- ! 1651 | [[Мукагали]] || 375 |- ! 1652 | [[Аркен]] || 375 |- ! 1653 | [[Сұнғат]] || 374 |- ! 1654 | [[Бердибай]] || 374 |- ! 1655 | [[Айса]] || 374 |- ! 1656 | [[Абдурашид]] || 374 |- ! 1657 | [[Шакир]] || 373 |- ! 1658 | [[Сисенбай]] || 373 |- ! 1659 | [[Жазылбек]] || 373 |- ! 1660 | [[Бахтыбек]] || 373 |- ! 1661 | [[Айтпай]] || 373 |- ! 1662 | [[Мирхан]] || 372 |- ! 1663 | [[Болаткан]] || 372 |- ! 1664 | [[Гарифолла]] || 372 |- ! 1665 | [[Қыран]] || 371 |- ! 1666 | [[Жанбол]] || 371 |- ! 1667 | [[Даулетжан]] || 371 |- ! 1668 | [[Аралбек]] || 371 |- ! 1669 | [[Агабек]] || 371 |- ! 1670 | [[Алжан]] || 371 |- ! 1671 | [[Нурадин]] || 370 |- ! 1672 | [[Нұрбахыт]] || 370 |- ! 1673 | [[Даниел]] || 370 |- ! 1674 | [[Гафур]] || 370 |- ! 1675 | [[Токтарбек]] || 369 |- ! 1676 | [[Нұрмұхамет]] || 369 |- ! 1677 | [[Махат]] || 369 |- ! 1678 | [[Дәрмен]] || 369 |- ! 1679 | [[Қадырбек]] || 368 |- ! 1680 | [[Ерсайн]] || 368 |- ! 1681 | [[Ильхан]] || 367 |- ! 1682 | [[Барат]] || 367 |- ! 1683 | [[Жусуп]] || 366 |- ! 1684 | [[Ойрат]] || 365 |- ! 1685 | [[Мухаммадали]] || 365 |- ! 1686 | [[Адылбек]] || 365 |- ! 1687 | [[Абу]] || 365 |- ! 1688 | [[Сеит]] || 364 |- ! 1689 | [[Родион]] || 364 |- ! 1690 | [[Нұрпейіс]] || 364 |- ! 1691 | [[Нуршат]] || 364 |- ! 1692 | [[Жангирхан]] || 364 |- ! 1693 | [[Дуйсенгали]] || 364 |- ! 1694 | [[Биболат]] || 364 |- ! 1695 | [[Аділет]] || 364 |- ! 1696 | [[Рустамбек]] || 363 |- ! 1697 | [[Темирбулат]] || 363 |- ! 1698 | [[Сейдулла]] || 363 |- ! 1699 | [[Кумарбек]] || 363 |- ! 1700 | [[Кахарман]] || 363 |- ! 1701 | [[Жумагул]] || 363 |- ! 1702 | [[Дінмұхаммет]] || 363 |- ! 1703 | [[Толыбай]] || 362 |- ! 1704 | [[Торебек]] || 362 |- ! 1705 | [[Эльнур]] || 362 |- ! 1706 | [[Нуркасым]] || 362 |- ! 1707 | [[Жаңабек]] || 362 |- ! 1708 | [[Дихан]] || 362 |- ! 1709 | [[Елмурат]] || 362 |- ! 1710 | [[Мырзатай]] || 361 |- ! 1711 | [[Нұржау]] || 361 |- ! 1712 | [[Кайрулла]] || 361 |- ! 1713 | [[Бекжигит]] || 361 |- ! 1714 | [[Альмир]] || 361 |- ! 1715 | [[Кадырхан]] || 360 |- ! 1716 | [[Дюсенбай]] || 360 |- ! 1717 | [[Бақтыбек]] || 360 |- ! 1718 | [[Абдиманап]] || 360 |- ! 1719 | [[Абуталип]] || 360 |- ! 1720 | [[Григорий]] || 359 |- ! 1721 | [[Әбілхан]] || 359 |- ! 1722 | [[Шакен]] || 358 |- ! 1723 | [[Макар]] || 358 |- ! 1724 | [[Жанаберген]] || 358 |- ! 1725 | [[Ауелбек]] || 358 |- ! 1726 | [[Бектурган]] || 358 |- ! 1727 | [[Шахислам]] || 357 |- ! 1728 | [[Сайфулла]] || 357 |- ! 1729 | [[Беглан]] || 357 |- ! 1730 | [[Бисембай]] || 356 |- ! 1731 | [[Қолғанат]] || 355 |- ! 1732 | [[Пернехан]] || 354 |- ! 1733 | [[Құрманбек]] || 354 |- ! 1734 | [[Жұмабай]] || 354 |- ! 1735 | [[Бейімбет]] || 354 |- ! 1736 | [[Ғизат]] || 354 |- ! 1737 | [[Есхат]] || 353 |- ! 1738 | [[Джумабай]] || 353 |- ! 1739 | [[Байсал]] || 353 |- ! 1740 | [[Айтказы]] || 353 |- ! 1741 | [[Толеутай]] || 352 |- ! 1742 | [[Касымжан]] || 352 |- ! 1743 | [[Аршын]] || 352 |- ! 1744 | [[Билал]] || 352 |- ! 1745 | [[Алимбай]] || 352 |- ! 1746 | [[Нұраят]] || 351 |- ! 1747 | [[Жәдігер]] || 350 |- ! 1748 | [[Данила]] || 350 |- ! 1749 | [[Арыс]] || 350 |- ! 1750 | [[Койшыбай]] || 349 |- ! 1751 | [[Кунанбай]] || 349 |- ! 1752 | [[Базар]] || 349 |- ! 1753 | [[Султанали]] || 348 |- ! 1754 | [[Жаркинбек]] || 348 |- ! 1755 | [[Кази]] || 348 |- ! 1756 | [[Тілектес]] || 347 |- ! 1757 | [[Курбан]] || 347 |- ! 1758 | [[Бегали]] || 347 |- ! 1759 | [[Калдарбек]] || 346 |- ! 1760 | [[Есим]] || 346 |- ! 1761 | [[Нурмуханбет]] || 345 |- ! 1762 | [[Жумагельды]] || 345 |- ! 1763 | [[Еркинбай]] || 345 |- ! 1764 | [[Аязбек]] || 345 |- ! 1765 | [[Әл-Фараби]] || 344 |- ! 1766 | [[Алтынбай]] || 344 |- ! 1767 | [[Теміржан]] || 343 |- ! 1768 | [[Сүйіндік]] || 343 |- ! 1769 | [[Пулат]] || 343 |- ! 1770 | [[Жүрсін]] || 343 |- ! 1771 | [[Карасай]] || 343 |- ! 1772 | [[Ерлен]] || 343 |- ! 1773 | [[Бекберген]] || 343 |- ! 1774 | [[Максет]] || 342 |- ! 1775 | [[Мергенбай]] || 342 |- ! 1776 | [[Жадигер]] || 342 |- ! 1777 | [[Батыргали]] || 342 |- ! 1778 | [[Омирхан]] || 341 |- ! 1779 | [[Куанышкали]] || 341 |- ! 1780 | [[Хамзат]] || 340 |- ! 1781 | [[Сабиржан]] || 340 |- ! 1782 | [[Мирбек]] || 340 |- ! 1783 | [[Қастер]] || 340 |- ! 1784 | [[Майрамбай]] || 340 |- ! 1785 | [[Шахкерім]] || 339 |- ! 1786 | [[Тұрсын]] || 339 |- ! 1787 | [[Шарапат]] || 339 |- ! 1788 | [[Толеубай]] || 339 |- ! 1789 | [[Базархан]] || 339 |- ! 1790 | [[Нурсат]] || 338 |- ! 1791 | [[Ердана]] || 338 |- ! 1792 | [[Дюсембай]] || 338 |- ! 1793 | [[Бахтжан]] || 338 |- ! 1794 | [[Тулепберген]] || 337 |- ! 1795 | [[Кожахмет]] || 337 |- ! 1796 | [[Курманбай]] || 337 |- ! 1797 | [[Альфараби]] || 337 |- ! 1798 | [[Хамидулла]] || 336 |- ! 1799 | [[Қожахмет]] || 336 |- ! 1800 | [[Хусан]] || 335 |- ! 1801 | [[Нұрмұхамбет]] || 335 |- ! 1802 | [[Курбанали]] || 335 |- ! 1803 | [[Аяз]] || 335 |- ! 1804 | [[Хафиз]] || 334 |- ! 1805 | [[Елеусиз]] || 334 |- ! 1806 | [[Аянбек]] || 334 |- ! 1807 | [[Тауекел]] || 333 |- ! 1808 | [[Дәуір]] || 333 |- ! 1809 | [[Бектемір]] || 333 |- ! 1810 | [[Коныс]] || 332 |- ! 1811 | [[Аянат]] || 332 |- ! 1812 | [[Аким]] || 332 |- ! 1813 | [[Нұрлы]] || 331 |- ! 1814 | [[Жусип]] || 331 |- ! 1815 | [[Абдулхамид]] || 331 |- ! 1816 | [[Дәуіт]] || 330 |- ! 1817 | [[Абдулкарим]] || 330 |- ! 1818 | [[Абдибек]] || 330 |- ! 1819 | [[Ринад]] || 329 |- ! 1820 | [[Мубарак]] || 329 |- ! 1821 | [[Жангелди]] || 329 |- ! 1822 | [[Ақтан]] || 329 |- ! 1823 | [[Шапагат]] || 328 |- ! 1824 | [[Нурсултон]] || 328 |- ! 1825 | [[Жансері]] || 328 |- ! 1826 | [[Ертас]] || 328 |- ! 1827 | [[Усербай]] || 327 |- ! 1828 | [[Сейтбек]] || 327 |- ! 1829 | [[Ратбек]] || 327 |- ! 1830 | [[Ильнур]] || 327 |- ! 1831 | [[Бердияр]] || 327 |- ! 1832 | [[Аубакир]] || 327 |- ! 1833 | [[Бекұлан]] || 327 |- ! 1834 | [[Аманай]] || 327 |- ! 1835 | [[Буркитбай]] || 326 |- ! 1836 | [[Бектурсын]] || 326 |- ! 1837 | [[Молдабек]] || 325 |- ! 1838 | [[Таскын]] || 324 |- ! 1839 | [[Талғар]] || 324 |- ! 1840 | [[Ақсұңқар]] || 324 |- ! 1841 | [[Советбек]] || 323 |- ! 1842 | [[Нұрмұхан]] || 323 |- ! 1843 | [[Баймахан]] || 323 |- ! 1844 | [[Аңсат]] || 322 |- ! 1845 | [[Хабиб]] || 321 |- ! 1846 | [[Мұхаммед Али]] || 321 |- ! 1847 | [[Берікжан]] || 321 |- ! 1848 | [[Чингизхан]] || 320 |- ! 1849 | [[Петр]] || 320 |- ! 1850 | [[Мұратхан]] || 320 |- ! 1851 | [[Мухтарбек]] || 320 |- ! 1852 | [[Иман]] || 320 |- ! 1853 | [[Бердалы]] || 320 |- ! 1854 | [[Шарип]] || 319 |- ! 1855 | [[Ельнур]] || 319 |- ! 1856 | [[Ансат]] || 319 |- ! 1857 | [[Нурпеис]] || 318 |- ! 1858 | [[Калмурат]] || 318 |- ! 1859 | [[Дінасыл]] || 318 |- ! 1860 | [[Ахмади]] || 318 |- ! 1861 | [[Нурбахыт]] || 317 |- ! 1862 | [[Пердебек]] || 317 |- ! 1863 | [[Куттыбай]] || 317 |- ! 1864 | [[Құралбек]] || 317 |- ! 1865 | [[Иляс]] || 317 |- ! 1866 | [[Жолдыбек]] || 317 |- ! 1867 | [[Джумабек]] || 317 |- ! 1868 | [[Амангазы]] || 317 |- ! 1869 | [[Ноян]] || 316 |- ! 1870 | [[Оңғар]] || 316 |- ! 1871 | [[Нұрлыжан]] || 316 |- ! 1872 | [[Әбіш]] || 316 |- ! 1873 | [[Ырыскелді]] || 315 |- ! 1874 | [[Жайлаубай]] || 315 |- ! 1875 | [[Ертарғын]] || 315 |- ! 1876 | [[Октябрь]] || 314 |- ! 1877 | [[Әмірәлі]] || 314 |- ! 1878 | [[Бәйдібек]] || 314 |- ! 1879 | [[Турсунбек]] || 313 |- ! 1880 | [[Нуржау]] || 313 |- ! 1881 | [[Даулеткерей]] || 313 |- ! 1882 | [[Аширбек]] || 313 |- ! 1883 | [[Фарух]] || 312 |- ! 1884 | [[Сейлбек]] || 312 |- ! 1885 | [[Сагинтай]] || 312 |- ! 1886 | [[Жанкелди]] || 312 |- ! 1887 | [[Байрам]] || 312 |- ! 1888 | [[Чингисхан]] || 311 |- ! 1889 | [[Нұрғасыр]] || 311 |- ! 1890 | [[Калкаман]] || 311 |- ! 1891 | [[Әлиби]] || 311 |- ! 1892 | [[Салтанат]] || 310 |- ! 1893 | [[Рахымбек]] || 310 |- ! 1894 | [[Ордабек]] || 310 |- ! 1895 | [[Жасурбек]] || 310 |- ! 1896 | [[Жумадил]] || 310 |- ! 1897 | [[Әскербек]] || 310 |- ! 1898 | [[Асанхан]] || 310 |- ! 1899 | [[Бисен]] || 310 |- ! 1900 | [[Габдулла]] || 310 |- ! 1901 | [[Айдынгали]] || 310 |- ! 1902 | [[Степан]] || 309 |- ! 1903 | [[Нургелди]] || 309 |- ! 1904 | [[Мұхаметжан]] || 309 |- ! 1905 | [[Мусахан]] || 309 |- ! 1906 | [[Мейрамгали]] || 309 |- ! 1907 | [[Жеңісхан]] || 309 |- ! 1908 | [[Бекзод]] || 309 |- ! 1909 | [[Оразай]] || 308 |- ! 1910 | [[Әлінұр]] || 308 |- ! 1911 | [[Дулатбек]] || 308 |- ! 1912 | [[Байсұлтан]] || 307 |- ! 1913 | [[Нұрмұханбет]] || 306 |- ! 1914 | [[Нұғман]] || 306 |- ! 1915 | [[Алпыс]] || 306 |- ! 1916 | [[Сатбек]] || 305 |- ! 1917 | [[Жанәли]] || 305 |- ! 1918 | [[Ерәли]] || 305 |- ! 1919 | [[Турсынхан]] || 304 |- ! 1920 | [[Жайдарбек]] || 304 |- ! 1921 | [[Ганибек]] || 304 |- ! 1922 | [[Абдусамат]] || 304 |- ! 1923 | [[Алтынхан]] || 304 |- ! 1924 | [[Сейткали]] || 303 |- ! 1925 | [[Нұрталап]] || 303 |- ! 1926 | [[Зейн]] || 303 |- ! 1927 | [[Жанұзақ]] || 303 |- ! 1928 | [[Ерполат]] || 303 |- ! 1929 | [[Тынышбек]] || 302 |- ! 1930 | [[Салман]] || 302 |- ! 1931 | [[Мурад]] || 302 |- ! 1932 | [[Мирасбек]] || 302 |- ! 1933 | [[Жасын]] || 302 |- ! 1934 | [[Игилик]] || 302 |- ! 1935 | [[Баянбек]] || 302 |- ! 1936 | [[Косай]] || 301 |- ! 1937 | [[Алимансұр]] || 301 |- ! 1938 | [[Кадир]] || 300 |- ! 1939 | [[Дияз]] || 300 |- ! 1940 | [[Бисенгали]] || 300 |- ! 1941 | [[Худайберген]] || 299 |- ! 1942 | [[Алшын]] || 299 |- ! 1943 | [[Элдар]] || 298 |- ! 1944 | [[Тасбулат]] || 298 |- ! 1945 | [[Раис]] || 298 |- ! 1946 | [[Мухаметкали]] || 298 |- ! 1947 | [[Махсот]] || 298 |- ! 1948 | [[Кылышбек]] || 298 |- ! 1949 | [[Жакып]] || 298 |- ! 1950 | [[Берикхан]] || 298 |- ! 1951 | [[Алисултан]] || 298 |- ! 1952 | [[Мухамет]] || 297 |- ! 1953 | [[Қаһарман]] || 297 |- ! 1954 | [[Жәңгірхан]] || 297 |- ! 1955 | [[Ергалий]] || 297 |- ! 1956 | [[Толеугазы]] || 296 |- ! 1957 | [[Ришад]] || 296 |- ! 1958 | [[Шералы]] || 295 |- ! 1959 | [[Тамир]] || 295 |- ! 1960 | [[Дүйсенбек]] || 295 |- ! 1961 | [[Әлимансұр]] || 295 |- ! 1962 | [[Турсынгали]] || 294 |- ! 1963 | [[Арсланбек]] || 294 |- ! 1964 | [[Гибрат]] || 294 |- ! 1965 | [[Абдрахим]] || 294 |- ! 1966 | [[Аманқос]] || 294 |- ! 1967 | [[Нышанбай]] || 293 |- ! 1968 | [[Мелис]] || 293 |- ! 1969 | [[Жантемир]] || 293 |- ! 1970 | [[Дәулеткерей]] || 293 |- ! 1971 | [[Ауез]] || 293 |- ! 1972 | [[Төремұрат]] || 292 |- ! 1973 | [[Муктар]] || 292 |- ! 1974 | [[Игнат]] || 292 |- ! 1975 | [[Амре]] || 292 |- ! 1976 | [[Кыдырали]] || 291 |- ! 1977 | [[Қонысбек]] || 291 |- ! 1978 | [[Бернар]] || 291 |- ! 1979 | [[Шархан]] || 290 |- ! 1980 | [[Музаффар]] || 290 |- ! 1981 | [[Жасқанат]] || 290 |- ! 1982 | [[Женисбай]] || 290 |- ! 1983 | [[Жансейт]] || 290 |- ! 1984 | [[Есимжан]] || 290 |- ! 1985 | [[Әзілхан]] || 290 |- ! 1986 | [[Бекдаулет]] || 290 |- ! 1987 | [[Сагингали]] || 289 |- ! 1988 | [[Нуркелди]] || 289 |- ! 1989 | [[Нығмет]] || 289 |- ! 1990 | [[Жансеит]] || 289 |- ! 1991 | [[Әбдімәлік]] || 289 |- ! 1992 | [[Ханзада]] || 288 |- ! 1993 | [[Нур]] || 288 |- ! 1994 | [[Ербақыт]] || 288 |- ! 1995 | [[Асхар]] || 288 |- ! 1996 | [[Буркит]] || 288 |- ! 1997 | [[Тұрлан]] || 287 |- ! 1998 | [[Тілеужан]] || 287 |- ! 1999 | [[Нарбек]] || 287 |- ! 2000 | [[Мухаммед Али]] || 287 |- ! 2001 | [[Өтеген]] || 287 |- ! 2002 | [[Нурполат]] || 287 |- ! 2003 | [[Мурадым]] || 287 |- ! 2004 | [[Бекнияз]] || 287 |- ! 2005 | [[Оразғали]] || 286 |- ! 2006 | [[Қаныш]] || 286 |- ! 2007 | [[Мадьяр]] || 286 |- ! 2008 | [[Кадылбек]] || 286 |- ! 2009 | [[Кадирхан]] || 286 |- ! 2010 | [[Уркен]] || 285 |- ! 2011 | [[Урал]] || 285 |- ! 2012 | [[Жалел]] || 285 |- ! 2013 | [[Есей]] || 285 |- ! 2014 | [[Ақыл]] || 285 |- ! 2015 | [[Төреәлі]] || 284 |- ! 2016 | [[Убайдулла]] || 284 |- ! 2017 | [[Жумакан]] || 284 |- ! 2018 | [[Кажмухан]] || 284 |- ! 2019 | [[Ахметали]] || 284 |- ! 2020 | [[Турысбек]] || 283 |- ! 2021 | [[Муханбет]] || 283 |- ! 2022 | [[Ибраим]] || 283 |- ! 2023 | [[Инаят]] || 283 |- ! 2024 | [[Женисхан]] || 283 |- ! 2025 | [[Жакан]] || 283 |- ! 2026 | [[Баходир]] || 283 |- ! 2027 | [[Мағауия]] || 282 |- ! 2028 | [[Кажымухан]] || 282 |- ! 2029 | [[Агыбай]] || 282 |- ! 2030 | [[Халел]] || 281 |- ! 2031 | [[Мирзабек]] || 281 |- ! 2032 | [[Жаннур]] || 281 |- ! 2033 | [[Ертуган]] || 281 |- ! 2034 | [[Бақыткелді]] || 281 |- ! 2035 | [[Тыныштык]] || 280 |- ! 2036 | [[Сеитжан]] || 280 |- ! 2037 | [[Нургельды]] || 280 |- ! 2038 | [[Баймұрат]] || 280 |- ! 2039 | [[Уразбек]] || 279 |- ! 2040 | [[Серикболат]] || 279 |- ! 2041 | [[Калмахан]] || 279 |- ! 2042 | [[Арсылан]] || 279 |- ! 2043 | [[Ахметбек]] || 279 |- ! 2044 | [[Толкын]] || 278 |- ! 2045 | [[Беимбет]] || 278 |- ! 2046 | [[Абил]] || 278 |- ! 2047 | [[Айсері]] || 278 |- ! 2048 | [[Абилкасым]] || 278 |- ! 2049 | [[Самалбек]] || 277 |- ! 2050 | [[Сырымбек]] || 277 |- ! 2051 | [[Нурпейс]] || 277 |- ! 2052 | [[Асанбек]] || 277 |- ! 2053 | [[Сагынбек]] || 276 |- ! 2054 | [[Жансен]] || 276 |- ! 2055 | [[Баязит]] || 276 |- ! 2056 | [[Атымтай]] || 276 |- ! 2057 | [[Акжигит]] || 276 |- ! 2058 | [[Абубәкір]] || 276 |- ! 2059 | [[Рыскали]] || 275 |- ! 2060 | [[Самандар]] || 275 |- ! 2061 | [[Серікқали]] || 275 |- ! 2062 | [[Сәрсенбай]] || 275 |- ! 2063 | [[Өмірхан]] || 275 |- ! 2064 | [[Нуртилек]] || 275 |- ! 2065 | [[Мирон]] || 275 |- ! 2066 | [[Гамзат]] || 275 |- ! 2067 | [[Абен]] || 275 |- ! 2068 | [[Умиржан]] || 274 |- ! 2069 | [[Шаймерден]] || 274 |- ! 2070 | [[Қасымбек]] || 274 |- ! 2071 | [[Бекдәулет]] || 274 |- ! 2072 | [[Мамай]] || 273 |- ! 2073 | [[Лев]] || 273 |- ! 2074 | [[Калжан]] || 273 |- ! 2075 | [[Ғасырбек]] || 273 |- ! 2076 | [[Акрам]] || 273 |- ! 2077 | [[Рахимбек]] || 272 |- ! 2078 | [[Тайман]] || 272 |- ! 2079 | [[Рамис]] || 272 |- ! 2080 | [[Мамырбек]] || 272 |- ! 2081 | [[Музафар]] || 272 |- ! 2082 | [[Ахылбек]] || 272 |- ! 2083 | [[Туремурат]] || 271 |- ! 2084 | [[Роберт]] || 271 |- ! 2085 | [[Семён]] || 271 |- ! 2086 | [[Мурагер]] || 271 |- ! 2087 | [[Кенжеболат]] || 271 |- ! 2088 | [[Ельжан]] || 271 |- ! 2089 | [[Джахангир]] || 271 |- ! 2090 | [[Валентин]] || 271 |- ! 2091 | [[Айвар]] || 271 |- ! 2092 | [[Қалқаман]] || 270 |- ! 2093 | [[Мурзабек]] || 270 |- ! 2094 | [[Қали]] || 270 |- ! 2095 | [[Жастлек]] || 270 |- ! 2096 | [[Жарбол]] || 270 |- ! 2097 | [[Алибай]] || 270 |- ! 2098 | [[Копжасар]] || 269 |- ! 2099 | [[Хакназар]] || 268 |- ! 2100 | [[Сұлтанәлі]] || 268 |- ! 2101 | [[Сардор]] || 268 |- ! 2102 | [[Мыктыбек]] || 268 |- ! 2103 | [[Меир]] || 268 |- ! 2104 | [[Жексен]] || 268 |- ! 2105 | [[Жангелды]] || 268 |- ! 2106 | [[Манатбек]] || 267 |- ! 2107 | [[Зейнұр]] || 267 |- ! 2108 | [[Далер]] || 267 |- ! 2109 | [[Бердихан]] || 267 |- ! 2110 | [[Бекзатхан]] || 267 |- ! 2111 | [[Болатбай]] || 267 |- ! 2112 | [[Аманкул]] || 267 |- ! 2113 | [[Шалабай]] || 266 |- ! 2114 | [[Шәмші]] || 266 |- ! 2115 | [[Нурганат]] || 266 |- ! 2116 | [[Демид]] || 266 |- ! 2117 | [[Ян]] || 265 |- ! 2118 | [[Саятбек]] || 265 |- ! 2119 | [[Расим]] || 265 |- ! 2120 | [[Нышанбек]] || 265 |- ! 2121 | [[Иманбек]] || 265 |- ! 2122 | [[Калыбай]] || 265 |- ! 2123 | [[Жахангир]] || 265 |- ! 2124 | [[Әмре]] || 265 |- ! 2125 | [[Байғали]] || 265 |- ! 2126 | [[Аль-Фараби]] || 265 |- ! 2127 | [[Тулеу]] || 264 |- ! 2128 | [[Даулетияр]] || 264 |- ! 2129 | [[Балабек]] || 264 |- ! 2130 | [[Ғафур]] || 264 |- ! 2131 | [[Акыл]] || 264 |- ! 2132 | [[Акарыс]] || 264 |- ! 2133 | [[Табылды]] || 263 |- ! 2134 | [[Серікбек]] || 263 |- ! 2135 | [[Расұл]] || 263 |- ! 2136 | [[Мураткали]] || 263 |- ! 2137 | [[Магзум]] || 263 |- ! 2138 | [[Бердигали]] || 263 |- ! 2139 | [[Бокенбай]] || 263 |- ! 2140 | [[Ақнұр]] || 263 |- ! 2141 | [[Толепберген]] || 262 |- ! 2142 | [[Сагынбай]] || 262 |- ! 2143 | [[Мамыр]] || 262 |- ! 2144 | [[Жардем]] || 262 |- ! 2145 | [[Жакыпбек]] || 262 |- ! 2146 | [[Асанбай]] || 262 |- ! 2147 | [[Ыдырыс]] || 261 |- ! 2148 | [[Санджар]] || 261 |- ! 2149 | [[Токтарбай]] || 261 |- ! 2150 | [[Науан]] || 261 |- ! 2151 | [[Кошербай]] || 261 |- ! 2152 | [[Махмет]] || 261 |- ! 2153 | [[Заурбек]] || 261 |- ! 2154 | [[Кемеңгер]] || 261 |- ! 2155 | [[Елюбай]] || 261 |- ! 2156 | [[Адал]] || 261 |- ! 2157 | [[Абиш]] || 261 |- ! 2158 | [[Ханат]] || 260 |- ! 2159 | [[Эрлан]] || 260 |- ! 2160 | [[Майрамбек]] || 260 |- ! 2161 | [[Абыл]] || 260 |- ! 2162 | [[Сейілхан]] || 259 |- ! 2163 | [[Тлеуберген]] || 259 |- ! 2164 | [[Сағынғали]] || 259 |- ! 2165 | [[Дос]] || 259 |- ! 2166 | [[Жасур]] || 258 |- ! 2167 | [[Ескали]] || 258 |- ! 2168 | [[Ермұхамед]] || 258 |- ! 2169 | [[Арал]] || 258 |- ! 2170 | [[Темиртас]] || 257 |- ! 2171 | [[Оңдасын]] || 257 |- ! 2172 | [[Қалдыбай]] || 257 |- ! 2173 | [[Молдабай]] || 257 |- ! 2174 | [[Артыкбай]] || 257 |- ! 2175 | [[Артык]] || 257 |- ! 2176 | [[Айбулат]] || 257 |- ! 2177 | [[Амангос]] || 257 |- ! 2178 | [[Ұлықпан]] || 256 |- ! 2179 | [[Мұхамбет]] || 256 |- ! 2180 | [[Оналбек]] || 256 |- ! 2181 | [[Әбілқасым]] || 256 |- ! 2182 | [[Динмухамбет]] || 256 |- ! 2183 | [[Алданыш]] || 256 |- ! 2184 | [[Смадияр]] || 255 |- ! 2185 | [[Нурмухамет]] || 255 |- ! 2186 | [[Кабиден]] || 255 |- ! 2187 | [[Жұмахан]] || 255 |- ! 2188 | [[Жулдыз]] || 255 |- ! 2189 | [[Айгали]] || 255 |- ! 2190 | [[Мұхаммед Әли]] || 254 |- ! 2191 | [[Куатбай]] || 254 |- ! 2192 | [[Қабыл]] || 254 |- ! 2193 | [[Ағыбай]] || 254 |- ! 2194 | [[Акберген]] || 254 |- ! 2195 | [[Уралбай]] || 253 |- ! 2196 | [[Савелий]] || 253 |- ! 2197 | [[Куангали]] || 253 |- ! 2198 | [[Курбанбек]] || 253 |- ! 2199 | [[Кайыргали]] || 253 |- ! 2200 | [[Жанқожа]] || 253 |- ! 2201 | [[Жантілек]] || 253 |- ! 2202 | [[Берген]] || 253 |- ! 2203 | [[Бакытхан]] || 253 |- ! 2204 | [[Абдигали]] || 253 |- ! 2205 | [[Умирхан]] || 252 |- ! 2206 | [[Онгарбек]] || 252 |- ! 2207 | [[Жеткербай]] || 252 |- ! 2208 | [[Жадырасын]] || 252 |- ! 2209 | [[Ақберді]] || 252 |- ! 2210 | [[Абзалбек]] || 252 |- ! 2211 | [[Умирбай]] || 251 |- ! 2212 | [[Токен]] || 251 |- ! 2213 | [[Сактаган]] || 251 |- ! 2214 | [[Самет]] || 251 |- ! 2215 | [[Мұзафар]] || 251 |- ! 2216 | [[Керим]] || 251 |- ! 2217 | [[Бекзад]] || 251 |- ! 2218 | [[Сагандык]] || 250 |- ! 2219 | [[Мұқан]] || 250 |- ! 2220 | [[Ойбек]] || 250 |- ! 2221 | [[Мухиддин]] || 250 |- ! 2222 | [[Қаныбек]] || 250 |- ! 2223 | [[Жанбатыр]] || 250 |- ! 2224 | [[Бахадыр]] || 250 |- ! 2225 | [[Бержан]] || 250 |- ! 2226 | [[Бегайдар]] || 250 |- ! 2227 | [[Бектур]] || 250 |- ! 2228 | [[Ақеділ]] || 250 |- ! 2229 | [[Шаймурат]] || 249 |- ! 2230 | [[Онталап]] || 249 |- ! 2231 | [[Каират]] || 249 |- ! 2232 | [[Есенғали]] || 249 |- ! 2233 | [[Дюсен]] || 249 |- ! 2234 | [[Динмуханбет]] || 249 |- ! 2235 | [[Тилеген]] || 248 |- ! 2236 | [[Ермаханбет]] || 248 |- ! 2237 | [[Бегасыл]] || 247 |- ! 2238 | [[Шингис]] || 245 |- ! 2239 | [[Сардарбек]] || 245 |- ! 2240 | [[Талас]] || 245 |- ! 2241 | [[Жантуар]] || 245 |- ! 2242 | [[Әлем]] || 245 |- ! 2243 | [[Әбдікәрім]] || 245 |- ! 2244 | [[Жайлау]] || 245 |- ! 2245 | [[Бақберді]] || 245 |- ! 2246 | [[Уәли]] || 244 |- ! 2247 | [[Наурызхан]] || 244 |- ! 2248 | [[Калихан]] || 244 |- ! 2249 | [[Ерәділ]] || 244 |- ! 2250 | [[Айназар]] || 244 |- ! 2251 | [[Сандыбек]] || 243 |- ! 2252 | [[Сәндібек]] || 243 |- ! 2253 | [[Райым]] || 243 |- ! 2254 | [[Раушанбек]] || 243 |- ! 2255 | [[Қалижан]] || 243 |- ! 2256 | [[Букенбай]] || 243 |- ! 2257 | [[Турсунбай]] || 242 |- ! 2258 | [[Сәрсенбек]] || 242 |- ! 2259 | [[Сексенбай]] || 242 |- ! 2260 | [[Сандыбай]] || 242 |- ! 2261 | [[Керимбек]] || 242 |- ! 2262 | [[Ердан]] || 242 |- ! 2263 | [[Асад]] || 242 |- ! 2264 | [[Акимбек]] || 242 |- ! 2265 | [[Ақмырза]] || 242 |- ! 2266 | [[Секен]] || 241 |- ! 2267 | [[Темерлан]] || 241 |- ! 2268 | [[Нагашибай]] || 241 |- ! 2269 | [[Курманали]] || 241 |- ! 2270 | [[Курмаш]] || 241 |- ! 2271 | [[Қобыланды]] || 241 |- ! 2272 | [[Бекболсын]] || 241 |- ! 2273 | [[Бахт]] || 241 |- ! 2274 | [[Ханали]] || 240 |- ! 2275 | [[Тарас]] || 240 |- ! 2276 | [[Талгар]] || 240 |- ! 2277 | [[Мырзалы]] || 240 |- ! 2278 | [[Каскырбай]] || 240 |- ! 2279 | [[Ахмат]] || 240 |- ! 2280 | [[Шерзод]] || 239 |- ! 2281 | [[Сейсенбек]] || 239 |- ! 2282 | [[Самигулла]] || 239 |- ! 2283 | [[Мендибай]] || 239 |- ! 2284 | [[Ислям]] || 239 |- ! 2285 | [[Еркежан]] || 239 |- ! 2286 | [[Жамалбек]] || 239 |- ! 2287 | [[Утепберген]] || 238 |- ! 2288 | [[Тілеубек]] || 238 |- ! 2289 | [[Жаснұр]] || 238 |- ! 2290 | [[Досболат]] || 238 |- ! 2291 | [[Ғасыр]] || 238 |- ! 2292 | [[Бейсембек]] || 238 |- ! 2293 | [[Абдулхамит]] || 238 |- ! 2294 | [[Айторе]] || 238 |- ! 2295 | [[Нұрадин]] || 237 |- ! 2296 | [[Каиргали]] || 237 |- ! 2297 | [[Искак]] || 237 |- ! 2298 | [[Зиннұр]] || 237 |- ! 2299 | [[Кадырбай]] || 237 |- ! 2300 | [[Арысбек]] || 237 |- ! 2301 | [[Айғали]] || 237 |- ! 2302 | [[Ақберген]] || 237 |- ! 2303 | [[Тимурлан]] || 236 |- ! 2304 | [[Тастанбек]] || 236 |- ! 2305 | [[Молдияр]] || 236 |- ! 2306 | [[Кабдулла]] || 236 |- ! 2307 | [[Жахонгир]] || 236 |- ! 2308 | [[Даниярбек]] || 236 |- ! 2309 | [[Ғанибек]] || 236 |- ! 2310 | [[Арманжан]] || 236 |- ! 2311 | [[Бекполат]] || 236 |- ! 2312 | [[Гайрат]] || 236 |- ! 2313 | [[Сеилбек]] || 235 |- ! 2314 | [[Керейхан]] || 235 |- ! 2315 | [[Жумагалий]] || 235 |- ! 2316 | [[Жакен]] || 235 |- ! 2317 | [[Беккали]] || 235 |- ! 2318 | [[Асхан]] || 235 |- ! 2319 | [[Анес]] || 235 |- ! 2320 | [[Яхия]] || 234 |- ! 2321 | [[Зият]] || 234 |- ! 2322 | [[Едилбай]] || 234 |- ! 2323 | [[Бахытхан]] || 234 |- ! 2324 | [[Байдулла]] || 234 |- ! 2325 | [[Асар]] || 234 |- ! 2326 | [[Сахи]] || 233 |- ! 2327 | [[Рзабек]] || 233 |- ! 2328 | [[Сайлаухан]] || 233 |- ! 2329 | [[Мұхан]] || 233 |- ! 2330 | [[Каким]] || 233 |- ! 2331 | [[Айшуақ]] || 233 |- ! 2332 | [[Тилеубек]] || 232 |- ! 2333 | [[Жамшид]] || 232 |- ! 2334 | [[Гумар]] || 232 |- ! 2335 | [[Аяпберген]] || 232 |- ! 2336 | [[Төрегелді]] || 231 |- ! 2337 | [[Қуан]] || 231 |- ! 2338 | [[Куттыбек]] || 231 |- ! 2339 | [[Кобейсин]] || 231 |- ! 2340 | [[Жетес]] || 231 |- ! 2341 | [[Есенали]] || 231 |- ! 2342 | [[Асулан]] || 231 |- ! 2343 | [[Айрат]] || 231 |- ! 2344 | [[Таубай]] || 230 |- ! 2345 | [[Орман]] || 230 |- ! 2346 | [[Жанахмет]] || 230 |- ! 2347 | [[Далелхан]] || 230 |- ! 2348 | [[Ағлан]] || 230 |- ! 2349 | [[Керім]] || 229 |- ! 2350 | [[Канапия]] || 229 |- ! 2351 | [[Ертис]] || 229 |- ! 2352 | [[Тлеубай]] || 228 |- ! 2353 | [[Тажибай]] || 228 |- ! 2354 | [[Асанәли]] || 228 |- ! 2355 | [[Бақытнұр]] || 228 |- ! 2356 | [[Уланбек]] || 227 |- ! 2357 | [[Уразали]] || 227 |- ! 2358 | [[Сырлыбек]] || 227 |- ! 2359 | [[Райбек]] || 227 |- ! 2360 | [[Нурсұлтан]] || 227 |- ! 2361 | [[Нұрмағанбет]] || 227 |- ! 2362 | [[Ергеш]] || 227 |- ! 2363 | [[Әлімбек]] || 227 |- ! 2364 | [[Байназар]] || 227 |- ! 2365 | [[Ахметкали]] || 227 |- ! 2366 | [[Умбет]] || 226 |- ! 2367 | [[Танжарык]] || 226 |- ! 2368 | [[Серикболсын]] || 226 |- ! 2369 | [[Майдан]] || 226 |- ! 2370 | [[Қуантай]] || 226 |- ! 2371 | [[Кизат]] || 226 |- ! 2372 | [[Бакир]] || 226 |- ! 2373 | [[Бакыткали]] || 226 |- ! 2374 | [[Аббас]] || 226 |- ! 2375 | [[Ракымжан]] || 225 |- ! 2376 | [[Меирман]] || 225 |- ! 2377 | [[Каратай]] || 225 |- ! 2378 | [[Анет]] || 225 |- ! 2379 | [[Насихат]] || 224 |- ! 2380 | [[Нұрсейт]] || 224 |- ! 2381 | [[Жастілек]] || 224 |- ! 2382 | [[Әлмансұр]] || 224 |- ! 2383 | [[Бейсенгали]] || 224 |- ! 2384 | [[Бектай]] || 224 |- ! 2385 | [[Ашимхан]] || 224 |- ! 2386 | [[Алишах]] || 224 |- ! 2387 | [[Алаш]] || 224 |- ! 2388 | [[Қажымұрат]] || 223 |- ! 2389 | [[Жахангер]] || 223 |- ! 2390 | [[Бахберген]] || 223 |- ! 2391 | [[Аймырза]] || 223 |- ! 2392 | [[Саулебек]] || 222 |- ! 2393 | [[Сейтказы]] || 222 |- ! 2394 | [[Сагитжан]] || 222 |- ! 2395 | [[Нұрайдар]] || 222 |- ! 2396 | [[Колганат]] || 222 |- ! 2397 | [[Диаз]] || 222 |- ! 2398 | [[Даулеткали]] || 222 |- ! 2399 | [[Арқат]] || 222 |- ! 2400 | [[Харун]] || 221 |- ! 2401 | [[Ырысдәулет]] || 221 |- ! 2402 | [[Шахан]] || 221 |- ! 2403 | [[Сағат]] || 221 |- ! 2404 | [[Осербай]] || 221 |- ! 2405 | [[Омирбай]] || 221 |- ! 2406 | [[Қыдырбек]] || 221 |- ! 2407 | [[Ертаргын]] || 221 |- ! 2408 | [[Дален]] || 221 |- ! 2409 | [[Даулеткан]] || 221 |- ! 2410 | [[Габидулла]] || 221 |- ! 2411 | [[Сұлтанали]] || 220 |- ! 2412 | [[Сатбай]] || 220 |- ! 2413 | [[Есимбек]] || 220 |- ! 2414 | [[Давлет]] || 220 |- ! 2415 | [[Егизбай]] || 220 |- ! 2416 | [[Актан]] || 220 |- ! 2417 | [[Қасымжан]] || 219 |- ! 2418 | [[Кемелбек]] || 219 |- ! 2419 | [[Каирбай]] || 219 |- ! 2420 | [[Ерланбек]] || 219 |- ! 2421 | [[Әбунасыр]] || 219 |- ! 2422 | [[Әзірет]] || 219 |- ! 2423 | [[Ахмеджан]] || 219 |- ! 2424 | [[Асыгат]] || 219 |- ! 2425 | [[Ұланбек]] || 218 |- ! 2426 | [[Молдагали]] || 218 |- ! 2427 | [[Әсілбек]] || 218 |- ! 2428 | [[Байзак]] || 218 |- ! 2429 | [[Токтамыс]] || 217 |- ! 2430 | [[Салимгерей]] || 217 |- ! 2431 | [[Нурбосын]] || 217 |- ! 2432 | [[Ордабай]] || 217 |- ! 2433 | [[Кенен]] || 217 |- ! 2434 | [[Кеңес]] || 217 |- ! 2435 | [[Ихтияр]] || 217 |- ! 2436 | [[Бердимурат]] || 217 |- ! 2437 | [[Балташ]] || 217 |- ! 2438 | [[Гайса]] || 217 |- ! 2439 | [[Рыскелді]] || 216 |- ! 2440 | [[Сейітжан]] || 216 |- ! 2441 | [[Нурмагамбет]] || 216 |- ! 2442 | [[Нұрқабыл]] || 216 |- ! 2443 | [[Ильяр]] || 216 |- ! 2444 | [[Ахметхан]] || 216 |- ! 2445 | [[Шахрияр]] || 215 |- ! 2446 | [[Тулеубай]] || 215 |- ! 2447 | [[Мұхамет]] || 215 |- ! 2448 | [[Қадір]] || 215 |- ! 2449 | [[Конакбай]] || 215 |- ! 2450 | [[Какимжан]] || 215 |- ! 2451 | [[Жабай]] || 215 |- ! 2452 | [[Айтқали]] || 215 |- ! 2453 | [[Утемис]] || 214 |- ! 2454 | [[Эльнар]] || 214 |- ! 2455 | [[Рулан]] || 214 |- ! 2456 | [[Сейсенбай]] || 214 |- ! 2457 | [[Суиндик]] || 214 |- ! 2458 | [[Нурмаганбет]] || 214 |- ! 2459 | [[Кыдыр]] || 214 |- ! 2460 | [[Куанткан]] || 214 |- ! 2461 | [[Риза]] || 213 |- ! 2462 | [[Тарлан]] || 213 |- ! 2463 | [[Нұрмаханбет]] || 213 |- ! 2464 | [[Демир]] || 213 |- ! 2465 | [[Асфандияр]] || 213 |- ! 2466 | [[Аркадий]] || 213 |- ! 2467 | [[Нуриден]] || 212 |- ! 2468 | [[Рақым]] || 212 |- ! 2469 | [[Жантемір]] || 212 |- ! 2470 | [[Канаткали]] || 212 |- ! 2471 | [[Калабай]] || 211 |- ! 2472 | [[Есенгелды]] || 211 |- ! 2473 | [[Әзімбек]] || 211 |- ! 2474 | [[Ғали]] || 211 |- ! 2475 | [[Арстанбек]] || 211 |- ! 2476 | [[Гайни]] || 211 |- ! 2477 | [[Адилгазы]] || 211 |- ! 2478 | [[Ұлас]] || 210 |- ! 2479 | [[Сейт]] || 210 |- ! 2480 | [[Нұржол]] || 210 |- ! 2481 | [[Камбарбек]] || 210 |- ! 2482 | [[Даниар]] || 210 |- ! 2483 | [[Дилшод]] || 210 |- ! 2484 | [[Есиркеп]] || 210 |- ! 2485 | [[Ұлар]] || 209 |- ! 2486 | [[Нұрәлем]] || 209 |- ! 2487 | [[Нурсерик]] || 209 |- ! 2488 | [[Дүйсен]] || 209 |- ! 2489 | [[Балгабек]] || 209 |- ! 2490 | [[Багдад]] || 209 |- ! 2491 | [[Айнар]] || 209 |- ! 2492 | [[Сафуан]] || 208 |- ! 2493 | [[Нағашыбай]] || 208 |- ! 2494 | [[Мухитдин]] || 208 |- ! 2495 | [[Найман]] || 208 |- ! 2496 | [[Нурымжан]] || 208 |- ! 2497 | [[Мұхаммедияр]] || 208 |- ! 2498 | [[Мейиржан]] || 208 |- ! 2499 | [[Жиенбай]] || 208 |- ! 2500 | [[Жексембай]] || 208 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Төрекелді]] || 207 |- ! 2502 | [[Табиғат]] || 207 |- ! 2503 | [[Тлеулес]] || 207 |- ! 2504 | [[Сағынбек]] || 207 |- ! 2505 | [[Нугман]] || 207 |- ! 2506 | [[Кендебай]] || 207 |- ! 2507 | [[Джамиль]] || 207 |- ! 2508 | [[Багжан]] || 207 |- ! 2509 | [[Анас]] || 207 |- ! 2510 | [[Абылхайыр]] || 207 |- ! 2511 | [[Мухаметали]] || 206 |- ! 2512 | [[Иманәли]] || 206 |- ! 2513 | [[Әуез]] || 206 |- ! 2514 | [[Бекмұхаммед]] || 206 |- ! 2515 | [[Корганбек]] || 205 |- ! 2516 | [[Беибит]] || 205 |- ! 2517 | [[Бөгенбай]] || 205 |- ! 2518 | [[Бекали]] || 205 |- ! 2519 | [[Сагинбай]] || 204 |- ! 2520 | [[Султангазы]] || 204 |- ! 2521 | [[Отабек]] || 204 |- ! 2522 | [[Есенгелді]] || 204 |- ! 2523 | [[Бектұрсын]] || 204 |- ! 2524 | [[Біләл]] || 204 |- ! 2525 | [[Альтайр]] || 204 |- ! 2526 | [[Абдирахман]] || 204 |- ! 2527 | [[Айарыс]] || 204 |- ! 2528 | [[Шынгис]] || 203 |- ! 2529 | [[Рысдәулет]] || 203 |- ! 2530 | [[Сұнқар]] || 203 |- ! 2531 | [[Нургалым]] || 203 |- ! 2532 | [[Жанатай]] || 203 |- ! 2533 | [[Даур]] || 203 |- ! 2534 | [[Сәрсен]] || 202 |- ! 2535 | [[Табигат]] || 202 |- ! 2536 | [[Мухамбетжан]] || 202 |- ! 2537 | [[Мусагали]] || 202 |- ! 2538 | [[Кожабек]] || 202 |- ! 2539 | [[Мият]] || 202 |- ! 2540 | [[Заман]] || 202 |- ! 2541 | [[Едилхан]] || 202 |- ! 2542 | [[Әбдіғани]] || 202 |- ! 2543 | [[Амангалий]] || 202 |- ! 2544 | [[Ардан]] || 202 |- ! 2545 | [[Ыклас]] || 201 |- ! 2546 | [[Садуахас]] || 201 |- ! 2547 | [[Сыдык]] || 201 |- ! 2548 | [[Рыспек]] || 201 |- ! 2549 | [[Мырзағали]] || 201 |- ! 2550 | [[Колканат]] || 201 |- ! 2551 | [[Жанібек]] || 201 |- ! 2552 | [[Байжігіт]] || 201 |- ! 2553 | [[Акболат]] || 201 |- ! 2554 | [[Шаттык]] || 200 |- ! 2555 | [[Султанбай]] || 200 |- ! 2556 | [[Тамырлан]] || 200 |- ! 2557 | [[Нагашбек]] || 200 |- ! 2558 | [[Құрбан]] || 200 |- ! 2559 | [[Зиннур]] || 200 |- ! 2560 | [[Әсілхан]] || 200 |- ! 2561 | [[Ермуханбет]] || 200 |- ! 2562 | [[Балаби]] || 200 |- ! 2563 | [[Анварбек]] || 200 |- ! 2564 | [[Абу Бакр]] || 200 |- ! 2565 | [[Тулебай]] || 199 |- ! 2566 | [[Бекзада]] || 199 |- ! 2567 | [[Асылмурат]] || 199 |- ! 2568 | [[Арапбай]] || 199 |- ! 2569 | [[Шарипхан]] || 198 |- ! 2570 | [[Серғали]] || 198 |- ! 2571 | [[Мамырхан]] || 198 |- ! 2572 | [[Мерхан]] || 198 |- ! 2573 | [[Қалыбек]] || 198 |- ! 2574 | [[Қалжан]] || 198 |- ! 2575 | [[Кайргали]] || 198 |- ! 2576 | [[Кабдолла]] || 198 |- ! 2577 | [[Динмухамет]] || 198 |- ! 2578 | [[Абдуррохман]] || 198 |- ! 2579 | [[Рысдаулет]] || 197 |- ! 2580 | [[Мухаммед-Али]] || 197 |- ! 2581 | [[Құнанбай]] || 197 |- ! 2582 | [[Изат]] || 197 |- ! 2583 | [[Ельнар]] || 197 |- ! 2584 | [[Серікхан]] || 196 |- ! 2585 | [[Самал]] || 196 |- ! 2586 | [[Мұхаммед-Али]] || 196 |- ! 2587 | [[Пердехан]] || 196 |- ! 2588 | [[Мамбет]] || 196 |- ! 2589 | [[Иброһим]] || 196 |- ! 2590 | [[Дауржан]] || 196 |- ! 2591 | [[Бериккан]] || 196 |- ! 2592 | [[Фазыл]] || 195 |- ! 2593 | [[Ыкылас]] || 195 |- ! 2594 | [[Сламбек]] || 195 |- ! 2595 | [[Сегизбай]] || 195 |- ! 2596 | [[Назархан]] || 195 |- ! 2597 | [[Нұрнияз]] || 195 |- ! 2598 | [[Лес]] || 195 |- ! 2599 | [[Исмагул]] || 195 |- ! 2600 | [[Дүйсенбай]] || 195 |- ! 2601 | [[Жаксыгали]] || 195 |- ! 2602 | [[Дауылбай]] || 195 |- ! 2603 | [[Ержас]] || 195 |- ! 2604 | [[Богенбай]] || 195 |- ! 2605 | [[Бейбыт]] || 195 |- ! 2606 | [[Айжарык]] || 195 |- ! 2607 | [[Адлан]] || 195 |- ! 2608 | [[Уралбек]] || 194 |- ! 2609 | [[Ыбрай]] || 194 |- ! 2610 | [[Уразгали]] || 194 |- ! 2611 | [[Сагын]] || 194 |- ! 2612 | [[Мәрлен]] || 194 |- ! 2613 | [[Кемелхан]] || 194 |- ! 2614 | [[Есберген]] || 194 |- ! 2615 | [[Багдан]] || 194 |- ! 2616 | [[Абдулғани]] || 194 |- ! 2617 | [[Самархан]] || 193 |- ! 2618 | [[Смаил]] || 193 |- ! 2619 | [[Мұхаммед-Әли]] || 193 |- ! 2620 | [[Нұрмұхаммет]] || 193 |- ! 2621 | [[Жармахан]] || 193 |- ! 2622 | [[Жаналык]] || 193 |- ! 2623 | [[Диярбек]] || 193 |- ! 2624 | [[Ақтілеу]] || 193 |- ! 2625 | [[Сайдулла]] || 192 |- ! 2626 | [[Нұрбатыр]] || 192 |- ! 2627 | [[Нұрсайын]] || 192 |- ! 2628 | [[Қалмұрат]] || 192 |- ! 2629 | [[Куанбек]] || 192 |- ! 2630 | [[Мукаш]] || 192 |- ! 2631 | [[Жайсан]] || 192 |- ! 2632 | [[Дюсенбек]] || 192 |- ! 2633 | [[Абдугани]] || 192 |- ! 2634 | [[Тұрлыбек]] || 191 |- ! 2635 | [[Нагашбай]] || 191 |- ! 2636 | [[Рамадан]] || 191 |- ! 2637 | [[Медетхан]] || 191 |- ! 2638 | [[Бөкейхан]] || 191 |- ! 2639 | [[Абунасыр]] || 191 |- ! 2640 | [[Санжарбек]] || 190 |- ! 2641 | [[Нурмат]] || 190 |- ! 2642 | [[Күмісбек]] || 190 |- ! 2643 | [[Мәдениет]] || 190 |- ! 2644 | [[Кушербай]] || 190 |- ! 2645 | [[Жетпис]] || 190 |- ! 2646 | [[Даниль]] || 190 |- ! 2647 | [[Айдәулет]] || 190 |- ! 2648 | [[Рафик]] || 189 |- ! 2649 | [[Меирлан]] || 189 |- ! 2650 | [[Жолбарыс]] || 189 |- ! 2651 | [[Жусипбек]] || 189 |- ! 2652 | [[Есмурат]] || 189 |- ! 2653 | [[Буркут]] || 189 |- ! 2654 | [[Ғанибет]] || 189 |- ! 2655 | [[Айкен]] || 189 |- ! 2656 | [[Ариф]] || 189 |- ! 2657 | [[Шыныбек]] || 188 |- ! 2658 | [[Сұлтанғали]] || 188 |- ! 2659 | [[Нысанбай]] || 188 |- ! 2660 | [[Өскен]] || 188 |- ! 2661 | [[Рауль]] || 188 |- ! 2662 | [[Нұрбай]] || 188 |- ! 2663 | [[Нұрбосын]] || 188 |- ! 2664 | [[Мұқтар]] || 188 |- ! 2665 | [[Максад]] || 188 |- ! 2666 | [[Махди]] || 188 |- ! 2667 | [[Касиет]] || 188 |- ! 2668 | [[Жақып]] || 188 |- ! 2669 | [[Алиайдар]] || 188 |- ! 2670 | [[Наурзбай]] || 187 |- ! 2671 | [[Меирамбек]] || 187 |- ! 2672 | [[Исмайыл]] || 187 |- ! 2673 | [[Жанполат]] || 187 |- ! 2674 | [[Ерсеит]] || 187 |- ! 2675 | [[Байрамбай]] || 187 |- ! 2676 | [[Чокан]] || 186 |- ! 2677 | [[Таргын]] || 186 |- ! 2678 | [[Отеген]] || 186 |- ! 2679 | [[Куатжан]] || 186 |- ! 2680 | [[Иманжүсіп]] || 186 |- ! 2681 | [[Жаннат]] || 186 |- ! 2682 | [[Бахитбек]] || 186 |- ! 2683 | [[Бейбитжан]] || 186 |- ! 2684 | [[Амиргали]] || 186 |- ! 2685 | [[Абдигаппар]] || 186 |- ! 2686 | [[Спартак]] || 185 |- ! 2687 | [[Талапбек]] || 185 |- ! 2688 | [[Сұлтанхан]] || 185 |- ! 2689 | [[Кошкарбай]] || 185 |- ! 2690 | [[Карибай]] || 185 |- ! 2691 | [[Ергалы]] || 185 |- ! 2692 | [[Есенаман]] || 185 |- ! 2693 | [[Аюб]] || 185 |- ! 2694 | [[Асылкан]] || 185 |- ! 2695 | [[Аибек]] || 185 |- ! 2696 | [[Нұрланбек]] || 184 |- ! 2697 | [[Омир]] || 184 |- ! 2698 | [[Еркебек]] || 184 |- ! 2699 | [[Бейбитхан]] || 184 |- ! 2700 | [[Самұрат]] || 183 |- ! 2701 | [[Нұрмухамед]] || 183 |- ! 2702 | [[Нұржалғас]] || 183 |- ! 2703 | [[Манар]] || 183 |- ! 2704 | [[Қонысбай]] || 183 |- ! 2705 | [[Мекен]] || 183 |- ! 2706 | [[Жасар]] || 183 |- ! 2707 | [[Кажымурат]] || 183 |- ! 2708 | [[Иглик]] || 183 |- ! 2709 | [[Дильмурат]] || 183 |- ! 2710 | [[Ескендер]] || 183 |- ! 2711 | [[Егинбай]] || 183 |- ! 2712 | [[Артемий]] || 183 |- ! 2713 | [[Бағылан]] || 183 |- ! 2714 | [[Гадилбек]] || 183 |- ! 2715 | [[Ақансері]] || 183 |- ! 2716 | [[Альрами]] || 183 |- ! 2717 | [[Сейсен]] || 182 |- ! 2718 | [[Таңнұр]] || 182 |- ! 2719 | [[Орак]] || 182 |- ! 2720 | [[Омиртай]] || 182 |- ! 2721 | [[Мұратжан]] || 182 |- ! 2722 | [[Мустахим]] || 182 |- ! 2723 | [[Нұр-Ислам]] || 182 |- ! 2724 | [[Мәнсүр]] || 182 |- ! 2725 | [[Құрбанәлі]] || 182 |- ! 2726 | [[Заир]] || 182 |- ! 2727 | [[Зеин]] || 182 |- ! 2728 | [[Әкім]] || 182 |- ! 2729 | [[Есенкелди]] || 182 |- ! 2730 | [[Данис]] || 182 |- ! 2731 | [[Алмахан]] || 182 |- ! 2732 | [[Ақдәулет]] || 182 |- ! 2733 | [[Шахмурат]] || 181 |- ! 2734 | [[Шакарим]] || 181 |- ! 2735 | [[Толенди]] || 181 |- ! 2736 | [[Нысанбек]] || 181 |- ! 2737 | [[Қуанышбай]] || 181 |- ! 2738 | [[Медгат]] || 181 |- ! 2739 | [[Жеткиншек]] || 181 |- ! 2740 | [[Диёрбек]] || 181 |- ! 2741 | [[Бектұр]] || 181 |- ! 2742 | [[Актилек]] || 181 |- ! 2743 | [[Алматбек]] || 181 |- ! 2744 | [[Акторе]] || 181 |- ! 2745 | [[Алайдар]] || 181 |- ! 2746 | [[Тилектес]] || 180 |- ! 2747 | [[Нұрас]] || 180 |- ! 2748 | [[Нурум]] || 180 |- ! 2749 | [[Макулбек]] || 180 |- ! 2750 | [[Канатжан]] || 180 |- ! 2751 | [[Какен]] || 180 |- ! 2752 | [[Дәулетияр]] || 180 |- ! 2753 | [[Бакитбек]] || 180 |- ! 2754 | [[Аллан]] || 180 |- ! 2755 | [[Алхан]] || 180 |- ! 2756 | [[Амзе]] || 180 |- ! 2757 | [[Туребай]] || 179 |- ! 2758 | [[Шахрух]] || 179 |- ! 2759 | [[Каирболат]] || 179 |- ! 2760 | [[Есімжан]] || 179 |- ! 2761 | [[Дилмурат]] || 179 |- ! 2762 | [[Берікбай]] || 179 |- ! 2763 | [[Бибарс]] || 179 |- ! 2764 | [[Эльхан]] || 178 |- ! 2765 | [[Нургалий]] || 178 |- ! 2766 | [[Пархат]] || 178 |- ! 2767 | [[Калымжан]] || 178 |- ! 2768 | [[Женыс]] || 178 |- ! 2769 | [[Асен]] || 178 |- ! 2770 | [[Самурат]] || 177 |- ! 2771 | [[Султанмурат]] || 177 |- ! 2772 | [[Султанхан]] || 177 |- ! 2773 | [[Конай]] || 177 |- ! 2774 | [[Мирамбай]] || 177 |- ! 2775 | [[Қыдыр]] || 177 |- ! 2776 | [[Жасарал]] || 177 |- ! 2777 | [[Даулбай]] || 177 |- ! 2778 | [[Бигали]] || 177 |- ! 2779 | [[Амаль]] || 177 |- ! 2780 | [[Тагайбек]] || 176 |- ! 2781 | [[Тілекқабыл]] || 176 |- ! 2782 | [[Нұрдан]] || 176 |- ! 2783 | [[Даукен]] || 176 |- ! 2784 | [[Диасыл]] || 176 |- ! 2785 | [[Ағабек]] || 176 |- ! 2786 | [[Абдулмалик]] || 176 |- ! 2787 | [[Аділхан]] || 176 |- ! 2788 | [[Турдыбек]] || 175 |- ! 2789 | [[Хайролла]] || 175 |- ! 2790 | [[Тынысбек]] || 175 |- ! 2791 | [[Сабыргали]] || 175 |- ! 2792 | [[Телжан]] || 175 |- ! 2793 | [[Нышан]] || 175 |- ! 2794 | [[Насыр]] || 175 |- ! 2795 | [[Кымбат]] || 175 |- ! 2796 | [[Меиіржан]] || 175 |- ! 2797 | [[Жандияр]] || 175 |- ! 2798 | [[Женіс]] || 175 |- ! 2799 | [[Жакия]] || 175 |- ! 2800 | [[Ақиқат]] || 175 |- ! 2801 | [[Ақселеу]] || 175 |- ! 2802 | [[Лесхан]] || 174 |- ! 2803 | [[Махаббат]] || 174 |- ! 2804 | [[Калбай]] || 174 |- ! 2805 | [[Бердыбек]] || 174 |- ! 2806 | [[Бақытхан]] || 174 |- ! 2807 | [[Ростислав]] || 173 |- ! 2808 | [[Сенбек]] || 173 |- ! 2809 | [[Несипбек]] || 173 |- ! 2810 | [[Мамыржан]] || 173 |- ! 2811 | [[Кадирбай]] || 173 |- ! 2812 | [[Дәулетжан]] || 173 |- ! 2813 | [[Жайнар]] || 173 |- ! 2814 | [[Есенбол]] || 173 |- ! 2815 | [[Бақсұлтан]] || 173 |- ! 2816 | [[Асембек]] || 173 |- ! 2817 | [[Бахдаулет]] || 173 |- ! 2818 | [[Бегім]] || 173 |- ! 2819 | [[Акназар]] || 173 |- ! 2820 | [[Алькен]] || 173 |- ! 2821 | [[Хамидолла]] || 172 |- ! 2822 | [[Хусаин]] || 172 |- ! 2823 | [[Халил]] || 172 |- ! 2824 | [[Сұлтанбейбарыс]] || 172 |- ! 2825 | [[Жанәлі]] || 172 |- ! 2826 | [[Ерғалым]] || 172 |- ! 2827 | [[Әбіл]] || 172 |- ! 2828 | [[Бекалы]] || 172 |- ! 2829 | [[Айжарық]] || 172 |- ! 2830 | [[Адияр]] || 172 |- ! 2831 | [[Үмбет]] || 171 |- ! 2832 | [[Мынжасар]] || 171 |- ! 2833 | [[Маркс]] || 171 |- ! 2834 | [[Илхам]] || 171 |- ! 2835 | [[Тұрлыхан]] || 170 |- ! 2836 | [[Эржан]] || 170 |- ! 2837 | [[Тлепберген]] || 170 |- ! 2838 | [[Сағынтай]] || 170 |- ! 2839 | [[Суюндык]] || 170 |- ! 2840 | [[Нұрмат]] || 170 |- ! 2841 | [[Мықтыбек]] || 170 |- ! 2842 | [[Нұрқадыр]] || 170 |- ! 2843 | [[Кунтуган]] || 170 |- ! 2844 | [[Кенжеғали]] || 170 |- ! 2845 | [[Бақтығали]] || 170 |- ! 2846 | [[Хансултан]] || 169 |- ! 2847 | [[Сенбай]] || 169 |- ! 2848 | [[Тойбек]] || 169 |- ! 2849 | [[Толгат]] || 169 |- ! 2850 | [[Жақсыбай]] || 169 |- ! 2851 | [[Берикказы]] || 169 |- ! 2852 | [[Алмазбек]] || 169 |- ! 2853 | [[Рифат]] || 168 |- ! 2854 | [[Тілеуберді]] || 168 |- ! 2855 | [[Сейдалы]] || 168 |- ! 2856 | [[Саматбек]] || 168 |- ! 2857 | [[Сағын]] || 168 |- ! 2858 | [[Нұрлат]] || 168 |- ! 2859 | [[Мухамбеткали]] || 168 |- ! 2860 | [[Дайрабай]] || 168 |- ! 2861 | [[Аскарбай]] || 168 |- ! 2862 | [[Асильбек]] || 168 |- ! 2863 | [[Айдаулет]] || 168 |- ! 2864 | [[Абдурохман]] || 168 |- ! 2865 | [[Сагынай]] || 167 |- ! 2866 | [[Олжабек]] || 167 |- ! 2867 | [[Нураддин]] || 167 |- ! 2868 | [[Зейнур]] || 167 |- ! 2869 | [[Жулдызбек]] || 167 |- ! 2870 | [[Жумарт]] || 167 |- ! 2871 | [[Керимхан]] || 167 |- ! 2872 | [[Бахтыгали]] || 167 |- ! 2873 | [[Аязбай]] || 167 |- ! 2874 | [[Абдикадир]] || 167 |- ! 2875 | [[Саруар]] || 166 |- ! 2876 | [[Нурулла]] || 166 |- ! 2877 | [[Нурғали]] || 166 |- ! 2878 | [[Қорған]] || 166 |- ! 2879 | [[Исматулла]] || 166 |- ! 2880 | [[Каржау]] || 166 |- ! 2881 | [[Есім]] || 166 |- ! 2882 | [[Есқат]] || 166 |- ! 2883 | [[Дарханбек]] || 166 |- ! 2884 | [[Давлат]] || 166 |- ! 2885 | [[Найзабек]] || 165 |- ! 2886 | [[Озат]] || 165 |- ! 2887 | [[Нұрназар]] || 165 |- ! 2888 | [[Кенесхан]] || 165 |- ! 2889 | [[Жума]] || 165 |- ! 2890 | [[Ермухамбет]] || 165 |- ! 2891 | [[Гиззат]] || 165 |- ! 2892 | [[Елзат]] || 165 |- ! 2893 | [[Боранбек]] || 165 |- ! 2894 | [[Айткул]] || 165 |- ! 2895 | [[Айат]] || 165 |- ! 2896 | [[Шахсұлтан]] || 164 |- ! 2897 | [[Сарыбай]] || 164 |- ! 2898 | [[Мелс]] || 164 |- ! 2899 | [[Керимбай]] || 164 |- ! 2900 | [[Ердәуіт]] || 164 |- ! 2901 | [[Ерсанат]] || 164 |- ! 2902 | [[Абдуманап]] || 164 |- ! 2903 | [[Тургали]] || 163 |- ! 2904 | [[Узак]] || 163 |- ! 2905 | [[Кикбай]] || 163 |- ! 2906 | [[Джаксылык]] || 163 |- ! 2907 | [[Ельтай]] || 163 |- ! 2908 | [[Елдияр]] || 163 |- ! 2909 | [[Багытжан]] || 163 |- ! 2910 | [[Бекмурза]] || 163 |- ! 2911 | [[Абилкасим]] || 163 |- ! 2912 | [[Умирсерик]] || 162 |- ! 2913 | [[Турган]] || 162 |- ! 2914 | [[Тайжан]] || 162 |- ! 2915 | [[Мұханбет]] || 162 |- ! 2916 | [[Лесбай]] || 162 |- ! 2917 | [[Жараскан]] || 162 |- ! 2918 | [[Ерсен]] || 162 |- ! 2919 | [[Ергалым]] || 162 |- ! 2920 | [[Багит]] || 162 |- ! 2921 | [[Арна]] || 162 |- ! 2922 | [[Абдырахман]] || 162 |- ! 2923 | [[Тұрсынбай]] || 161 |- ! 2924 | [[Нұраддин]] || 161 |- ! 2925 | [[Оңталап]] || 161 |- ! 2926 | [[Латиф]] || 161 |- ! 2927 | [[Мендигали]] || 161 |- ! 2928 | [[Илесбек]] || 161 |- ! 2929 | [[Жарасқан]] || 161 |- ! 2930 | [[Жумадилла]] || 161 |- ! 2931 | [[Жексенбек]] || 161 |- ! 2932 | [[Ерсейіт]] || 161 |- ! 2933 | [[Жакслык]] || 161 |- ! 2934 | [[Жавохир]] || 161 |- ! 2935 | [[Дәулеткелді]] || 161 |- ! 2936 | [[Есдаулет]] || 161 |- ! 2937 | [[Абилхаир]] || 161 |- ! 2938 | [[Ынтымак]] || 160 |- ! 2939 | [[Сагимбай]] || 160 |- ! 2940 | [[Сундетбай]] || 160 |- ! 2941 | [[Нуртилеу]] || 160 |- ! 2942 | [[Қадіржан]] || 160 |- ! 2943 | [[Мергали]] || 160 |- ! 2944 | [[Кемал]] || 160 |- ! 2945 | [[Ертілеу]] || 160 |- ! 2946 | [[Жайлаубек]] || 160 |- ! 2947 | [[Дуйсебай]] || 160 |- ! 2948 | [[Елсұлтан]] || 160 |- ! 2949 | [[Ерслан]] || 160 |- ! 2950 | [[Барысхан]] || 160 |- ! 2951 | [[Бектұрған]] || 160 |- ! 2952 | [[Азимжан]] || 160 |- ! 2953 | [[Айсар]] || 160 |- ! 2954 | [[Аманкельди]] || 160 |- ! 2955 | [[Абугали]] || 160 |- ! 2956 | [[Солтан]] || 159 |- ! 2957 | [[Несипбай]] || 159 |- ! 2958 | [[Нұрғанат]] || 159 |- ! 2959 | [[Жастилек]] || 159 |- ! 2960 | [[Ермухамед]] || 159 |- ! 2961 | [[Ерсейт]] || 159 |- ! 2962 | [[Бекәділ]] || 159 |- ! 2963 | [[Бекдияр]] || 159 |- ! 2964 | [[Сапабек]] || 158 |- ! 2965 | [[Тауман]] || 158 |- ! 2966 | [[Сүйінбай]] || 158 |- ! 2967 | [[Тлеугазы]] || 158 |- ! 2968 | [[Кажимурат]] || 158 |- ! 2969 | [[Исагали]] || 158 |- ! 2970 | [[Кайыр]] || 158 |- ! 2971 | [[Ертіс]] || 158 |- ! 2972 | [[Беркинбай]] || 158 |- ! 2973 | [[Бибит]] || 158 |- ! 2974 | [[Балғын]] || 158 |- ! 2975 | [[Биназар]] || 158 |- ! 2976 | [[Абдигани]] || 158 |- ! 2977 | [[Шерзат]] || 157 |- ! 2978 | [[Самиголла]] || 157 |- ! 2979 | [[Мұқасан]] || 157 |- ! 2980 | [[Майлыбай]] || 157 |- ! 2981 | [[Қылышбек]] || 157 |- ! 2982 | [[Жанғазы]] || 157 |- ! 2983 | [[Данай]] || 157 |- ! 2984 | [[Жайсанбек]] || 157 |- ! 2985 | [[Жаксилик]] || 157 |- ! 2986 | [[Бибатыр]] || 157 |- ! 2987 | [[Абдуғани]] || 157 |- ! 2988 | [[Сериккалий]] || 156 |- ! 2989 | [[Өмір]] || 156 |- ! 2990 | [[Марғулан]] || 156 |- ! 2991 | [[Искендер]] || 156 |- ! 2992 | [[Жомартбек]] || 156 |- ! 2993 | [[Ильшат]] || 156 |- ! 2994 | [[Байбатыр]] || 156 |- ! 2995 | [[Бактыгерей]] || 156 |- ! 2996 | [[Альмади]] || 156 |- ! 2997 | [[Адыл]] || 156 |- ! 2998 | [[Фаррух]] || 155 |- ! 2999 | [[Тулеухан]] || 155 |- ! 3000 | [[Сухраб]] || 155 |- ! 3001 | [[Таирхан]] || 155 |- ! 3002 | [[Раман]] || 155 |- ! 3003 | [[Пазылбек]] || 155 |- ! 3004 | [[Жанжігіт]] || 155 |- ! 3005 | [[Дуйсембай]] || 155 |- ! 3006 | [[Ескелді]] || 155 |- ! 3007 | [[Әнет]] || 155 |- ! 3008 | [[Асадулла]] || 155 |- ! 3009 | [[Герман]] || 155 |- ! 3010 | [[Ақболат]] || 155 |- ! 3011 | [[Оналбай]] || 154 |- ! 3012 | [[Махсуд]] || 154 |- ! 3013 | [[Маратхан]] || 154 |- ! 3014 | [[Калымбек]] || 154 |- ! 3015 | [[Әуезхан]] || 154 |- ! 3016 | [[Ділмұрат]] || 154 |- ! 3017 | [[Асылбай]] || 154 |- ! 3018 | [[Аскербай]] || 154 |- ! 3019 | [[Абдусаттар]] || 154 |- ! 3020 | [[Тұран]] || 153 |- ! 3021 | [[Нұрберді]] || 153 |- ! 3022 | [[Раим]] || 153 |- ! 3023 | [[Нурлубек]] || 153 |- ! 3024 | [[Нургелды]] || 153 |- ! 3025 | [[Расулбек]] || 153 |- ! 3026 | [[Өмірәлі]] || 153 |- ! 3027 | [[Комекбай]] || 153 |- ! 3028 | [[Мурод]] || 153 |- ! 3029 | [[Қайратбек]] || 153 |- ! 3030 | [[Қыдырбай]] || 153 |- ! 3031 | [[Калдан]] || 153 |- ! 3032 | [[Кайырлы]] || 153 |- ! 3033 | [[Жусупбек]] || 153 |- ! 3034 | [[Канибек]] || 153 |- ! 3035 | [[Әбдіманап]] || 153 |- ! 3036 | [[Ескермес]] || 153 |- ! 3037 | [[Елеусин]] || 153 |- ! 3038 | [[Асхад]] || 153 |- ! 3039 | [[Бердіхан]] || 153 |- ! 3040 | [[Бекслан]] || 153 |- ! 3041 | [[Абилсеит]] || 153 |- ! 3042 | [[Тюлеген]] || 152 |- ! 3043 | [[Толеби]] || 152 |- ! 3044 | [[Мұсабек]] || 152 |- ! 3045 | [[Радион]] || 152 |- ! 3046 | [[Ниет]] || 152 |- ! 3047 | [[Нурлат]] || 152 |- ! 3048 | [[Мирасхан]] || 152 |- ! 3049 | [[Жунисбек]] || 152 |- ! 3050 | [[Еркингали]] || 152 |- ! 3051 | [[Есенкелді]] || 152 |- ! 3052 | [[Бахадир]] || 152 |- ! 3053 | [[Аркат]] || 152 |- ! 3054 | [[Агибай]] || 152 |- ! 3055 | [[Шынберген]] || 151 |- ! 3056 | [[Төленді]] || 151 |- ! 3057 | [[Хантемір]] || 151 |- ! 3058 | [[Сұлтанмұрат]] || 151 |- ! 3059 | [[Нурдавлет]] || 151 |- ! 3060 | [[Оракбай]] || 151 |- ! 3061 | [[Нұршуақ]] || 151 |- ! 3062 | [[Нурмахамбет]] || 151 |- ! 3063 | [[Қоблан]] || 151 |- ! 3064 | [[Құрман]] || 151 |- ! 3065 | [[Каршига]] || 151 |- ! 3066 | [[Жантілеу]] || 151 |- ! 3067 | [[Илес]] || 151 |- ! 3068 | [[Еркеболат]] || 151 |- ! 3069 | [[Әлі]] || 151 |- ! 3070 | [[Асылзат]] || 151 |- ! 3071 | [[Ауелхан]] || 151 |- ! 3072 | [[Аргынбек]] || 151 |- ! 3073 | [[Толқын]] || 150 |- ! 3074 | [[Рыскул]] || 150 |- ! 3075 | [[Нуржаубай]] || 150 |- ! 3076 | [[Нурсолтан]] || 150 |- ! 3077 | [[Меделхан]] || 150 |- ! 3078 | [[Камза]] || 150 |- ! 3079 | [[Жұмажан]] || 150 |- ! 3080 | [[Думанбек]] || 150 |- ! 3081 | [[Әдлет]] || 150 |- ! 3082 | [[Дониёр]] || 150 |- ! 3083 | [[Беклан]] || 150 |- ! 3084 | [[Айымбек]] || 150 |- ! 3085 | [[Абдинур]] || 150 |- ! 3086 | [[Абдикерим]] || 150 |- ! 3087 | [[Аманхан]] || 150 |- ! 3088 | [[Максатбек]] || 149 |- ! 3089 | [[Камалбек]] || 149 |- ! 3090 | [[Жамбулат]] || 149 |- ! 3091 | [[Кабидолла]] || 149 |- ! 3092 | [[Елубек]] || 149 |- ! 3093 | [[Билол]] || 149 |- ! 3094 | [[Абайхан]] || 149 |- ! 3095 | [[Саттархан]] || 148 |- ! 3096 | [[Медеубек]] || 148 |- ! 3097 | [[Керимжан]] || 148 |- ! 3098 | [[Есдәулет]] || 148 |- ! 3099 | [[Бурхан]] || 148 |- ! 3100 | [[Абдульазиз]] || 148 |- ! 3101 | [[Толеугали]] || 147 |- ! 3102 | [[Эльбрус]] || 147 |- ! 3103 | [[Советкан]] || 147 |- ! 3104 | [[Сәт]] || 147 |- ! 3105 | [[Тастемир]] || 147 |- ! 3106 | [[Сұлтанәли]] || 147 |- ! 3107 | [[Сагиндик]] || 147 |- ! 3108 | [[Мирбулат]] || 147 |- ! 3109 | [[Инабат]] || 147 |- ! 3110 | [[Әбу Бәкір]] || 147 |- ! 3111 | [[Баурджан]] || 147 |- ! 3112 | [[Аскан]] || 147 |- ! 3113 | [[Барлыбай]] || 147 |- ! 3114 | [[Бағытжан]] || 147 |- ! 3115 | [[Азимбай]] || 147 |- ! 3116 | [[Абилгазы]] || 147 |- ! 3117 | [[Абдулхаким]] || 147 |- ! 3118 | [[Ускенбай]] || 146 |- ! 3119 | [[Темурлан]] || 146 |- ! 3120 | [[Семсер]] || 146 |- ! 3121 | [[Мейр]] || 146 |- ! 3122 | [[Какимбек]] || 146 |- ! 3123 | [[Каирхан]] || 146 |- ! 3124 | [[Жанкелды]] || 146 |- ! 3125 | [[Дидархан]] || 146 |- ! 3126 | [[Бахрам]] || 146 |- ! 3127 | [[Берен]] || 146 |- ! 3128 | [[Айтан]] || 146 |- ! 3129 | [[Айнияз]] || 146 |- ! 3130 | [[Абиль]] || 146 |- ! 3131 | [[Акат]] || 146 |- ! 3132 | [[Умиртай]] || 145 |- ! 3133 | [[Ураз]] || 145 |- ! 3134 | [[Уахит]] || 145 |- ! 3135 | [[Сағынай]] || 145 |- ! 3136 | [[Тастан]] || 145 |- ! 3137 | [[Мухамедкали]] || 145 |- ! 3138 | [[Құрбанбек]] || 145 |- ! 3139 | [[Қарасай]] || 145 |- ! 3140 | [[Кайнарбек]] || 145 |- ! 3141 | [[Жарылгасын]] || 145 |- ! 3142 | [[Ергешбай]] || 145 |- ! 3143 | [[Әбу]] || 145 |- ! 3144 | [[Джумагали]] || 145 |- ! 3145 | [[Бекетай]] || 145 |- ! 3146 | [[Ардагер]] || 145 |- ! 3147 | [[Торежан]] || 144 |- ! 3148 | [[Рифхат]] || 144 |- ! 3149 | [[Наурызгали]] || 144 |- ! 3150 | [[Құдырет]] || 144 |- ! 3151 | [[Қобылан]] || 144 |- ! 3152 | [[Мадибек]] || 144 |- ! 3153 | [[Құрманғали]] || 144 |- ! 3154 | [[Жасболат]] || 144 |- ! 3155 | [[Жунис]] || 144 |- ! 3156 | [[Иран]] || 144 |- ! 3157 | [[Жасан]] || 144 |- ! 3158 | [[Ғарифолла]] || 144 |- ! 3159 | [[Абдрашит]] || 144 |- ! 3160 | [[Токсанбай]] || 143 |- ! 3161 | [[Рыскелди]] || 143 |- ! 3162 | [[Муханбетжан]] || 143 |- ! 3163 | [[Оңалбек]] || 143 |- ! 3164 | [[Құрал]] || 143 |- ! 3165 | [[Жунус]] || 143 |- ! 3166 | [[Жеткизген]] || 143 |- ! 3167 | [[Канабек]] || 143 |- ! 3168 | [[Досай]] || 143 |- ! 3169 | [[Әділғазы]] || 143 |- ! 3170 | [[Ержүрек]] || 143 |- ! 3171 | [[Армия]] || 143 |- ! 3172 | [[Берден]] || 143 |- ! 3173 | [[Байбосын]] || 143 |- ! 3174 | [[Борамбай]] || 143 |- ! 3175 | [[Акадил]] || 143 |- ! 3176 | [[Умурзак]] || 142 |- ! 3177 | [[Тилеужан]] || 142 |- ! 3178 | [[Сабитхан]] || 142 |- ! 3179 | [[Сайн]] || 142 |- ! 3180 | [[Сарсембек]] || 142 |- ! 3181 | [[Мұхаммет]] || 142 |- ! 3182 | [[Рабат]] || 142 |- ! 3183 | [[Кыдыргали]] || 142 |- ! 3184 | [[Кенжалы]] || 142 |- ! 3185 | [[Исмат]] || 142 |- ! 3186 | [[Жылкыбай]] || 142 |- ! 3187 | [[Каби]] || 142 |- ! 3188 | [[Ихлас]] || 142 |- ! 3189 | [[Ердар]] || 142 |- ! 3190 | [[Ермухаммед]] || 142 |- ! 3191 | [[Бекәлі]] || 142 |- ! 3192 | [[Асұлан]] || 142 |- ! 3193 | [[Асмир]] || 142 |- ! 3194 | [[Усенбай]] || 141 |- ! 3195 | [[Тлеуберды]] || 141 |- ! 3196 | [[Тойлыбек]] || 141 |- ! 3197 | [[Танаткан]] || 141 |- ! 3198 | [[Нұрдидар]] || 141 |- ! 3199 | [[Рамин]] || 141 |- ! 3200 | [[Онласын]] || 141 |- ! 3201 | [[Кусман]] || 141 |- ! 3202 | [[Кудабай]] || 141 |- ! 3203 | [[Миргали]] || 141 |- ! 3204 | [[Қосай]] || 141 |- ! 3205 | [[Занғар]] || 141 |- ! 3206 | [[Зарлык]] || 141 |- ! 3207 | [[Зафар]] || 141 |- ! 3208 | [[Жангабыл]] || 141 |- ! 3209 | [[Ермагамбет]] || 141 |- ! 3210 | [[Әшім]] || 141 |- ! 3211 | [[Беделхан]] || 141 |- ! 3212 | [[Байтас]] || 141 |- ! 3213 | [[Алтинбек]] || 141 |- ! 3214 | [[Тугел]] || 140 |- ! 3215 | [[Шарипбек]] || 140 |- ! 3216 | [[Назир]] || 140 |- ! 3217 | [[Райхан]] || 140 |- ! 3218 | [[Молдахмет]] || 140 |- ! 3219 | [[Кажымукан]] || 140 |- ! 3220 | [[Жалғасбай]] || 140 |- ! 3221 | [[Атабай]] || 140 |- ! 3222 | [[Бухарбай]] || 140 |- ! 3223 | [[Байтұрсын]] || 140 |- ! 3224 | [[Абдували]] || 140 |- ! 3225 | [[Алтаир]] || 140 |- ! 3226 | [[Айтмурат]] || 140 |- ! 3227 | [[Шахнияз]] || 139 |- ! 3228 | [[Тулеубек]] || 139 |- ! 3229 | [[Шора]] || 139 |- ! 3230 | [[Нұржанат]] || 139 |- ! 3231 | [[Намазбай]] || 139 |- ! 3232 | [[Нурболсын]] || 139 |- ! 3233 | [[Нуртлеу]] || 139 |- ! 3234 | [[Нұраян]] || 139 |- ! 3235 | [[Дуйсембек]] || 139 |- ! 3236 | [[Жайлыбай]] || 139 |- ! 3237 | [[Әбілмәнсүр]] || 139 |- ! 3238 | [[Джангир]] || 139 |- ! 3239 | [[Батихан]] || 139 |- ! 3240 | [[Байтөре]] || 139 |- ! 3241 | [[Базаралы]] || 139 |- ! 3242 | [[Абдірахман]] || 139 |- ! 3243 | [[Алиахмет]] || 139 |- ! 3244 | [[Ардабек]] || 139 |- ! 3245 | [[Темирали]] || 138 |- ! 3246 | [[Сейілбек]] || 138 |- ! 3247 | [[Мұнар]] || 138 |- ! 3248 | [[Нұрәлім]] || 138 |- ! 3249 | [[Равшан]] || 138 |- ! 3250 | [[Койшибай]] || 138 |- ! 3251 | [[Курмантай]] || 138 |- ! 3252 | [[Кадыргали]] || 138 |- ! 3253 | [[Зиябек]] || 138 |- ! 3254 | [[Еркимбек]] || 138 |- ! 3255 | [[Ертілек]] || 138 |- ! 3256 | [[Габбас]] || 138 |- ! 3257 | [[Буранбай]] || 138 |- ! 3258 | [[Бағнұр]] || 138 |- ! 3259 | [[Бекбатыр]] || 138 |- ! 3260 | [[Ақылбай]] || 138 |- ! 3261 | [[Альмурат]] || 138 |- ! 3262 | [[Ақнар]] || 138 |- ! 3263 | [[Чапай]] || 137 |- ! 3264 | [[Турсунгали]] || 137 |- ! 3265 | [[Толыбек]] || 137 |- ! 3266 | [[Суюндик]] || 137 |- ! 3267 | [[Нурперзент]] || 137 |- ! 3268 | [[Олжасбек]] || 137 |- ! 3269 | [[Мылтыкбай]] || 137 |- ! 3270 | [[Маден]] || 137 |- ! 3271 | [[Копжан]] || 137 |- ! 3272 | [[Комек]] || 137 |- ! 3273 | [[Жахан]] || 137 |- ! 3274 | [[Ермұқан]] || 137 |- ! 3275 | [[Галы]] || 137 |- ! 3276 | [[Абылхаир]] || 137 |- ! 3277 | [[Аллажар]] || 137 |- ! 3278 | [[Альхам]] || 137 |- ! 3279 | [[Шындаулет]] || 136 |- ! 3280 | [[Уткир]] || 136 |- ! 3281 | [[Расулхан]] || 136 |- ! 3282 | [[Мухсин]] || 136 |- ! 3283 | [[Онербек]] || 136 |- ! 3284 | [[Мынбай]] || 136 |- ! 3285 | [[Мақсот]] || 136 |- ! 3286 | [[Кошкар]] || 136 |- ! 3287 | [[Кайрлы]] || 136 |- ! 3288 | [[Жантуре]] || 136 |- ! 3289 | [[Калтай]] || 136 |- ! 3290 | [[Казихан]] || 136 |- ! 3291 | [[Жаппар]] || 136 |- ! 3292 | [[Әуесхан]] || 136 |- ! 3293 | [[Әл Фараби]] || 136 |- ! 3294 | [[Жадыгер]] || 136 |- ! 3295 | [[Динар]] || 136 |- ! 3296 | [[Ділшат]] || 136 |- ! 3297 | [[Бату]] || 136 |- ! 3298 | [[Бораш]] || 136 |- ! 3299 | [[Галимбек]] || 136 |- ! 3300 | [[Алымжан]] || 136 |- ! 3301 | [[Абубакір]] || 136 |- ! 3302 | [[Абдуалим]] || 136 |- ! 3303 | [[Ханкерей]] || 135 |- ! 3304 | [[Шекербек]] || 135 |- ! 3305 | [[Төлеухан]] || 135 |- ! 3306 | [[Фарход]] || 135 |- ! 3307 | [[Тенелбай]] || 135 |- ! 3308 | [[Табыс]] || 135 |- ! 3309 | [[Рүстембек]] || 135 |- ! 3310 | [[Сарвар]] || 135 |- ! 3311 | [[Такен]] || 135 |- ! 3312 | [[Суннат]] || 135 |- ! 3313 | [[Нұрділдә]] || 135 |- ! 3314 | [[Нуролла]] || 135 |- ! 3315 | [[Мухаммет]] || 135 |- ! 3316 | [[Махан]] || 135 |- ! 3317 | [[Калел]] || 135 |- ! 3318 | [[Камил]] || 135 |- ! 3319 | [[Исенбай]] || 135 |- ! 3320 | [[Исабай]] || 135 |- ! 3321 | [[Еділхан]] || 135 |- ! 3322 | [[Дарибай]] || 135 |- ! 3323 | [[Ермеккали]] || 135 |- ! 3324 | [[Бердәулет]] || 135 |- ! 3325 | [[Айжас]] || 135 |- ! 3326 | [[Абилсейт]] || 135 |- ! 3327 | [[Торебай]] || 134 |- ! 3328 | [[Шавкат]] || 134 |- ! 3329 | [[Шеризат]] || 134 |- ! 3330 | [[Сармат]] || 134 |- ! 3331 | [[Тенел]] || 134 |- ! 3332 | [[Насипкали]] || 134 |- ! 3333 | [[Райымжан]] || 134 |- ! 3334 | [[Құмар]] || 134 |- ! 3335 | [[Мейрамгазы]] || 134 |- ! 3336 | [[Құттыбек]] || 134 |- ! 3337 | [[Даутбек]] || 134 |- ! 3338 | [[Беркут]] || 134 |- ! 3339 | [[Бостан]] || 134 |- ! 3340 | [[Шынарбек]] || 133 |- ! 3341 | [[Райс]] || 133 |- ! 3342 | [[Нұрахмед]] || 133 |- ! 3343 | [[Платон]] || 133 |- ! 3344 | [[Жүсіпбек]] || 133 |- ! 3345 | [[Жасузак]] || 133 |- ! 3346 | [[Ерубай]] || 133 |- ! 3347 | [[Ерсінбек]] || 133 |- ! 3348 | [[Бахытбай]] || 133 |- ! 3349 | [[Төлепберген]] || 132 |- ! 3350 | [[Фатих]] || 132 |- ! 3351 | [[Туяк]] || 132 |- ! 3352 | [[Тлеукабыл]] || 132 |- ! 3353 | [[Тілеуқабыл]] || 132 |- ! 3354 | [[Құрманәлі]] || 132 |- ! 3355 | [[Мағзұм]] || 132 |- ! 3356 | [[Жолдаскали]] || 132 |- ! 3357 | [[Исраил]] || 132 |- ! 3358 | [[Искандар]] || 132 |- ! 3359 | [[Илиас]] || 132 |- ! 3360 | [[Каирлы]] || 132 |- ! 3361 | [[Дәуірбек]] || 132 |- ! 3362 | [[Даркан]] || 132 |- ! 3363 | [[Әбутәліп]] || 132 |- ! 3364 | [[Әбдіқадыр]] || 132 |- ! 3365 | [[Бокен]] || 132 |- ! 3366 | [[Абылкасым]] || 132 |- ! 3367 | [[Акберди]] || 132 |- ! 3368 | [[Утебай]] || 131 |- ! 3369 | [[Турегали]] || 131 |- ! 3370 | [[Федор]] || 131 |- ! 3371 | [[Хусейн]] || 131 |- ! 3372 | [[Шаймардан]] || 131 |- ! 3373 | [[Сүндетәлі]] || 131 |- ! 3374 | [[Нуркожа]] || 131 |- ! 3375 | [[Қабылбек]] || 131 |- ! 3376 | [[Қадырхан]] || 131 |- ! 3377 | [[Қасен]] || 131 |- ! 3378 | [[Қоныс]] || 131 |- ! 3379 | [[Жұматай]] || 131 |- ! 3380 | [[Жүніс]] || 131 |- ! 3381 | [[Ермухамет]] || 131 |- ! 3382 | [[Бексеит]] || 131 |- ! 3383 | [[Боран]] || 131 |- ! 3384 | [[Абдимажит]] || 131 |- ! 3385 | [[Акмаль]] || 131 |- ! 3386 | [[Абдинұр]] || 131 |- ! 3387 | [[Төлеу]] || 130 |- ! 3388 | [[Тұрсынхан]] || 130 |- ! 3389 | [[Шынасыл]] || 130 |- ! 3390 | [[Фёдор]] || 130 |- ! 3391 | [[Торегали]] || 130 |- ! 3392 | [[Рысхан]] || 130 |- ! 3393 | [[Рахманберди]] || 130 |- ! 3394 | [[Сәлімжан]] || 130 |- ! 3395 | [[Тазабек]] || 130 |- ! 3396 | [[Сүлейман]] || 130 |- ! 3397 | [[Тагай]] || 130 |- ! 3398 | [[Расылхан]] || 130 |- ! 3399 | [[Наржан]] || 130 |- ! 3400 | [[Өнербек]] || 130 |- ! 3401 | [[Мұзаффар]] || 130 |- ! 3402 | [[Мұқият]] || 130 |- ! 3403 | [[Панабек]] || 130 |- ! 3404 | [[Қуантқан]] || 130 |- ! 3405 | [[Макен]] || 130 |- ! 3406 | [[Есеналы]] || 130 |- ! 3407 | [[Даурбек]] || 130 |- ! 3408 | [[Гинаят]] || 130 |- ! 3409 | [[Жайнарбек]] || 130 |- ! 3410 | [[Джандос]] || 130 |- ! 3411 | [[Демежан]] || 130 |- ! 3412 | [[Галижан]] || 130 |- ! 3413 | [[Аширбай]] || 130 |- ! 3414 | [[Абдул-Азиз]] || 130 |- ! 3415 | [[Абдусамад]] || 130 |- ! 3416 | [[Абылхан]] || 130 |- ! 3417 | [[Аидос]] || 130 |- ! 3418 | [[Ханболат]] || 129 |- ! 3419 | [[Төлеубек]] || 129 |- ! 3420 | [[Урынбасар]] || 129 |- ! 3421 | [[Сәттібек]] || 129 |- ! 3422 | [[Тоқтасын]] || 129 |- ! 3423 | [[Қайырғали]] || 129 |- ! 3424 | [[Иззат]] || 129 |- ! 3425 | [[Жарылкап]] || 129 |- ! 3426 | [[Кайырхан]] || 129 |- ! 3427 | [[Кайргельды]] || 129 |- ! 3428 | [[Досмұхаммед]] || 129 |- ! 3429 | [[Жакипбек]] || 129 |- ! 3430 | [[Джалгас]] || 129 |- ! 3431 | [[Бекпулат]] || 129 |- ! 3432 | [[Абдихан]] || 129 |- ! 3433 | [[Азрет]] || 129 |- ! 3434 | [[Тулеутай]] || 128 |- ! 3435 | [[Шалкарбек]] || 128 |- ! 3436 | [[Тұрғанбек]] || 128 |- ! 3437 | [[Серали]] || 128 |- ! 3438 | [[Сагымбек]] || 128 |- ! 3439 | [[Нуржон]] || 128 |- ! 3440 | [[Отан]] || 128 |- ! 3441 | [[Мирали]] || 128 |- ! 3442 | [[Қуанбек]] || 128 |- ! 3443 | [[Бекмухамбет]] || 128 |- ! 3444 | [[Берікболсын]] || 128 |- ! 3445 | [[Актай]] || 128 |- ! 3446 | [[Алтыбай]] || 128 |- ! 3447 | [[Адалбек]] || 128 |- ! 3448 | [[Элбек]] || 127 |- ! 3449 | [[Умиджан]] || 127 |- ! 3450 | [[Тлеу]] || 127 |- ! 3451 | [[Тлеугабыл]] || 127 |- ! 3452 | [[Тайбек]] || 127 |- ! 3453 | [[Сапаржан]] || 127 |- ! 3454 | [[Нұрқат]] || 127 |- ! 3455 | [[Нұрқуат]] || 127 |- ! 3456 | [[Пётр]] || 127 |- ! 3457 | [[Мухидин]] || 127 |- ! 3458 | [[Кудрет]] || 127 |- ! 3459 | [[Маман]] || 127 |- ! 3460 | [[Капар]] || 127 |- ! 3461 | [[Калдар]] || 127 |- ! 3462 | [[Женгис]] || 127 |- ! 3463 | [[Зулхарнай]] || 127 |- ! 3464 | [[Ілиас]] || 127 |- ! 3465 | [[Ислом]] || 127 |- ! 3466 | [[Әмірәли]] || 127 |- ! 3467 | [[Дабыл]] || 127 |- ! 3468 | [[Дилмурод]] || 127 |- ! 3469 | [[Әуелбек]] || 127 |- ! 3470 | [[Даулеткелди]] || 127 |- ! 3471 | [[Галихан]] || 127 |- ! 3472 | [[Бердикул]] || 127 |- ! 3473 | [[Бакжан]] || 127 |- ! 3474 | [[Бегим]] || 127 |- ! 3475 | [[Абдыкадыр]] || 127 |- ! 3476 | [[Алемхан]] || 127 |- ! 3477 | [[Самад]] || 126 |- ! 3478 | [[Сабитбек]] || 126 |- ! 3479 | [[Молдахан]] || 126 |- ! 3480 | [[Қобланды]] || 126 |- ! 3481 | [[Махсетбай]] || 126 |- ! 3482 | [[Муқағали]] || 126 |- ! 3483 | [[Карабай]] || 126 |- ! 3484 | [[Касымкан]] || 126 |- ! 3485 | [[Келдибек]] || 126 |- ! 3486 | [[Айюб]] || 126 |- ! 3487 | [[Абилда]] || 126 |- ! 3488 | [[Толен]] || 125 |- ! 3489 | [[Эдик]] || 125 |- ! 3490 | [[Умирали]] || 125 |- ! 3491 | [[Сатыпалды]] || 125 |- ! 3492 | [[Тилеухан]] || 125 |- ! 3493 | [[Тигран]] || 125 |- ! 3494 | [[Сердалы]] || 125 |- ! 3495 | [[Санатбек]] || 125 |- ! 3496 | [[Орынғали]] || 125 |- ! 3497 | [[Нұридин]] || 125 |- ! 3498 | [[Озодбек]] || 125 |- ! 3499 | [[Жанади]] || 125 |- ! 3500 | [[Еркетай]] || 125 |- ! 3501 | [[Дамиль]] || 125 |- ! 3502 | [[Бакен]] || 125 |- ! 3503 | [[Абумансур]] || 125 |- ! 3504 | [[Толеужан]] || 124 |- ! 3505 | [[Шахнур]] || 124 |- ! 3506 | [[Халмурат]] || 124 |- ! 3507 | [[Ташкенбай]] || 124 |- ! 3508 | [[Нұрбах]] || 124 |- ! 3509 | [[Мухамбетали]] || 124 |- ! 3510 | [[Нуран]] || 124 |- ! 3511 | [[Өсер]] || 124 |- ! 3512 | [[Көбей]] || 124 |- ! 3513 | [[Мерейхан]] || 124 |- ! 3514 | [[Медғат]] || 124 |- ! 3515 | [[Кожабай]] || 124 |- ! 3516 | [[Кажимухан]] || 124 |- ! 3517 | [[Жасқайрат]] || 124 |- ! 3518 | [[Кажмурат]] || 124 |- ! 3519 | [[Жарасбай]] || 124 |- ! 3520 | [[Әзім]] || 124 |- ! 3521 | [[Достияр]] || 124 |- ! 3522 | [[Акмырза]] || 124 |- ! 3523 | [[Адиет]] || 124 |- ! 3524 | [[Аділ]] || 124 |- ! 3525 | [[Умид]] || 123 |- ! 3526 | [[Садық]] || 123 |- ! 3527 | [[Орынхан]] || 123 |- ! 3528 | [[Нұрқадір]] || 123 |- ! 3529 | [[Мұхаметәли]] || 123 |- ! 3530 | [[Қайдар]] || 123 |- ! 3531 | [[Лукпан]] || 123 |- ! 3532 | [[Жангір]] || 123 |- ! 3533 | [[Искендир]] || 123 |- ! 3534 | [[Изатулла]] || 123 |- ! 3535 | [[Әбдірахим]] || 123 |- ! 3536 | [[Елеу]] || 123 |- ! 3537 | [[Байболсын]] || 123 |- ! 3538 | [[Бауырбек]] || 123 |- ! 3539 | [[Аязби]] || 123 |- ! 3540 | [[Ауэз]] || 123 |- ! 3541 | [[Айдынғали]] || 123 |- ! 3542 | [[Айтмухамбет]] || 123 |- ! 3543 | [[Акмал]] || 123 |- ! 3544 | [[Торемурат]] || 122 |- ! 3545 | [[Тулеш]] || 122 |- ! 3546 | [[Файзолла]] || 122 |- ! 3547 | [[Толенды]] || 122 |- ! 3548 | [[Сейткасым]] || 122 |- ! 3549 | [[Рай]] || 122 |- ! 3550 | [[Нұр-Мұхаммед]] || 122 |- ! 3551 | [[Нуркуат]] || 122 |- ! 3552 | [[Нұрмұрат]] || 122 |- ! 3553 | [[Мартбек]] || 122 |- ! 3554 | [[Құралбай]] || 122 |- ! 3555 | [[Макат]] || 122 |- ! 3556 | [[Манасбек]] || 122 |- ! 3557 | [[Мирослав]] || 122 |- ! 3558 | [[Келдібек]] || 122 |- ! 3559 | [[Дәнекер]] || 122 |- ! 3560 | [[Дінмухамет]] || 122 |- ! 3561 | [[Едилбек]] || 122 |- ! 3562 | [[Есил]] || 122 |- ! 3563 | [[Досалы]] || 122 |- ! 3564 | [[Дәнияр]] || 122 |- ! 3565 | [[Бисенбек]] || 122 |- ! 3566 | [[Асылболат]] || 122 |- ! 3567 | [[Ғаділбек]] || 122 |- ! 3568 | [[Бигелді]] || 122 |- ! 3569 | [[Арайбек]] || 122 |- ! 3570 | [[Абсаттар]] || 122 |- ! 3571 | [[Альдаир]] || 122 |- ! 3572 | [[Аржан]] || 122 |- ! 3573 | [[Абилкаир]] || 122 |- ! 3574 | [[Нурмухаммад]] || 121 |- ! 3575 | [[Нуркан]] || 121 |- ! 3576 | [[Ныгмет]] || 121 |- ! 3577 | [[Нурдин]] || 121 |- ! 3578 | [[Махмұт]] || 121 |- ! 3579 | [[Курмангалий]] || 121 |- ! 3580 | [[Зинулла]] || 121 |- ! 3581 | [[Калий]] || 121 |- ! 3582 | [[Жумамурат]] || 121 |- ! 3583 | [[Калдибек]] || 121 |- ! 3584 | [[Кеулимжай]] || 121 |- ! 3585 | [[Жетибай]] || 121 |- ! 3586 | [[Әлкей]] || 121 |- ! 3587 | [[Дамирхан]] || 121 |- ! 3588 | [[Данабай]] || 121 |- ! 3589 | [[Бинұр]] || 121 |- ! 3590 | [[Айбас]] || 121 |- ! 3591 | [[Абдижаппар]] || 121 |- ! 3592 | [[Абдул]] || 121 |- ! 3593 | [[Аманали]] || 121 |- ! 3594 | [[Абдусалам]] || 121 |- ! 3595 | [[Арғынбек]] || 121 |- ! 3596 | [[Улыкпан]] || 120 |- ! 3597 | [[Туралы]] || 120 |- ! 3598 | [[Яссауи]] || 120 |- ! 3599 | [[Тілекжан]] || 120 |- ! 3600 | [[Темірболат]] || 120 |- ! 3601 | [[Тагабай]] || 120 |- ! 3602 | [[Қалибек]] || 120 |- ! 3603 | [[Көбейсін]] || 120 |- ! 3604 | [[Имаш]] || 120 |- ! 3605 | [[Жаһангер]] || 120 |- ! 3606 | [[Жуманазар]] || 120 |- ! 3607 | [[Бекбай]] || 120 |- ! 3608 | [[Аязхан]] || 120 |- ! 3609 | [[Бердаулет]] || 120 |- ! 3610 | [[Алтынсары]] || 120 |- ! 3611 | [[Алкен]] || 120 |- ! 3612 | [[Ақтаң]] || 120 |- ! 3613 | [[Ысқақ]] || 119 |- ! 3614 | [[Тыныбек]] || 119 |- ! 3615 | [[Сеитбек]] || 119 |- ! 3616 | [[Танырберген]] || 119 |- ! 3617 | [[Отанбек]] || 119 |- ! 3618 | [[Көркем]] || 119 |- ! 3619 | [[Молдаш]] || 119 |- ! 3620 | [[Мендыбай]] || 119 |- ! 3621 | [[Кеншилик]] || 119 |- ! 3622 | [[Жапар]] || 119 |- ! 3623 | [[Жанабил]] || 119 |- ! 3624 | [[Жиенбек]] || 119 |- ! 3625 | [[Дауд]] || 119 |- ! 3626 | [[Бимырза]] || 119 |- ! 3627 | [[Базаргали]] || 119 |- ! 3628 | [[Бердали]] || 119 |- ! 3629 | [[Аширхан]] || 119 |- ! 3630 | [[Атажан]] || 119 |- ! 3631 | [[Аятбек]] || 119 |- ! 3632 | [[Абдимурат]] || 119 |- ! 3633 | [[Абилхайыр]] || 119 |- ! 3634 | [[Сеитхан]] || 118 |- ! 3635 | [[Тлекжан]] || 118 |- ! 3636 | [[Святослав]] || 118 |- ! 3637 | [[Саяжан]] || 118 |- ! 3638 | [[Рафаил]] || 118 |- ! 3639 | [[Мәжит]] || 118 |- ! 3640 | [[Максуд]] || 118 |- ! 3641 | [[Жеткер]] || 118 |- ! 3642 | [[Зинур]] || 118 |- ! 3643 | [[Калиаскар]] || 118 |- ! 3644 | [[Кайсарбек]] || 118 |- ! 3645 | [[Елик]] || 118 |- ! 3646 | [[Бейбитбек]] || 118 |- ! 3647 | [[Бексейіт]] || 118 |- ! 3648 | [[Беркін]] || 118 |- ! 3649 | [[Байбулат]] || 118 |- ! 3650 | [[Абдразак]] || 118 |- ! 3651 | [[Ақбар]] || 118 |- ! 3652 | [[Ыхлас]] || 117 |- ! 3653 | [[Ұзақбай]] || 117 |- ! 3654 | [[Нурмурат]] || 117 |- ! 3655 | [[Нуржігіт]] || 117 |- ! 3656 | [[Нурлы]] || 117 |- ! 3657 | [[Мыктыбай]] || 117 |- ! 3658 | [[Жангабай]] || 117 |- ! 3659 | [[Изтурган]] || 117 |- ! 3660 | [[Жонибек]] || 117 |- ! 3661 | [[Каликан]] || 117 |- ! 3662 | [[Әмірали]] || 117 |- ! 3663 | [[Ермұханбет]] || 117 |- ! 3664 | [[Борибай]] || 117 |- ! 3665 | [[Бакыткан]] || 117 |- ! 3666 | [[Берикбек]] || 117 |- ! 3667 | [[Абдрасил]] || 117 |- ! 3668 | [[Адылет]] || 117 |- ! 3669 | [[Толеш]] || 116 |- ! 3670 | [[Сертай]] || 116 |- ! 3671 | [[Толағай]] || 116 |- ! 3672 | [[Сенім]] || 116 |- ! 3673 | [[Рахманберді]] || 116 |- ! 3674 | [[Нураш]] || 116 |- ! 3675 | [[Омарали]] || 116 |- ! 3676 | [[Нурбақыт]] || 116 |- ! 3677 | [[Мухагали]] || 116 |- ! 3678 | [[Колдас]] || 116 |- ! 3679 | [[Мейримхан]] || 116 |- ! 3680 | [[Камит]] || 116 |- ! 3681 | [[Ирлан]] || 116 |- ! 3682 | [[Жумагелди]] || 116 |- ! 3683 | [[Кайырболат]] || 116 |- ! 3684 | [[Кенжебулат]] || 116 |- ! 3685 | [[Еркеұлан]] || 116 |- ! 3686 | [[Ерикжан]] || 116 |- ! 3687 | [[Ахад]] || 116 |- ! 3688 | [[Айткожа]] || 116 |- ! 3689 | [[Адихан]] || 116 |- ! 3690 | [[Абайбек]] || 116 |- ! 3691 | [[Туран]] || 115 |- ! 3692 | [[Нурдан]] || 115 |- ! 3693 | [[Ермат]] || 115 |- ! 3694 | [[Дуйсебек]] || 115 |- ! 3695 | [[Ерсаян]] || 115 |- ! 3696 | [[Байдос]] || 115 |- ! 3697 | [[Бахтибай]] || 115 |- ! 3698 | [[Асфендияр]] || 115 |- ! 3699 | [[Адамбек]] || 115 |- ! 3700 | [[Айнат]] || 115 |- ! 3701 | [[Абсамат]] || 115 |- ! 3702 | [[Хакім]] || 114 |- ! 3703 | [[Төрәлі]] || 114 |- ! 3704 | [[Суиндык]] || 114 |- ! 3705 | [[Серык]] || 114 |- ! 3706 | [[Рыскелды]] || 114 |- ! 3707 | [[Тойшыбек]] || 114 |- ! 3708 | [[Сағидолла]] || 114 |- ! 3709 | [[Токан]] || 114 |- ! 3710 | [[Сәлім]] || 114 |- ! 3711 | [[Рассул]] || 114 |- ! 3712 | [[Оралтай]] || 114 |- ! 3713 | [[Өмірұзақ]] || 114 |- ! 3714 | [[Нұраман]] || 114 |- ! 3715 | [[Курманжан]] || 114 |- ! 3716 | [[Көпжан]] || 114 |- ! 3717 | [[Мендибек]] || 114 |- ! 3718 | [[Кобей]] || 114 |- ! 3719 | [[Диасбек]] || 114 |- ! 3720 | [[Джанабай]] || 114 |- ! 3721 | [[Бабахан]] || 114 |- ! 3722 | [[Гадылбек]] || 114 |- ! 3723 | [[Ботир]] || 114 |- ! 3724 | [[Абилкайыр]] || 114 |- ! 3725 | [[Акберен]] || 114 |- ! 3726 | [[Адель]] || 114 |- ! 3727 | [[Аль-Мансур]] || 114 |- ! 3728 | [[Ханиф]] || 113 |- ! 3729 | [[Яков]] || 113 |- ! 3730 | [[Тәукехан]] || 113 |- ! 3731 | [[Сарман]] || 113 |- ! 3732 | [[Нуртлек]] || 113 |- ! 3733 | [[Омиргали]] || 113 |- ! 3734 | [[Кылышбай]] || 113 |- ! 3735 | [[Жасканат]] || 113 |- ! 3736 | [[Әмин]] || 113 |- ! 3737 | [[Әскер]] || 113 |- ! 3738 | [[Дауиржан]] || 113 |- ! 3739 | [[Әбдірахым]] || 113 |- ! 3740 | [[Диханбай]] || 113 |- ! 3741 | [[Дәуірхан]] || 113 |- ! 3742 | [[Бейсенгазы]] || 113 |- ! 3743 | [[Арысланбек]] || 113 |- ! 3744 | [[Абдулрахман]] || 113 |- ! 3745 | [[Арда]] || 113 |- ! 3746 | [[Алтайбек]] || 113 |- ! 3747 | [[Алий]] || 113 |- ! 3748 | [[Адылжан]] || 113 |- ! 3749 | [[Слямбек]] || 112 |- ! 3750 | [[Оразымбет]] || 112 |- ! 3751 | [[Өтеміс]] || 112 |- ! 3752 | [[Кудияр]] || 112 |- ! 3753 | [[Кобеген]] || 112 |- ! 3754 | [[Мархат]] || 112 |- ! 3755 | [[Кенжибек]] || 112 |- ! 3756 | [[Еркенже]] || 112 |- ! 3757 | [[Джумахан]] || 112 |- ! 3758 | [[Екпін]] || 112 |- ! 3759 | [[Бахадур]] || 112 |- ! 3760 | [[Балгынбек]] || 112 |- ! 3761 | [[Баянды]] || 112 |- ! 3762 | [[Азатхан]] || 112 |- ! 3763 | [[Абуали]] || 112 |- ! 3764 | [[Абдикалык]] || 112 |- ! 3765 | [[Абдумажит]] || 112 |- ! 3766 | [[Алғыс]] || 112 |- ! 3767 | [[Сардорбек]] || 111 |- ! 3768 | [[Серәлі]] || 111 |- ! 3769 | [[Танир]] || 111 |- ! 3770 | [[Сабырбай]] || 111 |- ! 3771 | [[Нурахан]] || 111 |- ! 3772 | [[Оралгазы]] || 111 |- ! 3773 | [[Ильнар]] || 111 |- ! 3774 | [[Жаик]] || 111 |- ! 3775 | [[Еликбай]] || 111 |- ! 3776 | [[Ермак]] || 111 |- ! 3777 | [[Ербакыт]] || 111 |- ! 3778 | [[Ермаганбет]] || 111 |- ! 3779 | [[Жайылхан]] || 111 |- ! 3780 | [[Дилдабек]] || 111 |- ! 3781 | [[Дәулетбай]] || 111 |- ! 3782 | [[Биғали]] || 111 |- ! 3783 | [[Гайнулла]] || 111 |- ! 3784 | [[Быржан]] || 111 |- ! 3785 | [[Аккали]] || 111 |- ! 3786 | [[Ақтанберді]] || 111 |- ! 3787 | [[Абильхан]] || 111 |- ! 3788 | [[Абдуазиз]] || 111 |- ! 3789 | [[Абдуғаппар]] || 111 |- ! 3790 | [[Яхья]] || 110 |- ! 3791 | [[Улукбек]] || 110 |- ! 3792 | [[Турабек]] || 110 |- ! 3793 | [[Саду]] || 110 |- ! 3794 | [[Смағұл]] || 110 |- ! 3795 | [[Семейхан]] || 110 |- ! 3796 | [[Сүйеніш]] || 110 |- ! 3797 | [[Нурғиса]] || 110 |- ! 3798 | [[Муратали]] || 110 |- ! 3799 | [[Кырыкбай]] || 110 |- ! 3800 | [[Кәдірбек]] || 110 |- ! 3801 | [[Журсин]] || 110 |- ! 3802 | [[Камидолла]] || 110 |- ! 3803 | [[Жолан]] || 110 |- ! 3804 | [[Жалғасхан]] || 110 |- ! 3805 | [[Ғазизхан]] || 110 |- ! 3806 | [[Бектияр]] || 110 |- ! 3807 | [[Габитжан]] || 110 |- ! 3808 | [[Барыс]] || 110 |- ! 3809 | [[Ғасыржан]] || 110 |- ! 3810 | [[Ғабидулла]] || 110 |- ! 3811 | [[Альтемир]] || 110 |- ! 3812 | [[Хаджимурат]] || 109 |- ! 3813 | [[Шейхислам]] || 109 |- ! 3814 | [[Умирзах]] || 109 |- ! 3815 | [[Садуақас]] || 109 |- ! 3816 | [[Рахимберди]] || 109 |- ! 3817 | [[Нұржаусын]] || 109 |- ! 3818 | [[Нағашбек]] || 109 |- ! 3819 | [[Нұрділда]] || 109 |- ! 3820 | [[Жаналы]] || 109 |- ! 3821 | [[Кайырбай]] || 109 |- ! 3822 | [[Калмырза]] || 109 |- ! 3823 | [[Жеткізген]] || 109 |- ! 3824 | [[Әбдіжаппар]] || 109 |- ! 3825 | [[Әкімбек]] || 109 |- ! 3826 | [[Билял]] || 109 |- ! 3827 | [[Арыстанбай]] || 109 |- ! 3828 | [[Багадат]] || 109 |- ! 3829 | [[Баянбай]] || 109 |- ! 3830 | [[Аділжан]] || 109 |- ! 3831 | [[Абдул Азиз]] || 109 |- ! 3832 | [[Ақжолтай]] || 109 |- ! 3833 | [[Адлен]] || 109 |- ! 3834 | [[Туленди]] || 108 |- ! 3835 | [[Салык]] || 108 |- ! 3836 | [[Токтархан]] || 108 |- ! 3837 | [[Талип]] || 108 |- ! 3838 | [[Садвакас]] || 108 |- ! 3839 | [[Сагинбек]] || 108 |- ! 3840 | [[Смайыл]] || 108 |- ! 3841 | [[Нурадиль]] || 108 |- ! 3842 | [[Нуржанат]] || 108 |- ! 3843 | [[Нұрсәулет]] || 108 |- ! 3844 | [[Қайсарбек]] || 108 |- ! 3845 | [[Жанзак]] || 108 |- ! 3846 | [[Жауынбай]] || 108 |- ! 3847 | [[Жубаткан]] || 108 |- ! 3848 | [[Кабдрахман]] || 108 |- ! 3849 | [[Жанысбек]] || 108 |- ! 3850 | [[Жубандык]] || 108 |- ! 3851 | [[Жақсыкелді]] || 108 |- ! 3852 | [[Дегдар]] || 108 |- ! 3853 | [[Әбіл-Мансұр]] || 108 |- ! 3854 | [[Галамат]] || 108 |- ! 3855 | [[Багыт]] || 108 |- ! 3856 | [[Аятулла]] || 108 |- ! 3857 | [[Абдугали]] || 108 |- ! 3858 | [[Аксултан]] || 108 |- ! 3859 | [[Абдугаппар]] || 108 |- ! 3860 | [[Алгабек]] || 108 |- ! 3861 | [[Акпар]] || 108 |- ! 3862 | [[Абдуррохим]] || 108 |- ! 3863 | [[Халит]] || 107 |- ! 3864 | [[Тыныс]] || 107 |- ! 3865 | [[Уласбек]] || 107 |- ! 3866 | [[Ырысбай]] || 107 |- ! 3867 | [[Сандибай]] || 107 |- ! 3868 | [[Тоқтарбек]] || 107 |- ! 3869 | [[Сабитжан]] || 107 |- ! 3870 | [[Мухамед-Али]] || 107 |- ! 3871 | [[Нуркелды]] || 107 |- ! 3872 | [[Нургалы]] || 107 |- ! 3873 | [[Максутбек]] || 107 |- ! 3874 | [[Жекен]] || 107 |- ! 3875 | [[Жаңбырбай]] || 107 |- ! 3876 | [[Канаш]] || 107 |- ! 3877 | [[Жанкельды]] || 107 |- ! 3878 | [[Кенжемурат]] || 107 |- ! 3879 | [[Каиркен]] || 107 |- ! 3880 | [[Жетпісбай]] || 107 |- ! 3881 | [[Калкен]] || 107 |- ! 3882 | [[Исламжан]] || 107 |- ! 3883 | [[Әбдібек]] || 107 |- ! 3884 | [[Дауыл]] || 107 |- ! 3885 | [[Әлмұхаммед]] || 107 |- ! 3886 | [[Дюсенгали]] || 107 |- ! 3887 | [[Аруан]] || 107 |- ! 3888 | [[Абилбек]] || 107 |- ! 3889 | [[Алмурат]] || 107 |- ! 3890 | [[Абілмансұр]] || 107 |- ! 3891 | [[Халык]] || 106 |- ! 3892 | [[Элнур]] || 106 |- ! 3893 | [[Ұласбек]] || 106 |- ! 3894 | [[Тимерлан]] || 106 |- ! 3895 | [[Сагымбай]] || 106 |- ! 3896 | [[Съезбек]] || 106 |- ! 3897 | [[Тиллабек]] || 106 |- ! 3898 | [[Наврузбек]] || 106 |- ! 3899 | [[Полатбай]] || 106 |- ! 3900 | [[Орысбай]] || 106 |- ! 3901 | [[Кошкинбай]] || 106 |- ! 3902 | [[Козыбай]] || 106 |- ! 3903 | [[Мирамгали]] || 106 |- ! 3904 | [[Куракбай]] || 106 |- ! 3905 | [[Мукатай]] || 106 |- ! 3906 | [[Қадірбек]] || 106 |- ! 3907 | [[Караман]] || 106 |- ! 3908 | [[Кабидулла]] || 106 |- ! 3909 | [[Жеткеншек]] || 106 |- ! 3910 | [[Канай]] || 106 |- ! 3911 | [[Егемберди]] || 106 |- ! 3912 | [[Ергенбай]] || 106 |- ! 3913 | [[Елибай]] || 106 |- ! 3914 | [[Асаналы]] || 106 |- ! 3915 | [[Бисултан]] || 106 |- ! 3916 | [[Бижигит]] || 106 |- ! 3917 | [[Бөкенбай]] || 106 |- ! 3918 | [[Габдолла]] || 106 |- ! 3919 | [[Алипбай]] || 106 |- ! 3920 | [[Амиль]] || 106 |- ! 3921 | [[Абдужалил]] || 106 |- ! 3922 | [[Шамшидин]] || 105 |- ! 3923 | [[Уринбасар]] || 105 |- ! 3924 | [[Туймебай]] || 105 |- ! 3925 | [[Солих]] || 105 |- ! 3926 | [[Нұр Ислам]] || 105 |- ! 3927 | [[Лашын]] || 105 |- ! 3928 | [[Кувандык]] || 105 |- ! 3929 | [[Мадий]] || 105 |- ! 3930 | [[Кенжегазы]] || 105 |- ! 3931 | [[Иманбай]] || 105 |- ! 3932 | [[Гусман]] || 105 |- ! 3933 | [[Әбілсейіт]] || 105 |- ! 3934 | [[Асемхан]] || 105 |- ! 3935 | [[Баймурза]] || 105 |- ! 3936 | [[Айдамир]] || 105 |- ! 3937 | [[Алданазар]] || 105 |- ! 3938 | [[Алдамжар]] || 105 |- ! 3939 | [[Туленды]] || 104 |- ! 3940 | [[Шайхислам]] || 104 |- ! 3941 | [[Тарғын]] || 104 |- ! 3942 | [[Нурслан]] || 104 |- ! 3943 | [[Нурдилла]] || 104 |- ! 3944 | [[Магауя]] || 104 |- ! 3945 | [[Кулажан]] || 104 |- ! 3946 | [[Максутхан]] || 104 |- ! 3947 | [[Қайролла]] || 104 |- ! 3948 | [[Кенжегул]] || 104 |- ! 3949 | [[Камидулла]] || 104 |- ! 3950 | [[Жаныс]] || 104 |- ! 3951 | [[Іляс]] || 104 |- ! 3952 | [[Казтай]] || 104 |- ! 3953 | [[Әліжан]] || 104 |- ! 3954 | [[Доскали]] || 104 |- ! 3955 | [[Әбдірасул]] || 104 |- ! 3956 | [[Әбілғазы]] || 104 |- ! 3957 | [[Дюсембек]] || 104 |- ! 3958 | [[Дәмір]] || 104 |- ! 3959 | [[Бекарыстан]] || 104 |- ! 3960 | [[Байсултан]] || 104 |- ! 3961 | [[Балта]] || 104 |- ! 3962 | [[Болыс]] || 104 |- ! 3963 | [[Бижігіт]] || 104 |- ! 3964 | [[Шымболат]] || 103 |- ! 3965 | [[Юлдаш]] || 103 |- ! 3966 | [[Турсынгазы]] || 103 |- ! 3967 | [[Нургожа]] || 103 |- ! 3968 | [[Мухаммедәли]] || 103 |- ! 3969 | [[Назарали]] || 103 |- ! 3970 | [[Мирман]] || 103 |- ! 3971 | [[Корган]] || 103 |- ! 3972 | [[Кыдыралы]] || 103 |- ! 3973 | [[Мағди]] || 103 |- ! 3974 | [[Ильгиз]] || 103 |- ! 3975 | [[Жангельди]] || 103 |- ! 3976 | [[Ерсинбек]] || 103 |- ! 3977 | [[Елеубай]] || 103 |- ! 3978 | [[Ерғұлан]] || 103 |- ! 3979 | [[Байтурсын]] || 103 |- ! 3980 | [[Арыстангали]] || 103 |- ! 3981 | [[Абдурашит]] || 103 |- ! 3982 | [[Айткалий]] || 103 |- ! 3983 | [[Абдикадыр]] || 103 |- ! 3984 | [[Шахзод]] || 102 |- ! 3985 | [[Турлыбай]] || 102 |- ! 3986 | [[Тимурбек]] || 102 |- ! 3987 | [[Серкебай]] || 102 |- ! 3988 | [[Тойбазар]] || 102 |- ! 3989 | [[Орманбек]] || 102 |- ! 3990 | [[Нургабыл]] || 102 |- ! 3991 | [[Куттымурат]] || 102 |- ! 3992 | [[Иманжан]] || 102 |- ! 3993 | [[Калиолла]] || 102 |- ! 3994 | [[Далабай]] || 102 |- ! 3995 | [[Ергулан]] || 102 |- ! 3996 | [[Есбулат]] || 102 |- ! 3997 | [[Әлемхан]] || 102 |- ! 3998 | [[Дауир]] || 102 |- ! 3999 | [[Байжигит]] || 102 |- ! 4000 | [[Аюп]] || 102 |- ! 4001 | [[Ағаділ]] || 102 |- ! 4002 | [[Абдрасул]] || 102 |- ! 4003 | [[Албек]] || 102 |- ! 4004 | [[Аймахан]] || 102 |- ! 4005 | [[Ханторе]] || 101 |- ! 4006 | [[Шәміл]] || 101 |- ! 4007 | [[Тұрсынәлі]] || 101 |- ! 4008 | [[Шахдияр]] || 101 |- ! 4009 | [[Темурбек]] || 101 |- ! 4010 | [[Сағинұр]] || 101 |- ! 4011 | [[Рустэм]] || 101 |- ! 4012 | [[Салахаддин]] || 101 |- ! 4013 | [[Оралкан]] || 101 |- ! 4014 | [[Нұрай]] || 101 |- ! 4015 | [[Мурзагали]] || 101 |- ! 4016 | [[Идирис]] || 101 |- ! 4017 | [[Зуфар]] || 101 |- ! 4018 | [[Кайрболат]] || 101 |- ! 4019 | [[Дуйсенали]] || 101 |- ! 4020 | [[Ержет]] || 101 |- ! 4021 | [[Есенәлі]] || 101 |- ! 4022 | [[Аядиль]] || 101 |- ! 4023 | [[Айтмухамет]] || 101 |- ! 4024 | [[Туркменбай]] || 100 |- ! 4025 | [[Серикгали]] || 100 |- ! 4026 | [[Сейфолла]] || 100 |- ! 4027 | [[Сисенгали]] || 100 |- ! 4028 | [[Сәуірбек]] || 100 |- ! 4029 | [[Сисен]] || 100 |- ! 4030 | [[Сеил]] || 100 |- ! 4031 | [[Тазабай]] || 100 |- ! 4032 | [[Өсербай]] || 100 |- ! 4033 | [[Орынжан]] || 100 |- ! 4034 | [[Оскар]] || 100 |- ! 4035 | [[Нұрасхан]] || 100 |- ! 4036 | [[Мусилим]] || 100 |- ! 4037 | [[Кунболат]] || 100 |- ! 4038 | [[Муратказы]] || 100 |- ! 4039 | [[Курманалы]] || 100 |- ! 4040 | [[Қойшыбай]] || 100 |- ! 4041 | [[Мейірімжан]] || 100 |- ! 4042 | [[Құштар]] || 100 |- ! 4043 | [[Жұман]] || 100 |- ! 4044 | [[Жанатхан]] || 100 |- ! 4045 | [[Жузбай]] || 100 |- ! 4046 | [[Жамбылбек]] || 100 |- ! 4047 | [[Ильзат]] || 100 |- ! 4048 | [[Даврон]] || 100 |- ! 4049 | [[Дилан]] || 100 |- ! 4050 | [[Данышпан]] || 100 |- ! 4051 | [[Әбдуәли]] || 100 |- ! 4052 | [[Галиаскар]] || 100 |- ! 4053 | [[Архимед]] || 100 |- ! 4054 | [[Балхаш]] || 100 |- ! 4055 | [[Ғибадат]] || 100 |- ! 4056 | [[Баянгали]] || 100 |- ! 4057 | [[Абдуллох]] || 100 |- ! 4058 | [[Эрали]] || 99 |- ! 4059 | [[Тұрғанбай]] || 99 |- ! 4060 | [[Фарит]] || 99 |- ! 4061 | [[Турдалы]] || 99 |- ! 4062 | [[Тілеу]] || 99 |- ! 4063 | [[Сыздык]] || 99 |- ! 4064 | [[Сағынжан]] || 99 |- ! 4065 | [[Рахимбай]] || 99 |- ! 4066 | [[Талғатбек]] || 99 |- ! 4067 | [[Толебай]] || 99 |- ! 4068 | [[Сағатбек]] || 99 |- ! 4069 | [[Раушан]] || 99 |- ! 4070 | [[Мүслим]] || 99 |- ! 4071 | [[Раиль]] || 99 |- ! 4072 | [[Мырзаш]] || 99 |- ! 4073 | [[Омирали]] || 99 |- ! 4074 | [[Кирил]] || 99 |- ! 4075 | [[Мейранбек]] || 99 |- ! 4076 | [[Мусатай]] || 99 |- ! 4077 | [[Жанар]] || 99 |- ! 4078 | [[Жарылгап]] || 99 |- ! 4079 | [[Калдибай]] || 99 |- ! 4080 | [[Жасылан]] || 99 |- ! 4081 | [[Карл]] || 99 |- ! 4082 | [[Джанат]] || 99 |- ! 4083 | [[Досмухан]] || 99 |- ! 4084 | [[Байнұр]] || 99 |- ! 4085 | [[Бекмахан]] || 99 |- ! 4086 | [[Бегежан]] || 99 |- ! 4087 | [[Арысбай]] || 99 |- ! 4088 | [[Баймухан]] || 99 |- ! 4089 | [[Айтмагамбет]] || 99 |- ! 4090 | [[Адис]] || 99 |- ! 4091 | [[Айнур]] || 99 |- ! 4092 | [[Азидолла]] || 99 |- ! 4093 | [[Абдулхафиз]] || 99 |- ! 4094 | [[Айтмухан]] || 99 |- ! 4095 | [[Айтмуханбет]] || 99 |- ! 4096 | [[Фазылбек]] || 98 |- ! 4097 | [[Рахымбай]] || 98 |- ! 4098 | [[Саркыт]] || 98 |- ! 4099 | [[Назым]] || 98 |- ! 4100 | [[Нуркат]] || 98 |- ! 4101 | [[Мир]] || 98 |- ! 4102 | [[Қанжар]] || 98 |- ! 4103 | [[Жолтай]] || 98 |- ! 4104 | [[Канжарбек]] || 98 |- ! 4105 | [[Кеменгер]] || 98 |- ! 4106 | [[Жанәбіл]] || 98 |- ! 4107 | [[Әбіл Мансұр]] || 98 |- ! 4108 | [[Ерсағын]] || 98 |- ! 4109 | [[Джамбулат]] || 98 |- ! 4110 | [[Арнас]] || 98 |- ! 4111 | [[Бахтжон]] || 98 |- ! 4112 | [[Айтас]] || 98 |- ! 4113 | [[Алау]] || 98 |- ! 4114 | [[Альнұр]] || 98 |- ! 4115 | [[Алдонгар]] || 98 |- ! 4116 | [[Шохрух]] || 97 |- ! 4117 | [[Рахманали]] || 97 |- ! 4118 | [[Тельжан]] || 97 |- ! 4119 | [[Сапаргалий]] || 97 |- ! 4120 | [[Рәтбек]] || 97 |- ! 4121 | [[Раимжан]] || 97 |- ! 4122 | [[Нурлибай]] || 97 |- ! 4123 | [[Нуратдин]] || 97 |- ! 4124 | [[Нурсагат]] || 97 |- ! 4125 | [[Миятбек]] || 97 |- ! 4126 | [[Кобыланды]] || 97 |- ! 4127 | [[Мамадияр]] || 97 |- ! 4128 | [[Исак]] || 97 |- ! 4129 | [[Илесбай]] || 97 |- ! 4130 | [[Кайрош]] || 97 |- ! 4131 | [[Ерханат]] || 97 |- ! 4132 | [[Ельжас]] || 97 |- ! 4133 | [[Елсияр]] || 97 |- ! 4134 | [[Бахтиер]] || 97 |- ! 4135 | [[Бигазы]] || 97 |- ! 4136 | [[Бекмұхамед]] || 97 |- ! 4137 | [[Атанияз]] || 97 |- ! 4138 | [[Бақтөре]] || 97 |- ! 4139 | [[Акдаулет]] || 97 |- ! 4140 | [[Эрнест]] || 96 |- ! 4141 | [[Серижан]] || 96 |- ! 4142 | [[Сали]] || 96 |- ! 4143 | [[Нурхожа]] || 96 |- ! 4144 | [[Құлмұхаммед]] || 96 |- ! 4145 | [[Қуатжан]] || 96 |- ! 4146 | [[Қымбат]] || 96 |- ! 4147 | [[Касим]] || 96 |- ! 4148 | [[Калым]] || 96 |- ! 4149 | [[Керімжан]] || 96 |- ! 4150 | [[Еркасым]] || 96 |- ! 4151 | [[Есқали]] || 96 |- ! 4152 | [[Бахтибек]] || 96 |- ! 4153 | [[Бакытнур]] || 96 |- ! 4154 | [[Айткен]] || 96 |- ! 4155 | [[Туракбай]] || 95 |- ! 4156 | [[Сауытбек]] || 95 |- ! 4157 | [[Танжарбай]] || 95 |- ! 4158 | [[Саркытбек]] || 95 |- ! 4159 | [[Темірғали]] || 95 |- ! 4160 | [[Селим]] || 95 |- ! 4161 | [[Рауф]] || 95 |- ! 4162 | [[Кожамурат]] || 95 |- ! 4163 | [[Маратжан]] || 95 |- ! 4164 | [[Ільяс]] || 95 |- ! 4165 | [[Имантай]] || 95 |- ! 4166 | [[Жумагелды]] || 95 |- ! 4167 | [[Демьян]] || 95 |- ! 4168 | [[Ерқожа]] || 95 |- ! 4169 | [[Әлен]] || 95 |- ! 4170 | [[Әбдіғали]] || 95 |- ! 4171 | [[Елисей]] || 95 |- ! 4172 | [[Бекмуханбет]] || 95 |- ! 4173 | [[Бекдос]] || 95 |- ! 4174 | [[Аширали]] || 95 |- ! 4175 | [[Байзақ]] || 95 |- ! 4176 | [[Бегман]] || 95 |- ! 4177 | [[Баяхмет]] || 95 |- ! 4178 | [[Ажибек]] || 95 |- ! 4179 | [[Акимхан]] || 95 |- ! 4180 | [[Эрбол]] || 94 |- ! 4181 | [[Ырысдаулет]] || 94 |- ! 4182 | [[Шегебай]] || 94 |- ! 4183 | [[Садыбек]] || 94 |- ! 4184 | [[Рыспай]] || 94 |- ! 4185 | [[Сейіт]] || 94 |- ! 4186 | [[Солтанбек]] || 94 |- ! 4187 | [[Нұр-Али]] || 94 |- ! 4188 | [[Оразкан]] || 94 |- ! 4189 | [[Қасым-Жомарт]] || 94 |- ! 4190 | [[Курбангали]] || 94 |- ! 4191 | [[Келден]] || 94 |- ! 4192 | [[Жұлдызбек]] || 94 |- ! 4193 | [[Калжигит]] || 94 |- ! 4194 | [[Калимжан]] || 94 |- ! 4195 | [[Жанаман]] || 94 |- ! 4196 | [[Кайрбай]] || 94 |- ! 4197 | [[Жакип]] || 94 |- ! 4198 | [[Дін-Мұхаммед]] || 94 |- ! 4199 | [[Ерқасым]] || 94 |- ! 4200 | [[Асуан]] || 94 |- ! 4201 | [[Бекқали]] || 94 |- ! 4202 | [[Газизбек]] || 94 |- ! 4203 | [[Ахтан]] || 94 |- ! 4204 | [[Байкадам]] || 94 |- ! 4205 | [[Асангали]] || 94 |- ! 4206 | [[Абдирахим]] || 94 |- ! 4207 | [[Аби]] || 94 |- ! 4208 | [[Эльмар]] || 93 |- ! 4209 | [[Умербек]] || 93 |- ! 4210 | [[Хакимжан]] || 93 |- ! 4211 | [[Садибек]] || 93 |- ! 4212 | [[Сапарәлі]] || 93 |- ! 4213 | [[Ризван]] || 93 |- ! 4214 | [[Сердар]] || 93 |- ! 4215 | [[Таласбек]] || 93 |- ! 4216 | [[Сырбай]] || 93 |- ! 4217 | [[Мұратбай]] || 93 |- ! 4218 | [[Нұрымхан]] || 93 |- ! 4219 | [[Мұхаметали]] || 93 |- ! 4220 | [[Мұсахан]] || 93 |- ! 4221 | [[Мухтор]] || 93 |- ! 4222 | [[Милан]] || 93 |- ! 4223 | [[Мирзагали]] || 93 |- ! 4224 | [[Мелдехан]] || 93 |- ! 4225 | [[Мендыгали]] || 93 |- ! 4226 | [[Кемаль]] || 93 |- ! 4227 | [[Исломбек]] || 93 |- ! 4228 | [[Дильдар]] || 93 |- ! 4229 | [[Давлатбек]] || 93 |- ! 4230 | [[Джаныбек]] || 93 |- ! 4231 | [[Ғамзат]] || 93 |- ! 4232 | [[Ботабек]] || 93 |- ! 4233 | [[Бердімұрат]] || 93 |- ! 4234 | [[Арынгазы]] || 93 |- ! 4235 | [[Аятхан]] || 93 |- ! 4236 | [[Ауесбек]] || 93 |- ! 4237 | [[Акжолтай]] || 93 |- ! 4238 | [[Анзор]] || 93 |- ! 4239 | [[Акимбай]] || 93 |- ! 4240 | [[Альтайыр]] || 93 |- ! 4241 | [[Арипхан]] || 93 |- ! 4242 | [[Шахмұрат]] || 92 |- ! 4243 | [[Якуб]] || 92 |- ! 4244 | [[Хадис]] || 92 |- ! 4245 | [[Шерәлі]] || 92 |- ! 4246 | [[Сактапберген]] || 92 |- ! 4247 | [[Савет]] || 92 |- ! 4248 | [[Серикбосын]] || 92 |- ! 4249 | [[Нигмет]] || 92 |- ! 4250 | [[Отарбай]] || 92 |- ! 4251 | [[Кожаберген]] || 92 |- ! 4252 | [[Қалмырза]] || 92 |- ! 4253 | [[Жора]] || 92 |- ! 4254 | [[Кабден]] || 92 |- ! 4255 | [[Кабылжан]] || 92 |- ! 4256 | [[Имангазы]] || 92 |- ! 4257 | [[Госман]] || 92 |- ! 4258 | [[Есболсын]] || 92 |- ! 4259 | [[Аяган]] || 92 |- ! 4260 | [[Бота]] || 92 |- ! 4261 | [[Бекмухамед]] || 92 |- ! 4262 | [[Вахит]] || 92 |- ! 4263 | [[Абылгазы]] || 92 |- ! 4264 | [[Абдижалил]] || 92 |- ! 4265 | [[Альхан]] || 92 |- ! 4266 | [[Аргынгазы]] || 92 |- ! 4267 | [[Тургун]] || 91 |- ! 4268 | [[Тұңғышбай]] || 91 |- ! 4269 | [[Төле]] || 91 |- ! 4270 | [[Рахметжан]] || 91 |- ! 4271 | [[Сұлтанғазы]] || 91 |- ! 4272 | [[Нұрдияр]] || 91 |- ! 4273 | [[Нуритдин]] || 91 |- ! 4274 | [[Кыдырхан]] || 91 |- ! 4275 | [[Медетбай]] || 91 |- ! 4276 | [[Кубайдулла]] || 91 |- ! 4277 | [[Куанбай]] || 91 |- ! 4278 | [[Избаскан]] || 91 |- ! 4279 | [[Жанмурат]] || 91 |- ! 4280 | [[Кенжекан]] || 91 |- ! 4281 | [[Еслямбек]] || 91 |- ! 4282 | [[Әлиқан]] || 91 |- ! 4283 | [[Әбдіғаппар]] || 91 |- ! 4284 | [[Әлмұрат]] || 91 |- ! 4285 | [[Дильяр]] || 91 |- ! 4286 | [[Әбдурахман]] || 91 |- ! 4287 | [[Есенкул]] || 91 |- ! 4288 | [[Еркеблан]] || 91 |- ! 4289 | [[Дузелбай]] || 91 |- ! 4290 | [[Батыл]] || 91 |- ! 4291 | [[Булан]] || 91 |- ! 4292 | [[Арун]] || 91 |- ! 4293 | [[Беколжас]] || 91 |- ! 4294 | [[Ашир]] || 91 |- ! 4295 | [[Бейбет]] || 91 |- ! 4296 | [[Альдияр]] || 91 |- ! 4297 | [[Анияр]] || 91 |- ! 4298 | [[Абдраман]] || 91 |- ! 4299 | [[Адилгерей]] || 91 |- ! 4300 | [[Абдухамит]] || 91 |- ! 4301 | [[Амиран]] || 91 |- ! 4302 | [[Алемжан]] || 91 |- ! 4303 | [[Абдыгали]] || 91 |- ! 4304 | [[Шингисхан]] || 90 |- ! 4305 | [[Шамил]] || 90 |- ! 4306 | [[Турсунхан]] || 90 |- ! 4307 | [[Сулайман]] || 90 |- ! 4308 | [[Сәдуақас]] || 90 |- ! 4309 | [[Тенизбай]] || 90 |- ! 4310 | [[Смайл]] || 90 |- ! 4311 | [[Саби]] || 90 |- ! 4312 | [[Өмірбай]] || 90 |- ! 4313 | [[Орын]] || 90 |- ! 4314 | [[Нурсаят]] || 90 |- ! 4315 | [[Мухаммад Али]] || 90 |- ! 4316 | [[Нуралхан]] || 90 |- ! 4317 | [[Нарын]] || 90 |- ! 4318 | [[Оскен]] || 90 |- ! 4319 | [[Нурторе]] || 90 |- ! 4320 | [[Мақсатбек]] || 90 |- ! 4321 | [[Мәді]] || 90 |- ! 4322 | [[Замирбек]] || 90 |- ! 4323 | [[Жанбирбай]] || 90 |- ! 4324 | [[Каиртай]] || 90 |- ! 4325 | [[Жолдыгали]] || 90 |- ! 4326 | [[Ермұхамет]] || 90 |- ! 4327 | [[Белес]] || 90 |- ! 4328 | [[Байсеит]] || 90 |- ! 4329 | [[Бағыжан]] || 90 |- ! 4330 | [[Бикелді]] || 90 |- ! 4331 | [[Бекулан]] || 90 |- ! 4332 | [[Билимжан]] || 90 |- ! 4333 | [[Асылтай]] || 90 |- ! 4334 | [[Аспан]] || 90 |- ! 4335 | [[Бейбітхан]] || 90 |- ! 4336 | [[Алинар]] || 90 |- ! 4337 | [[Алшынбек]] || 90 |- ! 4338 | [[Айдарали]] || 90 |- ! 4339 | [[Эрнар]] || 89 |- ! 4340 | [[Хазрет]] || 89 |- ! 4341 | [[Тулеугали]] || 89 |- ! 4342 | [[Самен]] || 89 |- ! 4343 | [[Темерхан]] || 89 |- ! 4344 | [[Тилеуберди]] || 89 |- ! 4345 | [[Табынбай]] || 89 |- ! 4346 | [[Сейтмурат]] || 89 |- ! 4347 | [[Сафар]] || 89 |- ! 4348 | [[Тимурхан]] || 89 |- ! 4349 | [[Ниетбай]] || 89 |- ! 4350 | [[Нурымбет]] || 89 |- ! 4351 | [[Назбек]] || 89 |- ! 4352 | [[Кубей]] || 89 |- ! 4353 | [[Линар]] || 89 |- ! 4354 | [[Кудрат]] || 89 |- ! 4355 | [[Келис]] || 89 |- ! 4356 | [[Казибек]] || 89 |- ! 4357 | [[Иклас]] || 89 |- ! 4358 | [[Ілесбек]] || 89 |- ! 4359 | [[Ерталап]] || 89 |- ! 4360 | [[Есбосын]] || 89 |- ! 4361 | [[Дильмухамед]] || 89 |- ! 4362 | [[Батыркан]] || 89 |- ! 4363 | [[Буркутбай]] || 89 |- ! 4364 | [[Артық]] || 89 |- ! 4365 | [[Баязид]] || 89 |- ! 4366 | [[Асау]] || 89 |- ! 4367 | [[Бектибай]] || 89 |- ! 4368 | [[Адылкан]] || 89 |- ! 4369 | [[Аль-Таир]] || 89 |- ! 4370 | [[Усер]] || 88 |- ! 4371 | [[Тұрдыбек]] || 88 |- ! 4372 | [[Шайзада]] || 88 |- ! 4373 | [[Тұмар]] || 88 |- ! 4374 | [[Турсынали]] || 88 |- ! 4375 | [[Туржан]] || 88 |- ! 4376 | [[Сейтжаппар]] || 88 |- ! 4377 | [[Сұлтанмахмұт]] || 88 |- ! 4378 | [[Сейткан]] || 88 |- ! 4379 | [[Рашат]] || 88 |- ! 4380 | [[Сауат]] || 88 |- ! 4381 | [[Садыр]] || 88 |- ! 4382 | [[Мұхағали]] || 88 |- ! 4383 | [[Құсайын]] || 88 |- ! 4384 | [[Зиятбек]] || 88 |- ! 4385 | [[Карабек]] || 88 |- ! 4386 | [[Кабиболла]] || 88 |- ! 4387 | [[Закиржан]] || 88 |- ! 4388 | [[Дарынбек]] || 88 |- ! 4389 | [[Жайлыбек]] || 88 |- ! 4390 | [[Әкімхан]] || 88 |- ! 4391 | [[Байгабыл]] || 88 |- ! 4392 | [[Габидин]] || 88 |- ! 4393 | [[Байузак]] || 88 |- ! 4394 | [[Аятолла]] || 88 |- ! 4395 | [[Бакытбай]] || 88 |- ! 4396 | [[Бахром]] || 88 |- ! 4397 | [[Аглан]] || 88 |- ! 4398 | [[Ағарыс]] || 88 |- ! 4399 | [[Аркалык]] || 88 |- ! 4400 | [[Ясир]] || 87 |- ! 4401 | [[Хан-Төре]] || 87 |- ! 4402 | [[Умиджон]] || 87 |- ! 4403 | [[Тилеубай]] || 87 |- ! 4404 | [[Советжан]] || 87 |- ! 4405 | [[Саурбек]] || 87 |- ! 4406 | [[Садриддин]] || 87 |- ! 4407 | [[Сайрамбек]] || 87 |- ! 4408 | [[Сақтаған]] || 87 |- ! 4409 | [[Сейітхан]] || 87 |- ! 4410 | [[Нұрсолтан]] || 87 |- ! 4411 | [[Нұрбұлан]] || 87 |- ! 4412 | [[Мұрал]] || 87 |- ! 4413 | [[Полатхан]] || 87 |- ! 4414 | [[Нарбота]] || 87 |- ! 4415 | [[Нарынбек]] || 87 |- ! 4416 | [[Мустапа]] || 87 |- ! 4417 | [[Мұхаметәлі]] || 87 |- ! 4418 | [[Нұрсеит]] || 87 |- ! 4419 | [[Құттыбай]] || 87 |- ! 4420 | [[Мелдебек]] || 87 |- ! 4421 | [[Матай]] || 87 |- ! 4422 | [[Матжан]] || 87 |- ! 4423 | [[Заңғарбек]] || 87 |- ! 4424 | [[Жасдаурен]] || 87 |- ! 4425 | [[Зубайр]] || 87 |- ! 4426 | [[Зекен]] || 87 |- ! 4427 | [[Каиргазы]] || 87 |- ! 4428 | [[Дилшат]] || 87 |- ! 4429 | [[Екпин]] || 87 |- ! 4430 | [[Елбек]] || 87 |- ! 4431 | [[Жамал]] || 87 |- ! 4432 | [[Бердіғали]] || 87 |- ! 4433 | [[Беркимбай]] || 87 |- ! 4434 | [[Бекмухан]] || 87 |- ! 4435 | [[Бертай]] || 87 |- ! 4436 | [[Ғарифулла]] || 87 |- ! 4437 | [[Бактибай]] || 87 |- ! 4438 | [[Абилжан]] || 87 |- ! 4439 | [[Аркабай]] || 87 |- ! 4440 | [[Абинұр]] || 87 |- ! 4441 | [[Актлек]] || 87 |- ! 4442 | [[Үміт]] || 86 |- ! 4443 | [[Улуғбек]] || 86 |- ! 4444 | [[Умиргали]] || 86 |- ! 4445 | [[Эльмурат]] || 86 |- ! 4446 | [[Серікболат]] || 86 |- ! 4447 | [[Семби]] || 86 |- ! 4448 | [[Саден]] || 86 |- ! 4449 | [[Сырымжан]] || 86 |- ! 4450 | [[Нұрсаян]] || 86 |- ! 4451 | [[Нурсаин]] || 86 |- ! 4452 | [[Нурдилда]] || 86 |- ! 4453 | [[Нұрасқан]] || 86 |- ! 4454 | [[Мерейбек]] || 86 |- ! 4455 | [[Қадырәлі]] || 86 |- ! 4456 | [[Койлыбай]] || 86 |- ! 4457 | [[Мендихан]] || 86 |- ! 4458 | [[Косман]] || 86 |- ! 4459 | [[Жасұзақ]] || 86 |- ! 4460 | [[Кабибулла]] || 86 |- ! 4461 | [[Жарылхасын]] || 86 |- ! 4462 | [[Жамболат]] || 86 |- ! 4463 | [[Ерамир]] || 86 |- ! 4464 | [[Еслям]] || 86 |- ! 4465 | [[Гиният]] || 86 |- ! 4466 | [[Әбумансұр]] || 86 |- ! 4467 | [[Бексейт]] || 86 |- ! 4468 | [[Асқан]] || 86 |- ! 4469 | [[Гариполла]] || 86 |- ! 4470 | [[Бислан]] || 86 |- ! 4471 | [[Битөре]] || 86 |- ! 4472 | [[Абдисаттар]] || 86 |- ! 4473 | [[Алыбек]] || 86 |- ! 4474 | [[Аділбек]] || 86 |- ! 4475 | [[Айтқазы]] || 86 |- ! 4476 | [[Акмурат]] || 86 |- ! 4477 | [[Альмансұр]] || 86 |- ! 4478 | [[Тукен]] || 85 |- ! 4479 | [[Тохтарбай]] || 85 |- ! 4480 | [[Хан-Сұлтан]] || 85 |- ! 4481 | [[Сағидулла]] || 85 |- ! 4482 | [[Салимхан]] || 85 |- ! 4483 | [[Таласбай]] || 85 |- ! 4484 | [[Нұрмұқан]] || 85 |- ! 4485 | [[Орунбасар]] || 85 |- ! 4486 | [[Миран]] || 85 |- ! 4487 | [[Куанышкерей]] || 85 |- ! 4488 | [[Кайыргельды]] || 85 |- ! 4489 | [[Кабланбек]] || 85 |- ! 4490 | [[Жумахмет]] || 85 |- ! 4491 | [[Жәнгір]] || 85 |- ! 4492 | [[Кажмукан]] || 85 |- ! 4493 | [[Ізет]] || 85 |- ! 4494 | [[Илан]] || 85 |- ! 4495 | [[Естияр]] || 85 |- ! 4496 | [[Дуйсехан]] || 85 |- ! 4497 | [[Достык]] || 85 |- ! 4498 | [[Дуйсенби]] || 85 |- ! 4499 | [[Әбілхаир]] || 85 |- ! 4500 | [[Жаксибек]] || 85 |- ! 4501 | [[Бүркітбай]] || 85 |- ! 4502 | [[Асат]] || 85 |- ! 4503 | [[Бағашар]] || 85 |- ! 4504 | [[Аябек]] || 85 |- ! 4505 | [[Берк]] || 85 |- ! 4506 | [[Ақмедияр]] || 85 |- ! 4507 | [[Акылтай]] || 85 |- ! 4508 | [[Арап]] || 85 |- ! 4509 | [[Анархан]] || 85 |- ! 4510 | [[Айтемір]] || 85 |- ! 4511 | [[Ықлас]] || 84 |- ! 4512 | [[Уалхан]] || 84 |- ! 4513 | [[Эльдос]] || 84 |- ! 4514 | [[Сагин]] || 84 |- ! 4515 | [[Саттибек]] || 84 |- ! 4516 | [[Талапкер]] || 84 |- ! 4517 | [[Нарбай]] || 84 |- ! 4518 | [[Өміртай]] || 84 |- ! 4519 | [[Нұриден]] || 84 |- ! 4520 | [[Рафаиль]] || 84 |- ! 4521 | [[Наурызғали]] || 84 |- ! 4522 | [[Рақат]] || 84 |- ! 4523 | [[Медхат]] || 84 |- ! 4524 | [[Куандик]] || 84 |- ! 4525 | [[Жаңалық]] || 84 |- ! 4526 | [[Жумалы]] || 84 |- ! 4527 | [[Дамиржан]] || 84 |- ! 4528 | [[Жақыпбек]] || 84 |- ! 4529 | [[Әлияр]] || 84 |- ! 4530 | [[Бақбол]] || 84 |- ! 4531 | [[Аллаяр]] || 84 |- ! 4532 | [[Алимгазы]] || 84 |- ! 4533 | [[Шындәулет]] || 83 |- ! 4534 | [[Хамзе]] || 83 |- ! 4535 | [[Таукен]] || 83 |- ! 4536 | [[Тайр]] || 83 |- ! 4537 | [[Муханбетали]] || 83 |- ! 4538 | [[Нағашыбек]] || 83 |- ! 4539 | [[Одилбек]] || 83 |- ! 4540 | [[Қабанбай]] || 83 |- ! 4541 | [[Козы]] || 83 |- ! 4542 | [[Мехмет]] || 83 |- ! 4543 | [[Қажыбек]] || 83 |- ! 4544 | [[Камилжан]] || 83 |- ! 4545 | [[Кабыкен]] || 83 |- ! 4546 | [[Кеңесбек]] || 83 |- ! 4547 | [[Ілес]] || 83 |- ! 4548 | [[Жолболды]] || 83 |- ! 4549 | [[Джалил]] || 83 |- ! 4550 | [[Еркеулан]] || 83 |- ! 4551 | [[Далиль]] || 83 |- ! 4552 | [[Данель]] || 83 |- ! 4553 | [[Әулет]] || 83 |- ! 4554 | [[Ділмұхаммед]] || 83 |- ! 4555 | [[Гылымбек]] || 83 |- ! 4556 | [[Баккелди]] || 83 |- ! 4557 | [[Батырали]] || 83 |- ! 4558 | [[Байхан]] || 83 |- ! 4559 | [[Габид]] || 83 |- ! 4560 | [[Батирбек]] || 83 |- ! 4561 | [[Бакибай]] || 83 |- ! 4562 | [[Бурибай]] || 83 |- ! 4563 | [[Берлик]] || 83 |- ! 4564 | [[Абдилда]] || 83 |- ! 4565 | [[Амантұр]] || 83 |- ! 4566 | [[Абдухалик]] || 83 |- ! 4567 | [[Абдурахмон]] || 83 |- ! 4568 | [[Адиат]] || 83 |- ! 4569 | [[Шах-Керім]] || 82 |- ! 4570 | [[Турдыбай]] || 82 |- ! 4571 | [[Уразалы]] || 82 |- ! 4572 | [[Тулеп]] || 82 |- ! 4573 | [[Серкбай]] || 82 |- ! 4574 | [[Таиржан]] || 82 |- ! 4575 | [[Сагимбек]] || 82 |- ! 4576 | [[Сағит]] || 82 |- ! 4577 | [[Сагнай]] || 82 |- ! 4578 | [[Токтагул]] || 82 |- ! 4579 | [[Нұрмағамбет]] || 82 |- ! 4580 | [[Оразгалий]] || 82 |- ! 4581 | [[Наурзбек]] || 82 |- ! 4582 | [[Мухат]] || 82 |- ! 4583 | [[Нұр Мұхаммед]] || 82 |- ! 4584 | [[Нуркелді]] || 82 |- ! 4585 | [[Ракимжан]] || 82 |- ! 4586 | [[Корганбай]] || 82 |- ! 4587 | [[Көпжасар]] || 82 |- ! 4588 | [[Конарбай]] || 82 |- ! 4589 | [[Мерболат]] || 82 |- ! 4590 | [[Құдияр]] || 82 |- ! 4591 | [[Мурзабай]] || 82 |- ! 4592 | [[Мейрімжан]] || 82 |- ! 4593 | [[Жаңаберген]] || 82 |- ! 4594 | [[Келдибай]] || 82 |- ! 4595 | [[Елеман]] || 82 |- ! 4596 | [[Әбдіхалық]] || 82 |- ! 4597 | [[Гарипулла]] || 82 |- ! 4598 | [[Ганижан]] || 82 |- ! 4599 | [[Байгазы]] || 82 |- ! 4600 | [[Бақжол]] || 82 |- ! 4601 | [[Бақытқали]] || 82 |- ! 4602 | [[Болашақ]] || 82 |- ! 4603 | [[Ғайса]] || 82 |- ! 4604 | [[Бейсебай]] || 82 |- ! 4605 | [[Алдаш]] || 82 |- ! 4606 | [[Аманияз]] || 82 |- ! 4607 | [[Абухан]] || 82 |- ! 4608 | [[Алым]] || 82 |- ! 4609 | [[Абдисамат]] || 82 |- ! 4610 | [[Шайдулла]] || 81 |- ! 4611 | [[Семен]] || 81 |- ! 4612 | [[Тауасар]] || 81 |- ! 4613 | [[Нышанәлі]] || 81 |- ! 4614 | [[Мухаметхан]] || 81 |- ! 4615 | [[Омербек]] || 81 |- ! 4616 | [[Қуанғали]] || 81 |- ! 4617 | [[Кобылан]] || 81 |- ! 4618 | [[Кинаят]] || 81 |- ! 4619 | [[Камран]] || 81 |- ! 4620 | [[Кабдеш]] || 81 |- ! 4621 | [[Ерқосай]] || 81 |- ! 4622 | [[Әнес]] || 81 |- ! 4623 | [[Данекер]] || 81 |- ! 4624 | [[Гимран]] || 81 |- ! 4625 | [[Әмірсұлтан]] || 81 |- ! 4626 | [[Давронбек]] || 81 |- ! 4627 | [[Жаксымурат]] || 81 |- ! 4628 | [[Жалил]] || 81 |- ! 4629 | [[Боранкул]] || 81 |- ! 4630 | [[Бакыткелди]] || 81 |- ! 4631 | [[Аслбек]] || 81 |- ! 4632 | [[Алшынбай]] || 81 |- ! 4633 | [[Аблахат]] || 81 |- ! 4634 | [[Алмазхан]] || 81 |- ! 4635 | [[Абухайыр]] || 81 |- ! 4636 | [[Акбулат]] || 81 |- ! 4637 | [[Хуаныш]] || 80 |- ! 4638 | [[Тураш]] || 80 |- ! 4639 | [[Шәкен]] || 80 |- ! 4640 | [[Тұрысбек]] || 80 |- ! 4641 | [[Ханзат]] || 80 |- ! 4642 | [[Сейсембай]] || 80 |- ! 4643 | [[Сагинай]] || 80 |- ! 4644 | [[Темиртай]] || 80 |- ! 4645 | [[Сұлтан Бейбарыс]] || 80 |- ! 4646 | [[Рахматилла]] || 80 |- ! 4647 | [[Сураган]] || 80 |- ! 4648 | [[Нурмолда]] || 80 |- ! 4649 | [[Нұрымбет]] || 80 |- ! 4650 | [[Нүрбек]] || 80 |- ! 4651 | [[Нурталап]] || 80 |- ! 4652 | [[Оңғарбек]] || 80 |- ! 4653 | [[Нурқанат]] || 80 |- ! 4654 | [[Мейірбан]] || 80 |- ! 4655 | [[Макаш]] || 80 |- ! 4656 | [[Журабек]] || 80 |- ! 4657 | [[Жұманазар]] || 80 |- ! 4658 | [[Әубәкір]] || 80 |- ! 4659 | [[Есенгазы]] || 80 |- ! 4660 | [[Жаксибай]] || 80 |- ! 4661 | [[Ерденбек]] || 80 |- ! 4662 | [[Даурхан]] || 80 |- ! 4663 | [[Есенгельди]] || 80 |- ! 4664 | [[Бурамбай]] || 80 |- ! 4665 | [[Бурабай]] || 80 |- ! 4666 | [[Абдужаппар]] || 80 |- ! 4667 | [[Андас]] || 80 |- ! 4668 | [[Адыльбек]] || 80 |- ! 4669 | [[Абдумәлік]] || 80 |- ! 4670 | [[Абдихалык]] || 80 |- ! 4671 | [[Айболсын]] || 80 |- ! 4672 | [[Ақтай]] || 80 |- ! 4673 | [[Абзалхан]] || 80 |- ! 4674 | [[Айту]] || 80 |- ! 4675 | [[Фахриддин]] || 79 |- ! 4676 | [[Тажибек]] || 79 |- ! 4677 | [[Тілеуберген]] || 79 |- ! 4678 | [[Сейдали]] || 79 |- ! 4679 | [[Нұрмұхаммад]] || 79 |- ! 4680 | [[Радж]] || 79 |- ! 4681 | [[Нурасил]] || 79 |- ! 4682 | [[Омурзак]] || 79 |- ! 4683 | [[Нұрқазы]] || 79 |- ! 4684 | [[Рамил]] || 79 |- ! 4685 | [[Нұрисламбек]] || 79 |- ! 4686 | [[Қайырлы]] || 79 |- ! 4687 | [[Кахар]] || 79 |- ! 4688 | [[Кентай]] || 79 |- ! 4689 | [[Кенбай]] || 79 |- ! 4690 | [[Жумадулла]] || 79 |- ! 4691 | [[Дайыр]] || 79 |- ! 4692 | [[Дарий]] || 79 |- ! 4693 | [[Әбдуәлі]] || 79 |- ! 4694 | [[Динмухаммет]] || 79 |- ! 4695 | [[Диасхан]] || 79 |- ! 4696 | [[Джангельды]] || 79 |- ! 4697 | [[Әділетхан]] || 79 |- ! 4698 | [[Аскарали]] || 79 |- ! 4699 | [[Ахметәли]] || 79 |- ! 4700 | [[Аль Мансур]] || 79 |- ! 4701 | [[Айтемир]] || 79 |- ! 4702 | [[Абдыкарим]] || 79 |- ! 4703 | [[Хожабай]] || 78 |- ! 4704 | [[Ыбырайым]] || 78 |- ! 4705 | [[Шабай]] || 78 |- ! 4706 | [[Усенбек]] || 78 |- ! 4707 | [[Ускен]] || 78 |- ! 4708 | [[Рыскулбек]] || 78 |- ! 4709 | [[Сейткарим]] || 78 |- ! 4710 | [[Рыскельды]] || 78 |- ! 4711 | [[Серек]] || 78 |- ! 4712 | [[Саит]] || 78 |- ! 4713 | [[Сұлтанби]] || 78 |- ! 4714 | [[Муханбеткали]] || 78 |- ! 4715 | [[Өскенбай]] || 78 |- ! 4716 | [[Нұршапағат]] || 78 |- ! 4717 | [[Мадали]] || 78 |- ! 4718 | [[Мейрхат]] || 78 |- ! 4719 | [[Колбай]] || 78 |- ! 4720 | [[Кызыр]] || 78 |- ! 4721 | [[Мирзабай]] || 78 |- ! 4722 | [[Жуманали]] || 78 |- ! 4723 | [[Жанер]] || 78 |- ! 4724 | [[Жамшит]] || 78 |- ! 4725 | [[Исламгали]] || 78 |- ! 4726 | [[Есенхан]] || 78 |- ! 4727 | [[Даняр]] || 78 |- ! 4728 | [[Дулатхан]] || 78 |- ! 4729 | [[Дәлелхан]] || 78 |- ! 4730 | [[Егеубай]] || 78 |- ! 4731 | [[Даулетказы]] || 78 |- ! 4732 | [[Болатказы]] || 78 |- ! 4733 | [[Бирлес]] || 78 |- ! 4734 | [[Газез]] || 78 |- ! 4735 | [[Альмухаммед]] || 78 |- ! 4736 | [[Акансери]] || 78 |- ! 4737 | [[Алпысбек]] || 78 |- ! 4738 | [[Абдураим]] || 78 |- ! 4739 | [[Абдилла]] || 78 |- ! 4740 | [[Яромир]] || 77 |- ! 4741 | [[Ырысхан]] || 77 |- ! 4742 | [[Тастемір]] || 77 |- ! 4743 | [[Сағынбай]] || 77 |- ! 4744 | [[Тойжан]] || 77 |- ! 4745 | [[Сатыбай]] || 77 |- ! 4746 | [[Мұхамбетжан]] || 77 |- ! 4747 | [[Нургази]] || 77 |- ! 4748 | [[Нұрарыс]] || 77 |- ! 4749 | [[Оскенбай]] || 77 |- ! 4750 | [[Мухамедәлі]] || 77 |- ! 4751 | [[Нурлыжан]] || 77 |- ! 4752 | [[Мыңжасар]] || 77 |- ! 4753 | [[Қадылбек]] || 77 |- ! 4754 | [[Куанышпай]] || 77 |- ! 4755 | [[Жантай]] || 77 |- ! 4756 | [[Жаркин]] || 77 |- ! 4757 | [[Керімбек]] || 77 |- ! 4758 | [[Казыбай]] || 77 |- ! 4759 | [[Жолдасхан]] || 77 |- ! 4760 | [[Зайнулла]] || 77 |- ! 4761 | [[Джомарт]] || 77 |- ! 4762 | [[Гомар]] || 77 |- ! 4763 | [[Есалы]] || 77 |- ! 4764 | [[Есенболат]] || 77 |- ! 4765 | [[Джафар]] || 77 |- ! 4766 | [[Ескендр]] || 77 |- ! 4767 | [[Әбілмансүр]] || 77 |- ! 4768 | [[Ербаян]] || 77 |- ! 4769 | [[Дуйсеналы]] || 77 |- ! 4770 | [[Есенкелды]] || 77 |- ! 4771 | [[Галий]] || 77 |- ! 4772 | [[Асылнұр]] || 77 |- ! 4773 | [[Бедел]] || 77 |- ! 4774 | [[Білімжан]] || 77 |- ! 4775 | [[Баукен]] || 77 |- ! 4776 | [[Асылтас]] || 77 |- ! 4777 | [[Бағдар]] || 77 |- ! 4778 | [[Абдулахад]] || 77 |- ! 4779 | [[Арипжан]] || 77 |- ! 4780 | [[Абдраим]] || 77 |- ! 4781 | [[Абдраш]] || 77 |- ! 4782 | [[Шерзад]] || 76 |- ! 4783 | [[Шафхат]] || 76 |- ! 4784 | [[Рымхан]] || 76 |- ! 4785 | [[Суйндик]] || 76 |- ! 4786 | [[Сагынжан]] || 76 |- ! 4787 | [[Сүндетхан]] || 76 |- ! 4788 | [[Сексен]] || 76 |- ! 4789 | [[Тенгиз]] || 76 |- ! 4790 | [[Онайбай]] || 76 |- ! 4791 | [[Нұрболхан]] || 76 |- ! 4792 | [[Өнер]] || 76 |- ! 4793 | [[Қалдарбек]] || 76 |- ! 4794 | [[Мендеш]] || 76 |- ! 4795 | [[Махабат]] || 76 |- ! 4796 | [[Қайыр]] || 76 |- ! 4797 | [[Қыдыржан]] || 76 |- ! 4798 | [[Магаз]] || 76 |- ! 4799 | [[Мейірхат]] || 76 |- ! 4800 | [[Лескен]] || 76 |- ! 4801 | [[Қорғанбек]] || 76 |- ! 4802 | [[Қажыкелді]] || 76 |- ! 4803 | [[Мусабай]] || 76 |- ! 4804 | [[Казез]] || 76 |- ! 4805 | [[Зинолла]] || 76 |- ! 4806 | [[Казиз]] || 76 |- ! 4807 | [[Жамантай]] || 76 |- ! 4808 | [[Ислан]] || 76 |- ! 4809 | [[Ирисбек]] || 76 |- ! 4810 | [[Кажигали]] || 76 |- ! 4811 | [[Джалиль]] || 76 |- ! 4812 | [[Есмухан]] || 76 |- ! 4813 | [[Джалгасбай]] || 76 |- ! 4814 | [[Данир]] || 76 |- ! 4815 | [[Асатбек]] || 76 |- ! 4816 | [[Бекқожа]] || 76 |- ! 4817 | [[Ауельбек]] || 76 |- ! 4818 | [[Бакыткерей]] || 76 |- ! 4819 | [[Болысбай]] || 76 |- ! 4820 | [[Асу]] || 76 |- ! 4821 | [[Всеволод]] || 76 |- ! 4822 | [[Бахтбек]] || 76 |- ! 4823 | [[Айхат]] || 76 |- ! 4824 | [[Абжан]] || 76 |- ! 4825 | [[Алпыспай]] || 76 |- ! 4826 | [[Төлен]] || 75 |- ! 4827 | [[Сәулебек]] || 75 |- ! 4828 | [[Серекбай]] || 75 |- ! 4829 | [[Оңғарсын]] || 75 |- ! 4830 | [[Оспанали]] || 75 |- ! 4831 | [[Нұрмұқасан]] || 75 |- ! 4832 | [[Клим]] || 75 |- ! 4833 | [[Куанишбек]] || 75 |- ! 4834 | [[Махамбетали]] || 75 |- ! 4835 | [[Мейрім]] || 75 |- ! 4836 | [[Кәусар]] || 75 |- ! 4837 | [[Куаниш]] || 75 |- ! 4838 | [[Каирбулат]] || 75 |- ! 4839 | [[Карлыбай]] || 75 |- ! 4840 | [[Ибрахым]] || 75 |- ! 4841 | [[Кәдіржан]] || 75 |- ! 4842 | [[Едыге]] || 75 |- ! 4843 | [[Болеген]] || 75 |- ! 4844 | [[Берікхан]] || 75 |- ! 4845 | [[Берікқали]] || 75 |- ! 4846 | [[Бабыр]] || 75 |- ! 4847 | [[Ауданбек]] || 75 |- ! 4848 | [[Баратбек]] || 75 |- ! 4849 | [[Бостандык]] || 75 |- ! 4850 | [[Беккожа]] || 75 |- ! 4851 | [[Бегзод]] || 75 |- ! 4852 | [[Абдунұр]] || 75 |- ! 4853 | [[Абдукадыр]] || 75 |- ! 4854 | [[Аманғазы]] || 75 |- ! 4855 | [[Амірхан]] || 75 |- ! 4856 | [[Ақжайық]] || 75 |- ! 4857 | [[Амиртай]] || 75 |- ! 4858 | [[Абди]] || 75 |- ! 4859 | [[Адыль]] || 75 |- ! 4860 | [[Абыз]] || 75 |- ! 4861 | [[Тулкибай]] || 74 |- ! 4862 | [[Тынышбай]] || 74 |- ! 4863 | [[Смат]] || 74 |- ! 4864 | [[Сеиткали]] || 74 |- ! 4865 | [[Мухамедгали]] || 74 |- ! 4866 | [[Нұржұма]] || 74 |- ! 4867 | [[Нурбулан]] || 74 |- ! 4868 | [[Коптилеу]] || 74 |- ! 4869 | [[Мадиярбек]] || 74 |- ! 4870 | [[Кубейсин]] || 74 |- ! 4871 | [[Кидирбай]] || 74 |- ! 4872 | [[Кулахмет]] || 74 |- ! 4873 | [[Мирбол]] || 74 |- ! 4874 | [[Мансүр]] || 74 |- ! 4875 | [[Қасқырбай]] || 74 |- ! 4876 | [[Қуанышқали]] || 74 |- ! 4877 | [[Малдыбай]] || 74 |- ! 4878 | [[Мәулет]] || 74 |- ! 4879 | [[Калык]] || 74 |- ! 4880 | [[Зулпыхар]] || 74 |- ! 4881 | [[Жұмаділ]] || 74 |- ! 4882 | [[Каблан]] || 74 |- ! 4883 | [[Кенжегалий]] || 74 |- ! 4884 | [[Жұмағазы]] || 74 |- ! 4885 | [[Калмурза]] || 74 |- ! 4886 | [[Касимбек]] || 74 |- ! 4887 | [[Еділжан]] || 74 |- ! 4888 | [[Дарибек]] || 74 |- ! 4889 | [[Ербахыт]] || 74 |- ! 4890 | [[Джамал]] || 74 |- ! 4891 | [[Емберген]] || 74 |- ! 4892 | [[Дилияр]] || 74 |- ! 4893 | [[Әлайдар]] || 74 |- ! 4894 | [[Едик]] || 74 |- ! 4895 | [[Динмухаммад]] || 74 |- ! 4896 | [[Балапан]] || 74 |- ! 4897 | [[Асмет]] || 74 |- ! 4898 | [[Алдажар]] || 74 |- ! 4899 | [[Айтболат]] || 74 |- ! 4900 | [[Адебиет]] || 74 |- ! 4901 | [[Аният]] || 74 |- ! 4902 | [[Айбархан]] || 74 |- ! 4903 | [[Айзар]] || 74 |- ! 4904 | [[Абилтай]] || 74 |- ! 4905 | [[Азизжан]] || 74 |- ! 4906 | [[Тулемис]] || 73 |- ! 4907 | [[Турлубек]] || 73 |- ! 4908 | [[Шамурат]] || 73 |- ! 4909 | [[Хуанган]] || 73 |- ! 4910 | [[Шамшадин]] || 73 |- ! 4911 | [[Тұрсынжан]] || 73 |- ! 4912 | [[Уринбай]] || 73 |- ! 4913 | [[Савит]] || 73 |- ! 4914 | [[Сундетбек]] || 73 |- ! 4915 | [[Тауржан]] || 73 |- ! 4916 | [[Тлеуберди]] || 73 |- ! 4917 | [[Сапармұрат]] || 73 |- ! 4918 | [[Спабек]] || 73 |- ! 4919 | [[Темербек]] || 73 |- ! 4920 | [[Ромазан]] || 73 |- ! 4921 | [[Нурдавлат]] || 73 |- ! 4922 | [[Мырзакул]] || 73 |- ! 4923 | [[Нышанали]] || 73 |- ! 4924 | [[Мухамедрахим]] || 73 |- ! 4925 | [[Нуржол]] || 73 |- ! 4926 | [[Надирбек]] || 73 |- ! 4927 | [[Мирзахан]] || 73 |- ! 4928 | [[Миранбек]] || 73 |- ! 4929 | [[Куваныш]] || 73 |- ! 4930 | [[Кузембай]] || 73 |- ! 4931 | [[Магзом]] || 73 |- ! 4932 | [[Қалихан]] || 73 |- ! 4933 | [[Мәдихан]] || 73 |- ! 4934 | [[Калаубек]] || 73 |- ! 4935 | [[Каиркан]] || 73 |- ! 4936 | [[Жексенгали]] || 73 |- ! 4937 | [[Іңкәр]] || 73 |- ! 4938 | [[Жұлдыз]] || 73 |- ! 4939 | [[Ергабыл]] || 73 |- ! 4940 | [[Елеусіз]] || 73 |- ! 4941 | [[Жаксалык]] || 73 |- ! 4942 | [[Есембек]] || 73 |- ! 4943 | [[Доминик]] || 73 |- ! 4944 | [[Джанбулат]] || 73 |- ! 4945 | [[Дулыға]] || 73 |- ! 4946 | [[Ербай]] || 73 |- ! 4947 | [[Аскен]] || 73 |- ! 4948 | [[Ахметәлі]] || 73 |- ! 4949 | [[Аль Фараби]] || 73 |- ! 4950 | [[Алипбек]] || 73 |- ! 4951 | [[Абдукадир]] || 73 |- ! 4952 | [[Арген]] || 73 |- ! 4953 | [[Алимурат]] || 73 |- ! 4954 | [[Хурметбек]] || 72 |- ! 4955 | [[Шахзат]] || 72 |- ! 4956 | [[Шорман]] || 72 |- ! 4957 | [[Тулкин]] || 72 |- ! 4958 | [[Турмахан]] || 72 |- ! 4959 | [[Шамшат]] || 72 |- ! 4960 | [[Тохтасын]] || 72 |- ! 4961 | [[Саутбек]] || 72 |- ! 4962 | [[Тілеулес]] || 72 |- ! 4963 | [[Суюндук]] || 72 |- ! 4964 | [[Сейл]] || 72 |- ! 4965 | [[Мырзан]] || 72 |- ! 4966 | [[Нургелді]] || 72 |- ! 4967 | [[Рат]] || 72 |- ! 4968 | [[Мухаметкарим]] || 72 |- ! 4969 | [[Мухаммедияр]] || 72 |- ! 4970 | [[Парвиз]] || 72 |- ! 4971 | [[Нұрсері]] || 72 |- ! 4972 | [[Кумаргали]] || 72 |- ! 4973 | [[Кумысбек]] || 72 |- ! 4974 | [[Қази]] || 72 |- ! 4975 | [[Койшыбек]] || 72 |- ! 4976 | [[Кулбай]] || 72 |- ! 4977 | [[Махмуджан]] || 72 |- ! 4978 | [[Кыстаубай]] || 72 |- ! 4979 | [[Исмет]] || 72 |- ! 4980 | [[Жунусбек]] || 72 |- ! 4981 | [[Карсыбай]] || 72 |- ! 4982 | [[Ераман]] || 72 |- ! 4983 | [[Ерсай]] || 72 |- ! 4984 | [[Далел]] || 72 |- ! 4985 | [[Елдес]] || 72 |- ! 4986 | [[Ерлат]] || 72 |- ! 4987 | [[Ауганбай]] || 72 |- ! 4988 | [[Багашар]] || 72 |- ! 4989 | [[Берлибек]] || 72 |- ! 4990 | [[Габидолла]] || 72 |- ! 4991 | [[Батир]] || 72 |- ! 4992 | [[Бидәулет]] || 72 |- ! 4993 | [[Балғабай]] || 72 |- ! 4994 | [[Бихан]] || 72 |- ! 4995 | [[Бауржон]] || 72 |- ! 4996 | [[Бекжасар]] || 72 |- ! 4997 | [[Бақашар]] || 72 |- ! 4998 | [[Бекәли]] || 72 |- ! 4999 | [[Атахан]] || 72 |- ! 5000 | [[Ағжан]] || 72 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] hlymikq61955wdmhc9h2wpqp6ud3kf6 3579503 3579498 2026-04-09T08:55:33Z Kaiyr 3134 3579503 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 91,4% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Азамат]] || 63 818 |- ! 2 | [[Серик]] || 53 780 |- ! 3 | [[Марат]] || 50 601 |- ! 4 | [[Руслан]] || 50 382 |- ! 5 | [[Нурлан]] || 50 068 |- ! 6 | [[Ерасыл]] || 49 660 |- ! 7 | [[Ерлан]] || 49 623 |- ! 8 | [[Алихан]] || 47 826 |- ! 9 | [[Данияр]] || 46 390 |- ! 10 | [[Арман]] || 45 476 |- ! 11 | [[Бауыржан]] || 43 246 |- ! 12 | [[Ержан]] || 42 620 |- ! 13 | [[Кайрат]] || 42 146 |- ! 14 | [[Талгат]] || 40 435 |- ! 15 | [[Диас]] || 38 940 |- ! 16 | [[Мирас]] || 34 868 |- ! 17 | [[Рамазан]] || 34 854 |- ! 18 | [[Канат]] || 34 751 |- ! 19 | [[Мурат]] || 34 181 |- ! 20 | [[Санжар]] || 33 338 |- ! 21 | [[Нұрислам]] || 32 272 |- ! 22 | [[Ербол]] || 31 455 |- ! 23 | [[Дамир]] || 29 525 |- ! 24 | [[Нұрасыл]] || 28 648 |- ! 25 | [[Нуржан]] || 28 034 |- ! 26 | [[Аскар]] || 27 082 |- ! 27 | [[Айбек]] || 26 861 |- ! 28 | [[Бекзат]] || 26 796 |- ! 29 | [[Жандос]] || 26 795 |- ! 30 | [[Дархан]] || 26 143 |- ! 31 | [[Айсұлтан]] || 25 941 |- ! 32 | [[Болат]] || 25 661 |- ! 33 | [[Нұрсұлтан]] || 25 500 |- ! 34 | [[Олжас]] || 25 382 |- ! 35 | [[Арсен]] || 25 178 |- ! 36 | [[Тимур]] || 25 060 |- ! 37 | [[Самат]] || 25 026 |- ! 38 | [[Асхат]] || 24 900 |- ! 39 | [[Берик]] || 24 562 |- ! 40 | [[Мадияр]] || 24 396 |- ! 41 | [[Алдияр]] || 24 335 |- ! 42 | [[Ислам]] || 23 982 |- ! 43 | [[Айдос]] || 23 825 |- ! 44 | [[Амир]] || 23 402 |- ! 45 | [[Алмас]] || 22 878 |- ! 46 | [[Али]] || 22 583 |- ! 47 | [[Куаныш]] || 21 711 |- ! 48 | [[Ернар]] || 21 533 |- ! 49 | [[Аян]] || 21 161 |- ! 50 | [[Аслан]] || 21 153 |- ! 51 | [[Әділет]] || 20 692 |- ! 52 | [[Даурен]] || 20 318 |- ! 53 | [[Нұрдәулет]] || 20 193 |- ! 54 | [[Асылбек]] || 20 137 |- ! 55 | [[Ерболат]] || 20 103 |- ! 56 | [[Дастан]] || 19 473 |- ! 57 | [[Ермек]] || 19 098 |- ! 58 | [[Айдын]] || 19 058 |- ! 59 | [[Даулет]] || 18 430 |- ! 60 | [[Максат]] || 18 181 |- ! 61 | [[Абай]] || 17 988 |- ! 62 | [[Нурсултан]] || 17 440 |- ! 63 | [[Айдар]] || 17 330 |- ! 64 | [[Расул]] || 17 227 |- ! 65 | [[Бауржан]] || 17 148 |- ! 66 | [[Алинұр]] || 16 910 |- ! 67 | [[Алишер]] || 16 643 |- ! 68 | [[Ерсұлтан]] || 16 499 |- ! 69 | [[Дидар]] || 16 270 |- ! 70 | [[Алибек]] || 16 269 |- ! 71 | [[Ернұр]] || 15 963 |- ! 72 | [[Саят]] || 15 948 |- ! 73 | [[Бексұлтан]] || 15 836 |- ! 74 | [[Абзал]] || 15 586 |- ! 75 | [[Бекжан]] || 15 427 |- ! 76 | [[Мейрамбек]] || 15 403 |- ! 77 | [[Еркебұлан]] || 15 348 |- ! 78 | [[Медет]] || 15 045 |- ! 79 | [[Абылай]] || 15 006 |- ! 80 | [[Сұлтан]] || 14 736 |- ! 81 | [[Мансур]] || 14 714 |- ! 82 | [[Бекарыс]] || 14 711 |- ! 83 | [[Ринат]] || 14 611 |- ! 84 | [[Жанат]] || 14 552 |- ! 85 | [[Жанболат]] || 14 407 |- ! 86 | [[Дарын]] || 14 380 |- ! 87 | [[Нұржан]] || 14 157 |- ! 88 | [[Бақдәулет]] || 13 982 |- ! 89 | [[Жасулан]] || 13 786 |- ! 90 | [[Ильяс]] || 13 706 |- ! 91 | [[Рауан]] || 13 661 |- ! 92 | [[Дулат]] || 13 639 |- ! 93 | [[Әлихан]] || 13 615 |- ! 94 | [[Әли]] || 13 565 |- ! 95 | [[Қуаныш]] || 13 506 |- ! 96 | [[Темірлан]] || 13 383 |- ! 97 | [[Мақсат]] || 13 367 |- ! 98 | [[Алтынбек]] || 13 150 |- ! 99 | [[Асылхан]] || 13 101 |- ! 100 | [[Бейбарыс]] || 13 065 |- ! 101 | [[Батырхан]] || 13 030 |- ! 102 | [[Алмат]] || 12 993 |- ! 103 | [[Жасұлан]] || 12 847 |- ! 104 | [[Азат]] || 12 694 |- ! 105 | [[Ануар]] || 12 670 |- ! 106 | [[Бахтияр]] || 12 440 |- ! 107 | [[Мейіржан]] || 12 309 |- ! 108 | [[Рустем]] || 12 257 |- ! 109 | [[Мансұр]] || 12 227 |- ! 110 | [[Дінмұхаммед]] || 12 205 |- ! 111 | [[Асылжан]] || 12 188 |- ! 112 | [[Айбар]] || 12 064 |- ! 113 | [[Асет]] || 12 003 |- ! 114 | [[Еркебулан]] || 11 952 |- ! 115 | [[Бакытжан]] || 11 638 |- ! 116 | [[Еркин]] || 11 635 |- ! 117 | [[Нурбол]] || 11 603 |- ! 118 | [[Амангельды]] || 11 564 |- ! 119 | [[Омар]] || 11 523 |- ! 120 | [[Мухтар]] || 11 484 |- ! 121 | [[Султан]] || 11 177 |- ! 122 | [[Мағжан]] || 11 097 |- ! 123 | [[Думан]] || 11 020 |- ! 124 | [[Рустам]] || 10 970 |- ! 125 | [[Дәулет]] || 10 959 |- ! 126 | [[Елдос]] || 10 854 |- ! 127 | [[Сакен]] || 10 837 |- ! 128 | [[Аңсар]] || 10 789 |- ! 129 | [[Абылайхан]] || 10 765 |- ! 130 | [[Қайсар]] || 10 532 |- ! 131 | [[Галымжан]] || 10 512 |- ! 132 | [[Мади]] || 10 451 |- ! 133 | [[Арлан]] || 10 287 |- ! 134 | [[Алан]] || 10 254 |- ! 135 | [[Еламан]] || 10 107 |- ! 136 | [[Бекболат]] || 10 033 |- ! 137 | [[Заңғар]] || 9 942 |- ! 138 | [[Рахат]] || 9 932 |- ! 139 | [[Жанибек]] || 9 924 |- ! 140 | [[Сабит]] || 9 899 |- ! 141 | [[Әмір]] || 9 840 |- ! 142 | [[Темирлан]] || 9 804 |- ! 143 | [[Нурболат]] || 9 796 |- ! 144 | [[Ибраһим]] || 9 694 |- ! 145 | [[Нурбек]] || 9 595 |- ! 146 | [[Алмаз]] || 9 535 |- ! 147 | [[Жомарт]] || 9 439 |- ! 148 | [[Ералы]] || 9 422 |- ! 149 | [[Сырым]] || 9 377 |- ! 150 | [[Аманжол]] || 9 208 |- ! 151 | [[Саян]] || 9 122 |- ! 152 | [[Нариман]] || 9 086 |- ! 153 | [[Әділ]] || 9 078 |- ! 154 | [[Нурлыбек]] || 9 061 |- ! 155 | [[Нұрлан]] || 8 880 |- ! 156 | [[Нұрбек]] || 8 867 |- ! 157 | [[Бахытжан]] || 8 756 |- ! 158 | [[Муслим]] || 8 699 |- ! 159 | [[Александр]] || 8 600 |- ! 160 | [[Даниял]] || 8 501 |- ! 161 | [[Әлинұр]] || 8 499 |- ! 162 | [[Шыңғыс]] || 8 482 |- ! 163 | [[Нұрали]] || 8 467 |- ! 164 | [[Тамерлан]] || 8 425 |- ! 165 | [[Серік]] || 8 374 |- ! 166 | [[Сержан]] || 8 333 |- ! 167 | [[Нұрболат]] || 8 226 |- ! 168 | [[Бекнұр]] || 8 200 |- ! 169 | [[Болатбек]] || 8 197 |- ! 170 | [[Даниал]] || 8 177 |- ! 171 | [[Нұрбол]] || 8 146 |- ! 172 | [[Қанат]] || 8 057 |- ! 173 | [[Амирхан]] || 8 025 |- ! 174 | [[Ансар]] || 7 999 |- ! 175 | [[Асан]] || 7 985 |- ! 176 | [[Женис]] || 7 916 |- ! 177 | [[Ахмет]] || 7 909 |- ! 178 | [[Бақытжан]] || 7 803 |- ! 179 | [[Багдат]] || 7 725 |- ! 180 | [[Адиль]] || 7 689 |- ! 181 | [[Райымбек]] || 7 610 |- ! 182 | [[Мәди]] || 7 564 |- ! 183 | [[Нурдаулет]] || 7 333 |- ! 184 | [[Ақжол]] || 7 307 |- ! 185 | [[Дінмұхамед]] || 7 300 |- ! 186 | [[Арнұр]] || 7 108 |- ! 187 | [[Асқар]] || 7 105 |- ! 188 | [[Дәурен]] || 7 086 |- ! 189 | [[Әлішер]] || 7 056 |- ! 190 | [[Ерик]] || 7 025 |- ! 191 | [[Габит]] || 6 898 |- ! 192 | [[Қайрат]] || 6 859 |- ! 193 | [[Жалғас]] || 6 833 |- ! 194 | [[Бакыт]] || 6 785 |- ! 195 | [[Сергей]] || 6 757 |- ! 196 | [[Саламат]] || 6 701 |- ! 197 | [[Алижан]] || 6 687 |- ! 198 | [[Марлен]] || 6 673 |- ! 199 | [[Альтаир]] || 6 594 |- ! 200 | [[Нұртас]] || 6 577 |- ! 201 | [[Нұрдаулет]] || 6 558 |- ! 202 | [[Ілияс]] || 6 557 |- ! 203 | [[Мерей]] || 6 552 |- ! 204 | [[Артур]] || 6 545 |- ! 205 | [[Куандык]] || 6 531 |- ! 206 | [[Жәнібек]] || 6 454 |- ! 207 | [[Бахыт]] || 6 386 |- ! 208 | [[Ардак]] || 6 364 |- ! 209 | [[Амантай]] || 6 352 |- ! 210 | [[Муратбек]] || 6 320 |- ! 211 | [[Айбол]] || 6 233 |- ! 212 | [[Алинур]] || 6 221 |- ! 213 | [[Берік]] || 6 184 |- ! 214 | [[Нургали]] || 6 174 |- ! 215 | [[Талғат]] || 6 121 |- ! 216 | [[Ергали]] || 6 121 |- ! 217 | [[Ұлан]] || 6 116 |- ! 218 | [[Әбілмансұр]] || 6 033 |- ! 219 | [[Серикбай]] || 5 998 |- ! 220 | [[Ғалымжан]] || 5 980 |- ! 221 | [[Нұрлыбек]] || 5 955 |- ! 222 | [[Булат]] || 5 942 |- ! 223 | [[Куат]] || 5 903 |- ! 224 | [[Әлібек]] || 5 835 |- ! 225 | [[Жаксылык]] || 5 827 |- ! 226 | [[Әсет]] || 5 813 |- ! 227 | [[Батыр]] || 5 766 |- ! 228 | [[Бағлан]] || 5 760 |- ! 229 | [[Ерхан]] || 5 730 |- ! 230 | [[Эльдар]] || 5 723 |- ! 231 | [[Сабыржан]] || 5 719 |- ! 232 | [[Ердәулет]] || 5 714 |- ! 233 | [[Жансерік]] || 5 701 |- ! 234 | [[Нұрәли]] || 5 672 |- ! 235 | [[Нұрхан]] || 5 664 |- ! 236 | [[Орынбасар]] || 5 630 |- ! 237 | [[Мейрам]] || 5 629 |- ! 238 | [[Азиз]] || 5 626 |- ! 239 | [[Бағдат]] || 5 579 |- ! 240 | [[Жарас]] || 5 488 |- ! 241 | [[Алимжан]] || 5 475 |- ! 242 | [[Гани]] || 5 429 |- ! 243 | [[Батырбек]] || 5 405 |- ! 244 | [[Елнұр]] || 5 375 |- ! 245 | [[Бекасыл]] || 5 354 |- ! 246 | [[Абдурахман]] || 5 349 |- ! 247 | [[Фархат]] || 5 338 |- ! 248 | [[Шерхан]] || 5 330 |- ! 249 | [[Жантөре]] || 5 330 |- ! 250 | [[Бейбит]] || 5 329 |- ! 251 | [[Нурали]] || 5 317 |- ! 252 | [[Әділхан]] || 5 291 |- ! 253 | [[Мұхаммед]] || 5 281 |- ! 254 | [[Ибрахим]] || 5 275 |- ! 255 | [[Абдулла]] || 5 253 |- ! 256 | [[Акылбек]] || 5 243 |- ! 257 | [[Нұрмұхаммед]] || 5 212 |- ! 258 | [[Аман]] || 5 188 |- ! 259 | [[Улан]] || 5 185 |- ! 260 | [[Досжан]] || 5 182 |- ! 261 | [[Малик]] || 5 142 |- ! 262 | [[Айсултан]] || 5 141 |- ! 263 | [[Максим]] || 5 135 |- ! 264 | [[Нұржігіт]] || 5 085 |- ! 265 | [[Адилбек]] || 5 055 |- ! 266 | [[Бақдаулет]] || 5 050 |- ! 267 | [[Арыстан]] || 5 032 |- ! 268 | [[Бексултан]] || 5 032 |- ! 269 | [[Айқын]] || 5 023 |- ! 270 | [[Әділжан]] || 4 992 |- ! 271 | [[Ибрагим]] || 4 921 |- ! 272 | [[Әмірхан]] || 4 911 |- ! 273 | [[Баглан]] || 4 874 |- ! 274 | [[Мұрат]] || 4 858 |- ! 275 | [[Алтай]] || 4 842 |- ! 276 | [[Арслан]] || 4 833 |- ! 277 | [[Кенжебек]] || 4 812 |- ! 278 | [[Ерқанат]] || 4 800 |- ! 279 | [[Нұрбақыт]] || 4 776 |- ! 280 | [[Ердос]] || 4 773 |- ! 281 | [[Исмаил]] || 4 754 |- ! 282 | [[Елдар]] || 4 713 |- ! 283 | [[Нурислам]] || 4 710 |- ! 284 | [[Роман]] || 4 685 |- ! 285 | [[Адилет]] || 4 665 |- ! 286 | [[Асанали]] || 4 664 |- ! 287 | [[Ернур]] || 4 641 |- ! 288 | [[Жігер]] || 4 598 |- ! 289 | [[Жумабек]] || 4 597 |- ! 290 | [[Санат]] || 4 586 |- ! 291 | [[Хамза]] || 4 567 |- ! 292 | [[Ренат]] || 4 509 |- ! 293 | [[Мухит]] || 4 488 |- ! 294 | [[Дияр]] || 4 464 |- ! 295 | [[Владимир]] || 4 464 |- ! 296 | [[Мұстафа]] || 4 462 |- ! 297 | [[Манас]] || 4 453 |- ! 298 | [[Нұрғиса]] || 4 450 |- ! 299 | [[Ерназар]] || 4 444 |- ! 300 | [[Жанарыс]] || 4 429 |- ! 301 | [[Казбек]] || 4 387 |- ! 302 | [[Нуркен]] || 4 376 |- ! 303 | [[Жақсылық]] || 4 362 |- ! 304 | [[Галым]] || 4 357 |- ! 305 | [[Иманғали]] || 4 345 |- ! 306 | [[Толеген]] || 4 340 |- ! 307 | [[Жалгас]] || 4 253 |- ! 308 | [[Тулеген]] || 4 236 |- ! 309 | [[Әділбек]] || 4 235 |- ! 310 | [[Манарбек]] || 4 222 |- ! 311 | [[Нұрым]] || 4 221 |- ! 312 | [[Жаслан]] || 4 182 |- ! 313 | [[Ерсултан]] || 4 182 |- ! 314 | [[Рахымжан]] || 4 180 |- ! 315 | [[Алим]] || 4 126 |- ! 316 | [[Махамбет]] || 4 125 |- ! 317 | [[Ақылбек]] || 4 123 |- ! 318 | [[Дмитрий]] || 4 122 |- ! 319 | [[Рашид]] || 4 120 |- ! 320 | [[Жандарбек]] || 4 095 |- ! 321 | [[Марғұлан]] || 4 071 |- ! 322 | [[Мереке]] || 4 050 |- ! 323 | [[Исламбек]] || 4 030 |- ! 324 | [[Айболат]] || 4 025 |- ! 325 | [[Таир]] || 4 001 |- ! 326 | [[Нұриман]] || 3 980 |- ! 327 | [[Назар]] || 3 968 |- ! 328 | [[Біржан]] || 3 929 |- ! 329 | [[Биржан]] || 3 896 |- ! 330 | [[Кайсар]] || 3 880 |- ! 331 | [[Куанышбек]] || 3 870 |- ! 332 | [[Адилхан]] || 3 812 |- ! 333 | [[Мейірбек]] || 3 803 |- ! 334 | [[Имран]] || 3 798 |- ! 335 | [[Ернат]] || 3 794 |- ! 336 | [[Еркін]] || 3 790 |- ! 337 | [[Алпамыс]] || 3 773 |- ! 338 | [[Ердаулет]] || 3 772 |- ! 339 | [[Иса]] || 3 748 |- ! 340 | [[Бақберген]] || 3 715 |- ! 341 | [[Асылан]] || 3 682 |- ! 342 | [[Артём]] || 3 659 |- ! 343 | [[Нұрәлі]] || 3 626 |- ! 344 | [[Ерсін]] || 3 616 |- ! 345 | [[Карим]] || 3 614 |- ! 346 | [[Уалихан]] || 3 592 |- ! 347 | [[Арнур]] || 3 578 |- ! 348 | [[Жамбыл]] || 3 560 |- ! 349 | [[Нұрәділ]] || 3 550 |- ! 350 | [[Ерзат]] || 3 532 |- ! 351 | [[Ержігіт]] || 3 529 |- ! 352 | [[Әліби]] || 3 528 |- ! 353 | [[Ерсайын]] || 3 501 |- ! 354 | [[Аят]] || 3 469 |- ! 355 | [[Ертай]] || 3 461 |- ! 356 | [[Елжан]] || 3 431 |- ! 357 | [[Бакытбек]] || 3 427 |- ! 358 | [[Рахман]] || 3 423 |- ! 359 | [[Максут]] || 3 418 |- ! 360 | [[Ескендір]] || 3 416 |- ! 361 | [[Айтөре]] || 3 403 |- ! 362 | [[Андрей]] || 3 390 |- ! 363 | [[Исатай]] || 3 370 |- ! 364 | [[Ахмад]] || 3 342 |- ! 365 | [[Темирхан]] || 3 319 |- ! 366 | [[Ермахан]] || 3 307 |- ! 367 | [[Нұртілеу]] || 3 293 |- ! 368 | [[Нурасыл]] || 3 271 |- ! 369 | [[Алексей]] || 3 232 |- ! 370 | [[Мухаммад]] || 3 225 |- ! 371 | [[Нұралы]] || 3 189 |- ! 372 | [[Жан]] || 3 178 |- ! 373 | [[Досымжан]] || 3 147 |- ! 374 | [[Жумабай]] || 3 134 |- ! 375 | [[Адлет]] || 3 133 |- ! 376 | [[Чингиз]] || 3 126 |- ! 377 | [[Наурызбек]] || 3 124 |- ! 378 | [[Сабыр]] || 3 085 |- ! 379 | [[Нұрқанат]] || 3 072 |- ! 380 | [[Рысбек]] || 3 051 |- ! 381 | [[Адил]] || 3 049 |- ! 382 | [[Мустафа]] || 3 040 |- ! 383 | [[Бибарыс]] || 3 038 |- ! 384 | [[Алиби]] || 3 037 |- ! 385 | [[Николай]] || 3 029 |- ! 386 | [[Никита]] || 3 029 |- ! 387 | [[Бейбіт]] || 3 025 |- ! 388 | [[Тамирлан]] || 3 015 |- ! 389 | [[Ғани]] || 3 013 |- ! 390 | [[Дияс]] || 3 001 |- ! 391 | [[Газиз]] || 2 993 |- ! 392 | [[Евгений]] || 2 992 |- ! 393 | [[Асыл]] || 2 979 |- ! 394 | [[Эмир]] || 2 961 |- ! 395 | [[Шыңғысхан]] || 2 954 |- ! 396 | [[Данил]] || 2 952 |- ! 397 | [[Кирилл]] || 2 939 |- ! 398 | [[Әміре]] || 2 919 |- ! 399 | [[Наурызбай]] || 2 914 |- ! 400 | [[Оразбек]] || 2 914 |- ! 401 | [[Батыржан]] || 2 912 |- ! 402 | [[Есбол]] || 2 902 |- ! 403 | [[Адильхан]] || 2 898 |- ! 404 | [[Ануарбек]] || 2 886 |- ! 405 | [[Бақтияр]] || 2 882 |- ! 406 | [[Ахмедияр]] || 2 881 |- ! 407 | [[Есен]] || 2 878 |- ! 408 | [[Асланбек]] || 2 877 |- ! 409 | [[Қуандық]] || 2 864 |- ! 410 | [[Айдарбек]] || 2 854 |- ! 411 | [[Мұхтар]] || 2 838 |- ! 412 | [[Жеңіс]] || 2 837 |- ! 413 | [[Нұркелді]] || 2 810 |- ! 414 | [[Мейржан]] || 2 807 |- ! 415 | [[Архат]] || 2 805 |- ! 416 | [[Аманбек]] || 2 796 |- ! 417 | [[Адильбек]] || 2 795 |- ! 418 | [[Маулен]] || 2 786 |- ! 419 | [[Әлімжан]] || 2 777 |- ! 420 | [[Бақыт]] || 2 766 |- ! 421 | [[Оралбек]] || 2 747 |- ! 422 | [[Нұртілек]] || 2 742 |- ! 423 | [[Базарбай]] || 2 727 |- ! 424 | [[Қазыбек]] || 2 712 |- ! 425 | [[Өркен]] || 2 698 |- ! 426 | [[Хамит]] || 2 690 |- ! 427 | [[Айбат]] || 2 688 |- ! 428 | [[Айбын]] || 2 683 |- ! 429 | [[Искандер]] || 2 676 |- ! 430 | [[Ардақ]] || 2 639 |- ! 431 | [[Муса]] || 2 637 |- ! 432 | [[Султанбек]] || 2 632 |- ! 433 | [[Бекет]] || 2 617 |- ! 434 | [[Самир]] || 2 616 |- ! 435 | [[Асанәлі]] || 2 584 |- ! 436 | [[Айдархан]] || 2 576 |- ! 437 | [[Канатбек]] || 2 567 |- ! 438 | [[Сансызбай]] || 2 554 |- ! 439 | [[Серикжан]] || 2 550 |- ! 440 | [[Амиржан]] || 2 531 |- ! 441 | [[Досбол]] || 2 506 |- ! 442 | [[Динмухамед]] || 2 486 |- ! 443 | [[Нурхан]] || 2 483 |- ! 444 | [[Осман]] || 2 457 |- ! 445 | [[Нұртөре]] || 2 448 |- ! 446 | [[Рүстем]] || 2 446 |- ! 447 | [[Жангир]] || 2 444 |- ! 448 | [[Шынгыс]] || 2 434 |- ! 449 | [[Сарсенбай]] || 2 430 |- ! 450 | [[Илья]] || 2 424 |- ! 451 | [[Әнуар]] || 2 423 |- ! 452 | [[Мухаммед]] || 2 417 |- ! 453 | [[Усен]] || 2 412 |- ! 454 | [[Сагындык]] || 2 404 |- ! 455 | [[Нуртас]] || 2 399 |- ! 456 | [[Ғазиз]] || 2 394 |- ! 457 | [[Ақниет]] || 2 390 |- ! 458 | [[Виктор]] || 2 385 |- ! 459 | [[Мейрбек]] || 2 379 |- ! 460 | [[Махсат]] || 2 375 |- ! 461 | [[Даниил]] || 2 374 |- ! 462 | [[Серикбол]] || 2 369 |- ! 463 | [[Айтжан]] || 2 357 |- ! 464 | [[Манат]] || 2 354 |- ! 465 | [[Хан]] || 2 342 |- ! 466 | [[Қасым]] || 2 340 |- ! 467 | [[Кудайберген]] || 2 332 |- ! 468 | [[Жумагали]] || 2 320 |- ! 469 | [[Еділ]] || 2 315 |- ! 470 | [[Жанасыл]] || 2 310 |- ! 471 | [[Аскарбек]] || 2 278 |- ! 472 | [[Жанабай]] || 2 270 |- ! 473 | [[Бек]] || 2 267 |- ! 474 | [[Қасымхан]] || 2 260 |- ! 475 | [[Денис]] || 2 259 |- ! 476 | [[Заманбек]] || 2 257 |- ! 477 | [[Мырзабек]] || 2 256 |- ! 478 | [[Иван]] || 2 252 |- ! 479 | [[Ақарыс]] || 2 252 |- ! 480 | [[Нартай]] || 2 249 |- ! 481 | [[Владислав]] || 2 246 |- ! 482 | [[Сәкен]] || 2 245 |- ! 483 | [[Ғабит]] || 2 236 |- ! 484 | [[Нұрғали]] || 2 234 |- ! 485 | [[Ерден]] || 2 232 |- ! 486 | [[Амангелди]] || 2 223 |- ! 487 | [[Турар]] || 2 217 |- ! 488 | [[Елжас]] || 2 214 |- ! 489 | [[Бактияр]] || 2 207 |- ! 490 | [[Салауат]] || 2 201 |- ! 491 | [[Еркен]] || 2 194 |- ! 492 | [[Арыстанбек]] || 2 180 |- ! 493 | [[Мейірлан]] || 2 177 |- ! 494 | [[Сұңқар]] || 2 175 |- ! 495 | [[Богдан]] || 2 175 |- ! 496 | [[Михаил]] || 2 164 |- ! 497 | [[Нуралы]] || 2 163 |- ! 498 | [[Женисбек]] || 2 157 |- ! 499 | [[Есет]] || 2 155 |- ! 500 | [[Аблай]] || 2 148 |- ! 501 | [[Сүндет]] || 2 147 |- ! 502 | [[Дінислам]] || 2 147 |- ! 503 | [[Арнат]] || 2 138 |- ! 504 | [[Мұхамеджан]] || 2 131 |- ! 505 | [[Юрий]] || 2 123 |- ! 506 | [[Темирбек]] || 2 105 |- ! 507 | [[Оразбай]] || 2 103 |- ! 508 | [[Димаш]] || 2 088 |- ! 509 | [[Ерали]] || 2 076 |- ! 510 | [[Сунгат]] || 2 075 |- ! 511 | [[Талант]] || 2 069 |- ! 512 | [[Ақтөре]] || 2 067 |- ! 513 | [[Абат]] || 2 065 |- ! 514 | [[Берекет]] || 2 064 |- ! 515 | [[Рамиль]] || 2 063 |- ! 516 | [[Ахат]] || 2 062 |- ! 517 | [[Амандык]] || 2 059 |- ! 518 | [[Диар]] || 2 046 |- ! 519 | [[Бакдаулет]] || 2 030 |- ! 520 | [[Нуртай]] || 2 019 |- ! 521 | [[Рахим]] || 2 018 |- ! 522 | [[Бахытбек]] || 2 018 |- ! 523 | [[Оразалы]] || 2 013 |- ! 524 | [[Аблайхан]] || 2 009 |- ! 525 | [[Орынбек]] || 2 002 |- ! 526 | [[Аскат]] || 2 002 |- ! 527 | [[Акжол]] || 2 002 |- ! 528 | [[Нұрзат]] || 1 991 |- ! 529 | [[Хасан]] || 1 989 |- ! 530 | [[Сайлау]] || 1 975 |- ! 531 | [[Сапар]] || 1 974 |- ! 532 | [[Естай]] || 1 970 |- ! 533 | [[Давид]] || 1 959 |- ! 534 | [[Алимхан]] || 1 949 |- ! 535 | [[Сұлтанбек]] || 1 948 |- ! 536 | [[Мейірхан]] || 1 945 |- ! 537 | [[Айтуар]] || 1 944 |- ! 538 | [[Галимжан]] || 1 941 |- ! 539 | [[Жаныбек]] || 1 940 |- ! 540 | [[Жарқын]] || 1 939 |- ! 541 | [[Ален]] || 1 930 |- ! 542 | [[Жоламан]] || 1 918 |- ! 543 | [[Едил]] || 1 916 |- ! 544 | [[Сайран]] || 1 896 |- ! 545 | [[Бекбол]] || 1 888 |- ! 546 | [[Курмангазы]] || 1 885 |- ! 547 | [[Амирлан]] || 1 884 |- ! 548 | [[Сапаргали]] || 1 881 |- ! 549 | [[Әлижан]] || 1 880 |- ! 550 | [[Мұхаммеджан]] || 1 878 |- ! 551 | [[Хантөре]] || 1 872 |- ! 552 | [[Кенжебай]] || 1 872 |- ! 553 | [[Ақтілек]] || 1 871 |- ! 554 | [[Бағжан]] || 1 869 |- ! 555 | [[Нұрберген]] || 1 866 |- ! 556 | [[Анатолий]] || 1 863 |- ! 557 | [[Олег]] || 1 849 |- ! 558 | [[Данабек]] || 1 846 |- ! 559 | [[Анвар]] || 1 839 |- ! 560 | [[Илияс]] || 1 829 |- ! 561 | [[Бектас]] || 1 828 |- ! 562 | [[Парасат]] || 1 826 |- ! 563 | [[Ерканат]] || 1 823 |- ! 564 | [[Ерсин]] || 1 820 |- ! 565 | [[Нұркен]] || 1 813 |- ! 566 | [[Мирамбек]] || 1 812 |- ! 567 | [[Сардар]] || 1 811 |- ! 568 | [[Жансерик]] || 1 811 |- ! 569 | [[Шалкар]] || 1 798 |- ! 570 | [[Бакберген]] || 1 798 |- ! 571 | [[Адильжан]] || 1 792 |- ! 572 | [[Нияз]] || 1 789 |- ! 573 | [[Оралхан]] || 1 787 |- ! 574 | [[Ерғали]] || 1 787 |- ! 575 | [[Еркинбек]] || 1 785 |- ! 576 | [[Танат]] || 1 782 |- ! 577 | [[Нұрхат]] || 1 782 |- ! 578 | [[Анарбек]] || 1 777 |- ! 579 | [[Сапарбек]] || 1 775 |- ! 580 | [[Оспан]] || 1 768 |- ! 581 | [[Фархад]] || 1 760 |- ! 582 | [[Нұрсәт]] || 1 755 |- ! 583 | [[Нуржигит]] || 1 746 |- ! 584 | [[Орал]] || 1 745 |- ! 585 | [[Жанарбек]] || 1 744 |- ! 586 | [[Жансұлтан]] || 1 743 |- ! 587 | [[Төлеген]] || 1 737 |- ! 588 | [[Касым]] || 1 736 |- ! 589 | [[Береке]] || 1 731 |- ! 590 | [[Дауренбек]] || 1 730 |- ! 591 | [[Шадияр]] || 1 726 |- ! 592 | [[Ғалым]] || 1 715 |- ! 593 | [[Медеу]] || 1 712 |- ! 594 | [[Нұрдос]] || 1 705 |- ! 595 | [[Аманбай]] || 1 705 |- ! 596 | [[Бекнур]] || 1 689 |- ! 597 | [[Абдурахим]] || 1 689 |- ! 598 | [[Мұқағали]] || 1 681 |- ! 599 | [[Абдрахман]] || 1 681 |- ! 600 | [[Талап]] || 1 679 |- ! 601 | [[Сериккали]] || 1 677 |- ! 602 | [[Равиль]] || 1 676 |- ! 603 | [[Нургазы]] || 1 676 |- ! 604 | [[Амангали]] || 1 675 |- ! 605 | [[Игорь]] || 1 669 |- ! 606 | [[Маргулан]] || 1 667 |- ! 607 | [[Едіге]] || 1 663 |- ! 608 | [[Амангелды]] || 1 662 |- ! 609 | [[Тұрар]] || 1 652 |- ! 610 | [[Ярослав]] || 1 647 |- ! 611 | [[Ербулат]] || 1 647 |- ! 612 | [[Ахметжан]] || 1 647 |- ! 613 | [[Жолдас]] || 1 645 |- ! 614 | [[Темірхан]] || 1 642 |- ! 615 | [[Қуанышбек]] || 1 642 |- ! 616 | [[Әміржан]] || 1 637 |- ! 617 | [[Сұңғат]] || 1 634 |- ! 618 | [[Ерназ]] || 1 627 |- ! 619 | [[Каирбек]] || 1 626 |- ! 620 | [[Шалқар]] || 1 621 |- ! 621 | [[Нұргелді]] || 1 618 |- ! 622 | [[Ергазы]] || 1 613 |- ! 623 | [[Ерік]] || 1 611 |- ! 624 | [[Калдыбек]] || 1 606 |- ! 625 | [[Абдулазиз]] || 1 605 |- ! 626 | [[Қуат]] || 1 601 |- ! 627 | [[Кенес]] || 1 599 |- ! 628 | [[Валерий]] || 1 599 |- ! 629 | [[Аманжан]] || 1 599 |- ! 630 | [[Айтбай]] || 1 595 |- ! 631 | [[Бақытбек]] || 1 584 |- ! 632 | [[Амангелді]] || 1 583 |- ! 633 | [[Сәбит]] || 1 581 |- ! 634 | [[Серікбол]] || 1 580 |- ! 635 | [[Боранбай]] || 1 578 |- ! 636 | [[Төрехан]] || 1 568 |- ! 637 | [[Жаркын]] || 1 566 |- ! 638 | [[Мухамеджан]] || 1 563 |- ! 639 | [[Константин]] || 1 558 |- ! 640 | [[Шапағат]] || 1 557 |- ! 641 | [[Нұрахмет]] || 1 556 |- ! 642 | [[Каиржан]] || 1 555 |- ! 643 | [[Бағдаулет]] || 1 549 |- ! 644 | [[Радмир]] || 1 547 |- ! 645 | [[Сулейман]] || 1 545 |- ! 646 | [[Қанағат]] || 1 544 |- ! 647 | [[Асилбек]] || 1 538 |- ! 648 | [[Ерсаин]] || 1 536 |- ! 649 | [[Абдуллах]] || 1 534 |- ! 650 | [[Тілек]] || 1 530 |- ! 651 | [[Балтабай]] || 1 530 |- ! 652 | [[Рахимжан]] || 1 514 |- ! 653 | [[Нұрлыхан]] || 1 502 |- ! 654 | [[Жандәулет]] || 1 498 |- ! 655 | [[Даулетбек]] || 1 489 |- ! 656 | [[Нұрмұхамед]] || 1 485 |- ! 657 | [[Тлек]] || 1 483 |- ! 658 | [[Егор]] || 1 483 |- ! 659 | [[Ризабек]] || 1 474 |- ! 660 | [[Ақжан]] || 1 473 |- ! 661 | [[Полат]] || 1 470 |- ! 662 | [[Болатхан]] || 1 470 |- ! 663 | [[Виталий]] || 1 467 |- ! 664 | [[Әкежан]] || 1 463 |- ! 665 | [[Сейтжан]] || 1 457 |- ! 666 | [[Досхан]] || 1 453 |- ! 667 | [[Адилжан]] || 1 449 |- ! 668 | [[Абдуррахман]] || 1 446 |- ! 669 | [[Магжан]] || 1 441 |- ! 670 | [[Хансұлтан]] || 1 439 |- ! 671 | [[Тәуекел]] || 1 439 |- ! 672 | [[Досым]] || 1 436 |- ! 673 | [[Ахан]] || 1 430 |- ! 674 | [[Жанали]] || 1 424 |- ! 675 | [[Қайнар]] || 1 421 |- ! 676 | [[Касымхан]] || 1 418 |- ! 677 | [[Сағындық]] || 1 413 |- ! 678 | [[Сағадат]] || 1 408 |- ! 679 | [[Есболат]] || 1 407 |- ! 680 | [[Наурыз]] || 1 389 |- ! 681 | [[Миржан]] || 1 388 |- ! 682 | [[Құдайберген]] || 1 386 |- ! 683 | [[Оразхан]] || 1 384 |- ! 684 | [[Эрик]] || 1 382 |- ! 685 | [[Мирлан]] || 1 380 |- ! 686 | [[Ақназар]] || 1 379 |- ! 687 | [[Мүслім]] || 1 374 |- ! 688 | [[Мұхаммедали]] || 1 374 |- ! 689 | [[Алмасбек]] || 1 373 |- ! 690 | [[Бекежан]] || 1 372 |- ! 691 | [[Меиржан]] || 1 363 |- ! 692 | [[Нұртай]] || 1 358 |- ! 693 | [[Мейрхан]] || 1 356 |- ! 694 | [[Досан]] || 1 356 |- ! 695 | [[Сайлаубек]] || 1 353 |- ! 696 | [[Сергазы]] || 1 352 |- ! 697 | [[Бекен]] || 1 350 |- ! 698 | [[Сымбат]] || 1 348 |- ! 699 | [[Вадим]] || 1 346 |- ! 700 | [[Даниэль]] || 1 344 |- ! 701 | [[Ахмед]] || 1 344 |- ! 702 | [[Камбар]] || 1 343 |- ! 703 | [[Алпысбай]] || 1 341 |- ! 704 | [[Сагат]] || 1 340 |- ! 705 | [[Жанатбек]] || 1 332 |- ! 706 | [[Акан]] || 1 329 |- ! 707 | [[Тоқтар]] || 1 327 |- ! 708 | [[Бердибек]] || 1 326 |- ! 709 | [[Айтбек]] || 1 326 |- ! 710 | [[Алдаберген]] || 1 325 |- ! 711 | [[Ернияз]] || 1 324 |- ! 712 | [[Мардан]] || 1 322 |- ! 713 | [[Мұса]] || 1 321 |- ! 714 | [[Ораз]] || 1 320 |- ! 715 | [[Жандаулет]] || 1 320 |- ! 716 | [[Канагат]] || 1 318 |- ! 717 | [[Мерхат]] || 1 315 |- ! 718 | [[Әлім]] || 1 313 |- ! 719 | [[Раян]] || 1 312 |- ! 720 | [[Мұратбек]] || 1 307 |- ! 721 | [[Куатбек]] || 1 301 |- ! 722 | [[Нурмахан]] || 1 298 |- ! 723 | [[Казыбек]] || 1 295 |- ! 724 | [[Шамиль]] || 1 294 |- ! 725 | [[Әбілқайыр]] || 1 294 |- ! 726 | [[Вячеслав]] || 1 294 |- ! 727 | [[Роллан]] || 1 293 |- ! 728 | [[Саид]] || 1 293 |- ! 729 | [[Ерген]] || 1 289 |- ! 730 | [[Юсуф]] || 1 287 |- ! 731 | [[Бағдәулет]] || 1 279 |- ! 732 | [[Ратмир]] || 1 277 |- ! 733 | [[Ақылжан]] || 1 276 |- ! 734 | [[Мират]] || 1 275 |- ! 735 | [[Валихан]] || 1 275 |- ! 736 | [[Эмиль]] || 1 268 |- ! 737 | [[Қазбек]] || 1 268 |- ! 738 | [[Махмуд]] || 1 267 |- ! 739 | [[Нурхат]] || 1 262 |- ! 740 | [[Бекназар]] || 1 260 |- ! 741 | [[Амандық]] || 1 260 |- ! 742 | [[Зейін]] || 1 256 |- ! 743 | [[Бекмурат]] || 1 256 |- ! 744 | [[Шынболат]] || 1 251 |- ! 745 | [[Хақназар]] || 1 251 |- ! 746 | [[Оралбай]] || 1 248 |- ! 747 | [[Арафат]] || 1 245 |- ! 748 | [[Армат]] || 1 242 |- ! 749 | [[Нурым]] || 1 241 |- ! 750 | [[Төреғали]] || 1 239 |- ! 751 | [[Аскербек]] || 1 234 |- ! 752 | [[Ақжүрек]] || 1 234 |- ! 753 | [[Сарсен]] || 1 231 |- ! 754 | [[Ильдар]] || 1 227 |- ! 755 | [[Динмухаммед]] || 1 227 |- ! 756 | [[Берикбол]] || 1 227 |- ! 757 | [[Шахмардан]] || 1 222 |- ! 758 | [[Шынғыс]] || 1 222 |- ! 759 | [[Муратхан]] || 1 221 |- ! 760 | [[Әбубәкір]] || 1 221 |- ! 761 | [[Павел]] || 1 218 |- ! 762 | [[Адай]] || 1 212 |- ! 763 | [[Бердібек]] || 1 211 |- ! 764 | [[Қайыржан]] || 1 208 |- ! 765 | [[Жигер]] || 1 206 |- ! 766 | [[Тахир]] || 1 205 |- ! 767 | [[Омирбек]] || 1 205 |- ! 768 | [[Бақжан]] || 1 200 |- ! 769 | [[Умирбек]] || 1 199 |- ! 770 | [[Елхан]] || 1 189 |- ! 771 | [[Елтай]] || 1 188 |- ! 772 | [[Байжан]] || 1 188 |- ! 773 | [[Алияр]] || 1 184 |- ! 774 | [[Куанышбай]] || 1 180 |- ! 775 | [[Ержигит]] || 1 178 |- ! 776 | [[Кайыржан]] || 1 176 |- ! 777 | [[Чингис]] || 1 173 |- ! 778 | [[Ришат]] || 1 172 |- ! 779 | [[Рашит]] || 1 170 |- ! 780 | [[Назарбек]] || 1 170 |- ! 781 | [[Елубай]] || 1 168 |- ! 782 | [[Нүркен]] || 1 167 |- ! 783 | [[Жанабек]] || 1 167 |- ! 784 | [[Берикбай]] || 1 167 |- ! 785 | [[Амирбек]] || 1 167 |- ! 786 | [[Нұрсултан]] || 1 166 |- ! 787 | [[Калдыбай]] || 1 166 |- ! 788 | [[Елнур]] || 1 163 |- ! 789 | [[Нурберген]] || 1 162 |- ! 790 | [[Аманат]] || 1 162 |- ! 791 | [[Ниязбек]] || 1 160 |- ! 792 | [[Мұхаммедәли]] || 1 158 |- ! 793 | [[Даулетхан]] || 1 154 |- ! 794 | [[Жеңісбек]] || 1 148 |- ! 795 | [[Мухан]] || 1 143 |- ! 796 | [[Абдуллаһ]] || 1 143 |- ! 797 | [[Елнар]] || 1 140 |- ! 798 | [[Бактыбай]] || 1 140 |- ! 799 | [[Орынбай]] || 1 136 |- ! 800 | [[Нургиса]] || 1 136 |- ! 801 | [[Мерген]] || 1 136 |- ! 802 | [[Айхан]] || 1 136 |- ! 803 | [[Станислав]] || 1 134 |- ! 804 | [[Ерлик]] || 1 134 |- ! 805 | [[Мұхит]] || 1 133 |- ! 806 | [[Қыдырәлі]] || 1 133 |- ! 807 | [[Жангельды]] || 1 133 |- ! 808 | [[Кадырбек]] || 1 128 |- ! 809 | [[Азим]] || 1 128 |- ! 810 | [[Жаксыбек]] || 1 125 |- ! 811 | [[Бегалы]] || 1 122 |- ! 812 | [[Жанайдар]] || 1 121 |- ! 813 | [[Ади]] || 1 121 |- ! 814 | [[Дуйсенбай]] || 1 114 |- ! 815 | [[Мұрагер]] || 1 113 |- ! 816 | [[Айбатыр]] || 1 111 |- ! 817 | [[Аманкелди]] || 1 110 |- ! 818 | [[Бейбут]] || 1 109 |- ! 819 | [[Баубек]] || 1 109 |- ! 820 | [[Ясин]] || 1 105 |- ! 821 | [[Совет]] || 1 103 |- ! 822 | [[Меирбек]] || 1 103 |- ! 823 | [[Жанбулат]] || 1 103 |- ! 824 | [[Әбдірахман]] || 1 099 |- ! 825 | [[Турсынбек]] || 1 093 |- ! 826 | [[Жолдасбек]] || 1 093 |- ! 827 | [[Кайырбек]] || 1 093 |- ! 828 | [[Сундет]] || 1 092 |- ! 829 | [[Темиржан]] || 1 090 |- ! 830 | [[Мажит]] || 1 090 |- ! 831 | [[Самғат]] || 1 087 |- ! 832 | [[Өмірбек]] || 1 084 |- ! 833 | [[Токтар]] || 1 082 |- ! 834 | [[Ықылас]] || 1 079 |- ! 835 | [[Сағи]] || 1 076 |- ! 836 | [[Рахым]] || 1 075 |- ! 837 | [[Ершат]] || 1 075 |- ! 838 | [[Матвей]] || 1 069 |- ! 839 | [[Нұрғазы]] || 1 068 |- ! 840 | [[Галымбек]] || 1 067 |- ! 841 | [[Абубакир]] || 1 062 |- ! 842 | [[Умар]] || 1 061 |- ! 843 | [[Шокан]] || 1 060 |- ! 844 | [[Мухаммедали]] || 1 060 |- ! 845 | [[Нурлыбай]] || 1 059 |- ! 846 | [[Серікболсын]] || 1 058 |- ! 847 | [[Сүлеймен]] || 1 058 |- ! 848 | [[Джамбул]] || 1 055 |- ! 849 | [[Серікжан]] || 1 051 |- ! 850 | [[Мырзахан]] || 1 049 |- ! 851 | [[Азизбек]] || 1 049 |- ! 852 | [[Избасар]] || 1 047 |- ! 853 | [[Сағыныш]] || 1 046 |- ! 854 | [[Бахитжан]] || 1 046 |- ! 855 | [[Багдаулет]] || 1 041 |- ! 856 | [[Серикбек]] || 1 037 |- ! 857 | [[Махмут]] || 1 037 |- ! 858 | [[Кенесары]] || 1 035 |- ! 859 | [[Сулеймен]] || 1 033 |- ! 860 | [[Артем]] || 1 033 |- ! 861 | [[Сатыбалды]] || 1 032 |- ! 862 | [[Нұртуған]] || 1 030 |- ! 863 | [[Алиасқар]] || 1 030 |- ! 864 | [[Мухамед]] || 1 028 |- ! 865 | [[Утеген]] || 1 023 |- ! 866 | [[Жангелді]] || 1 021 |- ! 867 | [[Турарбек]] || 1 020 |- ! 868 | [[Габиден]] || 1 019 |- ! 869 | [[Аманкос]] || 1 016 |- ! 870 | [[Кенжетай]] || 1 015 |- ! 871 | [[Наби]] || 1 010 |- ! 872 | [[Ермурат]] || 1 010 |- ! 873 | [[Танатар]] || 1 009 |- ! 874 | [[Замир]] || 999 |- ! 875 | [[Исабек]] || 999 |- ! 876 | [[Сарсенбек]] || 998 |- ! 877 | [[Бейсен]] || 998 |- ! 878 | [[Торехан]] || 993 |- ! 879 | [[Азимхан]] || 992 |- ! 880 | [[Бейсенбай]] || 990 |- ! 881 | [[Жұмабек]] || 984 |- ! 882 | [[Шахназар]] || 983 |- ! 883 | [[Әбілхайыр]] || 983 |- ! 884 | [[Жамбул]] || 982 |- ! 885 | [[Кадыр]] || 981 |- ! 886 | [[Наиль]] || 979 |- ! 887 | [[Дуйсенбек]] || 977 |- ! 888 | [[Мэлс]] || 973 |- ! 889 | [[Марал]] || 973 |- ! 890 | [[Эдуард]] || 971 |- ! 891 | [[Данат]] || 970 |- ! 892 | [[Ерман]] || 968 |- ! 893 | [[Жанәділ]] || 967 |- ! 894 | [[Жумахан]] || 963 |- ! 895 | [[Дінмухаммед]] || 961 |- ! 896 | [[Умирзак]] || 959 |- ! 897 | [[Муратбай]] || 958 |- ! 898 | [[Курмангали]] || 958 |- ! 899 | [[Хасен]] || 957 |- ! 900 | [[Салим]] || 954 |- ! 901 | [[Раимбек]] || 953 |- ! 902 | [[Бекбулат]] || 949 |- ! 903 | [[Исламхан]] || 945 |- ! 904 | [[Жарқынбек]] || 940 |- ! 905 | [[Амирали]] || 936 |- ! 906 | [[Адият]] || 935 |- ! 907 | [[Жұбаныш]] || 934 |- ! 908 | [[Ельдар]] || 934 |- ! 909 | [[Жарылкасын]] || 933 |- ! 910 | [[Куралбай]] || 932 |- ! 911 | [[Байбек]] || 929 |- ! 912 | [[Ырысбек]] || 923 |- ! 913 | [[Асқат]] || 921 |- ! 914 | [[Есімхан]] || 920 |- ! 915 | [[Рақымжан]] || 919 |- ! 916 | [[Ескендир]] || 919 |- ! 917 | [[Ұлағат]] || 916 |- ! 918 | [[Нұрымжан]] || 915 |- ! 919 | [[Аманкелді]] || 912 |- ! 920 | [[Мухамедали]] || 911 |- ! 921 | [[Сейлхан]] || 910 |- ! 922 | [[Ұлықбек]] || 907 |- ! 923 | [[Сагадат]] || 907 |- ! 924 | [[Жаркынбек]] || 906 |- ! 925 | [[Шоқан]] || 904 |- ! 926 | [[Темур]] || 904 |- ! 927 | [[Ерұлан]] || 903 |- ! 928 | [[Аспандияр]] || 903 |- ! 929 | [[Ербосын]] || 900 |- ! 930 | [[Ғибрат]] || 896 |- ! 931 | [[Ерболсын]] || 894 |- ! 932 | [[Фараби]] || 893 |- ! 933 | [[Әлімхан]] || 892 |- ! 934 | [[Жолдыбай]] || 891 |- ! 935 | [[Асилхан]] || 891 |- ! 936 | [[Шохан]] || 889 |- ! 937 | [[Маратбек]] || 888 |- ! 938 | [[Ақсұлтан]] || 885 |- ! 939 | [[Куралбек]] || 884 |- ! 940 | [[Василий]] || 883 |- ! 941 | [[Таймас]] || 882 |- ! 942 | [[Балтабек]] || 882 |- ! 943 | [[Алиаскар]] || 882 |- ! 944 | [[Жуматай]] || 880 |- ! 945 | [[Бекайдар]] || 878 |- ! 946 | [[Надир]] || 876 |- ! 947 | [[Базарбек]] || 876 |- ! 948 | [[Нәби]] || 874 |- ! 949 | [[Арон]] || 873 |- ! 950 | [[Дуйсен]] || 872 |- ! 951 | [[Каныбек]] || 871 |- ! 952 | [[Жаксыбай]] || 871 |- ! 953 | [[Ақберен]] || 869 |- ! 954 | [[Ролан]] || 867 |- ! 955 | [[Бисенбай]] || 867 |- ! 956 | [[Тасболат]] || 866 |- ! 957 | [[Құрмет]] || 866 |- ! 958 | [[Иманали]] || 865 |- ! 959 | [[Зангар]] || 865 |- ! 960 | [[Атабек]] || 865 |- ! 961 | [[Бакитжан]] || 862 |- ! 962 | [[Нурман]] || 859 |- ! 963 | [[Айзат]] || 859 |- ! 964 | [[Ерганат]] || 858 |- ! 965 | [[Кайржан]] || 857 |- ! 966 | [[Саттар]] || 856 |- ! 967 | [[Бақкелді]] || 856 |- ! 968 | [[Таңат]] || 855 |- ! 969 | [[Камиль]] || 855 |- ! 970 | [[Маханбет]] || 853 |- ! 971 | [[Нұрсейіт]] || 852 |- ! 972 | [[Асыланбек]] || 852 |- ! 973 | [[Серікбай]] || 850 |- ! 974 | [[Мәулен]] || 850 |- ! 975 | [[Алидар]] || 849 |- ! 976 | [[Курмет]] || 847 |- ! 977 | [[Кайнар]] || 847 |- ! 978 | [[Жангали]] || 846 |- ! 979 | [[Жәңгір]] || 844 |- ! 980 | [[Салават]] || 843 |- ! 981 | [[Нұрперзент]] || 839 |- ! 982 | [[Талгатбек]] || 838 |- ! 983 | [[Альберт]] || 838 |- ! 984 | [[Нуриддин]] || 837 |- ! 985 | [[Дармен]] || 836 |- ! 986 | [[Есенбек]] || 833 |- ! 987 | [[Бейбарс]] || 831 |- ! 988 | [[Борис]] || 830 |- ! 989 | [[Турсын]] || 829 |- ! 990 | [[Кадыржан]] || 827 |- ! 991 | [[Есенгали]] || 827 |- ! 992 | [[Тлеген]] || 825 |- ! 993 | [[Тәңірберген]] || 824 |- ! 994 | [[Акежан]] || 822 |- ! 995 | [[Сартай]] || 821 |- ! 996 | [[Глеб]] || 819 |- ! 997 | [[Парахат]] || 818 |- ! 998 | [[Арсений]] || 814 |- ! 999 | [[Нарұл]] || 812 |- ! 1000 | [[Лесбек]] || 811 |- ! 1001 | [[Кенжегали]] || 809 |- ! 1002 | [[Саясат]] || 806 |- ! 1003 | [[Тұрсынбек]] || 802 |- ! 1004 | [[Байкен]] || 801 |- ! 1005 | [[Дінмухамед]] || 800 |- ! 1006 | [[Антон]] || 797 |- ! 1007 | [[Айберген]] || 797 |- ! 1008 | [[Сембай]] || 796 |- ! 1009 | [[Оразәлі]] || 796 |- ! 1010 | [[Жалгасбай]] || 795 |- ! 1011 | [[Ералхан]] || 795 |- ! 1012 | [[Айкын]] || 795 |- ! 1013 | [[Ерлік]] || 793 |- ! 1014 | [[Халид]] || 792 |- ! 1015 | [[Даулетбай]] || 791 |- ! 1016 | [[Сапарбай]] || 790 |- ! 1017 | [[Ермекбай]] || 790 |- ! 1018 | [[Кайратбек]] || 788 |- ! 1019 | [[Нұрсерік]] || 786 |- ! 1020 | [[Ерхат]] || 786 |- ! 1021 | [[Мұхаммад]] || 782 |- ! 1022 | [[Марс]] || 781 |- ! 1023 | [[Бегзат]] || 781 |- ! 1024 | [[Жумажан]] || 780 |- ! 1025 | [[Бейсенбек]] || 780 |- ! 1026 | [[Ізбасар]] || 778 |- ! 1027 | [[Айтуган]] || 778 |- ! 1028 | [[Ақан]] || 777 |- ! 1029 | [[Нұр]] || 776 |- ! 1030 | [[Алмасхан]] || 774 |- ! 1031 | [[Турлан]] || 773 |- ! 1032 | [[Кали]] || 773 |- ! 1033 | [[Серикхан]] || 770 |- ! 1034 | [[Қасиет]] || 770 |- ! 1035 | [[Имангали]] || 770 |- ! 1036 | [[Махсут]] || 769 |- ! 1037 | [[Марсель]] || 769 |- ! 1038 | [[Есенгельды]] || 768 |- ! 1039 | [[Ақәділ]] || 768 |- ! 1040 | [[Рахматулла]] || 766 |- ! 1041 | [[Айбарыс]] || 766 |- ! 1042 | [[Уәлихан]] || 765 |- ! 1043 | [[Пернебек]] || 765 |- ! 1044 | [[Бақнұр]] || 765 |- ! 1045 | [[Турехан]] || 764 |- ! 1046 | [[Ермұрат]] || 764 |- ! 1047 | [[Мейірман]] || 763 |- ! 1048 | [[Кайрбек]] || 760 |- ! 1049 | [[Айткали]] || 759 |- ! 1050 | [[Жантас]] || 758 |- ! 1051 | [[Бахит]] || 758 |- ! 1052 | [[Кайдар]] || 757 |- ! 1053 | [[Аскер]] || 757 |- ! 1054 | [[Оркен]] || 756 |- ! 1055 | [[Альбек]] || 756 |- ! 1056 | [[Шәкәрім]] || 753 |- ! 1057 | [[Абдуали]] || 750 |- ! 1058 | [[Толеубек]] || 749 |- ! 1059 | [[Алик]] || 748 |- ! 1060 | [[Салимжан]] || 746 |- ! 1061 | [[Жалгасбек]] || 746 |- ! 1062 | [[Нурзат]] || 743 |- ! 1063 | [[Абдумалик]] || 742 |- ! 1064 | [[Әлиасқар]] || 739 |- ! 1065 | [[Акбар]] || 739 |- ! 1066 | [[Нурбулат]] || 738 |- ! 1067 | [[Нурканат]] || 738 |- ! 1068 | [[Конысбай]] || 738 |- ! 1069 | [[Сайлаубай]] || 735 |- ! 1070 | [[Ерғазы]] || 735 |- ! 1071 | [[Сандибек]] || 729 |- ! 1072 | [[Оразгали]] || 729 |- ! 1073 | [[Нұржас]] || 729 |- ! 1074 | [[Камал]] || 726 |- ! 1075 | [[Еркінбек]] || 725 |- ! 1076 | [[Сауран]] || 723 |- ! 1077 | [[Аргын]] || 723 |- ! 1078 | [[Сагдат]] || 722 |- ! 1079 | [[Максот]] || 722 |- ! 1080 | [[Есимхан]] || 721 |- ! 1081 | [[Сагидулла]] || 720 |- ! 1082 | [[Курманбек]] || 719 |- ! 1083 | [[Альжан]] || 719 |- ! 1084 | [[Нұрсаят]] || 718 |- ! 1085 | [[Аллаберген]] || 718 |- ! 1086 | [[Улугбек]] || 717 |- ! 1087 | [[Қайырбек]] || 717 |- ! 1088 | [[Жексенбай]] || 715 |- ! 1089 | [[Нурмухаммед]] || 714 |- ! 1090 | [[Инсар]] || 714 |- ! 1091 | [[Мейір]] || 712 |- ! 1092 | [[Керей]] || 711 |- ! 1093 | [[Геннадий]] || 711 |- ! 1094 | [[Марк]] || 709 |- ! 1095 | [[Темиргали]] || 707 |- ! 1096 | [[Жалғасбек]] || 707 |- ! 1097 | [[Танирберген]] || 702 |- ! 1098 | [[Темир]] || 702 |- ! 1099 | [[Мырзагали]] || 702 |- ! 1100 | [[Нурсеит]] || 702 |- ! 1101 | [[Куантай]] || 701 |- ! 1102 | [[Досымхан]] || 697 |- ! 1103 | [[Нурбакыт]] || 696 |- ! 1104 | [[Бактыбек]] || 696 |- ! 1105 | [[Ермухан]] || 695 |- ! 1106 | [[Есентай]] || 695 |- ! 1107 | [[Жанбырбай]] || 691 |- ! 1108 | [[Қасымжомарт]] || 688 |- ! 1109 | [[Джанибек]] || 688 |- ! 1110 | [[Берікбол]] || 685 |- ! 1111 | [[Мейрамхан]] || 684 |- ! 1112 | [[Төре]] || 681 |- ! 1113 | [[Кыдырбай]] || 680 |- ! 1114 | [[Сапархан]] || 678 |- ! 1115 | [[Амангельди]] || 677 |- ! 1116 | [[Оразали]] || 676 |- ! 1117 | [[Каиргельды]] || 676 |- ! 1118 | [[Нурахмет]] || 675 |- ! 1119 | [[Мырзабай]] || 673 |- ! 1120 | [[Жаннұр]] || 673 |- ! 1121 | [[Еркеғали]] || 673 |- ! 1122 | [[Арғын]] || 673 |- ! 1123 | [[Төлеби]] || 672 |- ! 1124 | [[Рустембек]] || 672 |- ! 1125 | [[Жанторе]] || 671 |- ! 1126 | [[Кемел]] || 671 |- ! 1127 | [[Кенжехан]] || 668 |- ! 1128 | [[Тлектес]] || 666 |- ! 1129 | [[Жанай]] || 664 |- ! 1130 | [[Жанғали]] || 663 |- ! 1131 | [[Жанкелді]] || 663 |- ! 1132 | [[Серикказы]] || 660 |- ! 1133 | [[Алимбек]] || 660 |- ! 1134 | [[Маралбек]] || 659 |- ! 1135 | [[Жарасхан]] || 659 |- ! 1136 | [[Ақжігіт]] || 659 |- ! 1137 | [[Мирхат]] || 655 |- ! 1138 | [[Елемес]] || 655 |- ! 1139 | [[Турлыбек]] || 654 |- ! 1140 | [[Мұхтархан]] || 653 |- ! 1141 | [[Рамзан]] || 652 |- ! 1142 | [[Жаскайрат]] || 650 |- ! 1143 | [[Жайдар]] || 650 |- ! 1144 | [[Самрат]] || 649 |- ! 1145 | [[Нурланбек]] || 649 |- ! 1146 | [[Узакбай]] || 648 |- ! 1147 | [[Қадыр]] || 648 |- ! 1148 | [[Сергали]] || 646 |- ! 1149 | [[Рафхат]] || 646 |- ! 1150 | [[Рахмет]] || 645 |- ! 1151 | [[Жумагазы]] || 645 |- ! 1152 | [[Арын]] || 645 |- ! 1153 | [[Қанатбек]] || 643 |- ! 1154 | [[Махсет]] || 641 |- ! 1155 | [[Есжан]] || 640 |- ! 1156 | [[Рафаэль]] || 639 |- ! 1157 | [[Кенже]] || 639 |- ! 1158 | [[Құрманғазы]] || 638 |- ! 1159 | [[Исмайл]] || 638 |- ! 1160 | [[Едиге]] || 638 |- ! 1161 | [[Мұхамедияр]] || 636 |- ! 1162 | [[Үсен]] || 635 |- ! 1163 | [[Мәлік]] || 634 |- ! 1164 | [[Кайролла]] || 634 |- ! 1165 | [[Тилек]] || 632 |- ! 1166 | [[Мүсілім]] || 632 |- ! 1167 | [[Өмірзақ]] || 632 |- ! 1168 | [[Балғынбек]] || 631 |- ! 1169 | [[Нұрмахан]] || 630 |- ! 1170 | [[Қамбар]] || 630 |- ! 1171 | [[Аршат]] || 630 |- ! 1172 | [[Тлеубек]] || 628 |- ! 1173 | [[Дінмұхамет]] || 628 |- ! 1174 | [[Айтуған]] || 628 |- ! 1175 | [[Нурбай]] || 627 |- ! 1176 | [[Мейрман]] || 627 |- ! 1177 | [[Баймурат]] || 627 |- ! 1178 | [[Руфат]] || 626 |- ! 1179 | [[Қадыржан]] || 625 |- ! 1180 | [[Бекмырза]] || 625 |- ! 1181 | [[Мухамбет]] || 623 |- ! 1182 | [[Сериккан]] || 622 |- ! 1183 | [[Аңсаған]] || 622 |- ! 1184 | [[Адам]] || 621 |- ! 1185 | [[Турсынбай]] || 620 |- ! 1186 | [[Нурлыхан]] || 620 |- ! 1187 | [[Касымбек]] || 620 |- ! 1188 | [[Берикжан]] || 620 |- ! 1189 | [[Байбол]] || 619 |- ! 1190 | [[Кадирбек]] || 617 |- ! 1191 | [[Аманғали]] || 617 |- ! 1192 | [[Назарбай]] || 616 |- ! 1193 | [[Арманбек]] || 615 |- ! 1194 | [[Меирхан]] || 614 |- ! 1195 | [[Сагыныш]] || 613 |- ! 1196 | [[Коблан]] || 613 |- ! 1197 | [[Ербатыр]] || 613 |- ! 1198 | [[Калибек]] || 612 |- ! 1199 | [[Байболат]] || 612 |- ! 1200 | [[Жанбота]] || 611 |- ! 1201 | [[Бекнар]] || 610 |- ! 1202 | [[Ғаламат]] || 610 |- ! 1203 | [[Әлишер]] || 609 |- ! 1204 | [[Радик]] || 608 |- ! 1205 | [[Балгабай]] || 608 |- ! 1206 | [[Асылмұрат]] || 608 |- ! 1207 | [[Шынгысхан]] || 606 |- ! 1208 | [[Темирболат]] || 606 |- ! 1209 | [[Хайдар]] || 605 |- ! 1210 | [[Идрис]] || 605 |- ! 1211 | [[Нурмухамед]] || 604 |- ! 1212 | [[Назымбек]] || 603 |- ! 1213 | [[Толеу]] || 602 |- ! 1214 | [[Жетписбай]] || 602 |- ! 1215 | [[Әмірлан]] || 601 |- ! 1216 | [[Акылжан]] || 601 |- ! 1217 | [[Омархан]] || 600 |- ! 1218 | [[Зейнулла]] || 600 |- ! 1219 | [[Бегжан]] || 600 |- ! 1220 | [[Нұрсат]] || 599 |- ! 1221 | [[Нұрқасым]] || 599 |- ! 1222 | [[Мұхамед]] || 597 |- ! 1223 | [[Муратжан]] || 596 |- ! 1224 | [[Захар]] || 596 |- ! 1225 | [[Тельман]] || 595 |- ! 1226 | [[Алисұлтан]] || 594 |- ! 1227 | [[Толеухан]] || 592 |- ! 1228 | [[Салих]] || 592 |- ! 1229 | [[Айәділ]] || 592 |- ! 1230 | [[Ондасын]] || 591 |- ! 1231 | [[Аралбай]] || 591 |- ! 1232 | [[Саяхат]] || 590 |- ! 1233 | [[Жалын]] || 590 |- ! 1234 | [[Ерулан]] || 590 |- ! 1235 | [[Альмансур]] || 590 |- ! 1236 | [[Альнур]] || 589 |- ! 1237 | [[Арнай]] || 588 |- ! 1238 | [[Абильмансур]] || 588 |- ! 1239 | [[Ханкелді]] || 585 |- ! 1240 | [[Калыбек]] || 585 |- ! 1241 | [[Жанузак]] || 585 |- ! 1242 | [[Әбілмансур]] || 583 |- ! 1243 | [[Жайық]] || 580 |- ! 1244 | [[Хаким]] || 578 |- ! 1245 | [[Каныш]] || 578 |- ! 1246 | [[Жайык]] || 578 |- ! 1247 | [[Нуридин]] || 577 |- ! 1248 | [[Төребек]] || 576 |- ! 1249 | [[Қажымұқан]] || 576 |- ! 1250 | [[Жансултан]] || 576 |- ! 1251 | [[Жақсыбек]] || 576 |- ! 1252 | [[Еркебай]] || 573 |- ! 1253 | [[Жарылқасын]] || 572 |- ! 1254 | [[Туребек]] || 570 |- ! 1255 | [[Айдынбек]] || 570 |- ! 1256 | [[Аманкелды]] || 568 |- ! 1257 | [[Амин]] || 567 |- ! 1258 | [[Касен]] || 566 |- ! 1259 | [[Хайрулла]] || 565 |- ! 1260 | [[Куан]] || 565 |- ! 1261 | [[Дәуренбек]] || 565 |- ! 1262 | [[Шахнұр]] || 564 |- ! 1263 | [[Ерғанат]] || 563 |- ! 1264 | [[Файзулла]] || 561 |- ! 1265 | [[Нурлибек]] || 561 |- ! 1266 | [[Омиржан]] || 561 |- ! 1267 | [[Абдуррахим]] || 561 |- ! 1268 | [[Қалдыбек]] || 560 |- ! 1269 | [[Дәулетхан]] || 560 |- ! 1270 | [[Асқарбек]] || 560 |- ! 1271 | [[Иманәлі]] || 559 |- ! 1272 | [[Бахтыбай]] || 559 |- ! 1273 | [[Гали]] || 559 |- ! 1274 | [[Есенжол]] || 558 |- ! 1275 | [[Нұршат]] || 556 |- ! 1276 | [[Саги]] || 554 |- ! 1277 | [[Тимофей]] || 553 |- ! 1278 | [[Закир]] || 553 |- ! 1279 | [[Саулет]] || 552 |- ! 1280 | [[Мукан]] || 552 |- ! 1281 | [[Нұрғалым]] || 550 |- ! 1282 | [[Кумар]] || 550 |- ! 1283 | [[Алмабек]] || 550 |- ! 1284 | [[Сапарғали]] || 549 |- ! 1285 | [[Самғар]] || 548 |- ! 1286 | [[Спандияр]] || 548 |- ! 1287 | [[Ережеп]] || 548 |- ! 1288 | [[Рахметолла]] || 547 |- ! 1289 | [[Сункар]] || 545 |- ! 1290 | [[Мұхамедали]] || 544 |- ! 1291 | [[Байдаулет]] || 544 |- ! 1292 | [[Омирзак]] || 543 |- ! 1293 | [[Бекмұрат]] || 543 |- ! 1294 | [[Мерлан]] || 542 |- ! 1295 | [[Хангелді]] || 541 |- ! 1296 | [[Мусабек]] || 541 |- ! 1297 | [[Гарифулла]] || 541 |- ! 1298 | [[Айнабек]] || 541 |- ! 1299 | [[Даниель]] || 540 |- ! 1300 | [[Әди]] || 538 |- ! 1301 | [[Қаршыға]] || 537 |- ! 1302 | [[Әмірбек]] || 536 |- ! 1303 | [[Даян]] || 536 |- ! 1304 | [[Багитжан]] || 535 |- ! 1305 | [[Жүсіп]] || 534 |- ! 1306 | [[Бактыгали]] || 534 |- ! 1307 | [[Бижан]] || 533 |- ! 1308 | [[Азатбек]] || 533 |- ! 1309 | [[Ермұхаммед]] || 532 |- ! 1310 | [[Жеткерген]] || 531 |- ! 1311 | [[Сейтхан]] || 530 |- ! 1312 | [[Садуакас]] || 530 |- ! 1313 | [[Нурдос]] || 530 |- ! 1314 | [[Мырзахмет]] || 530 |- ! 1315 | [[Кусаин]] || 530 |- ! 1316 | [[Тлеужан]] || 528 |- ! 1317 | [[Онгарбай]] || 528 |- ! 1318 | [[Темірбек]] || 526 |- ! 1319 | [[Ербулан]] || 525 |- ! 1320 | [[Болатжан]] || 525 |- ! 1321 | [[Сарсенгали]] || 524 |- ! 1322 | [[Серикпай]] || 524 |- ! 1323 | [[Нуриман]] || 524 |- ! 1324 | [[Турганбай]] || 523 |- ! 1325 | [[Адайбек]] || 523 |- ! 1326 | [[Рысбай]] || 522 |- ! 1327 | [[Жубаныш]] || 522 |- ! 1328 | [[Кенесбек]] || 522 |- ! 1329 | [[Рахметулла]] || 521 |- ! 1330 | [[Мұхаммедәлі]] || 521 |- ! 1331 | [[Жандар]] || 521 |- ! 1332 | [[Батырлан]] || 521 |- ! 1333 | [[Олжабай]] || 520 |- ! 1334 | [[Мержан]] || 520 |- ! 1335 | [[Жумаш]] || 520 |- ! 1336 | [[Бегарыс]] || 520 |- ! 1337 | [[Токтасын]] || 519 |- ! 1338 | [[Ертөре]] || 519 |- ! 1339 | [[Мейрлан]] || 518 |- ! 1340 | [[Ертуған]] || 518 |- ! 1341 | [[Баян]] || 518 |- ! 1342 | [[Еркегали]] || 517 |- ! 1343 | [[Ерәлі]] || 517 |- ! 1344 | [[Абулхаир]] || 517 |- ! 1345 | [[Саин]] || 516 |- ! 1346 | [[Кәрім]] || 516 |- ! 1347 | [[Шалхар]] || 515 |- ! 1348 | [[Тайыр]] || 515 |- ! 1349 | [[Мұхамедәли]] || 515 |- ! 1350 | [[Каир]] || 515 |- ! 1351 | [[Арлен]] || 515 |- ! 1352 | [[Уали]] || 513 |- ! 1353 | [[Тагир]] || 513 |- ! 1354 | [[Онгар]] || 512 |- ! 1355 | [[Нурмаханбет]] || 512 |- ! 1356 | [[Дінмұхамбет]] || 511 |- ! 1357 | [[Өміржан]] || 510 |- ! 1358 | [[Ғалымбек]] || 510 |- ! 1359 | [[Бекхан]] || 510 |- ! 1360 | [[Пернебай]] || 509 |- ! 1361 | [[Құдірет]] || 509 |- ! 1362 | [[Конысбек]] || 508 |- ! 1363 | [[Азизхан]] || 508 |- ! 1364 | [[Акжан]] || 508 |- ! 1365 | [[Бейсембай]] || 507 |- ! 1366 | [[Манап]] || 505 |- ! 1367 | [[Әлфараби]] || 505 |- ! 1368 | [[Есенбай]] || 505 |- ! 1369 | [[Арай]] || 505 |- ! 1370 | [[Сырымбет]] || 504 |- ! 1371 | [[Курал]] || 503 |- ! 1372 | [[Ағзам]] || 503 |- ! 1373 | [[Сабырхан]] || 502 |- ! 1374 | [[Даир]] || 502 |- ! 1375 | [[Шынғысхан]] || 501 |- ! 1376 | [[Шынтас]] || 500 |- ! 1377 | [[Серғазы]] || 500 |- ! 1378 | [[Алдиар]] || 500 |- ! 1379 | [[Галим]] || 498 |- ! 1380 | [[Турсун]] || 497 |- ! 1381 | [[Ержанат]] || 497 |- ! 1382 | [[Акимжан]] || 497 |- ! 1383 | [[Мейрамбай]] || 496 |- ! 1384 | [[Бектөре]] || 496 |- ! 1385 | [[Азимбек]] || 495 |- ! 1386 | [[Сембек]] || 494 |- ! 1387 | [[Әрсен]] || 494 |- ! 1388 | [[Жуман]] || 493 |- ! 1389 | [[Сагатбек]] || 492 |- ! 1390 | [[Демеу]] || 492 |- ! 1391 | [[Аманбол]] || 492 |- ! 1392 | [[Мухаметжан]] || 490 |- ! 1393 | [[Мәдияр]] || 490 |- ! 1394 | [[Беймбет]] || 490 |- ! 1395 | [[Нуртуган]] || 489 |- ! 1396 | [[Мухаммеджан]] || 489 |- ! 1397 | [[Жорабек]] || 489 |- ! 1398 | [[Сагидолла]] || 488 |- ! 1399 | [[Каржаубай]] || 488 |- ! 1400 | [[Калижан]] || 487 |- ! 1401 | [[Даулен]] || 487 |- ! 1402 | [[Достан]] || 486 |- ! 1403 | [[Полатбек]] || 485 |- ! 1404 | [[Мирам]] || 485 |- ! 1405 | [[Мақсұт]] || 485 |- ! 1406 | [[Алем]] || 485 |- ! 1407 | [[Сагынтай]] || 484 |- ! 1408 | [[Сатжан]] || 484 |- ! 1409 | [[Турганбек]] || 483 |- ! 1410 | [[Садык]] || 483 |- ! 1411 | [[Юсуп]] || 482 |- ! 1412 | [[Мырза]] || 482 |- ! 1413 | [[Қолқанат]] || 482 |- ! 1414 | [[Кумисбек]] || 481 |- ! 1415 | [[Таңжарық]] || 479 |- ! 1416 | [[Арыслан]] || 479 |- ! 1417 | [[Ынтымақ]] || 477 |- ! 1418 | [[Төрежан]] || 477 |- ! 1419 | [[Ельдос]] || 477 |- ! 1420 | [[Акилбек]] || 477 |- ! 1421 | [[Жұмағали]] || 475 |- ! 1422 | [[Жансейіт]] || 475 |- ! 1423 | [[Абубакр]] || 475 |- ! 1424 | [[Бекбосын]] || 474 |- ! 1425 | [[Мадениет]] || 472 |- ! 1426 | [[Гизат]] || 472 |- ! 1427 | [[Эмирхан]] || 471 |- ! 1428 | [[Сеилхан]] || 470 |- ! 1429 | [[Райан]] || 470 |- ! 1430 | [[Нурмухан]] || 470 |- ! 1431 | [[Ыбырай]] || 469 |- ! 1432 | [[Шухрат]] || 469 |- ! 1433 | [[Ерен]] || 469 |- ! 1434 | [[Ауезхан]] || 469 |- ! 1435 | [[Райян]] || 468 |- ! 1436 | [[Ермұхан]] || 468 |- ! 1437 | [[Досымбек]] || 468 |- ! 1438 | [[Әліхан]] || 467 |- ! 1439 | [[Омарбек]] || 466 |- ! 1440 | [[Жанас]] || 465 |- ! 1441 | [[Тілеген]] || 464 |- ! 1442 | [[Пердебай]] || 464 |- ! 1443 | [[Абилхан]] || 464 |- ! 1444 | [[Әлтайыр]] || 463 |- ! 1445 | [[Сагиндык]] || 462 |- ! 1446 | [[Тасқын]] || 462 |- ! 1447 | [[Игілік]] || 462 |- ! 1448 | [[Ауесхан]] || 462 |- ! 1449 | [[Советхан]] || 461 |- ! 1450 | [[Есенжан]] || 461 |- ! 1451 | [[Шерали]] || 460 |- ! 1452 | [[Төренұр]] || 460 |- ! 1453 | [[Сағдат]] || 460 |- ! 1454 | [[Раймбек]] || 460 |- ! 1455 | [[Кенесбай]] || 460 |- ! 1456 | [[Кабылбек]] || 460 |- ! 1457 | [[Усман]] || 459 |- ! 1458 | [[Орынгали]] || 459 |- ! 1459 | [[Жаңабай]] || 459 |- ! 1460 | [[Булатбек]] || 459 |- ! 1461 | [[Уразбай]] || 457 |- ! 1462 | [[Леонид]] || 457 |- ! 1463 | [[Жолдасбай]] || 457 |- ! 1464 | [[Беркин]] || 457 |- ! 1465 | [[Анарбай]] || 457 |- ! 1466 | [[Кыдырбек]] || 456 |- ! 1467 | [[Өмірсерік]] || 455 |- ! 1468 | [[Бірлік]] || 455 |- ! 1469 | [[Ризат]] || 454 |- ! 1470 | [[Ербұлан]] || 454 |- ! 1471 | [[Ғабиден]] || 454 |- ! 1472 | [[Абилмансур]] || 454 |- ! 1473 | [[Русланбек]] || 451 |- ! 1474 | [[Икрам]] || 451 |- ! 1475 | [[Бибол]] || 451 |- ! 1476 | [[Георгий]] || 451 |- ! 1477 | [[Алдан]] || 451 |- ! 1478 | [[Абдукарим]] || 451 |- ! 1479 | [[Тлеухан]] || 448 |- ! 1480 | [[Нагашыбай]] || 448 |- ! 1481 | [[Нурадил]] || 448 |- ! 1482 | [[Курман]] || 448 |- ! 1483 | [[Магауия]] || 448 |- ! 1484 | [[Сапаралы]] || 447 |- ! 1485 | [[Зейнолла]] || 447 |- ! 1486 | [[Бахтиёр]] || 447 |- ! 1487 | [[Нұртаза]] || 446 |- ! 1488 | [[Нұрман]] || 445 |- ! 1489 | [[Жасталап]] || 445 |- ! 1490 | [[Смагул]] || 444 |- ! 1491 | [[Мейірім]] || 444 |- ! 1492 | [[Әлтаир]] || 444 |- ! 1493 | [[Арстан]] || 444 |- ! 1494 | [[Еркеш]] || 443 |- ! 1495 | [[Эмин]] || 442 |- ! 1496 | [[Мирболат]] || 442 |- ! 1497 | [[Дәулетбек]] || 442 |- ! 1498 | [[Дастанбек]] || 440 |- ! 1499 | [[Кобланды]] || 439 |- ! 1500 | [[Абибулла]] || 439 |- ! 1501 | [[Акниет]] || 439 |- ! 1502 | [[Султангали]] || 436 |- ! 1503 | [[Мадиар]] || 436 |- ! 1504 | [[Рымбек]] || 435 |- ! 1505 | [[Нұрбақ]] || 435 |- ! 1506 | [[Әбдінұр]] || 435 |- ! 1507 | [[Агзам]] || 435 |- ! 1508 | [[Ильхам]] || 433 |- ! 1509 | [[Азилхан]] || 433 |- ! 1510 | [[Самгат]] || 432 |- ! 1511 | [[Мураткан]] || 432 |- ! 1512 | [[Бисұлтан]] || 432 |- ! 1513 | [[Бирлик]] || 432 |- ! 1514 | [[Саябек]] || 431 |- ! 1515 | [[Шаттық]] || 430 |- ! 1516 | [[Сагит]] || 430 |- ! 1517 | [[Дәуіржан]] || 430 |- ! 1518 | [[Байдәулет]] || 430 |- ! 1519 | [[Жанбек]] || 429 |- ! 1520 | [[Тохтар]] || 428 |- ! 1521 | [[Әкімжан]] || 428 |- ! 1522 | [[Бүркіт]] || 428 |- ! 1523 | [[Ашим]] || 428 |- ! 1524 | [[Марлан]] || 427 |- ! 1525 | [[Гайдар]] || 427 |- ! 1526 | [[Айдан]] || 425 |- ! 1527 | [[Мұхамедәлі]] || 424 |- ! 1528 | [[Елмұрат]] || 423 |- ! 1529 | [[Аманкельды]] || 423 |- ! 1530 | [[Сайранбек]] || 422 |- ! 1531 | [[Темирбай]] || 422 |- ! 1532 | [[Шернияз]] || 421 |- ! 1533 | [[Сырлыбай]] || 421 |- ! 1534 | [[Омирсерик]] || 421 |- ! 1535 | [[Мейирбек]] || 421 |- ! 1536 | [[Болысбек]] || 421 |- ! 1537 | [[Маулет]] || 420 |- ! 1538 | [[Исахан]] || 420 |- ! 1539 | [[Ибрай]] || 420 |- ! 1540 | [[Әзімхан]] || 420 |- ! 1541 | [[Сабырбек]] || 419 |- ! 1542 | [[Нурдәулет]] || 419 |- ! 1543 | [[Әлнұр]] || 419 |- ! 1544 | [[Дінмұханбет]] || 419 |- ! 1545 | [[Бериккали]] || 419 |- ! 1546 | [[Қажымұхан]] || 418 |- ! 1547 | [[Темір]] || 416 |- ! 1548 | [[Ихсан]] || 416 |- ! 1549 | [[Нурсейт]] || 415 |- ! 1550 | [[Әлибек]] || 415 |- ! 1551 | [[Еларыс]] || 415 |- ! 1552 | [[Сагынгали]] || 414 |- ! 1553 | [[Әнуарбек]] || 414 |- ! 1554 | [[Елназар]] || 414 |- ! 1555 | [[Нуртаза]] || 413 |- ! 1556 | [[Дидарбек]] || 413 |- ! 1557 | [[Алимансур]] || 412 |- ! 1558 | [[Сарсембай]] || 411 |- ! 1559 | [[Иброхим]] || 411 |- ! 1560 | [[Батухан]] || 411 |- ! 1561 | [[Алиакбар]] || 411 |- ! 1562 | [[Тілеухан]] || 410 |- ! 1563 | [[Хабибулла]] || 409 |- ! 1564 | [[Сейфулла]] || 409 |- ! 1565 | [[Сәтжан]] || 409 |- ! 1566 | [[Бакит]] || 409 |- ! 1567 | [[Амалбек]] || 409 |- ! 1568 | [[Сейдахмет]] || 408 |- ! 1569 | [[Жарасбек]] || 408 |- ! 1570 | [[Шаяхмет]] || 407 |- ! 1571 | [[Байгали]] || 407 |- ! 1572 | [[Аймұрат]] || 407 |- ! 1573 | [[Тұрарбек]] || 406 |- ! 1574 | [[Мухтархан]] || 406 |- ! 1575 | [[Тойлыбай]] || 405 |- ! 1576 | [[Жумат]] || 404 |- ! 1577 | [[Бехруз]] || 404 |- ! 1578 | [[Нұрболсын]] || 403 |- ! 1579 | [[Мархабат]] || 403 |- ! 1580 | [[Абдолла]] || 403 |- ! 1581 | [[Улыкбек]] || 402 |- ! 1582 | [[Раджан]] || 402 |- ! 1583 | [[Акылбай]] || 402 |- ! 1584 | [[Фарид]] || 401 |- ! 1585 | [[Ерсын]] || 401 |- ! 1586 | [[Әлжан]] || 401 |- ! 1587 | [[Сайын]] || 400 |- ! 1588 | [[Кабыл]] || 400 |- ! 1589 | [[Рамиз]] || 399 |- ! 1590 | [[Рамир]] || 398 |- ! 1591 | [[Нурмухамбет]] || 398 |- ! 1592 | [[Батырбай]] || 398 |- ! 1593 | [[Нұрмухаммед]] || 397 |- ! 1594 | [[Мухамедияр]] || 397 |- ! 1595 | [[Аймурат]] || 397 |- ! 1596 | [[Алиар]] || 397 |- ! 1597 | [[Жанадил]] || 395 |- ! 1598 | [[Динислам]] || 395 |- ! 1599 | [[Адилбай]] || 395 |- ! 1600 | [[Тугелбай]] || 394 |- ! 1601 | [[Сабир]] || 394 |- ! 1602 | [[Сәулет]] || 394 |- ! 1603 | [[Серіжан]] || 394 |- ! 1604 | [[Курбанбай]] || 394 |- ! 1605 | [[Медетбек]] || 394 |- ! 1606 | [[Есіл]] || 394 |- ! 1607 | [[Бектемир]] || 393 |- ! 1608 | [[Закария]] || 391 |- ! 1609 | [[Канатбай]] || 390 |- ! 1610 | [[Каршыга]] || 390 |- ! 1611 | [[Асадбек]] || 390 |- ! 1612 | [[Саржан]] || 389 |- ! 1613 | [[Сералы]] || 388 |- ! 1614 | [[Тлеккабыл]] || 388 |- ! 1615 | [[Заур]] || 388 |- ! 1616 | [[Бақтыбай]] || 388 |- ! 1617 | [[Абдурасул]] || 388 |- ! 1618 | [[Адылхан]] || 387 |- ! 1619 | [[Кадиржан]] || 386 |- ! 1620 | [[Есенгелди]] || 386 |- ! 1621 | [[Баймырза]] || 386 |- ! 1622 | [[Сапарали]] || 385 |- ! 1623 | [[Ибадулла]] || 385 |- ! 1624 | [[Жангазы]] || 385 |- ! 1625 | [[Дильшат]] || 385 |- ! 1626 | [[Бекжігіт]] || 385 |- ! 1627 | [[Абдикарим]] || 385 |- ! 1628 | [[Едиль]] || 384 |- ! 1629 | [[Әлисұлтан]] || 384 |- ! 1630 | [[Әзиз]] || 384 |- ! 1631 | [[Ансаган]] || 384 |- ! 1632 | [[Хамид]] || 383 |- ! 1633 | [[Нуржас]] || 383 |- ! 1634 | [[Елшат]] || 383 |- ! 1635 | [[Мадихан]] || 382 |- ! 1636 | [[Орынтай]] || 381 |- ! 1637 | [[Нұриддин]] || 381 |- ! 1638 | [[Каримжан]] || 381 |- ! 1639 | [[Эркин]] || 380 |- ! 1640 | [[Хайрат]] || 380 |- ! 1641 | [[Юнус]] || 380 |- ! 1642 | [[Қуатбек]] || 380 |- ! 1643 | [[Даут]] || 380 |- ! 1644 | [[Еркын]] || 380 |- ! 1645 | [[Абдималик]] || 380 |- ! 1646 | [[Нұрқожа]] || 378 |- ! 1647 | [[Қайырхан]] || 376 |- ! 1648 | [[Амандос]] || 376 |- ! 1649 | [[Таңатар]] || 375 |- ! 1650 | [[Нұрлыбай]] || 375 |- ! 1651 | [[Мукагали]] || 375 |- ! 1652 | [[Аркен]] || 375 |- ! 1653 | [[Сұнғат]] || 374 |- ! 1654 | [[Бердибай]] || 374 |- ! 1655 | [[Айса]] || 374 |- ! 1656 | [[Абдурашид]] || 374 |- ! 1657 | [[Шакир]] || 373 |- ! 1658 | [[Сисенбай]] || 373 |- ! 1659 | [[Жазылбек]] || 373 |- ! 1660 | [[Бахтыбек]] || 373 |- ! 1661 | [[Айтпай]] || 373 |- ! 1662 | [[Мирхан]] || 372 |- ! 1663 | [[Болаткан]] || 372 |- ! 1664 | [[Гарифолла]] || 372 |- ! 1665 | [[Қыран]] || 371 |- ! 1666 | [[Жанбол]] || 371 |- ! 1667 | [[Даулетжан]] || 371 |- ! 1668 | [[Аралбек]] || 371 |- ! 1669 | [[Агабек]] || 371 |- ! 1670 | [[Алжан]] || 371 |- ! 1671 | [[Нурадин]] || 370 |- ! 1672 | [[Нұрбахыт]] || 370 |- ! 1673 | [[Даниел]] || 370 |- ! 1674 | [[Гафур]] || 370 |- ! 1675 | [[Токтарбек]] || 369 |- ! 1676 | [[Нұрмұхамет]] || 369 |- ! 1677 | [[Махат]] || 369 |- ! 1678 | [[Дәрмен]] || 369 |- ! 1679 | [[Қадырбек]] || 368 |- ! 1680 | [[Ерсайн]] || 368 |- ! 1681 | [[Ильхан]] || 367 |- ! 1682 | [[Барат]] || 367 |- ! 1683 | [[Жусуп]] || 366 |- ! 1684 | [[Ойрат]] || 365 |- ! 1685 | [[Мухаммадали]] || 365 |- ! 1686 | [[Адылбек]] || 365 |- ! 1687 | [[Абу]] || 365 |- ! 1688 | [[Сеит]] || 364 |- ! 1689 | [[Родион]] || 364 |- ! 1690 | [[Нұрпейіс]] || 364 |- ! 1691 | [[Нуршат]] || 364 |- ! 1692 | [[Жангирхан]] || 364 |- ! 1693 | [[Дуйсенгали]] || 364 |- ! 1694 | [[Биболат]] || 364 |- ! 1695 | [[Аділет]] || 364 |- ! 1696 | [[Рустамбек]] || 363 |- ! 1697 | [[Темирбулат]] || 363 |- ! 1698 | [[Сейдулла]] || 363 |- ! 1699 | [[Кумарбек]] || 363 |- ! 1700 | [[Кахарман]] || 363 |- ! 1701 | [[Жумагул]] || 363 |- ! 1702 | [[Дінмұхаммет]] || 363 |- ! 1703 | [[Толыбай]] || 362 |- ! 1704 | [[Торебек]] || 362 |- ! 1705 | [[Эльнур]] || 362 |- ! 1706 | [[Нуркасым]] || 362 |- ! 1707 | [[Жаңабек]] || 362 |- ! 1708 | [[Дихан]] || 362 |- ! 1709 | [[Елмурат]] || 362 |- ! 1710 | [[Мырзатай]] || 361 |- ! 1711 | [[Нұржау]] || 361 |- ! 1712 | [[Кайрулла]] || 361 |- ! 1713 | [[Бекжигит]] || 361 |- ! 1714 | [[Альмир]] || 361 |- ! 1715 | [[Кадырхан]] || 360 |- ! 1716 | [[Дюсенбай]] || 360 |- ! 1717 | [[Бақтыбек]] || 360 |- ! 1718 | [[Абдиманап]] || 360 |- ! 1719 | [[Абуталип]] || 360 |- ! 1720 | [[Григорий]] || 359 |- ! 1721 | [[Әбілхан]] || 359 |- ! 1722 | [[Шакен]] || 358 |- ! 1723 | [[Макар]] || 358 |- ! 1724 | [[Жанаберген]] || 358 |- ! 1725 | [[Ауелбек]] || 358 |- ! 1726 | [[Бектурган]] || 358 |- ! 1727 | [[Шахислам]] || 357 |- ! 1728 | [[Сайфулла]] || 357 |- ! 1729 | [[Беглан]] || 357 |- ! 1730 | [[Бисембай]] || 356 |- ! 1731 | [[Қолғанат]] || 355 |- ! 1732 | [[Пернехан]] || 354 |- ! 1733 | [[Құрманбек]] || 354 |- ! 1734 | [[Жұмабай]] || 354 |- ! 1735 | [[Бейімбет]] || 354 |- ! 1736 | [[Ғизат]] || 354 |- ! 1737 | [[Есхат]] || 353 |- ! 1738 | [[Джумабай]] || 353 |- ! 1739 | [[Байсал]] || 353 |- ! 1740 | [[Айтказы]] || 353 |- ! 1741 | [[Толеутай]] || 352 |- ! 1742 | [[Касымжан]] || 352 |- ! 1743 | [[Аршын]] || 352 |- ! 1744 | [[Билал]] || 352 |- ! 1745 | [[Алимбай]] || 352 |- ! 1746 | [[Нұраят]] || 351 |- ! 1747 | [[Жәдігер]] || 350 |- ! 1748 | [[Данила]] || 350 |- ! 1749 | [[Арыс]] || 350 |- ! 1750 | [[Койшыбай]] || 349 |- ! 1751 | [[Кунанбай]] || 349 |- ! 1752 | [[Базар]] || 349 |- ! 1753 | [[Султанали]] || 348 |- ! 1754 | [[Жаркинбек]] || 348 |- ! 1755 | [[Кази]] || 348 |- ! 1756 | [[Тілектес]] || 347 |- ! 1757 | [[Курбан]] || 347 |- ! 1758 | [[Бегали]] || 347 |- ! 1759 | [[Калдарбек]] || 346 |- ! 1760 | [[Есим]] || 346 |- ! 1761 | [[Нурмуханбет]] || 345 |- ! 1762 | [[Жумагельды]] || 345 |- ! 1763 | [[Еркинбай]] || 345 |- ! 1764 | [[Аязбек]] || 345 |- ! 1765 | [[Әл-Фараби]] || 344 |- ! 1766 | [[Алтынбай]] || 344 |- ! 1767 | [[Теміржан]] || 343 |- ! 1768 | [[Сүйіндік]] || 343 |- ! 1769 | [[Пулат]] || 343 |- ! 1770 | [[Жүрсін]] || 343 |- ! 1771 | [[Карасай]] || 343 |- ! 1772 | [[Ерлен]] || 343 |- ! 1773 | [[Бекберген]] || 343 |- ! 1774 | [[Максет]] || 342 |- ! 1775 | [[Мергенбай]] || 342 |- ! 1776 | [[Жадигер]] || 342 |- ! 1777 | [[Батыргали]] || 342 |- ! 1778 | [[Омирхан]] || 341 |- ! 1779 | [[Куанышкали]] || 341 |- ! 1780 | [[Хамзат]] || 340 |- ! 1781 | [[Сабиржан]] || 340 |- ! 1782 | [[Мирбек]] || 340 |- ! 1783 | [[Қастер]] || 340 |- ! 1784 | [[Майрамбай]] || 340 |- ! 1785 | [[Шахкерім]] || 339 |- ! 1786 | [[Тұрсын]] || 339 |- ! 1787 | [[Шарапат]] || 339 |- ! 1788 | [[Толеубай]] || 339 |- ! 1789 | [[Базархан]] || 339 |- ! 1790 | [[Нурсат]] || 338 |- ! 1791 | [[Ердана]] || 338 |- ! 1792 | [[Дюсембай]] || 338 |- ! 1793 | [[Бахтжан]] || 338 |- ! 1794 | [[Тулепберген]] || 337 |- ! 1795 | [[Кожахмет]] || 337 |- ! 1796 | [[Курманбай]] || 337 |- ! 1797 | [[Альфараби]] || 337 |- ! 1798 | [[Хамидулла]] || 336 |- ! 1799 | [[Қожахмет]] || 336 |- ! 1800 | [[Хусан]] || 335 |- ! 1801 | [[Нұрмұхамбет]] || 335 |- ! 1802 | [[Курбанали]] || 335 |- ! 1803 | [[Аяз]] || 335 |- ! 1804 | [[Хафиз]] || 334 |- ! 1805 | [[Елеусиз]] || 334 |- ! 1806 | [[Аянбек]] || 334 |- ! 1807 | [[Тауекел]] || 333 |- ! 1808 | [[Дәуір]] || 333 |- ! 1809 | [[Бектемір]] || 333 |- ! 1810 | [[Коныс]] || 332 |- ! 1811 | [[Аянат]] || 332 |- ! 1812 | [[Аким]] || 332 |- ! 1813 | [[Нұрлы]] || 331 |- ! 1814 | [[Жусип]] || 331 |- ! 1815 | [[Абдулхамид]] || 331 |- ! 1816 | [[Дәуіт]] || 330 |- ! 1817 | [[Абдулкарим]] || 330 |- ! 1818 | [[Абдибек]] || 330 |- ! 1819 | [[Ринад]] || 329 |- ! 1820 | [[Мубарак]] || 329 |- ! 1821 | [[Жангелди]] || 329 |- ! 1822 | [[Ақтан]] || 329 |- ! 1823 | [[Шапагат]] || 328 |- ! 1824 | [[Нурсултон]] || 328 |- ! 1825 | [[Жансері]] || 328 |- ! 1826 | [[Ертас]] || 328 |- ! 1827 | [[Усербай]] || 327 |- ! 1828 | [[Сейтбек]] || 327 |- ! 1829 | [[Ратбек]] || 327 |- ! 1830 | [[Ильнур]] || 327 |- ! 1831 | [[Бердияр]] || 327 |- ! 1832 | [[Аубакир]] || 327 |- ! 1833 | [[Бекұлан]] || 327 |- ! 1834 | [[Аманай]] || 327 |- ! 1835 | [[Буркитбай]] || 326 |- ! 1836 | [[Бектурсын]] || 326 |- ! 1837 | [[Молдабек]] || 325 |- ! 1838 | [[Таскын]] || 324 |- ! 1839 | [[Талғар]] || 324 |- ! 1840 | [[Ақсұңқар]] || 324 |- ! 1841 | [[Советбек]] || 323 |- ! 1842 | [[Нұрмұхан]] || 323 |- ! 1843 | [[Баймахан]] || 323 |- ! 1844 | [[Аңсат]] || 322 |- ! 1845 | [[Хабиб]] || 321 |- ! 1846 | [[Мұхаммед Али]] || 321 |- ! 1847 | [[Берікжан]] || 321 |- ! 1848 | [[Чингизхан]] || 320 |- ! 1849 | [[Петр]] || 320 |- ! 1850 | [[Мұратхан]] || 320 |- ! 1851 | [[Мухтарбек]] || 320 |- ! 1852 | [[Иман]] || 320 |- ! 1853 | [[Бердалы]] || 320 |- ! 1854 | [[Шарип]] || 319 |- ! 1855 | [[Ельнур]] || 319 |- ! 1856 | [[Ансат]] || 319 |- ! 1857 | [[Нурпеис]] || 318 |- ! 1858 | [[Калмурат]] || 318 |- ! 1859 | [[Дінасыл]] || 318 |- ! 1860 | [[Ахмади]] || 318 |- ! 1861 | [[Нурбахыт]] || 317 |- ! 1862 | [[Пердебек]] || 317 |- ! 1863 | [[Куттыбай]] || 317 |- ! 1864 | [[Құралбек]] || 317 |- ! 1865 | [[Иляс]] || 317 |- ! 1866 | [[Жолдыбек]] || 317 |- ! 1867 | [[Джумабек]] || 317 |- ! 1868 | [[Амангазы]] || 317 |- ! 1869 | [[Ноян]] || 316 |- ! 1870 | [[Оңғар]] || 316 |- ! 1871 | [[Нұрлыжан]] || 316 |- ! 1872 | [[Әбіш]] || 316 |- ! 1873 | [[Ырыскелді]] || 315 |- ! 1874 | [[Жайлаубай]] || 315 |- ! 1875 | [[Ертарғын]] || 315 |- ! 1876 | [[Октябрь]] || 314 |- ! 1877 | [[Әмірәлі]] || 314 |- ! 1878 | [[Бәйдібек]] || 314 |- ! 1879 | [[Турсунбек]] || 313 |- ! 1880 | [[Нуржау]] || 313 |- ! 1881 | [[Даулеткерей]] || 313 |- ! 1882 | [[Аширбек]] || 313 |- ! 1883 | [[Фарух]] || 312 |- ! 1884 | [[Сейлбек]] || 312 |- ! 1885 | [[Сагинтай]] || 312 |- ! 1886 | [[Жанкелди]] || 312 |- ! 1887 | [[Байрам]] || 312 |- ! 1888 | [[Чингисхан]] || 311 |- ! 1889 | [[Нұрғасыр]] || 311 |- ! 1890 | [[Калкаман]] || 311 |- ! 1891 | [[Әлиби]] || 311 |- ! 1892 | [[Салтанат]] || 310 |- ! 1893 | [[Рахымбек]] || 310 |- ! 1894 | [[Ордабек]] || 310 |- ! 1895 | [[Жасурбек]] || 310 |- ! 1896 | [[Жумадил]] || 310 |- ! 1897 | [[Әскербек]] || 310 |- ! 1898 | [[Асанхан]] || 310 |- ! 1899 | [[Бисен]] || 310 |- ! 1900 | [[Габдулла]] || 310 |- ! 1901 | [[Айдынгали]] || 310 |- ! 1902 | [[Степан]] || 309 |- ! 1903 | [[Нургелди]] || 309 |- ! 1904 | [[Мұхаметжан]] || 309 |- ! 1905 | [[Мусахан]] || 309 |- ! 1906 | [[Мейрамгали]] || 309 |- ! 1907 | [[Жеңісхан]] || 309 |- ! 1908 | [[Бекзод]] || 309 |- ! 1909 | [[Оразай]] || 308 |- ! 1910 | [[Әлінұр]] || 308 |- ! 1911 | [[Дулатбек]] || 308 |- ! 1912 | [[Байсұлтан]] || 307 |- ! 1913 | [[Нұрмұханбет]] || 306 |- ! 1914 | [[Нұғман]] || 306 |- ! 1915 | [[Алпыс]] || 306 |- ! 1916 | [[Сатбек]] || 305 |- ! 1917 | [[Жанәли]] || 305 |- ! 1918 | [[Ерәли]] || 305 |- ! 1919 | [[Турсынхан]] || 304 |- ! 1920 | [[Жайдарбек]] || 304 |- ! 1921 | [[Ганибек]] || 304 |- ! 1922 | [[Абдусамат]] || 304 |- ! 1923 | [[Алтынхан]] || 304 |- ! 1924 | [[Сейткали]] || 303 |- ! 1925 | [[Нұрталап]] || 303 |- ! 1926 | [[Зейн]] || 303 |- ! 1927 | [[Жанұзақ]] || 303 |- ! 1928 | [[Ерполат]] || 303 |- ! 1929 | [[Тынышбек]] || 302 |- ! 1930 | [[Салман]] || 302 |- ! 1931 | [[Мурад]] || 302 |- ! 1932 | [[Мирасбек]] || 302 |- ! 1933 | [[Жасын]] || 302 |- ! 1934 | [[Игилик]] || 302 |- ! 1935 | [[Баянбек]] || 302 |- ! 1936 | [[Косай]] || 301 |- ! 1937 | [[Алимансұр]] || 301 |- ! 1938 | [[Кадир]] || 300 |- ! 1939 | [[Дияз]] || 300 |- ! 1940 | [[Бисенгали]] || 300 |- ! 1941 | [[Худайберген]] || 299 |- ! 1942 | [[Алшын]] || 299 |- ! 1943 | [[Элдар]] || 298 |- ! 1944 | [[Тасбулат]] || 298 |- ! 1945 | [[Раис]] || 298 |- ! 1946 | [[Мухаметкали]] || 298 |- ! 1947 | [[Махсот]] || 298 |- ! 1948 | [[Кылышбек]] || 298 |- ! 1949 | [[Жакып]] || 298 |- ! 1950 | [[Берикхан]] || 298 |- ! 1951 | [[Алисултан]] || 298 |- ! 1952 | [[Мухамет]] || 297 |- ! 1953 | [[Қаһарман]] || 297 |- ! 1954 | [[Жәңгірхан]] || 297 |- ! 1955 | [[Ергалий]] || 297 |- ! 1956 | [[Толеугазы]] || 296 |- ! 1957 | [[Ришад]] || 296 |- ! 1958 | [[Шералы]] || 295 |- ! 1959 | [[Тамир]] || 295 |- ! 1960 | [[Дүйсенбек]] || 295 |- ! 1961 | [[Әлимансұр]] || 295 |- ! 1962 | [[Турсынгали]] || 294 |- ! 1963 | [[Арсланбек]] || 294 |- ! 1964 | [[Гибрат]] || 294 |- ! 1965 | [[Абдрахим]] || 294 |- ! 1966 | [[Аманқос]] || 294 |- ! 1967 | [[Нышанбай]] || 293 |- ! 1968 | [[Мелис]] || 293 |- ! 1969 | [[Жантемир]] || 293 |- ! 1970 | [[Дәулеткерей]] || 293 |- ! 1971 | [[Ауез]] || 293 |- ! 1972 | [[Төремұрат]] || 292 |- ! 1973 | [[Муктар]] || 292 |- ! 1974 | [[Игнат]] || 292 |- ! 1975 | [[Амре]] || 292 |- ! 1976 | [[Кыдырали]] || 291 |- ! 1977 | [[Қонысбек]] || 291 |- ! 1978 | [[Бернар]] || 291 |- ! 1979 | [[Шархан]] || 290 |- ! 1980 | [[Музаффар]] || 290 |- ! 1981 | [[Жасқанат]] || 290 |- ! 1982 | [[Женисбай]] || 290 |- ! 1983 | [[Жансейт]] || 290 |- ! 1984 | [[Есимжан]] || 290 |- ! 1985 | [[Әзілхан]] || 290 |- ! 1986 | [[Бекдаулет]] || 290 |- ! 1987 | [[Сагингали]] || 289 |- ! 1988 | [[Нуркелди]] || 289 |- ! 1989 | [[Нығмет]] || 289 |- ! 1990 | [[Жансеит]] || 289 |- ! 1991 | [[Әбдімәлік]] || 289 |- ! 1992 | [[Ханзада]] || 288 |- ! 1993 | [[Нур]] || 288 |- ! 1994 | [[Ербақыт]] || 288 |- ! 1995 | [[Асхар]] || 288 |- ! 1996 | [[Буркит]] || 288 |- ! 1997 | [[Тұрлан]] || 287 |- ! 1998 | [[Тілеужан]] || 287 |- ! 1999 | [[Нарбек]] || 287 |- ! 2000 | [[Мухаммед Али]] || 287 |- ! 2001 | [[Өтеген]] || 287 |- ! 2002 | [[Нурполат]] || 287 |- ! 2003 | [[Мурадым]] || 287 |- ! 2004 | [[Бекнияз]] || 287 |- ! 2005 | [[Оразғали]] || 286 |- ! 2006 | [[Қаныш]] || 286 |- ! 2007 | [[Мадьяр]] || 286 |- ! 2008 | [[Кадылбек]] || 286 |- ! 2009 | [[Кадирхан]] || 286 |- ! 2010 | [[Уркен]] || 285 |- ! 2011 | [[Урал]] || 285 |- ! 2012 | [[Жалел]] || 285 |- ! 2013 | [[Есей]] || 285 |- ! 2014 | [[Ақыл]] || 285 |- ! 2015 | [[Төреәлі]] || 284 |- ! 2016 | [[Убайдулла]] || 284 |- ! 2017 | [[Жумакан]] || 284 |- ! 2018 | [[Кажмухан]] || 284 |- ! 2019 | [[Ахметали]] || 284 |- ! 2020 | [[Турысбек]] || 283 |- ! 2021 | [[Муханбет]] || 283 |- ! 2022 | [[Ибраим]] || 283 |- ! 2023 | [[Инаят]] || 283 |- ! 2024 | [[Женисхан]] || 283 |- ! 2025 | [[Жакан]] || 283 |- ! 2026 | [[Баходир]] || 283 |- ! 2027 | [[Мағауия]] || 282 |- ! 2028 | [[Кажымухан]] || 282 |- ! 2029 | [[Агыбай]] || 282 |- ! 2030 | [[Халел]] || 281 |- ! 2031 | [[Мирзабек]] || 281 |- ! 2032 | [[Жаннур]] || 281 |- ! 2033 | [[Ертуган]] || 281 |- ! 2034 | [[Бақыткелді]] || 281 |- ! 2035 | [[Тыныштык]] || 280 |- ! 2036 | [[Сеитжан]] || 280 |- ! 2037 | [[Нургельды]] || 280 |- ! 2038 | [[Баймұрат]] || 280 |- ! 2039 | [[Уразбек]] || 279 |- ! 2040 | [[Серикболат]] || 279 |- ! 2041 | [[Калмахан]] || 279 |- ! 2042 | [[Арсылан]] || 279 |- ! 2043 | [[Ахметбек]] || 279 |- ! 2044 | [[Толкын]] || 278 |- ! 2045 | [[Беимбет]] || 278 |- ! 2046 | [[Абил]] || 278 |- ! 2047 | [[Айсері]] || 278 |- ! 2048 | [[Абилкасым]] || 278 |- ! 2049 | [[Самалбек]] || 277 |- ! 2050 | [[Сырымбек]] || 277 |- ! 2051 | [[Нурпейс]] || 277 |- ! 2052 | [[Асанбек]] || 277 |- ! 2053 | [[Сагынбек]] || 276 |- ! 2054 | [[Жансен]] || 276 |- ! 2055 | [[Баязит]] || 276 |- ! 2056 | [[Атымтай]] || 276 |- ! 2057 | [[Акжигит]] || 276 |- ! 2058 | [[Абубәкір]] || 276 |- ! 2059 | [[Рыскали]] || 275 |- ! 2060 | [[Самандар]] || 275 |- ! 2061 | [[Серікқали]] || 275 |- ! 2062 | [[Сәрсенбай]] || 275 |- ! 2063 | [[Өмірхан]] || 275 |- ! 2064 | [[Нуртилек]] || 275 |- ! 2065 | [[Мирон]] || 275 |- ! 2066 | [[Гамзат]] || 275 |- ! 2067 | [[Абен]] || 275 |- ! 2068 | [[Умиржан]] || 274 |- ! 2069 | [[Шаймерден]] || 274 |- ! 2070 | [[Қасымбек]] || 274 |- ! 2071 | [[Бекдәулет]] || 274 |- ! 2072 | [[Мамай]] || 273 |- ! 2073 | [[Лев]] || 273 |- ! 2074 | [[Калжан]] || 273 |- ! 2075 | [[Ғасырбек]] || 273 |- ! 2076 | [[Акрам]] || 273 |- ! 2077 | [[Рахимбек]] || 272 |- ! 2078 | [[Тайман]] || 272 |- ! 2079 | [[Рамис]] || 272 |- ! 2080 | [[Мамырбек]] || 272 |- ! 2081 | [[Музафар]] || 272 |- ! 2082 | [[Ахылбек]] || 272 |- ! 2083 | [[Туремурат]] || 271 |- ! 2084 | [[Роберт]] || 271 |- ! 2085 | [[Семён]] || 271 |- ! 2086 | [[Мурагер]] || 271 |- ! 2087 | [[Кенжеболат]] || 271 |- ! 2088 | [[Ельжан]] || 271 |- ! 2089 | [[Джахангир]] || 271 |- ! 2090 | [[Валентин]] || 271 |- ! 2091 | [[Айвар]] || 271 |- ! 2092 | [[Қалқаман]] || 270 |- ! 2093 | [[Мурзабек]] || 270 |- ! 2094 | [[Қали]] || 270 |- ! 2095 | [[Жастлек]] || 270 |- ! 2096 | [[Жарбол]] || 270 |- ! 2097 | [[Алибай]] || 270 |- ! 2098 | [[Копжасар]] || 269 |- ! 2099 | [[Хакназар]] || 268 |- ! 2100 | [[Сұлтанәлі]] || 268 |- ! 2101 | [[Сардор]] || 268 |- ! 2102 | [[Мыктыбек]] || 268 |- ! 2103 | [[Меир]] || 268 |- ! 2104 | [[Жексен]] || 268 |- ! 2105 | [[Жангелды]] || 268 |- ! 2106 | [[Манатбек]] || 267 |- ! 2107 | [[Зейнұр]] || 267 |- ! 2108 | [[Далер]] || 267 |- ! 2109 | [[Бердихан]] || 267 |- ! 2110 | [[Бекзатхан]] || 267 |- ! 2111 | [[Болатбай]] || 267 |- ! 2112 | [[Аманкул]] || 267 |- ! 2113 | [[Шалабай]] || 266 |- ! 2114 | [[Шәмші]] || 266 |- ! 2115 | [[Нурганат]] || 266 |- ! 2116 | [[Демид]] || 266 |- ! 2117 | [[Ян]] || 265 |- ! 2118 | [[Саятбек]] || 265 |- ! 2119 | [[Расим]] || 265 |- ! 2120 | [[Нышанбек]] || 265 |- ! 2121 | [[Иманбек]] || 265 |- ! 2122 | [[Калыбай]] || 265 |- ! 2123 | [[Жахангир]] || 265 |- ! 2124 | [[Әмре]] || 265 |- ! 2125 | [[Байғали]] || 265 |- ! 2126 | [[Аль-Фараби]] || 265 |- ! 2127 | [[Тулеу]] || 264 |- ! 2128 | [[Даулетияр]] || 264 |- ! 2129 | [[Балабек]] || 264 |- ! 2130 | [[Ғафур]] || 264 |- ! 2131 | [[Акыл]] || 264 |- ! 2132 | [[Акарыс]] || 264 |- ! 2133 | [[Табылды]] || 263 |- ! 2134 | [[Серікбек]] || 263 |- ! 2135 | [[Расұл]] || 263 |- ! 2136 | [[Мураткали]] || 263 |- ! 2137 | [[Магзум]] || 263 |- ! 2138 | [[Бердигали]] || 263 |- ! 2139 | [[Бокенбай]] || 263 |- ! 2140 | [[Ақнұр]] || 263 |- ! 2141 | [[Толепберген]] || 262 |- ! 2142 | [[Сагынбай]] || 262 |- ! 2143 | [[Мамыр]] || 262 |- ! 2144 | [[Жардем]] || 262 |- ! 2145 | [[Жакыпбек]] || 262 |- ! 2146 | [[Асанбай]] || 262 |- ! 2147 | [[Ыдырыс]] || 261 |- ! 2148 | [[Санджар]] || 261 |- ! 2149 | [[Токтарбай]] || 261 |- ! 2150 | [[Науан]] || 261 |- ! 2151 | [[Кошербай]] || 261 |- ! 2152 | [[Махмет]] || 261 |- ! 2153 | [[Заурбек]] || 261 |- ! 2154 | [[Кемеңгер]] || 261 |- ! 2155 | [[Елюбай]] || 261 |- ! 2156 | [[Адал]] || 261 |- ! 2157 | [[Абиш]] || 261 |- ! 2158 | [[Ханат]] || 260 |- ! 2159 | [[Эрлан]] || 260 |- ! 2160 | [[Майрамбек]] || 260 |- ! 2161 | [[Абыл]] || 260 |- ! 2162 | [[Сейілхан]] || 259 |- ! 2163 | [[Тлеуберген]] || 259 |- ! 2164 | [[Сағынғали]] || 259 |- ! 2165 | [[Дос]] || 259 |- ! 2166 | [[Жасур]] || 258 |- ! 2167 | [[Ескали]] || 258 |- ! 2168 | [[Ермұхамед]] || 258 |- ! 2169 | [[Арал]] || 258 |- ! 2170 | [[Темиртас]] || 257 |- ! 2171 | [[Оңдасын]] || 257 |- ! 2172 | [[Қалдыбай]] || 257 |- ! 2173 | [[Молдабай]] || 257 |- ! 2174 | [[Артыкбай]] || 257 |- ! 2175 | [[Артык]] || 257 |- ! 2176 | [[Айбулат]] || 257 |- ! 2177 | [[Амангос]] || 257 |- ! 2178 | [[Ұлықпан]] || 256 |- ! 2179 | [[Мұхамбет]] || 256 |- ! 2180 | [[Оналбек]] || 256 |- ! 2181 | [[Әбілқасым]] || 256 |- ! 2182 | [[Динмухамбет]] || 256 |- ! 2183 | [[Алданыш]] || 256 |- ! 2184 | [[Смадияр]] || 255 |- ! 2185 | [[Нурмухамет]] || 255 |- ! 2186 | [[Кабиден]] || 255 |- ! 2187 | [[Жұмахан]] || 255 |- ! 2188 | [[Жулдыз]] || 255 |- ! 2189 | [[Айгали]] || 255 |- ! 2190 | [[Мұхаммед Әли]] || 254 |- ! 2191 | [[Куатбай]] || 254 |- ! 2192 | [[Қабыл]] || 254 |- ! 2193 | [[Ағыбай]] || 254 |- ! 2194 | [[Акберген]] || 254 |- ! 2195 | [[Уралбай]] || 253 |- ! 2196 | [[Савелий]] || 253 |- ! 2197 | [[Куангали]] || 253 |- ! 2198 | [[Курбанбек]] || 253 |- ! 2199 | [[Кайыргали]] || 253 |- ! 2200 | [[Жанқожа]] || 253 |- ! 2201 | [[Жантілек]] || 253 |- ! 2202 | [[Берген]] || 253 |- ! 2203 | [[Бакытхан]] || 253 |- ! 2204 | [[Абдигали]] || 253 |- ! 2205 | [[Умирхан]] || 252 |- ! 2206 | [[Онгарбек]] || 252 |- ! 2207 | [[Жеткербай]] || 252 |- ! 2208 | [[Жадырасын]] || 252 |- ! 2209 | [[Ақберді]] || 252 |- ! 2210 | [[Абзалбек]] || 252 |- ! 2211 | [[Умирбай]] || 251 |- ! 2212 | [[Токен]] || 251 |- ! 2213 | [[Сактаган]] || 251 |- ! 2214 | [[Самет]] || 251 |- ! 2215 | [[Мұзафар]] || 251 |- ! 2216 | [[Керим]] || 251 |- ! 2217 | [[Бекзад]] || 251 |- ! 2218 | [[Сагандык]] || 250 |- ! 2219 | [[Мұқан]] || 250 |- ! 2220 | [[Ойбек]] || 250 |- ! 2221 | [[Мухиддин]] || 250 |- ! 2222 | [[Қаныбек]] || 250 |- ! 2223 | [[Жанбатыр]] || 250 |- ! 2224 | [[Бахадыр]] || 250 |- ! 2225 | [[Бержан]] || 250 |- ! 2226 | [[Бегайдар]] || 250 |- ! 2227 | [[Бектур]] || 250 |- ! 2228 | [[Ақеділ]] || 250 |- ! 2229 | [[Шаймурат]] || 249 |- ! 2230 | [[Онталап]] || 249 |- ! 2231 | [[Каират]] || 249 |- ! 2232 | [[Есенғали]] || 249 |- ! 2233 | [[Дюсен]] || 249 |- ! 2234 | [[Динмуханбет]] || 249 |- ! 2235 | [[Тилеген]] || 248 |- ! 2236 | [[Ермаханбет]] || 248 |- ! 2237 | [[Бегасыл]] || 247 |- ! 2238 | [[Шингис]] || 245 |- ! 2239 | [[Сардарбек]] || 245 |- ! 2240 | [[Талас]] || 245 |- ! 2241 | [[Жантуар]] || 245 |- ! 2242 | [[Әлем]] || 245 |- ! 2243 | [[Әбдікәрім]] || 245 |- ! 2244 | [[Жайлау]] || 245 |- ! 2245 | [[Бақберді]] || 245 |- ! 2246 | [[Уәли]] || 244 |- ! 2247 | [[Наурызхан]] || 244 |- ! 2248 | [[Калихан]] || 244 |- ! 2249 | [[Ерәділ]] || 244 |- ! 2250 | [[Айназар]] || 244 |- ! 2251 | [[Сандыбек]] || 243 |- ! 2252 | [[Сәндібек]] || 243 |- ! 2253 | [[Райым]] || 243 |- ! 2254 | [[Раушанбек]] || 243 |- ! 2255 | [[Қалижан]] || 243 |- ! 2256 | [[Букенбай]] || 243 |- ! 2257 | [[Турсунбай]] || 242 |- ! 2258 | [[Сәрсенбек]] || 242 |- ! 2259 | [[Сексенбай]] || 242 |- ! 2260 | [[Сандыбай]] || 242 |- ! 2261 | [[Керимбек]] || 242 |- ! 2262 | [[Ердан]] || 242 |- ! 2263 | [[Асад]] || 242 |- ! 2264 | [[Акимбек]] || 242 |- ! 2265 | [[Ақмырза]] || 242 |- ! 2266 | [[Секен]] || 241 |- ! 2267 | [[Темерлан]] || 241 |- ! 2268 | [[Нагашибай]] || 241 |- ! 2269 | [[Курманали]] || 241 |- ! 2270 | [[Курмаш]] || 241 |- ! 2271 | [[Қобыланды]] || 241 |- ! 2272 | [[Бекболсын]] || 241 |- ! 2273 | [[Бахт]] || 241 |- ! 2274 | [[Ханали]] || 240 |- ! 2275 | [[Тарас]] || 240 |- ! 2276 | [[Талгар]] || 240 |- ! 2277 | [[Мырзалы]] || 240 |- ! 2278 | [[Каскырбай]] || 240 |- ! 2279 | [[Ахмат]] || 240 |- ! 2280 | [[Шерзод]] || 239 |- ! 2281 | [[Сейсенбек]] || 239 |- ! 2282 | [[Самигулла]] || 239 |- ! 2283 | [[Мендибай]] || 239 |- ! 2284 | [[Ислям]] || 239 |- ! 2285 | [[Еркежан]] || 239 |- ! 2286 | [[Жамалбек]] || 239 |- ! 2287 | [[Утепберген]] || 238 |- ! 2288 | [[Тілеубек]] || 238 |- ! 2289 | [[Жаснұр]] || 238 |- ! 2290 | [[Досболат]] || 238 |- ! 2291 | [[Ғасыр]] || 238 |- ! 2292 | [[Бейсембек]] || 238 |- ! 2293 | [[Абдулхамит]] || 238 |- ! 2294 | [[Айторе]] || 238 |- ! 2295 | [[Нұрадин]] || 237 |- ! 2296 | [[Каиргали]] || 237 |- ! 2297 | [[Искак]] || 237 |- ! 2298 | [[Зиннұр]] || 237 |- ! 2299 | [[Кадырбай]] || 237 |- ! 2300 | [[Арысбек]] || 237 |- ! 2301 | [[Айғали]] || 237 |- ! 2302 | [[Ақберген]] || 237 |- ! 2303 | [[Тимурлан]] || 236 |- ! 2304 | [[Тастанбек]] || 236 |- ! 2305 | [[Молдияр]] || 236 |- ! 2306 | [[Кабдулла]] || 236 |- ! 2307 | [[Жахонгир]] || 236 |- ! 2308 | [[Даниярбек]] || 236 |- ! 2309 | [[Ғанибек]] || 236 |- ! 2310 | [[Арманжан]] || 236 |- ! 2311 | [[Бекполат]] || 236 |- ! 2312 | [[Гайрат]] || 236 |- ! 2313 | [[Сеилбек]] || 235 |- ! 2314 | [[Керейхан]] || 235 |- ! 2315 | [[Жумагалий]] || 235 |- ! 2316 | [[Жакен]] || 235 |- ! 2317 | [[Беккали]] || 235 |- ! 2318 | [[Асхан]] || 235 |- ! 2319 | [[Анес]] || 235 |- ! 2320 | [[Яхия]] || 234 |- ! 2321 | [[Зият]] || 234 |- ! 2322 | [[Едилбай]] || 234 |- ! 2323 | [[Бахытхан]] || 234 |- ! 2324 | [[Байдулла]] || 234 |- ! 2325 | [[Асар]] || 234 |- ! 2326 | [[Сахи]] || 233 |- ! 2327 | [[Рзабек]] || 233 |- ! 2328 | [[Сайлаухан]] || 233 |- ! 2329 | [[Мұхан]] || 233 |- ! 2330 | [[Каким]] || 233 |- ! 2331 | [[Айшуақ]] || 233 |- ! 2332 | [[Тилеубек]] || 232 |- ! 2333 | [[Жамшид]] || 232 |- ! 2334 | [[Гумар]] || 232 |- ! 2335 | [[Аяпберген]] || 232 |- ! 2336 | [[Төрегелді]] || 231 |- ! 2337 | [[Қуан]] || 231 |- ! 2338 | [[Куттыбек]] || 231 |- ! 2339 | [[Кобейсин]] || 231 |- ! 2340 | [[Жетес]] || 231 |- ! 2341 | [[Есенали]] || 231 |- ! 2342 | [[Асулан]] || 231 |- ! 2343 | [[Айрат]] || 231 |- ! 2344 | [[Таубай]] || 230 |- ! 2345 | [[Орман]] || 230 |- ! 2346 | [[Жанахмет]] || 230 |- ! 2347 | [[Далелхан]] || 230 |- ! 2348 | [[Ағлан]] || 230 |- ! 2349 | [[Керім]] || 229 |- ! 2350 | [[Канапия]] || 229 |- ! 2351 | [[Ертис]] || 229 |- ! 2352 | [[Тлеубай]] || 228 |- ! 2353 | [[Тажибай]] || 228 |- ! 2354 | [[Асанәли]] || 228 |- ! 2355 | [[Бақытнұр]] || 228 |- ! 2356 | [[Уланбек]] || 227 |- ! 2357 | [[Уразали]] || 227 |- ! 2358 | [[Сырлыбек]] || 227 |- ! 2359 | [[Райбек]] || 227 |- ! 2360 | [[Нурсұлтан]] || 227 |- ! 2361 | [[Нұрмағанбет]] || 227 |- ! 2362 | [[Ергеш]] || 227 |- ! 2363 | [[Әлімбек]] || 227 |- ! 2364 | [[Байназар]] || 227 |- ! 2365 | [[Ахметкали]] || 227 |- ! 2366 | [[Умбет]] || 226 |- ! 2367 | [[Танжарык]] || 226 |- ! 2368 | [[Серикболсын]] || 226 |- ! 2369 | [[Майдан]] || 226 |- ! 2370 | [[Қуантай]] || 226 |- ! 2371 | [[Кизат]] || 226 |- ! 2372 | [[Бакир]] || 226 |- ! 2373 | [[Бакыткали]] || 226 |- ! 2374 | [[Аббас]] || 226 |- ! 2375 | [[Ракымжан]] || 225 |- ! 2376 | [[Меирман]] || 225 |- ! 2377 | [[Каратай]] || 225 |- ! 2378 | [[Анет]] || 225 |- ! 2379 | [[Насихат]] || 224 |- ! 2380 | [[Нұрсейт]] || 224 |- ! 2381 | [[Жастілек]] || 224 |- ! 2382 | [[Әлмансұр]] || 224 |- ! 2383 | [[Бейсенгали]] || 224 |- ! 2384 | [[Бектай]] || 224 |- ! 2385 | [[Ашимхан]] || 224 |- ! 2386 | [[Алишах]] || 224 |- ! 2387 | [[Алаш]] || 224 |- ! 2388 | [[Қажымұрат]] || 223 |- ! 2389 | [[Жахангер]] || 223 |- ! 2390 | [[Бахберген]] || 223 |- ! 2391 | [[Аймырза]] || 223 |- ! 2392 | [[Саулебек]] || 222 |- ! 2393 | [[Сейтказы]] || 222 |- ! 2394 | [[Сагитжан]] || 222 |- ! 2395 | [[Нұрайдар]] || 222 |- ! 2396 | [[Колганат]] || 222 |- ! 2397 | [[Диаз]] || 222 |- ! 2398 | [[Даулеткали]] || 222 |- ! 2399 | [[Арқат]] || 222 |- ! 2400 | [[Харун]] || 221 |- ! 2401 | [[Ырысдәулет]] || 221 |- ! 2402 | [[Шахан]] || 221 |- ! 2403 | [[Сағат]] || 221 |- ! 2404 | [[Осербай]] || 221 |- ! 2405 | [[Омирбай]] || 221 |- ! 2406 | [[Қыдырбек]] || 221 |- ! 2407 | [[Ертаргын]] || 221 |- ! 2408 | [[Дален]] || 221 |- ! 2409 | [[Даулеткан]] || 221 |- ! 2410 | [[Габидулла]] || 221 |- ! 2411 | [[Сұлтанали]] || 220 |- ! 2412 | [[Сатбай]] || 220 |- ! 2413 | [[Есимбек]] || 220 |- ! 2414 | [[Давлет]] || 220 |- ! 2415 | [[Егизбай]] || 220 |- ! 2416 | [[Актан]] || 220 |- ! 2417 | [[Қасымжан]] || 219 |- ! 2418 | [[Кемелбек]] || 219 |- ! 2419 | [[Каирбай]] || 219 |- ! 2420 | [[Ерланбек]] || 219 |- ! 2421 | [[Әбунасыр]] || 219 |- ! 2422 | [[Әзірет]] || 219 |- ! 2423 | [[Ахмеджан]] || 219 |- ! 2424 | [[Асыгат]] || 219 |- ! 2425 | [[Ұланбек]] || 218 |- ! 2426 | [[Молдагали]] || 218 |- ! 2427 | [[Әсілбек]] || 218 |- ! 2428 | [[Байзак]] || 218 |- ! 2429 | [[Токтамыс]] || 217 |- ! 2430 | [[Салимгерей]] || 217 |- ! 2431 | [[Нурбосын]] || 217 |- ! 2432 | [[Ордабай]] || 217 |- ! 2433 | [[Кенен]] || 217 |- ! 2434 | [[Кеңес]] || 217 |- ! 2435 | [[Ихтияр]] || 217 |- ! 2436 | [[Бердимурат]] || 217 |- ! 2437 | [[Балташ]] || 217 |- ! 2438 | [[Гайса]] || 217 |- ! 2439 | [[Рыскелді]] || 216 |- ! 2440 | [[Сейітжан]] || 216 |- ! 2441 | [[Нурмагамбет]] || 216 |- ! 2442 | [[Нұрқабыл]] || 216 |- ! 2443 | [[Ильяр]] || 216 |- ! 2444 | [[Ахметхан]] || 216 |- ! 2445 | [[Шахрияр]] || 215 |- ! 2446 | [[Тулеубай]] || 215 |- ! 2447 | [[Мұхамет]] || 215 |- ! 2448 | [[Қадір]] || 215 |- ! 2449 | [[Конакбай]] || 215 |- ! 2450 | [[Какимжан]] || 215 |- ! 2451 | [[Жабай]] || 215 |- ! 2452 | [[Айтқали]] || 215 |- ! 2453 | [[Утемис]] || 214 |- ! 2454 | [[Эльнар]] || 214 |- ! 2455 | [[Рулан]] || 214 |- ! 2456 | [[Сейсенбай]] || 214 |- ! 2457 | [[Суиндик]] || 214 |- ! 2458 | [[Нурмаганбет]] || 214 |- ! 2459 | [[Кыдыр]] || 214 |- ! 2460 | [[Куанткан]] || 214 |- ! 2461 | [[Риза]] || 213 |- ! 2462 | [[Тарлан]] || 213 |- ! 2463 | [[Нұрмаханбет]] || 213 |- ! 2464 | [[Демир]] || 213 |- ! 2465 | [[Асфандияр]] || 213 |- ! 2466 | [[Аркадий]] || 213 |- ! 2467 | [[Нуриден]] || 212 |- ! 2468 | [[Рақым]] || 212 |- ! 2469 | [[Жантемір]] || 212 |- ! 2470 | [[Канаткали]] || 212 |- ! 2471 | [[Калабай]] || 211 |- ! 2472 | [[Есенгелды]] || 211 |- ! 2473 | [[Әзімбек]] || 211 |- ! 2474 | [[Ғали]] || 211 |- ! 2475 | [[Арстанбек]] || 211 |- ! 2476 | [[Гайни]] || 211 |- ! 2477 | [[Адилгазы]] || 211 |- ! 2478 | [[Ұлас]] || 210 |- ! 2479 | [[Сейт]] || 210 |- ! 2480 | [[Нұржол]] || 210 |- ! 2481 | [[Камбарбек]] || 210 |- ! 2482 | [[Даниар]] || 210 |- ! 2483 | [[Дилшод]] || 210 |- ! 2484 | [[Есиркеп]] || 210 |- ! 2485 | [[Ұлар]] || 209 |- ! 2486 | [[Нұрәлем]] || 209 |- ! 2487 | [[Нурсерик]] || 209 |- ! 2488 | [[Дүйсен]] || 209 |- ! 2489 | [[Балгабек]] || 209 |- ! 2490 | [[Багдад]] || 209 |- ! 2491 | [[Айнар]] || 209 |- ! 2492 | [[Сафуан]] || 208 |- ! 2493 | [[Нағашыбай]] || 208 |- ! 2494 | [[Мухитдин]] || 208 |- ! 2495 | [[Найман]] || 208 |- ! 2496 | [[Нурымжан]] || 208 |- ! 2497 | [[Мұхаммедияр]] || 208 |- ! 2498 | [[Мейиржан]] || 208 |- ! 2499 | [[Жиенбай]] || 208 |- ! 2500 | [[Жексембай]] || 208 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Төрекелді]] || 207 |- ! 2502 | [[Табиғат]] || 207 |- ! 2503 | [[Тлеулес]] || 207 |- ! 2504 | [[Сағынбек]] || 207 |- ! 2505 | [[Нугман]] || 207 |- ! 2506 | [[Кендебай]] || 207 |- ! 2507 | [[Джамиль]] || 207 |- ! 2508 | [[Багжан]] || 207 |- ! 2509 | [[Анас]] || 207 |- ! 2510 | [[Абылхайыр]] || 207 |- ! 2511 | [[Мухаметали]] || 206 |- ! 2512 | [[Иманәли]] || 206 |- ! 2513 | [[Әуез]] || 206 |- ! 2514 | [[Бекмұхаммед]] || 206 |- ! 2515 | [[Корганбек]] || 205 |- ! 2516 | [[Беибит]] || 205 |- ! 2517 | [[Бөгенбай]] || 205 |- ! 2518 | [[Бекали]] || 205 |- ! 2519 | [[Сагинбай]] || 204 |- ! 2520 | [[Султангазы]] || 204 |- ! 2521 | [[Отабек]] || 204 |- ! 2522 | [[Есенгелді]] || 204 |- ! 2523 | [[Бектұрсын]] || 204 |- ! 2524 | [[Біләл]] || 204 |- ! 2525 | [[Альтайр]] || 204 |- ! 2526 | [[Абдирахман]] || 204 |- ! 2527 | [[Айарыс]] || 204 |- ! 2528 | [[Шынгис]] || 203 |- ! 2529 | [[Рысдәулет]] || 203 |- ! 2530 | [[Сұнқар]] || 203 |- ! 2531 | [[Нургалым]] || 203 |- ! 2532 | [[Жанатай]] || 203 |- ! 2533 | [[Даур]] || 203 |- ! 2534 | [[Сәрсен]] || 202 |- ! 2535 | [[Табигат]] || 202 |- ! 2536 | [[Мухамбетжан]] || 202 |- ! 2537 | [[Мусагали]] || 202 |- ! 2538 | [[Кожабек]] || 202 |- ! 2539 | [[Мият]] || 202 |- ! 2540 | [[Заман]] || 202 |- ! 2541 | [[Едилхан]] || 202 |- ! 2542 | [[Әбдіғани]] || 202 |- ! 2543 | [[Амангалий]] || 202 |- ! 2544 | [[Ардан]] || 202 |- ! 2545 | [[Ыклас]] || 201 |- ! 2546 | [[Садуахас]] || 201 |- ! 2547 | [[Сыдык]] || 201 |- ! 2548 | [[Рыспек]] || 201 |- ! 2549 | [[Мырзағали]] || 201 |- ! 2550 | [[Колканат]] || 201 |- ! 2551 | [[Жанібек]] || 201 |- ! 2552 | [[Байжігіт]] || 201 |- ! 2553 | [[Акболат]] || 201 |- ! 2554 | [[Шаттык]] || 200 |- ! 2555 | [[Султанбай]] || 200 |- ! 2556 | [[Тамырлан]] || 200 |- ! 2557 | [[Нагашбек]] || 200 |- ! 2558 | [[Құрбан]] || 200 |- ! 2559 | [[Зиннур]] || 200 |- ! 2560 | [[Әсілхан]] || 200 |- ! 2561 | [[Ермуханбет]] || 200 |- ! 2562 | [[Балаби]] || 200 |- ! 2563 | [[Анварбек]] || 200 |- ! 2564 | [[Абу Бакр]] || 200 |- ! 2565 | [[Тулебай]] || 199 |- ! 2566 | [[Бекзада]] || 199 |- ! 2567 | [[Асылмурат]] || 199 |- ! 2568 | [[Арапбай]] || 199 |- ! 2569 | [[Шарипхан]] || 198 |- ! 2570 | [[Серғали]] || 198 |- ! 2571 | [[Мамырхан]] || 198 |- ! 2572 | [[Мерхан]] || 198 |- ! 2573 | [[Қалыбек]] || 198 |- ! 2574 | [[Қалжан]] || 198 |- ! 2575 | [[Кайргали]] || 198 |- ! 2576 | [[Кабдолла]] || 198 |- ! 2577 | [[Динмухамет]] || 198 |- ! 2578 | [[Абдуррохман]] || 198 |- ! 2579 | [[Рысдаулет]] || 197 |- ! 2580 | [[Мухаммед-Али]] || 197 |- ! 2581 | [[Құнанбай]] || 197 |- ! 2582 | [[Изат]] || 197 |- ! 2583 | [[Ельнар]] || 197 |- ! 2584 | [[Серікхан]] || 196 |- ! 2585 | [[Самал]] || 196 |- ! 2586 | [[Мұхаммед-Али]] || 196 |- ! 2587 | [[Пердехан]] || 196 |- ! 2588 | [[Мамбет]] || 196 |- ! 2589 | [[Иброһим]] || 196 |- ! 2590 | [[Дауржан]] || 196 |- ! 2591 | [[Бериккан]] || 196 |- ! 2592 | [[Фазыл]] || 195 |- ! 2593 | [[Ыкылас]] || 195 |- ! 2594 | [[Сламбек]] || 195 |- ! 2595 | [[Сегизбай]] || 195 |- ! 2596 | [[Назархан]] || 195 |- ! 2597 | [[Нұрнияз]] || 195 |- ! 2598 | [[Лес]] || 195 |- ! 2599 | [[Исмагул]] || 195 |- ! 2600 | [[Дүйсенбай]] || 195 |- ! 2601 | [[Жаксыгали]] || 195 |- ! 2602 | [[Дауылбай]] || 195 |- ! 2603 | [[Ержас]] || 195 |- ! 2604 | [[Богенбай]] || 195 |- ! 2605 | [[Бейбыт]] || 195 |- ! 2606 | [[Айжарык]] || 195 |- ! 2607 | [[Адлан]] || 195 |- ! 2608 | [[Уралбек]] || 194 |- ! 2609 | [[Ыбрай]] || 194 |- ! 2610 | [[Уразгали]] || 194 |- ! 2611 | [[Сагын]] || 194 |- ! 2612 | [[Мәрлен]] || 194 |- ! 2613 | [[Кемелхан]] || 194 |- ! 2614 | [[Есберген]] || 194 |- ! 2615 | [[Багдан]] || 194 |- ! 2616 | [[Абдулғани]] || 194 |- ! 2617 | [[Самархан]] || 193 |- ! 2618 | [[Смаил]] || 193 |- ! 2619 | [[Мұхаммед-Әли]] || 193 |- ! 2620 | [[Нұрмұхаммет]] || 193 |- ! 2621 | [[Жармахан]] || 193 |- ! 2622 | [[Жаналык]] || 193 |- ! 2623 | [[Диярбек]] || 193 |- ! 2624 | [[Ақтілеу]] || 193 |- ! 2625 | [[Сайдулла]] || 192 |- ! 2626 | [[Нұрбатыр]] || 192 |- ! 2627 | [[Нұрсайын]] || 192 |- ! 2628 | [[Қалмұрат]] || 192 |- ! 2629 | [[Куанбек]] || 192 |- ! 2630 | [[Мукаш]] || 192 |- ! 2631 | [[Жайсан]] || 192 |- ! 2632 | [[Дюсенбек]] || 192 |- ! 2633 | [[Абдугани]] || 192 |- ! 2634 | [[Тұрлыбек]] || 191 |- ! 2635 | [[Нагашбай]] || 191 |- ! 2636 | [[Рамадан]] || 191 |- ! 2637 | [[Медетхан]] || 191 |- ! 2638 | [[Бөкейхан]] || 191 |- ! 2639 | [[Абунасыр]] || 191 |- ! 2640 | [[Санжарбек]] || 190 |- ! 2641 | [[Нурмат]] || 190 |- ! 2642 | [[Күмісбек]] || 190 |- ! 2643 | [[Мәдениет]] || 190 |- ! 2644 | [[Кушербай]] || 190 |- ! 2645 | [[Жетпис]] || 190 |- ! 2646 | [[Даниль]] || 190 |- ! 2647 | [[Айдәулет]] || 190 |- ! 2648 | [[Рафик]] || 189 |- ! 2649 | [[Меирлан]] || 189 |- ! 2650 | [[Жолбарыс]] || 189 |- ! 2651 | [[Жусипбек]] || 189 |- ! 2652 | [[Есмурат]] || 189 |- ! 2653 | [[Буркут]] || 189 |- ! 2654 | [[Ғанибет]] || 189 |- ! 2655 | [[Айкен]] || 189 |- ! 2656 | [[Ариф]] || 189 |- ! 2657 | [[Шыныбек]] || 188 |- ! 2658 | [[Сұлтанғали]] || 188 |- ! 2659 | [[Нысанбай]] || 188 |- ! 2660 | [[Өскен]] || 188 |- ! 2661 | [[Рауль]] || 188 |- ! 2662 | [[Нұрбай]] || 188 |- ! 2663 | [[Нұрбосын]] || 188 |- ! 2664 | [[Мұқтар]] || 188 |- ! 2665 | [[Максад]] || 188 |- ! 2666 | [[Махди]] || 188 |- ! 2667 | [[Касиет]] || 188 |- ! 2668 | [[Жақып]] || 188 |- ! 2669 | [[Алиайдар]] || 188 |- ! 2670 | [[Наурзбай]] || 187 |- ! 2671 | [[Меирамбек]] || 187 |- ! 2672 | [[Исмайыл]] || 187 |- ! 2673 | [[Жанполат]] || 187 |- ! 2674 | [[Ерсеит]] || 187 |- ! 2675 | [[Байрамбай]] || 187 |- ! 2676 | [[Чокан]] || 186 |- ! 2677 | [[Таргын]] || 186 |- ! 2678 | [[Отеген]] || 186 |- ! 2679 | [[Куатжан]] || 186 |- ! 2680 | [[Иманжүсіп]] || 186 |- ! 2681 | [[Жаннат]] || 186 |- ! 2682 | [[Бахитбек]] || 186 |- ! 2683 | [[Бейбитжан]] || 186 |- ! 2684 | [[Амиргали]] || 186 |- ! 2685 | [[Абдигаппар]] || 186 |- ! 2686 | [[Спартак]] || 185 |- ! 2687 | [[Талапбек]] || 185 |- ! 2688 | [[Сұлтанхан]] || 185 |- ! 2689 | [[Кошкарбай]] || 185 |- ! 2690 | [[Карибай]] || 185 |- ! 2691 | [[Ергалы]] || 185 |- ! 2692 | [[Есенаман]] || 185 |- ! 2693 | [[Аюб]] || 185 |- ! 2694 | [[Асылкан]] || 185 |- ! 2695 | [[Аибек]] || 185 |- ! 2696 | [[Нұрланбек]] || 184 |- ! 2697 | [[Омир]] || 184 |- ! 2698 | [[Еркебек]] || 184 |- ! 2699 | [[Бейбитхан]] || 184 |- ! 2700 | [[Самұрат]] || 183 |- ! 2701 | [[Нұрмухамед]] || 183 |- ! 2702 | [[Нұржалғас]] || 183 |- ! 2703 | [[Манар]] || 183 |- ! 2704 | [[Қонысбай]] || 183 |- ! 2705 | [[Мекен]] || 183 |- ! 2706 | [[Жасар]] || 183 |- ! 2707 | [[Кажымурат]] || 183 |- ! 2708 | [[Иглик]] || 183 |- ! 2709 | [[Дильмурат]] || 183 |- ! 2710 | [[Ескендер]] || 183 |- ! 2711 | [[Егинбай]] || 183 |- ! 2712 | [[Артемий]] || 183 |- ! 2713 | [[Бағылан]] || 183 |- ! 2714 | [[Гадилбек]] || 183 |- ! 2715 | [[Ақансері]] || 183 |- ! 2716 | [[Альрами]] || 183 |- ! 2717 | [[Сейсен]] || 182 |- ! 2718 | [[Таңнұр]] || 182 |- ! 2719 | [[Орак]] || 182 |- ! 2720 | [[Омиртай]] || 182 |- ! 2721 | [[Мұратжан]] || 182 |- ! 2722 | [[Мустахим]] || 182 |- ! 2723 | [[Нұр-Ислам]] || 182 |- ! 2724 | [[Мәнсүр]] || 182 |- ! 2725 | [[Құрбанәлі]] || 182 |- ! 2726 | [[Заир]] || 182 |- ! 2727 | [[Зеин]] || 182 |- ! 2728 | [[Әкім]] || 182 |- ! 2729 | [[Есенкелди]] || 182 |- ! 2730 | [[Данис]] || 182 |- ! 2731 | [[Алмахан]] || 182 |- ! 2732 | [[Ақдәулет]] || 182 |- ! 2733 | [[Шахмурат]] || 181 |- ! 2734 | [[Шакарим]] || 181 |- ! 2735 | [[Толенди]] || 181 |- ! 2736 | [[Нысанбек]] || 181 |- ! 2737 | [[Қуанышбай]] || 181 |- ! 2738 | [[Медгат]] || 181 |- ! 2739 | [[Жеткиншек]] || 181 |- ! 2740 | [[Диёрбек]] || 181 |- ! 2741 | [[Бектұр]] || 181 |- ! 2742 | [[Актилек]] || 181 |- ! 2743 | [[Алматбек]] || 181 |- ! 2744 | [[Акторе]] || 181 |- ! 2745 | [[Алайдар]] || 181 |- ! 2746 | [[Тилектес]] || 180 |- ! 2747 | [[Нұрас]] || 180 |- ! 2748 | [[Нурум]] || 180 |- ! 2749 | [[Макулбек]] || 180 |- ! 2750 | [[Канатжан]] || 180 |- ! 2751 | [[Какен]] || 180 |- ! 2752 | [[Дәулетияр]] || 180 |- ! 2753 | [[Бакитбек]] || 180 |- ! 2754 | [[Аллан]] || 180 |- ! 2755 | [[Алхан]] || 180 |- ! 2756 | [[Амзе]] || 180 |- ! 2757 | [[Туребай]] || 179 |- ! 2758 | [[Шахрух]] || 179 |- ! 2759 | [[Каирболат]] || 179 |- ! 2760 | [[Есімжан]] || 179 |- ! 2761 | [[Дилмурат]] || 179 |- ! 2762 | [[Берікбай]] || 179 |- ! 2763 | [[Бибарс]] || 179 |- ! 2764 | [[Эльхан]] || 178 |- ! 2765 | [[Нургалий]] || 178 |- ! 2766 | [[Пархат]] || 178 |- ! 2767 | [[Калымжан]] || 178 |- ! 2768 | [[Женыс]] || 178 |- ! 2769 | [[Асен]] || 178 |- ! 2770 | [[Самурат]] || 177 |- ! 2771 | [[Султанмурат]] || 177 |- ! 2772 | [[Султанхан]] || 177 |- ! 2773 | [[Конай]] || 177 |- ! 2774 | [[Мирамбай]] || 177 |- ! 2775 | [[Қыдыр]] || 177 |- ! 2776 | [[Жасарал]] || 177 |- ! 2777 | [[Даулбай]] || 177 |- ! 2778 | [[Бигали]] || 177 |- ! 2779 | [[Амаль]] || 177 |- ! 2780 | [[Тагайбек]] || 176 |- ! 2781 | [[Тілекқабыл]] || 176 |- ! 2782 | [[Нұрдан]] || 176 |- ! 2783 | [[Даукен]] || 176 |- ! 2784 | [[Диасыл]] || 176 |- ! 2785 | [[Ағабек]] || 176 |- ! 2786 | [[Абдулмалик]] || 176 |- ! 2787 | [[Аділхан]] || 176 |- ! 2788 | [[Турдыбек]] || 175 |- ! 2789 | [[Хайролла]] || 175 |- ! 2790 | [[Тынысбек]] || 175 |- ! 2791 | [[Сабыргали]] || 175 |- ! 2792 | [[Телжан]] || 175 |- ! 2793 | [[Нышан]] || 175 |- ! 2794 | [[Насыр]] || 175 |- ! 2795 | [[Кымбат]] || 175 |- ! 2796 | [[Меиіржан]] || 175 |- ! 2797 | [[Жандияр]] || 175 |- ! 2798 | [[Женіс]] || 175 |- ! 2799 | [[Жакия]] || 175 |- ! 2800 | [[Ақиқат]] || 175 |- ! 2801 | [[Ақселеу]] || 175 |- ! 2802 | [[Лесхан]] || 174 |- ! 2803 | [[Махаббат]] || 174 |- ! 2804 | [[Калбай]] || 174 |- ! 2805 | [[Бердыбек]] || 174 |- ! 2806 | [[Бақытхан]] || 174 |- ! 2807 | [[Ростислав]] || 173 |- ! 2808 | [[Сенбек]] || 173 |- ! 2809 | [[Несипбек]] || 173 |- ! 2810 | [[Мамыржан]] || 173 |- ! 2811 | [[Кадирбай]] || 173 |- ! 2812 | [[Дәулетжан]] || 173 |- ! 2813 | [[Жайнар]] || 173 |- ! 2814 | [[Есенбол]] || 173 |- ! 2815 | [[Бақсұлтан]] || 173 |- ! 2816 | [[Асембек]] || 173 |- ! 2817 | [[Бахдаулет]] || 173 |- ! 2818 | [[Бегім]] || 173 |- ! 2819 | [[Акназар]] || 173 |- ! 2820 | [[Алькен]] || 173 |- ! 2821 | [[Хамидолла]] || 172 |- ! 2822 | [[Хусаин]] || 172 |- ! 2823 | [[Халил]] || 172 |- ! 2824 | [[Сұлтанбейбарыс]] || 172 |- ! 2825 | [[Жанәлі]] || 172 |- ! 2826 | [[Ерғалым]] || 172 |- ! 2827 | [[Әбіл]] || 172 |- ! 2828 | [[Бекалы]] || 172 |- ! 2829 | [[Айжарық]] || 172 |- ! 2830 | [[Адияр]] || 172 |- ! 2831 | [[Үмбет]] || 171 |- ! 2832 | [[Мынжасар]] || 171 |- ! 2833 | [[Маркс]] || 171 |- ! 2834 | [[Илхам]] || 171 |- ! 2835 | [[Тұрлыхан]] || 170 |- ! 2836 | [[Эржан]] || 170 |- ! 2837 | [[Тлепберген]] || 170 |- ! 2838 | [[Сағынтай]] || 170 |- ! 2839 | [[Суюндык]] || 170 |- ! 2840 | [[Нұрмат]] || 170 |- ! 2841 | [[Мықтыбек]] || 170 |- ! 2842 | [[Нұрқадыр]] || 170 |- ! 2843 | [[Кунтуган]] || 170 |- ! 2844 | [[Кенжеғали]] || 170 |- ! 2845 | [[Бақтығали]] || 170 |- ! 2846 | [[Хансултан]] || 169 |- ! 2847 | [[Сенбай]] || 169 |- ! 2848 | [[Тойбек]] || 169 |- ! 2849 | [[Толгат]] || 169 |- ! 2850 | [[Жақсыбай]] || 169 |- ! 2851 | [[Берикказы]] || 169 |- ! 2852 | [[Алмазбек]] || 169 |- ! 2853 | [[Рифат]] || 168 |- ! 2854 | [[Тілеуберді]] || 168 |- ! 2855 | [[Сейдалы]] || 168 |- ! 2856 | [[Саматбек]] || 168 |- ! 2857 | [[Сағын]] || 168 |- ! 2858 | [[Нұрлат]] || 168 |- ! 2859 | [[Мухамбеткали]] || 168 |- ! 2860 | [[Дайрабай]] || 168 |- ! 2861 | [[Аскарбай]] || 168 |- ! 2862 | [[Асильбек]] || 168 |- ! 2863 | [[Айдаулет]] || 168 |- ! 2864 | [[Абдурохман]] || 168 |- ! 2865 | [[Сагынай]] || 167 |- ! 2866 | [[Олжабек]] || 167 |- ! 2867 | [[Нураддин]] || 167 |- ! 2868 | [[Зейнур]] || 167 |- ! 2869 | [[Жулдызбек]] || 167 |- ! 2870 | [[Жумарт]] || 167 |- ! 2871 | [[Керимхан]] || 167 |- ! 2872 | [[Бахтыгали]] || 167 |- ! 2873 | [[Аязбай]] || 167 |- ! 2874 | [[Абдикадир]] || 167 |- ! 2875 | [[Саруар]] || 166 |- ! 2876 | [[Нурулла]] || 166 |- ! 2877 | [[Нурғали]] || 166 |- ! 2878 | [[Қорған]] || 166 |- ! 2879 | [[Исматулла]] || 166 |- ! 2880 | [[Каржау]] || 166 |- ! 2881 | [[Есім]] || 166 |- ! 2882 | [[Есқат]] || 166 |- ! 2883 | [[Дарханбек]] || 166 |- ! 2884 | [[Давлат]] || 166 |- ! 2885 | [[Найзабек]] || 165 |- ! 2886 | [[Озат]] || 165 |- ! 2887 | [[Нұрназар]] || 165 |- ! 2888 | [[Кенесхан]] || 165 |- ! 2889 | [[Жума]] || 165 |- ! 2890 | [[Ермухамбет]] || 165 |- ! 2891 | [[Гиззат]] || 165 |- ! 2892 | [[Елзат]] || 165 |- ! 2893 | [[Боранбек]] || 165 |- ! 2894 | [[Айткул]] || 165 |- ! 2895 | [[Айат]] || 165 |- ! 2896 | [[Шахсұлтан]] || 164 |- ! 2897 | [[Сарыбай]] || 164 |- ! 2898 | [[Мелс]] || 164 |- ! 2899 | [[Керимбай]] || 164 |- ! 2900 | [[Ердәуіт]] || 164 |- ! 2901 | [[Ерсанат]] || 164 |- ! 2902 | [[Абдуманап]] || 164 |- ! 2903 | [[Тургали]] || 163 |- ! 2904 | [[Узак]] || 163 |- ! 2905 | [[Кикбай]] || 163 |- ! 2906 | [[Джаксылык]] || 163 |- ! 2907 | [[Ельтай]] || 163 |- ! 2908 | [[Елдияр]] || 163 |- ! 2909 | [[Багытжан]] || 163 |- ! 2910 | [[Бекмурза]] || 163 |- ! 2911 | [[Абилкасим]] || 163 |- ! 2912 | [[Умирсерик]] || 162 |- ! 2913 | [[Турган]] || 162 |- ! 2914 | [[Тайжан]] || 162 |- ! 2915 | [[Мұханбет]] || 162 |- ! 2916 | [[Лесбай]] || 162 |- ! 2917 | [[Жараскан]] || 162 |- ! 2918 | [[Ерсен]] || 162 |- ! 2919 | [[Ергалым]] || 162 |- ! 2920 | [[Багит]] || 162 |- ! 2921 | [[Арна]] || 162 |- ! 2922 | [[Абдырахман]] || 162 |- ! 2923 | [[Тұрсынбай]] || 161 |- ! 2924 | [[Нұраддин]] || 161 |- ! 2925 | [[Оңталап]] || 161 |- ! 2926 | [[Латиф]] || 161 |- ! 2927 | [[Мендигали]] || 161 |- ! 2928 | [[Илесбек]] || 161 |- ! 2929 | [[Жарасқан]] || 161 |- ! 2930 | [[Жумадилла]] || 161 |- ! 2931 | [[Жексенбек]] || 161 |- ! 2932 | [[Ерсейіт]] || 161 |- ! 2933 | [[Жакслык]] || 161 |- ! 2934 | [[Жавохир]] || 161 |- ! 2935 | [[Дәулеткелді]] || 161 |- ! 2936 | [[Есдаулет]] || 161 |- ! 2937 | [[Абилхаир]] || 161 |- ! 2938 | [[Ынтымак]] || 160 |- ! 2939 | [[Сагимбай]] || 160 |- ! 2940 | [[Сундетбай]] || 160 |- ! 2941 | [[Нуртилеу]] || 160 |- ! 2942 | [[Қадіржан]] || 160 |- ! 2943 | [[Мергали]] || 160 |- ! 2944 | [[Кемал]] || 160 |- ! 2945 | [[Ертілеу]] || 160 |- ! 2946 | [[Жайлаубек]] || 160 |- ! 2947 | [[Дуйсебай]] || 160 |- ! 2948 | [[Елсұлтан]] || 160 |- ! 2949 | [[Ерслан]] || 160 |- ! 2950 | [[Барысхан]] || 160 |- ! 2951 | [[Бектұрған]] || 160 |- ! 2952 | [[Азимжан]] || 160 |- ! 2953 | [[Айсар]] || 160 |- ! 2954 | [[Аманкельди]] || 160 |- ! 2955 | [[Абугали]] || 160 |- ! 2956 | [[Солтан]] || 159 |- ! 2957 | [[Несипбай]] || 159 |- ! 2958 | [[Нұрғанат]] || 159 |- ! 2959 | [[Жастилек]] || 159 |- ! 2960 | [[Ермухамед]] || 159 |- ! 2961 | [[Ерсейт]] || 159 |- ! 2962 | [[Бекәділ]] || 159 |- ! 2963 | [[Бекдияр]] || 159 |- ! 2964 | [[Сапабек]] || 158 |- ! 2965 | [[Тауман]] || 158 |- ! 2966 | [[Сүйінбай]] || 158 |- ! 2967 | [[Тлеугазы]] || 158 |- ! 2968 | [[Кажимурат]] || 158 |- ! 2969 | [[Исагали]] || 158 |- ! 2970 | [[Кайыр]] || 158 |- ! 2971 | [[Ертіс]] || 158 |- ! 2972 | [[Беркинбай]] || 158 |- ! 2973 | [[Бибит]] || 158 |- ! 2974 | [[Балғын]] || 158 |- ! 2975 | [[Биназар]] || 158 |- ! 2976 | [[Абдигани]] || 158 |- ! 2977 | [[Шерзат]] || 157 |- ! 2978 | [[Самиголла]] || 157 |- ! 2979 | [[Мұқасан]] || 157 |- ! 2980 | [[Майлыбай]] || 157 |- ! 2981 | [[Қылышбек]] || 157 |- ! 2982 | [[Жанғазы]] || 157 |- ! 2983 | [[Данай]] || 157 |- ! 2984 | [[Жайсанбек]] || 157 |- ! 2985 | [[Жаксилик]] || 157 |- ! 2986 | [[Бибатыр]] || 157 |- ! 2987 | [[Абдуғани]] || 157 |- ! 2988 | [[Сериккалий]] || 156 |- ! 2989 | [[Өмір]] || 156 |- ! 2990 | [[Марғулан]] || 156 |- ! 2991 | [[Искендер]] || 156 |- ! 2992 | [[Жомартбек]] || 156 |- ! 2993 | [[Ильшат]] || 156 |- ! 2994 | [[Байбатыр]] || 156 |- ! 2995 | [[Бактыгерей]] || 156 |- ! 2996 | [[Альмади]] || 156 |- ! 2997 | [[Адыл]] || 156 |- ! 2998 | [[Фаррух]] || 155 |- ! 2999 | [[Тулеухан]] || 155 |- ! 3000 | [[Сухраб]] || 155 |- ! 3001 | [[Таирхан]] || 155 |- ! 3002 | [[Раман]] || 155 |- ! 3003 | [[Пазылбек]] || 155 |- ! 3004 | [[Жанжігіт]] || 155 |- ! 3005 | [[Дуйсембай]] || 155 |- ! 3006 | [[Ескелді]] || 155 |- ! 3007 | [[Әнет]] || 155 |- ! 3008 | [[Асадулла]] || 155 |- ! 3009 | [[Герман]] || 155 |- ! 3010 | [[Ақболат]] || 155 |- ! 3011 | [[Оналбай]] || 154 |- ! 3012 | [[Махсуд]] || 154 |- ! 3013 | [[Маратхан]] || 154 |- ! 3014 | [[Калымбек]] || 154 |- ! 3015 | [[Әуезхан]] || 154 |- ! 3016 | [[Ділмұрат]] || 154 |- ! 3017 | [[Асылбай]] || 154 |- ! 3018 | [[Аскербай]] || 154 |- ! 3019 | [[Абдусаттар]] || 154 |- ! 3020 | [[Тұран]] || 153 |- ! 3021 | [[Нұрберді]] || 153 |- ! 3022 | [[Раим]] || 153 |- ! 3023 | [[Нурлубек]] || 153 |- ! 3024 | [[Нургелды]] || 153 |- ! 3025 | [[Расулбек]] || 153 |- ! 3026 | [[Өмірәлі]] || 153 |- ! 3027 | [[Комекбай]] || 153 |- ! 3028 | [[Мурод]] || 153 |- ! 3029 | [[Қайратбек]] || 153 |- ! 3030 | [[Қыдырбай]] || 153 |- ! 3031 | [[Калдан]] || 153 |- ! 3032 | [[Кайырлы]] || 153 |- ! 3033 | [[Жусупбек]] || 153 |- ! 3034 | [[Канибек]] || 153 |- ! 3035 | [[Әбдіманап]] || 153 |- ! 3036 | [[Ескермес]] || 153 |- ! 3037 | [[Елеусин]] || 153 |- ! 3038 | [[Асхад]] || 153 |- ! 3039 | [[Бердіхан]] || 153 |- ! 3040 | [[Бекслан]] || 153 |- ! 3041 | [[Абилсеит]] || 153 |- ! 3042 | [[Тюлеген]] || 152 |- ! 3043 | [[Толеби]] || 152 |- ! 3044 | [[Мұсабек]] || 152 |- ! 3045 | [[Радион]] || 152 |- ! 3046 | [[Ниет]] || 152 |- ! 3047 | [[Нурлат]] || 152 |- ! 3048 | [[Мирасхан]] || 152 |- ! 3049 | [[Жунисбек]] || 152 |- ! 3050 | [[Еркингали]] || 152 |- ! 3051 | [[Есенкелді]] || 152 |- ! 3052 | [[Бахадир]] || 152 |- ! 3053 | [[Аркат]] || 152 |- ! 3054 | [[Агибай]] || 152 |- ! 3055 | [[Шынберген]] || 151 |- ! 3056 | [[Төленді]] || 151 |- ! 3057 | [[Хантемір]] || 151 |- ! 3058 | [[Сұлтанмұрат]] || 151 |- ! 3059 | [[Нурдавлет]] || 151 |- ! 3060 | [[Оракбай]] || 151 |- ! 3061 | [[Нұршуақ]] || 151 |- ! 3062 | [[Нурмахамбет]] || 151 |- ! 3063 | [[Қоблан]] || 151 |- ! 3064 | [[Құрман]] || 151 |- ! 3065 | [[Каршига]] || 151 |- ! 3066 | [[Жантілеу]] || 151 |- ! 3067 | [[Илес]] || 151 |- ! 3068 | [[Еркеболат]] || 151 |- ! 3069 | [[Әлі]] || 151 |- ! 3070 | [[Асылзат]] || 151 |- ! 3071 | [[Ауелхан]] || 151 |- ! 3072 | [[Аргынбек]] || 151 |- ! 3073 | [[Толқын]] || 150 |- ! 3074 | [[Рыскул]] || 150 |- ! 3075 | [[Нуржаубай]] || 150 |- ! 3076 | [[Нурсолтан]] || 150 |- ! 3077 | [[Меделхан]] || 150 |- ! 3078 | [[Камза]] || 150 |- ! 3079 | [[Жұмажан]] || 150 |- ! 3080 | [[Думанбек]] || 150 |- ! 3081 | [[Әдлет]] || 150 |- ! 3082 | [[Дониёр]] || 150 |- ! 3083 | [[Беклан]] || 150 |- ! 3084 | [[Айымбек]] || 150 |- ! 3085 | [[Абдинур]] || 150 |- ! 3086 | [[Абдикерим]] || 150 |- ! 3087 | [[Аманхан]] || 150 |- ! 3088 | [[Максатбек]] || 149 |- ! 3089 | [[Камалбек]] || 149 |- ! 3090 | [[Жамбулат]] || 149 |- ! 3091 | [[Кабидолла]] || 149 |- ! 3092 | [[Елубек]] || 149 |- ! 3093 | [[Билол]] || 149 |- ! 3094 | [[Абайхан]] || 149 |- ! 3095 | [[Саттархан]] || 148 |- ! 3096 | [[Медеубек]] || 148 |- ! 3097 | [[Керимжан]] || 148 |- ! 3098 | [[Есдәулет]] || 148 |- ! 3099 | [[Бурхан]] || 148 |- ! 3100 | [[Абдульазиз]] || 148 |- ! 3101 | [[Толеугали]] || 147 |- ! 3102 | [[Эльбрус]] || 147 |- ! 3103 | [[Советкан]] || 147 |- ! 3104 | [[Сәт]] || 147 |- ! 3105 | [[Тастемир]] || 147 |- ! 3106 | [[Сұлтанәли]] || 147 |- ! 3107 | [[Сагиндик]] || 147 |- ! 3108 | [[Мирбулат]] || 147 |- ! 3109 | [[Инабат]] || 147 |- ! 3110 | [[Әбу Бәкір]] || 147 |- ! 3111 | [[Баурджан]] || 147 |- ! 3112 | [[Аскан]] || 147 |- ! 3113 | [[Барлыбай]] || 147 |- ! 3114 | [[Бағытжан]] || 147 |- ! 3115 | [[Азимбай]] || 147 |- ! 3116 | [[Абилгазы]] || 147 |- ! 3117 | [[Абдулхаким]] || 147 |- ! 3118 | [[Ускенбай]] || 146 |- ! 3119 | [[Темурлан]] || 146 |- ! 3120 | [[Семсер]] || 146 |- ! 3121 | [[Мейр]] || 146 |- ! 3122 | [[Какимбек]] || 146 |- ! 3123 | [[Каирхан]] || 146 |- ! 3124 | [[Жанкелды]] || 146 |- ! 3125 | [[Дидархан]] || 146 |- ! 3126 | [[Бахрам]] || 146 |- ! 3127 | [[Берен]] || 146 |- ! 3128 | [[Айтан]] || 146 |- ! 3129 | [[Айнияз]] || 146 |- ! 3130 | [[Абиль]] || 146 |- ! 3131 | [[Акат]] || 146 |- ! 3132 | [[Умиртай]] || 145 |- ! 3133 | [[Ураз]] || 145 |- ! 3134 | [[Уахит]] || 145 |- ! 3135 | [[Сағынай]] || 145 |- ! 3136 | [[Тастан]] || 145 |- ! 3137 | [[Мухамедкали]] || 145 |- ! 3138 | [[Құрбанбек]] || 145 |- ! 3139 | [[Қарасай]] || 145 |- ! 3140 | [[Кайнарбек]] || 145 |- ! 3141 | [[Жарылгасын]] || 145 |- ! 3142 | [[Ергешбай]] || 145 |- ! 3143 | [[Әбу]] || 145 |- ! 3144 | [[Джумагали]] || 145 |- ! 3145 | [[Бекетай]] || 145 |- ! 3146 | [[Ардагер]] || 145 |- ! 3147 | [[Торежан]] || 144 |- ! 3148 | [[Рифхат]] || 144 |- ! 3149 | [[Наурызгали]] || 144 |- ! 3150 | [[Құдырет]] || 144 |- ! 3151 | [[Қобылан]] || 144 |- ! 3152 | [[Мадибек]] || 144 |- ! 3153 | [[Құрманғали]] || 144 |- ! 3154 | [[Жасболат]] || 144 |- ! 3155 | [[Жунис]] || 144 |- ! 3156 | [[Иран]] || 144 |- ! 3157 | [[Жасан]] || 144 |- ! 3158 | [[Ғарифолла]] || 144 |- ! 3159 | [[Абдрашит]] || 144 |- ! 3160 | [[Токсанбай]] || 143 |- ! 3161 | [[Рыскелди]] || 143 |- ! 3162 | [[Муханбетжан]] || 143 |- ! 3163 | [[Оңалбек]] || 143 |- ! 3164 | [[Құрал]] || 143 |- ! 3165 | [[Жунус]] || 143 |- ! 3166 | [[Жеткизген]] || 143 |- ! 3167 | [[Канабек]] || 143 |- ! 3168 | [[Досай]] || 143 |- ! 3169 | [[Әділғазы]] || 143 |- ! 3170 | [[Ержүрек]] || 143 |- ! 3171 | [[Армия]] || 143 |- ! 3172 | [[Берден]] || 143 |- ! 3173 | [[Байбосын]] || 143 |- ! 3174 | [[Борамбай]] || 143 |- ! 3175 | [[Акадил]] || 143 |- ! 3176 | [[Умурзак]] || 142 |- ! 3177 | [[Тилеужан]] || 142 |- ! 3178 | [[Сабитхан]] || 142 |- ! 3179 | [[Сайн]] || 142 |- ! 3180 | [[Сарсембек]] || 142 |- ! 3181 | [[Мұхаммет]] || 142 |- ! 3182 | [[Рабат]] || 142 |- ! 3183 | [[Кыдыргали]] || 142 |- ! 3184 | [[Кенжалы]] || 142 |- ! 3185 | [[Исмат]] || 142 |- ! 3186 | [[Жылкыбай]] || 142 |- ! 3187 | [[Каби]] || 142 |- ! 3188 | [[Ихлас]] || 142 |- ! 3189 | [[Ердар]] || 142 |- ! 3190 | [[Ермухаммед]] || 142 |- ! 3191 | [[Бекәлі]] || 142 |- ! 3192 | [[Асұлан]] || 142 |- ! 3193 | [[Асмир]] || 142 |- ! 3194 | [[Усенбай]] || 141 |- ! 3195 | [[Тлеуберды]] || 141 |- ! 3196 | [[Тойлыбек]] || 141 |- ! 3197 | [[Танаткан]] || 141 |- ! 3198 | [[Нұрдидар]] || 141 |- ! 3199 | [[Рамин]] || 141 |- ! 3200 | [[Онласын]] || 141 |- ! 3201 | [[Кусман]] || 141 |- ! 3202 | [[Кудабай]] || 141 |- ! 3203 | [[Миргали]] || 141 |- ! 3204 | [[Қосай]] || 141 |- ! 3205 | [[Занғар]] || 141 |- ! 3206 | [[Зарлык]] || 141 |- ! 3207 | [[Зафар]] || 141 |- ! 3208 | [[Жангабыл]] || 141 |- ! 3209 | [[Ермагамбет]] || 141 |- ! 3210 | [[Әшім]] || 141 |- ! 3211 | [[Беделхан]] || 141 |- ! 3212 | [[Байтас]] || 141 |- ! 3213 | [[Алтинбек]] || 141 |- ! 3214 | [[Тугел]] || 140 |- ! 3215 | [[Шарипбек]] || 140 |- ! 3216 | [[Назир]] || 140 |- ! 3217 | [[Райхан]] || 140 |- ! 3218 | [[Молдахмет]] || 140 |- ! 3219 | [[Кажымукан]] || 140 |- ! 3220 | [[Жалғасбай]] || 140 |- ! 3221 | [[Атабай]] || 140 |- ! 3222 | [[Бухарбай]] || 140 |- ! 3223 | [[Байтұрсын]] || 140 |- ! 3224 | [[Абдували]] || 140 |- ! 3225 | [[Алтаир]] || 140 |- ! 3226 | [[Айтмурат]] || 140 |- ! 3227 | [[Шахнияз]] || 139 |- ! 3228 | [[Тулеубек]] || 139 |- ! 3229 | [[Шора]] || 139 |- ! 3230 | [[Нұржанат]] || 139 |- ! 3231 | [[Намазбай]] || 139 |- ! 3232 | [[Нурболсын]] || 139 |- ! 3233 | [[Нуртлеу]] || 139 |- ! 3234 | [[Нұраян]] || 139 |- ! 3235 | [[Дуйсембек]] || 139 |- ! 3236 | [[Жайлыбай]] || 139 |- ! 3237 | [[Әбілмәнсүр]] || 139 |- ! 3238 | [[Джангир]] || 139 |- ! 3239 | [[Батихан]] || 139 |- ! 3240 | [[Байтөре]] || 139 |- ! 3241 | [[Базаралы]] || 139 |- ! 3242 | [[Абдірахман]] || 139 |- ! 3243 | [[Алиахмет]] || 139 |- ! 3244 | [[Ардабек]] || 139 |- ! 3245 | [[Темирали]] || 138 |- ! 3246 | [[Сейілбек]] || 138 |- ! 3247 | [[Мұнар]] || 138 |- ! 3248 | [[Нұрәлім]] || 138 |- ! 3249 | [[Равшан]] || 138 |- ! 3250 | [[Койшибай]] || 138 |- ! 3251 | [[Курмантай]] || 138 |- ! 3252 | [[Кадыргали]] || 138 |- ! 3253 | [[Зиябек]] || 138 |- ! 3254 | [[Еркимбек]] || 138 |- ! 3255 | [[Ертілек]] || 138 |- ! 3256 | [[Габбас]] || 138 |- ! 3257 | [[Буранбай]] || 138 |- ! 3258 | [[Бағнұр]] || 138 |- ! 3259 | [[Бекбатыр]] || 138 |- ! 3260 | [[Ақылбай]] || 138 |- ! 3261 | [[Альмурат]] || 138 |- ! 3262 | [[Ақнар]] || 138 |- ! 3263 | [[Чапай]] || 137 |- ! 3264 | [[Турсунгали]] || 137 |- ! 3265 | [[Толыбек]] || 137 |- ! 3266 | [[Суюндик]] || 137 |- ! 3267 | [[Нурперзент]] || 137 |- ! 3268 | [[Олжасбек]] || 137 |- ! 3269 | [[Мылтыкбай]] || 137 |- ! 3270 | [[Маден]] || 137 |- ! 3271 | [[Копжан]] || 137 |- ! 3272 | [[Комек]] || 137 |- ! 3273 | [[Жахан]] || 137 |- ! 3274 | [[Ермұқан]] || 137 |- ! 3275 | [[Галы]] || 137 |- ! 3276 | [[Абылхаир]] || 137 |- ! 3277 | [[Аллажар]] || 137 |- ! 3278 | [[Альхам]] || 137 |- ! 3279 | [[Шындаулет]] || 136 |- ! 3280 | [[Уткир]] || 136 |- ! 3281 | [[Расулхан]] || 136 |- ! 3282 | [[Мухсин]] || 136 |- ! 3283 | [[Онербек]] || 136 |- ! 3284 | [[Мынбай]] || 136 |- ! 3285 | [[Мақсот]] || 136 |- ! 3286 | [[Кошкар]] || 136 |- ! 3287 | [[Кайрлы]] || 136 |- ! 3288 | [[Жантуре]] || 136 |- ! 3289 | [[Калтай]] || 136 |- ! 3290 | [[Казихан]] || 136 |- ! 3291 | [[Жаппар]] || 136 |- ! 3292 | [[Әуесхан]] || 136 |- ! 3293 | [[Әл Фараби]] || 136 |- ! 3294 | [[Жадыгер]] || 136 |- ! 3295 | [[Динар]] || 136 |- ! 3296 | [[Ділшат]] || 136 |- ! 3297 | [[Бату]] || 136 |- ! 3298 | [[Бораш]] || 136 |- ! 3299 | [[Галимбек]] || 136 |- ! 3300 | [[Алымжан]] || 136 |- ! 3301 | [[Абубакір]] || 136 |- ! 3302 | [[Абдуалим]] || 136 |- ! 3303 | [[Ханкерей]] || 135 |- ! 3304 | [[Шекербек]] || 135 |- ! 3305 | [[Төлеухан]] || 135 |- ! 3306 | [[Фарход]] || 135 |- ! 3307 | [[Тенелбай]] || 135 |- ! 3308 | [[Табыс]] || 135 |- ! 3309 | [[Рүстембек]] || 135 |- ! 3310 | [[Сарвар]] || 135 |- ! 3311 | [[Такен]] || 135 |- ! 3312 | [[Суннат]] || 135 |- ! 3313 | [[Нұрділдә]] || 135 |- ! 3314 | [[Нуролла]] || 135 |- ! 3315 | [[Мухаммет]] || 135 |- ! 3316 | [[Махан]] || 135 |- ! 3317 | [[Калел]] || 135 |- ! 3318 | [[Камил]] || 135 |- ! 3319 | [[Исенбай]] || 135 |- ! 3320 | [[Исабай]] || 135 |- ! 3321 | [[Еділхан]] || 135 |- ! 3322 | [[Дарибай]] || 135 |- ! 3323 | [[Ермеккали]] || 135 |- ! 3324 | [[Бердәулет]] || 135 |- ! 3325 | [[Айжас]] || 135 |- ! 3326 | [[Абилсейт]] || 135 |- ! 3327 | [[Торебай]] || 134 |- ! 3328 | [[Шавкат]] || 134 |- ! 3329 | [[Шеризат]] || 134 |- ! 3330 | [[Сармат]] || 134 |- ! 3331 | [[Тенел]] || 134 |- ! 3332 | [[Насипкали]] || 134 |- ! 3333 | [[Райымжан]] || 134 |- ! 3334 | [[Құмар]] || 134 |- ! 3335 | [[Мейрамгазы]] || 134 |- ! 3336 | [[Құттыбек]] || 134 |- ! 3337 | [[Даутбек]] || 134 |- ! 3338 | [[Беркут]] || 134 |- ! 3339 | [[Бостан]] || 134 |- ! 3340 | [[Шынарбек]] || 133 |- ! 3341 | [[Райс]] || 133 |- ! 3342 | [[Нұрахмед]] || 133 |- ! 3343 | [[Платон]] || 133 |- ! 3344 | [[Жүсіпбек]] || 133 |- ! 3345 | [[Жасузак]] || 133 |- ! 3346 | [[Ерубай]] || 133 |- ! 3347 | [[Ерсінбек]] || 133 |- ! 3348 | [[Бахытбай]] || 133 |- ! 3349 | [[Төлепберген]] || 132 |- ! 3350 | [[Фатих]] || 132 |- ! 3351 | [[Туяк]] || 132 |- ! 3352 | [[Тлеукабыл]] || 132 |- ! 3353 | [[Тілеуқабыл]] || 132 |- ! 3354 | [[Құрманәлі]] || 132 |- ! 3355 | [[Мағзұм]] || 132 |- ! 3356 | [[Жолдаскали]] || 132 |- ! 3357 | [[Исраил]] || 132 |- ! 3358 | [[Искандар]] || 132 |- ! 3359 | [[Илиас]] || 132 |- ! 3360 | [[Каирлы]] || 132 |- ! 3361 | [[Дәуірбек]] || 132 |- ! 3362 | [[Даркан]] || 132 |- ! 3363 | [[Әбутәліп]] || 132 |- ! 3364 | [[Әбдіқадыр]] || 132 |- ! 3365 | [[Бокен]] || 132 |- ! 3366 | [[Абылкасым]] || 132 |- ! 3367 | [[Акберди]] || 132 |- ! 3368 | [[Утебай]] || 131 |- ! 3369 | [[Турегали]] || 131 |- ! 3370 | [[Федор]] || 131 |- ! 3371 | [[Хусейн]] || 131 |- ! 3372 | [[Шаймардан]] || 131 |- ! 3373 | [[Сүндетәлі]] || 131 |- ! 3374 | [[Нуркожа]] || 131 |- ! 3375 | [[Қабылбек]] || 131 |- ! 3376 | [[Қадырхан]] || 131 |- ! 3377 | [[Қасен]] || 131 |- ! 3378 | [[Қоныс]] || 131 |- ! 3379 | [[Жұматай]] || 131 |- ! 3380 | [[Жүніс]] || 131 |- ! 3381 | [[Ермухамет]] || 131 |- ! 3382 | [[Бексеит]] || 131 |- ! 3383 | [[Боран]] || 131 |- ! 3384 | [[Абдимажит]] || 131 |- ! 3385 | [[Акмаль]] || 131 |- ! 3386 | [[Абдинұр]] || 131 |- ! 3387 | [[Төлеу]] || 130 |- ! 3388 | [[Тұрсынхан]] || 130 |- ! 3389 | [[Шынасыл]] || 130 |- ! 3390 | [[Фёдор]] || 130 |- ! 3391 | [[Торегали]] || 130 |- ! 3392 | [[Рысхан]] || 130 |- ! 3393 | [[Рахманберди]] || 130 |- ! 3394 | [[Сәлімжан]] || 130 |- ! 3395 | [[Тазабек]] || 130 |- ! 3396 | [[Сүлейман]] || 130 |- ! 3397 | [[Тагай]] || 130 |- ! 3398 | [[Расылхан]] || 130 |- ! 3399 | [[Наржан]] || 130 |- ! 3400 | [[Өнербек]] || 130 |- ! 3401 | [[Мұзаффар]] || 130 |- ! 3402 | [[Мұқият]] || 130 |- ! 3403 | [[Панабек]] || 130 |- ! 3404 | [[Қуантқан]] || 130 |- ! 3405 | [[Макен]] || 130 |- ! 3406 | [[Есеналы]] || 130 |- ! 3407 | [[Даурбек]] || 130 |- ! 3408 | [[Гинаят]] || 130 |- ! 3409 | [[Жайнарбек]] || 130 |- ! 3410 | [[Джандос]] || 130 |- ! 3411 | [[Демежан]] || 130 |- ! 3412 | [[Галижан]] || 130 |- ! 3413 | [[Аширбай]] || 130 |- ! 3414 | [[Абдул-Азиз]] || 130 |- ! 3415 | [[Абдусамад]] || 130 |- ! 3416 | [[Абылхан]] || 130 |- ! 3417 | [[Аидос]] || 130 |- ! 3418 | [[Ханболат]] || 129 |- ! 3419 | [[Төлеубек]] || 129 |- ! 3420 | [[Урынбасар]] || 129 |- ! 3421 | [[Сәттібек]] || 129 |- ! 3422 | [[Тоқтасын]] || 129 |- ! 3423 | [[Қайырғали]] || 129 |- ! 3424 | [[Иззат]] || 129 |- ! 3425 | [[Жарылкап]] || 129 |- ! 3426 | [[Кайырхан]] || 129 |- ! 3427 | [[Кайргельды]] || 129 |- ! 3428 | [[Досмұхаммед]] || 129 |- ! 3429 | [[Жакипбек]] || 129 |- ! 3430 | [[Джалгас]] || 129 |- ! 3431 | [[Бекпулат]] || 129 |- ! 3432 | [[Абдихан]] || 129 |- ! 3433 | [[Азрет]] || 129 |- ! 3434 | [[Тулеутай]] || 128 |- ! 3435 | [[Шалкарбек]] || 128 |- ! 3436 | [[Тұрғанбек]] || 128 |- ! 3437 | [[Серали]] || 128 |- ! 3438 | [[Сагымбек]] || 128 |- ! 3439 | [[Нуржон]] || 128 |- ! 3440 | [[Отан]] || 128 |- ! 3441 | [[Мирали]] || 128 |- ! 3442 | [[Қуанбек]] || 128 |- ! 3443 | [[Бекмухамбет]] || 128 |- ! 3444 | [[Берікболсын]] || 128 |- ! 3445 | [[Актай]] || 128 |- ! 3446 | [[Алтыбай]] || 128 |- ! 3447 | [[Адалбек]] || 128 |- ! 3448 | [[Элбек]] || 127 |- ! 3449 | [[Умиджан]] || 127 |- ! 3450 | [[Тлеу]] || 127 |- ! 3451 | [[Тлеугабыл]] || 127 |- ! 3452 | [[Тайбек]] || 127 |- ! 3453 | [[Сапаржан]] || 127 |- ! 3454 | [[Нұрқат]] || 127 |- ! 3455 | [[Нұрқуат]] || 127 |- ! 3456 | [[Пётр]] || 127 |- ! 3457 | [[Мухидин]] || 127 |- ! 3458 | [[Кудрет]] || 127 |- ! 3459 | [[Маман]] || 127 |- ! 3460 | [[Капар]] || 127 |- ! 3461 | [[Калдар]] || 127 |- ! 3462 | [[Женгис]] || 127 |- ! 3463 | [[Зулхарнай]] || 127 |- ! 3464 | [[Ілиас]] || 127 |- ! 3465 | [[Ислом]] || 127 |- ! 3466 | [[Әмірәли]] || 127 |- ! 3467 | [[Дабыл]] || 127 |- ! 3468 | [[Дилмурод]] || 127 |- ! 3469 | [[Әуелбек]] || 127 |- ! 3470 | [[Даулеткелди]] || 127 |- ! 3471 | [[Галихан]] || 127 |- ! 3472 | [[Бердикул]] || 127 |- ! 3473 | [[Бакжан]] || 127 |- ! 3474 | [[Бегим]] || 127 |- ! 3475 | [[Абдыкадыр]] || 127 |- ! 3476 | [[Алемхан]] || 127 |- ! 3477 | [[Самад]] || 126 |- ! 3478 | [[Сабитбек]] || 126 |- ! 3479 | [[Молдахан]] || 126 |- ! 3480 | [[Қобланды]] || 126 |- ! 3481 | [[Махсетбай]] || 126 |- ! 3482 | [[Муқағали]] || 126 |- ! 3483 | [[Карабай]] || 126 |- ! 3484 | [[Касымкан]] || 126 |- ! 3485 | [[Келдибек]] || 126 |- ! 3486 | [[Айюб]] || 126 |- ! 3487 | [[Абилда]] || 126 |- ! 3488 | [[Толен]] || 125 |- ! 3489 | [[Эдик]] || 125 |- ! 3490 | [[Умирали]] || 125 |- ! 3491 | [[Сатыпалды]] || 125 |- ! 3492 | [[Тилеухан]] || 125 |- ! 3493 | [[Тигран]] || 125 |- ! 3494 | [[Сердалы]] || 125 |- ! 3495 | [[Санатбек]] || 125 |- ! 3496 | [[Орынғали]] || 125 |- ! 3497 | [[Нұридин]] || 125 |- ! 3498 | [[Озодбек]] || 125 |- ! 3499 | [[Жанади]] || 125 |- ! 3500 | [[Еркетай]] || 125 |- ! 3501 | [[Дамиль]] || 125 |- ! 3502 | [[Бакен]] || 125 |- ! 3503 | [[Абумансур]] || 125 |- ! 3504 | [[Толеужан]] || 124 |- ! 3505 | [[Шахнур]] || 124 |- ! 3506 | [[Халмурат]] || 124 |- ! 3507 | [[Ташкенбай]] || 124 |- ! 3508 | [[Нұрбах]] || 124 |- ! 3509 | [[Мухамбетали]] || 124 |- ! 3510 | [[Нуран]] || 124 |- ! 3511 | [[Өсер]] || 124 |- ! 3512 | [[Көбей]] || 124 |- ! 3513 | [[Мерейхан]] || 124 |- ! 3514 | [[Медғат]] || 124 |- ! 3515 | [[Кожабай]] || 124 |- ! 3516 | [[Кажимухан]] || 124 |- ! 3517 | [[Жасқайрат]] || 124 |- ! 3518 | [[Кажмурат]] || 124 |- ! 3519 | [[Жарасбай]] || 124 |- ! 3520 | [[Әзім]] || 124 |- ! 3521 | [[Достияр]] || 124 |- ! 3522 | [[Акмырза]] || 124 |- ! 3523 | [[Адиет]] || 124 |- ! 3524 | [[Аділ]] || 124 |- ! 3525 | [[Умид]] || 123 |- ! 3526 | [[Садық]] || 123 |- ! 3527 | [[Орынхан]] || 123 |- ! 3528 | [[Нұрқадір]] || 123 |- ! 3529 | [[Мұхаметәли]] || 123 |- ! 3530 | [[Қайдар]] || 123 |- ! 3531 | [[Лукпан]] || 123 |- ! 3532 | [[Жангір]] || 123 |- ! 3533 | [[Искендир]] || 123 |- ! 3534 | [[Изатулла]] || 123 |- ! 3535 | [[Әбдірахим]] || 123 |- ! 3536 | [[Елеу]] || 123 |- ! 3537 | [[Байболсын]] || 123 |- ! 3538 | [[Бауырбек]] || 123 |- ! 3539 | [[Аязби]] || 123 |- ! 3540 | [[Ауэз]] || 123 |- ! 3541 | [[Айдынғали]] || 123 |- ! 3542 | [[Айтмухамбет]] || 123 |- ! 3543 | [[Акмал]] || 123 |- ! 3544 | [[Торемурат]] || 122 |- ! 3545 | [[Тулеш]] || 122 |- ! 3546 | [[Файзолла]] || 122 |- ! 3547 | [[Толенды]] || 122 |- ! 3548 | [[Сейткасым]] || 122 |- ! 3549 | [[Рай]] || 122 |- ! 3550 | [[Нұр-Мұхаммед]] || 122 |- ! 3551 | [[Нуркуат]] || 122 |- ! 3552 | [[Нұрмұрат]] || 122 |- ! 3553 | [[Мартбек]] || 122 |- ! 3554 | [[Құралбай]] || 122 |- ! 3555 | [[Макат]] || 122 |- ! 3556 | [[Манасбек]] || 122 |- ! 3557 | [[Мирослав]] || 122 |- ! 3558 | [[Келдібек]] || 122 |- ! 3559 | [[Дәнекер]] || 122 |- ! 3560 | [[Дінмухамет]] || 122 |- ! 3561 | [[Едилбек]] || 122 |- ! 3562 | [[Есил]] || 122 |- ! 3563 | [[Досалы]] || 122 |- ! 3564 | [[Дәнияр]] || 122 |- ! 3565 | [[Бисенбек]] || 122 |- ! 3566 | [[Асылболат]] || 122 |- ! 3567 | [[Ғаділбек]] || 122 |- ! 3568 | [[Бигелді]] || 122 |- ! 3569 | [[Арайбек]] || 122 |- ! 3570 | [[Абсаттар]] || 122 |- ! 3571 | [[Альдаир]] || 122 |- ! 3572 | [[Аржан]] || 122 |- ! 3573 | [[Абилкаир]] || 122 |- ! 3574 | [[Нурмухаммад]] || 121 |- ! 3575 | [[Нуркан]] || 121 |- ! 3576 | [[Ныгмет]] || 121 |- ! 3577 | [[Нурдин]] || 121 |- ! 3578 | [[Махмұт]] || 121 |- ! 3579 | [[Курмангалий]] || 121 |- ! 3580 | [[Зинулла]] || 121 |- ! 3581 | [[Калий]] || 121 |- ! 3582 | [[Жумамурат]] || 121 |- ! 3583 | [[Калдибек]] || 121 |- ! 3584 | [[Кеулимжай]] || 121 |- ! 3585 | [[Жетибай]] || 121 |- ! 3586 | [[Әлкей]] || 121 |- ! 3587 | [[Дамирхан]] || 121 |- ! 3588 | [[Данабай]] || 121 |- ! 3589 | [[Бинұр]] || 121 |- ! 3590 | [[Айбас]] || 121 |- ! 3591 | [[Абдижаппар]] || 121 |- ! 3592 | [[Абдул]] || 121 |- ! 3593 | [[Аманали]] || 121 |- ! 3594 | [[Абдусалам]] || 121 |- ! 3595 | [[Арғынбек]] || 121 |- ! 3596 | [[Улыкпан]] || 120 |- ! 3597 | [[Туралы]] || 120 |- ! 3598 | [[Яссауи]] || 120 |- ! 3599 | [[Тілекжан]] || 120 |- ! 3600 | [[Темірболат]] || 120 |- ! 3601 | [[Тагабай]] || 120 |- ! 3602 | [[Қалибек]] || 120 |- ! 3603 | [[Көбейсін]] || 120 |- ! 3604 | [[Имаш]] || 120 |- ! 3605 | [[Жаһангер]] || 120 |- ! 3606 | [[Жуманазар]] || 120 |- ! 3607 | [[Бекбай]] || 120 |- ! 3608 | [[Аязхан]] || 120 |- ! 3609 | [[Бердаулет]] || 120 |- ! 3610 | [[Алтынсары]] || 120 |- ! 3611 | [[Алкен]] || 120 |- ! 3612 | [[Ақтаң]] || 120 |- ! 3613 | [[Ысқақ]] || 119 |- ! 3614 | [[Тыныбек]] || 119 |- ! 3615 | [[Сеитбек]] || 119 |- ! 3616 | [[Танырберген]] || 119 |- ! 3617 | [[Отанбек]] || 119 |- ! 3618 | [[Көркем]] || 119 |- ! 3619 | [[Молдаш]] || 119 |- ! 3620 | [[Мендыбай]] || 119 |- ! 3621 | [[Кеншилик]] || 119 |- ! 3622 | [[Жапар]] || 119 |- ! 3623 | [[Жанабил]] || 119 |- ! 3624 | [[Жиенбек]] || 119 |- ! 3625 | [[Дауд]] || 119 |- ! 3626 | [[Бимырза]] || 119 |- ! 3627 | [[Базаргали]] || 119 |- ! 3628 | [[Бердали]] || 119 |- ! 3629 | [[Аширхан]] || 119 |- ! 3630 | [[Атажан]] || 119 |- ! 3631 | [[Аятбек]] || 119 |- ! 3632 | [[Абдимурат]] || 119 |- ! 3633 | [[Абилхайыр]] || 119 |- ! 3634 | [[Сеитхан]] || 118 |- ! 3635 | [[Тлекжан]] || 118 |- ! 3636 | [[Святослав]] || 118 |- ! 3637 | [[Саяжан]] || 118 |- ! 3638 | [[Рафаил]] || 118 |- ! 3639 | [[Мәжит]] || 118 |- ! 3640 | [[Максуд]] || 118 |- ! 3641 | [[Жеткер]] || 118 |- ! 3642 | [[Зинур]] || 118 |- ! 3643 | [[Калиаскар]] || 118 |- ! 3644 | [[Кайсарбек]] || 118 |- ! 3645 | [[Елик]] || 118 |- ! 3646 | [[Бейбитбек]] || 118 |- ! 3647 | [[Бексейіт]] || 118 |- ! 3648 | [[Беркін]] || 118 |- ! 3649 | [[Байбулат]] || 118 |- ! 3650 | [[Абдразак]] || 118 |- ! 3651 | [[Ақбар]] || 118 |- ! 3652 | [[Ыхлас]] || 117 |- ! 3653 | [[Ұзақбай]] || 117 |- ! 3654 | [[Нурмурат]] || 117 |- ! 3655 | [[Нуржігіт]] || 117 |- ! 3656 | [[Нурлы]] || 117 |- ! 3657 | [[Мыктыбай]] || 117 |- ! 3658 | [[Жангабай]] || 117 |- ! 3659 | [[Изтурган]] || 117 |- ! 3660 | [[Жонибек]] || 117 |- ! 3661 | [[Каликан]] || 117 |- ! 3662 | [[Әмірали]] || 117 |- ! 3663 | [[Ермұханбет]] || 117 |- ! 3664 | [[Борибай]] || 117 |- ! 3665 | [[Бакыткан]] || 117 |- ! 3666 | [[Берикбек]] || 117 |- ! 3667 | [[Абдрасил]] || 117 |- ! 3668 | [[Адылет]] || 117 |- ! 3669 | [[Толеш]] || 116 |- ! 3670 | [[Сертай]] || 116 |- ! 3671 | [[Толағай]] || 116 |- ! 3672 | [[Сенім]] || 116 |- ! 3673 | [[Рахманберді]] || 116 |- ! 3674 | [[Нураш]] || 116 |- ! 3675 | [[Омарали]] || 116 |- ! 3676 | [[Нурбақыт]] || 116 |- ! 3677 | [[Мухагали]] || 116 |- ! 3678 | [[Колдас]] || 116 |- ! 3679 | [[Мейримхан]] || 116 |- ! 3680 | [[Камит]] || 116 |- ! 3681 | [[Ирлан]] || 116 |- ! 3682 | [[Жумагелди]] || 116 |- ! 3683 | [[Кайырболат]] || 116 |- ! 3684 | [[Кенжебулат]] || 116 |- ! 3685 | [[Еркеұлан]] || 116 |- ! 3686 | [[Ерикжан]] || 116 |- ! 3687 | [[Ахад]] || 116 |- ! 3688 | [[Айткожа]] || 116 |- ! 3689 | [[Адихан]] || 116 |- ! 3690 | [[Абайбек]] || 116 |- ! 3691 | [[Туран]] || 115 |- ! 3692 | [[Нурдан]] || 115 |- ! 3693 | [[Ермат]] || 115 |- ! 3694 | [[Дуйсебек]] || 115 |- ! 3695 | [[Ерсаян]] || 115 |- ! 3696 | [[Байдос]] || 115 |- ! 3697 | [[Бахтибай]] || 115 |- ! 3698 | [[Асфендияр]] || 115 |- ! 3699 | [[Адамбек]] || 115 |- ! 3700 | [[Айнат]] || 115 |- ! 3701 | [[Абсамат]] || 115 |- ! 3702 | [[Хакім]] || 114 |- ! 3703 | [[Төрәлі]] || 114 |- ! 3704 | [[Суиндык]] || 114 |- ! 3705 | [[Серык]] || 114 |- ! 3706 | [[Рыскелды]] || 114 |- ! 3707 | [[Тойшыбек]] || 114 |- ! 3708 | [[Сағидолла]] || 114 |- ! 3709 | [[Токан]] || 114 |- ! 3710 | [[Сәлім]] || 114 |- ! 3711 | [[Рассул]] || 114 |- ! 3712 | [[Оралтай]] || 114 |- ! 3713 | [[Өмірұзақ]] || 114 |- ! 3714 | [[Нұраман]] || 114 |- ! 3715 | [[Курманжан]] || 114 |- ! 3716 | [[Көпжан]] || 114 |- ! 3717 | [[Мендибек]] || 114 |- ! 3718 | [[Кобей]] || 114 |- ! 3719 | [[Диасбек]] || 114 |- ! 3720 | [[Джанабай]] || 114 |- ! 3721 | [[Бабахан]] || 114 |- ! 3722 | [[Гадылбек]] || 114 |- ! 3723 | [[Ботир]] || 114 |- ! 3724 | [[Абилкайыр]] || 114 |- ! 3725 | [[Акберен]] || 114 |- ! 3726 | [[Адель]] || 114 |- ! 3727 | [[Аль-Мансур]] || 114 |- ! 3728 | [[Ханиф]] || 113 |- ! 3729 | [[Яков]] || 113 |- ! 3730 | [[Тәукехан]] || 113 |- ! 3731 | [[Сарман]] || 113 |- ! 3732 | [[Нуртлек]] || 113 |- ! 3733 | [[Омиргали]] || 113 |- ! 3734 | [[Кылышбай]] || 113 |- ! 3735 | [[Жасканат]] || 113 |- ! 3736 | [[Әмин]] || 113 |- ! 3737 | [[Әскер]] || 113 |- ! 3738 | [[Дауиржан]] || 113 |- ! 3739 | [[Әбдірахым]] || 113 |- ! 3740 | [[Диханбай]] || 113 |- ! 3741 | [[Дәуірхан]] || 113 |- ! 3742 | [[Бейсенгазы]] || 113 |- ! 3743 | [[Арысланбек]] || 113 |- ! 3744 | [[Абдулрахман]] || 113 |- ! 3745 | [[Арда]] || 113 |- ! 3746 | [[Алтайбек]] || 113 |- ! 3747 | [[Алий]] || 113 |- ! 3748 | [[Адылжан]] || 113 |- ! 3749 | [[Слямбек]] || 112 |- ! 3750 | [[Оразымбет]] || 112 |- ! 3751 | [[Өтеміс]] || 112 |- ! 3752 | [[Кудияр]] || 112 |- ! 3753 | [[Кобеген]] || 112 |- ! 3754 | [[Мархат]] || 112 |- ! 3755 | [[Кенжибек]] || 112 |- ! 3756 | [[Еркенже]] || 112 |- ! 3757 | [[Джумахан]] || 112 |- ! 3758 | [[Екпін]] || 112 |- ! 3759 | [[Бахадур]] || 112 |- ! 3760 | [[Балгынбек]] || 112 |- ! 3761 | [[Баянды]] || 112 |- ! 3762 | [[Азатхан]] || 112 |- ! 3763 | [[Абуали]] || 112 |- ! 3764 | [[Абдикалык]] || 112 |- ! 3765 | [[Абдумажит]] || 112 |- ! 3766 | [[Алғыс]] || 112 |- ! 3767 | [[Сардорбек]] || 111 |- ! 3768 | [[Серәлі]] || 111 |- ! 3769 | [[Танир]] || 111 |- ! 3770 | [[Сабырбай]] || 111 |- ! 3771 | [[Нурахан]] || 111 |- ! 3772 | [[Оралгазы]] || 111 |- ! 3773 | [[Ильнар]] || 111 |- ! 3774 | [[Жаик]] || 111 |- ! 3775 | [[Еликбай]] || 111 |- ! 3776 | [[Ермак]] || 111 |- ! 3777 | [[Ербакыт]] || 111 |- ! 3778 | [[Ермаганбет]] || 111 |- ! 3779 | [[Жайылхан]] || 111 |- ! 3780 | [[Дилдабек]] || 111 |- ! 3781 | [[Дәулетбай]] || 111 |- ! 3782 | [[Биғали]] || 111 |- ! 3783 | [[Гайнулла]] || 111 |- ! 3784 | [[Быржан]] || 111 |- ! 3785 | [[Аккали]] || 111 |- ! 3786 | [[Ақтанберді]] || 111 |- ! 3787 | [[Абильхан]] || 111 |- ! 3788 | [[Абдуазиз]] || 111 |- ! 3789 | [[Абдуғаппар]] || 111 |- ! 3790 | [[Яхья]] || 110 |- ! 3791 | [[Улукбек]] || 110 |- ! 3792 | [[Турабек]] || 110 |- ! 3793 | [[Саду]] || 110 |- ! 3794 | [[Смағұл]] || 110 |- ! 3795 | [[Семейхан]] || 110 |- ! 3796 | [[Сүйеніш]] || 110 |- ! 3797 | [[Нурғиса]] || 110 |- ! 3798 | [[Муратали]] || 110 |- ! 3799 | [[Кырыкбай]] || 110 |- ! 3800 | [[Кәдірбек]] || 110 |- ! 3801 | [[Журсин]] || 110 |- ! 3802 | [[Камидолла]] || 110 |- ! 3803 | [[Жолан]] || 110 |- ! 3804 | [[Жалғасхан]] || 110 |- ! 3805 | [[Ғазизхан]] || 110 |- ! 3806 | [[Бектияр]] || 110 |- ! 3807 | [[Габитжан]] || 110 |- ! 3808 | [[Барыс]] || 110 |- ! 3809 | [[Ғасыржан]] || 110 |- ! 3810 | [[Ғабидулла]] || 110 |- ! 3811 | [[Альтемир]] || 110 |- ! 3812 | [[Хаджимурат]] || 109 |- ! 3813 | [[Шейхислам]] || 109 |- ! 3814 | [[Умирзах]] || 109 |- ! 3815 | [[Садуақас]] || 109 |- ! 3816 | [[Рахимберди]] || 109 |- ! 3817 | [[Нұржаусын]] || 109 |- ! 3818 | [[Нағашбек]] || 109 |- ! 3819 | [[Нұрділда]] || 109 |- ! 3820 | [[Жаналы]] || 109 |- ! 3821 | [[Кайырбай]] || 109 |- ! 3822 | [[Калмырза]] || 109 |- ! 3823 | [[Жеткізген]] || 109 |- ! 3824 | [[Әбдіжаппар]] || 109 |- ! 3825 | [[Әкімбек]] || 109 |- ! 3826 | [[Билял]] || 109 |- ! 3827 | [[Арыстанбай]] || 109 |- ! 3828 | [[Багадат]] || 109 |- ! 3829 | [[Баянбай]] || 109 |- ! 3830 | [[Аділжан]] || 109 |- ! 3831 | [[Абдул Азиз]] || 109 |- ! 3832 | [[Ақжолтай]] || 109 |- ! 3833 | [[Адлен]] || 109 |- ! 3834 | [[Туленди]] || 108 |- ! 3835 | [[Салык]] || 108 |- ! 3836 | [[Токтархан]] || 108 |- ! 3837 | [[Талип]] || 108 |- ! 3838 | [[Садвакас]] || 108 |- ! 3839 | [[Сагинбек]] || 108 |- ! 3840 | [[Смайыл]] || 108 |- ! 3841 | [[Нурадиль]] || 108 |- ! 3842 | [[Нуржанат]] || 108 |- ! 3843 | [[Нұрсәулет]] || 108 |- ! 3844 | [[Қайсарбек]] || 108 |- ! 3845 | [[Жанзак]] || 108 |- ! 3846 | [[Жауынбай]] || 108 |- ! 3847 | [[Жубаткан]] || 108 |- ! 3848 | [[Кабдрахман]] || 108 |- ! 3849 | [[Жанысбек]] || 108 |- ! 3850 | [[Жубандык]] || 108 |- ! 3851 | [[Жақсыкелді]] || 108 |- ! 3852 | [[Дегдар]] || 108 |- ! 3853 | [[Әбіл-Мансұр]] || 108 |- ! 3854 | [[Галамат]] || 108 |- ! 3855 | [[Багыт]] || 108 |- ! 3856 | [[Аятулла]] || 108 |- ! 3857 | [[Абдугали]] || 108 |- ! 3858 | [[Аксултан]] || 108 |- ! 3859 | [[Абдугаппар]] || 108 |- ! 3860 | [[Алгабек]] || 108 |- ! 3861 | [[Акпар]] || 108 |- ! 3862 | [[Абдуррохим]] || 108 |- ! 3863 | [[Халит]] || 107 |- ! 3864 | [[Тыныс]] || 107 |- ! 3865 | [[Уласбек]] || 107 |- ! 3866 | [[Ырысбай]] || 107 |- ! 3867 | [[Сандибай]] || 107 |- ! 3868 | [[Тоқтарбек]] || 107 |- ! 3869 | [[Сабитжан]] || 107 |- ! 3870 | [[Мухамед-Али]] || 107 |- ! 3871 | [[Нуркелды]] || 107 |- ! 3872 | [[Нургалы]] || 107 |- ! 3873 | [[Максутбек]] || 107 |- ! 3874 | [[Жекен]] || 107 |- ! 3875 | [[Жаңбырбай]] || 107 |- ! 3876 | [[Канаш]] || 107 |- ! 3877 | [[Жанкельды]] || 107 |- ! 3878 | [[Кенжемурат]] || 107 |- ! 3879 | [[Каиркен]] || 107 |- ! 3880 | [[Жетпісбай]] || 107 |- ! 3881 | [[Калкен]] || 107 |- ! 3882 | [[Исламжан]] || 107 |- ! 3883 | [[Әбдібек]] || 107 |- ! 3884 | [[Дауыл]] || 107 |- ! 3885 | [[Әлмұхаммед]] || 107 |- ! 3886 | [[Дюсенгали]] || 107 |- ! 3887 | [[Аруан]] || 107 |- ! 3888 | [[Абилбек]] || 107 |- ! 3889 | [[Алмурат]] || 107 |- ! 3890 | [[Абілмансұр]] || 107 |- ! 3891 | [[Халык]] || 106 |- ! 3892 | [[Элнур]] || 106 |- ! 3893 | [[Ұласбек]] || 106 |- ! 3894 | [[Тимерлан]] || 106 |- ! 3895 | [[Сагымбай]] || 106 |- ! 3896 | [[Съезбек]] || 106 |- ! 3897 | [[Тиллабек]] || 106 |- ! 3898 | [[Наврузбек]] || 106 |- ! 3899 | [[Полатбай]] || 106 |- ! 3900 | [[Орысбай]] || 106 |- ! 3901 | [[Кошкинбай]] || 106 |- ! 3902 | [[Козыбай]] || 106 |- ! 3903 | [[Мирамгали]] || 106 |- ! 3904 | [[Куракбай]] || 106 |- ! 3905 | [[Мукатай]] || 106 |- ! 3906 | [[Қадірбек]] || 106 |- ! 3907 | [[Караман]] || 106 |- ! 3908 | [[Кабидулла]] || 106 |- ! 3909 | [[Жеткеншек]] || 106 |- ! 3910 | [[Канай]] || 106 |- ! 3911 | [[Егемберди]] || 106 |- ! 3912 | [[Ергенбай]] || 106 |- ! 3913 | [[Елибай]] || 106 |- ! 3914 | [[Асаналы]] || 106 |- ! 3915 | [[Бисултан]] || 106 |- ! 3916 | [[Бижигит]] || 106 |- ! 3917 | [[Бөкенбай]] || 106 |- ! 3918 | [[Габдолла]] || 106 |- ! 3919 | [[Алипбай]] || 106 |- ! 3920 | [[Амиль]] || 106 |- ! 3921 | [[Абдужалил]] || 106 |- ! 3922 | [[Шамшидин]] || 105 |- ! 3923 | [[Уринбасар]] || 105 |- ! 3924 | [[Туймебай]] || 105 |- ! 3925 | [[Солих]] || 105 |- ! 3926 | [[Нұр Ислам]] || 105 |- ! 3927 | [[Лашын]] || 105 |- ! 3928 | [[Кувандык]] || 105 |- ! 3929 | [[Мадий]] || 105 |- ! 3930 | [[Кенжегазы]] || 105 |- ! 3931 | [[Иманбай]] || 105 |- ! 3932 | [[Гусман]] || 105 |- ! 3933 | [[Әбілсейіт]] || 105 |- ! 3934 | [[Асемхан]] || 105 |- ! 3935 | [[Баймурза]] || 105 |- ! 3936 | [[Айдамир]] || 105 |- ! 3937 | [[Алданазар]] || 105 |- ! 3938 | [[Алдамжар]] || 105 |- ! 3939 | [[Туленды]] || 104 |- ! 3940 | [[Шайхислам]] || 104 |- ! 3941 | [[Тарғын]] || 104 |- ! 3942 | [[Нурслан]] || 104 |- ! 3943 | [[Нурдилла]] || 104 |- ! 3944 | [[Магауя]] || 104 |- ! 3945 | [[Кулажан]] || 104 |- ! 3946 | [[Максутхан]] || 104 |- ! 3947 | [[Қайролла]] || 104 |- ! 3948 | [[Кенжегул]] || 104 |- ! 3949 | [[Камидулла]] || 104 |- ! 3950 | [[Жаныс]] || 104 |- ! 3951 | [[Іляс]] || 104 |- ! 3952 | [[Казтай]] || 104 |- ! 3953 | [[Әліжан]] || 104 |- ! 3954 | [[Доскали]] || 104 |- ! 3955 | [[Әбдірасул]] || 104 |- ! 3956 | [[Әбілғазы]] || 104 |- ! 3957 | [[Дюсембек]] || 104 |- ! 3958 | [[Дәмір]] || 104 |- ! 3959 | [[Бекарыстан]] || 104 |- ! 3960 | [[Байсултан]] || 104 |- ! 3961 | [[Балта]] || 104 |- ! 3962 | [[Болыс]] || 104 |- ! 3963 | [[Бижігіт]] || 104 |- ! 3964 | [[Шымболат]] || 103 |- ! 3965 | [[Юлдаш]] || 103 |- ! 3966 | [[Турсынгазы]] || 103 |- ! 3967 | [[Нургожа]] || 103 |- ! 3968 | [[Мухаммедәли]] || 103 |- ! 3969 | [[Назарали]] || 103 |- ! 3970 | [[Мирман]] || 103 |- ! 3971 | [[Корган]] || 103 |- ! 3972 | [[Кыдыралы]] || 103 |- ! 3973 | [[Мағди]] || 103 |- ! 3974 | [[Ильгиз]] || 103 |- ! 3975 | [[Жангельди]] || 103 |- ! 3976 | [[Ерсинбек]] || 103 |- ! 3977 | [[Елеубай]] || 103 |- ! 3978 | [[Ерғұлан]] || 103 |- ! 3979 | [[Байтурсын]] || 103 |- ! 3980 | [[Арыстангали]] || 103 |- ! 3981 | [[Абдурашит]] || 103 |- ! 3982 | [[Айткалий]] || 103 |- ! 3983 | [[Абдикадыр]] || 103 |- ! 3984 | [[Шахзод]] || 102 |- ! 3985 | [[Турлыбай]] || 102 |- ! 3986 | [[Тимурбек]] || 102 |- ! 3987 | [[Серкебай]] || 102 |- ! 3988 | [[Тойбазар]] || 102 |- ! 3989 | [[Орманбек]] || 102 |- ! 3990 | [[Нургабыл]] || 102 |- ! 3991 | [[Куттымурат]] || 102 |- ! 3992 | [[Иманжан]] || 102 |- ! 3993 | [[Калиолла]] || 102 |- ! 3994 | [[Далабай]] || 102 |- ! 3995 | [[Ергулан]] || 102 |- ! 3996 | [[Есбулат]] || 102 |- ! 3997 | [[Әлемхан]] || 102 |- ! 3998 | [[Дауир]] || 102 |- ! 3999 | [[Байжигит]] || 102 |- ! 4000 | [[Аюп]] || 102 |- ! 4001 | [[Ағаділ]] || 102 |- ! 4002 | [[Абдрасул]] || 102 |- ! 4003 | [[Албек]] || 102 |- ! 4004 | [[Аймахан]] || 102 |- ! 4005 | [[Ханторе]] || 101 |- ! 4006 | [[Шәміл]] || 101 |- ! 4007 | [[Тұрсынәлі]] || 101 |- ! 4008 | [[Шахдияр]] || 101 |- ! 4009 | [[Темурбек]] || 101 |- ! 4010 | [[Сағинұр]] || 101 |- ! 4011 | [[Рустэм]] || 101 |- ! 4012 | [[Салахаддин]] || 101 |- ! 4013 | [[Оралкан]] || 101 |- ! 4014 | [[Нұрай]] || 101 |- ! 4015 | [[Мурзагали]] || 101 |- ! 4016 | [[Идирис]] || 101 |- ! 4017 | [[Зуфар]] || 101 |- ! 4018 | [[Кайрболат]] || 101 |- ! 4019 | [[Дуйсенали]] || 101 |- ! 4020 | [[Ержет]] || 101 |- ! 4021 | [[Есенәлі]] || 101 |- ! 4022 | [[Аядиль]] || 101 |- ! 4023 | [[Айтмухамет]] || 101 |- ! 4024 | [[Туркменбай]] || 100 |- ! 4025 | [[Серикгали]] || 100 |- ! 4026 | [[Сейфолла]] || 100 |- ! 4027 | [[Сисенгали]] || 100 |- ! 4028 | [[Сәуірбек]] || 100 |- ! 4029 | [[Сисен]] || 100 |- ! 4030 | [[Сеил]] || 100 |- ! 4031 | [[Тазабай]] || 100 |- ! 4032 | [[Өсербай]] || 100 |- ! 4033 | [[Орынжан]] || 100 |- ! 4034 | [[Оскар]] || 100 |- ! 4035 | [[Нұрасхан]] || 100 |- ! 4036 | [[Мусилим]] || 100 |- ! 4037 | [[Кунболат]] || 100 |- ! 4038 | [[Муратказы]] || 100 |- ! 4039 | [[Курманалы]] || 100 |- ! 4040 | [[Қойшыбай]] || 100 |- ! 4041 | [[Мейірімжан]] || 100 |- ! 4042 | [[Құштар]] || 100 |- ! 4043 | [[Жұман]] || 100 |- ! 4044 | [[Жанатхан]] || 100 |- ! 4045 | [[Жузбай]] || 100 |- ! 4046 | [[Жамбылбек]] || 100 |- ! 4047 | [[Ильзат]] || 100 |- ! 4048 | [[Даврон]] || 100 |- ! 4049 | [[Дилан]] || 100 |- ! 4050 | [[Данышпан]] || 100 |- ! 4051 | [[Әбдуәли]] || 100 |- ! 4052 | [[Галиаскар]] || 100 |- ! 4053 | [[Архимед]] || 100 |- ! 4054 | [[Балхаш]] || 100 |- ! 4055 | [[Ғибадат]] || 100 |- ! 4056 | [[Баянгали]] || 100 |- ! 4057 | [[Абдуллох]] || 100 |- ! 4058 | [[Эрали]] || 99 |- ! 4059 | [[Тұрғанбай]] || 99 |- ! 4060 | [[Фарит]] || 99 |- ! 4061 | [[Турдалы]] || 99 |- ! 4062 | [[Тілеу]] || 99 |- ! 4063 | [[Сыздык]] || 99 |- ! 4064 | [[Сағынжан]] || 99 |- ! 4065 | [[Рахимбай]] || 99 |- ! 4066 | [[Талғатбек]] || 99 |- ! 4067 | [[Толебай]] || 99 |- ! 4068 | [[Сағатбек]] || 99 |- ! 4069 | [[Раушан]] || 99 |- ! 4070 | [[Мүслим]] || 99 |- ! 4071 | [[Раиль]] || 99 |- ! 4072 | [[Мырзаш]] || 99 |- ! 4073 | [[Омирали]] || 99 |- ! 4074 | [[Кирил]] || 99 |- ! 4075 | [[Мейранбек]] || 99 |- ! 4076 | [[Мусатай]] || 99 |- ! 4077 | [[Жанар]] || 99 |- ! 4078 | [[Жарылгап]] || 99 |- ! 4079 | [[Калдибай]] || 99 |- ! 4080 | [[Жасылан]] || 99 |- ! 4081 | [[Карл]] || 99 |- ! 4082 | [[Джанат]] || 99 |- ! 4083 | [[Досмухан]] || 99 |- ! 4084 | [[Байнұр]] || 99 |- ! 4085 | [[Бекмахан]] || 99 |- ! 4086 | [[Бегежан]] || 99 |- ! 4087 | [[Арысбай]] || 99 |- ! 4088 | [[Баймухан]] || 99 |- ! 4089 | [[Айтмагамбет]] || 99 |- ! 4090 | [[Адис]] || 99 |- ! 4091 | [[Айнур]] || 99 |- ! 4092 | [[Азидолла]] || 99 |- ! 4093 | [[Абдулхафиз]] || 99 |- ! 4094 | [[Айтмухан]] || 99 |- ! 4095 | [[Айтмуханбет]] || 99 |- ! 4096 | [[Фазылбек]] || 98 |- ! 4097 | [[Рахымбай]] || 98 |- ! 4098 | [[Саркыт]] || 98 |- ! 4099 | [[Назым]] || 98 |- ! 4100 | [[Нуркат]] || 98 |- ! 4101 | [[Мир]] || 98 |- ! 4102 | [[Қанжар]] || 98 |- ! 4103 | [[Жолтай]] || 98 |- ! 4104 | [[Канжарбек]] || 98 |- ! 4105 | [[Кеменгер]] || 98 |- ! 4106 | [[Жанәбіл]] || 98 |- ! 4107 | [[Әбіл Мансұр]] || 98 |- ! 4108 | [[Ерсағын]] || 98 |- ! 4109 | [[Джамбулат]] || 98 |- ! 4110 | [[Арнас]] || 98 |- ! 4111 | [[Бахтжон]] || 98 |- ! 4112 | [[Айтас]] || 98 |- ! 4113 | [[Алау]] || 98 |- ! 4114 | [[Альнұр]] || 98 |- ! 4115 | [[Алдонгар]] || 98 |- ! 4116 | [[Шохрух]] || 97 |- ! 4117 | [[Рахманали]] || 97 |- ! 4118 | [[Тельжан]] || 97 |- ! 4119 | [[Сапаргалий]] || 97 |- ! 4120 | [[Рәтбек]] || 97 |- ! 4121 | [[Раимжан]] || 97 |- ! 4122 | [[Нурлибай]] || 97 |- ! 4123 | [[Нуратдин]] || 97 |- ! 4124 | [[Нурсагат]] || 97 |- ! 4125 | [[Миятбек]] || 97 |- ! 4126 | [[Кобыланды]] || 97 |- ! 4127 | [[Мамадияр]] || 97 |- ! 4128 | [[Исак]] || 97 |- ! 4129 | [[Илесбай]] || 97 |- ! 4130 | [[Кайрош]] || 97 |- ! 4131 | [[Ерханат]] || 97 |- ! 4132 | [[Ельжас]] || 97 |- ! 4133 | [[Елсияр]] || 97 |- ! 4134 | [[Бахтиер]] || 97 |- ! 4135 | [[Бигазы]] || 97 |- ! 4136 | [[Бекмұхамед]] || 97 |- ! 4137 | [[Атанияз]] || 97 |- ! 4138 | [[Бақтөре]] || 97 |- ! 4139 | [[Акдаулет]] || 97 |- ! 4140 | [[Эрнест]] || 96 |- ! 4141 | [[Серижан]] || 96 |- ! 4142 | [[Сали]] || 96 |- ! 4143 | [[Нурхожа]] || 96 |- ! 4144 | [[Құлмұхаммед]] || 96 |- ! 4145 | [[Қуатжан]] || 96 |- ! 4146 | [[Қымбат]] || 96 |- ! 4147 | [[Касим]] || 96 |- ! 4148 | [[Калым]] || 96 |- ! 4149 | [[Керімжан]] || 96 |- ! 4150 | [[Еркасым]] || 96 |- ! 4151 | [[Есқали]] || 96 |- ! 4152 | [[Бахтибек]] || 96 |- ! 4153 | [[Бакытнур]] || 96 |- ! 4154 | [[Айткен]] || 96 |- ! 4155 | [[Туракбай]] || 95 |- ! 4156 | [[Сауытбек]] || 95 |- ! 4157 | [[Танжарбай]] || 95 |- ! 4158 | [[Саркытбек]] || 95 |- ! 4159 | [[Темірғали]] || 95 |- ! 4160 | [[Селим]] || 95 |- ! 4161 | [[Рауф]] || 95 |- ! 4162 | [[Кожамурат]] || 95 |- ! 4163 | [[Маратжан]] || 95 |- ! 4164 | [[Ільяс]] || 95 |- ! 4165 | [[Имантай]] || 95 |- ! 4166 | [[Жумагелды]] || 95 |- ! 4167 | [[Демьян]] || 95 |- ! 4168 | [[Ерқожа]] || 95 |- ! 4169 | [[Әлен]] || 95 |- ! 4170 | [[Әбдіғали]] || 95 |- ! 4171 | [[Елисей]] || 95 |- ! 4172 | [[Бекмуханбет]] || 95 |- ! 4173 | [[Бекдос]] || 95 |- ! 4174 | [[Аширали]] || 95 |- ! 4175 | [[Байзақ]] || 95 |- ! 4176 | [[Бегман]] || 95 |- ! 4177 | [[Баяхмет]] || 95 |- ! 4178 | [[Ажибек]] || 95 |- ! 4179 | [[Акимхан]] || 95 |- ! 4180 | [[Эрбол]] || 94 |- ! 4181 | [[Ырысдаулет]] || 94 |- ! 4182 | [[Шегебай]] || 94 |- ! 4183 | [[Садыбек]] || 94 |- ! 4184 | [[Рыспай]] || 94 |- ! 4185 | [[Сейіт]] || 94 |- ! 4186 | [[Солтанбек]] || 94 |- ! 4187 | [[Нұр-Али]] || 94 |- ! 4188 | [[Оразкан]] || 94 |- ! 4189 | [[Қасым-Жомарт]] || 94 |- ! 4190 | [[Курбангали]] || 94 |- ! 4191 | [[Келден]] || 94 |- ! 4192 | [[Жұлдызбек]] || 94 |- ! 4193 | [[Калжигит]] || 94 |- ! 4194 | [[Калимжан]] || 94 |- ! 4195 | [[Жанаман]] || 94 |- ! 4196 | [[Кайрбай]] || 94 |- ! 4197 | [[Жакип]] || 94 |- ! 4198 | [[Дін-Мұхаммед]] || 94 |- ! 4199 | [[Ерқасым]] || 94 |- ! 4200 | [[Асуан]] || 94 |- ! 4201 | [[Бекқали]] || 94 |- ! 4202 | [[Газизбек]] || 94 |- ! 4203 | [[Ахтан]] || 94 |- ! 4204 | [[Байкадам]] || 94 |- ! 4205 | [[Асангали]] || 94 |- ! 4206 | [[Абдирахим]] || 94 |- ! 4207 | [[Аби]] || 94 |- ! 4208 | [[Эльмар]] || 93 |- ! 4209 | [[Умербек]] || 93 |- ! 4210 | [[Хакимжан]] || 93 |- ! 4211 | [[Садибек]] || 93 |- ! 4212 | [[Сапарәлі]] || 93 |- ! 4213 | [[Ризван]] || 93 |- ! 4214 | [[Сердар]] || 93 |- ! 4215 | [[Таласбек]] || 93 |- ! 4216 | [[Сырбай]] || 93 |- ! 4217 | [[Мұратбай]] || 93 |- ! 4218 | [[Нұрымхан]] || 93 |- ! 4219 | [[Мұхаметали]] || 93 |- ! 4220 | [[Мұсахан]] || 93 |- ! 4221 | [[Мухтор]] || 93 |- ! 4222 | [[Милан]] || 93 |- ! 4223 | [[Мирзагали]] || 93 |- ! 4224 | [[Мелдехан]] || 93 |- ! 4225 | [[Мендыгали]] || 93 |- ! 4226 | [[Кемаль]] || 93 |- ! 4227 | [[Исломбек]] || 93 |- ! 4228 | [[Дильдар]] || 93 |- ! 4229 | [[Давлатбек]] || 93 |- ! 4230 | [[Джаныбек]] || 93 |- ! 4231 | [[Ғамзат]] || 93 |- ! 4232 | [[Ботабек]] || 93 |- ! 4233 | [[Бердімұрат]] || 93 |- ! 4234 | [[Арынгазы]] || 93 |- ! 4235 | [[Аятхан]] || 93 |- ! 4236 | [[Ауесбек]] || 93 |- ! 4237 | [[Акжолтай]] || 93 |- ! 4238 | [[Анзор]] || 93 |- ! 4239 | [[Акимбай]] || 93 |- ! 4240 | [[Альтайыр]] || 93 |- ! 4241 | [[Арипхан]] || 93 |- ! 4242 | [[Шахмұрат]] || 92 |- ! 4243 | [[Якуб]] || 92 |- ! 4244 | [[Хадис]] || 92 |- ! 4245 | [[Шерәлі]] || 92 |- ! 4246 | [[Сактапберген]] || 92 |- ! 4247 | [[Савет]] || 92 |- ! 4248 | [[Серикбосын]] || 92 |- ! 4249 | [[Нигмет]] || 92 |- ! 4250 | [[Отарбай]] || 92 |- ! 4251 | [[Кожаберген]] || 92 |- ! 4252 | [[Қалмырза]] || 92 |- ! 4253 | [[Жора]] || 92 |- ! 4254 | [[Кабден]] || 92 |- ! 4255 | [[Кабылжан]] || 92 |- ! 4256 | [[Имангазы]] || 92 |- ! 4257 | [[Госман]] || 92 |- ! 4258 | [[Есболсын]] || 92 |- ! 4259 | [[Аяган]] || 92 |- ! 4260 | [[Бота]] || 92 |- ! 4261 | [[Бекмухамед]] || 92 |- ! 4262 | [[Вахит]] || 92 |- ! 4263 | [[Абылгазы]] || 92 |- ! 4264 | [[Абдижалил]] || 92 |- ! 4265 | [[Альхан]] || 92 |- ! 4266 | [[Аргынгазы]] || 92 |- ! 4267 | [[Тургун]] || 91 |- ! 4268 | [[Тұңғышбай]] || 91 |- ! 4269 | [[Төле]] || 91 |- ! 4270 | [[Рахметжан]] || 91 |- ! 4271 | [[Сұлтанғазы]] || 91 |- ! 4272 | [[Нұрдияр]] || 91 |- ! 4273 | [[Нуритдин]] || 91 |- ! 4274 | [[Кыдырхан]] || 91 |- ! 4275 | [[Медетбай]] || 91 |- ! 4276 | [[Кубайдулла]] || 91 |- ! 4277 | [[Куанбай]] || 91 |- ! 4278 | [[Избаскан]] || 91 |- ! 4279 | [[Жанмурат]] || 91 |- ! 4280 | [[Кенжекан]] || 91 |- ! 4281 | [[Еслямбек]] || 91 |- ! 4282 | [[Әлиқан]] || 91 |- ! 4283 | [[Әбдіғаппар]] || 91 |- ! 4284 | [[Әлмұрат]] || 91 |- ! 4285 | [[Дильяр]] || 91 |- ! 4286 | [[Әбдурахман]] || 91 |- ! 4287 | [[Есенкул]] || 91 |- ! 4288 | [[Еркеблан]] || 91 |- ! 4289 | [[Дузелбай]] || 91 |- ! 4290 | [[Батыл]] || 91 |- ! 4291 | [[Булан]] || 91 |- ! 4292 | [[Арун]] || 91 |- ! 4293 | [[Беколжас]] || 91 |- ! 4294 | [[Ашир]] || 91 |- ! 4295 | [[Бейбет]] || 91 |- ! 4296 | [[Альдияр]] || 91 |- ! 4297 | [[Анияр]] || 91 |- ! 4298 | [[Абдраман]] || 91 |- ! 4299 | [[Адилгерей]] || 91 |- ! 4300 | [[Абдухамит]] || 91 |- ! 4301 | [[Амиран]] || 91 |- ! 4302 | [[Алемжан]] || 91 |- ! 4303 | [[Абдыгали]] || 91 |- ! 4304 | [[Шингисхан]] || 90 |- ! 4305 | [[Шамил]] || 90 |- ! 4306 | [[Турсунхан]] || 90 |- ! 4307 | [[Сулайман]] || 90 |- ! 4308 | [[Сәдуақас]] || 90 |- ! 4309 | [[Тенизбай]] || 90 |- ! 4310 | [[Смайл]] || 90 |- ! 4311 | [[Саби]] || 90 |- ! 4312 | [[Өмірбай]] || 90 |- ! 4313 | [[Орын]] || 90 |- ! 4314 | [[Нурсаят]] || 90 |- ! 4315 | [[Мухаммад Али]] || 90 |- ! 4316 | [[Нуралхан]] || 90 |- ! 4317 | [[Нарын]] || 90 |- ! 4318 | [[Оскен]] || 90 |- ! 4319 | [[Нурторе]] || 90 |- ! 4320 | [[Мақсатбек]] || 90 |- ! 4321 | [[Мәді]] || 90 |- ! 4322 | [[Замирбек]] || 90 |- ! 4323 | [[Жанбирбай]] || 90 |- ! 4324 | [[Каиртай]] || 90 |- ! 4325 | [[Жолдыгали]] || 90 |- ! 4326 | [[Ермұхамет]] || 90 |- ! 4327 | [[Белес]] || 90 |- ! 4328 | [[Байсеит]] || 90 |- ! 4329 | [[Бағыжан]] || 90 |- ! 4330 | [[Бикелді]] || 90 |- ! 4331 | [[Бекулан]] || 90 |- ! 4332 | [[Билимжан]] || 90 |- ! 4333 | [[Асылтай]] || 90 |- ! 4334 | [[Аспан]] || 90 |- ! 4335 | [[Бейбітхан]] || 90 |- ! 4336 | [[Алинар]] || 90 |- ! 4337 | [[Алшынбек]] || 90 |- ! 4338 | [[Айдарали]] || 90 |- ! 4339 | [[Эрнар]] || 89 |- ! 4340 | [[Хазрет]] || 89 |- ! 4341 | [[Тулеугали]] || 89 |- ! 4342 | [[Самен]] || 89 |- ! 4343 | [[Темерхан]] || 89 |- ! 4344 | [[Тилеуберди]] || 89 |- ! 4345 | [[Табынбай]] || 89 |- ! 4346 | [[Сейтмурат]] || 89 |- ! 4347 | [[Сафар]] || 89 |- ! 4348 | [[Тимурхан]] || 89 |- ! 4349 | [[Ниетбай]] || 89 |- ! 4350 | [[Нурымбет]] || 89 |- ! 4351 | [[Назбек]] || 89 |- ! 4352 | [[Кубей]] || 89 |- ! 4353 | [[Линар]] || 89 |- ! 4354 | [[Кудрат]] || 89 |- ! 4355 | [[Келис]] || 89 |- ! 4356 | [[Казибек]] || 89 |- ! 4357 | [[Иклас]] || 89 |- ! 4358 | [[Ілесбек]] || 89 |- ! 4359 | [[Ерталап]] || 89 |- ! 4360 | [[Есбосын]] || 89 |- ! 4361 | [[Дильмухамед]] || 89 |- ! 4362 | [[Батыркан]] || 89 |- ! 4363 | [[Буркутбай]] || 89 |- ! 4364 | [[Артық]] || 89 |- ! 4365 | [[Баязид]] || 89 |- ! 4366 | [[Асау]] || 89 |- ! 4367 | [[Бектибай]] || 89 |- ! 4368 | [[Адылкан]] || 89 |- ! 4369 | [[Аль-Таир]] || 89 |- ! 4370 | [[Усер]] || 88 |- ! 4371 | [[Тұрдыбек]] || 88 |- ! 4372 | [[Шайзада]] || 88 |- ! 4373 | [[Тұмар]] || 88 |- ! 4374 | [[Турсынали]] || 88 |- ! 4375 | [[Туржан]] || 88 |- ! 4376 | [[Сейтжаппар]] || 88 |- ! 4377 | [[Сұлтанмахмұт]] || 88 |- ! 4378 | [[Сейткан]] || 88 |- ! 4379 | [[Рашат]] || 88 |- ! 4380 | [[Сауат]] || 88 |- ! 4381 | [[Садыр]] || 88 |- ! 4382 | [[Мұхағали]] || 88 |- ! 4383 | [[Құсайын]] || 88 |- ! 4384 | [[Зиятбек]] || 88 |- ! 4385 | [[Карабек]] || 88 |- ! 4386 | [[Кабиболла]] || 88 |- ! 4387 | [[Закиржан]] || 88 |- ! 4388 | [[Дарынбек]] || 88 |- ! 4389 | [[Жайлыбек]] || 88 |- ! 4390 | [[Әкімхан]] || 88 |- ! 4391 | [[Байгабыл]] || 88 |- ! 4392 | [[Габидин]] || 88 |- ! 4393 | [[Байузак]] || 88 |- ! 4394 | [[Аятолла]] || 88 |- ! 4395 | [[Бакытбай]] || 88 |- ! 4396 | [[Бахром]] || 88 |- ! 4397 | [[Аглан]] || 88 |- ! 4398 | [[Ағарыс]] || 88 |- ! 4399 | [[Аркалык]] || 88 |- ! 4400 | [[Ясир]] || 87 |- ! 4401 | [[Хан-Төре]] || 87 |- ! 4402 | [[Умиджон]] || 87 |- ! 4403 | [[Тилеубай]] || 87 |- ! 4404 | [[Советжан]] || 87 |- ! 4405 | [[Саурбек]] || 87 |- ! 4406 | [[Садриддин]] || 87 |- ! 4407 | [[Сайрамбек]] || 87 |- ! 4408 | [[Сақтаған]] || 87 |- ! 4409 | [[Сейітхан]] || 87 |- ! 4410 | [[Нұрсолтан]] || 87 |- ! 4411 | [[Нұрбұлан]] || 87 |- ! 4412 | [[Мұрал]] || 87 |- ! 4413 | [[Полатхан]] || 87 |- ! 4414 | [[Нарбота]] || 87 |- ! 4415 | [[Нарынбек]] || 87 |- ! 4416 | [[Мустапа]] || 87 |- ! 4417 | [[Мұхаметәлі]] || 87 |- ! 4418 | [[Нұрсеит]] || 87 |- ! 4419 | [[Құттыбай]] || 87 |- ! 4420 | [[Мелдебек]] || 87 |- ! 4421 | [[Матай]] || 87 |- ! 4422 | [[Матжан]] || 87 |- ! 4423 | [[Заңғарбек]] || 87 |- ! 4424 | [[Жасдаурен]] || 87 |- ! 4425 | [[Зубайр]] || 87 |- ! 4426 | [[Зекен]] || 87 |- ! 4427 | [[Каиргазы]] || 87 |- ! 4428 | [[Дилшат]] || 87 |- ! 4429 | [[Екпин]] || 87 |- ! 4430 | [[Елбек]] || 87 |- ! 4431 | [[Жамал]] || 87 |- ! 4432 | [[Бердіғали]] || 87 |- ! 4433 | [[Беркимбай]] || 87 |- ! 4434 | [[Бекмухан]] || 87 |- ! 4435 | [[Бертай]] || 87 |- ! 4436 | [[Ғарифулла]] || 87 |- ! 4437 | [[Бактибай]] || 87 |- ! 4438 | [[Абилжан]] || 87 |- ! 4439 | [[Аркабай]] || 87 |- ! 4440 | [[Абинұр]] || 87 |- ! 4441 | [[Актлек]] || 87 |- ! 4442 | [[Үміт]] || 86 |- ! 4443 | [[Улуғбек]] || 86 |- ! 4444 | [[Умиргали]] || 86 |- ! 4445 | [[Эльмурат]] || 86 |- ! 4446 | [[Серікболат]] || 86 |- ! 4447 | [[Семби]] || 86 |- ! 4448 | [[Саден]] || 86 |- ! 4449 | [[Сырымжан]] || 86 |- ! 4450 | [[Нұрсаян]] || 86 |- ! 4451 | [[Нурсаин]] || 86 |- ! 4452 | [[Нурдилда]] || 86 |- ! 4453 | [[Нұрасқан]] || 86 |- ! 4454 | [[Мерейбек]] || 86 |- ! 4455 | [[Қадырәлі]] || 86 |- ! 4456 | [[Койлыбай]] || 86 |- ! 4457 | [[Мендихан]] || 86 |- ! 4458 | [[Косман]] || 86 |- ! 4459 | [[Жасұзақ]] || 86 |- ! 4460 | [[Кабибулла]] || 86 |- ! 4461 | [[Жарылхасын]] || 86 |- ! 4462 | [[Жамболат]] || 86 |- ! 4463 | [[Ерамир]] || 86 |- ! 4464 | [[Еслям]] || 86 |- ! 4465 | [[Гиният]] || 86 |- ! 4466 | [[Әбумансұр]] || 86 |- ! 4467 | [[Бексейт]] || 86 |- ! 4468 | [[Асқан]] || 86 |- ! 4469 | [[Гариполла]] || 86 |- ! 4470 | [[Бислан]] || 86 |- ! 4471 | [[Битөре]] || 86 |- ! 4472 | [[Абдисаттар]] || 86 |- ! 4473 | [[Алыбек]] || 86 |- ! 4474 | [[Аділбек]] || 86 |- ! 4475 | [[Айтқазы]] || 86 |- ! 4476 | [[Акмурат]] || 86 |- ! 4477 | [[Альмансұр]] || 86 |- ! 4478 | [[Тукен]] || 85 |- ! 4479 | [[Тохтарбай]] || 85 |- ! 4480 | [[Хан-Сұлтан]] || 85 |- ! 4481 | [[Сағидулла]] || 85 |- ! 4482 | [[Салимхан]] || 85 |- ! 4483 | [[Таласбай]] || 85 |- ! 4484 | [[Нұрмұқан]] || 85 |- ! 4485 | [[Орунбасар]] || 85 |- ! 4486 | [[Миран]] || 85 |- ! 4487 | [[Куанышкерей]] || 85 |- ! 4488 | [[Кайыргельды]] || 85 |- ! 4489 | [[Кабланбек]] || 85 |- ! 4490 | [[Жумахмет]] || 85 |- ! 4491 | [[Жәнгір]] || 85 |- ! 4492 | [[Кажмукан]] || 85 |- ! 4493 | [[Ізет]] || 85 |- ! 4494 | [[Илан]] || 85 |- ! 4495 | [[Естияр]] || 85 |- ! 4496 | [[Дуйсехан]] || 85 |- ! 4497 | [[Достык]] || 85 |- ! 4498 | [[Дуйсенби]] || 85 |- ! 4499 | [[Әбілхаир]] || 85 |- ! 4500 | [[Жаксибек]] || 85 |- ! 4501 | [[Бүркітбай]] || 85 |- ! 4502 | [[Асат]] || 85 |- ! 4503 | [[Бағашар]] || 85 |- ! 4504 | [[Аябек]] || 85 |- ! 4505 | [[Берк]] || 85 |- ! 4506 | [[Ақмедияр]] || 85 |- ! 4507 | [[Акылтай]] || 85 |- ! 4508 | [[Арап]] || 85 |- ! 4509 | [[Анархан]] || 85 |- ! 4510 | [[Айтемір]] || 85 |- ! 4511 | [[Ықлас]] || 84 |- ! 4512 | [[Уалхан]] || 84 |- ! 4513 | [[Эльдос]] || 84 |- ! 4514 | [[Сагин]] || 84 |- ! 4515 | [[Саттибек]] || 84 |- ! 4516 | [[Талапкер]] || 84 |- ! 4517 | [[Нарбай]] || 84 |- ! 4518 | [[Өміртай]] || 84 |- ! 4519 | [[Нұриден]] || 84 |- ! 4520 | [[Рафаиль]] || 84 |- ! 4521 | [[Наурызғали]] || 84 |- ! 4522 | [[Рақат]] || 84 |- ! 4523 | [[Медхат]] || 84 |- ! 4524 | [[Куандик]] || 84 |- ! 4525 | [[Жаңалық]] || 84 |- ! 4526 | [[Жумалы]] || 84 |- ! 4527 | [[Дамиржан]] || 84 |- ! 4528 | [[Жақыпбек]] || 84 |- ! 4529 | [[Әлияр]] || 84 |- ! 4530 | [[Бақбол]] || 84 |- ! 4531 | [[Аллаяр]] || 84 |- ! 4532 | [[Алимгазы]] || 84 |- ! 4533 | [[Шындәулет]] || 83 |- ! 4534 | [[Хамзе]] || 83 |- ! 4535 | [[Таукен]] || 83 |- ! 4536 | [[Тайр]] || 83 |- ! 4537 | [[Муханбетали]] || 83 |- ! 4538 | [[Нағашыбек]] || 83 |- ! 4539 | [[Одилбек]] || 83 |- ! 4540 | [[Қабанбай]] || 83 |- ! 4541 | [[Козы]] || 83 |- ! 4542 | [[Мехмет]] || 83 |- ! 4543 | [[Қажыбек]] || 83 |- ! 4544 | [[Камилжан]] || 83 |- ! 4545 | [[Кабыкен]] || 83 |- ! 4546 | [[Кеңесбек]] || 83 |- ! 4547 | [[Ілес]] || 83 |- ! 4548 | [[Жолболды]] || 83 |- ! 4549 | [[Джалил]] || 83 |- ! 4550 | [[Еркеулан]] || 83 |- ! 4551 | [[Далиль]] || 83 |- ! 4552 | [[Данель]] || 83 |- ! 4553 | [[Әулет]] || 83 |- ! 4554 | [[Ділмұхаммед]] || 83 |- ! 4555 | [[Гылымбек]] || 83 |- ! 4556 | [[Баккелди]] || 83 |- ! 4557 | [[Батырали]] || 83 |- ! 4558 | [[Байхан]] || 83 |- ! 4559 | [[Габид]] || 83 |- ! 4560 | [[Батирбек]] || 83 |- ! 4561 | [[Бакибай]] || 83 |- ! 4562 | [[Бурибай]] || 83 |- ! 4563 | [[Берлик]] || 83 |- ! 4564 | [[Абдилда]] || 83 |- ! 4565 | [[Амантұр]] || 83 |- ! 4566 | [[Абдухалик]] || 83 |- ! 4567 | [[Абдурахмон]] || 83 |- ! 4568 | [[Адиат]] || 83 |- ! 4569 | [[Шах-Керім]] || 82 |- ! 4570 | [[Турдыбай]] || 82 |- ! 4571 | [[Уразалы]] || 82 |- ! 4572 | [[Тулеп]] || 82 |- ! 4573 | [[Серкбай]] || 82 |- ! 4574 | [[Таиржан]] || 82 |- ! 4575 | [[Сагимбек]] || 82 |- ! 4576 | [[Сағит]] || 82 |- ! 4577 | [[Сагнай]] || 82 |- ! 4578 | [[Токтагул]] || 82 |- ! 4579 | [[Нұрмағамбет]] || 82 |- ! 4580 | [[Оразгалий]] || 82 |- ! 4581 | [[Наурзбек]] || 82 |- ! 4582 | [[Мухат]] || 82 |- ! 4583 | [[Нұр Мұхаммед]] || 82 |- ! 4584 | [[Нуркелді]] || 82 |- ! 4585 | [[Ракимжан]] || 82 |- ! 4586 | [[Корганбай]] || 82 |- ! 4587 | [[Көпжасар]] || 82 |- ! 4588 | [[Конарбай]] || 82 |- ! 4589 | [[Мерболат]] || 82 |- ! 4590 | [[Құдияр]] || 82 |- ! 4591 | [[Мурзабай]] || 82 |- ! 4592 | [[Мейрімжан]] || 82 |- ! 4593 | [[Жаңаберген]] || 82 |- ! 4594 | [[Келдибай]] || 82 |- ! 4595 | [[Елеман]] || 82 |- ! 4596 | [[Әбдіхалық]] || 82 |- ! 4597 | [[Гарипулла]] || 82 |- ! 4598 | [[Ганижан]] || 82 |- ! 4599 | [[Байгазы]] || 82 |- ! 4600 | [[Бақжол]] || 82 |- ! 4601 | [[Бақытқали]] || 82 |- ! 4602 | [[Болашақ]] || 82 |- ! 4603 | [[Ғайса]] || 82 |- ! 4604 | [[Бейсебай]] || 82 |- ! 4605 | [[Алдаш]] || 82 |- ! 4606 | [[Аманияз]] || 82 |- ! 4607 | [[Абухан]] || 82 |- ! 4608 | [[Алым]] || 82 |- ! 4609 | [[Абдисамат]] || 82 |- ! 4610 | [[Шайдулла]] || 81 |- ! 4611 | [[Семен]] || 81 |- ! 4612 | [[Тауасар]] || 81 |- ! 4613 | [[Нышанәлі]] || 81 |- ! 4614 | [[Мухаметхан]] || 81 |- ! 4615 | [[Омербек]] || 81 |- ! 4616 | [[Қуанғали]] || 81 |- ! 4617 | [[Кобылан]] || 81 |- ! 4618 | [[Кинаят]] || 81 |- ! 4619 | [[Камран]] || 81 |- ! 4620 | [[Кабдеш]] || 81 |- ! 4621 | [[Ерқосай]] || 81 |- ! 4622 | [[Әнес]] || 81 |- ! 4623 | [[Данекер]] || 81 |- ! 4624 | [[Гимран]] || 81 |- ! 4625 | [[Әмірсұлтан]] || 81 |- ! 4626 | [[Давронбек]] || 81 |- ! 4627 | [[Жаксымурат]] || 81 |- ! 4628 | [[Жалил]] || 81 |- ! 4629 | [[Боранкул]] || 81 |- ! 4630 | [[Бакыткелди]] || 81 |- ! 4631 | [[Аслбек]] || 81 |- ! 4632 | [[Алшынбай]] || 81 |- ! 4633 | [[Аблахат]] || 81 |- ! 4634 | [[Алмазхан]] || 81 |- ! 4635 | [[Абухайыр]] || 81 |- ! 4636 | [[Акбулат]] || 81 |- ! 4637 | [[Хуаныш]] || 80 |- ! 4638 | [[Тураш]] || 80 |- ! 4639 | [[Шәкен]] || 80 |- ! 4640 | [[Тұрысбек]] || 80 |- ! 4641 | [[Ханзат]] || 80 |- ! 4642 | [[Сейсембай]] || 80 |- ! 4643 | [[Сагинай]] || 80 |- ! 4644 | [[Темиртай]] || 80 |- ! 4645 | [[Сұлтан Бейбарыс]] || 80 |- ! 4646 | [[Рахматилла]] || 80 |- ! 4647 | [[Сураган]] || 80 |- ! 4648 | [[Нурмолда]] || 80 |- ! 4649 | [[Нұрымбет]] || 80 |- ! 4650 | [[Нүрбек]] || 80 |- ! 4651 | [[Нурталап]] || 80 |- ! 4652 | [[Оңғарбек]] || 80 |- ! 4653 | [[Нурқанат]] || 80 |- ! 4654 | [[Мейірбан]] || 80 |- ! 4655 | [[Макаш]] || 80 |- ! 4656 | [[Журабек]] || 80 |- ! 4657 | [[Жұманазар]] || 80 |- ! 4658 | [[Әубәкір]] || 80 |- ! 4659 | [[Есенгазы]] || 80 |- ! 4660 | [[Жаксибай]] || 80 |- ! 4661 | [[Ерденбек]] || 80 |- ! 4662 | [[Даурхан]] || 80 |- ! 4663 | [[Есенгельди]] || 80 |- ! 4664 | [[Бурамбай]] || 80 |- ! 4665 | [[Бурабай]] || 80 |- ! 4666 | [[Абдужаппар]] || 80 |- ! 4667 | [[Андас]] || 80 |- ! 4668 | [[Адыльбек]] || 80 |- ! 4669 | [[Абдумәлік]] || 80 |- ! 4670 | [[Абдихалык]] || 80 |- ! 4671 | [[Айболсын]] || 80 |- ! 4672 | [[Ақтай]] || 80 |- ! 4673 | [[Абзалхан]] || 80 |- ! 4674 | [[Айту]] || 80 |- ! 4675 | [[Фахриддин]] || 79 |- ! 4676 | [[Тажибек]] || 79 |- ! 4677 | [[Тілеуберген]] || 79 |- ! 4678 | [[Сейдали]] || 79 |- ! 4679 | [[Нұрмұхаммад]] || 79 |- ! 4680 | [[Радж]] || 79 |- ! 4681 | [[Нурасил]] || 79 |- ! 4682 | [[Омурзак]] || 79 |- ! 4683 | [[Нұрқазы]] || 79 |- ! 4684 | [[Рамил]] || 79 |- ! 4685 | [[Нұрисламбек]] || 79 |- ! 4686 | [[Қайырлы]] || 79 |- ! 4687 | [[Кахар]] || 79 |- ! 4688 | [[Кентай]] || 79 |- ! 4689 | [[Кенбай]] || 79 |- ! 4690 | [[Жумадулла]] || 79 |- ! 4691 | [[Дайыр]] || 79 |- ! 4692 | [[Дарий]] || 79 |- ! 4693 | [[Әбдуәлі]] || 79 |- ! 4694 | [[Динмухаммет]] || 79 |- ! 4695 | [[Диасхан]] || 79 |- ! 4696 | [[Джангельды]] || 79 |- ! 4697 | [[Әділетхан]] || 79 |- ! 4698 | [[Аскарали]] || 79 |- ! 4699 | [[Ахметәли]] || 79 |- ! 4700 | [[Аль Мансур]] || 79 |- ! 4701 | [[Айтемир]] || 79 |- ! 4702 | [[Абдыкарим]] || 79 |- ! 4703 | [[Хожабай]] || 78 |- ! 4704 | [[Ыбырайым]] || 78 |- ! 4705 | [[Шабай]] || 78 |- ! 4706 | [[Усенбек]] || 78 |- ! 4707 | [[Ускен]] || 78 |- ! 4708 | [[Рыскулбек]] || 78 |- ! 4709 | [[Сейткарим]] || 78 |- ! 4710 | [[Рыскельды]] || 78 |- ! 4711 | [[Серек]] || 78 |- ! 4712 | [[Саит]] || 78 |- ! 4713 | [[Сұлтанби]] || 78 |- ! 4714 | [[Муханбеткали]] || 78 |- ! 4715 | [[Өскенбай]] || 78 |- ! 4716 | [[Нұршапағат]] || 78 |- ! 4717 | [[Мадали]] || 78 |- ! 4718 | [[Мейрхат]] || 78 |- ! 4719 | [[Колбай]] || 78 |- ! 4720 | [[Кызыр]] || 78 |- ! 4721 | [[Мирзабай]] || 78 |- ! 4722 | [[Жуманали]] || 78 |- ! 4723 | [[Жанер]] || 78 |- ! 4724 | [[Жамшит]] || 78 |- ! 4725 | [[Исламгали]] || 78 |- ! 4726 | [[Есенхан]] || 78 |- ! 4727 | [[Даняр]] || 78 |- ! 4728 | [[Дулатхан]] || 78 |- ! 4729 | [[Дәлелхан]] || 78 |- ! 4730 | [[Егеубай]] || 78 |- ! 4731 | [[Даулетказы]] || 78 |- ! 4732 | [[Болатказы]] || 78 |- ! 4733 | [[Бирлес]] || 78 |- ! 4734 | [[Газез]] || 78 |- ! 4735 | [[Альмухаммед]] || 78 |- ! 4736 | [[Акансери]] || 78 |- ! 4737 | [[Алпысбек]] || 78 |- ! 4738 | [[Абдураим]] || 78 |- ! 4739 | [[Абдилла]] || 78 |- ! 4740 | [[Яромир]] || 77 |- ! 4741 | [[Ырысхан]] || 77 |- ! 4742 | [[Тастемір]] || 77 |- ! 4743 | [[Сағынбай]] || 77 |- ! 4744 | [[Тойжан]] || 77 |- ! 4745 | [[Сатыбай]] || 77 |- ! 4746 | [[Мұхамбетжан]] || 77 |- ! 4747 | [[Нургази]] || 77 |- ! 4748 | [[Нұрарыс]] || 77 |- ! 4749 | [[Оскенбай]] || 77 |- ! 4750 | [[Мухамедәлі]] || 77 |- ! 4751 | [[Нурлыжан]] || 77 |- ! 4752 | [[Мыңжасар]] || 77 |- ! 4753 | [[Қадылбек]] || 77 |- ! 4754 | [[Куанышпай]] || 77 |- ! 4755 | [[Жантай]] || 77 |- ! 4756 | [[Жаркин]] || 77 |- ! 4757 | [[Керімбек]] || 77 |- ! 4758 | [[Казыбай]] || 77 |- ! 4759 | [[Жолдасхан]] || 77 |- ! 4760 | [[Зайнулла]] || 77 |- ! 4761 | [[Джомарт]] || 77 |- ! 4762 | [[Гомар]] || 77 |- ! 4763 | [[Есалы]] || 77 |- ! 4764 | [[Есенболат]] || 77 |- ! 4765 | [[Джафар]] || 77 |- ! 4766 | [[Ескендр]] || 77 |- ! 4767 | [[Әбілмансүр]] || 77 |- ! 4768 | [[Ербаян]] || 77 |- ! 4769 | [[Дуйсеналы]] || 77 |- ! 4770 | [[Есенкелды]] || 77 |- ! 4771 | [[Галий]] || 77 |- ! 4772 | [[Асылнұр]] || 77 |- ! 4773 | [[Бедел]] || 77 |- ! 4774 | [[Білімжан]] || 77 |- ! 4775 | [[Баукен]] || 77 |- ! 4776 | [[Асылтас]] || 77 |- ! 4777 | [[Бағдар]] || 77 |- ! 4778 | [[Абдулахад]] || 77 |- ! 4779 | [[Арипжан]] || 77 |- ! 4780 | [[Абдраим]] || 77 |- ! 4781 | [[Абдраш]] || 77 |- ! 4782 | [[Шерзад]] || 76 |- ! 4783 | [[Шафхат]] || 76 |- ! 4784 | [[Рымхан]] || 76 |- ! 4785 | [[Суйндик]] || 76 |- ! 4786 | [[Сагынжан]] || 76 |- ! 4787 | [[Сүндетхан]] || 76 |- ! 4788 | [[Сексен]] || 76 |- ! 4789 | [[Тенгиз]] || 76 |- ! 4790 | [[Онайбай]] || 76 |- ! 4791 | [[Нұрболхан]] || 76 |- ! 4792 | [[Өнер]] || 76 |- ! 4793 | [[Қалдарбек]] || 76 |- ! 4794 | [[Мендеш]] || 76 |- ! 4795 | [[Махабат]] || 76 |- ! 4796 | [[Қайыр]] || 76 |- ! 4797 | [[Қыдыржан]] || 76 |- ! 4798 | [[Магаз]] || 76 |- ! 4799 | [[Мейірхат]] || 76 |- ! 4800 | [[Лескен]] || 76 |- ! 4801 | [[Қорғанбек]] || 76 |- ! 4802 | [[Қажыкелді]] || 76 |- ! 4803 | [[Мусабай]] || 76 |- ! 4804 | [[Казез]] || 76 |- ! 4805 | [[Зинолла]] || 76 |- ! 4806 | [[Казиз]] || 76 |- ! 4807 | [[Жамантай]] || 76 |- ! 4808 | [[Ислан]] || 76 |- ! 4809 | [[Ирисбек]] || 76 |- ! 4810 | [[Кажигали]] || 76 |- ! 4811 | [[Джалиль]] || 76 |- ! 4812 | [[Есмухан]] || 76 |- ! 4813 | [[Джалгасбай]] || 76 |- ! 4814 | [[Данир]] || 76 |- ! 4815 | [[Асатбек]] || 76 |- ! 4816 | [[Бекқожа]] || 76 |- ! 4817 | [[Ауельбек]] || 76 |- ! 4818 | [[Бакыткерей]] || 76 |- ! 4819 | [[Болысбай]] || 76 |- ! 4820 | [[Асу]] || 76 |- ! 4821 | [[Всеволод]] || 76 |- ! 4822 | [[Бахтбек]] || 76 |- ! 4823 | [[Айхат]] || 76 |- ! 4824 | [[Абжан]] || 76 |- ! 4825 | [[Алпыспай]] || 76 |- ! 4826 | [[Төлен]] || 75 |- ! 4827 | [[Сәулебек]] || 75 |- ! 4828 | [[Серекбай]] || 75 |- ! 4829 | [[Оңғарсын]] || 75 |- ! 4830 | [[Оспанали]] || 75 |- ! 4831 | [[Нұрмұқасан]] || 75 |- ! 4832 | [[Клим]] || 75 |- ! 4833 | [[Куанишбек]] || 75 |- ! 4834 | [[Махамбетали]] || 75 |- ! 4835 | [[Мейрім]] || 75 |- ! 4836 | [[Кәусар]] || 75 |- ! 4837 | [[Куаниш]] || 75 |- ! 4838 | [[Каирбулат]] || 75 |- ! 4839 | [[Карлыбай]] || 75 |- ! 4840 | [[Ибрахым]] || 75 |- ! 4841 | [[Кәдіржан]] || 75 |- ! 4842 | [[Едыге]] || 75 |- ! 4843 | [[Болеген]] || 75 |- ! 4844 | [[Берікхан]] || 75 |- ! 4845 | [[Берікқали]] || 75 |- ! 4846 | [[Бабыр]] || 75 |- ! 4847 | [[Ауданбек]] || 75 |- ! 4848 | [[Баратбек]] || 75 |- ! 4849 | [[Бостандык]] || 75 |- ! 4850 | [[Беккожа]] || 75 |- ! 4851 | [[Бегзод]] || 75 |- ! 4852 | [[Абдунұр]] || 75 |- ! 4853 | [[Абдукадыр]] || 75 |- ! 4854 | [[Аманғазы]] || 75 |- ! 4855 | [[Амірхан]] || 75 |- ! 4856 | [[Ақжайық]] || 75 |- ! 4857 | [[Амиртай]] || 75 |- ! 4858 | [[Абди]] || 75 |- ! 4859 | [[Адыль]] || 75 |- ! 4860 | [[Абыз]] || 75 |- ! 4861 | [[Тулкибай]] || 74 |- ! 4862 | [[Тынышбай]] || 74 |- ! 4863 | [[Смат]] || 74 |- ! 4864 | [[Сеиткали]] || 74 |- ! 4865 | [[Мухамедгали]] || 74 |- ! 4866 | [[Нұржұма]] || 74 |- ! 4867 | [[Нурбулан]] || 74 |- ! 4868 | [[Коптилеу]] || 74 |- ! 4869 | [[Мадиярбек]] || 74 |- ! 4870 | [[Кубейсин]] || 74 |- ! 4871 | [[Кидирбай]] || 74 |- ! 4872 | [[Кулахмет]] || 74 |- ! 4873 | [[Мирбол]] || 74 |- ! 4874 | [[Мансүр]] || 74 |- ! 4875 | [[Қасқырбай]] || 74 |- ! 4876 | [[Қуанышқали]] || 74 |- ! 4877 | [[Малдыбай]] || 74 |- ! 4878 | [[Мәулет]] || 74 |- ! 4879 | [[Калык]] || 74 |- ! 4880 | [[Зулпыхар]] || 74 |- ! 4881 | [[Жұмаділ]] || 74 |- ! 4882 | [[Каблан]] || 74 |- ! 4883 | [[Кенжегалий]] || 74 |- ! 4884 | [[Жұмағазы]] || 74 |- ! 4885 | [[Калмурза]] || 74 |- ! 4886 | [[Касимбек]] || 74 |- ! 4887 | [[Еділжан]] || 74 |- ! 4888 | [[Дарибек]] || 74 |- ! 4889 | [[Ербахыт]] || 74 |- ! 4890 | [[Джамал]] || 74 |- ! 4891 | [[Емберген]] || 74 |- ! 4892 | [[Дилияр]] || 74 |- ! 4893 | [[Әлайдар]] || 74 |- ! 4894 | [[Едик]] || 74 |- ! 4895 | [[Динмухаммад]] || 74 |- ! 4896 | [[Балапан]] || 74 |- ! 4897 | [[Асмет]] || 74 |- ! 4898 | [[Алдажар]] || 74 |- ! 4899 | [[Айтболат]] || 74 |- ! 4900 | [[Адебиет]] || 74 |- ! 4901 | [[Аният]] || 74 |- ! 4902 | [[Айбархан]] || 74 |- ! 4903 | [[Айзар]] || 74 |- ! 4904 | [[Абилтай]] || 74 |- ! 4905 | [[Азизжан]] || 74 |- ! 4906 | [[Тулемис]] || 73 |- ! 4907 | [[Турлубек]] || 73 |- ! 4908 | [[Шамурат]] || 73 |- ! 4909 | [[Хуанган]] || 73 |- ! 4910 | [[Шамшадин]] || 73 |- ! 4911 | [[Тұрсынжан]] || 73 |- ! 4912 | [[Уринбай]] || 73 |- ! 4913 | [[Савит]] || 73 |- ! 4914 | [[Сундетбек]] || 73 |- ! 4915 | [[Тауржан]] || 73 |- ! 4916 | [[Тлеуберди]] || 73 |- ! 4917 | [[Сапармұрат]] || 73 |- ! 4918 | [[Спабек]] || 73 |- ! 4919 | [[Темербек]] || 73 |- ! 4920 | [[Ромазан]] || 73 |- ! 4921 | [[Нурдавлат]] || 73 |- ! 4922 | [[Мырзакул]] || 73 |- ! 4923 | [[Нышанали]] || 73 |- ! 4924 | [[Мухамедрахим]] || 73 |- ! 4925 | [[Нуржол]] || 73 |- ! 4926 | [[Надирбек]] || 73 |- ! 4927 | [[Мирзахан]] || 73 |- ! 4928 | [[Миранбек]] || 73 |- ! 4929 | [[Куваныш]] || 73 |- ! 4930 | [[Кузембай]] || 73 |- ! 4931 | [[Магзом]] || 73 |- ! 4932 | [[Қалихан]] || 73 |- ! 4933 | [[Мәдихан]] || 73 |- ! 4934 | [[Калаубек]] || 73 |- ! 4935 | [[Каиркан]] || 73 |- ! 4936 | [[Жексенгали]] || 73 |- ! 4937 | [[Іңкәр]] || 73 |- ! 4938 | [[Жұлдыз]] || 73 |- ! 4939 | [[Ергабыл]] || 73 |- ! 4940 | [[Елеусіз]] || 73 |- ! 4941 | [[Жаксалык]] || 73 |- ! 4942 | [[Есембек]] || 73 |- ! 4943 | [[Доминик]] || 73 |- ! 4944 | [[Джанбулат]] || 73 |- ! 4945 | [[Дулыға]] || 73 |- ! 4946 | [[Ербай]] || 73 |- ! 4947 | [[Аскен]] || 73 |- ! 4948 | [[Ахметәлі]] || 73 |- ! 4949 | [[Аль Фараби]] || 73 |- ! 4950 | [[Алипбек]] || 73 |- ! 4951 | [[Абдукадир]] || 73 |- ! 4952 | [[Арген]] || 73 |- ! 4953 | [[Алимурат]] || 73 |- ! 4954 | [[Хурметбек]] || 72 |- ! 4955 | [[Шахзат]] || 72 |- ! 4956 | [[Шорман]] || 72 |- ! 4957 | [[Тулкин]] || 72 |- ! 4958 | [[Турмахан]] || 72 |- ! 4959 | [[Шамшат]] || 72 |- ! 4960 | [[Тохтасын]] || 72 |- ! 4961 | [[Саутбек]] || 72 |- ! 4962 | [[Тілеулес]] || 72 |- ! 4963 | [[Суюндук]] || 72 |- ! 4964 | [[Сейл]] || 72 |- ! 4965 | [[Мырзан]] || 72 |- ! 4966 | [[Нургелді]] || 72 |- ! 4967 | [[Рат]] || 72 |- ! 4968 | [[Мухаметкарим]] || 72 |- ! 4969 | [[Мухаммедияр]] || 72 |- ! 4970 | [[Парвиз]] || 72 |- ! 4971 | [[Нұрсері]] || 72 |- ! 4972 | [[Кумаргали]] || 72 |- ! 4973 | [[Кумысбек]] || 72 |- ! 4974 | [[Қази]] || 72 |- ! 4975 | [[Койшыбек]] || 72 |- ! 4976 | [[Кулбай]] || 72 |- ! 4977 | [[Махмуджан]] || 72 |- ! 4978 | [[Кыстаубай]] || 72 |- ! 4979 | [[Исмет]] || 72 |- ! 4980 | [[Жунусбек]] || 72 |- ! 4981 | [[Карсыбай]] || 72 |- ! 4982 | [[Ераман]] || 72 |- ! 4983 | [[Ерсай]] || 72 |- ! 4984 | [[Далел]] || 72 |- ! 4985 | [[Елдес]] || 72 |- ! 4986 | [[Ерлат]] || 72 |- ! 4987 | [[Ауганбай]] || 72 |- ! 4988 | [[Багашар]] || 72 |- ! 4989 | [[Берлибек]] || 72 |- ! 4990 | [[Габидолла]] || 72 |- ! 4991 | [[Батир]] || 72 |- ! 4992 | [[Бидәулет]] || 72 |- ! 4993 | [[Балғабай]] || 72 |- ! 4994 | [[Бихан]] || 72 |- ! 4995 | [[Бауржон]] || 72 |- ! 4996 | [[Бекжасар]] || 72 |- ! 4997 | [[Бақашар]] || 72 |- ! 4998 | [[Бекәли]] || 72 |- ! 4999 | [[Атахан]] || 72 |- ! 5000 | [[Ағжан]] || 72 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 9eydhfgt5u18s4f9ldmu5ya0ngo11v7 0 714661 3579501 3504970 2026-04-09T08:54:32Z Kaiyr 3134 3579501 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 4649 әйел (қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 93,7% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {{col-begin}}{{col-2}} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Аружан]] || 68 825 |- ! 2 | [[Динара]] || 59 593 |- ! 3 | [[Айгуль]] || 58 818 |- ! 4 | [[Айзере]] || 57 657 |- ! 5 | [[Мадина]] || 57 568 |- ! 6 | [[Айша]] || 55 693 |- ! 7 | [[Алия]] || 55 613 |- ! 8 | [[Айдана]] || 53 994 |- ! 9 | [[Жанар]] || 52 450 |- ! 10 | [[Айару]] || 49 614 |- ! 11 | [[Айнур]] || 49 284 |- ! 12 | [[Айгерим]] || 46 106 |- ! 13 | [[Айжан]] || 45 447 |- ! 14 | [[Салтанат]] || 45 096 |- ! 15 | [[Сауле]] || 44 178 |- ! 16 | [[Амина]] || 43 152 |- ! 17 | [[Гульмира]] || 42 877 |- ! 18 | [[Аяулым]] || 42 766 |- ! 19 | [[Арайлым]] || 41 296 |- ! 20 | [[Медина]] || 41 265 |- ! 21 | [[Асель]] || 39 688 |- ! 22 | [[Кәусар]] || 39 506 |- ! 23 | [[Диана]] || 37 835 |- ! 24 | [[Раяна]] || 37 814 |- ! 25 | [[Жансая]] || 36 250 |- ! 26 | [[Роза]] || 36 068 |- ! 27 | [[Айым]] || 34 797 |- ! 28 | [[Айлин]] || 33 953 |- ! 29 | [[Меруерт]] || 33 189 |- ! 30 | [[Гаухар]] || 31 405 |- ! 31 | [[Назерке]] || 31 032 |- ! 32 | [[Эльмира]] || 30 742 |- ! 33 | [[Шолпан]] || 30 737 |- ! 34 | [[Інжу]] || 30 619 |- ! 35 | [[Аяла]] || 30 160 |- ! 36 | [[Маржан]] || 30 090 |- ! 37 | [[Гульнара]] || 29 728 |- ! 38 | [[Аида]] || 29 328 |- ! 39 | [[Алтынай]] || 29 288 |- ! 40 | [[Дана]] || 28 586 |- ! 41 | [[Томирис]] || 27 132 |- ! 42 | [[Раушан]] || 26 796 |- ! 43 | [[Гульнар]] || 25 118 |- ! 44 | [[Анар]] || 24 846 |- ! 45 | [[Асылым]] || 24 741 |- ! 46 | [[Асем]] || 24 735 |- ! 47 | [[Мөлдір]] || 24 584 |- ! 48 | [[Аяжан]] || 24 360 |- ! 49 | [[Индира]] || 24 052 |- ! 50 | [[Жанна]] || 23 655 |- ! 51 | [[Ақерке]] || 23 551 |- ! 52 | [[Акмарал]] || 23 224 |- ! 53 | [[Лаура]] || 23 115 |- ! 54 | [[Айман]] || 23 037 |- ! 55 | [[Жазира]] || 22 588 |- ! 56 | [[Карлыгаш]] || 22 407 |- ! 57 | [[Жанерке]] || 22 353 |- ! 58 | [[Аяна]] || 22 164 |- ! 59 | [[Дина]] || 22 117 |- ! 60 | [[Зарина]] || 22 079 |- ! 61 | [[Айгерім]] || 22 071 |- ! 62 | [[Алина]] || 22 018 |- ! 63 | [[Нұрай]] || 21 747 |- ! 64 | [[Әмина]] || 21 736 |- ! 65 | [[Сымбат]] || 21 552 |- ! 66 | [[Сабина]] || 21 162 |- ! 67 | [[Камила]] || 20 907 |- ! 68 | [[Галия]] || 20 882 |- ! 69 | [[Баян]] || 20 594 |- ! 70 | [[Майра]] || 20 444 |- ! 71 | [[Назым]] || 20 097 |- ! 72 | [[Жанат]] || 20 075 |- ! 73 | [[Асия]] || 19 721 |- ! 74 | [[Адина]] || 19 281 |- ! 75 | [[Іңкәр]] || 19 239 |- ! 76 | [[Фатима]] || 18 975 |- ! 77 | [[Жадыра]] || 18 614 |- ! 78 | [[Малика]] || 18 442 |- ! 79 | [[Нургуль]] || 18 325 |- ! 80 | [[Дильназ]] || 18 211 |- ! 81 | [[Әсел]] || 17 718 |- ! 82 | [[Райхан]] || 17 515 |- ! 83 | [[Анель]] || 17 479 |- ! 84 | [[Ақбота]] || 17 431 |- ! 85 | [[Айсулу]] || 17 403 |- ! 86 | [[Ажар]] || 17 288 |- ! 87 | [[Гульжан]] || 17 168 |- ! 88 | [[Айкөркем]] || 17 026 |- ! 89 | [[Перизат]] || 17 021 |- ! 90 | [[Дария]] || 16 899 |- ! 91 | [[Алуа]] || 16 792 |- ! 92 | [[Зере]] || 16 782 |- ! 93 | [[Адия]] || 16 630 |- ! 94 | [[Мариям]] || 16 549 |- ! 95 | [[Назира]] || 16 270 |- ! 96 | [[Альбина]] || 15 982 |- ! 97 | [[Сезім]] || 15 674 |- ! 98 | [[Шынар]] || 15 534 |- ! 99 | [[Самал]] || 15 424 |- ! 100 | [[Алмагуль]] || 15 187 |- ! 101 | [[Мерей]] || 15 160 |- ! 102 | [[Лаззат]] || 14 795 |- ! 103 | [[Балжан]] || 14 580 |- ! 104 | [[Сара]] || 14 499 |- ! 105 | [[Жулдыз]] || 14 412 |- ! 106 | [[Жасмин]] || 14 181 |- ! 107 | [[Сафия]] || 13 839 |- ! 108 | [[Айнұр]] || 13 829 |- ! 109 | [[Жания]] || 13 641 |- ! 110 | [[Еркеназ]] || 13 505 |- ! 111 | [[Светлана]] || 13 489 |- ! 112 | [[Молдир]] || 13 341 |- ! 113 | [[Айгул]] || 13 298 |- ! 114 | [[Фариза]] || 13 243 |- ! 115 | [[Куралай]] || 13 133 |- ! 116 | [[Еркежан]] || 12 998 |- ! 117 | [[Айсана]] || 12 920 |- ! 118 | [[Әсем]] || 12 818 |- ! 119 | [[Азиза]] || 12 807 |- ! 120 | [[Ақнұр]] || 12 583 |- ! 121 | [[Жанель]] || 12 536 |- ! 122 | [[Мария]] || 12 506 |- ! 123 | [[Ляззат]] || 12 466 |- ! 124 | [[Бибигуль]] || 12 413 |- ! 125 | [[Ақниет]] || 12 388 |- ! 126 | [[Фарида]] || 12 201 |- ! 127 | [[Сания]] || 12 000 |- ! 128 | [[Сандугаш]] || 11 982 |- ! 129 | [[Айзада]] || 11 815 |- ! 130 | [[Аиша]] || 11 709 |- ! 131 | [[Ботагоз]] || 11 628 |- ! 132 | [[Алтын]] || 11 301 |- ! 133 | [[Көркем]] || 11 263 |- ! 134 | [[Венера]] || 11 160 |- ! 135 | [[Даяна]] || 11 128 |- ! 136 | [[Арай]] || 10 954 |- ! 137 | [[Айнагуль]] || 10 915 |- ! 138 | [[Балауса]] || 10 901 |- ! 139 | [[Әйгерім]] || 10 885 |- ! 140 | [[Қарақат]] || 10 846 |- ! 141 | [[Айғаным]] || 10 725 |- ! 142 | [[Жұлдыз]] || 10 582 |- ! 143 | [[Гульнур]] || 10 549 |- ! 144 | [[Ақмарал]] || 10 484 |- ! 145 | [[Альмира]] || 10 458 |- ! 146 | [[Алма]] || 10 367 |- ! 147 | [[Аянат]] || 10 200 |- ! 148 | [[Гульназ]] || 10 153 |- ! 149 | [[Айсұлу]] || 10 099 |- ! 150 | [[Зауре]] || 10 053 |- ! 151 | [[Алима]] || 10 011 |- ! 152 | [[Әдемі]] || 9 960 |- ! 153 | [[Куляш]] || 9 921 |- ! 154 | [[Назгуль]] || 9 885 |- ! 155 | [[Аруна]] || 9 877 |- ! 156 | [[Балнұр]] || 9 840 |- ! 157 | [[Әлия]] || 9 837 |- ! 158 | [[Нуржамал]] || 9 676 |- ! 159 | [[Гулмира]] || 9 650 |- ! 160 | [[Бакыт]] || 9 644 |- ! 161 | [[Марал]] || 9 352 |- ! 162 | [[Хадиша]] || 9 270 |- ! 163 | [[Эльвира]] || 9 183 |- ! 164 | [[Амира]] || 9 182 |- ! 165 | [[Камшат]] || 9 154 |- ! 166 | [[Клара]] || 9 134 |- ! 167 | [[Макпал]] || 9 004 |- ! 168 | [[Мәдина]] || 8 979 |- ! 169 | [[Жібек]] || 8 870 |- ! 170 | [[Карина]] || 8 857 |- ! 171 | [[Нагима]] || 8 786 |- ! 172 | [[Шұғыла]] || 8 769 |- ! 173 | [[Диляра]] || 8 749 |- ! 174 | [[Зауреш]] || 8 644 |- ! 175 | [[Ұлжан]] || 8 631 |- ! 176 | [[Асемгуль]] || 8 537 |- ! 177 | [[Махаббат]] || 8 409 |- ! 178 | [[Гулжан]] || 8 392 |- ! 179 | [[Нурсулу]] || 8 305 |- ! 180 | [[Гүлнұр]] || 8 125 |- ! 181 | [[Айнаш]] || 8 119 |- ! 182 | [[Гүлназ]] || 8 081 |- ! 183 | [[Инабат]] || 8 035 |- ! 184 | [[Жибек]] || 7 963 |- ! 185 | [[Асылай]] || 7 809 |- ! 186 | [[Ардак]] || 7 728 |- ! 187 | [[Айлана]] || 7 702 |- ! 188 | [[Замира]] || 7 625 |- ! 189 | [[Альфия]] || 7 502 |- ! 190 | [[Кымбат]] || 7 460 |- ! 191 | [[Айнура]] || 7 434 |- ! 192 | [[Анара]] || 7 412 |- ! 193 | [[Айгүл]] || 7 395 |- ! 194 | [[Нургул]] || 7 376 |- ! 195 | [[Гулнар]] || 7 251 |- ! 196 | [[Акерке]] || 7 251 |- ! 197 | [[Тоғжан]] || 7 197 |- ! 198 | [[Ясина]] || 7 186 |- ! 199 | [[Аделя]] || 7 121 |- ! 200 | [[Зейнеп]] || 7 086 |- ! 201 | [[Гүлім]] || 7 034 |- ! 202 | [[Улжан]] || 7 018 |- ! 203 | [[Каусар]] || 6 957 |- ! 204 | [[Гауһар]] || 6 951 |- ! 205 | [[Нұрайым]] || 6 877 |- ! 206 | [[Құралай]] || 6 876 |- ! 207 | [[Ұлдана]] || 6 849 |- ! 208 | [[Гулнур]] || 6 840 |- ! 209 | [[Ясмина]] || 6 834 |- ! 210 | [[Акбота]] || 6 828 |- ! 211 | [[Көзайым]] || 6 789 |- ! 212 | [[Ханшайым]] || 6 763 |- ! 213 | [[Салима]] || 6 620 |- ! 214 | [[Толкын]] || 6 576 |- ! 215 | [[Гүлдана]] || 6 434 |- ! 216 | [[Нұргүл]] || 6 430 |- ! 217 | [[Асел]] || 6 427 |- ! 218 | [[Дарига]] || 6 409 |- ! 219 | [[Айя]] || 6 381 |- ! 220 | [[Дамира]] || 6 370 |- ! 221 | [[Кәусәр]] || 6 322 |- ! 222 | [[Жаннұр]] || 6 321 |- ! 223 | [[Улбосын]] || 6 240 |- ! 224 | [[Еңлік]] || 6 140 |- ! 225 | [[Гульшат]] || 6 138 |- ! 226 | [[Адель]] || 6 070 |- ! 227 | [[Ясмин]] || 6 041 |- ! 228 | [[Айсезім]] || 6 037 |- ! 229 | [[Бахыт]] || 6 021 |- ! 230 | [[Толғанай]] || 5 935 |- ! 231 | [[Сая]] || 5 934 |- ! 232 | [[Жамила]] || 5 911 |- ! 233 | [[Гүлсезім]] || 5 910 |- ! 234 | [[Рая]] || 5 902 |- ! 235 | [[Дарина]] || 5 885 |- ! 236 | [[Сабира]] || 5 723 |- ! 237 | [[Алмагул]] || 5 718 |- ! 238 | [[Зухра]] || 5 544 |- ! 239 | [[Багила]] || 5 533 |- ! 240 | [[Наргиз]] || 5 524 |- ! 241 | [[Қарлығаш]] || 5 510 |- ! 242 | [[Каламкас]] || 5 416 |- ! 243 | [[Зульфия]] || 5 414 |- ! 244 | [[Рамина]] || 5 390 |- ! 245 | [[Лейла]] || 5 373 |- ! 246 | [[Саида]] || 5 373 |- ! 247 | [[Гульдана]] || 5 366 |- ! 248 | [[Мереке]] || 5 298 |- ! 249 | [[Наргиза]] || 5 259 |- ! 250 | [[Гульзира]] || 5 241 |- ! 251 | [[Тамара]] || 5 229 |- ! 252 | [[Сандуғаш]] || 5 216 |- ! 253 | [[Айназ]] || 5 170 |- ! 254 | [[Гулназ]] || 5 165 |- ! 255 | [[Ботакоз]] || 5 165 |- ! 256 | [[Рабига]] || 5 066 |- ! 257 | [[Жадра]] || 5 028 |- ! 258 | [[Жанайым]] || 5 022 |- ! 259 | [[Гулдана]] || 4 977 |- ! 260 | [[Рахима]] || 4 946 |- ! 261 | [[Талшын]] || 4 924 |- ! 262 | [[Марьям]] || 4 911 |- ! 263 | [[Дания]] || 4 884 |- ! 264 | [[Анеля]] || 4 814 |- ! 265 | [[Гульсара]] || 4 809 |- ! 266 | [[Батима]] || 4 795 |- ! 267 | [[Мира]] || 4 786 |- ! 268 | [[Қымбат]] || 4 746 |- ! 269 | [[Райана]] || 4 705 |- ! 270 | [[Жаныл]] || 4 699 |- ! 271 | [[Гулбану]] || 4 694 |- ! 272 | [[Таңшолпан]] || 4 688 |- ! 273 | [[Айзат]] || 4 632 |- ! 274 | [[Гулшат]] || 4 608 |- ! 275 | [[Разия]] || 4 583 |- ! 276 | [[Жамал]] || 4 578 |- ! 277 | [[Жайна]] || 4 571 |- ! 278 | [[Ләззат]] || 4 546 |- ! 279 | [[Жанара]] || 4 538 |- ! 280 | [[Рауза]] || 4 537 |- ! 281 | [[Гулим]] || 4 533 |- ! 282 | [[Гүлмира]] || 4 526 |- ! 283 | [[Ару]] || 4 521 |- ! 284 | [[Нұрсая]] || 4 521 |- ! 285 | [[Айбибі]] || 4 519 |- ! 286 | [[Жамиля]] || 4 500 |- ! 287 | [[Камилла]] || 4 483 |- ! 288 | [[Қазына]] || 4 449 |- ! 289 | [[Гульбану]] || 4 413 |- ! 290 | [[Маншук]] || 4 409 |- ! 291 | [[Мақпал]] || 4 343 |- ! 292 | [[Айжамал]] || 4 335 |- ! 293 | [[Самира]] || 4 293 |- ! 294 | [[Асылзат]] || 4 278 |- ! 295 | [[Жұлдызай]] || 4 276 |- ! 296 | [[Мәриям]] || 4 268 |- ! 297 | [[Айслу]] || 4 266 |- ! 298 | [[Назгүл]] || 4 263 |- ! 299 | [[Мейрамгуль]] || 4 245 |- ! 300 | [[Айсара]] || 4 243 |- ! 301 | [[Бакытгуль]] || 4 227 |- ! 302 | [[София]] || 4 204 |- ! 303 | [[Дариға]] || 4 176 |- ! 304 | [[Милана]] || 4 176 |- ! 305 | [[Кунсулу]] || 4 158 |- ! 306 | [[Нурай]] || 4 124 |- ! 307 | [[Аруназ]] || 4 123 |- ! 308 | [[Марина]] || 4 112 |- ! 309 | [[Әсия]] || 4 109 |- ! 310 | [[Жасмина]] || 4 089 |- ! 311 | [[Балым]] || 4 040 |- ! 312 | [[Гүлжан]] || 4 034 |- ! 313 | [[Акнур]] || 4 027 |- ! 314 | [[Мейірім]] || 3 971 |- ! 315 | [[Бану]] || 3 962 |- ! 316 | [[Гульзада]] || 3 949 |- ! 317 | [[Даметкен]] || 3 943 |- ! 318 | [[Лязат]] || 3 941 |- ! 319 | [[Гулнара]] || 3 929 |- ! 320 | [[Айнара]] || 3 908 |- ! 321 | [[Бибигул]] || 3 888 |- ! 322 | [[Гульзат]] || 3 873 |- ! 323 | [[Феруза]] || 3 849 |- ! 324 | [[Ерке]] || 3 847 |- ! 325 | [[Нурия]] || 3 829 |- ! 326 | [[Асыл]] || 3 821 |- ! 327 | [[Раиса]] || 3 801 |- ! 328 | [[Үміт]] || 3 733 |- ! 329 | [[Гулзира]] || 3 723 |- ! 330 | [[Муслима]] || 3 705 |- ! 331 | [[Жанаргуль]] || 3 676 |- ! 332 | [[Гульжанат]] || 3 665 |- ! 333 | [[Айна]] || 3 635 |- ! 334 | [[Айдай]] || 3 588 |- ! 335 | [[Ботакөз]] || 3 573 |- ! 336 | [[Инкар]] || 3 569 |- ! 337 | [[Анаргуль]] || 3 560 |- ! 338 | [[Айбике]] || 3 549 |- ! 339 | [[Айнагул]] || 3 545 |- ! 340 | [[Гулсим]] || 3 506 |- ! 341 | [[Зоя]] || 3 485 |- ! 342 | [[Умит]] || 3 444 |- ! 343 | [[Марзия]] || 3 440 |- ! 344 | [[Газиза]] || 3 435 |- ! 345 | [[Галина]] || 3 423 |- ! 346 | [[Дариха]] || 3 421 |- ! 347 | [[Лиза]] || 3 355 |- ! 348 | [[Бибінұр]] || 3 297 |- ! 349 | [[Ляйля]] || 3 285 |- ! 350 | [[Ардақ]] || 3 281 |- ! 351 | [[Ұлбосын]] || 3 277 |- ! 352 | [[Жаннат]] || 3 271 |- ! 353 | [[Света]] || 3 256 |- ! 354 | [[Айжұлдыз]] || 3 256 |- ! 355 | [[Жанел]] || 3 242 |- ! 356 | [[Аниса]] || 3 228 |- ! 357 | [[Балнур]] || 3 200 |- ! 358 | [[Ұлпан]] || 3 195 |- ! 359 | [[Улмекен]] || 3 174 |- ! 360 | [[Айсауле]] || 3 159 |- ! 361 | [[Гулсара]] || 3 139 |- ! 362 | [[Калима]] || 3 139 |- ! 363 | [[Аделина]] || 3 134 |- ! 364 | [[Назгул]] || 3 115 |- ! 365 | [[Ақмаржан]] || 3 091 |- ! 366 | [[Нурила]] || 3 078 |- ! 367 | [[Дамели]] || 3 060 |- ! 368 | [[Кулаш]] || 3 038 |- ! 369 | [[Алтыншаш]] || 3 027 |- ! 370 | [[Асима]] || 3 027 |- ! 371 | [[Ақжан]] || 3 017 |- ! 372 | [[Айханым]] || 3 012 |- ! 373 | [[Аягөз]] || 3 012 |- ! 374 | [[Жансұлу]] || 3 010 |- ! 375 | [[Асылжан]] || 3 003 |- ! 376 | [[Сәуле]] || 2 993 |- ! 377 | [[Айшабибі]] || 2 991 |- ! 378 | [[Аймира]] || 2 969 |- ! 379 | [[Несібелі]] || 2 960 |- ! 380 | [[Жанылсын]] || 2 957 |- ! 381 | [[Тамирис]] || 2 941 |- ! 382 | [[Гулжанат]] || 2 937 |- ! 383 | [[Гүлзат]] || 2 929 |- ! 384 | [[Жансулу]] || 2 929 |- ! 385 | [[Ақтоты]] || 2 929 |- ! 386 | [[Жумагуль]] || 2 918 |- ! 387 | [[Кундыз]] || 2 905 |- ! 388 | [[Әсемай]] || 2 891 |- ! 389 | [[Гульсим]] || 2 891 |- ! 390 | [[Райяна]] || 2 870 |- ! 391 | [[Айтолқын]] || 2 853 |- ! 392 | [[Риза]] || 2 851 |- ! 393 | [[Ақбаян]] || 2 847 |- ! 394 | [[Әнел]] || 2 846 |- ! 395 | [[Камиля]] || 2 826 |- ! 396 | [[Нұрсезім]] || 2 817 |- ! 397 | [[Калия]] || 2 815 |- ! 398 | [[Айганым]] || 2 797 |- ! 399 | [[Аягоз]] || 2 776 |- ! 400 | [[Нұрсұлу]] || 2 735 |- ! 401 | [[Майя]] || 2 726 |- ! 402 | [[Адиля]] || 2 723 |- ! 403 | [[Ботагөз]] || 2 721 |- ! 404 | [[Бибинур]] || 2 718 |- ! 405 | [[Багдат]] || 2 704 |- ! 406 | [[Несибели]] || 2 700 |- ! 407 | [[Ғазиза]] || 2 696 |- ! 408 | [[Ғалия]] || 2 690 |- ! 409 | [[Мейрамкуль]] || 2 688 |- ! 410 | [[Рысты]] || 2 677 |- ! 411 | [[Адема]] || 2 670 |- ! 412 | [[Жулдызай]] || 2 664 |- ! 413 | [[Лазат]] || 2 659 |- ! 414 | [[Гулзада]] || 2 654 |- ! 415 | [[Айерке]] || 2 643 |- ! 416 | [[Кадиша]] || 2 624 |- ! 417 | [[Кенжегуль]] || 2 621 |- ! 418 | [[Дидар]] || 2 604 |- ! 419 | [[Рыскуль]] || 2 595 |- ! 420 | [[Азалия]] || 2 591 |- ! 421 | [[Бағым]] || 2 571 |- ! 422 | [[Гульден]] || 2 561 |- ! 423 | [[Мейрамкул]] || 2 556 |- ! 424 | [[Карима]] || 2 554 |- ! 425 | [[Құндыз]] || 2 551 |- ! 426 | [[Шырын]] || 2 541 |- ! 427 | [[Жумагул]] || 2 539 |- ! 428 | [[Лайла]] || 2 538 |- ! 429 | [[Толганай]] || 2 533 |- ! 430 | [[Ақжарқын]] || 2 532 |- ! 431 | [[Нұрдана]] || 2 532 |- ! 432 | [[Гулзат]] || 2 512 |- ! 433 | [[Гульбаршин]] || 2 495 |- ! 434 | [[Хадия]] || 2 486 |- ! 435 | [[Карашаш]] || 2 484 |- ! 436 | [[Ақтолқын]] || 2 474 |- ! 437 | [[Актоты]] || 2 469 |- ! 438 | [[Нұрила]] || 2 466 |- ! 439 | [[Жулдуз]] || 2 447 |- ! 440 | [[Зина]] || 2 440 |- ! 441 | [[Тогжан]] || 2 438 |- ! 442 | [[Замзагуль]] || 2 438 |- ! 443 | [[Райгуль]] || 2 429 |- ! 444 | [[Улжалгас]] || 2 427 |- ! 445 | [[Рита]] || 2 420 |- ! 446 | [[Алиша]] || 2 416 |- ! 447 | [[Райса]] || 2 363 |- ! 448 | [[Шарипа]] || 2 340 |- ! 449 | [[Ұлжалғас]] || 2 337 |- ! 450 | [[Жанбота]] || 2 322 |- ! 451 | [[Бахытгуль]] || 2 317 |- ! 452 | [[Гульсум]] || 2 315 |- ! 453 | [[Данара]] || 2 298 |- ! 454 | [[Гулжамал]] || 2 293 |- ! 455 | [[Аякөз]] || 2 291 |- ! 456 | [[Актолкын]] || 2 287 |- ! 457 | [[Данагуль]] || 2 282 |- ! 458 | [[Мерует]] || 2 279 |- ! 459 | [[Айла]] || 2 263 |- ! 460 | [[Бекзат]] || 2 261 |- ! 461 | [[Данагүл]] || 2 256 |- ! 462 | [[Гүлнар]] || 2 253 |- ! 463 | [[Хадиджа]] || 2 250 |- ! 464 | [[Айдын]] || 2 233 |- ! 465 | [[Манат]] || 2 224 |- ! 466 | [[Жупар]] || 2 199 |- ! 467 | [[Римма]] || 2 197 |- ! 468 | [[Патима]] || 2 191 |- ! 469 | [[Злиха]] || 2 182 |- ! 470 | [[Гүлжайна]] || 2 167 |- ! 471 | [[Елдана]] || 2 164 |- ! 472 | [[Назигуль]] || 2 157 |- ! 473 | [[Сағыныш]] || 2 153 |- ! 474 | [[Жансезім]] || 2 149 |- ! 475 | [[Акжаркын]] || 2 148 |- ! 476 | [[Гульвира]] || 2 146 |- ! 477 | [[Гүлбану]] || 2 137 |- ! 478 | [[Инжу]] || 2 127 |- ! 479 | [[Айлина]] || 2 117 |- ! 480 | [[Айнамкөз]] || 2 114 |- ! 481 | [[Забира]] || 2 112 |- ! 482 | [[Нұршат]] || 2 110 |- ! 483 | [[Нурсауле]] || 2 099 |- ! 484 | [[Нұрайлым]] || 2 089 |- ! 485 | [[Толқын]] || 2 081 |- ! 486 | [[Мейрамгул]] || 2 078 |- ! 487 | [[Саяжан]] || 2 067 |- ! 488 | [[Айсәуле]] || 2 060 |- ! 489 | [[Шапағат]] || 2 057 |- ! 490 | [[Арина]] || 2 056 |- ! 491 | [[Лунара]] || 2 055 |- ! 492 | [[Мунира]] || 2 052 |- ! 493 | [[Алмагүл]] || 2 049 |- ! 494 | [[Бота]] || 2 045 |- ! 495 | [[Бакытгул]] || 2 040 |- ! 496 | [[Алтынгуль]] || 2 032 |- ! 497 | [[Әсемгүл]] || 2 029 |- ! 498 | [[Ақтілек]] || 2 029 |- ! 499 | [[Назипа]] || 2 025 |- ! 500 | [[Айзия]] || 2 023 |- ! 501 | [[Улболсын]] || 2 011 |- ! 502 | [[Салиха]] || 2 010 |- ! 503 | [[Амангул]] || 2 003 |- ! 504 | [[Халима]] || 2 000 |- ! 505 | [[Надира]] || 1 981 |- ! 506 | [[Жумабике]] || 1 978 |- ! 507 | [[Жәния]] || 1 967 |- ! 508 | [[Элмира]] || 1 953 |- ! 509 | [[Әдия]] || 1 947 |- ! 510 | [[Амели]] || 1 939 |- ! 511 | [[Улбала]] || 1 933 |- ! 512 | [[Аяужан]] || 1 926 |- ! 513 | [[Гүлжанат]] || 1 918 |- ! 514 | [[Сулушаш]] || 1 913 |- ! 515 | [[Айымжан]] || 1 912 |- ! 516 | [[Турсынай]] || 1 912 |- ! 517 | [[Айшолпан]] || 1 910 |- ! 518 | [[Гулжайна]] || 1 898 |- ! 519 | [[Ділназ]] || 1 895 |- ! 520 | [[Гульжамал]] || 1 870 |- ! 521 | [[Айкен]] || 1 861 |- ! 522 | [[Айкерім]] || 1 854 |- ! 523 | [[Бактыгуль]] || 1 852 |- ! 524 | [[Айназым]] || 1 849 |- ! 525 | [[Жанеля]] || 1 836 |- ! 526 | [[Гүлден]] || 1 829 |- ! 527 | [[Марияш]] || 1 829 |- ! 528 | [[Кәмшат]] || 1 824 |- ! 529 | [[Асемай]] || 1 823 |- ! 530 | [[Шахназ]] || 1 811 |- ! 531 | [[Қаламқас]] || 1 807 |- ! 532 | [[Турсын]] || 1 799 |- ! 533 | [[Гулжазира]] || 1 793 |- ! 534 | [[Сәния]] || 1 791 |- ! 535 | [[Бакытжан]] || 1 787 |- ! 536 | [[Амелия]] || 1 784 |- ! 537 | [[Бактыгул]] || 1 780 |- ! 538 | [[Рабия]] || 1 776 |- ! 539 | [[Ақжүніс]] || 1 775 |- ! 540 | [[Бибігүл]] || 1 769 |- ! 541 | [[Айда]] || 1 759 |- ! 542 | [[Гүлзира]] || 1 758 |- ! 543 | [[Бахыткуль]] || 1 755 |- ! 544 | [[Амангуль]] || 1 751 |- ! 545 | [[Рыскул]] || 1 750 |- ! 546 | [[Татьяна]] || 1 750 |- ! 547 | [[Рахия]] || 1 743 |- ! 548 | [[Айнагүл]] || 1 738 |- ! 549 | [[Бақыт]] || 1 738 |- ! 550 | [[Бақытгүл]] || 1 737 |- ! 551 | [[Майгуль]] || 1 734 |- ! 552 | [[Орынбасар]] || 1 728 |- ! 553 | [[Айтжамал]] || 1 722 |- ! 554 | [[Жаннур]] || 1 708 |- ! 555 | [[Баглан]] || 1 707 |- ! 556 | [[Гүлсім]] || 1 706 |- ! 557 | [[Ұлболсын]] || 1 704 |- ! 558 | [[Айткуль]] || 1 697 |- ! 559 | [[Гүлшат]] || 1 692 |- ! 560 | [[Лариса]] || 1 690 |- ! 561 | [[Жумакуль]] || 1 689 |- ! 562 | [[Кульжан]] || 1 687 |- ! 563 | [[Кенжегул]] || 1 679 |- ! 564 | [[Ақгүл]] || 1 676 |- ! 565 | [[Жанаргул]] || 1 666 |- ! 566 | [[Джамиля]] || 1 663 |- ! 567 | [[Карлыга]] || 1 659 |- ! 568 | [[Рахат]] || 1 653 |- ! 569 | [[Жанагуль]] || 1 643 |- ! 570 | [[Дилара]] || 1 638 |- ! 571 | [[Айшат]] || 1 637 |- ! 572 | [[Інкәр]] || 1 634 |- ! 573 | [[Базаркуль]] || 1 633 |- ! 574 | [[Нурзия]] || 1 630 |- ! 575 | [[Карылгаш]] || 1 627 |- ! 576 | [[Шара]] || 1 622 |- ! 577 | [[Аманкуль]] || 1 619 |- ! 578 | [[Қасиет]] || 1 614 |- ! 579 | [[Аделия]] || 1 612 |- ! 580 | [[Бибисара]] || 1 606 |- ! 581 | [[Айкерим]] || 1 602 |- ! 582 | [[Гулбаршын]] || 1 599 |- ! 583 | [[Ұлмекен]] || 1 595 |- ! 584 | [[Надежда]] || 1 592 |- ! 585 | [[Елена]] || 1 592 |- ! 586 | [[Еркемай]] || 1 591 |- ! 587 | [[Катира]] || 1 586 |- ! 588 | [[Дайана]] || 1 585 |- ! 589 | [[Дара]] || 1 584 |- ! 590 | [[Слушаш]] || 1 583 |- ! 591 | [[Ирина]] || 1 583 |- ! 592 | [[Тахмина]] || 1 580 |- ! 593 | [[Бакытжамал]] || 1 570 |- ! 594 | [[Каракоз]] || 1 569 |- ! 595 | [[Рысжан]] || 1 568 |- ! 596 | [[Бакыткуль]] || 1 567 |- ! 597 | [[Гульзия]] || 1 561 |- ! 598 | [[Гулайым]] || 1 560 |- ! 599 | [[Улдана]] || 1 558 |- ! 600 | [[Мәншүк]] || 1 555 |- ! 601 | [[Жайнагуль]] || 1 548 |- ! 602 | [[Азима]] || 1 548 |- ! 603 | [[Зияда]] || 1 537 |- ! 604 | [[Жаркынай]] || 1 536 |- ! 605 | [[Анаргул]] || 1 533 |- ! 606 | [[Кулшат]] || 1 530 |- ! 607 | [[Сафина]] || 1 524 |- ! 608 | [[Бакыткул]] || 1 521 |- ! 609 | [[Аманкул]] || 1 521 |- ! 610 | [[Сайран]] || 1 519 |- ! 611 | [[Нургайша]] || 1 514 |- ! 612 | [[Данеля]] || 1 512 |- ! 613 | [[Мархабат]] || 1 508 |- ! 614 | [[Мая]] || 1 505 |- ! 615 | [[Айтолкын]] || 1 505 |- ! 616 | [[Гулден]] || 1 503 |- ! 617 | [[Наталья]] || 1 498 |- ! 618 | [[Элеонора]] || 1 489 |- ! 619 | [[Нұржамал]] || 1 486 |- ! 620 | [[Кулян]] || 1 485 |- ! 621 | [[Ляйла]] || 1 477 |- ! 622 | [[Гульжазира]] || 1 477 |- ! 623 | [[Нұрсәуле]] || 1 474 |- ! 624 | [[Зура]] || 1 467 |- ! 625 | [[Кульбаршин]] || 1 467 |- ! 626 | [[Гулжахан]] || 1 467 |- ! 627 | [[Жарқынай]] || 1 464 |- ! 628 | [[Аңсаған]] || 1 462 |- ! 629 | [[Ләйлә]] || 1 455 |- ! 630 | [[Зайра]] || 1 451 |- ! 631 | [[Мейрамгүл]] || 1 447 |- ! 632 | [[Саулеш]] || 1 444 |- ! 633 | [[Қаракөз]] || 1 424 |- ! 634 | [[Валентина]] || 1 421 |- ! 635 | [[Корлан]] || 1 418 |- ! 636 | [[Бекзада]] || 1 416 |- ! 637 | [[Алтынкуль]] || 1 410 |- ! 638 | [[Рахила]] || 1 401 |- ! 639 | [[Найля]] || 1 400 |- ! 640 | [[Алмаш]] || 1 397 |- ! 641 | [[Дамеш]] || 1 390 |- ! 642 | [[Улпан]] || 1 387 |- ! 643 | [[Нұрбибі]] || 1 387 |- ! 644 | [[Эльнара]] || 1 383 |- ! 645 | [[Балзия]] || 1 383 |- ! 646 | [[Перуза]] || 1 377 |- ! 647 | [[Загипа]] || 1 376 |- ! 648 | [[Алтынгул]] || 1 372 |- ! 649 | [[Гуля]] || 1 370 |- ! 650 | [[Рабиға]] || 1 369 |- ! 651 | [[Дәрия]] || 1 368 |- ! 652 | [[Айнель]] || 1 365 |- ! 653 | [[Шырайлым]] || 1 365 |- ! 654 | [[Жумакул]] || 1 364 |- ! 655 | [[Кумис]] || 1 363 |- ! 656 | [[Умут]] || 1 360 |- ! 657 | [[Нуршат]] || 1 354 |- ! 658 | [[Ақбөпе]] || 1 351 |- ! 659 | [[Акжан]] || 1 349 |- ! 660 | [[Әлима]] || 1 348 |- ! 661 | [[Асемгул]] || 1 346 |- ! 662 | [[Манзура]] || 1 346 |- ! 663 | [[Ұлданай]] || 1 345 |- ! 664 | [[Оразкул]] || 1 345 |- ! 665 | [[Луиза]] || 1 338 |- ! 666 | [[Кулжан]] || 1 329 |- ! 667 | [[Аккенже]] || 1 326 |- ! 668 | [[Зулфия]] || 1 316 |- ! 669 | [[Данелия]] || 1 312 |- ! 670 | [[Сагира]] || 1 307 |- ! 671 | [[Бижамал]] || 1 305 |- ! 672 | [[Бағила]] || 1 297 |- ! 673 | [[Орынша]] || 1 292 |- ! 674 | [[Айымгуль]] || 1 290 |- ! 675 | [[Рима]] || 1 290 |- ! 676 | [[Гульбаршын]] || 1 289 |- ! 677 | [[Ляйсан]] || 1 288 |- ! 678 | [[Айдина]] || 1 287 |- ! 679 | [[Акбопе]] || 1 286 |- ! 680 | [[Айкүміс]] || 1 279 |- ! 681 | [[Багдагуль]] || 1 267 |- ! 682 | [[Гүлзада]] || 1 260 |- ! 683 | [[Камар]] || 1 254 |- ! 684 | [[Рашида]] || 1 249 |- ! 685 | [[Гульшара]] || 1 249 |- ! 686 | [[Бегімай]] || 1 247 |- ! 687 | [[Лилия]] || 1 244 |- ! 688 | [[Ақсезім]] || 1 240 |- ! 689 | [[Оразкуль]] || 1 237 |- ! 690 | [[Арна]] || 1 234 |- ! 691 | [[Камажай]] || 1 234 |- ! 692 | [[Парида]] || 1 233 |- ! 693 | [[Куаныш]] || 1 232 |- ! 694 | [[Орынкуль]] || 1 232 |- ! 695 | [[Сырғалым]] || 1 231 |- ! 696 | [[Улбике]] || 1 229 |- ! 697 | [[Нағима]] || 1 229 |- ! 698 | [[Балкия]] || 1 227 |- ! 699 | [[Махабат]] || 1 227 |- ! 700 | [[Жаңыл]] || 1 224 |- ! 701 | [[Гульжахан]] || 1 224 |- ! 702 | [[Халида]] || 1 219 |- ! 703 | [[Набира]] || 1 218 |- ! 704 | [[Айткул]] || 1 216 |- ! 705 | [[Мерейлім]] || 1 210 |- ! 706 | [[Айымгүл]] || 1 210 |- ! 707 | [[Балхия]] || 1 198 |- ! 708 | [[Кумисай]] || 1 198 |- ! 709 | [[Гүлсая]] || 1 198 |- ! 710 | [[Дилназ]] || 1 193 |- ! 711 | [[Жанэль]] || 1 193 |- ! 712 | [[Орынкул]] || 1 192 |- ! 713 | [[Сарсенкуль]] || 1 192 |- ! 714 | [[Ханифа]] || 1 190 |- ! 715 | [[Адеми]] || 1 187 |- ! 716 | [[Нурикамал]] || 1 183 |- ! 717 | [[Жанагул]] || 1 181 |- ! 718 | [[Сабрина]] || 1 179 |- ! 719 | [[Дәмелі]] || 1 179 |- ! 720 | [[Кулайша]] || 1 175 |- ! 721 | [[Сайра]] || 1 175 |- ! 722 | [[Лашын]] || 1 173 |- ! 723 | [[Базаркул]] || 1 167 |- ! 724 | [[Кульсара]] || 1 166 |- ! 725 | [[Гайни]] || 1 165 |- ! 726 | [[Инара]] || 1 165 |- ! 727 | [[Акниет]] || 1 163 |- ! 728 | [[Магрипа]] || 1 162 |- ! 729 | [[Ұлбала]] || 1 158 |- ! 730 | [[Булбул]] || 1 150 |- ! 731 | [[Кульшат]] || 1 145 |- ! 732 | [[Данагул]] || 1 141 |- ! 733 | [[Еркенұр]] || 1 140 |- ! 734 | [[Аякоз]] || 1 139 |- ! 735 | [[Әзиза]] || 1 136 |- ! 736 | [[Рауан]] || 1 135 |- ! 737 | [[Тлектес]] || 1 131 |- ! 738 | [[Асылайым]] || 1 130 |- ! 739 | [[Айкүнім]] || 1 124 |- ! 740 | [[Береке]] || 1 122 |- ! 741 | [[Калампыр]] || 1 119 |- ! 742 | [[Айлуна]] || 1 118 |- ! 743 | [[Зарема]] || 1 116 |- ! 744 | [[Ариана]] || 1 115 |- ! 745 | [[Акбаян]] || 1 115 |- ! 746 | [[Манар]] || 1 111 |- ! 747 | [[Зинаида]] || 1 110 |- ! 748 | [[Багдагул]] || 1 109 |- ! 749 | [[Оксана]] || 1 104 |- ! 750 | [[Бигайша]] || 1 103 |- ! 751 | [[Айбарша]] || 1 103 |- ! 752 | [[Райкуль]] || 1 102 |- ! 753 | [[Тасним]] || 1 102 |- ! 754 | [[Кулсара]] || 1 102 |- ! 755 | [[Людмила]] || 1 100 |- ! 756 | [[Екатерина]] || 1 099 |- ! 757 | [[Ольга]] || 1 098 |- ! 758 | [[Жайнагул]] || 1 096 |- ! 759 | [[Алтынгүл]] || 1 084 |- ! 760 | [[Рания]] || 1 082 |- ! 761 | [[Амангүл]] || 1 081 |- ! 762 | [[Торгын]] || 1 079 |- ! 763 | [[Нурслу]] || 1 078 |- ! 764 | [[Майраш]] || 1 074 |- ! 765 | [[Бибайша]] || 1 074 |- ! 766 | [[Айтжан]] || 1 072 |- ! 767 | [[Гүлнара]] || 1 072 |- ! 768 | [[Амаль]] || 1 071 |- ! 769 | [[Дарья]] || 1 069 |- ! 770 | [[Кулимхан]] || 1 068 |- ! 771 | [[Ақдидар]] || 1 068 |- ! 772 | [[Орал]] || 1 066 |- ! 773 | [[Замзагул]] || 1 062 |- ! 774 | [[Гүлжазира]] || 1 060 |- ! 775 | [[Гүлайым]] || 1 060 |- ! 776 | [[Гүлбақыт]] || 1 057 |- ! 777 | [[Улдай]] || 1 057 |- ! 778 | [[Тұмар]] || 1 056 |- ! 779 | [[Тұрсынай]] || 1 051 |- ! 780 | [[Бактылы]] || 1 048 |- ! 781 | [[Жаңылсын]] || 1 044 |- ! 782 | [[Орынтай]] || 1 043 |- ! 783 | [[Коркем]] || 1 043 |- ! 784 | [[Бахтыгуль]] || 1 041 |- ! 785 | [[Тоты]] || 1 041 |- ! 786 | [[Асемкуль]] || 1 040 |- ! 787 | [[Самина]] || 1 038 |- ! 788 | [[Анна]] || 1 038 |- ! 789 | [[Тамила]] || 1 036 |- ! 790 | [[Шарапат]] || 1 036 |- ! 791 | [[Аксауле]] || 1 035 |- ! 792 | [[Мулдир]] || 1 035 |- ! 793 | [[Кульпаш]] || 1 034 |- ! 794 | [[Ания]] || 1 030 |- ! 795 | [[Тоқжан]] || 1 028 |- ! 796 | [[Насиба]] || 1 027 |- ! 797 | [[Алтынкул]] || 1 027 |- ! 798 | [[Аселя]] || 1 025 |- ! 799 | [[Данель]] || 1 023 |- ! 800 | [[Сарсенкул]] || 1 019 |- ! 801 | [[Гуляим]] || 1 018 |- ! 802 | [[Маруа]] || 1 017 |- ! 803 | [[Балғын]] || 1 014 |- ! 804 | [[Кульзада]] || 1 010 |- ! 805 | [[Нурбану]] || 1 007 |- ! 806 | [[Ильмира]] || 1 005 |- ! 807 | [[Жайнагүл]] || 1 003 |- ! 808 | [[Анаркуль]] || 999 |- ! 809 | [[Улданай]] || 998 |- ! 810 | [[Рысалды]] || 996 |- ! 811 | [[Сапаркул]] || 995 |- ! 812 | [[Ақжібек]] || 994 |- ! 813 | [[Загира]] || 986 |- ! 814 | [[Жанаргүл]] || 986 |- ! 815 | [[Гүлсара]] || 986 |- ! 816 | [[Сапура]] || 985 |- ! 817 | [[Куланда]] || 984 |- ! 818 | [[Аяулы]] || 984 |- ! 819 | [[Гулия]] || 983 |- ! 820 | [[Ултуар]] || 982 |- ! 821 | [[Мансия]] || 980 |- ! 822 | [[Гүлназым]] || 980 |- ! 823 | [[Айза]] || 977 |- ! 824 | [[Қырмызы]] || 976 |- ! 825 | [[Зәуре]] || 974 |- ! 826 | [[Бахытжан]] || 974 |- ! 827 | [[Алсу]] || 972 |- ! 828 | [[Нұрия]] || 971 |- ! 829 | [[Көркемай]] || 971 |- ! 830 | [[Анипа]] || 969 |- ! 831 | [[Нурбике]] || 969 |- ! 832 | [[Аклима]] || 966 |- ! 833 | [[Латифа]] || 965 |- ! 834 | [[Акмаржан]] || 954 |- ! 835 | [[Кәмила]] || 952 |- ! 836 | [[Кульзира]] || 947 |- ! 837 | [[Ақторғын]] || 943 |- ! 838 | [[Аян]] || 940 |- ! 839 | [[Саягуль]] || 938 |- ! 840 | [[Таншолпан]] || 937 |- ! 841 | [[Айшуақ]] || 934 |- ! 842 | [[Виктория]] || 933 |- ! 843 | [[Құндызай]] || 933 |- ! 844 | [[Кенже]] || 932 |- ! 845 | [[Любовь]] || 930 |- ! 846 | [[Гульфия]] || 929 |- ! 847 | [[Айана]] || 927 |- ! 848 | [[Элина]] || 925 |- ! 849 | [[Кырмызы]] || 924 |- ! 850 | [[Саркыт]] || 924 |- ! 851 | [[Аксулу]] || 924 |- ! 852 | [[Шаттық]] || 923 |- ! 853 | [[Әдина]] || 922 |- ! 854 | [[Зубайра]] || 922 |- ! 855 | [[Нәзира]] || 918 |- ! 856 | [[Енлик]] || 915 |- ! 857 | [[Нурбиби]] || 912 |- ! 858 | [[Умида]] || 911 |- ! 859 | [[Менсулу]] || 905 |- ! 860 | [[Мирамгуль]] || 904 |- ! 861 | [[Турсун]] || 900 |- ! 862 | [[Кулянда]] || 900 |- ! 863 | [[Шинар]] || 898 |- ! 864 | [[Кайша]] || 898 |- ! 865 | [[Марта]] || 898 |- ! 866 | [[Күнсұлу]] || 897 |- ! 867 | [[Зайнаб]] || 896 |- ! 868 | [[Шарбану]] || 892 |- ! 869 | [[Дамеля]] || 889 |- ! 870 | [[Нұрбақыт]] || 888 |- ! 871 | [[Ақзере]] || 888 |- ! 872 | [[Анел]] || 887 |- ! 873 | [[Кундызай]] || 886 |- ! 874 | [[Ақпейіл]] || 885 |- ! 875 | [[Маргарита]] || 881 |- ! 876 | [[Гулзия]] || 880 |- ! 877 | [[Тыныштык]] || 876 |- ! 878 | [[Дамиля]] || 874 |- ! 879 | [[Алиса]] || 873 |- ! 880 | [[Жанару]] || 872 |- ! 881 | [[Айкоркем]] || 870 |- ! 882 | [[Асылтас]] || 866 |- ! 883 | [[Закира]] || 864 |- ! 884 | [[Райгул]] || 862 |- ! 885 | [[Айдария]] || 860 |- ! 886 | [[Аруана]] || 860 |- ! 887 | [[Нурайым]] || 859 |- ! 888 | [[Кенжегүл]] || 858 |- ! 889 | [[Сапаркуль]] || 857 |- ! 890 | [[Кунслу]] || 855 |- ! 891 | [[Нұрайша]] || 855 |- ! 892 | [[Фируза]] || 855 |- ! 893 | [[Мухаббат]] || 855 |- ! 894 | [[Дильнара]] || 854 |- ! 895 | [[Марфуга]] || 854 |- ! 896 | [[Эмилия]] || 854 |- ! 897 | [[Гүлнәз]] || 853 |- ! 898 | [[Шамшия]] || 853 |- ! 899 | [[Жәудір]] || 852 |- ! 900 | [[Кундуз]] || 851 |- ! 901 | [[Жұмагүл]] || 850 |- ! 902 | [[Кульзия]] || 849 |- ! 903 | [[Ханзада]] || 849 |- ! 904 | [[Гүлбаршын]] || 848 |- ! 905 | [[Айбота]] || 844 |- ! 906 | [[Еркем]] || 843 |- ! 907 | [[Бахытгул]] || 843 |- ! 908 | [[Асма]] || 843 |- ! 909 | [[Бақтыгүл]] || 843 |- ! 910 | [[Назима]] || 842 |- ! 911 | [[Токжан]] || 842 |- ! 912 | [[Бахытжамал]] || 841 |- ! 913 | [[Галя]] || 840 |- ! 914 | [[Базаргул]] || 838 |- ! 915 | [[Каракат]] || 837 |- ! 916 | [[Зара]] || 834 |- ! 917 | [[Іңкар]] || 833 |- ! 918 | [[Мейрамкүл]] || 832 |- ! 919 | [[Кенжекуль]] || 826 |- ! 920 | [[Таңнұр]] || 824 |- ! 921 | [[Акгуль]] || 823 |- ! 922 | [[Гулшара]] || 819 |- ! 923 | [[Гульмайра]] || 817 |- ! 924 | [[Айида]] || 817 |- ! 925 | [[Эльнура]] || 809 |- ! 926 | [[Кенжетай]] || 808 |- ! 927 | [[Ермек]] || 807 |- ! 928 | [[Кулзира]] || 805 |- ! 929 | [[Арман]] || 803 |- ! 930 | [[Анэль]] || 801 |- ! 931 | [[Надия]] || 801 |- ! 932 | [[Қызғалдақ]] || 800 |- ! 933 | [[Жәмила]] || 799 |- ! 934 | [[Айымгул]] || 799 |- ! 935 | [[Сагыныш]] || 798 |- ! 936 | [[Нина]] || 796 |- ! 937 | [[Жемис]] || 790 |- ! 938 | [[Базаргуль]] || 789 |- ! 939 | [[Кулзада]] || 785 |- ! 940 | [[Сәбина]] || 784 |- ! 941 | [[Лиана]] || 784 |- ! 942 | [[Хафиза]] || 783 |- ! 943 | [[Саяна]] || 782 |- ! 944 | [[Кульжамал]] || 782 |- ! 945 | [[Гульбакыт]] || 782 |- ! 946 | [[Гүлмарал]] || 780 |- ! 947 | [[Айқаракөз]] || 779 |- ! 948 | [[Наиля]] || 778 |- ! 949 | [[Рано]] || 776 |- ! 950 | [[Бегайым]] || 775 |- ! 951 | [[Анаргүл]] || 775 |- ! 952 | [[Ақмоншақ]] || 774 |- ! 953 | [[Набат]] || 774 |- ! 954 | [[Бахыткул]] || 773 |- ! 955 | [[Гүлнәр]] || 773 |- ! 956 | [[Мархаба]] || 772 |- ! 957 | [[Нуржан]] || 771 |- ! 958 | [[Маржангуль]] || 770 |- ! 959 | [[Гульбарам]] || 769 |- ! 960 | [[Хабиба]] || 769 |- ! 961 | [[Тамина]] || 767 |- ! 962 | [[Гулжанар]] || 766 |- ! 963 | [[Ардана]] || 765 |- ! 964 | [[Сафура]] || 765 |- ! 965 | [[Кулпаш]] || 764 |- ! 966 | [[Кабира]] || 764 |- ! 967 | [[Нурипа]] || 763 |- ! 968 | [[Кулайхан]] || 763 |- ! 969 | [[Нұрлы]] || 763 |- ! 970 | [[Лена]] || 762 |- ! 971 | [[Гулчехра]] || 761 |- ! 972 | [[Гаукар]] || 760 |- ! 973 | [[Хатира]] || 759 |- ! 974 | [[Ақмерей]] || 757 |- ! 975 | [[Юлия]] || 755 |- ! 976 | [[Рысгуль]] || 755 |- ! 977 | [[Динар]] || 755 |- ! 978 | [[Асылзада]] || 753 |- ! 979 | [[Нурсая]] || 753 |- ! 980 | [[Нурзада]] || 752 |- ! 981 | [[Макен]] || 751 |- ! 982 | [[Анаркул]] || 751 |- ! 983 | [[Аянұр]] || 751 |- ! 984 | [[Эльдана]] || 748 |- ! 985 | [[Кулан]] || 748 |- ! 986 | [[Зада]] || 747 |- ! 987 | [[Алмакуль]] || 747 |- ! 988 | [[Назия]] || 746 |- ! 989 | [[Балайым]] || 746 |- ! 990 | [[Салия]] || 746 |- ! 991 | [[Айсафи]] || 745 |- ! 992 | [[Ултай]] || 744 |- ! 993 | [[Гульжанар]] || 742 |- ! 994 | [[Дурия]] || 740 |- ! 995 | [[Пернекуль]] || 740 |- ! 996 | [[Шынарай]] || 735 |- ! 997 | [[Кулсин]] || 733 |- ! 998 | [[Бахтыгул]] || 732 |- ! 999 | [[Рената]] || 731 |- ! 1000 | [[Гулжаухар]] || 729 |- ! 1001 | [[Жұпар]] || 729 |- ! 1002 | [[Акгул]] || 728 |- ! 1003 | [[Айзара]] || 727 |- ! 1004 | [[Дилбар]] || 725 |- ! 1005 | [[Тазагул]] || 725 |- ! 1006 | [[Әлфия]] || 724 |- ! 1007 | [[Шнар]] || 723 |- ! 1008 | [[Калдыкуль]] || 723 |- ! 1009 | [[Линара]] || 723 |- ! 1010 | [[Нұрайна]] || 723 |- ! 1011 | [[Мирамкуль]] || 723 |- ! 1012 | [[Лида]] || 722 |- ! 1013 | [[Баянсулу]] || 720 |- ! 1014 | [[Насип]] || 719 |- ! 1015 | [[Ләйла]] || 718 |- ! 1016 | [[Ақкенже]] || 718 |- ! 1017 | [[Орынгуль]] || 717 |- ! 1018 | [[Гульжиян]] || 717 |- ! 1019 | [[Калимаш]] || 716 |- ! 1020 | [[Регина]] || 716 |- ! 1021 | [[Жанслу]] || 715 |- ! 1022 | [[Ақбөбек]] || 714 |- ! 1023 | [[Базар]] || 714 |- ! 1024 | [[Анастасия]] || 713 |- ! 1025 | [[Алана]] || 713 |- ! 1026 | [[Казиза]] || 713 |- ! 1027 | [[Зейнеш]] || 712 |- ! 1028 | [[Жаңагүл]] || 710 |- ! 1029 | [[Оразкүл]] || 709 |- ! 1030 | [[Ултуган]] || 709 |- ! 1031 | [[Елизавета]] || 707 |- ! 1032 | [[Руфина]] || 704 |- ! 1033 | [[Баянсұлу]] || 700 |- ! 1034 | [[Сулу]] || 698 |- ! 1035 | [[Мольдир]] || 697 |- ! 1036 | [[Торғын]] || 695 |- ! 1037 | [[Бақыткүл]] || 694 |- ! 1038 | [[Рухия]] || 692 |- ! 1039 | [[Кульпан]] || 689 |- ! 1040 | [[Жанылхан]] || 688 |- ! 1041 | [[Асемкул]] || 686 |- ! 1042 | [[Калдыгуль]] || 686 |- ! 1043 | [[Маржанкуль]] || 684 |- ! 1044 | [[Бегім]] || 683 |- ! 1045 | [[Сабила]] || 682 |- ! 1046 | [[Күләш]] || 682 |- ! 1047 | [[Орынгул]] || 682 |- ! 1048 | [[Кульзипа]] || 681 |- ! 1049 | [[Кенжекул]] || 681 |- ! 1050 | [[Несипкуль]] || 680 |- ! 1051 | [[Тарбия]] || 680 |- ! 1052 | [[Женискуль]] || 680 |- ! 1053 | [[Калдыгул]] || 679 |- ! 1054 | [[Ұлбике]] || 679 |- ! 1055 | [[Шуга]] || 678 |- ! 1056 | [[Гайша]] || 678 |- ! 1057 | [[Жаркын]] || 676 |- ! 1058 | [[Жанылдык]] || 676 |- ! 1059 | [[Райкул]] || 676 |- ! 1060 | [[Гульфайруз]] || 676 |- ! 1061 | [[Айбану]] || 675 |- ! 1062 | [[Бикен]] || 675 |- ! 1063 | [[Нуржанат]] || 675 |- ! 1064 | [[Сұлушаш]] || 674 |- ! 1065 | [[Назигул]] || 674 |- ! 1066 | [[Бұлбұл]] || 672 |- ! 1067 | [[Насихат]] || 671 |- ! 1068 | [[Жайнар]] || 671 |- ! 1069 | [[Бахтигул]] || 671 |- ! 1070 | [[Шарбан]] || 670 |- ! 1071 | [[Сана]] || 668 |- ! 1072 | [[Гульнура]] || 666 |- ! 1073 | [[Айбала]] || 664 |- ! 1074 | [[Алау]] || 663 |- ! 1075 | [[Кульбарам]] || 663 |- ! 1076 | [[Каншаим]] || 662 |- ! 1077 | [[Лия]] || 662 |- ! 1078 | [[Ильнара]] || 661 |- ! 1079 | [[Ақнәзік]] || 657 |- ! 1080 | [[Айсель]] || 656 |- ! 1081 | [[Калдыкул]] || 656 |- ! 1082 | [[Софья]] || 655 |- ! 1083 | [[Сезим]] || 655 |- ! 1084 | [[Гулжамила]] || 654 |- ! 1085 | [[Дилфуза]] || 654 |- ! 1086 | [[Пернекул]] || 654 |- ! 1087 | [[Калжан]] || 653 |- ! 1088 | [[Бейсенкуль]] || 652 |- ! 1089 | [[Тазагуль]] || 651 |- ! 1090 | [[Кулпан]] || 651 |- ! 1091 | [[Арухан]] || 651 |- ! 1092 | [[Аққу]] || 651 |- ! 1093 | [[Дамет]] || 650 |- ! 1094 | [[Ділдә]] || 650 |- ! 1095 | [[Гулбакыт]] || 646 |- ! 1096 | [[Майгул]] || 646 |- ! 1097 | [[Гүлжамал]] || 645 |- ! 1098 | [[Саним]] || 644 |- ! 1099 | [[Аэлита]] || 643 |- ! 1100 | [[Атиркуль]] || 642 |- ! 1101 | [[Зайда]] || 640 |- ! 1102 | [[Зерде]] || 640 |- ! 1103 | [[Калипа]] || 639 |- ! 1104 | [[Нұрбану]] || 638 |- ! 1105 | [[Ельмира]] || 638 |- ! 1106 | [[Айсу]] || 638 |- ! 1107 | [[Дуйсенкул]] || 638 |- ! 1108 | [[Айткүл]] || 637 |- ! 1109 | [[Менслу]] || 636 |- ! 1110 | [[Бахит]] || 635 |- ! 1111 | [[Бағжан]] || 635 |- ! 1112 | [[Балдырган]] || 635 |- ! 1113 | [[Данэлия]] || 633 |- ! 1114 | [[Саламат]] || 631 |- ! 1115 | [[Кулжамал]] || 631 |- ! 1116 | [[Руза]] || 631 |- ! 1117 | [[Шайзада]] || 630 |- ! 1118 | [[Сұлу]] || 629 |- ! 1119 | [[Кулжахан]] || 629 |- ! 1120 | [[Балгын]] || 629 |- ! 1121 | [[Аршат]] || 629 |- ! 1122 | [[Александра]] || 629 |- ! 1123 | [[Гулсин]] || 628 |- ! 1124 | [[Раян]] || 626 |- ! 1125 | [[Айнакуль]] || 626 |- ! 1126 | [[Культай]] || 625 |- ! 1127 | [[Дуйсенкуль]] || 625 |- ! 1128 | [[Акку]] || 625 |- ! 1129 | [[Кулия]] || 625 |- ! 1130 | [[Бақнұр]] || 624 |- ! 1131 | [[Гулаим]] || 624 |- ! 1132 | [[Акжибек]] || 624 |- ! 1133 | [[Айкумис]] || 623 |- ! 1134 | [[Сагила]] || 623 |- ! 1135 | [[Зарипа]] || 623 |- ! 1136 | [[Азель]] || 623 |- ! 1137 | [[Аймекен]] || 622 |- ! 1138 | [[Наима]] || 621 |- ! 1139 | [[Бибихан]] || 620 |- ! 1140 | [[Бегімсұлу]] || 620 |- ! 1141 | [[Ақкербез]] || 619 |- ! 1142 | [[Капиза]] || 617 |- ! 1143 | [[Инаят]] || 616 |- ! 1144 | [[Балерке]] || 615 |- ! 1145 | [[Гулсая]] || 614 |- ! 1146 | [[Анжела]] || 613 |- ! 1147 | [[Ризагуль]] || 608 |- ! 1148 | [[Умитжан]] || 608 |- ! 1149 | [[Гулзина]] || 607 |- ! 1150 | [[Адэль]] || 605 |- ! 1151 | [[Аймерей]] || 604 |- ! 1152 | [[Гулистан]] || 603 |- ! 1153 | [[Гульбахыт]] || 603 |- ! 1154 | [[Ырысты]] || 602 |- ! 1155 | [[Назкен]] || 602 |- ! 1156 | [[Саулет]] || 601 |- ! 1157 | [[Аманкүл]] || 601 |- ! 1158 | [[Гулбаршин]] || 601 |- ! 1159 | [[Жаухар]] || 599 |- ! 1160 | [[Рсалды]] || 599 |- ! 1161 | [[Амалия]] || 598 |- ! 1162 | [[Мирамкул]] || 594 |- ! 1163 | [[Ғайни]] || 594 |- ! 1164 | [[Рысбике]] || 594 |- ! 1165 | [[Аина]] || 594 |- ! 1166 | [[Жумазия]] || 593 |- ! 1167 | [[Армангуль]] || 591 |- ! 1168 | [[Жангүл]] || 591 |- ! 1169 | [[Қарашаш]] || 590 |- ! 1170 | [[Айниса]] || 589 |- ! 1171 | [[Рыскүл]] || 588 |- ! 1172 | [[Нұржанат]] || 588 |- ! 1173 | [[Макбал]] || 587 |- ! 1174 | [[Албина]] || 587 |- ! 1175 | [[Асылназ]] || 587 |- ! 1176 | [[Кульбану]] || 586 |- ! 1177 | [[Нурлы]] || 586 |- ! 1178 | [[Рымжан]] || 583 |- ! 1179 | [[Маржанкул]] || 583 |- ! 1180 | [[Гулайна]] || 581 |- ! 1181 | [[Назымгуль]] || 581 |- ! 1182 | [[Ақмейір]] || 581 |- ! 1183 | [[Женискул]] || 580 |- ! 1184 | [[Болган]] || 579 |- ! 1185 | [[Кызгалдак]] || 577 |- ! 1186 | [[Гулайм]] || 577 |- ! 1187 | [[Сулухан]] || 577 |- ! 1188 | [[Зияш]] || 576 |- ! 1189 | [[Сарбиназ]] || 576 |- ! 1190 | [[Манчук]] || 576 |- ! 1191 | [[Айтұмар]] || 576 |- ! 1192 | [[Рымтай]] || 575 |- ! 1193 | [[Ая]] || 574 |- ! 1194 | [[Нурдана]] || 573 |- ! 1195 | [[Дияна]] || 573 |- ! 1196 | [[Нурганым]] || 572 |- ! 1197 | [[Евгения]] || 571 |- ! 1198 | [[Балсезім]] || 571 |- ! 1199 | [[Калдыкыз]] || 570 |- ! 1200 | [[Бағдат]] || 568 |- ! 1201 | [[Толкынай]] || 567 |- ! 1202 | [[Шырай]] || 567 |- ! 1203 | [[Алмира]] || 565 |- ! 1204 | [[Хиуаз]] || 565 |- ! 1205 | [[Гульжихан]] || 565 |- ! 1206 | [[Ислана]] || 565 |- ! 1207 | [[Куляй]] || 565 |- ! 1208 | [[Лидия]] || 561 |- ! 1209 | [[Алла]] || 561 |- ! 1210 | [[Сәбира]] || 559 |- ! 1211 | [[Бейсенкул]] || 559 |- ! 1212 | [[Орынгүл]] || 559 |- ! 1213 | [[Зинеп]] || 558 |- ! 1214 | [[Қорлан]] || 558 |- ! 1215 | [[Тамаша]] || 557 |- ! 1216 | [[Нурбала]] || 557 |- ! 1217 | [[Агила]] || 556 |- ! 1218 | [[Ұлдай]] || 556 |- ! 1219 | [[Данна]] || 556 |- ! 1220 | [[Миргуль]] || 554 |- ! 1221 | [[Раш]] || 554 |- ! 1222 | [[Махпал]] || 553 |- ! 1223 | [[Гүлфайруз]] || 550 |- ! 1224 | [[Рымкеш]] || 550 |- ! 1225 | [[Еңілік]] || 548 |- ! 1226 | [[Таңсұлу]] || 548 |- ! 1227 | [[Ақару]] || 548 |- ! 1228 | [[Урзада]] || 548 |- ! 1229 | [[Ақсәуле]] || 548 |- ! 1230 | [[Жансель]] || 548 |- ! 1231 | [[Акзия]] || 547 |- ! 1232 | [[Оразгул]] || 547 |- ! 1233 | [[Шахизада]] || 546 |- ! 1234 | [[Айжарқын]] || 546 |- ! 1235 | [[Кульнар]] || 545 |- ! 1236 | [[Айтбала]] || 545 |- ! 1237 | [[Нұржайна]] || 545 |- ! 1238 | [[Ақзер]] || 545 |- ! 1239 | [[Інкар]] || 545 |- ! 1240 | [[Юлдуз]] || 544 |- ! 1241 | [[Жаксыгул]] || 542 |- ! 1242 | [[Акшолпан]] || 541 |- ! 1243 | [[Аккумис]] || 541 |- ! 1244 | [[Кульжахан]] || 540 |- ! 1245 | [[Маржангул]] || 539 |- ! 1246 | [[Лола]] || 539 |- ! 1247 | [[Тилектес]] || 539 |- ! 1248 | [[Дамина]] || 539 |- ! 1249 | [[Гульназия]] || 539 |- ! 1250 | [[Балназым]] || 538 |- ! 1251 | [[Шекер]] || 538 |- ! 1252 | [[Бакит]] || 537 |- ! 1253 | [[Зиба]] || 537 |- ! 1254 | [[Галима]] || 537 |- ! 1255 | [[Каршыга]] || 536 |- ! 1256 | [[Азия]] || 536 |- ! 1257 | [[Шолпанай]] || 533 |- ! 1258 | [[Гульжайна]] || 533 |- ! 1259 | [[Қадиша]] || 533 |- ! 1260 | [[Еркеш]] || 532 |- ! 1261 | [[Алмакул]] || 532 |- ! 1262 | [[Жанаркуль]] || 532 |- ! 1263 | [[Казима]] || 532 |- ! 1264 | [[Мейраш]] || 531 |- ! 1265 | [[Орынкүл]] || 531 |- ! 1266 | [[Гульжаухар]] || 531 |- ! 1267 | [[Дамежан]] || 529 |- ! 1268 | [[Рысгул]] || 529 |- ! 1269 | [[Асылхан]] || 528 |- ! 1270 | [[Гульхан]] || 526 |- ! 1271 | [[Сәлима]] || 526 |- ! 1272 | [[Гулхан]] || 526 |- ! 1273 | [[Жангуль]] || 524 |- ! 1274 | [[Нуриля]] || 524 |- ! 1275 | [[Адэля]] || 524 |- ! 1276 | [[Жумаш]] || 524 |- ! 1277 | [[Маруся]] || 523 |- ! 1278 | [[Акбала]] || 523 |- ! 1279 | [[Алида]] || 522 |- ! 1280 | [[Канипа]] || 521 |- ! 1281 | [[Райгүл]] || 521 |- ! 1282 | [[Тойган]] || 520 |- ! 1283 | [[Жамига]] || 519 |- ! 1284 | [[Сакыпжамал]] || 519 |- ! 1285 | [[Оралхан]] || 518 |- ! 1286 | [[Гүлімай]] || 518 |- ! 1287 | [[Кулзипа]] || 517 |- ! 1288 | [[Латипа]] || 517 |- ! 1289 | [[Румейса]] || 517 |- ! 1290 | [[Нұрсила]] || 517 |- ! 1291 | [[Ләйлім]] || 517 |- ! 1292 | [[Хамида]] || 517 |- ! 1293 | [[Гулнора]] || 517 |- ! 1294 | [[Нармин]] || 517 |- ! 1295 | [[Ажаркуль]] || 517 |- ! 1296 | [[Ализа]] || 516 |- ! 1297 | [[Сапаргул]] || 514 |- ! 1298 | [[Нұрсауле]] || 514 |- ! 1299 | [[Елмира]] || 513 |- ! 1300 | [[Куляим]] || 512 |- ! 1301 | [[Кулай]] || 512 |- ! 1302 | [[Халия]] || 511 |- ! 1303 | [[Камал]] || 511 |- ! 1304 | [[Дидара]] || 510 |- ! 1305 | [[Күмісай]] || 510 |- ! 1306 | [[Аймен]] || 510 |- ! 1307 | [[Вера]] || 509 |- ! 1308 | [[Аделья]] || 507 |- ! 1309 | [[Ақбілек]] || 507 |- ! 1310 | [[Анжелика]] || 506 |- ! 1311 | [[Әсима]] || 506 |- ! 1312 | [[Шакира]] || 504 |- ! 1313 | [[Сайраш]] || 504 |- ! 1314 | [[Кумыс]] || 504 |- ! 1315 | [[Ақшолпан]] || 502 |- ! 1316 | [[Лайля]] || 501 |- ! 1317 | [[Бейбіт]] || 500 |- ! 1318 | [[Аймереке]] || 499 |- ! 1319 | [[Сәнім]] || 498 |- ! 1320 | [[Нарқыз]] || 497 |- ! 1321 | [[Шахризада]] || 496 |- ! 1322 | [[Гавхар]] || 496 |- ! 1323 | [[Гүлзия]] || 495 |- ! 1324 | [[Жансауле]] || 495 |- ! 1325 | [[Далида]] || 495 |- ! 1326 | [[Нәзік]] || 494 |- ! 1327 | [[Агайша]] || 494 |- ! 1328 | [[Аигерим]] || 494 |- ! 1329 | [[Кульшара]] || 493 |- ! 1330 | [[Зейнегуль]] || 492 |- ! 1331 | [[Атиркул]] || 489 |- ! 1332 | [[Камаш]] || 489 |- ! 1333 | [[Алмажан]] || 488 |- ! 1334 | [[Кансулу]] || 488 |- ! 1335 | [[Наз]] || 488 |- ! 1336 | [[Улбосин]] || 487 |- ! 1337 | [[Балзира]] || 487 |- ! 1338 | [[Турсынхан]] || 486 |- ! 1339 | [[Гулайша]] || 485 |- ! 1340 | [[Несип]] || 484 |- ! 1341 | [[Нұрзада]] || 484 |- ! 1342 | [[Анэля]] || 482 |- ! 1343 | [[Керемет]] || 482 |- ! 1344 | [[Кербез]] || 480 |- ! 1345 | [[Ангелина]] || 480 |- ! 1346 | [[Гулбахар]] || 480 |- ! 1347 | [[Мәлика]] || 479 |- ! 1348 | [[Бибісара]] || 478 |- ! 1349 | [[Жанылган]] || 478 |- ! 1350 | [[Асема]] || 477 |- ! 1351 | [[Умыт]] || 475 |- ! 1352 | [[Орынай]] || 475 |- ! 1353 | [[Гулсезим]] || 475 |- ! 1354 | [[Рысхан]] || 474 |- ! 1355 | [[Шахноза]] || 472 |- ! 1356 | [[Малике]] || 471 |- ! 1357 | [[Рауана]] || 471 |- ! 1358 | [[Эсмира]] || 470 |- ! 1359 | [[Турсынкуль]] || 469 |- ! 1360 | [[Турсунай]] || 468 |- ! 1361 | [[Жангүлім]] || 468 |- ! 1362 | [[Гульсана]] || 468 |- ! 1363 | [[Гулзипа]] || 468 |- ! 1364 | [[Елназ]] || 467 |- ! 1365 | [[Нүргүл]] || 467 |- ! 1366 | [[Сумайя]] || 467 |- ! 1367 | [[Раушангуль]] || 466 |- ! 1368 | [[Айхан]] || 466 |- ! 1369 | [[Айжана]] || 465 |- ! 1370 | [[Жанаркул]] || 465 |- ! 1371 | [[Нармина]] || 464 |- ! 1372 | [[Мариам]] || 463 |- ! 1373 | [[Гульзина]] || 462 |- ! 1374 | [[Кристина]] || 461 |- ! 1375 | [[Саягүл]] || 461 |- ! 1376 | [[Гүлжанар]] || 461 |- ! 1377 | [[Анелия]] || 461 |- ! 1378 | [[Сагида]] || 461 |- ! 1379 | [[Турсынкул]] || 460 |- ! 1380 | [[Гулмайра]] || 460 |- ! 1381 | [[Кульгайша]] || 459 |- ! 1382 | [[Мәрия]] || 458 |- ! 1383 | [[Канзада]] || 457 |- ! 1384 | [[Балхадиша]] || 457 |- ! 1385 | [[Жумагыз]] || 456 |- ! 1386 | [[Акслу]] || 456 |- ! 1387 | [[Култай]] || 456 |- ! 1388 | [[Дамегуль]] || 455 |- ! 1389 | [[Гүлсана]] || 455 |- ! 1390 | [[Гульфара]] || 453 |- ! 1391 | [[Турар]] || 453 |- ! 1392 | [[Рамиля]] || 452 |- ! 1393 | [[Зейне]] || 452 |- ! 1394 | [[Зулпия]] || 451 |- ! 1395 | [[Эльназ]] || 450 |- ! 1396 | [[Парасат]] || 449 |- ! 1397 | [[Майнур]] || 448 |- ! 1398 | [[Аруай]] || 448 |- ! 1399 | [[Сагадат]] || 448 |- ! 1400 | [[Кульжиян]] || 448 |- ! 1401 | [[Умитай]] || 447 |- ! 1402 | [[Бибижамал]] || 447 |- ! 1403 | [[Бибижан]] || 446 |- ! 1404 | [[Камария]] || 446 |- ! 1405 | [[Айшагүл]] || 445 |- ! 1406 | [[Кулзия]] || 445 |- ! 1407 | [[Канагат]] || 445 |- ! 1408 | [[Айнакул]] || 444 |- ! 1409 | [[Әминә]] || 444 |- ! 1410 | [[Әдемай]] || 444 |- ! 1411 | [[Айеркем]] || 443 |- ! 1412 | [[Лина]] || 442 |- ! 1413 | [[Каншайым]] || 442 |- ! 1414 | [[Бақытнұр]] || 441 |- ! 1415 | [[Илана]] || 440 |- ! 1416 | [[Оразгуль]] || 440 |- ! 1417 | [[Бибажар]] || 439 |- ! 1418 | [[Айжаркын]] || 439 |- ! 1419 | [[Зылиха]] || 438 |- ! 1420 | [[Нұрлыайым]] || 436 |- ! 1421 | [[Айымхан]] || 435 |- ! 1422 | [[Кулжамила]] || 434 |- ! 1423 | [[Акмоншак]] || 433 |- ! 1424 | [[Гулфайруз]] || 433 |- ! 1425 | [[Яна]] || 432 |- ! 1426 | [[Карлгаш]] || 432 |- ! 1427 | [[Райян]] || 430 |- ! 1428 | [[Казына]] || 430 |- ! 1429 | [[Насима]] || 430 |- ! 1430 | [[Батес]] || 429 |- ! 1431 | [[Баршагуль]] || 429 |- ! 1432 | [[Айшанұр]] || 429 |- ! 1433 | [[Нұршуақ]] || 429 |- ! 1434 | [[Еркеайым]] || 429 |- ! 1435 | [[Дамелия]] || 428 |- ! 1436 | [[Нуркуль]] || 428 |- ! 1437 | [[Риана]] || 427 |- ! 1438 | [[Калбике]] || 427 |- ! 1439 | [[Тлеулес]] || 426 |- ! 1440 | [[Гулжайнар]] || 426 |- ! 1441 | [[Айша Бибі]] || 425 |- ! 1442 | [[Гульстан]] || 425 |- ! 1443 | [[Айкенже]] || 425 |- ! 1444 | [[Еркинай]] || 425 |- ! 1445 | [[Тансулу]] || 423 |- ! 1446 | [[Айтгул]] || 423 |- ! 1447 | [[Казина]] || 423 |- ! 1448 | [[Шугыла]] || 422 |- ! 1449 | [[Ирада]] || 422 |- ! 1450 | [[Гульдария]] || 422 |- ! 1451 | [[Эльза]] || 422 |- ! 1452 | [[Нурлыгул]] || 421 |- ! 1453 | [[Бейбитгуль]] || 420 |- ! 1454 | [[Нилуфар]] || 419 |- ! 1455 | [[Жумагайша]] || 418 |- ! 1456 | [[Анелья]] || 418 |- ! 1457 | [[Самига]] || 417 |- ! 1458 | [[Сагат]] || 417 |- ! 1459 | [[Танзиля]] || 417 |- ! 1460 | [[Руслана]] || 416 |- ! 1461 | [[Гульчехра]] || 416 |- ! 1462 | [[Гульзипа]] || 416 |- ! 1463 | [[Гулайхан]] || 415 |- ! 1464 | [[Мираш]] || 415 |- ! 1465 | [[Женисгуль]] || 415 |- ! 1466 | [[Кира]] || 415 |- ! 1467 | [[Азина]] || 414 |- ! 1468 | [[Кулаим]] || 413 |- ! 1469 | [[Биби]] || 413 |- ! 1470 | [[Дильяра]] || 412 |- ! 1471 | [[Айлан]] || 411 |- ! 1472 | [[Милена]] || 411 |- ! 1473 | [[Рахиля]] || 410 |- ! 1474 | [[Бикеш]] || 410 |- ! 1475 | [[Алтынзер]] || 410 |- ! 1476 | [[Гулдария]] || 410 |- ! 1477 | [[Захира]] || 409 |- ! 1478 | [[Кенжеш]] || 409 |- ! 1479 | [[Мирамгул]] || 408 |- ! 1480 | [[Гулстан]] || 407 |- ! 1481 | [[Баршагул]] || 407 |- ! 1482 | [[Анархан]] || 407 |- ! 1483 | [[Райла]] || 407 |- ! 1484 | [[Жупаркуль]] || 407 |- ! 1485 | [[Турган]] || 406 |- ! 1486 | [[Султана]] || 406 |- ! 1487 | [[Бейбит]] || 405 |- ! 1488 | [[Шайза]] || 404 |- ! 1489 | [[Жанылай]] || 404 |- ! 1490 | [[Дильфуза]] || 404 |- ! 1491 | [[Ансаган]] || 404 |- ! 1492 | [[Севара]] || 403 |- ! 1493 | [[Бикамал]] || 403 |- ! 1494 | [[Камчат]] || 403 |- ! 1495 | [[Камалия]] || 403 |- ! 1496 | [[Мастура]] || 402 |- ! 1497 | [[Шакизат]] || 402 |- ! 1498 | [[Дияра]] || 402 |- ! 1499 | [[Алимаш]] || 401 |- ! 1500 | [[Саягул]] || 401 |- ! 1501 | [[Айрис]] || 401 |- ! 1502 | [[Гульназира]] || 400 |- ! 1503 | [[Калбиби]] || 400 |- ! 1504 | [[Шаттык]] || 399 |- ! 1505 | [[Нуржауган]] || 399 |- ! 1506 | [[Умутжан]] || 399 |- ! 1507 | [[Гульсая]] || 398 |- ! 1508 | [[Катима]] || 398 |- ! 1509 | [[Карлагаш]] || 398 |- ! 1510 | [[Жумажан]] || 398 |- ! 1511 | [[Зарифа]] || 397 |- ! 1512 | [[Ева]] || 397 |- ! 1513 | [[Саракуль]] || 396 |- ! 1514 | [[Дильбар]] || 396 |- ! 1515 | [[Зибагуль]] || 395 |- ! 1516 | [[Бірғаным]] || 395 |- ! 1517 | [[Ширин]] || 394 |- ! 1518 | [[Жәнел]] || 394 |- ! 1519 | [[Багиля]] || 393 |- ! 1520 | [[Урхия]] || 392 |- ! 1521 | [[Жаудир]] || 391 |- ! 1522 | [[Лира]] || 390 |- ! 1523 | [[Акзер]] || 390 |- ! 1524 | [[Жанетта]] || 390 |- ! 1525 | [[Гүлхан]] || 387 |- ! 1526 | [[Шакизада]] || 387 |- ! 1527 | [[Нафиса]] || 387 |- ! 1528 | [[Ұлту]] || 387 |- ! 1529 | [[Шакен]] || 387 |- ! 1530 | [[Нурбакыт]] || 387 |- ! 1531 | [[Рымкуль]] || 387 |- ! 1532 | [[Рада]] || 386 |- ! 1533 | [[Асмира]] || 384 |- ! 1534 | [[Қалима]] || 384 |- ! 1535 | [[Зару]] || 384 |- ! 1536 | [[Гулмаржан]] || 384 |- ! 1537 | [[Гузель]] || 383 |- ! 1538 | [[Несипкул]] || 383 |- ! 1539 | [[Жамалхан]] || 382 |- ! 1540 | [[Оразхан]] || 382 |- ! 1541 | [[Айтгуль]] || 381 |- ! 1542 | [[Гулзинат]] || 381 |- ! 1543 | [[Нуркамал]] || 381 |- ! 1544 | [[Жәзира]] || 380 |- ! 1545 | [[Тумар]] || 379 |- ! 1546 | [[Фаризат]] || 379 |- ! 1547 | [[Курбанкул]] || 379 |- ! 1548 | [[Куляйхан]] || 378 |- ! 1549 | [[Багира]] || 378 |- ! 1550 | [[Данира]] || 378 |- ! 1551 | [[Арайлы]] || 378 |- ! 1552 | [[Дамегул]] || 377 |- ! 1553 | [[Айлун]] || 376 |- ! 1554 | [[Базаркүл]] || 376 |- ! 1555 | [[Рысбала]] || 376 |- ! 1556 | [[Райан]] || 376 |- ! 1557 | [[Шамшат]] || 376 |- ! 1558 | [[Вероника]] || 375 |- ! 1559 | [[Жәмилә]] || 374 |- ! 1560 | [[Кулгайша]] || 373 |- ! 1561 | [[Джамила]] || 373 |- ! 1562 | [[Ақсұлу]] || 373 |- ! 1563 | [[Бибикуль]] || 372 |- ! 1564 | [[Кулипа]] || 372 |- ! 1565 | [[Алиана]] || 371 |- ! 1566 | [[Дильда]] || 371 |- ! 1567 | [[Гульфира]] || 370 |- ! 1568 | [[Казна]] || 370 |- ! 1569 | [[Алтынхан]] || 369 |- ! 1570 | [[Амангайша]] || 369 |- ! 1571 | [[Гулдаурен]] || 369 |- ! 1572 | [[Тойдык]] || 369 |- ! 1573 | [[Аминат]] || 369 |- ! 1574 | [[Рыс]] || 368 |- ! 1575 | [[Толқынай]] || 368 |- ! 1576 | [[Жаксыгуль]] || 367 |- ! 1577 | [[Ахмарал]] || 367 |- ! 1578 | [[Гүлдария]] || 365 |- ! 1579 | [[Айкүн]] || 364 |- ! 1580 | [[Карылга]] || 364 |- ! 1581 | [[Куттыкыз]] || 364 |- ! 1582 | [[Минура]] || 364 |- ! 1583 | [[Балнура]] || 362 |- ! 1584 | [[Зайтуна]] || 362 |- ! 1585 | [[Шамсия]] || 362 |- ! 1586 | [[Инкара]] || 362 |- ! 1587 | [[Ментай]] || 362 |- ! 1588 | [[Бисара]] || 362 |- ! 1589 | [[Ақнур]] || 361 |- ! 1590 | [[Гулбарам]] || 361 |- ! 1591 | [[Кулпаршын]] || 360 |- ! 1592 | [[Қалдыгүл]] || 360 |- ! 1593 | [[Гулимжан]] || 360 |- ! 1594 | [[Жауқазын]] || 360 |- ! 1595 | [[Оразгүл]] || 359 |- ! 1596 | [[Рымбала]] || 359 |- ! 1597 | [[Марям]] || 359 |- ! 1598 | [[Ясин]] || 358 |- ! 1599 | [[Сафи]] || 358 |- ! 1600 | [[Залина]] || 358 |- ! 1601 | [[Назлы]] || 357 |- ! 1602 | [[Айшабиби]] || 357 |- ! 1603 | [[Шарбат]] || 357 |- ! 1604 | [[Каным]] || 356 |- ! 1605 | [[Лана]] || 356 |- ! 1606 | [[Канат]] || 354 |- ! 1607 | [[Сайлаукуль]] || 354 |- ! 1608 | [[Арманай]] || 354 |- ! 1609 | [[Алмажай]] || 354 |- ! 1610 | [[Қызжібек]] || 353 |- ! 1611 | [[Тілекші]] || 353 |- ! 1612 | [[Кульмира]] || 352 |- ! 1613 | [[Карагоз]] || 351 |- ! 1614 | [[Жумакыз]] || 351 |- ! 1615 | [[Гульсин]] || 350 |- ! 1616 | [[Аийда]] || 350 |- ! 1617 | [[Улту]] || 349 |- ! 1618 | [[Әселхан]] || 349 |- ! 1619 | [[Нурзипа]] || 349 |- ! 1620 | [[Жеңісгүл]] || 349 |- ! 1621 | [[Онласын]] || 349 |- ! 1622 | [[Зәуреш]] || 348 |- ! 1623 | [[Валерия]] || 348 |- ! 1624 | [[Кумискуль]] || 347 |- ! 1625 | [[Айрин]] || 347 |- ! 1626 | [[Тойжан]] || 347 |- ! 1627 | [[Магира]] || 345 |- ! 1628 | [[Толеу]] || 345 |- ! 1629 | [[Алтынкүл]] || 345 |- ! 1630 | [[Айлара]] || 343 |- ! 1631 | [[Нұрзия]] || 343 |- ! 1632 | [[Умиткуль]] || 342 |- ! 1633 | [[Курманкуль]] || 342 |- ! 1634 | [[Нұрзат]] || 342 |- ! 1635 | [[Аягуль]] || 341 |- ! 1636 | [[Элиза]] || 341 |- ! 1637 | [[Есенкул]] || 341 |- ! 1638 | [[Нұрханым]] || 341 |- ! 1639 | [[Аймгуль]] || 340 |- ! 1640 | [[Кулайм]] || 340 |- ! 1641 | [[Жулдузай]] || 340 |- ! 1642 | [[Альмина]] || 339 |- ! 1643 | [[Гулимхан]] || 339 |- ! 1644 | [[Кызжибек]] || 339 |- ! 1645 | [[Хорлан]] || 338 |- ! 1646 | [[Бекайым]] || 337 |- ! 1647 | [[Марьяш]] || 337 |- ! 1648 | [[Даржан]] || 336 |- ! 1649 | [[Салидат]] || 335 |- ! 1650 | [[Саруар]] || 335 |- ! 1651 | [[Фаузия]] || 334 |- ! 1652 | [[Нурлыгуль]] || 334 |- ! 1653 | [[Рымгуль]] || 333 |- ! 1654 | [[Пернеш]] || 333 |- ! 1655 | [[Шуақ]] || 333 |- ! 1656 | [[Бибі]] || 333 |- ! 1657 | [[Гүлжауһар]] || 332 |- ! 1658 | [[Кулара]] || 332 |- ! 1659 | [[Гүлжаухар]] || 332 |- ! 1660 | [[Келбет]] || 332 |- ! 1661 | [[Нұрғайша]] || 331 |- ! 1662 | [[Балия]] || 330 |- ! 1663 | [[Айша-Бибі]] || 330 |- ! 1664 | [[Найла]] || 330 |- ! 1665 | [[Сакып]] || 330 |- ! 1666 | [[Гулназым]] || 330 |- ! 1667 | [[Шұға]] || 329 |- ! 1668 | [[Айнар]] || 329 |- ! 1669 | [[Бағлан]] || 329 |- ! 1670 | [[Рыскан]] || 328 |- ! 1671 | [[Хадича]] || 328 |- ! 1672 | [[Сумая]] || 328 |- ! 1673 | [[Нарғыз]] || 328 |- ! 1674 | [[Айсапар]] || 327 |- ! 1675 | [[Айжанат]] || 327 |- ! 1676 | [[Рысгүл]] || 327 |- ! 1677 | [[Гүлмаржан]] || 327 |- ! 1678 | [[Женис]] || 327 |- ! 1679 | [[Гүлайна]] || 327 |- ! 1680 | [[Уркия]] || 327 |- ! 1681 | [[Багжан]] || 326 |- ! 1682 | [[Аксана]] || 326 |- ! 1683 | [[Ақсұңқар]] || 326 |- ! 1684 | [[Нурбуби]] || 326 |- ! 1685 | [[Ақназ]] || 326 |- ! 1686 | [[Айиша]] || 326 |- ! 1687 | [[Есенкуль]] || 325 |- ! 1688 | [[Шынара]] || 325 |- ! 1689 | [[Аселхан]] || 325 |- ! 1690 | [[Нурзила]] || 324 |- ! 1691 | [[Озипа]] || 324 |- ! 1692 | [[Танзила]] || 324 |- ! 1693 | [[Сабиля]] || 324 |- ! 1694 | [[Маржанай]] || 324 |- ! 1695 | [[Тілектес]] || 324 |- ! 1696 | [[Шайзат]] || 323 |- ! 1697 | [[Әсемкүл]] || 323 |- ! 1698 | [[Мархаббат]] || 323 |- ! 1699 | [[Дәметкен]] || 322 |- ! 1700 | [[Жумагиз]] || 322 |- ! 1701 | [[Бибіфатима]] || 322 |- ! 1702 | [[Аинур]] || 322 |- ! 1703 | [[Сайлаукул]] || 322 |- ! 1704 | [[Женисгул]] || 322 |- ! 1705 | [[Гульбахрам]] || 322 |- ! 1706 | [[Далия]] || 322 |- ! 1707 | [[Ханым]] || 321 |- ! 1708 | [[Гулмарал]] || 321 |- ! 1709 | [[Батен]] || 320 |- ! 1710 | [[Нүрила]] || 320 |- ! 1711 | [[Сәрсенкүл]] || 320 |- ! 1712 | [[Бейбиткул]] || 320 |- ! 1713 | [[Бақытжамал]] || 320 |- ! 1714 | [[Гулбахор]] || 319 |- ! 1715 | [[Аймкуль]] || 319 |- ! 1716 | [[Лэйла]] || 319 |- ! 1717 | [[Жанил]] || 319 |- ! 1718 | [[Нұрсыйла]] || 319 |- ! 1719 | [[Гульмаржан]] || 319 |- ! 1720 | [[Айгерым]] || 319 |- ! 1721 | [[Лимара]] || 318 |- ! 1722 | [[Балапан]] || 318 |- ! 1723 | [[Нұрғаным]] || 317 |- ! 1724 | [[Балсулу]] || 317 |- ! 1725 | [[Айбаршын]] || 317 |- ! 1726 | [[Майгүл]] || 317 |- ! 1727 | [[Тұрсынгүл]] || 316 |- ! 1728 | [[Даража]] || 316 |- ! 1729 | [[Ақайша]] || 316 |- ! 1730 | [[Кумисхан]] || 316 |- ! 1731 | [[Жадира]] || 316 |- ! 1732 | [[Гулназия]] || 315 |- ! 1733 | [[Зибагул]] || 315 |- ! 1734 | [[Әсель]] || 315 |- ! 1735 | [[Молдыр]] || 314 |- ! 1736 | [[Гульнафис]] || 314 |- ! 1737 | [[Жупаркул]] || 314 |- ! 1738 | [[Гайнижамал]] || 314 |- ! 1739 | [[Нұрбала]] || 314 |- ! 1740 | [[Толеугайша]] || 313 |- ! 1741 | [[Айшагуль]] || 313 |- ! 1742 | [[Әдеміай]] || 313 |- ! 1743 | [[Румия]] || 313 |- ! 1744 | [[Науат]] || 313 |- ! 1745 | [[Жұмакүл]] || 313 |- ! 1746 | [[Зибаш]] || 313 |- ! 1747 | [[Расима]] || 312 |- ! 1748 | [[Жаңылай]] || 312 |- ! 1749 | [[Күміс]] || 312 |- ! 1750 | [[Мейрім]] || 312 |- ! 1751 | [[Гулнұр]] || 312 |- ! 1752 | [[Ақбала]] || 311 |- ! 1753 | [[Қанағат]] || 311 |- ! 1754 | [[Турсункуль]] || 311 |- ! 1755 | [[Айбиби]] || 311 |- ! 1756 | [[Айасыл]] || 310 |- ! 1757 | [[Ажаркул]] || 310 |- ! 1758 | [[Сырга]] || 309 |- ! 1759 | [[Назар]] || 309 |- ! 1760 | [[Адемі]] || 309 |- ! 1761 | [[Нурайна]] || 309 |- ! 1762 | [[Батпа]] || 308 |- ! 1763 | [[Гүлжахан]] || 308 |- ! 1764 | [[Қаршыға]] || 307 |- ! 1765 | [[Кулпаршин]] || 307 |- ! 1766 | [[Советхан]] || 307 |- ! 1767 | [[Турсынгул]] || 306 |- ! 1768 | [[Балшекер]] || 306 |- ! 1769 | [[Аширкуль]] || 306 |- ! 1770 | [[Мия]] || 306 |- ! 1771 | [[Гульсым]] || 305 |- ! 1772 | [[Нуркул]] || 305 |- ! 1773 | [[Нурайлым]] || 305 |- ! 1774 | [[Улдар]] || 305 |- ! 1775 | [[Зинат]] || 305 |- ! 1776 | [[Кимбат]] || 304 |- ! 1777 | [[Ақжайық]] || 304 |- ! 1778 | [[Урзия]] || 304 |- ! 1779 | [[Алайя]] || 303 |- ! 1780 | [[Балганым]] || 303 |- ! 1781 | [[Акжаркин]] || 303 |- ! 1782 | [[Илья]] || 303 |- ! 1783 | [[Зинеш]] || 303 |- ! 1784 | [[Нуржайна]] || 303 |- ! 1785 | [[Күлшат]] || 302 |- ! 1786 | [[Акзира]] || 302 |- ! 1787 | [[Гүлімжан]] || 302 |- ! 1788 | [[Гүлзина]] || 302 |- ! 1789 | [[Ақгүлім]] || 302 |- ! 1790 | [[Базархан]] || 301 |- ! 1791 | [[Кенжехан]] || 301 |- ! 1792 | [[Шарифа]] || 301 |- ! 1793 | [[Ария]] || 301 |- ! 1794 | [[Қарлыға]] || 300 |- ! 1795 | [[Бактыбала]] || 300 |- ! 1796 | [[Катипа]] || 300 |- ! 1797 | [[Джумагуль]] || 299 |- ! 1798 | [[Улбазар]] || 299 |- ! 1799 | [[Акайша]] || 299 |- ! 1800 | [[Акжамал]] || 298 |- ! 1801 | [[Гүлжайнар]] || 298 |- ! 1802 | [[Айымкул]] || 298 |- ! 1803 | [[Бағдагүл]] || 298 |- ! 1804 | [[Баянслу]] || 297 |- ! 1805 | [[Зубайда]] || 297 |- ! 1806 | [[Ася]] || 297 |- ! 1807 | [[Кульжанат]] || 296 |- ! 1808 | [[Карлигаш]] || 296 |- ! 1809 | [[Гульжамила]] || 296 |- ! 1810 | [[Ырысжан]] || 295 |- ! 1811 | [[Тлекши]] || 295 |- ! 1812 | [[Зейнекуль]] || 295 |- ! 1813 | [[Акжунис]] || 294 |- ! 1814 | [[Кульмайра]] || 294 |- ! 1815 | [[Рыскайша]] || 293 |- ! 1816 | [[Розалия]] || 293 |- ! 1817 | [[Амантай]] || 293 |- ! 1818 | [[Заура]] || 293 |- ! 1819 | [[Рымкул]] || 293 |- ! 1820 | [[Жумаганым]] || 292 |- ! 1821 | [[Зульфира]] || 292 |- ! 1822 | [[Асылгуль]] || 292 |- ! 1823 | [[Інжумаржан]] || 292 |- ! 1824 | [[Эльзира]] || 292 |- ! 1825 | [[Мейрамхан]] || 291 |- ! 1826 | [[Асылы]] || 291 |- ! 1827 | [[Қамар]] || 290 |- ! 1828 | [[Гулжихан]] || 290 |- ! 1829 | [[Наргуль]] || 290 |- ! 1830 | [[Маусымжан]] || 290 |- ! 1831 | [[Мейрам]] || 290 |- ! 1832 | [[Уштап]] || 289 |- ! 1833 | [[Мәрзия]] || 289 |- ! 1834 | [[Курманай]] || 288 |- ! 1835 | [[Кульчат]] || 288 |- ! 1836 | [[Сандигуль]] || 288 |- ! 1837 | [[Жарқын]] || 288 |- ! 1838 | [[Бейбитгул]] || 287 |- ! 1839 | [[Қуралай]] || 287 |- ! 1840 | [[Алёна]] || 287 |- ! 1841 | [[Сериккуль]] || 287 |- ! 1842 | [[Бәтима]] || 287 |- ! 1843 | [[Гулбахыт]] || 286 |- ! 1844 | [[Кумискул]] || 286 |- ! 1845 | [[Шынаргуль]] || 286 |- ! 1846 | [[Ултусын]] || 286 |- ! 1847 | [[Ләззәт]] || 286 |- ! 1848 | [[Самия]] || 286 |- ! 1849 | [[Сапаргуль]] || 285 |- ! 1850 | [[Арзу]] || 285 |- ! 1851 | [[Гүлдәурен]] || 285 |- ! 1852 | [[Асемхан]] || 285 |- ! 1853 | [[Париза]] || 285 |- ! 1854 | [[Марья]] || 285 |- ! 1855 | [[Дилана]] || 284 |- ! 1856 | [[Дилноза]] || 284 |- ! 1857 | [[Халипа]] || 284 |- ! 1858 | [[Жансәуле]] || 283 |- ! 1859 | [[Бейбиткуль]] || 283 |- ! 1860 | [[Камка]] || 283 |- ! 1861 | [[Саракул]] || 283 |- ! 1862 | [[Земфира]] || 283 |- ! 1863 | [[Бахиткуль]] || 282 |- ! 1864 | [[Гулзахира]] || 282 |- ! 1865 | [[Даурия]] || 282 |- ! 1866 | [[Гулсум]] || 282 |- ! 1867 | [[Улдан]] || 281 |- ! 1868 | [[Какима]] || 281 |- ! 1869 | [[Еркегүл]] || 281 |- ! 1870 | [[Гулаш]] || 281 |- ! 1871 | [[Балкен]] || 280 |- ! 1872 | [[Рана]] || 280 |- ! 1873 | [[Ақдана]] || 280 |- ! 1874 | [[Сати]] || 280 |- ! 1875 | [[Умсынай]] || 279 |- ! 1876 | [[Еркегул]] || 279 |- ! 1877 | [[Хадижа]] || 279 |- ! 1878 | [[Динора]] || 279 |- ! 1879 | [[Ақкүміс]] || 279 |- ! 1880 | [[Гульсезим]] || 278 |- ! 1881 | [[Умитхан]] || 278 |- ! 1882 | [[Нигора]] || 278 |- ! 1883 | [[Зинагуль]] || 278 |- ! 1884 | [[Нурхан]] || 278 |- ! 1885 | [[Санжан]] || 277 |- ! 1886 | [[Жайсан]] || 277 |- ! 1887 | [[Курбанкуль]] || 277 |- ! 1888 | [[Адемай]] || 277 |- ! 1889 | [[Айкуль]] || 277 |- ! 1890 | [[Кульбаран]] || 276 |- ! 1891 | [[Айсезим]] || 276 |- ! 1892 | [[Шырынкул]] || 275 |- ! 1893 | [[Кулнар]] || 275 |- ! 1894 | [[Ира]] || 275 |- ! 1895 | [[Ақырыс]] || 275 |- ! 1896 | [[Ділда]] || 275 |- ! 1897 | [[Алияна]] || 274 |- ! 1898 | [[Айжулдыз]] || 274 |- ! 1899 | [[Гулсана]] || 274 |- ! 1900 | [[Кунзира]] || 273 |- ! 1901 | [[Полина]] || 273 |- ! 1902 | [[Пакизат]] || 272 |- ! 1903 | [[Кулайым]] || 272 |- ! 1904 | [[Гүлвира]] || 272 |- ! 1905 | [[Аидана]] || 272 |- ! 1906 | [[Торгай]] || 272 |- ! 1907 | [[Гулвира]] || 271 |- ! 1908 | [[Рысканым]] || 271 |- ! 1909 | [[Орик]] || 271 |- ! 1910 | [[Кайныш]] || 271 |- ! 1911 | [[Гулимай]] || 271 |- ! 1912 | [[Мәлике]] || 271 |- ! 1913 | [[Аимгуль]] || 270 |- ! 1914 | [[Умиткул]] || 270 |- ! 1915 | [[Снежана]] || 270 |- ! 1916 | [[Раъно]] || 270 |- ! 1917 | [[Чолпан]] || 270 |- ! 1918 | [[Акбобек]] || 270 |- ! 1919 | [[Ділнәз]] || 270 |- ! 1920 | [[Сагдат]] || 269 |- ! 1921 | [[Рәзия]] || 268 |- ! 1922 | [[Бексулу]] || 268 |- ! 1923 | [[Курбанай]] || 268 |- ! 1924 | [[Кәмилә]] || 268 |- ! 1925 | [[Ақсауле]] || 267 |- ! 1926 | [[Элиф]] || 267 |- ! 1927 | [[Диара]] || 267 |- ! 1928 | [[Айганша]] || 267 |- ! 1929 | [[Лейля]] || 266 |- ! 1930 | [[Гүлшара]] || 266 |- ! 1931 | [[Гулназира]] || 266 |- ! 1932 | [[Шынаргул]] || 266 |- ! 1933 | [[Алтынжан]] || 266 |- ! 1934 | [[Аягүл]] || 266 |- ! 1935 | [[Насиха]] || 266 |- ! 1936 | [[Батиха]] || 266 |- ! 1937 | [[Сандигул]] || 265 |- ! 1938 | [[Жаксыкул]] || 265 |- ! 1939 | [[Нұрбике]] || 265 |- ! 1940 | [[Пану]] || 265 |- ! 1941 | [[Улжамал]] || 265 |- ! 1942 | [[Шамшырақ]] || 265 |- ! 1943 | [[Әмира]] || 264 |- ! 1944 | [[Акдидар]] || 264 |- ! 1945 | [[Капия]] || 264 |- ! 1946 | [[Кункияш]] || 264 |- ! 1947 | [[Гульфайрус]] || 263 |- ! 1948 | [[Сапаркүл]] || 263 |- ! 1949 | [[Нәзерке]] || 263 |- ! 1950 | [[Заида]] || 263 |- ! 1951 | [[Уразгул]] || 262 |- ! 1952 | [[Моншак]] || 262 |- ! 1953 | [[Жанира]] || 262 |- ! 1954 | [[Ақберен]] || 262 |- ! 1955 | [[Жақсыгүл]] || 262 |- ! 1956 | [[Эленора]] || 262 |- ! 1957 | [[Калияш]] || 262 |- ! 1958 | [[Мирамкүл]] || 262 |- ! 1959 | [[Гулниса]] || 261 |- ! 1960 | [[Данэля]] || 261 |- ! 1961 | [[Ботакуз]] || 261 |- ! 1962 | [[Динаш]] || 261 |- ! 1963 | [[Лаула]] || 260 |- ! 1964 | [[Мерейім]] || 260 |- ! 1965 | [[Касиет]] || 260 |- ! 1966 | [[Рузана]] || 260 |- ! 1967 | [[Адиша]] || 260 |- ! 1968 | [[Дильнура]] || 260 |- ! 1969 | [[Алуаш]] || 259 |- ! 1970 | [[Рината]] || 259 |- ! 1971 | [[Жангул]] || 259 |- ! 1972 | [[Назымгул]] || 259 |- ! 1973 | [[Гулшад]] || 258 |- ! 1974 | [[Кунжамал]] || 258 |- ! 1975 | [[Алфия]] || 258 |- ! 1976 | [[Сапия]] || 258 |- ! 1977 | [[Айаулым]] || 258 |- ! 1978 | [[Биназир]] || 258 |- ! 1979 | [[Гульаим]] || 258 |- ! 1980 | [[Селин]] || 258 |- ! 1981 | [[Улганым]] || 257 |- ! 1982 | [[Жаксыкуль]] || 257 |- ! 1983 | [[Ульяна]] || 257 |- ! 1984 | [[Нәзигүл]] || 257 |- ! 1985 | [[Жеңіскүл]] || 256 |- ! 1986 | [[Каншайм]] || 256 |- ! 1987 | [[Мәрмәр]] || 256 |- ! 1988 | [[Гулара]] || 256 |- ! 1989 | [[Акбилек]] || 255 |- ! 1990 | [[Айдидар]] || 255 |- ! 1991 | [[Бактыкул]] || 255 |- ! 1992 | [[Зураш]] || 254 |- ! 1993 | [[Жаркинай]] || 254 |- ! 1994 | [[Радмила]] || 254 |- ! 1995 | [[Умсын]] || 253 |- ! 1996 | [[Курманкул]] || 253 |- ! 1997 | [[Аиида]] || 253 |- ! 1998 | [[Фатиха]] || 252 |- ! 1999 | [[Гафура]] || 252 |- ! 2000 | [[Бинура]] || 252 |- ! 2001 | [[Ауес]] || 252 |- ! 2002 | [[Альфира]] || 252 |- ! 2003 | [[Несипхан]] || 252 |- ! 2004 | [[Айяна]] || 251 |- ! 2005 | [[Бибигайша]] || 251 |- ! 2006 | [[Еркегуль]] || 251 |- ! 2007 | [[Фотима]] || 251 |- ! 2008 | [[Закия]] || 251 |- ! 2009 | [[Минара]] || 251 |- ! 2010 | [[Қарылғаш]] || 251 |- ! 2011 | [[Кундузай]] || 251 |- ! 2012 | [[Канслу]] || 250 |- ! 2013 | [[Нұргул]] || 250 |- ! 2014 | [[Сакыш]] || 250 |- ! 2015 | [[Нұрсана]] || 250 |- ! 2016 | [[Оралай]] || 250 |- ! 2017 | [[Нелли]] || 250 |- ! 2018 | [[Кумисжан]] || 250 |- ! 2019 | [[Гүлнур]] || 250 |- ! 2020 | [[Тұрсын]] || 250 |- ! 2021 | [[Аймарал]] || 250 |- ! 2022 | [[Кулшара]] || 249 |- ! 2023 | [[Аймара]] || 249 |- ! 2024 | [[Эмина]] || 249 |- ! 2025 | [[Нейла]] || 249 |- ! 2026 | [[Калдыгыз]] || 249 |- ! 2027 | [[Алданыш]] || 249 |- ! 2028 | [[Қуаныш]] || 249 |- ! 2029 | [[Нурзат]] || 249 |- ! 2030 | [[Заря]] || 249 |- ! 2031 | [[Аягуз]] || 248 |- ! 2032 | [[Жәмиля]] || 248 |- ! 2033 | [[Райхон]] || 248 |- ! 2034 | [[Майкен]] || 248 |- ! 2035 | [[Назифа]] || 248 |- ! 2036 | [[Ажаргуль]] || 247 |- ! 2037 | [[Майрагуль]] || 247 |- ! 2038 | [[Назим]] || 247 |- ! 2039 | [[Кулмира]] || 247 |- ! 2040 | [[Бейсекуль]] || 247 |- ! 2041 | [[Айсымбат]] || 246 |- ! 2042 | [[Гульжана]] || 246 |- ! 2043 | [[Кания]] || 246 |- ! 2044 | [[Койсын]] || 246 |- ! 2045 | [[Әзима]] || 246 |- ! 2046 | [[Айшагул]] || 246 |- ! 2047 | [[Қамажай]] || 246 |- ! 2048 | [[Гаухартас]] || 245 |- ! 2049 | [[Балкенже]] || 245 |- ! 2050 | [[Кантай]] || 245 |- ! 2051 | [[Гульбахар]] || 245 |- ! 2052 | [[Сакипжамал]] || 245 |- ! 2053 | [[Нургиза]] || 245 |- ! 2054 | [[Кульбан]] || 244 |- ! 2055 | [[Болсынай]] || 244 |- ! 2056 | [[Айпара]] || 244 |- ! 2057 | [[Беназир]] || 243 |- ! 2058 | [[Адэлина]] || 243 |- ! 2059 | [[Балдай]] || 242 |- ! 2060 | [[Жаксылык]] || 242 |- ! 2061 | [[Ботагуз]] || 242 |- ! 2062 | [[Қалия]] || 242 |- ! 2063 | [[Кулдана]] || 242 |- ! 2064 | [[Ханбибі]] || 242 |- ! 2065 | [[Алиман]] || 242 |- ! 2066 | [[Зулкия]] || 242 |- ! 2067 | [[Кулиза]] || 241 |- ! 2068 | [[Багит]] || 241 |- ! 2069 | [[Бакытнур]] || 241 |- ! 2070 | [[Жанылкан]] || 240 |- ! 2071 | [[Мейркуль]] || 240 |- ! 2072 | [[Гулсинай]] || 240 |- ! 2073 | [[Бахитжамал]] || 240 |- ! 2074 | [[Кульсум]] || 239 |- ! 2075 | [[Аңсар]] || 239 |- ! 2076 | [[Гузал]] || 239 |- ! 2077 | [[Аиза]] || 239 |- ! 2078 | [[Бахтылы]] || 239 |- ! 2079 | [[Зейнегул]] || 238 |- ! 2080 | [[Олеся]] || 238 |- ! 2081 | [[Пернекүл]] || 237 |- ! 2082 | [[Айтгүл]] || 237 |- ! 2083 | [[Бинур]] || 237 |- ! 2084 | [[Ажархан]] || 237 |- ! 2085 | [[Эвелина]] || 237 |- ! 2086 | [[Раушангул]] || 237 |- ! 2087 | [[Айжанар]] || 236 |- ! 2088 | [[Сәулет]] || 236 |- ! 2089 | [[Пернегул]] || 236 |- ! 2090 | [[Нұрсара]] || 236 |- ! 2091 | [[Ақлима]] || 236 |- ! 2092 | [[Сағира]] || 236 |- ! 2093 | [[Марфуға]] || 236 |- ! 2094 | [[Аигуль]] || 236 |- ! 2095 | [[Гульсун]] || 236 |- ! 2096 | [[Гульзинат]] || 235 |- ! 2097 | [[Аманбике]] || 235 |- ! 2098 | [[Далила]] || 235 |- ! 2099 | [[Нұржауған]] || 234 |- ! 2100 | [[Бибикул]] || 234 |- ! 2101 | [[Шырынкуль]] || 234 |- ! 2102 | [[Элвира]] || 234 |- ! 2103 | [[Айымкуль]] || 234 |- ! 2104 | [[Сайлау]] || 234 |- ! 2105 | [[Бахтигуль]] || 234 |- ! 2106 | [[Джамал]] || 234 |- ! 2107 | [[Турсынгуль]] || 234 |- ! 2108 | [[Тәсним]] || 233 |- ! 2109 | [[Капура]] || 233 |- ! 2110 | [[Бадиша]] || 233 |- ! 2111 | [[Агиба]] || 233 |- ! 2112 | [[Анапия]] || 233 |- ! 2113 | [[Саялы]] || 233 |- ! 2114 | [[Балхаш]] || 233 |- ! 2115 | [[Аккыз]] || 233 |- ! 2116 | [[Ғайша]] || 232 |- ! 2117 | [[Үкілім]] || 232 |- ! 2118 | [[Дамелы]] || 232 |- ! 2119 | [[Гулбахрам]] || 232 |- ! 2120 | [[Актилек]] || 232 |- ! 2121 | [[Акалтын]] || 232 |- ! 2122 | [[Зинегуль]] || 231 |- ! 2123 | [[Гулжиян]] || 231 |- ! 2124 | [[Гульзахира]] || 231 |- ! 2125 | [[Маржангүл]] || 231 |- ! 2126 | [[Айсамал]] || 231 |- ! 2127 | [[Іңкәрім]] || 230 |- ! 2128 | [[Гулзамира]] || 230 |- ! 2129 | [[Еркин]] || 230 |- ! 2130 | [[Инеш]] || 230 |- ! 2131 | [[Армангул]] || 229 |- ! 2132 | [[Мариямкуль]] || 229 |- ! 2133 | [[Шынаркуль]] || 229 |- ! 2134 | [[Гульгайша]] || 229 |- ! 2135 | [[Майда]] || 229 |- ! 2136 | [[Динагуль]] || 229 |- ! 2137 | [[Жанай]] || 228 |- ! 2138 | [[Айнамкоз]] || 228 |- ! 2139 | [[Әйкерім]] || 228 |- ! 2140 | [[Бибиажар]] || 227 |- ! 2141 | [[Майрагул]] || 227 |- ! 2142 | [[Мейркул]] || 227 |- ! 2143 | [[Гульниса]] || 227 |- ! 2144 | [[Мансура]] || 227 |- ! 2145 | [[Кульпаршин]] || 227 |- ! 2146 | [[Құлпынай]] || 227 |- ! 2147 | [[Гулдерай]] || 227 |- ! 2148 | [[Оразбике]] || 226 |- ! 2149 | [[Сериккайша]] || 226 |- ! 2150 | [[Турганкуль]] || 225 |- ! 2151 | [[Сайда]] || 225 |- ! 2152 | [[Зағипа]] || 225 |- ! 2153 | [[Кумысай]] || 225 |- ! 2154 | [[Турганкул]] || 225 |- ! 2155 | [[Нуржамила]] || 224 |- ! 2156 | [[Майсара]] || 224 |- ! 2157 | [[Бибімариям]] || 224 |- ! 2158 | [[Ай-Ару]] || 224 |- ! 2159 | [[Армангүл]] || 224 |- ! 2160 | [[Зинаш]] || 224 |- ! 2161 | [[Гулбала]] || 224 |- ! 2162 | [[Амани]] || 223 |- ! 2163 | [[Адилия]] || 223 |- ! 2164 | [[Илмира]] || 223 |- ! 2165 | [[Гульназым]] || 222 |- ! 2166 | [[Бақжан]] || 222 |- ! 2167 | [[Нышанкул]] || 222 |- ! 2168 | [[Магрифа]] || 222 |- ! 2169 | [[Бірханым]] || 222 |- ! 2170 | [[Гулдарига]] || 221 |- ! 2171 | [[Асият]] || 221 |- ! 2172 | [[Ляйлим]] || 221 |- ! 2173 | [[Рузанна]] || 220 |- ! 2174 | [[Ксения]] || 220 |- ! 2175 | [[Ұлар]] || 220 |- ! 2176 | [[Үмітай]] || 220 |- ! 2177 | [[Нейля]] || 220 |- ! 2178 | [[Зинегул]] || 220 |- ! 2179 | [[Жансу]] || 220 |- ! 2180 | [[Панар]] || 220 |- ! 2181 | [[Жауһар]] || 220 |- ! 2182 | [[Кульжазира]] || 220 |- ! 2183 | [[Севиль]] || 220 |- ! 2184 | [[Лазиза]] || 220 |- ! 2185 | [[Рауия]] || 220 |- ! 2186 | [[Люция]] || 220 |- ! 2187 | [[Гулнура]] || 219 |- ! 2188 | [[Нурлан]] || 219 |- ! 2189 | [[Манара]] || 219 |- ! 2190 | [[Аңсағаным]] || 219 |- ! 2191 | [[Жанеркем]] || 219 |- ! 2192 | [[Үмітжан]] || 219 |- ! 2193 | [[Несипжан]] || 218 |- ! 2194 | [[Назымгүл]] || 217 |- ! 2195 | [[Зилиха]] || 217 |- ! 2196 | [[Алинура]] || 217 |- ! 2197 | [[Ақзия]] || 217 |- ! 2198 | [[Альвина]] || 217 |- ! 2199 | [[Сария]] || 217 |- ! 2200 | [[Бөрте]] || 217 |- ! 2201 | [[Нурсила]] || 216 |- ! 2202 | [[Кулайна]] || 216 |- ! 2203 | [[Аялы]] || 216 |- ! 2204 | [[Макира]] || 216 |- ! 2205 | [[Рабиа]] || 215 |- ! 2206 | [[Люба]] || 215 |- ! 2207 | [[Айсел]] || 215 |- ! 2208 | [[Шамшырак]] || 215 |- ! 2209 | [[Гульнаш]] || 215 |- ! 2210 | [[Тұрсынкүл]] || 215 |- ! 2211 | [[Ұлбибі]] || 215 |- ! 2212 | [[Нурлыхан]] || 214 |- ! 2213 | [[Мейіргүл]] || 214 |- ! 2214 | [[Калила]] || 214 |- ! 2215 | [[Тасбике]] || 214 |- ! 2216 | [[Ранида]] || 214 |- ! 2217 | [[Каукар]] || 213 |- ! 2218 | [[Гулноза]] || 213 |- ! 2219 | [[Кулбаршин]] || 213 |- ! 2220 | [[Сайёра]] || 213 |- ! 2221 | [[Шулпан]] || 213 |- ! 2222 | [[Мәруа]] || 213 |- ! 2223 | [[Гулім]] || 213 |- ! 2224 | [[Таслима]] || 212 |- ! 2225 | [[Аширкул]] || 212 |- ! 2226 | [[Аккайша]] || 212 |- ! 2227 | [[Дәриға]] || 212 |- ! 2228 | [[Лескуль]] || 212 |- ! 2229 | [[Әлмира]] || 210 |- ! 2230 | [[Райхана]] || 210 |- ! 2231 | [[Лейсан]] || 210 |- ! 2232 | [[Ырыс]] || 210 |- ! 2233 | [[Гульжайнар]] || 209 |- ! 2234 | [[Калида]] || 209 |- ! 2235 | [[Шахида]] || 209 |- ! 2236 | [[Улман]] || 209 |- ! 2237 | [[Хаджар]] || 209 |- ! 2238 | [[Кульсун]] || 209 |- ! 2239 | [[Мухсина]] || 208 |- ! 2240 | [[Сандыгуль]] || 208 |- ! 2241 | [[Қаншайым]] || 208 |- ! 2242 | [[Алмахан]] || 208 |- ! 2243 | [[Мидина]] || 208 |- ! 2244 | [[Бахтыкуль]] || 207 |- ! 2245 | [[Канзия]] || 207 |- ! 2246 | [[Фирдаус]] || 207 |- ! 2247 | [[Ұлтай]] || 207 |- ! 2248 | [[Каршига]] || 207 |- ! 2249 | [[Қалампыр]] || 207 |- ! 2250 | [[Уазипа]] || 206 |- ! 2251 | [[Айлы]] || 206 |- ! 2252 | [[Дүйсенкүл]] || 206 |- ! 2253 | [[Жума]] || 206 |- ! 2254 | [[Несибелди]] || 206 |- ! 2255 | [[Майса]] || 206 |- ! 2256 | [[Гульдарай]] || 206 |- ! 2257 | [[Гүлдерай]] || 205 |- ! 2258 | [[Куляйша]] || 205 |- ! 2259 | [[Бинұр]] || 205 |- ! 2260 | [[Кульжамила]] || 205 |- ! 2261 | [[Майнұр]] || 205 |- ! 2262 | [[Мелисса]] || 205 |- ! 2263 | [[Кайни]] || 205 |- ! 2264 | [[Кулзат]] || 205 |- ! 2265 | [[Алипа]] || 205 |- ! 2266 | [[Бакиткуль]] || 205 |- ! 2267 | [[Нұрдина]] || 205 |- ! 2268 | [[Даная]] || 205 |- ! 2269 | [[Гүлмайра]] || 204 |- ! 2270 | [[Кулимжан]] || 204 |- ! 2271 | [[Нұрикамал]] || 204 |- ! 2272 | [[Сакен]] || 203 |- ! 2273 | [[Кенжекей]] || 203 |- ! 2274 | [[Рузия]] || 203 |- ! 2275 | [[Балғаным]] || 203 |- ! 2276 | [[Азира]] || 202 |- ! 2277 | [[Жайдары]] || 202 |- ! 2278 | [[Арайгүл]] || 202 |- ! 2279 | [[Жанипа]] || 202 |- ! 2280 | [[Кулзина]] || 202 |- ! 2281 | [[Каролина]] || 202 |- ! 2282 | [[Канымкуль]] || 201 |- ! 2283 | [[Толеухан]] || 201 |- ! 2284 | [[Курбангул]] || 201 |- ! 2285 | [[Мара]] || 201 |- ! 2286 | [[Сажида]] || 201 |- ! 2287 | [[Мергуль]] || 201 |- ! 2288 | [[Жумахан]] || 201 |- ! 2289 | [[Улсерик]] || 201 |- ! 2290 | [[Слу]] || 201 |- ! 2291 | [[Гулиза]] || 201 |- ! 2292 | [[Балқия]] || 201 |- ! 2293 | [[Қатира]] || 200 |- ! 2294 | [[Дамен]] || 200 |- ! 2295 | [[Рапия]] || 200 |- ! 2296 | [[Боранкуль]] || 200 |- ! 2297 | [[Загила]] || 200 |- ! 2298 | [[Халифа]] || 200 |- ! 2299 | [[Ұлтуар]] || 200 |- ! 2300 | [[Гульайм]] || 200 |- ! 2301 | [[Райкүл]] || 200 |- ! 2302 | [[Альдина]] || 200 |- ! 2303 | [[Бибизада]] || 200 |- ! 2304 | [[Алтынсара]] || 200 |- ! 2305 | [[Алмара]] || 200 |- ! 2306 | [[Азат]] || 199 |- ! 2307 | [[Эсманур]] || 199 |- ! 2308 | [[Бибіажар]] || 199 |- ! 2309 | [[Комила]] || 199 |- ! 2310 | [[Нургүл]] || 199 |- ! 2311 | [[Несипбала]] || 199 |- ! 2312 | [[Айымторы]] || 199 |- ! 2313 | [[Арнагуль]] || 199 |- ! 2314 | [[Дәния]] || 198 |- ! 2315 | [[Наташа]] || 198 |- ! 2316 | [[Саулегул]] || 198 |- ! 2317 | [[Эсманұр]] || 198 |- ! 2318 | [[Кенжебике]] || 198 |- ! 2319 | [[Айкумыс]] || 198 |- ! 2320 | [[Құттықыз]] || 198 |- ! 2321 | [[Марпуга]] || 197 |- ! 2322 | [[Фаина]] || 197 |- ! 2323 | [[Кульбаршын]] || 197 |- ! 2324 | [[Раушангүл]] || 197 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 2325 | [[Зулхия]] || 197 |- ! 2326 | [[Кульзат]] || 197 |- ! 2327 | [[Зәмзәгүл]] || 197 |- ! 2328 | [[Гульфарида]] || 197 |- ! 2329 | [[Мерейлі]] || 197 |- ! 2330 | [[Бактыкуль]] || 197 |- ! 2331 | [[Бақытжан]] || 197 |- ! 2332 | [[Жанэля]] || 197 |- ! 2333 | [[Инна]] || 196 |- ! 2334 | [[Сәндігүл]] || 196 |- ! 2335 | [[Куляра]] || 196 |- ! 2336 | [[Казира]] || 196 |- ! 2337 | [[Арайгуль]] || 196 |- ! 2338 | [[Минаш]] || 196 |- ! 2339 | [[Сафият]] || 195 |- ! 2340 | [[Бибиайша]] || 195 |- ! 2341 | [[Орын]] || 195 |- ! 2342 | [[Пердегул]] || 195 |- ! 2343 | [[Гульзана]] || 195 |- ! 2344 | [[Нурсара]] || 195 |- ! 2345 | [[Нагимаш]] || 195 |- ! 2346 | [[Аймхан]] || 195 |- ! 2347 | [[Адила]] || 195 |- ! 2348 | [[Әлина]] || 195 |- ! 2349 | [[Анита]] || 195 |- ! 2350 | [[Улболган]] || 195 |- ! 2351 | [[Афина]] || 195 |- ! 2352 | [[Болганай]] || 194 |- ! 2353 | [[Кыздыгой]] || 194 |- ! 2354 | [[Гульзифа]] || 194 |- ! 2355 | [[Рина]] || 194 |- ! 2356 | [[Санимай]] || 194 |- ! 2357 | [[Шария]] || 194 |- ! 2358 | [[Мендигуль]] || 194 |- ! 2359 | [[Аймангуль]] || 194 |- ! 2360 | [[Айсулув]] || 194 |- ! 2361 | [[Нұрлыгүл]] || 194 |- ! 2362 | [[Мапруза]] || 194 |- ! 2363 | [[Кенескуль]] || 193 |- ! 2364 | [[Ұлназ]] || 193 |- ! 2365 | [[Бакитжан]] || 192 |- ! 2366 | [[Каншай]] || 192 |- ! 2367 | [[Нурсипат]] || 192 |- ! 2368 | [[Бакитжамал]] || 192 |- ! 2369 | [[Зейнекул]] || 192 |- ! 2370 | [[Бибатпа]] || 192 |- ! 2371 | [[Гузаль]] || 192 |- ! 2372 | [[Махфуза]] || 192 |- ! 2373 | [[Айнажан]] || 192 |- ! 2374 | [[Райхангуль]] || 192 |- ! 2375 | [[Кульзайра]] || 192 |- ! 2376 | [[Копей]] || 192 |- ! 2377 | [[Балзада]] || 192 |- ! 2378 | [[Сағадат]] || 192 |- ! 2379 | [[Бубихан]] || 191 |- ! 2380 | [[Сафинұр]] || 191 |- ! 2381 | [[Калыш]] || 191 |- ! 2382 | [[Балқадиша]] || 191 |- ! 2383 | [[Ырысгүл]] || 191 |- ! 2384 | [[Равшан]] || 191 |- ! 2385 | [[Күлжан]] || 191 |- ! 2386 | [[Орындык]] || 191 |- ! 2387 | [[Балмекен]] || 191 |- ! 2388 | [[Майрам]] || 190 |- ! 2389 | [[Акыл]] || 190 |- ! 2390 | [[Махбал]] || 190 |- ! 2391 | [[Гульсина]] || 190 |- ! 2392 | [[Боранкул]] || 190 |- ! 2393 | [[Нұрсулу]] || 189 |- ! 2394 | [[Гульнора]] || 189 |- ! 2395 | [[Каныша]] || 189 |- ! 2396 | [[Хамила]] || 189 |- ! 2397 | [[Саржан]] || 189 |- ! 2398 | [[Лала]] || 189 |- ! 2399 | [[Гулпаршын]] || 189 |- ! 2400 | [[Калбуби]] || 189 |- ! 2401 | [[Гүлдариға]] || 189 |- ! 2402 | [[Мульдир]] || 189 |- ! 2403 | [[Ақсымбат]] || 188 |- ! 2404 | [[Гүлниса]] || 188 |- ! 2405 | [[Шахзада]] || 188 |- ! 2406 | [[Назыгуль]] || 188 |- ! 2407 | [[Ойгул]] || 188 |- ! 2408 | [[Сағынай]] || 188 |- ! 2409 | [[Шынаркул]] || 188 |- ! 2410 | [[Нуртай]] || 188 |- ! 2411 | [[Улбусин]] || 188 |- ! 2412 | [[Аилин]] || 188 |- ! 2413 | [[Канша]] || 188 |- ! 2414 | [[Алматай]] || 187 |- ! 2415 | [[Аспет]] || 187 |- ! 2416 | [[Барно]] || 187 |- ! 2417 | [[Мендигул]] || 187 |- ! 2418 | [[Умсындык]] || 187 |- ! 2419 | [[Саулегуль]] || 186 |- ! 2420 | [[Луина]] || 186 |- ! 2421 | [[Бактигул]] || 186 |- ! 2422 | [[Жаным]] || 186 |- ! 2423 | [[Гулсезім]] || 186 |- ! 2424 | [[Майрамгул]] || 186 |- ! 2425 | [[Айханша]] || 186 |- ! 2426 | [[Нұр]] || 186 |- ! 2427 | [[Жаншуақ]] || 186 |- ! 2428 | [[Нурша]] || 186 |- ! 2429 | [[Альнура]] || 185 |- ! 2430 | [[Канзира]] || 185 |- ! 2431 | [[Кунсауле]] || 185 |- ! 2432 | [[Ағила]] || 185 |- ! 2433 | [[Айымкүл]] || 185 |- ! 2434 | [[Акбупе]] || 185 |- ! 2435 | [[Шахризат]] || 184 |- ! 2436 | [[Фаруза]] || 184 |- ! 2437 | [[Гульдарига]] || 184 |- ! 2438 | [[Алтинай]] || 184 |- ! 2439 | [[Бегзат]] || 184 |- ! 2440 | [[Гульбайра]] || 184 |- ! 2441 | [[Динель]] || 184 |- ! 2442 | [[Бибиш]] || 183 |- ! 2443 | [[Слухан]] || 183 |- ! 2444 | [[Сальсабиль]] || 183 |- ! 2445 | [[Феризат]] || 183 |- ! 2446 | [[Сауия]] || 183 |- ! 2447 | [[Нурилла]] || 183 |- ! 2448 | [[Гулдар]] || 183 |- ! 2449 | [[Набия]] || 182 |- ! 2450 | [[Райкан]] || 182 |- ! 2451 | [[Айманкуль]] || 182 |- ! 2452 | [[Алтнай]] || 182 |- ! 2453 | [[Нуржамол]] || 182 |- ! 2454 | [[Айшакуль]] || 182 |- ! 2455 | [[Сұлужан]] || 181 |- ! 2456 | [[Бахитгуль]] || 181 |- ! 2457 | [[Сайрангуль]] || 181 |- ! 2458 | [[Адас]] || 181 |- ! 2459 | [[Гулшахар]] || 181 |- ! 2460 | [[Кунсая]] || 181 |- ! 2461 | [[Аигул]] || 181 |- ! 2462 | [[Русалина]] || 180 |- ! 2463 | [[Бибіайша]] || 180 |- ! 2464 | [[Шахаризада]] || 180 |- ! 2465 | [[Аймкул]] || 180 |- ! 2466 | [[Гульбара]] || 180 |- ! 2467 | [[Батба]] || 180 |- ! 2468 | [[Ырысалды]] || 180 |- ! 2469 | [[Сайлаухан]] || 180 |- ! 2470 | [[Медине]] || 180 |- ! 2471 | [[Акманар]] || 180 |- ! 2472 | [[Мүслима]] || 179 |- ! 2473 | [[Саодат]] || 179 |- ! 2474 | [[Аман]] || 179 |- ! 2475 | [[Асет]] || 179 |- ! 2476 | [[Лязиза]] || 179 |- ! 2477 | [[Адинай]] || 179 |- ! 2478 | [[Ельдана]] || 179 |- ! 2479 | [[Шаризат]] || 179 |- ! 2480 | [[Аля]] || 179 |- ! 2481 | [[Таттигуль]] || 178 |- ! 2482 | [[Тилла]] || 178 |- ! 2483 | [[Кайнижамал]] || 178 |- ! 2484 | [[Муниса]] || 178 |- ! 2485 | [[Чинара]] || 178 |- ! 2486 | [[Нигина]] || 178 |- ! 2487 | [[Гүлмерей]] || 177 |- ! 2488 | [[Заира]] || 177 |- ! 2489 | [[Кайникамал]] || 177 |- ! 2490 | [[Галияш]] || 177 |- ! 2491 | [[Айса]] || 177 |- ! 2492 | [[Уразгуль]] || 177 |- ! 2493 | [[Кенжекыз]] || 177 |- ! 2494 | [[Талшин]] || 177 |- ! 2495 | [[Тамерис]] || 177 |- ! 2496 | [[Агилаш]] || 177 |- ! 2497 | [[Алика]] || 177 |- ! 2498 | [[Сүйрік]] || 176 |- ! 2499 | [[Алема]] || 176 |- ! 2500 | [[Молдір]] || 176 |- ! 2501 | [[Жайдарман]] || 176 |- ! 2502 | [[Жасия]] || 176 |- ! 2503 | [[Акжолтай]] || 176 |- ! 2504 | [[Ахлима]] || 175 |- ! 2505 | [[Райля]] || 175 |- ! 2506 | [[Айкун]] || 175 |- ! 2507 | [[Зинура]] || 175 |- ! 2508 | [[Каинжамал]] || 175 |- ! 2509 | [[Рәбия]] || 175 |- ! 2510 | [[Гульмария]] || 175 |- ! 2511 | [[Акзада]] || 175 |- ! 2512 | [[Меңсұлу]] || 175 |- ! 2513 | [[Назигүл]] || 175 |- ! 2514 | [[Ақманат]] || 175 |- ! 2515 | [[Тана]] || 175 |- ! 2516 | [[Джумакуль]] || 175 |- ! 2517 | [[Мариямкул]] || 174 |- ! 2518 | [[Кыздаркуль]] || 174 |- ! 2519 | [[Аслы]] || 174 |- ! 2520 | [[Агиля]] || 174 |- ! 2521 | [[Балмира]] || 174 |- ! 2522 | [[Кама]] || 174 |- ! 2523 | [[Айшахан]] || 174 |- ! 2524 | [[Рамила]] || 174 |- ! 2525 | [[Збира]] || 174 |- ! 2526 | [[Диля]] || 174 |- ! 2527 | [[Айсая]] || 173 |- ! 2528 | [[Базаргүл]] || 173 |- ! 2529 | [[Илия]] || 173 |- ! 2530 | [[Қалдыкүл]] || 173 |- ! 2531 | [[Кибат]] || 173 |- ! 2532 | [[Атыркуль]] || 173 |- ! 2533 | [[Ақбибі]] || 173 |- ! 2534 | [[Нурсулув]] || 173 |- ! 2535 | [[Кульжамиля]] || 173 |- ! 2536 | [[Гульзара]] || 173 |- ! 2537 | [[Марианна]] || 173 |- ! 2538 | [[Шакар]] || 172 |- ! 2539 | [[Зира]] || 172 |- ! 2540 | [[Батиш]] || 172 |- ! 2541 | [[Тұмарым]] || 172 |- ! 2542 | [[Бахытгүл]] || 172 |- ! 2543 | [[Алена]] || 171 |- ! 2544 | [[Шуғыла]] || 171 |- ! 2545 | [[Халила]] || 171 |- ! 2546 | [[Туганай]] || 171 |- ! 2547 | [[Мелек]] || 171 |- ! 2548 | [[Нұрилла]] || 171 |- ! 2549 | [[Гулбахира]] || 171 |- ! 2550 | [[Кульзина]] || 171 |- ! 2551 | [[Анаркүл]] || 171 |- ! 2552 | [[Дениза]] || 171 |- ! 2553 | [[Гюзель]] || 171 |- ! 2554 | [[Сарсекуль]] || 171 |- ! 2555 | [[Медея]] || 171 |- ! 2556 | [[Галиябану]] || 171 |- ! 2557 | [[Рамзия]] || 171 |- ! 2558 | [[Айбөпе]] || 170 |- ! 2559 | [[Кулдар]] || 170 |- ! 2560 | [[Мендыгуль]] || 170 |- ! 2561 | [[Балслу]] || 170 |- ! 2562 | [[Асылгүл]] || 170 |- ! 2563 | [[Бубайша]] || 170 |- ! 2564 | [[Магия]] || 170 |- ! 2565 | [[Сұлухан]] || 170 |- ! 2566 | [[Бейсенкүл]] || 170 |- ! 2567 | [[Карамат]] || 170 |- ! 2568 | [[Мараш]] || 170 |- ! 2569 | [[Ләзат]] || 170 |- ! 2570 | [[Балгерім]] || 170 |- ! 2571 | [[Жалгас]] || 170 |- ! 2572 | [[Жанарай]] || 170 |- ! 2573 | [[Сәфия]] || 169 |- ! 2574 | [[Аяш]] || 169 |- ! 2575 | [[Бакытхан]] || 169 |- ! 2576 | [[Мирамгүл]] || 169 |- ! 2577 | [[Гүлфариза]] || 169 |- ! 2578 | [[Акманат]] || 169 |- ! 2579 | [[Гульдаурен]] || 169 |- ! 2580 | [[Гүлстан]] || 169 |- ! 2581 | [[Тлеужан]] || 169 |- ! 2582 | [[Кумысжан]] || 169 |- ! 2583 | [[Сарагул]] || 169 |- ! 2584 | [[Гүлзинат]] || 169 |- ! 2585 | [[Сейсекуль]] || 169 |- ! 2586 | [[Акканым]] || 168 |- ! 2587 | [[Эрика]] || 168 |- ! 2588 | [[Ақмөр]] || 168 |- ! 2589 | [[Ағжан]] || 168 |- ! 2590 | [[Ақсүйрік]] || 168 |- ! 2591 | [[Дилда]] || 168 |- ! 2592 | [[Нүрия]] || 168 |- ! 2593 | [[Агия]] || 168 |- ! 2594 | [[Кульсин]] || 168 |- ! 2595 | [[Орынбике]] || 167 |- ! 2596 | [[Ақсана]] || 167 |- ! 2597 | [[Бибіхан]] || 167 |- ! 2598 | [[Кунжан]] || 167 |- ! 2599 | [[Тулеу]] || 167 |- ! 2600 | [[Кульмария]] || 167 |- ! 2601 | [[Айяжан]] || 167 |- ! 2602 | [[Тлеугайша]] || 167 |- ! 2603 | [[Замза]] || 167 |- ! 2604 | [[Гульнази]] || 166 |- ! 2605 | [[Мирай]] || 166 |- ! 2606 | [[Бейнегуль]] || 166 |- ! 2607 | [[Гулзода]] || 166 |- ! 2608 | [[Канымкул]] || 166 |- ! 2609 | [[Ділнұр]] || 166 |- ! 2610 | [[Гульжайнат]] || 166 |- ! 2611 | [[Нәзігүл]] || 166 |- ! 2612 | [[Санимкуль]] || 166 |- ! 2613 | [[Санимкул]] || 166 |- ! 2614 | [[Бахыткүл]] || 166 |- ! 2615 | [[Жайдар]] || 166 |- ! 2616 | [[Ширинкуль]] || 166 |- ! 2617 | [[Анифа]] || 165 |- ! 2618 | [[Когаршин]] || 165 |- ! 2619 | [[Гульжамиля]] || 165 |- ! 2620 | [[Бигуль]] || 165 |- ! 2621 | [[Алемгуль]] || 165 |- ! 2622 | [[Руфия]] || 165 |- ! 2623 | [[Лағыл]] || 165 |- ! 2624 | [[Гульбадан]] || 165 |- ! 2625 | [[Айтбике]] || 165 |- ! 2626 | [[Аршын]] || 165 |- ! 2627 | [[Гульайым]] || 164 |- ! 2628 | [[Алияш]] || 164 |- ! 2629 | [[Шаркуль]] || 164 |- ! 2630 | [[Розалина]] || 164 |- ! 2631 | [[Онай]] || 164 |- ! 2632 | [[Альфинур]] || 164 |- ! 2633 | [[Аксырга]] || 164 |- ! 2634 | [[Балдырған]] || 164 |- ! 2635 | [[Гулфарида]] || 164 |- ! 2636 | [[Хафса]] || 163 |- ! 2637 | [[Гулнафис]] || 163 |- ! 2638 | [[Кулбану]] || 163 |- ! 2639 | [[Асемгүл]] || 163 |- ! 2640 | [[Фаиза]] || 162 |- ! 2641 | [[Тажикуль]] || 162 |- ! 2642 | [[Исмира]] || 162 |- ! 2643 | [[Жанылтай]] || 162 |- ! 2644 | [[Гулгайша]] || 162 |- ! 2645 | [[Мухабат]] || 162 |- ! 2646 | [[Турганай]] || 162 |- ! 2647 | [[Зарима]] || 162 |- ! 2648 | [[Хатима]] || 162 |- ! 2649 | [[Пернегуль]] || 162 |- ! 2650 | [[Тынышкуль]] || 161 |- ! 2651 | [[Фазила]] || 161 |- ! 2652 | [[Айгерм]] || 161 |- ! 2653 | [[Аижан]] || 161 |- ! 2654 | [[Гакку]] || 161 |- ! 2655 | [[Бахитжан]] || 161 |- ! 2656 | [[Джанар]] || 161 |- ! 2657 | [[Маржанкүл]] || 160 |- ! 2658 | [[Ажаргул]] || 160 |- ! 2659 | [[Тиштык]] || 160 |- ! 2660 | [[Нодира]] || 160 |- ! 2661 | [[Рукия]] || 160 |- ! 2662 | [[Улжалғас]] || 160 |- ! 2663 | [[Жәннәт]] || 160 |- ! 2664 | [[Аруза]] || 160 |- ! 2665 | [[Аманай]] || 160 |- ! 2666 | [[Кунимай]] || 160 |- ! 2667 | [[Кулсим]] || 160 |- ! 2668 | [[Айгулим]] || 160 |- ! 2669 | [[Кадыша]] || 160 |- ! 2670 | [[Зағира]] || 160 |- ! 2671 | [[Кыздаркул]] || 160 |- ! 2672 | [[Кулбаршын]] || 160 |- ! 2673 | [[Сарра]] || 159 |- ! 2674 | [[Гулжахон]] || 159 |- ! 2675 | [[Ұлмира]] || 159 |- ! 2676 | [[Гульзайра]] || 159 |- ! 2677 | [[Серикгул]] || 159 |- ! 2678 | [[Майдаш]] || 159 |- ! 2679 | [[Ақсамал]] || 159 |- ! 2680 | [[Зайраш]] || 159 |- ! 2681 | [[Гулай]] || 159 |- ! 2682 | [[Серікгүл]] || 159 |- ! 2683 | [[Ақжайна]] || 159 |- ! 2684 | [[Турсункул]] || 159 |- ! 2685 | [[Бакиткул]] || 159 |- ! 2686 | [[Аслима]] || 159 |- ! 2687 | [[Гуланда]] || 158 |- ! 2688 | [[Нұрилә]] || 158 |- ! 2689 | [[Бакжамал]] || 158 |- ! 2690 | [[Райза]] || 158 |- ! 2691 | [[Назиля]] || 158 |- ! 2692 | [[Нұржан]] || 158 |- ! 2693 | [[Таттигул]] || 158 |- ! 2694 | [[Жәннат]] || 158 |- ! 2695 | [[Зайнап]] || 157 |- ! 2696 | [[Ұлжарқын]] || 157 |- ! 2697 | [[Мөлдир]] || 157 |- ! 2698 | [[Соня]] || 157 |- ! 2699 | [[Бибит]] || 157 |- ! 2700 | [[Рыстай]] || 157 |- ! 2701 | [[Турсуной]] || 157 |- ! 2702 | [[Кулзинат]] || 157 |- ! 2703 | [[Гульбар]] || 157 |- ! 2704 | [[Шапагат]] || 157 |- ! 2705 | [[Абиба]] || 157 |- ! 2706 | [[Ануза]] || 157 |- ! 2707 | [[Каусәр]] || 157 |- ! 2708 | [[Сагима]] || 157 |- ! 2709 | [[Зәбира]] || 157 |- ! 2710 | [[Уразкуль]] || 157 |- ! 2711 | [[Ульжан]] || 157 |- ! 2712 | [[Гульбагира]] || 156 |- ! 2713 | [[Кульзейнеп]] || 156 |- ! 2714 | [[Бижан]] || 156 |- ! 2715 | [[Жанакул]] || 156 |- ! 2716 | [[Мадениет]] || 156 |- ! 2717 | [[Сакан]] || 156 |- ! 2718 | [[Наркенже]] || 156 |- ! 2719 | [[Гулзар]] || 156 |- ! 2720 | [[Кулбала]] || 156 |- ! 2721 | [[Гания]] || 156 |- ! 2722 | [[Марита]] || 156 |- ! 2723 | [[Ғажайып]] || 156 |- ! 2724 | [[Балгайша]] || 156 |- ! 2725 | [[Назымкуль]] || 156 |- ! 2726 | [[Журсин]] || 156 |- ! 2727 | [[Мубина]] || 156 |- ! 2728 | [[Даригул]] || 156 |- ! 2729 | [[Нұрым]] || 156 |- ! 2730 | [[Бакыткан]] || 155 |- ! 2731 | [[Шырынкүл]] || 155 |- ! 2732 | [[Меруэрт]] || 155 |- ! 2733 | [[Нурбахыт]] || 155 |- ! 2734 | [[Рианна]] || 155 |- ! 2735 | [[Тамилла]] || 155 |- ! 2736 | [[Нышанкуль]] || 155 |- ! 2737 | [[Жаңылхан]] || 155 |- ! 2738 | [[Гулизат]] || 155 |- ! 2739 | [[Шахизат]] || 155 |- ! 2740 | [[Науша]] || 155 |- ! 2741 | [[Қалжан]] || 155 |- ! 2742 | [[Атиргул]] || 155 |- ! 2743 | [[Кулпынай]] || 155 |- ! 2744 | [[Кулжанат]] || 154 |- ! 2745 | [[Аимкуль]] || 154 |- ! 2746 | [[Винера]] || 154 |- ! 2747 | [[Сағида]] || 154 |- ! 2748 | [[Күнімай]] || 154 |- ! 2749 | [[Гульдар]] || 154 |- ! 2750 | [[Жаннель]] || 154 |- ! 2751 | [[Алем]] || 154 |- ! 2752 | [[Калиман]] || 154 |- ! 2753 | [[Нурлыкыз]] || 154 |- ! 2754 | [[Акжайык]] || 154 |- ! 2755 | [[Шайкуль]] || 154 |- ! 2756 | [[Акдана]] || 154 |- ! 2757 | [[Гульфариза]] || 153 |- ! 2758 | [[Саулетай]] || 153 |- ! 2759 | [[Гүлзипа]] || 153 |- ! 2760 | [[Джанат]] || 153 |- ! 2761 | [[Ранай]] || 153 |- ! 2762 | [[Айгүлім]] || 153 |- ! 2763 | [[Улзира]] || 153 |- ! 2764 | [[Таисия]] || 153 |- ! 2765 | [[Бакитгуль]] || 153 |- ! 2766 | [[Қалдықыз]] || 153 |- ! 2767 | [[Саулекуль]] || 152 |- ! 2768 | [[Умай]] || 152 |- ! 2769 | [[Замзам]] || 152 |- ! 2770 | [[Гуляш]] || 152 |- ! 2771 | [[Багитжамал]] || 152 |- ! 2772 | [[Шарафат]] || 152 |- ! 2773 | [[Кульнара]] || 151 |- ! 2774 | [[Айкул]] || 151 |- ! 2775 | [[Урик]] || 151 |- ! 2776 | [[Ракия]] || 151 |- ! 2777 | [[Жанилсин]] || 151 |- ! 2778 | [[Сафиназ]] || 151 |- ! 2779 | [[Гульбахира]] || 151 |- ! 2780 | [[Кумус]] || 151 |- ! 2781 | [[Калдан]] || 151 |- ! 2782 | [[Гюльнара]] || 150 |- ! 2783 | [[Ширинкул]] || 150 |- ! 2784 | [[Улбиби]] || 150 |- ! 2785 | [[Сындар]] || 150 |- ! 2786 | [[Жанакуль]] || 150 |- ! 2787 | [[Сарсенгул]] || 150 |- ! 2788 | [[Күнайым]] || 150 |- ! 2789 | [[Әтіркүл]] || 150 |- ! 2790 | [[Уасила]] || 150 |- ! 2791 | [[Рыста]] || 150 |- ! 2792 | [[Гуляйм]] || 149 |- ! 2793 | [[Гүлжаз]] || 149 |- ! 2794 | [[Гулзагира]] || 149 |- ! 2795 | [[Айманкул]] || 149 |- ! 2796 | [[Виолетта]] || 149 |- ! 2797 | [[Гулзабира]] || 149 |- ! 2798 | [[Гульзагира]] || 149 |- ! 2799 | [[Батимаш]] || 149 |- ! 2800 | [[Турсунхан]] || 149 |- ! 2801 | [[Унзила]] || 149 |- ! 2802 | [[Эльнора]] || 149 |- ! 2803 | [[Сандина]] || 148 |- ! 2804 | [[Асу]] || 148 |- ! 2805 | [[Гулжамол]] || 148 |- ! 2806 | [[Флюра]] || 148 |- ! 2807 | [[Айсулыу]] || 148 |- ! 2808 | [[Наргис]] || 148 |- ! 2809 | [[Аманжол]] || 148 |- ! 2810 | [[Мафруза]] || 148 |- ! 2811 | [[Уржан]] || 148 |- ! 2812 | [[Гулфара]] || 148 |- ! 2813 | [[Гульзамира]] || 147 |- ! 2814 | [[Турсунгуль]] || 147 |- ! 2815 | [[Мензипа]] || 147 |- ! 2816 | [[Жанзира]] || 147 |- ! 2817 | [[Дианна]] || 147 |- ! 2818 | [[Наркес]] || 147 |- ! 2819 | [[Саяра]] || 147 |- ! 2820 | [[Зиякуль]] || 147 |- ! 2821 | [[Дакен]] || 147 |- ! 2822 | [[Балкумис]] || 147 |- ! 2823 | [[Робия]] || 147 |- ! 2824 | [[Күлаш]] || 147 |- ! 2825 | [[Баршагүл]] || 146 |- ! 2826 | [[Құрманкүл]] || 146 |- ! 2827 | [[Саулекул]] || 146 |- ! 2828 | [[Даригуль]] || 146 |- ! 2829 | [[Кенжекүл]] || 146 |- ! 2830 | [[Еркеназым]] || 146 |- ! 2831 | [[Балкерім]] || 146 |- ! 2832 | [[Мадия]] || 146 |- ! 2833 | [[Толкин]] || 146 |- ! 2834 | [[Елнұр]] || 146 |- ! 2835 | [[Ақұлпа]] || 146 |- ! 2836 | [[Альфина]] || 146 |- ! 2837 | [[Улзада]] || 146 |- ! 2838 | [[Канбиби]] || 146 |- ! 2839 | [[Араилым]] || 145 |- ! 2840 | [[Назыгүл]] || 145 |- ! 2841 | [[Аягул]] || 145 |- ! 2842 | [[Нұржанар]] || 145 |- ! 2843 | [[Маруса]] || 145 |- ! 2844 | [[Тажигул]] || 145 |- ! 2845 | [[Нагипа]] || 145 |- ! 2846 | [[Раухан]] || 145 |- ! 2847 | [[Ақнар]] || 145 |- ! 2848 | [[Елина]] || 145 |- ! 2849 | [[Наздана]] || 145 |- ! 2850 | [[Күлән]] || 145 |- ! 2851 | [[Дархан]] || 145 |- ! 2852 | [[Елігай]] || 145 |- ! 2853 | [[Гүлбағым]] || 144 |- ! 2854 | [[Таңнұрым]] || 144 |- ! 2855 | [[Жанаткуль]] || 144 |- ! 2856 | [[Еркетай]] || 144 |- ! 2857 | [[Шакура]] || 144 |- ! 2858 | [[Бибигүл]] || 144 |- ! 2859 | [[Айнел]] || 144 |- ! 2860 | [[Акторгын]] || 144 |- ! 2861 | [[Мейір]] || 144 |- ! 2862 | [[Нәзипа]] || 144 |- ! 2863 | [[Согдиана]] || 144 |- ! 2864 | [[Насипа]] || 144 |- ! 2865 | [[Дилдаш]] || 144 |- ! 2866 | [[Баянгуль]] || 144 |- ! 2867 | [[Кулбиби]] || 144 |- ! 2868 | [[Гульшира]] || 144 |- ! 2869 | [[Раида]] || 143 |- ! 2870 | [[Орынбала]] || 143 |- ! 2871 | [[Фарзана]] || 143 |- ! 2872 | [[Бисенкуль]] || 143 |- ! 2873 | [[Айпарша]] || 143 |- ! 2874 | [[Нуржанар]] || 143 |- ! 2875 | [[Асинат]] || 143 |- ! 2876 | [[Секер]] || 143 |- ! 2877 | [[Бубисара]] || 142 |- ! 2878 | [[Асылгул]] || 142 |- ! 2879 | [[Пакиза]] || 142 |- ! 2880 | [[Күлзира]] || 142 |- ! 2881 | [[Бақтылы]] || 142 |- ! 2882 | [[Аманбала]] || 142 |- ! 2883 | [[Елеусиз]] || 142 |- ! 2884 | [[Амилия]] || 142 |- ! 2885 | [[Нуризат]] || 142 |- ! 2886 | [[Сараш]] || 142 |- ! 2887 | [[Чинар]] || 142 |- ! 2888 | [[Улдаш]] || 142 |- ! 2889 | [[Данеш]] || 142 |- ! 2890 | [[Сейсенкуль]] || 142 |- ! 2891 | [[Кәмшәт]] || 142 |- ! 2892 | [[Рыскен]] || 142 |- ! 2893 | [[Зейнехан]] || 142 |- ! 2894 | [[Дилия]] || 142 |- ! 2895 | [[Кулятай]] || 142 |- ! 2896 | [[Катша]] || 141 |- ! 2897 | [[Балсая]] || 141 |- ! 2898 | [[Конырша]] || 141 |- ! 2899 | [[Есенгул]] || 141 |- ! 2900 | [[Умытжан]] || 141 |- ! 2901 | [[Нұрару]] || 141 |- ! 2902 | [[Дамель]] || 141 |- ! 2903 | [[Саёра]] || 141 |- ! 2904 | [[Аят]] || 141 |- ! 2905 | [[Гульшахар]] || 141 |- ! 2906 | [[Бахытхан]] || 141 |- ! 2907 | [[Салиман]] || 140 |- ! 2908 | [[Амиля]] || 140 |- ! 2909 | [[Айдин]] || 140 |- ! 2910 | [[Гулбиби]] || 140 |- ! 2911 | [[Гүлбарам]] || 140 |- ! 2912 | [[Мәриәм]] || 140 |- ! 2913 | [[Марияхан]] || 140 |- ! 2914 | [[Гулбайра]] || 140 |- ! 2915 | [[Улдархан]] || 140 |- ! 2916 | [[Зинакуль]] || 140 |- ! 2917 | [[Кульдана]] || 140 |- ! 2918 | [[Алира]] || 140 |- ! 2919 | [[Таснима]] || 140 |- ! 2920 | [[Тұнық]] || 140 |- ! 2921 | [[Ұлзада]] || 139 |- ! 2922 | [[Алтынбике]] || 139 |- ! 2923 | [[Гүлбахар]] || 139 |- ! 2924 | [[Айдан]] || 139 |- ! 2925 | [[Алтынганым]] || 139 |- ! 2926 | [[Елікай]] || 139 |- ! 2927 | [[Зиада]] || 139 |- ! 2928 | [[Қалбибі]] || 139 |- ! 2929 | [[Елнура]] || 139 |- ! 2930 | [[Кенескул]] || 139 |- ! 2931 | [[Зүлфия]] || 139 |- ! 2932 | [[Әлбина]] || 139 |- ! 2933 | [[Гүлханым]] || 138 |- ! 2934 | [[Улсара]] || 138 |- ! 2935 | [[Гуль]] || 138 |- ! 2936 | [[Илан]] || 138 |- ! 2937 | [[Кульмаш]] || 138 |- ! 2938 | [[Куанышкул]] || 138 |- ! 2939 | [[Меиз]] || 138 |- ! 2940 | [[Салимаш]] || 138 |- ! 2941 | [[Дилнура]] || 138 |- ! 2942 | [[Гулноз]] || 138 |- ! 2943 | [[Нарима]] || 138 |- ! 2944 | [[Кулжакан]] || 137 |- ! 2945 | [[Майрамгуль]] || 137 |- ! 2946 | [[Акбиби]] || 137 |- ! 2947 | [[Балсұлу]] || 137 |- ! 2948 | [[Тарбие]] || 137 |- ! 2949 | [[Күлсара]] || 137 |- ! 2950 | [[Аим]] || 137 |- ! 2951 | [[Бахаргүл]] || 137 |- ! 2952 | [[Бибіжамал]] || 137 |- ! 2953 | [[Дильбара]] || 137 |- ! 2954 | [[Жумаслу]] || 137 |- ! 2955 | [[Дилафруз]] || 137 |- ! 2956 | [[Айшакул]] || 136 |- ! 2957 | [[Мейргуль]] || 136 |- ! 2958 | [[Бинара]] || 136 |- ! 2959 | [[Тазакуль]] || 136 |- ! 2960 | [[Майжан]] || 136 |- ! 2961 | [[Сенім]] || 136 |- ! 2962 | [[Гульшарат]] || 136 |- ! 2963 | [[Кулбарам]] || 136 |- ! 2964 | [[Томерис]] || 136 |- ! 2965 | [[Күлімхан]] || 136 |- ! 2966 | [[Гүлдерайым]] || 136 |- ! 2967 | [[Савле]] || 135 |- ! 2968 | [[Бакытты]] || 135 |- ! 2969 | [[Кулсинай]] || 135 |- ! 2970 | [[Ажара]] || 135 |- ! 2971 | [[Узилдик]] || 135 |- ! 2972 | [[Бегаим]] || 135 |- ! 2973 | [[Нәркес]] || 135 |- ! 2974 | [[Тураш]] || 135 |- ! 2975 | [[Күлзада]] || 134 |- ! 2976 | [[Балкаш]] || 134 |- ! 2977 | [[Рауа]] || 134 |- ! 2978 | [[Бахтыкул]] || 134 |- ! 2979 | [[Агзия]] || 134 |- ! 2980 | [[Кунзипа]] || 134 |- ! 2981 | [[Таңнұры]] || 134 |- ! 2982 | [[Айгерем]] || 134 |- ! 2983 | [[Жанагүл]] || 133 |- ! 2984 | [[Кулмария]] || 133 |- ! 2985 | [[Уржамал]] || 133 |- ! 2986 | [[Козайым]] || 133 |- ! 2987 | [[Гульмарал]] || 133 |- ! 2988 | [[Үміткүл]] || 133 |- ! 2989 | [[Данэль]] || 133 |- ! 2990 | [[Ұлсерік]] || 133 |- ! 2991 | [[Акжунус]] || 133 |- ! 2992 | [[Мейрхан]] || 133 |- ! 2993 | [[Багжамал]] || 133 |- ! 2994 | [[Ұлсана]] || 133 |- ! 2995 | [[Айтбиби]] || 133 |- ! 2996 | [[Адэлия]] || 133 |- ! 2997 | [[Агжан]] || 133 |- ! 2998 | [[Ұлман]] || 133 |- ! 2999 | [[Забида]] || 132 |- ! 3000 | [[Тынышкул]] || 132 |- ! 3001 | [[Онал]] || 132 |- ! 3002 | [[Туймеш]] || 132 |- ! 3003 | [[Лескул]] || 132 |- ! 3004 | [[Маруаш]] || 132 |- ! 3005 | [[Сыргаш]] || 132 |- ! 3006 | [[Сагиля]] || 132 |- ! 3007 | [[Аққыз]] || 132 |- ! 3008 | [[Калдигул]] || 132 |- ! 3009 | [[Алинур]] || 132 |- ! 3010 | [[Кульшира]] || 132 |- ! 3011 | [[Саадат]] || 132 |- ! 3012 | [[Гүлбахыт]] || 132 |- ! 3013 | [[Санди]] || 132 |- ! 3014 | [[Мирагуль]] || 131 |- ! 3015 | [[Сақыпжамал]] || 131 |- ! 3016 | [[Хаят]] || 131 |- ! 3017 | [[Вазира]] || 131 |- ! 3018 | [[Адэма]] || 131 |- ! 3019 | [[Гүлжаһан]] || 131 |- ! 3020 | [[Адемау]] || 131 |- ! 3021 | [[Елнара]] || 131 |- ! 3022 | [[Сайрангул]] || 131 |- ! 3023 | [[Назыгул]] || 131 |- ! 3024 | [[Нәзгүл]] || 131 |- ! 3025 | [[Гулзейнеп]] || 131 |- ! 3026 | [[Дамила]] || 131 |- ! 3027 | [[Софи]] || 131 |- ! 3028 | [[Тансык]] || 131 |- ! 3029 | [[Жанасыл]] || 130 |- ! 3030 | [[Каракас]] || 130 |- ! 3031 | [[Багилаш]] || 130 |- ! 3032 | [[Бибіжан]] || 130 |- ! 3033 | [[Батеш]] || 130 |- ! 3034 | [[Арша]] || 130 |- ! 3035 | [[Кулзейнеп]] || 130 |- ! 3036 | [[Бахар]] || 130 |- ! 3037 | [[Калампир]] || 130 |- ! 3038 | [[Ақжүрек]] || 130 |- ! 3039 | [[Тлеукен]] || 130 |- ! 3040 | [[Маряш]] || 130 |- ! 3041 | [[Кулдан]] || 130 |- ! 3042 | [[Маира]] || 130 |- ! 3043 | [[Қамарсұлу]] || 130 |- ! 3044 | [[Айнәзік]] || 130 |- ! 3045 | [[Магиза]] || 129 |- ! 3046 | [[Ажаркүл]] || 129 |- ! 3047 | [[Патма]] || 129 |- ! 3048 | [[Әния]] || 129 |- ! 3049 | [[Кумусай]] || 129 |- ! 3050 | [[Токен]] || 129 |- ! 3051 | [[Шынаргүл]] || 129 |- ! 3052 | [[Иман]] || 129 |- ! 3053 | [[Гүлбибі]] || 129 |- ! 3054 | [[Айжарық]] || 129 |- ! 3055 | [[Март]] || 129 |- ! 3056 | [[Амандык]] || 129 |- ! 3057 | [[Уміт]] || 129 |- ! 3058 | [[Каиржан]] || 128 |- ! 3059 | [[Джаныл]] || 128 |- ! 3060 | [[Лиман]] || 128 |- ! 3061 | [[Нурсулыу]] || 128 |- ! 3062 | [[Шәрипа]] || 128 |- ! 3063 | [[Назикуль]] || 128 |- ! 3064 | [[Баянкуль]] || 128 |- ! 3065 | [[Аксамал]] || 128 |- ! 3066 | [[Аксункар]] || 128 |- ! 3067 | [[Раянна]] || 128 |- ! 3068 | [[Сейсенкул]] || 128 |- ! 3069 | [[Саулехан]] || 128 |- ! 3070 | [[Асиля]] || 128 |- ! 3071 | [[Гулфайрус]] || 128 |- ! 3072 | [[Мугульсум]] || 128 |- ! 3073 | [[Гулдариха]] || 128 |- ! 3074 | [[Данекуль]] || 128 |- ! 3075 | [[Алтынкыз]] || 128 |- ! 3076 | [[Жаңылған]] || 128 |- ! 3077 | [[Гулфия]] || 128 |- ! 3078 | [[Турдыхан]] || 128 |- ! 3079 | [[Орынжан]] || 128 |- ! 3080 | [[Роксана]] || 127 |- ! 3081 | [[Зекен]] || 127 |- ! 3082 | [[Турахан]] || 127 |- ! 3083 | [[Флора]] || 127 |- ! 3084 | [[Наталия]] || 127 |- ! 3085 | [[Миуа]] || 127 |- ! 3086 | [[Рыскал]] || 127 |- ! 3087 | [[Манура]] || 127 |- ! 3088 | [[Зия]] || 127 |- ! 3089 | [[Баршын]] || 127 |- ! 3090 | [[Болдыкыз]] || 127 |- ! 3091 | [[Бибихадиша]] || 127 |- ! 3092 | [[Бибатима]] || 127 |- ! 3093 | [[Шархат]] || 127 |- ! 3094 | [[Майрамкул]] || 127 |- ! 3095 | [[Данайым]] || 127 |- ! 3096 | [[Анора]] || 126 |- ! 3097 | [[Узипа]] || 126 |- ! 3098 | [[Зинагул]] || 126 |- ! 3099 | [[Нүрилә]] || 126 |- ! 3100 | [[Күләнда]] || 126 |- ! 3101 | [[Кулсимхан]] || 126 |- ! 3102 | [[Гүлнүр]] || 126 |- ! 3103 | [[Зиягуль]] || 126 |- ! 3104 | [[Сандыгаш]] || 126 |- ! 3105 | [[Патыма]] || 126 |- ! 3106 | [[Саянұр]] || 126 |- ! 3107 | [[Зульфат]] || 126 |- ! 3108 | [[Талига]] || 126 |- ! 3109 | [[Акмерей]] || 126 |- ! 3110 | [[Гулина]] || 126 |- ! 3111 | [[Ханна]] || 126 |- ! 3112 | [[Мағрипа]] || 126 |- ! 3113 | [[Дәмегүл]] || 126 |- ! 3114 | [[Адиа]] || 126 |- ! 3115 | [[Узил]] || 125 |- ! 3116 | [[Мырзакуль]] || 125 |- ! 3117 | [[Алтынбала]] || 125 |- ! 3118 | [[Арайгул]] || 125 |- ! 3119 | [[Куанышкуль]] || 125 |- ! 3120 | [[Зулайха]] || 125 |- ! 3121 | [[Аянур]] || 125 |- ! 3122 | [[Акима]] || 125 |- ! 3123 | [[Дилдора]] || 125 |- ! 3124 | [[Гапура]] || 125 |- ! 3125 | [[Максат]] || 125 |- ! 3126 | [[Бакиза]] || 125 |- ! 3127 | [[Дениз]] || 125 |- ! 3128 | [[Гүлназия]] || 125 |- ! 3129 | [[Маруар]] || 125 |- ! 3130 | [[Ділбар]] || 125 |- ! 3131 | [[Дильнур]] || 125 |- ! 3132 | [[Аманкыз]] || 124 |- ! 3133 | [[Кәлима]] || 124 |- ! 3134 | [[Агата]] || 124 |- ! 3135 | [[Гулфариза]] || 124 |- ! 3136 | [[Нурайша]] || 124 |- ! 3137 | [[Ситора]] || 124 |- ! 3138 | [[Күлайша]] || 124 |- ! 3139 | [[Насипкуль]] || 124 |- ! 3140 | [[Жанбибі]] || 124 |- ! 3141 | [[Айган]] || 124 |- ! 3142 | [[Мәншук]] || 124 |- ! 3143 | [[Адима]] || 124 |- ! 3144 | [[Токсулу]] || 124 |- ! 3145 | [[Калиша]] || 123 |- ! 3146 | [[Мамыр]] || 123 |- ! 3147 | [[Аимхан]] || 123 |- ! 3148 | [[Аймерек]] || 123 |- ! 3149 | [[Таира]] || 123 |- ! 3150 | [[Ушыга]] || 123 |- ! 3151 | [[Несибельды]] || 123 |- ! 3152 | [[Жаксыбике]] || 123 |- ! 3153 | [[Гүлімхан]] || 123 |- ! 3154 | [[Жанелья]] || 123 |- ! 3155 | [[Мина]] || 123 |- ! 3156 | [[Бегзада]] || 123 |- ! 3157 | [[Зәмзәм]] || 122 |- ! 3158 | [[Әниса]] || 122 |- ! 3159 | [[Майрагүл]] || 122 |- ! 3160 | [[Айтоты]] || 122 |- ! 3161 | [[Дәмира]] || 122 |- ! 3162 | [[Гулмария]] || 122 |- ! 3163 | [[Раихан]] || 122 |- ! 3164 | [[Клавдия]] || 122 |- ! 3165 | [[Зита]] || 122 |- ! 3166 | [[Даме]] || 122 |- ! 3167 | [[Бибимария]] || 122 |- ! 3168 | [[Айжүрек]] || 122 |- ! 3169 | [[Магираш]] || 122 |- ! 3170 | [[Гүлфайрус]] || 122 |- ! 3171 | [[Бегім-Ай]] || 122 |- ! 3172 | [[Улмес]] || 122 |- ! 3173 | [[Снежанна]] || 122 |- ! 3174 | [[Сәнді]] || 122 |- ! 3175 | [[Хансулу]] || 122 |- ! 3176 | [[Аигерім]] || 121 |- ! 3177 | [[Айнұра]] || 121 |- ! 3178 | [[Бифатима]] || 121 |- ! 3179 | [[Ясира]] || 121 |- ! 3180 | [[Мәдинә]] || 121 |- ! 3181 | [[Сальма]] || 121 |- ! 3182 | [[Гулбазар]] || 121 |- ! 3183 | [[Акбидай]] || 121 |- ! 3184 | [[Багыт]] || 121 |- ! 3185 | [[Арзыгүл]] || 121 |- ! 3186 | [[Мәнсия]] || 121 |- ! 3187 | [[Кульбагира]] || 121 |- ! 3188 | [[Шәрбат]] || 121 |- ! 3189 | [[Бибинұр]] || 121 |- ! 3190 | [[Ризагүл]] || 121 |- ! 3191 | [[Аия]] || 121 |- ! 3192 | [[Бурыш]] || 121 |- ! 3193 | [[Ұлсая]] || 121 |- ! 3194 | [[Куттыгыз]] || 121 |- ! 3195 | [[Кульзинат]] || 121 |- ! 3196 | [[Тажигуль]] || 121 |- ! 3197 | [[Эсма]] || 121 |- ! 3198 | [[Ұлтуған]] || 121 |- ! 3199 | [[Жансия]] || 120 |- ! 3200 | [[Мехрибан]] || 120 |- ! 3201 | [[Улдыкыз]] || 120 |- ! 3202 | [[Кулзахира]] || 120 |- ! 3203 | [[Асемжан]] || 120 |- ! 3204 | [[Акшагул]] || 120 |- ! 3205 | [[Улан]] || 120 |- ! 3206 | [[Кульназия]] || 120 |- ! 3207 | [[Айтуган]] || 120 |- ! 3208 | [[Камалхан]] || 120 |- ! 3209 | [[Рахимаш]] || 120 |- ! 3210 | [[Мандайлы]] || 120 |- ! 3211 | [[Дүрия]] || 120 |- ! 3212 | [[Жаксигул]] || 119 |- ! 3213 | [[Зейнегүл]] || 119 |- ! 3214 | [[Арайлим]] || 119 |- ! 3215 | [[Канапия]] || 119 |- ! 3216 | [[Ұлтусын]] || 119 |- ! 3217 | [[Гульбира]] || 119 |- ! 3218 | [[Нагира]] || 119 |- ! 3219 | [[Майрамкуль]] || 119 |- ! 3220 | [[Нуршаш]] || 119 |- ! 3221 | [[Гулдерайым]] || 119 |- ! 3222 | [[Турсин]] || 119 |- ! 3223 | [[Гулшарат]] || 119 |- ! 3224 | [[Кулмайра]] || 119 |- ! 3225 | [[Ғайнижамал]] || 119 |- ! 3226 | [[Бизада]] || 119 |- ! 3227 | [[Тендик]] || 119 |- ! 3228 | [[Құрбанкүл]] || 119 |- ! 3229 | [[Гулюм]] || 119 |- ! 3230 | [[Актолкин]] || 118 |- ! 3231 | [[Балданай]] || 118 |- ! 3232 | [[Санбиби]] || 118 |- ! 3233 | [[Сарсенгуль]] || 118 |- ! 3234 | [[Ляля]] || 118 |- ! 3235 | [[Биғайша]] || 118 |- ! 3236 | [[Дамелі]] || 118 |- ! 3237 | [[Тыныштық]] || 118 |- ! 3238 | [[Шайда]] || 118 |- ! 3239 | [[Дарияш]] || 118 |- ! 3240 | [[Жаннета]] || 118 |- ! 3241 | [[Гүлсін]] || 118 |- ! 3242 | [[Талжибек]] || 118 |- ! 3243 | [[Кулимкан]] || 118 |- ! 3244 | [[Гүлфара]] || 118 |- ! 3245 | [[Айдынгүл]] || 118 |- ! 3246 | [[Кызбала]] || 118 |- ! 3247 | [[Сәулеш]] || 118 |- ! 3248 | [[Есения]] || 118 |- ! 3249 | [[Гульзабира]] || 118 |- ! 3250 | [[Кунзада]] || 118 |- ! 3251 | [[Гульзейнеп]] || 118 |- ! 3252 | [[Нұраят]] || 118 |- ! 3253 | [[Улмира]] || 118 |- ! 3254 | [[Тиара]] || 118 |- ! 3255 | [[Сафиянұр]] || 117 |- ! 3256 | [[Мавлюда]] || 117 |- ! 3257 | [[Нурыш]] || 117 |- ! 3258 | [[Гульбахор]] || 117 |- ! 3259 | [[Атика]] || 117 |- ! 3260 | [[Кулихан]] || 117 |- ! 3261 | [[Гүлбахрам]] || 117 |- ! 3262 | [[Жамиш]] || 117 |- ! 3263 | [[Розия]] || 117 |- ! 3264 | [[Карилгаш]] || 117 |- ! 3265 | [[Гульзар]] || 117 |- ! 3266 | [[Нәбира]] || 117 |- ! 3267 | [[Ақзира]] || 117 |- ! 3268 | [[Гулбар]] || 117 |- ! 3269 | [[Гульчат]] || 117 |- ! 3270 | [[Эльвина]] || 117 |- ! 3271 | [[Рсты]] || 117 |- ! 3272 | [[Бакшагуль]] || 116 |- ! 3273 | [[Аякуз]] || 116 |- ! 3274 | [[Самида]] || 116 |- ! 3275 | [[Сафира]] || 116 |- ! 3276 | [[Зейнеб]] || 116 |- ! 3277 | [[Аиым]] || 116 |- ! 3278 | [[Аймжан]] || 116 |- ! 3279 | [[Гульбарша]] || 116 |- ! 3280 | [[Жумабала]] || 116 |- ! 3281 | [[Курбангуль]] || 116 |- ! 3282 | [[Гүлина]] || 116 |- ! 3283 | [[Кульдарига]] || 116 |- ! 3284 | [[Сериккул]] || 116 |- ! 3285 | [[Эльзара]] || 116 |- ! 3286 | [[Айала]] || 116 |- ! 3287 | [[Гюзаль]] || 116 |- ! 3288 | [[Бейсекул]] || 116 |- ! 3289 | [[Уразбике]] || 116 |- ! 3290 | [[Айнеля]] || 116 |- ! 3291 | [[Жанет]] || 116 |- ! 3292 | [[Рысбиби]] || 116 |- ! 3293 | [[Калка]] || 116 |- ! 3294 | [[Гүлсанат]] || 115 |- ! 3295 | [[Зейнаб]] || 115 |- ! 3296 | [[Нұршаш]] || 115 |- ! 3297 | [[Ұлдар]] || 115 |- ! 3298 | [[Гулшод]] || 115 |- ! 3299 | [[Жансел]] || 115 |- ! 3300 | [[Нуриза]] || 115 |- ! 3301 | [[Макпуза]] || 115 |- ! 3302 | [[Шахзода]] || 115 |- ! 3303 | [[Аршагуль]] || 115 |- ! 3304 | [[Журсинай]] || 115 |- ! 3305 | [[Күлжахан]] || 115 |- ! 3306 | [[Альяна]] || 115 |- ! 3307 | [[Сайрангүл]] || 115 |- ! 3308 | [[Тәттігүл]] || 115 |- ! 3309 | [[Саина]] || 115 |- ! 3310 | [[Кульзахира]] || 115 |- ! 3311 | [[Алинұр]] || 115 |- ! 3312 | [[Каракуз]] || 114 |- ! 3313 | [[Шаркул]] || 114 |- ! 3314 | [[Жаннет]] || 114 |- ! 3315 | [[Айболган]] || 114 |- ! 3316 | [[Токтасын]] || 114 |- ! 3317 | [[Джибек]] || 114 |- ! 3318 | [[Илигай]] || 114 |- ! 3319 | [[Наргиса]] || 114 |- ! 3320 | [[Күміскүл]] || 114 |- ! 3321 | [[Канымай]] || 114 |- ! 3322 | [[Файза]] || 114 |- ! 3323 | [[Туймекул]] || 114 |- ! 3324 | [[Жанбиби]] || 114 |- ! 3325 | [[Күлпан]] || 114 |- ! 3326 | [[Күнім]] || 114 |- ! 3327 | [[Кулдархан]] || 114 |- ! 3328 | [[Макка]] || 114 |- ! 3329 | [[Урия]] || 114 |- ! 3330 | [[Куляйм]] || 114 |- ! 3331 | [[Зибира]] || 114 |- ! 3332 | [[Мырзакул]] || 114 |- ! 3333 | [[Гүлсінай]] || 114 |- ! 3334 | [[Құрманай]] || 114 |- ! 3335 | [[Афият]] || 113 |- ! 3336 | [[Атина]] || 113 |- ! 3337 | [[Асылганым]] || 113 |- ! 3338 | [[Нуржамиля]] || 113 |- ! 3339 | [[Гүлерке]] || 113 |- ! 3340 | [[Шахнұр]] || 113 |- ! 3341 | [[Гульбике]] || 113 |- ! 3342 | [[Бэлла]] || 113 |- ! 3343 | [[Каиржамал]] || 113 |- ! 3344 | [[Гауһартас]] || 113 |- ! 3345 | [[Зерип]] || 113 |- ! 3346 | [[Нигара]] || 113 |- ! 3347 | [[Ирода]] || 113 |- ! 3348 | [[Айя-Сафия]] || 113 |- ! 3349 | [[Айткамал]] || 113 |- ! 3350 | [[Кабиба]] || 113 |- ! 3351 | [[Айнат]] || 113 |- ! 3352 | [[Кызылгуль]] || 113 |- ! 3353 | [[Айсун]] || 113 |- ! 3354 | [[Гулбадан]] || 113 |- ! 3355 | [[Наира]] || 113 |- ! 3356 | [[Наурызгүл]] || 113 |- ! 3357 | [[Амила]] || 113 |- ! 3358 | [[Жайнат]] || 113 |- ! 3359 | [[Аэлина]] || 113 |- ! 3360 | [[Сарагуль]] || 113 |- ! 3361 | [[Армина]] || 113 |- ! 3362 | [[Алтангул]] || 112 |- ! 3363 | [[Мумина]] || 112 |- ! 3364 | [[Кызылгул]] || 112 |- ! 3365 | [[Таня]] || 112 |- ! 3366 | [[Урал]] || 112 |- ! 3367 | [[Рысжамал]] || 112 |- ! 3368 | [[Санира]] || 112 |- ! 3369 | [[Нәйла]] || 112 |- ! 3370 | [[Кәрима]] || 112 |- ! 3371 | [[Дыбыс]] || 112 |- ! 3372 | [[Сантай]] || 112 |- ! 3373 | [[Күлпаш]] || 112 |- ! 3374 | [[Рукайя]] || 112 |- ! 3375 | [[Табигат]] || 112 |- ! 3376 | [[Лайлим]] || 112 |- ! 3377 | [[Сусар]] || 112 |- ! 3378 | [[Марьяна]] || 112 |- ! 3379 | [[Аманбиби]] || 112 |- ! 3380 | [[Севинч]] || 112 |- ! 3381 | [[Наргул]] || 112 |- ! 3382 | [[Ағайша]] || 112 |- ! 3383 | [[Халиса]] || 111 |- ! 3384 | [[Карлга]] || 111 |- ! 3385 | [[Аккумыс]] || 111 |- ! 3386 | [[Бибифатима]] || 111 |- ! 3387 | [[Жанниет]] || 111 |- ! 3388 | [[Елана]] || 111 |- ! 3389 | [[Наркыз]] || 111 |- ! 3390 | [[Написа]] || 111 |- ! 3391 | [[Ләзиза]] || 111 |- ! 3392 | [[Жазык]] || 111 |- ! 3393 | [[Бархыт]] || 111 |- ! 3394 | [[Сайлаугуль]] || 111 |- ! 3395 | [[Жамалкан]] || 111 |- ! 3396 | [[Кульдария]] || 111 |- ! 3397 | [[Орынганым]] || 111 |- ! 3398 | [[Несіпкүл]] || 111 |- ! 3399 | [[Әнипа]] || 111 |- ! 3400 | [[Гулжаз]] || 111 |- ! 3401 | [[Ұлнұр]] || 111 |- ! 3402 | [[Орнай]] || 111 |- ! 3403 | [[Кульман]] || 111 |- ! 3404 | [[Айтканым]] || 111 |- ! 3405 | [[Захида]] || 110 |- ! 3406 | [[Джумагул]] || 110 |- ! 3407 | [[Гүлнафис]] || 110 |- ! 3408 | [[Тамарахан]] || 110 |- ! 3409 | [[Эльзана]] || 110 |- ! 3410 | [[Назила]] || 110 |- ! 3411 | [[Меңтай]] || 110 |- ! 3412 | [[Жайсанкул]] || 110 |- ! 3413 | [[Сұңқар]] || 110 |- ! 3414 | [[Оркен]] || 110 |- ! 3415 | [[Бакты]] || 110 |- ! 3416 | [[Пердегуль]] || 110 |- ! 3417 | [[Кокен]] || 110 |- ! 3418 | [[Бүлдіршін]] || 110 |- ! 3419 | [[Ралина]] || 110 |- ! 3420 | [[Гулбагила]] || 110 |- ! 3421 | [[Нуржахан]] || 110 |- ! 3422 | [[Ботажан]] || 110 |- ! 3423 | [[Бактигуль]] || 110 |- ! 3424 | [[Балымжан]] || 110 |- ! 3425 | [[Жаннар]] || 109 |- ! 3426 | [[Мунара]] || 109 |- ! 3427 | [[Жанбике]] || 109 |- ! 3428 | [[Оралкуль]] || 109 |- ! 3429 | [[Дарика]] || 109 |- ! 3430 | [[Шалкар]] || 109 |- ! 3431 | [[Ай Ару]] || 109 |- ! 3432 | [[Әдила]] || 109 |- ! 3433 | [[Асила]] || 109 |- ! 3434 | [[Мүнира]] || 109 |- ! 3435 | [[Тенгеш]] || 109 |- ! 3436 | [[Аккагаз]] || 109 |- ! 3437 | [[Николь]] || 109 |- ! 3438 | [[Айсанам]] || 109 |- ! 3439 | [[Туймекуль]] || 109 |- ! 3440 | [[Меиркуль]] || 109 |- ! 3441 | [[Балымай]] || 109 |- ! 3442 | [[Дильшат]] || 109 |- ! 3443 | [[Нурида]] || 109 |- ! 3444 | [[Шнара]] || 109 |- ! 3445 | [[Хазиза]] || 109 |- ! 3446 | [[Залиха]] || 109 |- ! 3447 | [[Ильнура]] || 109 |- ! 3448 | [[Есенкүл]] || 109 |- ! 3449 | [[Табиғат]] || 109 |- ! 3450 | [[Гулжайнат]] || 108 |- ! 3451 | [[Гулайим]] || 108 |- ! 3452 | [[Апуза]] || 108 |- ! 3453 | [[Айзиба]] || 108 |- ! 3454 | [[Балбиби]] || 108 |- ! 3455 | [[Масаты]] || 108 |- ! 3456 | [[Луара]] || 108 |- ! 3457 | [[Махира]] || 108 |- ! 3458 | [[Кулбаран]] || 108 |- ! 3459 | [[Ақеркем]] || 108 |- ! 3460 | [[Гульманат]] || 108 |- ! 3461 | [[Елемес]] || 108 |- ! 3462 | [[Загифа]] || 108 |- ! 3463 | [[Қарагөз]] || 108 |- ! 3464 | [[Сулужан]] || 108 |- ! 3465 | [[Сагдиана]] || 108 |- ! 3466 | [[Қаракөзайым]] || 108 |- ! 3467 | [[Бағнұр]] || 107 |- ! 3468 | [[Асылнұр]] || 107 |- ! 3469 | [[Лязят]] || 107 |- ! 3470 | [[Аселия]] || 107 |- ! 3471 | [[Оразбиби]] || 107 |- ! 3472 | [[Кульзагира]] || 107 |- ! 3473 | [[Ардагуль]] || 107 |- ! 3474 | [[Мархамат]] || 107 |- ! 3475 | [[Маусым]] || 107 |- ! 3476 | [[Гульдерай]] || 107 |- ! 3477 | [[Советкуль]] || 107 |- ! 3478 | [[Тлеухан]] || 107 |- ! 3479 | [[Раййана]] || 107 |- ! 3480 | [[Атлас]] || 107 |- ! 3481 | [[Аселим]] || 107 |- ! 3482 | [[Сарқыт]] || 107 |- ! 3483 | [[Нуркия]] || 107 |- ! 3484 | [[Альвира]] || 106 |- ! 3485 | [[Нияра]] || 106 |- ! 3486 | [[Гульбаран]] || 106 |- ! 3487 | [[Азипа]] || 106 |- ! 3488 | [[Тумаркуль]] || 106 |- ! 3489 | [[Фатыма]] || 106 |- ! 3490 | [[Гульсайран]] || 106 |- ! 3491 | [[Тлек]] || 106 |- ! 3492 | [[Макеш]] || 106 |- ! 3493 | [[Жанаткул]] || 106 |- ! 3494 | [[Звайда]] || 106 |- ! 3495 | [[Нұрәсем]] || 106 |- ! 3496 | [[Райма]] || 106 |- ! 3497 | [[Тендык]] || 106 |- ! 3498 | [[Анниса]] || 106 |- ! 3499 | [[Кульсим]] || 106 |- ! 3500 | [[Гульфат]] || 106 |- ! 3501 | [[Андыз]] || 106 |- ! 3502 | [[Багым]] || 105 |- ! 3503 | [[Жакен]] || 105 |- ! 3504 | [[Багдаш]] || 105 |- ! 3505 | [[Гулбара]] || 105 |- ! 3506 | [[Лора]] || 105 |- ! 3507 | [[Гулманат]] || 105 |- ! 3508 | [[Кулдария]] || 105 |- ! 3509 | [[Семанұр]] || 105 |- ! 3510 | [[Гульжиан]] || 105 |- ! 3511 | [[Камелия]] || 105 |- ! 3512 | [[Дилором]] || 105 |- ! 3513 | [[Батагоз]] || 105 |- ! 3514 | [[Ризагул]] || 105 |- ! 3515 | [[Улжаркын]] || 105 |- ! 3516 | [[Алпия]] || 105 |- ! 3517 | [[Хакима]] || 105 |- ! 3518 | [[Гульшад]] || 105 |- ! 3519 | [[Акшагуль]] || 105 |- ! 3520 | [[Ұлан]] || 105 |- ! 3521 | [[Жбек]] || 105 |- ! 3522 | [[Кулжиян]] || 105 |- ! 3523 | [[Аймаш]] || 105 |- ! 3524 | [[Валя]] || 105 |- ! 3525 | [[Сайрагүл]] || 105 |- ! 3526 | [[Қундыз]] || 105 |- ! 3527 | [[Асылкуль]] || 105 |- ! 3528 | [[Кулмараш]] || 105 |- ! 3529 | [[Мейрим]] || 105 |- ! 3530 | [[Бибихатша]] || 105 |- ! 3531 | [[Катиша]] || 104 |- ! 3532 | [[Саян]] || 104 |- ! 3533 | [[Сурия]] || 104 |- ! 3534 | [[Ахерке]] || 104 |- ! 3535 | [[Гүлфия]] || 104 |- ! 3536 | [[Ақманар]] || 104 |- ! 3537 | [[Нелля]] || 104 |- ! 3538 | [[Назымкул]] || 104 |- ! 3539 | [[Рафия]] || 104 |- ! 3540 | [[Ақсындар]] || 104 |- ! 3541 | [[Асельхан]] || 104 |- ! 3542 | [[Талжан]] || 104 |- ! 3543 | [[Серик]] || 104 |- ! 3544 | [[Пәрида]] || 104 |- ! 3545 | [[Дамили]] || 104 |- ! 3546 | [[Балсара]] || 104 |- ! 3547 | [[Ельназ]] || 104 |- ! 3548 | [[Улболсун]] || 104 |- ! 3549 | [[Фания]] || 104 |- ! 3550 | [[Күлзия]] || 103 |- ! 3551 | [[Жулдиз]] || 103 |- ! 3552 | [[Аршагул]] || 103 |- ! 3553 | [[Ақалтын]] || 103 |- ! 3554 | [[Гулбагира]] || 103 |- ! 3555 | [[Ансаған]] || 103 |- ! 3556 | [[Жансара]] || 103 |- ! 3557 | [[Гулима]] || 103 |- ! 3558 | [[Бибіхадиша]] || 103 |- ! 3559 | [[Альпия]] || 103 |- ! 3560 | [[Майша]] || 103 |- ! 3561 | [[Күлсін]] || 103 |- ! 3562 | [[Дәмеш]] || 103 |- ! 3563 | [[Ямур]] || 103 |- ! 3564 | [[Мырзагул]] || 103 |- ! 3565 | [[Баркыт]] || 103 |- ! 3566 | [[Мервет]] || 103 |- ! 3567 | [[Хайша]] || 103 |- ! 3568 | [[Ханшаим]] || 103 |- ! 3569 | [[Ракима]] || 103 |- ! 3570 | [[Жұмабике]] || 103 |- ! 3571 | [[Гулдона]] || 103 |- ! 3572 | [[Сайрагуль]] || 103 |- ! 3573 | [[Жұпаркүл]] || 103 |- ! 3574 | [[Жаниса]] || 102 |- ! 3575 | [[Гулдархан]] || 102 |- ! 3576 | [[Бакыткайша]] || 102 |- ! 3577 | [[Акбубек]] || 102 |- ! 3578 | [[Харлыгаш]] || 102 |- ! 3579 | [[Адалин]] || 102 |- ! 3580 | [[Әсемгул]] || 102 |- ! 3581 | [[Сахан]] || 102 |- ! 3582 | [[Канымша]] || 102 |- ! 3583 | [[Манет]] || 102 |- ! 3584 | [[Айсәнім]] || 102 |- ! 3585 | [[Тазагүл]] || 102 |- ! 3586 | [[Батия]] || 102 |- ! 3587 | [[Заурехан]] || 102 |- ! 3588 | [[Купан]] || 102 |- ! 3589 | [[Қайша]] || 102 |- ! 3590 | [[Гүлбала]] || 102 |- ! 3591 | [[Бакитгул]] || 102 |- ! 3592 | [[Турсинай]] || 102 |- ! 3593 | [[Оңласын]] || 102 |- ! 3594 | [[Арифа]] || 102 |- ! 3595 | [[Кызжан]] || 102 |- ! 3596 | [[Жамаш]] || 102 |- ! 3597 | [[Зерхан]] || 101 |- ! 3598 | [[Тиыштык]] || 101 |- ! 3599 | [[Айбаршин]] || 101 |- ! 3600 | [[Мариякуль]] || 101 |- ! 3601 | [[Адемы]] || 101 |- ! 3602 | [[Тажикул]] || 101 |- ! 3603 | [[Мадира]] || 101 |- ! 3604 | [[Зәмира]] || 101 |- ! 3605 | [[Диларам]] || 101 |- ! 3606 | [[Зульпия]] || 101 |- ! 3607 | [[Оразай]] || 101 |- ! 3608 | [[Бибимариям]] || 101 |- ! 3609 | [[Урбиби]] || 101 |- ! 3610 | [[Кульбагила]] || 101 |- ! 3611 | [[Жанылганым]] || 101 |- ! 3612 | [[Маржана]] || 101 |- ! 3613 | [[Аймөлдір]] || 101 |- ! 3614 | [[Алтынсары]] || 101 |- ! 3615 | [[Радмира]] || 101 |- ! 3616 | [[Серикгуль]] || 100 |- ! 3617 | [[Аймангул]] || 100 |- ! 3618 | [[Тынымкуль]] || 100 |- ! 3619 | [[Нышанкүл]] || 100 |- ! 3620 | [[Гулира]] || 100 |- ! 3621 | [[Кәмиля]] || 100 |- ! 3622 | [[Зурахан]] || 100 |- ! 3623 | [[Бибираба]] || 100 |- ! 3624 | [[Баянкул]] || 100 |- ! 3625 | [[Ширингул]] || 100 |- ! 3626 | [[Асал]] || 100 |- ! 3627 | [[Айсылу]] || 100 |- ! 3628 | [[Паризат]] || 100 |- ! 3629 | [[Айри]] || 100 |- ! 3630 | [[Камеш]] || 100 |- ! 3631 | [[Бахтыбала]] || 100 |- ! 3632 | [[Ақмөлдір]] || 100 |- ! 3633 | [[Қалипа]] || 100 |- ! 3634 | [[Гульгуль]] || 100 |- ! 3635 | [[Гулнаш]] || 99 |- ! 3636 | [[Санат]] || 99 |- ! 3637 | [[Актамак]] || 99 |- ! 3638 | [[Раббия]] || 99 |- ! 3639 | [[Слухия]] || 99 |- ! 3640 | [[Әселім]] || 99 |- ! 3641 | [[Жақсыкүл]] || 99 |- ! 3642 | [[Угилой]] || 99 |- ! 3643 | [[Бахытнур]] || 99 |- ! 3644 | [[Бопежан]] || 99 |- ! 3645 | [[Жаннура]] || 99 |- ! 3646 | [[Ажарлым]] || 99 |- ! 3647 | [[Гайния]] || 99 |- ! 3648 | [[Бибіназ]] || 99 |- ! 3649 | [[Ұмай]] || 99 |- ! 3650 | [[Замзагүл]] || 99 |- ! 3651 | [[Күлжамал]] || 99 |- ! 3652 | [[Даметай]] || 99 |- ! 3653 | [[Зеркуль]] || 99 |- ! 3654 | [[Балдана]] || 99 |- ! 3655 | [[Акырыс]] || 99 |- ! 3656 | [[Мамила]] || 99 |- ! 3657 | [[Аиман]] || 99 |- ! 3658 | [[Ұлдан]] || 99 |- ! 3659 | [[Зулейха]] || 99 |- ! 3660 | [[Нәсіп]] || 99 |- ! 3661 | [[Бакытканым]] || 98 |- ! 3662 | [[Надина]] || 98 |- ! 3663 | [[Хауа]] || 98 |- ! 3664 | [[Каргаш]] || 98 |- ! 3665 | [[Нұрзила]] || 98 |- ! 3666 | [[Акгулим]] || 98 |- ! 3667 | [[Антонина]] || 98 |- ! 3668 | [[Раййан]] || 98 |- ! 3669 | [[Жанета]] || 98 |- ! 3670 | [[Нурсипа]] || 98 |- ! 3671 | [[Актенге]] || 98 |- ! 3672 | [[Данегуль]] || 98 |- ! 3673 | [[Бактикамал]] || 98 |- ! 3674 | [[Камия]] || 98 |- ! 3675 | [[Бексұлу]] || 98 |- ! 3676 | [[Жанылыс]] || 97 |- ! 3677 | [[Алевтина]] || 97 |- ! 3678 | [[Акблек]] || 97 |- ! 3679 | [[Кунтай]] || 97 |- ! 3680 | [[Шугла]] || 97 |- ! 3681 | [[Агнур]] || 97 |- ! 3682 | [[Нават]] || 97 |- ! 3683 | [[Құрбанай]] || 97 |- ! 3684 | [[Бибігул]] || 97 |- ! 3685 | [[Элия]] || 97 |- ! 3686 | [[Гулбарша]] || 97 |- ! 3687 | [[Сыргакуль]] || 97 |- ! 3688 | [[Мафтуна]] || 97 |- ! 3689 | [[Куркем]] || 97 |- ! 3690 | [[Оралсын]] || 97 |- ! 3691 | [[Жеміс]] || 97 |- ! 3692 | [[Шаризада]] || 97 |- ! 3693 | [[Шинара]] || 97 |- ! 3694 | [[Жангак]] || 97 |- ! 3695 | [[Ряш]] || 97 |- ! 3696 | [[Гүлия]] || 97 |- ! 3697 | [[Айриза]] || 97 |- ! 3698 | [[Ұлмерей]] || 97 |- ! 3699 | [[Сулупан]] || 97 |- ! 3700 | [[Мольдыр]] || 97 |- ! 3701 | [[Кульбара]] || 96 |- ! 3702 | [[Гүлғайша]] || 96 |- ! 3703 | [[Мауия]] || 96 |- ! 3704 | [[Гүлсамал]] || 96 |- ! 3705 | [[Гулпаршин]] || 96 |- ! 3706 | [[Арианна]] || 96 |- ! 3707 | [[Рысбуби]] || 96 |- ! 3708 | [[Холида]] || 96 |- ! 3709 | [[Олтиной]] || 96 |- ! 3710 | [[Гульсан]] || 96 |- ! 3711 | [[Мнаура]] || 96 |- ! 3712 | [[Айғанша]] || 96 |- ! 3713 | [[Аисулу]] || 96 |- ! 3714 | [[Кульдарай]] || 96 |- ! 3715 | [[Кумсай]] || 96 |- ! 3716 | [[Бахиткул]] || 96 |- ! 3717 | [[Кулиман]] || 96 |- ! 3718 | [[Динагул]] || 96 |- ! 3719 | [[Айкын]] || 96 |- ! 3720 | [[Гүлфарида]] || 96 |- ! 3721 | [[Иба]] || 96 |- ! 3722 | [[Гульдина]] || 96 |- ! 3723 | [[Гулсайран]] || 96 |- ! 3724 | [[Ардах]] || 96 |- ! 3725 | [[Мерейлим]] || 96 |- ! 3726 | [[Базила]] || 96 |- ! 3727 | [[Джумабике]] || 95 |- ! 3728 | [[Рзагул]] || 95 |- ! 3729 | [[Гулзакира]] || 95 |- ! 3730 | [[Айгуля]] || 95 |- ! 3731 | [[Дарижан]] || 95 |- ! 3732 | [[Аслия]] || 95 |- ! 3733 | [[Сейдана]] || 95 |- ! 3734 | [[Акрыс]] || 95 |- ! 3735 | [[Айше]] || 95 |- ! 3736 | [[Гулбону]] || 95 |- ! 3737 | [[Әселя]] || 95 |- ! 3738 | [[Жанарым]] || 95 |- ! 3739 | [[Гулсимай]] || 95 |- ! 3740 | [[Дильмира]] || 95 |- ! 3741 | [[Таттыгуль]] || 95 |- ! 3742 | [[Камаль]] || 95 |- ! 3743 | [[Мариямгуль]] || 95 |- ! 3744 | [[Зора]] || 95 |- ! 3745 | [[Мамлакат]] || 95 |- ! 3746 | [[Арилана]] || 95 |- ! 3747 | [[Агипа]] || 95 |- ! 3748 | [[Хания]] || 95 |- ! 3749 | [[Айсаль]] || 94 |- ! 3750 | [[Ельнара]] || 94 |- ! 3751 | [[Мугилсин]] || 94 |- ! 3752 | [[Аманжан]] || 94 |- ! 3753 | [[Уазира]] || 94 |- ! 3754 | [[Жаналык]] || 94 |- ! 3755 | [[Лиля]] || 94 |- ! 3756 | [[Тулебике]] || 94 |- ! 3757 | [[Зиягул]] || 94 |- ! 3758 | [[Минслу]] || 94 |- ! 3759 | [[Периза]] || 94 |- ! 3760 | [[Кампит]] || 94 |- ! 3761 | [[Аяру]] || 94 |- ! 3762 | [[Жамбы]] || 94 |- ! 3763 | [[Шехризат]] || 94 |- ! 3764 | [[Камилия]] || 94 |- ! 3765 | [[Даметкуль]] || 94 |- ! 3766 | [[Зубира]] || 94 |- ! 3767 | [[Сайрагул]] || 94 |- ! 3768 | [[Белла]] || 94 |- ! 3769 | [[Жазерке]] || 94 |- ! 3770 | [[Оралкул]] || 94 |- ! 3771 | [[Изаура]] || 94 |- ! 3772 | [[Турсункан]] || 94 |- ! 3773 | [[Пернегүл]] || 94 |- ! 3774 | [[Тұрсынхан]] || 94 |- ! 3775 | [[Гүлжамила]] || 93 |- ! 3776 | [[Ульзана]] || 93 |- ! 3777 | [[Улзия]] || 93 |- ! 3778 | [[Кулизат]] || 93 |- ! 3779 | [[Шайкул]] || 93 |- ! 3780 | [[Руқайя]] || 93 |- ! 3781 | [[Балгуль]] || 93 |- ! 3782 | [[Нуржиян]] || 93 |- ! 3783 | [[Айдаркуль]] || 93 |- ! 3784 | [[Ажаргүл]] || 93 |- ! 3785 | [[Арнай]] || 93 |- ! 3786 | [[Элнура]] || 93 |- ! 3787 | [[Айымай]] || 93 |- ! 3788 | [[Руқия]] || 93 |- ! 3789 | [[Орынхан]] || 93 |- ! 3790 | [[Эльенора]] || 93 |- ! 3791 | [[Жанилган]] || 93 |- ! 3792 | [[Майкуль]] || 93 |- ! 3793 | [[Тойкул]] || 93 |- ! 3794 | [[Гүлназира]] || 93 |- ! 3795 | [[Ырыскүл]] || 93 |- ! 3796 | [[Дарико]] || 92 |- ! 3797 | [[Рашила]] || 92 |- ! 3798 | [[Канткул]] || 92 |- ! 3799 | [[Тұрғанай]] || 92 |- ! 3800 | [[Хуралай]] || 92 |- ! 3801 | [[Шамшибану]] || 92 |- ! 3802 | [[Батжан]] || 92 |- ! 3803 | [[Злата]] || 92 |- ! 3804 | [[Гүлдина]] || 92 |- ! 3805 | [[Калдыбике]] || 92 |- ! 3806 | [[Зинара]] || 92 |- ! 3807 | [[Канаш]] || 92 |- ! 3808 | [[Сулуай]] || 92 |- ! 3809 | [[Тұрғанкүл]] || 92 |- ! 3810 | [[Зейнел]] || 92 |- ! 3811 | [[Альсара]] || 92 |- ! 3812 | [[Альмара]] || 92 |- ! 3813 | [[Жансезим]] || 92 |- ! 3814 | [[Коркемай]] || 92 |- ! 3815 | [[Тынымкул]] || 91 |- ! 3816 | [[Айнэль]] || 91 |- ! 3817 | [[Зүбайра]] || 91 |- ! 3818 | [[Багитжан]] || 91 |- ! 3819 | [[Саяш]] || 91 |- ! 3820 | [[Катия]] || 91 |- ! 3821 | [[Сахыпжамал]] || 91 |- ! 3822 | [[Бейбітгүл]] || 91 |- ! 3823 | [[Солтанат]] || 91 |- ! 3824 | [[Еркінай]] || 91 |- ! 3825 | [[Канчаим]] || 91 |- ! 3826 | [[Сайлаугул]] || 91 |- ! 3827 | [[Кулзагира]] || 91 |- ! 3828 | [[Ильназ]] || 91 |- ! 3829 | [[Арнагул]] || 91 |- ! 3830 | [[Әдел]] || 91 |- ! 3831 | [[Дильноза]] || 91 |- ! 3832 | [[Айпаршын]] || 91 |- ! 3833 | [[Алтин]] || 91 |- ! 3834 | [[Нұрша]] || 91 |- ! 3835 | [[Рауда]] || 91 |- ! 3836 | [[Ибагул]] || 91 |- ! 3837 | [[Даригаш]] || 91 |- ! 3838 | [[Атир]] || 91 |- ! 3839 | [[Кулпара]] || 91 |- ! 3840 | [[Сафаргул]] || 91 |- ! 3841 | [[Гульсын]] || 91 |- ! 3842 | [[Хапиза]] || 90 |- ! 3843 | [[Кунимхан]] || 90 |- ! 3844 | [[Айкербез]] || 90 |- ! 3845 | [[Жумасулу]] || 90 |- ! 3846 | [[Гульсанат]] || 90 |- ! 3847 | [[Шаригул]] || 90 |- ! 3848 | [[Айымнұр]] || 90 |- ! 3849 | [[Зумрат]] || 90 |- ! 3850 | [[Багадат]] || 90 |- ! 3851 | [[Гульдариха]] || 90 |- ! 3852 | [[Табия]] || 90 |- ! 3853 | [[Арузат]] || 90 |- ! 3854 | [[Нургиса]] || 90 |- ! 3855 | [[Камарья]] || 90 |- ! 3856 | [[Ынта]] || 90 |- ! 3857 | [[Турымхан]] || 90 |- ! 3858 | [[Қарахат]] || 90 |- ! 3859 | [[Улпаш]] || 90 |- ! 3860 | [[Нұрасыл]] || 90 |- ! 3861 | [[Каусария]] || 90 |- ! 3862 | [[Кайнжамал]] || 89 |- ! 3863 | [[Еркенур]] || 89 |- ! 3864 | [[Айшайым]] || 89 |- ! 3865 | [[Неля]] || 89 |- ! 3866 | [[Несібелді]] || 89 |- ! 3867 | [[Манаргул]] || 89 |- ! 3868 | [[Кумуш]] || 89 |- ! 3869 | [[Күләй]] || 89 |- ! 3870 | [[Ойдин]] || 89 |- ! 3871 | [[Сафийа]] || 89 |- ! 3872 | [[Рауила]] || 89 |- ! 3873 | [[Батыш]] || 89 |- ! 3874 | [[Маншүк]] || 89 |- ! 3875 | [[Акбике]] || 89 |- ! 3876 | [[Еркетаң]] || 89 |- ! 3877 | [[Аймгул]] || 89 |- ! 3878 | [[Лейли]] || 89 |- ! 3879 | [[Әтіргүл]] || 89 |- ! 3880 | [[Акмолдир]] || 89 |- ! 3881 | [[Акзат]] || 89 |- ! 3882 | [[Гулгул]] || 89 |- ! 3883 | [[Саманта]] || 89 |- ! 3884 | [[Бати]] || 89 |- ! 3885 | [[Варвара]] || 89 |- ! 3886 | [[Гульмара]] || 89 |- ! 3887 | [[Балташ]] || 89 |- ! 3888 | [[Жадырасын]] || 89 |- ! 3889 | [[Манаргуль]] || 89 |- ! 3890 | [[Сагынай]] || 89 |- ! 3891 | [[Мейз]] || 89 |- ! 3892 | [[Саяхат]] || 89 |- ! 3893 | [[Артык]] || 89 |- ! 3894 | [[Лара]] || 89 |- ! 3895 | [[Бахт]] || 89 |- ! 3896 | [[Гүлзейнеп]] || 89 |- ! 3897 | [[Курмет]] || 89 |- ! 3898 | [[Лилиана]] || 88 |- ! 3899 | [[Пердеш]] || 88 |- ! 3900 | [[Жария]] || 88 |- ! 3901 | [[Айяулым]] || 88 |- ! 3902 | [[Сахипжамал]] || 88 |- ! 3903 | [[Умыткан]] || 88 |- ! 3904 | [[Қанипа]] || 88 |- ! 3905 | [[Нурбига]] || 88 |- ! 3906 | [[Гулрайхан]] || 88 |- ! 3907 | [[Инайя]] || 88 |- ! 3908 | [[Зейнепхан]] || 88 |- ! 3909 | [[Молдер]] || 88 |- ! 3910 | [[Рысай]] || 88 |- ! 3911 | [[Лея]] || 88 |- ! 3912 | [[Гули]] || 88 |- ! 3913 | [[Оралгайша]] || 88 |- ! 3914 | [[Ибадат]] || 88 |- ! 3915 | [[Закен]] || 88 |- ! 3916 | [[Сұңғыла]] || 88 |- ! 3917 | [[Ақмейірім]] || 88 |- ! 3918 | [[Жанзия]] || 88 |- ! 3919 | [[Гульбала]] || 88 |- ! 3920 | [[Несибелды]] || 88 |- ! 3921 | [[Ақбикеш]] || 88 |- ! 3922 | [[Гулшира]] || 88 |- ! 3923 | [[Дилдакул]] || 88 |- ! 3924 | [[Назымхан]] || 88 |- ! 3925 | [[Зинайда]] || 88 |- ! 3926 | [[Кулшира]] || 88 |- ! 3927 | [[Алпеш]] || 88 |- ! 3928 | [[Арнагүл]] || 88 |- ! 3929 | [[Анафия]] || 88 |- ! 3930 | [[Кулькен]] || 88 |- ! 3931 | [[Ельнура]] || 88 |- ! 3932 | [[Аймагуль]] || 88 |- ! 3933 | [[Акжонас]] || 88 |- ! 3934 | [[Гулдарай]] || 88 |- ! 3935 | [[Баура]] || 88 |- ! 3936 | [[Аийша]] || 88 |- ! 3937 | [[Аннель]] || 88 |- ! 3938 | [[Данаш]] || 88 |- ! 3939 | [[Ханбиби]] || 87 |- ! 3940 | [[Айбат]] || 87 |- ! 3941 | [[Канымжан]] || 87 |- ! 3942 | [[Ырыскул]] || 87 |- ! 3943 | [[Гульджан]] || 87 |- ! 3944 | [[Қуанышкүл]] || 87 |- ! 3945 | [[Румиса]] || 87 |- ! 3946 | [[Айқаным]] || 87 |- ! 3947 | [[Биганша]] || 87 |- ! 3948 | [[Маржон]] || 87 |- ! 3949 | [[Жанелия]] || 87 |- ! 3950 | [[Мерверт]] || 87 |- ! 3951 | [[Ойсулув]] || 87 |- ! 3952 | [[Манира]] || 87 |- ! 3953 | [[Линда]] || 87 |- ! 3954 | [[Сакип]] || 87 |- ! 3955 | [[Күлайхан]] || 87 |- ! 3956 | [[Курал]] || 87 |- ! 3957 | [[Халбиби]] || 87 |- ! 3958 | [[Кунзила]] || 87 |- ! 3959 | [[Менжамал]] || 87 |- ! 3960 | [[Манзия]] || 87 |- ! 3961 | [[Аккуль]] || 87 |- ! 3962 | [[Раткуль]] || 87 |- ! 3963 | [[Седеп]] || 87 |- ! 3964 | [[Акзиба]] || 87 |- ! 3965 | [[Жупаргул]] || 87 |- ! 3966 | [[Акжанар]] || 87 |- ! 3967 | [[Гүлайхан]] || 86 |- ! 3968 | [[Аселья]] || 86 |- ! 3969 | [[Гоззал]] || 86 |- ! 3970 | [[Насипжан]] || 86 |- ! 3971 | [[Агира]] || 86 |- ! 3972 | [[Сакина]] || 86 |- ! 3973 | [[Ырысгул]] || 86 |- ! 3974 | [[Багиза]] || 86 |- ! 3975 | [[Малина]] || 86 |- ! 3976 | [[Кулзейнет]] || 86 |- ! 3977 | [[Амелина]] || 86 |- ! 3978 | [[Даниса]] || 86 |- ! 3979 | [[Тыным]] || 86 |- ! 3980 | [[Нурмира]] || 86 |- ! 3981 | [[Зиякул]] || 86 |- ! 3982 | [[Лэззат]] || 86 |- ! 3983 | [[Катыш]] || 86 |- ! 3984 | [[Радина]] || 86 |- ! 3985 | [[Әсемхан]] || 86 |- ! 3986 | [[Кызтумас]] || 86 |- ! 3987 | [[Хасиет]] || 86 |- ! 3988 | [[Кизжибек]] || 86 |- ! 3989 | [[Секерхан]] || 86 |- ! 3990 | [[Гулбира]] || 85 |- ! 3991 | [[Мамиля]] || 85 |- ! 3992 | [[Жиде]] || 85 |- ! 3993 | [[Амида]] || 85 |- ! 3994 | [[Куннур]] || 85 |- ! 3995 | [[Апиза]] || 85 |- ! 3996 | [[Кулхан]] || 85 |- ! 3997 | [[Калтай]] || 85 |- ! 3998 | [[Гульсинай]] || 85 |- ! 3999 | [[Маркен]] || 85 |- ! 4000 | [[Балымша]] || 85 |- ! 4001 | [[Танслу]] || 85 |- ! 4002 | [[Жауказын]] || 85 |- ! 4003 | [[Күнсая]] || 85 |- ! 4004 | [[Сапарай]] || 85 |- ! 4005 | [[Сабираш]] || 85 |- ! 4006 | [[Гульдара]] || 85 |- ! 4007 | [[Каламхас]] || 85 |- ! 4008 | [[Василя]] || 85 |- ! 4009 | [[Жупархан]] || 85 |- ! 4010 | [[Озода]] || 85 |- ! 4011 | [[Зафура]] || 85 |- ! 4012 | [[Укижан]] || 85 |- ! 4013 | [[Злика]] || 85 |- ! 4014 | [[Азада]] || 85 |- ! 4015 | [[Нурсана]] || 85 |- ! 4016 | [[Багитгуль]] || 85 |- ! 4017 | [[Ильвира]] || 85 |- ! 4018 | [[Фатма]] || 85 |- ! 4019 | [[Зергуль]] || 85 |- ! 4020 | [[Шахло]] || 85 |- ! 4021 | [[Урынша]] || 85 |- ! 4022 | [[Сапар]] || 85 |- ! 4023 | [[Гулсина]] || 85 |- ! 4024 | [[Сәбила]] || 85 |- ! 4025 | [[Бибикатша]] || 84 |- ! 4026 | [[Гүлгүл]] || 84 |- ! 4027 | [[Элла]] || 84 |- ! 4028 | [[Елік]] || 84 |- ! 4029 | [[Тенге]] || 84 |- ! 4030 | [[Кунай]] || 84 |- ! 4031 | [[Ханша]] || 84 |- ! 4032 | [[Жупаргуль]] || 84 |- ! 4033 | [[Бадига]] || 84 |- ! 4034 | [[Раина]] || 84 |- ! 4035 | [[Тажихан]] || 84 |- ! 4036 | [[Жаркин]] || 84 |- ! 4037 | [[Майдан]] || 84 |- ! 4038 | [[Ардагул]] || 84 |- ! 4039 | [[Анджела]] || 84 |- ! 4040 | [[Агима]] || 84 |- ! 4041 | [[Хамария]] || 84 |- ! 4042 | [[Керім]] || 84 |- ! 4043 | [[Румина]] || 84 |- ! 4044 | [[Әдемі-Ай]] || 84 |- ! 4045 | [[Сәулегүл]] || 84 |- ! 4046 | [[Нурдина]] || 84 |- ! 4047 | [[Мамура]] || 84 |- ! 4048 | [[Толеутай]] || 84 |- ! 4049 | [[Перне]] || 84 |- ! 4050 | [[Гулсім]] || 84 |- ! 4051 | [[Турымтай]] || 84 |- ! 4052 | [[Шадия]] || 84 |- ! 4053 | [[Кульбараш]] || 84 |- ! 4054 | [[Гүлзар]] || 84 |- ! 4055 | [[Шамша]] || 84 |- ! 4056 | [[Есенгуль]] || 84 |- ! 4057 | [[Лаззет]] || 83 |- ! 4058 | [[Аимжан]] || 83 |- ! 4059 | [[Мақбал]] || 83 |- ! 4060 | [[Оралкан]] || 83 |- ! 4061 | [[Кулжазира]] || 83 |- ! 4062 | [[Дильнас]] || 83 |- ! 4063 | [[Урипа]] || 83 |- ! 4064 | [[Алтынкан]] || 83 |- ! 4065 | [[Ақбике]] || 83 |- ! 4066 | [[Тенлик]] || 83 |- ! 4067 | [[Ақзада]] || 83 |- ! 4068 | [[Гульбагила]] || 83 |- ! 4069 | [[Әлем]] || 83 |- ! 4070 | [[Шәрбану]] || 83 |- ! 4071 | [[Заррина]] || 83 |- ! 4072 | [[Сан]] || 83 |- ! 4073 | [[Кулзакира]] || 83 |- ! 4074 | [[Айнакүл]] || 83 |- ! 4075 | [[Нарзангуль]] || 83 |- ! 4076 | [[Берен]] || 83 |- ! 4077 | [[Шахарбану]] || 83 |- ! 4078 | [[Кагаз]] || 83 |- ! 4079 | [[Агибаш]] || 83 |- ! 4080 | [[Садия]] || 83 |- ! 4081 | [[Сафийя]] || 83 |- ! 4082 | [[Мубарак]] || 83 |- ! 4083 | [[Толхын]] || 83 |- ! 4084 | [[Күлзипа]] || 83 |- ! 4085 | [[Нурбатима]] || 83 |- ! 4086 | [[Кусни]] || 83 |- ! 4087 | [[Айжаркин]] || 83 |- ! 4088 | [[Кулшай]] || 83 |- ! 4089 | [[Күлпаршын]] || 82 |- ! 4090 | [[Әсемжан]] || 82 |- ! 4091 | [[Гулпаш]] || 82 |- ! 4092 | [[Умиткан]] || 82 |- ! 4093 | [[Ильдана]] || 82 |- ! 4094 | [[Салика]] || 82 |- ! 4095 | [[Турдыгул]] || 82 |- ! 4096 | [[Канткуль]] || 82 |- ! 4097 | [[Алтыным]] || 82 |- ! 4098 | [[Алмакүл]] || 82 |- ! 4099 | [[Саулежан]] || 82 |- ! 4100 | [[Фирюза]] || 82 |- ! 4101 | [[Мәрияш]] || 82 |- ! 4102 | [[Бақытгул]] || 82 |- ! 4103 | [[Жанаркүл]] || 82 |- ! 4104 | [[Забираш]] || 82 |- ! 4105 | [[Бубиш]] || 82 |- ! 4106 | [[Запура]] || 82 |- ! 4107 | [[Үмітгүл]] || 82 |- ! 4108 | [[Захра]] || 82 |- ! 4109 | [[Зиёда]] || 82 |- ! 4110 | [[Куттикиз]] || 82 |- ! 4111 | [[Ақұштап]] || 82 |- ! 4112 | [[Мадиана]] || 82 |- ! 4113 | [[Калдыбала]] || 82 |- ! 4114 | [[Зираш]] || 82 |- ! 4115 | [[Умсун]] || 82 |- ! 4116 | [[Данекул]] || 82 |- ! 4117 | [[Аглес]] || 82 |- ! 4118 | [[Гульжаз]] || 81 |- ! 4119 | [[Даулет]] || 81 |- ! 4120 | [[Миргул]] || 81 |- ! 4121 | [[Инесса]] || 81 |- ! 4122 | [[Казипа]] || 81 |- ! 4123 | [[Гульбагдат]] || 81 |- ! 4124 | [[Дильдаш]] || 81 |- ! 4125 | [[Зайна]] || 81 |- ! 4126 | [[Меиргуль]] || 81 |- ! 4127 | [[Какен]] || 81 |- ! 4128 | [[Нұрлықыз]] || 81 |- ! 4129 | [[Үкілімай]] || 81 |- ! 4130 | [[Кунжамила]] || 81 |- ! 4131 | [[Майдагуль]] || 81 |- ! 4132 | [[Санияш]] || 81 |- ! 4133 | [[Сәруар]] || 81 |- ! 4134 | [[Пердекул]] || 81 |- ! 4135 | [[Жанилсын]] || 81 |- ! 4136 | [[Ілтипат]] || 81 |- ! 4137 | [[Кульпаршын]] || 81 |- ! 4138 | [[Тумаркул]] || 81 |- ! 4139 | [[Мейіркүл]] || 81 |- ! 4140 | [[Урингул]] || 81 |- ! 4141 | [[Гулдари]] || 81 |- ! 4142 | [[Канзиба]] || 81 |- ! 4143 | [[Ұлбазар]] || 81 |- ! 4144 | [[Сандира]] || 81 |- ! 4145 | [[Данила]] || 81 |- ! 4146 | [[Кулкен]] || 81 |- ! 4147 | [[Үмітхан]] || 81 |- ! 4148 | [[Толкун]] || 81 |- ! 4149 | [[Акзияш]] || 81 |- ! 4150 | [[Улбулсин]] || 81 |- ! 4151 | [[Раушана]] || 81 |- ! 4152 | [[Күлайым]] || 81 |- ! 4153 | [[Маулия]] || 81 |- ! 4154 | [[Айдара]] || 81 |- ! 4155 | [[Зинегүл]] || 81 |- ! 4156 | [[Махсуда]] || 81 |- ! 4157 | [[Анида]] || 81 |- ! 4158 | [[Турсунгул]] || 80 |- ! 4159 | [[Гүләйім]] || 80 |- ! 4160 | [[Абира]] || 80 |- ! 4161 | [[Назикул]] || 80 |- ! 4162 | [[Аизада]] || 80 |- ! 4163 | [[Тлеукуль]] || 80 |- ! 4164 | [[Насып]] || 80 |- ! 4165 | [[Балшырын]] || 80 |- ! 4166 | [[Касира]] || 80 |- ! 4167 | [[Ямина]] || 80 |- ! 4168 | [[Зейнель]] || 80 |- ! 4169 | [[Зерделі]] || 80 |- ! 4170 | [[Жайнасын]] || 80 |- ! 4171 | [[Айни]] || 80 |- ! 4172 | [[Гулипа]] || 80 |- ! 4173 | [[Зейнұр]] || 80 |- ! 4174 | [[Сартай]] || 80 |- ! 4175 | [[Айсанем]] || 80 |- ! 4176 | [[Катя]] || 80 |- ! 4177 | [[Барша]] || 80 |- ! 4178 | [[Айсафия]] || 80 |- ! 4179 | [[Кулдари]] || 80 |- ! 4180 | [[Өміргүл]] || 80 |- ! 4181 | [[Ұлпа]] || 80 |- ! 4182 | [[Айлита]] || 80 |- ! 4183 | [[Азизат]] || 80 |- ! 4184 | [[Кунайым]] || 80 |- ! 4185 | [[Жанымкуль]] || 80 |- ! 4186 | [[Айпатша]] || 80 |- ! 4187 | [[Еркесұлу]] || 80 |- ! 4188 | [[Гүлжайнат]] || 79 |- ! 4189 | [[Аруа]] || 79 |- ! 4190 | [[Ултуаш]] || 79 |- ! 4191 | [[Гүлжихан]] || 79 |- ! 4192 | [[Каухар]] || 79 |- ! 4193 | [[Задаш]] || 79 |- ! 4194 | [[Санимгуль]] || 79 |- ! 4195 | [[Мариаш]] || 79 |- ! 4196 | [[Қалида]] || 79 |- ! 4197 | [[Мейзкуль]] || 79 |- ! 4198 | [[Даниэла]] || 79 |- ! 4199 | [[Сыргакул]] || 79 |- ! 4200 | [[Алтай]] || 79 |- ! 4201 | [[Сандикуль]] || 79 |- ! 4202 | [[Амалхан]] || 79 |- ! 4203 | [[Жаңылдық]] || 79 |- ! 4204 | [[Дилорам]] || 79 |- ! 4205 | [[Айқын]] || 79 |- ! 4206 | [[Лайык]] || 79 |- ! 4207 | [[Сапарайым]] || 79 |- ! 4208 | [[Жанбала]] || 79 |- ! 4209 | [[Жангил]] || 79 |- ! 4210 | [[Дилдакуль]] || 78 |- ! 4211 | [[Айқыз]] || 78 |- ! 4212 | [[Калам]] || 78 |- ! 4213 | [[Інжу-Маржан]] || 78 |- ! 4214 | [[Бақтыгул]] || 78 |- ! 4215 | [[Кульсимхан]] || 78 |- ! 4216 | [[Диора]] || 78 |- ! 4217 | [[Тойкуль]] || 78 |- ! 4218 | [[Мейргул]] || 78 |- ! 4219 | [[Дилнара]] || 78 |- ! 4220 | [[Лима]] || 78 |- ! 4221 | [[Фарангиз]] || 78 |- ! 4222 | [[Данекер]] || 78 |- ! 4223 | [[Бутакуз]] || 78 |- ! 4224 | [[Қызылгүл]] || 78 |- ! 4225 | [[Нұрбағым]] || 78 |- ! 4226 | [[Мила]] || 78 |- ! 4227 | [[Турсынкан]] || 78 |- ! 4228 | [[Нураш]] || 78 |- ! 4229 | [[Нұрхаят]] || 78 |- ! 4230 | [[Ақбопе]] || 78 |- ! 4231 | [[Гульайна]] || 78 |- ! 4232 | [[Тамира]] || 78 |- ! 4233 | [[Жұмақыз]] || 78 |- ! 4234 | [[Самалхан]] || 78 |- ! 4235 | [[Гульпара]] || 78 |- ! 4236 | [[Каратай]] || 78 |- ! 4237 | [[Рискул]] || 78 |- ! 4238 | [[Балкүміс]] || 78 |- ! 4239 | [[Болдык]] || 78 |- ! 4240 | [[Нұрбүбі]] || 78 |- ! 4241 | [[Сағила]] || 78 |- ! 4242 | [[Оливия]] || 78 |- ! 4243 | [[Айли]] || 78 |- ! 4244 | [[Гульнарай]] || 78 |- ! 4245 | [[Рауя]] || 78 |- ! 4246 | [[Ырысай]] || 78 |- ! 4247 | [[Зибагүл]] || 78 |- ! 4248 | [[Күлтай]] || 78 |- ! 4249 | [[Кулбагила]] || 77 |- ! 4250 | [[Дилмира]] || 77 |- ! 4251 | [[Калиса]] || 77 |- ! 4252 | [[Нурсезим]] || 77 |- ! 4253 | [[Гүлманат]] || 77 |- ! 4254 | [[Зумрад]] || 77 |- ! 4255 | [[Разиля]] || 77 |- ! 4256 | [[Бакшагул]] || 77 |- ! 4257 | [[Жаннұрым]] || 77 |- ! 4258 | [[Акзила]] || 77 |- ! 4259 | [[Үрзада]] || 77 |- ! 4260 | [[Лизат]] || 77 |- ! 4261 | [[Шандоз]] || 77 |- ! 4262 | [[Акзере]] || 77 |- ! 4263 | [[Кулшар]] || 77 |- ! 4264 | [[Болған]] || 77 |- ! 4265 | [[Сандикул]] || 77 |- ! 4266 | [[Жеңіс]] || 77 |- ! 4267 | [[Тея]] || 77 |- ! 4268 | [[Камида]] || 77 |- ! 4269 | [[Мукарама]] || 77 |- ! 4270 | [[Гулсым]] || 77 |- ! 4271 | [[Зеркул]] || 77 |- ! 4272 | [[Илона]] || 77 |- ! 4273 | [[Ұлсезім]] || 77 |- ! 4274 | [[Думан]] || 77 |- ! 4275 | [[Оразкан]] || 77 |- ! 4276 | [[Багиткуль]] || 77 |- ! 4277 | [[Саулемай]] || 77 |- ! 4278 | [[Айтолган]] || 77 |- ! 4279 | [[Айзана]] || 77 |- ! 4280 | [[Дариа]] || 77 |- ! 4281 | [[Сарсен]] || 77 |- ! 4282 | [[Агис]] || 77 |- ! 4283 | [[Кульбаги]] || 76 |- ! 4284 | [[Райиана]] || 76 |- ! 4285 | [[Збайда]] || 76 |- ! 4286 | [[Инсана]] || 76 |- ! 4287 | [[Ассель]] || 76 |- ! 4288 | [[Минуар]] || 76 |- ! 4289 | [[Наркиза]] || 76 |- ! 4290 | [[Слупан]] || 76 |- ! 4291 | [[Айя-София]] || 76 |- ! 4292 | [[Ділшат]] || 76 |- ! 4293 | [[Масура]] || 76 |- ! 4294 | [[Ұлболған]] || 76 |- ! 4295 | [[Бакт]] || 76 |- ! 4296 | [[Гульназа]] || 76 |- ! 4297 | [[Рабина]] || 76 |- ! 4298 | [[Аниза]] || 76 |- ! 4299 | [[Бақытхан]] || 76 |- ! 4300 | [[Когершин]] || 76 |- ! 4301 | [[Корлыгаин]] || 76 |- ! 4302 | [[Мамык]] || 76 |- ! 4303 | [[Жебек]] || 76 |- ! 4304 | [[Адел]] || 76 |- ! 4305 | [[Нұризат]] || 76 |- ! 4306 | [[Ассоль]] || 76 |- ! 4307 | [[Мунлык]] || 76 |- ! 4308 | [[Махбуба]] || 76 |- ! 4309 | [[Макиш]] || 76 |- ! 4310 | [[Кулбуби]] || 76 |- ! 4311 | [[Кулзабира]] || 76 |- ! 4312 | [[Нурбати]] || 76 |- ! 4313 | [[Айболған]] || 76 |- ! 4314 | [[Әльфия]] || 76 |- ! 4315 | [[Гулпара]] || 76 |- ! 4316 | [[Гүлайша]] || 76 |- ! 4317 | [[Маймуна]] || 76 |- ! 4318 | [[Рзагуль]] || 76 |- ! 4319 | [[Акылай]] || 76 |- ! 4320 | [[Анор]] || 76 |- ! 4321 | [[Гульсима]] || 76 |- ! 4322 | [[Қазиза]] || 75 |- ! 4323 | [[Аурика]] || 75 |- ! 4324 | [[Ұлдария]] || 75 |- ! 4325 | [[Тыныш]] || 75 |- ! 4326 | [[Баткен]] || 75 |- ! 4327 | [[Каламсия]] || 75 |- ! 4328 | [[Балбопе]] || 75 |- ! 4329 | [[Акыш]] || 75 |- ! 4330 | [[Гульдархан]] || 75 |- ! 4331 | [[Шакиза]] || 75 |- ! 4332 | [[Күләйхан]] || 75 |- ! 4333 | [[Батила]] || 75 |- ! 4334 | [[Диляна]] || 75 |- ! 4335 | [[Исламия]] || 75 |- ! 4336 | [[Зайгуль]] || 75 |- ! 4337 | [[Жалғас]] || 75 |- ! 4338 | [[Ханипа]] || 75 |- ! 4339 | [[Жаншырай]] || 75 |- ! 4340 | [[Кульбакыт]] || 75 |- ! 4341 | [[Шарайна]] || 75 |- ! 4342 | [[Кияш]] || 75 |- ! 4343 | [[Кульбуби]] || 75 |- ! 4344 | [[Заурекуль]] || 75 |- ! 4345 | [[Гүласыл]] || 75 |- ! 4346 | [[Бейсехан]] || 75 |- ! 4347 | [[Тазакул]] || 75 |- ! 4348 | [[Мафура]] || 75 |- ! 4349 | [[Райлан]] || 75 |- ! 4350 | [[Айджан]] || 75 |- ! 4351 | [[Гүлрайхан]] || 75 |- ! 4352 | [[Наргүл]] || 75 |- ! 4353 | [[Бибижар]] || 75 |- ! 4354 | [[Аима]] || 74 |- ! 4355 | [[Карлығаш]] || 74 |- ! 4356 | [[Нурпия]] || 74 |- ! 4357 | [[Гуляем]] || 74 |- ! 4358 | [[Ырысбала]] || 74 |- ! 4359 | [[Жулдус]] || 74 |- ! 4360 | [[Умитгуль]] || 74 |- ! 4361 | [[Әселай]] || 74 |- ! 4362 | [[Нуркан]] || 74 |- ! 4363 | [[Рза]] || 74 |- ! 4364 | [[Мукаддас]] || 74 |- ! 4365 | [[Ульмекен]] || 74 |- ! 4366 | [[Болат]] || 74 |- ! 4367 | [[Эмира]] || 74 |- ! 4368 | [[Балсекер]] || 74 |- ! 4369 | [[Жумакан]] || 74 |- ! 4370 | [[Бигул]] || 74 |- ! 4371 | [[Сайыпжамал]] || 74 |- ! 4372 | [[Гульбахит]] || 74 |- ! 4373 | [[Татти]] || 74 |- ! 4374 | [[Фая]] || 74 |- ! 4375 | [[Гулан]] || 74 |- ! 4376 | [[Канымхан]] || 74 |- ! 4377 | [[Мәруә]] || 74 |- ! 4378 | [[Нурсагат]] || 74 |- ! 4379 | [[Ұлана]] || 73 |- ! 4380 | [[Хансұлу]] || 73 |- ! 4381 | [[Мактагуль]] || 73 |- ! 4382 | [[Лайло]] || 73 |- ! 4383 | [[Зейнет]] || 73 |- ! 4384 | [[Ырсалды]] || 73 |- ! 4385 | [[Нурсия]] || 73 |- ! 4386 | [[Ұлжамал]] || 73 |- ! 4387 | [[Кенжекан]] || 73 |- ! 4388 | [[Айәсем]] || 73 |- ! 4389 | [[Мариямхан]] || 73 |- ! 4390 | [[Қанымкүл]] || 73 |- ! 4391 | [[Биганым]] || 73 |- ! 4392 | [[Фәриза]] || 73 |- ! 4393 | [[Жайнаш]] || 73 |- ! 4394 | [[Азэль]] || 73 |- ! 4395 | [[Мырзагуль]] || 73 |- ! 4396 | [[Моншақ]] || 73 |- ! 4397 | [[Умитгул]] || 73 |- ! 4398 | [[Тажи]] || 73 |- ! 4399 | [[Асылкул]] || 73 |- ! 4400 | [[Болғанай]] || 73 |- ! 4401 | [[Нурзиля]] || 73 |- ! 4402 | [[Тотия]] || 73 |- ! 4403 | [[Шағала]] || 73 |- ! 4404 | [[Санобар]] || 73 |- ! 4405 | [[Ибаш]] || 73 |- ! 4406 | [[Сатен]] || 73 |- ! 4407 | [[Орынгайша]] || 73 |- ! 4408 | [[Маркизат]] || 73 |- ! 4409 | [[Розагул]] || 73 |- ! 4410 | [[Моника]] || 73 |- ! 4411 | [[Рысханым]] || 73 |- ! 4412 | [[Қазна]] || 73 |- ! 4413 | [[Актлек]] || 73 |- ! 4414 | [[Кызылкул]] || 73 |- ! 4415 | [[Нұршапағат]] || 73 |- ! 4416 | [[Булган]] || 73 |- ! 4417 | [[Гульбиби]] || 73 |- ! 4418 | [[Жангулим]] || 73 |- ! 4419 | [[Тойгул]] || 73 |- ! 4420 | [[Райхангүл]] || 73 |- ! 4421 | [[Туймегул]] || 73 |- ! 4422 | [[Узилхан]] || 73 |- ! 4423 | [[Шариза]] || 73 |- ! 4424 | [[Ай-Көркем]] || 72 |- ! 4425 | [[Шадияр]] || 72 |- ! 4426 | [[Бакира]] || 72 |- ! 4427 | [[Патшайым]] || 72 |- ! 4428 | [[Разипа]] || 72 |- ! 4429 | [[Сакиш]] || 72 |- ! 4430 | [[Базиля]] || 72 |- ! 4431 | [[Шәмсия]] || 72 |- ! 4432 | [[Таразы]] || 72 |- ! 4433 | [[Назыкен]] || 72 |- ! 4434 | [[Меңдігүл]] || 72 |- ! 4435 | [[Сейсекул]] || 72 |- ! 4436 | [[Алмас]] || 72 |- ! 4437 | [[Кызылкуль]] || 72 |- ! 4438 | [[Ахан]] || 72 |- ! 4439 | [[Сагираш]] || 72 |- ! 4440 | [[Акан]] || 72 |- ! 4441 | [[Унай]] || 72 |- ! 4442 | [[Улша]] || 72 |- ! 4443 | [[Маралым]] || 72 |- ! 4444 | [[Даметер]] || 72 |- ! 4445 | [[Нурханым]] || 72 |- ! 4446 | [[Таттикул]] || 72 |- ! 4447 | [[Жанархан]] || 72 |- ! 4448 | [[Сұлтана]] || 72 |- ! 4449 | [[Злыха]] || 72 |- ! 4450 | [[Пәтима]] || 72 |- ! 4451 | [[Атиргуль]] || 72 |- ! 4452 | [[Нура]] || 72 |- ! 4453 | [[Бадигуль]] || 72 |- ! 4454 | [[Улмаш]] || 72 |- ! 4455 | [[Гулсанам]] || 72 |- ! 4456 | [[Баяна]] || 72 |- ! 4457 | [[Жангылсын]] || 72 |- ! 4458 | [[Гайный]] || 72 |- ! 4459 | [[Хазира]] || 72 |- ! 4460 | [[Несипкан]] || 72 |- ! 4461 | [[Кулбан]] || 72 |- ! 4462 | [[Улболсин]] || 72 |- ! 4463 | [[Элизат]] || 72 |- ! 4464 | [[Шаруан]] || 72 |- ! 4465 | [[Енлік]] || 72 |- ! 4466 | [[Балбике]] || 72 |- ! 4467 | [[Альсина]] || 71 |- ! 4468 | [[Акилгек]] || 71 |- ! 4469 | [[Бұлғын]] || 71 |- ! 4470 | [[Мейзкул]] || 71 |- ! 4471 | [[Кунаим]] || 71 |- ! 4472 | [[Аянна]] || 71 |- ! 4473 | [[Шайгуль]] || 71 |- ! 4474 | [[Айкуним]] || 71 |- ! 4475 | [[Дильназа]] || 71 |- ! 4476 | [[Сархыт]] || 71 |- ! 4477 | [[Акшабак]] || 71 |- ! 4478 | [[Тураркуль]] || 71 |- ! 4479 | [[Ризат]] || 71 |- ! 4480 | [[Гулзифа]] || 71 |- ! 4481 | [[Бүрлен]] || 71 |- ! 4482 | [[Кулдариха]] || 71 |- ! 4483 | [[Курманбике]] || 71 |- ! 4484 | [[Саният]] || 71 |- ! 4485 | [[Камола]] || 71 |- ! 4486 | [[Нурсагила]] || 71 |- ! 4487 | [[Мариана]] || 71 |- ! 4488 | [[Бегім-Сұлу]] || 71 |- ! 4489 | [[Ризана]] || 71 |- ! 4490 | [[Таттикуль]] || 71 |- ! 4491 | [[Нәзия]] || 71 |- ! 4492 | [[Гулшан]] || 71 |- ! 4493 | [[Жакан]] || 71 |- ! 4494 | [[Жанымкул]] || 71 |- ! 4495 | [[Казкен]] || 71 |- ! 4496 | [[Ақтұмар]] || 71 |- ! 4497 | [[Ансара]] || 71 |- ! 4498 | [[Бияш]] || 71 |- ! 4499 | [[Завра]] || 71 |- ! 4500 | [[Мактагул]] || 71 |- ! 4501 | [[Балкадиша]] || 71 |- ! 4502 | [[Бидаш]] || 71 |- ! 4503 | [[Нагия]] || 71 |- ! 4504 | [[Калдикул]] || 71 |- ! 4505 | [[Бакен]] || 71 |- ! 4506 | [[Минаим]] || 71 |- ! 4507 | [[Аккербез]] || 70 |- ! 4508 | [[Сагаткуль]] || 70 |- ! 4509 | [[Жазгуль]] || 70 |- ! 4510 | [[Мендиганым]] || 70 |- ! 4511 | [[Фердаус]] || 70 |- ! 4512 | [[Батихан]] || 70 |- ! 4513 | [[Дамеле]] || 70 |- ! 4514 | [[Саркит]] || 70 |- ! 4515 | [[Ляззят]] || 70 |- ! 4516 | [[Ауескуль]] || 70 |- ! 4517 | [[Нэйла]] || 70 |- ! 4518 | [[Данегул]] || 70 |- ! 4519 | [[Бибізада]] || 70 |- ! 4520 | [[Нурбикеш]] || 70 |- ! 4521 | [[Бакжан]] || 70 |- ! 4522 | [[Кульзабира]] || 70 |- ! 4523 | [[Гульрайхан]] || 70 |- ! 4524 | [[Арзыгул]] || 70 |- ! 4525 | [[Шәрбәт]] || 70 |- ! 4526 | [[Жайсанкуль]] || 70 |- ! 4527 | [[Кунсулув]] || 70 |- ! 4528 | [[Умуткан]] || 70 |- ! 4529 | [[Шахадат]] || 70 |- ! 4530 | [[Напиза]] || 70 |- ! 4531 | [[Айтолхын]] || 70 |- ! 4532 | [[Жвек]] || 70 |- ! 4533 | [[Күмісхан]] || 70 |- ! 4534 | [[Кульзара]] || 70 |- ! 4535 | [[Райша]] || 70 |- ! 4536 | [[Жайран]] || 70 |- ! 4537 | [[Айбегім]] || 70 |- ! 4538 | [[Жанымай]] || 70 |- ! 4539 | [[Саракүл]] || 70 |- ! 4540 | [[Кенжебала]] || 70 |- ! 4541 | [[Рашиля]] || 70 |- ! 4542 | [[Файруза]] || 70 |- ! 4543 | [[Жаукар]] || 70 |- ! 4544 | [[Данар]] || 70 |- ! 4545 | [[Улар]] || 70 |- ! 4546 | [[Мавлуда]] || 70 |- ! 4547 | [[Айгайша]] || 70 |- ! 4548 | [[Гулбакша]] || 70 |- ! 4549 | [[Бердигул]] || 70 |- ! 4550 | [[Зифа]] || 70 |- ! 4551 | [[Айкумус]] || 69 |- ! 4552 | [[Айлу]] || 69 |- ! 4553 | [[Багытжамал]] || 69 |- ! 4554 | [[Кемелхан]] || 69 |- ! 4555 | [[Ұлағат]] || 69 |- ! 4556 | [[Нұрсипат]] || 69 |- ! 4557 | [[Алшакуль]] || 69 |- ! 4558 | [[Айзира]] || 69 |- ! 4559 | [[Сарахан]] || 69 |- ! 4560 | [[Дилора]] || 69 |- ! 4561 | [[Шарипжамал]] || 69 |- ! 4562 | [[Рисгул]] || 69 |- ! 4563 | [[Тилекши]] || 69 |- ! 4564 | [[Кульдар]] || 69 |- ! 4565 | [[Альпеш]] || 69 |- ! 4566 | [[Доминика]] || 69 |- ! 4567 | [[Туйме]] || 69 |- ! 4568 | [[Жиенкул]] || 69 |- ! 4569 | [[Бибімәриям]] || 69 |- ! 4570 | [[Армин]] || 69 |- ! 4571 | [[Қамила]] || 69 |- ! 4572 | [[Санимгул]] || 69 |- ! 4573 | [[Айтбуби]] || 69 |- ! 4574 | [[Разила]] || 69 |- ! 4575 | [[Үкілай]] || 69 |- ! 4576 | [[Гульсия]] || 69 |- ! 4577 | [[Несипжамал]] || 69 |- ! 4578 | [[Сәнімай]] || 69 |- ! 4579 | [[Аэлин]] || 69 |- ! 4580 | [[Булбулхан]] || 69 |- ! 4581 | [[Тиана]] || 69 |- ! 4582 | [[Жумакиз]] || 69 |- ! 4583 | [[Гулсун]] || 69 |- ! 4584 | [[Рыскельды]] || 69 |- ! 4585 | [[Бұлбұлхан]] || 68 |- ! 4586 | [[Айдынай]] || 68 |- ! 4587 | [[Даниэлла]] || 68 |- ! 4588 | [[Мағира]] || 68 |- ! 4589 | [[Лятипа]] || 68 |- ! 4590 | [[Гулзиба]] || 68 |- ! 4591 | [[Гулжауар]] || 68 |- ! 4592 | [[Жақұт]] || 68 |- ! 4593 | [[Гульмираш]] || 68 |- ! 4594 | [[Зайкен]] || 68 |- ! 4595 | [[Кулназия]] || 68 |- ! 4596 | [[Арзигуль]] || 68 |- ! 4597 | [[Сарвиноз]] || 68 |- ! 4598 | [[Нурхия]] || 68 |- ! 4599 | [[Гульбагда]] || 68 |- ! 4600 | [[Тишбала]] || 68 |- ! 4601 | [[Умуткуль]] || 68 |- ! 4602 | [[Кумусжан]] || 68 |- ! 4603 | [[Таңсамал]] || 68 |- ! 4604 | [[Меиркул]] || 68 |- ! 4605 | [[Алила]] || 68 |- ! 4606 | [[Арзыгуль]] || 68 |- ! 4607 | [[Інжу Маржан]] || 68 |- ! 4608 | [[Бегайм]] || 68 |- ! 4609 | [[Аругүл]] || 68 |- ! 4610 | [[Кульбайра]] || 68 |- ! 4611 | [[Зияхан]] || 68 |- ! 4612 | [[Шынасыл]] || 68 |- ! 4613 | [[Жуматай]] || 68 |- ! 4614 | [[Индера]] || 68 |- ! 4615 | [[Санам]] || 68 |- ! 4616 | [[Дуйсекуль]] || 68 |- ! 4617 | [[Таланды]] || 68 |- ! 4618 | [[Айбөбек]] || 68 |- ! 4619 | [[Аппак]] || 68 |- ! 4620 | [[Жайлы]] || 68 |- ! 4621 | [[Мукарам]] || 67 |- ! 4622 | [[Гүлмария]] || 67 |- ! 4623 | [[Сәнімгүл]] || 67 |- ! 4624 | [[Биханым]] || 67 |- ! 4625 | [[Сырға]] || 67 |- ! 4626 | [[Асимгуль]] || 67 |- ! 4627 | [[Наила]] || 67 |- ! 4628 | [[Несбели]] || 67 |- ! 4629 | [[Кенжеганым]] || 67 |- ! 4630 | [[Кизат]] || 67 |- ! 4631 | [[Зария]] || 67 |- ! 4632 | [[Акбокен]] || 67 |- ! 4633 | [[Онайша]] || 67 |- ! 4634 | [[Зульфина]] || 67 |- ! 4635 | [[Алмаз]] || 67 |- ! 4636 | [[Уйтолган]] || 67 |- ! 4637 | [[Сәлсәбил]] || 67 |- ! 4638 | [[Рәбиға]] || 67 |- ! 4639 | [[Изабелла]] || 67 |- ! 4640 | [[Палжан]] || 67 |- ! 4641 | [[Нурлыайым]] || 67 |- ! 4642 | [[Баянды]] || 67 |- ! 4643 | [[Айсары]] || 67 |- ! 4644 | [[Аяри]] || 67 |- ! 4645 | [[Гульжауар]] || 67 |- ! 4646 | [[Калимат]] || 67 |- ! 4647 | [[Кумыскан]] || 67 |- ! 4648 | [[Гулсима]] || 67 |} {{col-end}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] h8pz4x5ez1zdfgfngefwxenxs9g3trz 3579505 3579501 2026-04-09T08:57:33Z Kaiyr 3134 /* Әйел есімдерінің тізімі */ 3579505 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 4649 әйел (қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 93,7% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Аружан]] || 68 825 |- ! 2 | [[Динара]] || 59 593 |- ! 3 | [[Айгуль]] || 58 818 |- ! 4 | [[Айзере]] || 57 657 |- ! 5 | [[Мадина]] || 57 568 |- ! 6 | [[Айша]] || 55 693 |- ! 7 | [[Алия]] || 55 613 |- ! 8 | [[Айдана]] || 53 994 |- ! 9 | [[Жанар]] || 52 450 |- ! 10 | [[Айару]] || 49 614 |- ! 11 | [[Айнур]] || 49 284 |- ! 12 | [[Айгерим]] || 46 106 |- ! 13 | [[Айжан]] || 45 447 |- ! 14 | [[Салтанат]] || 45 096 |- ! 15 | [[Сауле]] || 44 178 |- ! 16 | [[Амина]] || 43 152 |- ! 17 | [[Гульмира]] || 42 877 |- ! 18 | [[Аяулым]] || 42 766 |- ! 19 | [[Арайлым]] || 41 296 |- ! 20 | [[Медина]] || 41 265 |- ! 21 | [[Асель]] || 39 688 |- ! 22 | [[Кәусар]] || 39 506 |- ! 23 | [[Диана]] || 37 835 |- ! 24 | [[Раяна]] || 37 814 |- ! 25 | [[Жансая]] || 36 250 |- ! 26 | [[Роза]] || 36 068 |- ! 27 | [[Айым]] || 34 797 |- ! 28 | [[Айлин]] || 33 953 |- ! 29 | [[Меруерт]] || 33 189 |- ! 30 | [[Гаухар]] || 31 405 |- ! 31 | [[Назерке]] || 31 032 |- ! 32 | [[Эльмира]] || 30 742 |- ! 33 | [[Шолпан]] || 30 737 |- ! 34 | [[Інжу]] || 30 619 |- ! 35 | [[Аяла]] || 30 160 |- ! 36 | [[Маржан]] || 30 090 |- ! 37 | [[Гульнара]] || 29 728 |- ! 38 | [[Аида]] || 29 328 |- ! 39 | [[Алтынай]] || 29 288 |- ! 40 | [[Дана]] || 28 586 |- ! 41 | [[Томирис]] || 27 132 |- ! 42 | [[Раушан]] || 26 796 |- ! 43 | [[Гульнар]] || 25 118 |- ! 44 | [[Анар]] || 24 846 |- ! 45 | [[Асылым]] || 24 741 |- ! 46 | [[Асем]] || 24 735 |- ! 47 | [[Мөлдір]] || 24 584 |- ! 48 | [[Аяжан]] || 24 360 |- ! 49 | [[Индира]] || 24 052 |- ! 50 | [[Жанна]] || 23 655 |- ! 51 | [[Ақерке]] || 23 551 |- ! 52 | [[Акмарал]] || 23 224 |- ! 53 | [[Лаура]] || 23 115 |- ! 54 | [[Айман]] || 23 037 |- ! 55 | [[Жазира]] || 22 588 |- ! 56 | [[Карлыгаш]] || 22 407 |- ! 57 | [[Жанерке]] || 22 353 |- ! 58 | [[Аяна]] || 22 164 |- ! 59 | [[Дина]] || 22 117 |- ! 60 | [[Зарина]] || 22 079 |- ! 61 | [[Айгерім]] || 22 071 |- ! 62 | [[Алина]] || 22 018 |- ! 63 | [[Нұрай]] || 21 747 |- ! 64 | [[Әмина]] || 21 736 |- ! 65 | [[Сымбат]] || 21 552 |- ! 66 | [[Сабина]] || 21 162 |- ! 67 | [[Камила]] || 20 907 |- ! 68 | [[Галия]] || 20 882 |- ! 69 | [[Баян]] || 20 594 |- ! 70 | [[Майра]] || 20 444 |- ! 71 | [[Назым]] || 20 097 |- ! 72 | [[Жанат]] || 20 075 |- ! 73 | [[Асия]] || 19 721 |- ! 74 | [[Адина]] || 19 281 |- ! 75 | [[Іңкәр]] || 19 239 |- ! 76 | [[Фатима]] || 18 975 |- ! 77 | [[Жадыра]] || 18 614 |- ! 78 | [[Малика]] || 18 442 |- ! 79 | [[Нургуль]] || 18 325 |- ! 80 | [[Дильназ]] || 18 211 |- ! 81 | [[Әсел]] || 17 718 |- ! 82 | [[Райхан]] || 17 515 |- ! 83 | [[Анель]] || 17 479 |- ! 84 | [[Ақбота]] || 17 431 |- ! 85 | [[Айсулу]] || 17 403 |- ! 86 | [[Ажар]] || 17 288 |- ! 87 | [[Гульжан]] || 17 168 |- ! 88 | [[Айкөркем]] || 17 026 |- ! 89 | [[Перизат]] || 17 021 |- ! 90 | [[Дария]] || 16 899 |- ! 91 | [[Алуа]] || 16 792 |- ! 92 | [[Зере]] || 16 782 |- ! 93 | [[Адия]] || 16 630 |- ! 94 | [[Мариям]] || 16 549 |- ! 95 | [[Назира]] || 16 270 |- ! 96 | [[Альбина]] || 15 982 |- ! 97 | [[Сезім]] || 15 674 |- ! 98 | [[Шынар]] || 15 534 |- ! 99 | [[Самал]] || 15 424 |- ! 100 | [[Алмагуль]] || 15 187 |- ! 101 | [[Мерей]] || 15 160 |- ! 102 | [[Лаззат]] || 14 795 |- ! 103 | [[Балжан]] || 14 580 |- ! 104 | [[Сара]] || 14 499 |- ! 105 | [[Жулдыз]] || 14 412 |- ! 106 | [[Жасмин]] || 14 181 |- ! 107 | [[Сафия]] || 13 839 |- ! 108 | [[Айнұр]] || 13 829 |- ! 109 | [[Жания]] || 13 641 |- ! 110 | [[Еркеназ]] || 13 505 |- ! 111 | [[Светлана]] || 13 489 |- ! 112 | [[Молдир]] || 13 341 |- ! 113 | [[Айгул]] || 13 298 |- ! 114 | [[Фариза]] || 13 243 |- ! 115 | [[Куралай]] || 13 133 |- ! 116 | [[Еркежан]] || 12 998 |- ! 117 | [[Айсана]] || 12 920 |- ! 118 | [[Әсем]] || 12 818 |- ! 119 | [[Азиза]] || 12 807 |- ! 120 | [[Ақнұр]] || 12 583 |- ! 121 | [[Жанель]] || 12 536 |- ! 122 | [[Мария]] || 12 506 |- ! 123 | [[Ляззат]] || 12 466 |- ! 124 | [[Бибигуль]] || 12 413 |- ! 125 | [[Ақниет]] || 12 388 |- ! 126 | [[Фарида]] || 12 201 |- ! 127 | [[Сания]] || 12 000 |- ! 128 | [[Сандугаш]] || 11 982 |- ! 129 | [[Айзада]] || 11 815 |- ! 130 | [[Аиша]] || 11 709 |- ! 131 | [[Ботагоз]] || 11 628 |- ! 132 | [[Алтын]] || 11 301 |- ! 133 | [[Көркем]] || 11 263 |- ! 134 | [[Венера]] || 11 160 |- ! 135 | [[Даяна]] || 11 128 |- ! 136 | [[Арай]] || 10 954 |- ! 137 | [[Айнагуль]] || 10 915 |- ! 138 | [[Балауса]] || 10 901 |- ! 139 | [[Әйгерім]] || 10 885 |- ! 140 | [[Қарақат]] || 10 846 |- ! 141 | [[Айғаным]] || 10 725 |- ! 142 | [[Жұлдыз]] || 10 582 |- ! 143 | [[Гульнур]] || 10 549 |- ! 144 | [[Ақмарал]] || 10 484 |- ! 145 | [[Альмира]] || 10 458 |- ! 146 | [[Алма]] || 10 367 |- ! 147 | [[Аянат]] || 10 200 |- ! 148 | [[Гульназ]] || 10 153 |- ! 149 | [[Айсұлу]] || 10 099 |- ! 150 | [[Зауре]] || 10 053 |- ! 151 | [[Алима]] || 10 011 |- ! 152 | [[Әдемі]] || 9 960 |- ! 153 | [[Куляш]] || 9 921 |- ! 154 | [[Назгуль]] || 9 885 |- ! 155 | [[Аруна]] || 9 877 |- ! 156 | [[Балнұр]] || 9 840 |- ! 157 | [[Әлия]] || 9 837 |- ! 158 | [[Нуржамал]] || 9 676 |- ! 159 | [[Гулмира]] || 9 650 |- ! 160 | [[Бакыт]] || 9 644 |- ! 161 | [[Марал]] || 9 352 |- ! 162 | [[Хадиша]] || 9 270 |- ! 163 | [[Эльвира]] || 9 183 |- ! 164 | [[Амира]] || 9 182 |- ! 165 | [[Камшат]] || 9 154 |- ! 166 | [[Клара]] || 9 134 |- ! 167 | [[Макпал]] || 9 004 |- ! 168 | [[Мәдина]] || 8 979 |- ! 169 | [[Жібек]] || 8 870 |- ! 170 | [[Карина]] || 8 857 |- ! 171 | [[Нагима]] || 8 786 |- ! 172 | [[Шұғыла]] || 8 769 |- ! 173 | [[Диляра]] || 8 749 |- ! 174 | [[Зауреш]] || 8 644 |- ! 175 | [[Ұлжан]] || 8 631 |- ! 176 | [[Асемгуль]] || 8 537 |- ! 177 | [[Махаббат]] || 8 409 |- ! 178 | [[Гулжан]] || 8 392 |- ! 179 | [[Нурсулу]] || 8 305 |- ! 180 | [[Гүлнұр]] || 8 125 |- ! 181 | [[Айнаш]] || 8 119 |- ! 182 | [[Гүлназ]] || 8 081 |- ! 183 | [[Инабат]] || 8 035 |- ! 184 | [[Жибек]] || 7 963 |- ! 185 | [[Асылай]] || 7 809 |- ! 186 | [[Ардак]] || 7 728 |- ! 187 | [[Айлана]] || 7 702 |- ! 188 | [[Замира]] || 7 625 |- ! 189 | [[Альфия]] || 7 502 |- ! 190 | [[Кымбат]] || 7 460 |- ! 191 | [[Айнура]] || 7 434 |- ! 192 | [[Анара]] || 7 412 |- ! 193 | [[Айгүл]] || 7 395 |- ! 194 | [[Нургул]] || 7 376 |- ! 195 | [[Гулнар]] || 7 251 |- ! 196 | [[Акерке]] || 7 251 |- ! 197 | [[Тоғжан]] || 7 197 |- ! 198 | [[Ясина]] || 7 186 |- ! 199 | [[Аделя]] || 7 121 |- ! 200 | [[Зейнеп]] || 7 086 |- ! 201 | [[Гүлім]] || 7 034 |- ! 202 | [[Улжан]] || 7 018 |- ! 203 | [[Каусар]] || 6 957 |- ! 204 | [[Гауһар]] || 6 951 |- ! 205 | [[Нұрайым]] || 6 877 |- ! 206 | [[Құралай]] || 6 876 |- ! 207 | [[Ұлдана]] || 6 849 |- ! 208 | [[Гулнур]] || 6 840 |- ! 209 | [[Ясмина]] || 6 834 |- ! 210 | [[Акбота]] || 6 828 |- ! 211 | [[Көзайым]] || 6 789 |- ! 212 | [[Ханшайым]] || 6 763 |- ! 213 | [[Салима]] || 6 620 |- ! 214 | [[Толкын]] || 6 576 |- ! 215 | [[Гүлдана]] || 6 434 |- ! 216 | [[Нұргүл]] || 6 430 |- ! 217 | [[Асел]] || 6 427 |- ! 218 | [[Дарига]] || 6 409 |- ! 219 | [[Айя]] || 6 381 |- ! 220 | [[Дамира]] || 6 370 |- ! 221 | [[Кәусәр]] || 6 322 |- ! 222 | [[Жаннұр]] || 6 321 |- ! 223 | [[Улбосын]] || 6 240 |- ! 224 | [[Еңлік]] || 6 140 |- ! 225 | [[Гульшат]] || 6 138 |- ! 226 | [[Адель]] || 6 070 |- ! 227 | [[Ясмин]] || 6 041 |- ! 228 | [[Айсезім]] || 6 037 |- ! 229 | [[Бахыт]] || 6 021 |- ! 230 | [[Толғанай]] || 5 935 |- ! 231 | [[Сая]] || 5 934 |- ! 232 | [[Жамила]] || 5 911 |- ! 233 | [[Гүлсезім]] || 5 910 |- ! 234 | [[Рая]] || 5 902 |- ! 235 | [[Дарина]] || 5 885 |- ! 236 | [[Сабира]] || 5 723 |- ! 237 | [[Алмагул]] || 5 718 |- ! 238 | [[Зухра]] || 5 544 |- ! 239 | [[Багила]] || 5 533 |- ! 240 | [[Наргиз]] || 5 524 |- ! 241 | [[Қарлығаш]] || 5 510 |- ! 242 | [[Каламкас]] || 5 416 |- ! 243 | [[Зульфия]] || 5 414 |- ! 244 | [[Рамина]] || 5 390 |- ! 245 | [[Лейла]] || 5 373 |- ! 246 | [[Саида]] || 5 373 |- ! 247 | [[Гульдана]] || 5 366 |- ! 248 | [[Мереке]] || 5 298 |- ! 249 | [[Наргиза]] || 5 259 |- ! 250 | [[Гульзира]] || 5 241 |- ! 251 | [[Тамара]] || 5 229 |- ! 252 | [[Сандуғаш]] || 5 216 |- ! 253 | [[Айназ]] || 5 170 |- ! 254 | [[Гулназ]] || 5 165 |- ! 255 | [[Ботакоз]] || 5 165 |- ! 256 | [[Рабига]] || 5 066 |- ! 257 | [[Жадра]] || 5 028 |- ! 258 | [[Жанайым]] || 5 022 |- ! 259 | [[Гулдана]] || 4 977 |- ! 260 | [[Рахима]] || 4 946 |- ! 261 | [[Талшын]] || 4 924 |- ! 262 | [[Марьям]] || 4 911 |- ! 263 | [[Дания]] || 4 884 |- ! 264 | [[Анеля]] || 4 814 |- ! 265 | [[Гульсара]] || 4 809 |- ! 266 | [[Батима]] || 4 795 |- ! 267 | [[Мира]] || 4 786 |- ! 268 | [[Қымбат]] || 4 746 |- ! 269 | [[Райана]] || 4 705 |- ! 270 | [[Жаныл]] || 4 699 |- ! 271 | [[Гулбану]] || 4 694 |- ! 272 | [[Таңшолпан]] || 4 688 |- ! 273 | [[Айзат]] || 4 632 |- ! 274 | [[Гулшат]] || 4 608 |- ! 275 | [[Разия]] || 4 583 |- ! 276 | [[Жамал]] || 4 578 |- ! 277 | [[Жайна]] || 4 571 |- ! 278 | [[Ләззат]] || 4 546 |- ! 279 | [[Жанара]] || 4 538 |- ! 280 | [[Рауза]] || 4 537 |- ! 281 | [[Гулим]] || 4 533 |- ! 282 | [[Гүлмира]] || 4 526 |- ! 283 | [[Ару]] || 4 521 |- ! 284 | [[Нұрсая]] || 4 521 |- ! 285 | [[Айбибі]] || 4 519 |- ! 286 | [[Жамиля]] || 4 500 |- ! 287 | [[Камилла]] || 4 483 |- ! 288 | [[Қазына]] || 4 449 |- ! 289 | [[Гульбану]] || 4 413 |- ! 290 | [[Маншук]] || 4 409 |- ! 291 | [[Мақпал]] || 4 343 |- ! 292 | [[Айжамал]] || 4 335 |- ! 293 | [[Самира]] || 4 293 |- ! 294 | [[Асылзат]] || 4 278 |- ! 295 | [[Жұлдызай]] || 4 276 |- ! 296 | [[Мәриям]] || 4 268 |- ! 297 | [[Айслу]] || 4 266 |- ! 298 | [[Назгүл]] || 4 263 |- ! 299 | [[Мейрамгуль]] || 4 245 |- ! 300 | [[Айсара]] || 4 243 |- ! 301 | [[Бакытгуль]] || 4 227 |- ! 302 | [[София]] || 4 204 |- ! 303 | [[Дариға]] || 4 176 |- ! 304 | [[Милана]] || 4 176 |- ! 305 | [[Кунсулу]] || 4 158 |- ! 306 | [[Нурай]] || 4 124 |- ! 307 | [[Аруназ]] || 4 123 |- ! 308 | [[Марина]] || 4 112 |- ! 309 | [[Әсия]] || 4 109 |- ! 310 | [[Жасмина]] || 4 089 |- ! 311 | [[Балым]] || 4 040 |- ! 312 | [[Гүлжан]] || 4 034 |- ! 313 | [[Акнур]] || 4 027 |- ! 314 | [[Мейірім]] || 3 971 |- ! 315 | [[Бану]] || 3 962 |- ! 316 | [[Гульзада]] || 3 949 |- ! 317 | [[Даметкен]] || 3 943 |- ! 318 | [[Лязат]] || 3 941 |- ! 319 | [[Гулнара]] || 3 929 |- ! 320 | [[Айнара]] || 3 908 |- ! 321 | [[Бибигул]] || 3 888 |- ! 322 | [[Гульзат]] || 3 873 |- ! 323 | [[Феруза]] || 3 849 |- ! 324 | [[Ерке]] || 3 847 |- ! 325 | [[Нурия]] || 3 829 |- ! 326 | [[Асыл]] || 3 821 |- ! 327 | [[Раиса]] || 3 801 |- ! 328 | [[Үміт]] || 3 733 |- ! 329 | [[Гулзира]] || 3 723 |- ! 330 | [[Муслима]] || 3 705 |- ! 331 | [[Жанаргуль]] || 3 676 |- ! 332 | [[Гульжанат]] || 3 665 |- ! 333 | [[Айна]] || 3 635 |- ! 334 | [[Айдай]] || 3 588 |- ! 335 | [[Ботакөз]] || 3 573 |- ! 336 | [[Инкар]] || 3 569 |- ! 337 | [[Анаргуль]] || 3 560 |- ! 338 | [[Айбике]] || 3 549 |- ! 339 | [[Айнагул]] || 3 545 |- ! 340 | [[Гулсим]] || 3 506 |- ! 341 | [[Зоя]] || 3 485 |- ! 342 | [[Умит]] || 3 444 |- ! 343 | [[Марзия]] || 3 440 |- ! 344 | [[Газиза]] || 3 435 |- ! 345 | [[Галина]] || 3 423 |- ! 346 | [[Дариха]] || 3 421 |- ! 347 | [[Лиза]] || 3 355 |- ! 348 | [[Бибінұр]] || 3 297 |- ! 349 | [[Ляйля]] || 3 285 |- ! 350 | [[Ардақ]] || 3 281 |- ! 351 | [[Ұлбосын]] || 3 277 |- ! 352 | [[Жаннат]] || 3 271 |- ! 353 | [[Света]] || 3 256 |- ! 354 | [[Айжұлдыз]] || 3 256 |- ! 355 | [[Жанел]] || 3 242 |- ! 356 | [[Аниса]] || 3 228 |- ! 357 | [[Балнур]] || 3 200 |- ! 358 | [[Ұлпан]] || 3 195 |- ! 359 | [[Улмекен]] || 3 174 |- ! 360 | [[Айсауле]] || 3 159 |- ! 361 | [[Гулсара]] || 3 139 |- ! 362 | [[Калима]] || 3 139 |- ! 363 | [[Аделина]] || 3 134 |- ! 364 | [[Назгул]] || 3 115 |- ! 365 | [[Ақмаржан]] || 3 091 |- ! 366 | [[Нурила]] || 3 078 |- ! 367 | [[Дамели]] || 3 060 |- ! 368 | [[Кулаш]] || 3 038 |- ! 369 | [[Алтыншаш]] || 3 027 |- ! 370 | [[Асима]] || 3 027 |- ! 371 | [[Ақжан]] || 3 017 |- ! 372 | [[Айханым]] || 3 012 |- ! 373 | [[Аягөз]] || 3 012 |- ! 374 | [[Жансұлу]] || 3 010 |- ! 375 | [[Асылжан]] || 3 003 |- ! 376 | [[Сәуле]] || 2 993 |- ! 377 | [[Айшабибі]] || 2 991 |- ! 378 | [[Аймира]] || 2 969 |- ! 379 | [[Несібелі]] || 2 960 |- ! 380 | [[Жанылсын]] || 2 957 |- ! 381 | [[Тамирис]] || 2 941 |- ! 382 | [[Гулжанат]] || 2 937 |- ! 383 | [[Гүлзат]] || 2 929 |- ! 384 | [[Жансулу]] || 2 929 |- ! 385 | [[Ақтоты]] || 2 929 |- ! 386 | [[Жумагуль]] || 2 918 |- ! 387 | [[Кундыз]] || 2 905 |- ! 388 | [[Әсемай]] || 2 891 |- ! 389 | [[Гульсим]] || 2 891 |- ! 390 | [[Райяна]] || 2 870 |- ! 391 | [[Айтолқын]] || 2 853 |- ! 392 | [[Риза]] || 2 851 |- ! 393 | [[Ақбаян]] || 2 847 |- ! 394 | [[Әнел]] || 2 846 |- ! 395 | [[Камиля]] || 2 826 |- ! 396 | [[Нұрсезім]] || 2 817 |- ! 397 | [[Калия]] || 2 815 |- ! 398 | [[Айганым]] || 2 797 |- ! 399 | [[Аягоз]] || 2 776 |- ! 400 | [[Нұрсұлу]] || 2 735 |- ! 401 | [[Майя]] || 2 726 |- ! 402 | [[Адиля]] || 2 723 |- ! 403 | [[Ботагөз]] || 2 721 |- ! 404 | [[Бибинур]] || 2 718 |- ! 405 | [[Багдат]] || 2 704 |- ! 406 | [[Несибели]] || 2 700 |- ! 407 | [[Ғазиза]] || 2 696 |- ! 408 | [[Ғалия]] || 2 690 |- ! 409 | [[Мейрамкуль]] || 2 688 |- ! 410 | [[Рысты]] || 2 677 |- ! 411 | [[Адема]] || 2 670 |- ! 412 | [[Жулдызай]] || 2 664 |- ! 413 | [[Лазат]] || 2 659 |- ! 414 | [[Гулзада]] || 2 654 |- ! 415 | [[Айерке]] || 2 643 |- ! 416 | [[Кадиша]] || 2 624 |- ! 417 | [[Кенжегуль]] || 2 621 |- ! 418 | [[Дидар]] || 2 604 |- ! 419 | [[Рыскуль]] || 2 595 |- ! 420 | [[Азалия]] || 2 591 |- ! 421 | [[Бағым]] || 2 571 |- ! 422 | [[Гульден]] || 2 561 |- ! 423 | [[Мейрамкул]] || 2 556 |- ! 424 | [[Карима]] || 2 554 |- ! 425 | [[Құндыз]] || 2 551 |- ! 426 | [[Шырын]] || 2 541 |- ! 427 | [[Жумагул]] || 2 539 |- ! 428 | [[Лайла]] || 2 538 |- ! 429 | [[Толганай]] || 2 533 |- ! 430 | [[Ақжарқын]] || 2 532 |- ! 431 | [[Нұрдана]] || 2 532 |- ! 432 | [[Гулзат]] || 2 512 |- ! 433 | [[Гульбаршин]] || 2 495 |- ! 434 | [[Хадия]] || 2 486 |- ! 435 | [[Карашаш]] || 2 484 |- ! 436 | [[Ақтолқын]] || 2 474 |- ! 437 | [[Актоты]] || 2 469 |- ! 438 | [[Нұрила]] || 2 466 |- ! 439 | [[Жулдуз]] || 2 447 |- ! 440 | [[Зина]] || 2 440 |- ! 441 | [[Тогжан]] || 2 438 |- ! 442 | [[Замзагуль]] || 2 438 |- ! 443 | [[Райгуль]] || 2 429 |- ! 444 | [[Улжалгас]] || 2 427 |- ! 445 | [[Рита]] || 2 420 |- ! 446 | [[Алиша]] || 2 416 |- ! 447 | [[Райса]] || 2 363 |- ! 448 | [[Шарипа]] || 2 340 |- ! 449 | [[Ұлжалғас]] || 2 337 |- ! 450 | [[Жанбота]] || 2 322 |- ! 451 | [[Бахытгуль]] || 2 317 |- ! 452 | [[Гульсум]] || 2 315 |- ! 453 | [[Данара]] || 2 298 |- ! 454 | [[Гулжамал]] || 2 293 |- ! 455 | [[Аякөз]] || 2 291 |- ! 456 | [[Актолкын]] || 2 287 |- ! 457 | [[Данагуль]] || 2 282 |- ! 458 | [[Мерует]] || 2 279 |- ! 459 | [[Айла]] || 2 263 |- ! 460 | [[Бекзат]] || 2 261 |- ! 461 | [[Данагүл]] || 2 256 |- ! 462 | [[Гүлнар]] || 2 253 |- ! 463 | [[Хадиджа]] || 2 250 |- ! 464 | [[Айдын]] || 2 233 |- ! 465 | [[Манат]] || 2 224 |- ! 466 | [[Жупар]] || 2 199 |- ! 467 | [[Римма]] || 2 197 |- ! 468 | [[Патима]] || 2 191 |- ! 469 | [[Злиха]] || 2 182 |- ! 470 | [[Гүлжайна]] || 2 167 |- ! 471 | [[Елдана]] || 2 164 |- ! 472 | [[Назигуль]] || 2 157 |- ! 473 | [[Сағыныш]] || 2 153 |- ! 474 | [[Жансезім]] || 2 149 |- ! 475 | [[Акжаркын]] || 2 148 |- ! 476 | [[Гульвира]] || 2 146 |- ! 477 | [[Гүлбану]] || 2 137 |- ! 478 | [[Инжу]] || 2 127 |- ! 479 | [[Айлина]] || 2 117 |- ! 480 | [[Айнамкөз]] || 2 114 |- ! 481 | [[Забира]] || 2 112 |- ! 482 | [[Нұршат]] || 2 110 |- ! 483 | [[Нурсауле]] || 2 099 |- ! 484 | [[Нұрайлым]] || 2 089 |- ! 485 | [[Толқын]] || 2 081 |- ! 486 | [[Мейрамгул]] || 2 078 |- ! 487 | [[Саяжан]] || 2 067 |- ! 488 | [[Айсәуле]] || 2 060 |- ! 489 | [[Шапағат]] || 2 057 |- ! 490 | [[Арина]] || 2 056 |- ! 491 | [[Лунара]] || 2 055 |- ! 492 | [[Мунира]] || 2 052 |- ! 493 | [[Алмагүл]] || 2 049 |- ! 494 | [[Бота]] || 2 045 |- ! 495 | [[Бакытгул]] || 2 040 |- ! 496 | [[Алтынгуль]] || 2 032 |- ! 497 | [[Әсемгүл]] || 2 029 |- ! 498 | [[Ақтілек]] || 2 029 |- ! 499 | [[Назипа]] || 2 025 |- ! 500 | [[Айзия]] || 2 023 |- ! 501 | [[Улболсын]] || 2 011 |- ! 502 | [[Салиха]] || 2 010 |- ! 503 | [[Амангул]] || 2 003 |- ! 504 | [[Халима]] || 2 000 |- ! 505 | [[Надира]] || 1 981 |- ! 506 | [[Жумабике]] || 1 978 |- ! 507 | [[Жәния]] || 1 967 |- ! 508 | [[Элмира]] || 1 953 |- ! 509 | [[Әдия]] || 1 947 |- ! 510 | [[Амели]] || 1 939 |- ! 511 | [[Улбала]] || 1 933 |- ! 512 | [[Аяужан]] || 1 926 |- ! 513 | [[Гүлжанат]] || 1 918 |- ! 514 | [[Сулушаш]] || 1 913 |- ! 515 | [[Айымжан]] || 1 912 |- ! 516 | [[Турсынай]] || 1 912 |- ! 517 | [[Айшолпан]] || 1 910 |- ! 518 | [[Гулжайна]] || 1 898 |- ! 519 | [[Ділназ]] || 1 895 |- ! 520 | [[Гульжамал]] || 1 870 |- ! 521 | [[Айкен]] || 1 861 |- ! 522 | [[Айкерім]] || 1 854 |- ! 523 | [[Бактыгуль]] || 1 852 |- ! 524 | [[Айназым]] || 1 849 |- ! 525 | [[Жанеля]] || 1 836 |- ! 526 | [[Гүлден]] || 1 829 |- ! 527 | [[Марияш]] || 1 829 |- ! 528 | [[Кәмшат]] || 1 824 |- ! 529 | [[Асемай]] || 1 823 |- ! 530 | [[Шахназ]] || 1 811 |- ! 531 | [[Қаламқас]] || 1 807 |- ! 532 | [[Турсын]] || 1 799 |- ! 533 | [[Гулжазира]] || 1 793 |- ! 534 | [[Сәния]] || 1 791 |- ! 535 | [[Бакытжан]] || 1 787 |- ! 536 | [[Амелия]] || 1 784 |- ! 537 | [[Бактыгул]] || 1 780 |- ! 538 | [[Рабия]] || 1 776 |- ! 539 | [[Ақжүніс]] || 1 775 |- ! 540 | [[Бибігүл]] || 1 769 |- ! 541 | [[Айда]] || 1 759 |- ! 542 | [[Гүлзира]] || 1 758 |- ! 543 | [[Бахыткуль]] || 1 755 |- ! 544 | [[Амангуль]] || 1 751 |- ! 545 | [[Рыскул]] || 1 750 |- ! 546 | [[Татьяна]] || 1 750 |- ! 547 | [[Рахия]] || 1 743 |- ! 548 | [[Айнагүл]] || 1 738 |- ! 549 | [[Бақыт]] || 1 738 |- ! 550 | [[Бақытгүл]] || 1 737 |- ! 551 | [[Майгуль]] || 1 734 |- ! 552 | [[Орынбасар]] || 1 728 |- ! 553 | [[Айтжамал]] || 1 722 |- ! 554 | [[Жаннур]] || 1 708 |- ! 555 | [[Баглан]] || 1 707 |- ! 556 | [[Гүлсім]] || 1 706 |- ! 557 | [[Ұлболсын]] || 1 704 |- ! 558 | [[Айткуль]] || 1 697 |- ! 559 | [[Гүлшат]] || 1 692 |- ! 560 | [[Лариса]] || 1 690 |- ! 561 | [[Жумакуль]] || 1 689 |- ! 562 | [[Кульжан]] || 1 687 |- ! 563 | [[Кенжегул]] || 1 679 |- ! 564 | [[Ақгүл]] || 1 676 |- ! 565 | [[Жанаргул]] || 1 666 |- ! 566 | [[Джамиля]] || 1 663 |- ! 567 | [[Карлыга]] || 1 659 |- ! 568 | [[Рахат]] || 1 653 |- ! 569 | [[Жанагуль]] || 1 643 |- ! 570 | [[Дилара]] || 1 638 |- ! 571 | [[Айшат]] || 1 637 |- ! 572 | [[Інкәр]] || 1 634 |- ! 573 | [[Базаркуль]] || 1 633 |- ! 574 | [[Нурзия]] || 1 630 |- ! 575 | [[Карылгаш]] || 1 627 |- ! 576 | [[Шара]] || 1 622 |- ! 577 | [[Аманкуль]] || 1 619 |- ! 578 | [[Қасиет]] || 1 614 |- ! 579 | [[Аделия]] || 1 612 |- ! 580 | [[Бибисара]] || 1 606 |- ! 581 | [[Айкерим]] || 1 602 |- ! 582 | [[Гулбаршын]] || 1 599 |- ! 583 | [[Ұлмекен]] || 1 595 |- ! 584 | [[Надежда]] || 1 592 |- ! 585 | [[Елена]] || 1 592 |- ! 586 | [[Еркемай]] || 1 591 |- ! 587 | [[Катира]] || 1 586 |- ! 588 | [[Дайана]] || 1 585 |- ! 589 | [[Дара]] || 1 584 |- ! 590 | [[Слушаш]] || 1 583 |- ! 591 | [[Ирина]] || 1 583 |- ! 592 | [[Тахмина]] || 1 580 |- ! 593 | [[Бакытжамал]] || 1 570 |- ! 594 | [[Каракоз]] || 1 569 |- ! 595 | [[Рысжан]] || 1 568 |- ! 596 | [[Бакыткуль]] || 1 567 |- ! 597 | [[Гульзия]] || 1 561 |- ! 598 | [[Гулайым]] || 1 560 |- ! 599 | [[Улдана]] || 1 558 |- ! 600 | [[Мәншүк]] || 1 555 |- ! 601 | [[Жайнагуль]] || 1 548 |- ! 602 | [[Азима]] || 1 548 |- ! 603 | [[Зияда]] || 1 537 |- ! 604 | [[Жаркынай]] || 1 536 |- ! 605 | [[Анаргул]] || 1 533 |- ! 606 | [[Кулшат]] || 1 530 |- ! 607 | [[Сафина]] || 1 524 |- ! 608 | [[Бакыткул]] || 1 521 |- ! 609 | [[Аманкул]] || 1 521 |- ! 610 | [[Сайран]] || 1 519 |- ! 611 | [[Нургайша]] || 1 514 |- ! 612 | [[Данеля]] || 1 512 |- ! 613 | [[Мархабат]] || 1 508 |- ! 614 | [[Мая]] || 1 505 |- ! 615 | [[Айтолкын]] || 1 505 |- ! 616 | [[Гулден]] || 1 503 |- ! 617 | [[Наталья]] || 1 498 |- ! 618 | [[Элеонора]] || 1 489 |- ! 619 | [[Нұржамал]] || 1 486 |- ! 620 | [[Кулян]] || 1 485 |- ! 621 | [[Ляйла]] || 1 477 |- ! 622 | [[Гульжазира]] || 1 477 |- ! 623 | [[Нұрсәуле]] || 1 474 |- ! 624 | [[Зура]] || 1 467 |- ! 625 | [[Кульбаршин]] || 1 467 |- ! 626 | [[Гулжахан]] || 1 467 |- ! 627 | [[Жарқынай]] || 1 464 |- ! 628 | [[Аңсаған]] || 1 462 |- ! 629 | [[Ләйлә]] || 1 455 |- ! 630 | [[Зайра]] || 1 451 |- ! 631 | [[Мейрамгүл]] || 1 447 |- ! 632 | [[Саулеш]] || 1 444 |- ! 633 | [[Қаракөз]] || 1 424 |- ! 634 | [[Валентина]] || 1 421 |- ! 635 | [[Корлан]] || 1 418 |- ! 636 | [[Бекзада]] || 1 416 |- ! 637 | [[Алтынкуль]] || 1 410 |- ! 638 | [[Рахила]] || 1 401 |- ! 639 | [[Найля]] || 1 400 |- ! 640 | [[Алмаш]] || 1 397 |- ! 641 | [[Дамеш]] || 1 390 |- ! 642 | [[Улпан]] || 1 387 |- ! 643 | [[Нұрбибі]] || 1 387 |- ! 644 | [[Эльнара]] || 1 383 |- ! 645 | [[Балзия]] || 1 383 |- ! 646 | [[Перуза]] || 1 377 |- ! 647 | [[Загипа]] || 1 376 |- ! 648 | [[Алтынгул]] || 1 372 |- ! 649 | [[Гуля]] || 1 370 |- ! 650 | [[Рабиға]] || 1 369 |- ! 651 | [[Дәрия]] || 1 368 |- ! 652 | [[Айнель]] || 1 365 |- ! 653 | [[Шырайлым]] || 1 365 |- ! 654 | [[Жумакул]] || 1 364 |- ! 655 | [[Кумис]] || 1 363 |- ! 656 | [[Умут]] || 1 360 |- ! 657 | [[Нуршат]] || 1 354 |- ! 658 | [[Ақбөпе]] || 1 351 |- ! 659 | [[Акжан]] || 1 349 |- ! 660 | [[Әлима]] || 1 348 |- ! 661 | [[Асемгул]] || 1 346 |- ! 662 | [[Манзура]] || 1 346 |- ! 663 | [[Ұлданай]] || 1 345 |- ! 664 | [[Оразкул]] || 1 345 |- ! 665 | [[Луиза]] || 1 338 |- ! 666 | [[Кулжан]] || 1 329 |- ! 667 | [[Аккенже]] || 1 326 |- ! 668 | [[Зулфия]] || 1 316 |- ! 669 | [[Данелия]] || 1 312 |- ! 670 | [[Сагира]] || 1 307 |- ! 671 | [[Бижамал]] || 1 305 |- ! 672 | [[Бағила]] || 1 297 |- ! 673 | [[Орынша]] || 1 292 |- ! 674 | [[Айымгуль]] || 1 290 |- ! 675 | [[Рима]] || 1 290 |- ! 676 | [[Гульбаршын]] || 1 289 |- ! 677 | [[Ляйсан]] || 1 288 |- ! 678 | [[Айдина]] || 1 287 |- ! 679 | [[Акбопе]] || 1 286 |- ! 680 | [[Айкүміс]] || 1 279 |- ! 681 | [[Багдагуль]] || 1 267 |- ! 682 | [[Гүлзада]] || 1 260 |- ! 683 | [[Камар]] || 1 254 |- ! 684 | [[Рашида]] || 1 249 |- ! 685 | [[Гульшара]] || 1 249 |- ! 686 | [[Бегімай]] || 1 247 |- ! 687 | [[Лилия]] || 1 244 |- ! 688 | [[Ақсезім]] || 1 240 |- ! 689 | [[Оразкуль]] || 1 237 |- ! 690 | [[Арна]] || 1 234 |- ! 691 | [[Камажай]] || 1 234 |- ! 692 | [[Парида]] || 1 233 |- ! 693 | [[Куаныш]] || 1 232 |- ! 694 | [[Орынкуль]] || 1 232 |- ! 695 | [[Сырғалым]] || 1 231 |- ! 696 | [[Улбике]] || 1 229 |- ! 697 | [[Нағима]] || 1 229 |- ! 698 | [[Балкия]] || 1 227 |- ! 699 | [[Махабат]] || 1 227 |- ! 700 | [[Жаңыл]] || 1 224 |- ! 701 | [[Гульжахан]] || 1 224 |- ! 702 | [[Халида]] || 1 219 |- ! 703 | [[Набира]] || 1 218 |- ! 704 | [[Айткул]] || 1 216 |- ! 705 | [[Мерейлім]] || 1 210 |- ! 706 | [[Айымгүл]] || 1 210 |- ! 707 | [[Балхия]] || 1 198 |- ! 708 | [[Кумисай]] || 1 198 |- ! 709 | [[Гүлсая]] || 1 198 |- ! 710 | [[Дилназ]] || 1 193 |- ! 711 | [[Жанэль]] || 1 193 |- ! 712 | [[Орынкул]] || 1 192 |- ! 713 | [[Сарсенкуль]] || 1 192 |- ! 714 | [[Ханифа]] || 1 190 |- ! 715 | [[Адеми]] || 1 187 |- ! 716 | [[Нурикамал]] || 1 183 |- ! 717 | [[Жанагул]] || 1 181 |- ! 718 | [[Сабрина]] || 1 179 |- ! 719 | [[Дәмелі]] || 1 179 |- ! 720 | [[Кулайша]] || 1 175 |- ! 721 | [[Сайра]] || 1 175 |- ! 722 | [[Лашын]] || 1 173 |- ! 723 | [[Базаркул]] || 1 167 |- ! 724 | [[Кульсара]] || 1 166 |- ! 725 | [[Гайни]] || 1 165 |- ! 726 | [[Инара]] || 1 165 |- ! 727 | [[Акниет]] || 1 163 |- ! 728 | [[Магрипа]] || 1 162 |- ! 729 | [[Ұлбала]] || 1 158 |- ! 730 | [[Булбул]] || 1 150 |- ! 731 | [[Кульшат]] || 1 145 |- ! 732 | [[Данагул]] || 1 141 |- ! 733 | [[Еркенұр]] || 1 140 |- ! 734 | [[Аякоз]] || 1 139 |- ! 735 | [[Әзиза]] || 1 136 |- ! 736 | [[Рауан]] || 1 135 |- ! 737 | [[Тлектес]] || 1 131 |- ! 738 | [[Асылайым]] || 1 130 |- ! 739 | [[Айкүнім]] || 1 124 |- ! 740 | [[Береке]] || 1 122 |- ! 741 | [[Калампыр]] || 1 119 |- ! 742 | [[Айлуна]] || 1 118 |- ! 743 | [[Зарема]] || 1 116 |- ! 744 | [[Ариана]] || 1 115 |- ! 745 | [[Акбаян]] || 1 115 |- ! 746 | [[Манар]] || 1 111 |- ! 747 | [[Зинаида]] || 1 110 |- ! 748 | [[Багдагул]] || 1 109 |- ! 749 | [[Оксана]] || 1 104 |- ! 750 | [[Бигайша]] || 1 103 |- ! 751 | [[Айбарша]] || 1 103 |- ! 752 | [[Райкуль]] || 1 102 |- ! 753 | [[Тасним]] || 1 102 |- ! 754 | [[Кулсара]] || 1 102 |- ! 755 | [[Людмила]] || 1 100 |- ! 756 | [[Екатерина]] || 1 099 |- ! 757 | [[Ольга]] || 1 098 |- ! 758 | [[Жайнагул]] || 1 096 |- ! 759 | [[Алтынгүл]] || 1 084 |- ! 760 | [[Рания]] || 1 082 |- ! 761 | [[Амангүл]] || 1 081 |- ! 762 | [[Торгын]] || 1 079 |- ! 763 | [[Нурслу]] || 1 078 |- ! 764 | [[Майраш]] || 1 074 |- ! 765 | [[Бибайша]] || 1 074 |- ! 766 | [[Айтжан]] || 1 072 |- ! 767 | [[Гүлнара]] || 1 072 |- ! 768 | [[Амаль]] || 1 071 |- ! 769 | [[Дарья]] || 1 069 |- ! 770 | [[Кулимхан]] || 1 068 |- ! 771 | [[Ақдидар]] || 1 068 |- ! 772 | [[Орал]] || 1 066 |- ! 773 | [[Замзагул]] || 1 062 |- ! 774 | [[Гүлжазира]] || 1 060 |- ! 775 | [[Гүлайым]] || 1 060 |- ! 776 | [[Гүлбақыт]] || 1 057 |- ! 777 | [[Улдай]] || 1 057 |- ! 778 | [[Тұмар]] || 1 056 |- ! 779 | [[Тұрсынай]] || 1 051 |- ! 780 | [[Бактылы]] || 1 048 |- ! 781 | [[Жаңылсын]] || 1 044 |- ! 782 | [[Орынтай]] || 1 043 |- ! 783 | [[Коркем]] || 1 043 |- ! 784 | [[Бахтыгуль]] || 1 041 |- ! 785 | [[Тоты]] || 1 041 |- ! 786 | [[Асемкуль]] || 1 040 |- ! 787 | [[Самина]] || 1 038 |- ! 788 | [[Анна]] || 1 038 |- ! 789 | [[Тамила]] || 1 036 |- ! 790 | [[Шарапат]] || 1 036 |- ! 791 | [[Аксауле]] || 1 035 |- ! 792 | [[Мулдир]] || 1 035 |- ! 793 | [[Кульпаш]] || 1 034 |- ! 794 | [[Ания]] || 1 030 |- ! 795 | [[Тоқжан]] || 1 028 |- ! 796 | [[Насиба]] || 1 027 |- ! 797 | [[Алтынкул]] || 1 027 |- ! 798 | [[Аселя]] || 1 025 |- ! 799 | [[Данель]] || 1 023 |- ! 800 | [[Сарсенкул]] || 1 019 |- ! 801 | [[Гуляим]] || 1 018 |- ! 802 | [[Маруа]] || 1 017 |- ! 803 | [[Балғын]] || 1 014 |- ! 804 | [[Кульзада]] || 1 010 |- ! 805 | [[Нурбану]] || 1 007 |- ! 806 | [[Ильмира]] || 1 005 |- ! 807 | [[Жайнагүл]] || 1 003 |- ! 808 | [[Анаркуль]] || 999 |- ! 809 | [[Улданай]] || 998 |- ! 810 | [[Рысалды]] || 996 |- ! 811 | [[Сапаркул]] || 995 |- ! 812 | [[Ақжібек]] || 994 |- ! 813 | [[Загира]] || 986 |- ! 814 | [[Жанаргүл]] || 986 |- ! 815 | [[Гүлсара]] || 986 |- ! 816 | [[Сапура]] || 985 |- ! 817 | [[Куланда]] || 984 |- ! 818 | [[Аяулы]] || 984 |- ! 819 | [[Гулия]] || 983 |- ! 820 | [[Ултуар]] || 982 |- ! 821 | [[Мансия]] || 980 |- ! 822 | [[Гүлназым]] || 980 |- ! 823 | [[Айза]] || 977 |- ! 824 | [[Қырмызы]] || 976 |- ! 825 | [[Зәуре]] || 974 |- ! 826 | [[Бахытжан]] || 974 |- ! 827 | [[Алсу]] || 972 |- ! 828 | [[Нұрия]] || 971 |- ! 829 | [[Көркемай]] || 971 |- ! 830 | [[Анипа]] || 969 |- ! 831 | [[Нурбике]] || 969 |- ! 832 | [[Аклима]] || 966 |- ! 833 | [[Латифа]] || 965 |- ! 834 | [[Акмаржан]] || 954 |- ! 835 | [[Кәмила]] || 952 |- ! 836 | [[Кульзира]] || 947 |- ! 837 | [[Ақторғын]] || 943 |- ! 838 | [[Аян]] || 940 |- ! 839 | [[Саягуль]] || 938 |- ! 840 | [[Таншолпан]] || 937 |- ! 841 | [[Айшуақ]] || 934 |- ! 842 | [[Виктория]] || 933 |- ! 843 | [[Құндызай]] || 933 |- ! 844 | [[Кенже]] || 932 |- ! 845 | [[Любовь]] || 930 |- ! 846 | [[Гульфия]] || 929 |- ! 847 | [[Айана]] || 927 |- ! 848 | [[Элина]] || 925 |- ! 849 | [[Кырмызы]] || 924 |- ! 850 | [[Саркыт]] || 924 |- ! 851 | [[Аксулу]] || 924 |- ! 852 | [[Шаттық]] || 923 |- ! 853 | [[Әдина]] || 922 |- ! 854 | [[Зубайра]] || 922 |- ! 855 | [[Нәзира]] || 918 |- ! 856 | [[Енлик]] || 915 |- ! 857 | [[Нурбиби]] || 912 |- ! 858 | [[Умида]] || 911 |- ! 859 | [[Менсулу]] || 905 |- ! 860 | [[Мирамгуль]] || 904 |- ! 861 | [[Турсун]] || 900 |- ! 862 | [[Кулянда]] || 900 |- ! 863 | [[Шинар]] || 898 |- ! 864 | [[Кайша]] || 898 |- ! 865 | [[Марта]] || 898 |- ! 866 | [[Күнсұлу]] || 897 |- ! 867 | [[Зайнаб]] || 896 |- ! 868 | [[Шарбану]] || 892 |- ! 869 | [[Дамеля]] || 889 |- ! 870 | [[Нұрбақыт]] || 888 |- ! 871 | [[Ақзере]] || 888 |- ! 872 | [[Анел]] || 887 |- ! 873 | [[Кундызай]] || 886 |- ! 874 | [[Ақпейіл]] || 885 |- ! 875 | [[Маргарита]] || 881 |- ! 876 | [[Гулзия]] || 880 |- ! 877 | [[Тыныштык]] || 876 |- ! 878 | [[Дамиля]] || 874 |- ! 879 | [[Алиса]] || 873 |- ! 880 | [[Жанару]] || 872 |- ! 881 | [[Айкоркем]] || 870 |- ! 882 | [[Асылтас]] || 866 |- ! 883 | [[Закира]] || 864 |- ! 884 | [[Райгул]] || 862 |- ! 885 | [[Айдария]] || 860 |- ! 886 | [[Аруана]] || 860 |- ! 887 | [[Нурайым]] || 859 |- ! 888 | [[Кенжегүл]] || 858 |- ! 889 | [[Сапаркуль]] || 857 |- ! 890 | [[Кунслу]] || 855 |- ! 891 | [[Нұрайша]] || 855 |- ! 892 | [[Фируза]] || 855 |- ! 893 | [[Мухаббат]] || 855 |- ! 894 | [[Дильнара]] || 854 |- ! 895 | [[Марфуга]] || 854 |- ! 896 | [[Эмилия]] || 854 |- ! 897 | [[Гүлнәз]] || 853 |- ! 898 | [[Шамшия]] || 853 |- ! 899 | [[Жәудір]] || 852 |- ! 900 | [[Кундуз]] || 851 |- ! 901 | [[Жұмагүл]] || 850 |- ! 902 | [[Кульзия]] || 849 |- ! 903 | [[Ханзада]] || 849 |- ! 904 | [[Гүлбаршын]] || 848 |- ! 905 | [[Айбота]] || 844 |- ! 906 | [[Еркем]] || 843 |- ! 907 | [[Бахытгул]] || 843 |- ! 908 | [[Асма]] || 843 |- ! 909 | [[Бақтыгүл]] || 843 |- ! 910 | [[Назима]] || 842 |- ! 911 | [[Токжан]] || 842 |- ! 912 | [[Бахытжамал]] || 841 |- ! 913 | [[Галя]] || 840 |- ! 914 | [[Базаргул]] || 838 |- ! 915 | [[Каракат]] || 837 |- ! 916 | [[Зара]] || 834 |- ! 917 | [[Іңкар]] || 833 |- ! 918 | [[Мейрамкүл]] || 832 |- ! 919 | [[Кенжекуль]] || 826 |- ! 920 | [[Таңнұр]] || 824 |- ! 921 | [[Акгуль]] || 823 |- ! 922 | [[Гулшара]] || 819 |- ! 923 | [[Гульмайра]] || 817 |- ! 924 | [[Айида]] || 817 |- ! 925 | [[Эльнура]] || 809 |- ! 926 | [[Кенжетай]] || 808 |- ! 927 | [[Ермек]] || 807 |- ! 928 | [[Кулзира]] || 805 |- ! 929 | [[Арман]] || 803 |- ! 930 | [[Анэль]] || 801 |- ! 931 | [[Надия]] || 801 |- ! 932 | [[Қызғалдақ]] || 800 |- ! 933 | [[Жәмила]] || 799 |- ! 934 | [[Айымгул]] || 799 |- ! 935 | [[Сагыныш]] || 798 |- ! 936 | [[Нина]] || 796 |- ! 937 | [[Жемис]] || 790 |- ! 938 | [[Базаргуль]] || 789 |- ! 939 | [[Кулзада]] || 785 |- ! 940 | [[Сәбина]] || 784 |- ! 941 | [[Лиана]] || 784 |- ! 942 | [[Хафиза]] || 783 |- ! 943 | [[Саяна]] || 782 |- ! 944 | [[Кульжамал]] || 782 |- ! 945 | [[Гульбакыт]] || 782 |- ! 946 | [[Гүлмарал]] || 780 |- ! 947 | [[Айқаракөз]] || 779 |- ! 948 | [[Наиля]] || 778 |- ! 949 | [[Рано]] || 776 |- ! 950 | [[Бегайым]] || 775 |- ! 951 | [[Анаргүл]] || 775 |- ! 952 | [[Ақмоншақ]] || 774 |- ! 953 | [[Набат]] || 774 |- ! 954 | [[Бахыткул]] || 773 |- ! 955 | [[Гүлнәр]] || 773 |- ! 956 | [[Мархаба]] || 772 |- ! 957 | [[Нуржан]] || 771 |- ! 958 | [[Маржангуль]] || 770 |- ! 959 | [[Гульбарам]] || 769 |- ! 960 | [[Хабиба]] || 769 |- ! 961 | [[Тамина]] || 767 |- ! 962 | [[Гулжанар]] || 766 |- ! 963 | [[Ардана]] || 765 |- ! 964 | [[Сафура]] || 765 |- ! 965 | [[Кулпаш]] || 764 |- ! 966 | [[Кабира]] || 764 |- ! 967 | [[Нурипа]] || 763 |- ! 968 | [[Кулайхан]] || 763 |- ! 969 | [[Нұрлы]] || 763 |- ! 970 | [[Лена]] || 762 |- ! 971 | [[Гулчехра]] || 761 |- ! 972 | [[Гаукар]] || 760 |- ! 973 | [[Хатира]] || 759 |- ! 974 | [[Ақмерей]] || 757 |- ! 975 | [[Юлия]] || 755 |- ! 976 | [[Рысгуль]] || 755 |- ! 977 | [[Динар]] || 755 |- ! 978 | [[Асылзада]] || 753 |- ! 979 | [[Нурсая]] || 753 |- ! 980 | [[Нурзада]] || 752 |- ! 981 | [[Макен]] || 751 |- ! 982 | [[Анаркул]] || 751 |- ! 983 | [[Аянұр]] || 751 |- ! 984 | [[Эльдана]] || 748 |- ! 985 | [[Кулан]] || 748 |- ! 986 | [[Зада]] || 747 |- ! 987 | [[Алмакуль]] || 747 |- ! 988 | [[Назия]] || 746 |- ! 989 | [[Балайым]] || 746 |- ! 990 | [[Салия]] || 746 |- ! 991 | [[Айсафи]] || 745 |- ! 992 | [[Ултай]] || 744 |- ! 993 | [[Гульжанар]] || 742 |- ! 994 | [[Дурия]] || 740 |- ! 995 | [[Пернекуль]] || 740 |- ! 996 | [[Шынарай]] || 735 |- ! 997 | [[Кулсин]] || 733 |- ! 998 | [[Бахтыгул]] || 732 |- ! 999 | [[Рената]] || 731 |- ! 1000 | [[Гулжаухар]] || 729 |- ! 1001 | [[Жұпар]] || 729 |- ! 1002 | [[Акгул]] || 728 |- ! 1003 | [[Айзара]] || 727 |- ! 1004 | [[Дилбар]] || 725 |- ! 1005 | [[Тазагул]] || 725 |- ! 1006 | [[Әлфия]] || 724 |- ! 1007 | [[Шнар]] || 723 |- ! 1008 | [[Калдыкуль]] || 723 |- ! 1009 | [[Линара]] || 723 |- ! 1010 | [[Нұрайна]] || 723 |- ! 1011 | [[Мирамкуль]] || 723 |- ! 1012 | [[Лида]] || 722 |- ! 1013 | [[Баянсулу]] || 720 |- ! 1014 | [[Насип]] || 719 |- ! 1015 | [[Ләйла]] || 718 |- ! 1016 | [[Ақкенже]] || 718 |- ! 1017 | [[Орынгуль]] || 717 |- ! 1018 | [[Гульжиян]] || 717 |- ! 1019 | [[Калимаш]] || 716 |- ! 1020 | [[Регина]] || 716 |- ! 1021 | [[Жанслу]] || 715 |- ! 1022 | [[Ақбөбек]] || 714 |- ! 1023 | [[Базар]] || 714 |- ! 1024 | [[Анастасия]] || 713 |- ! 1025 | [[Алана]] || 713 |- ! 1026 | [[Казиза]] || 713 |- ! 1027 | [[Зейнеш]] || 712 |- ! 1028 | [[Жаңагүл]] || 710 |- ! 1029 | [[Оразкүл]] || 709 |- ! 1030 | [[Ултуган]] || 709 |- ! 1031 | [[Елизавета]] || 707 |- ! 1032 | [[Руфина]] || 704 |- ! 1033 | [[Баянсұлу]] || 700 |- ! 1034 | [[Сулу]] || 698 |- ! 1035 | [[Мольдир]] || 697 |- ! 1036 | [[Торғын]] || 695 |- ! 1037 | [[Бақыткүл]] || 694 |- ! 1038 | [[Рухия]] || 692 |- ! 1039 | [[Кульпан]] || 689 |- ! 1040 | [[Жанылхан]] || 688 |- ! 1041 | [[Асемкул]] || 686 |- ! 1042 | [[Калдыгуль]] || 686 |- ! 1043 | [[Маржанкуль]] || 684 |- ! 1044 | [[Бегім]] || 683 |- ! 1045 | [[Сабила]] || 682 |- ! 1046 | [[Күләш]] || 682 |- ! 1047 | [[Орынгул]] || 682 |- ! 1048 | [[Кульзипа]] || 681 |- ! 1049 | [[Кенжекул]] || 681 |- ! 1050 | [[Несипкуль]] || 680 |- ! 1051 | [[Тарбия]] || 680 |- ! 1052 | [[Женискуль]] || 680 |- ! 1053 | [[Калдыгул]] || 679 |- ! 1054 | [[Ұлбике]] || 679 |- ! 1055 | [[Шуга]] || 678 |- ! 1056 | [[Гайша]] || 678 |- ! 1057 | [[Жаркын]] || 676 |- ! 1058 | [[Жанылдык]] || 676 |- ! 1059 | [[Райкул]] || 676 |- ! 1060 | [[Гульфайруз]] || 676 |- ! 1061 | [[Айбану]] || 675 |- ! 1062 | [[Бикен]] || 675 |- ! 1063 | [[Нуржанат]] || 675 |- ! 1064 | [[Сұлушаш]] || 674 |- ! 1065 | [[Назигул]] || 674 |- ! 1066 | [[Бұлбұл]] || 672 |- ! 1067 | [[Насихат]] || 671 |- ! 1068 | [[Жайнар]] || 671 |- ! 1069 | [[Бахтигул]] || 671 |- ! 1070 | [[Шарбан]] || 670 |- ! 1071 | [[Сана]] || 668 |- ! 1072 | [[Гульнура]] || 666 |- ! 1073 | [[Айбала]] || 664 |- ! 1074 | [[Алау]] || 663 |- ! 1075 | [[Кульбарам]] || 663 |- ! 1076 | [[Каншаим]] || 662 |- ! 1077 | [[Лия]] || 662 |- ! 1078 | [[Ильнара]] || 661 |- ! 1079 | [[Ақнәзік]] || 657 |- ! 1080 | [[Айсель]] || 656 |- ! 1081 | [[Калдыкул]] || 656 |- ! 1082 | [[Софья]] || 655 |- ! 1083 | [[Сезим]] || 655 |- ! 1084 | [[Гулжамила]] || 654 |- ! 1085 | [[Дилфуза]] || 654 |- ! 1086 | [[Пернекул]] || 654 |- ! 1087 | [[Калжан]] || 653 |- ! 1088 | [[Бейсенкуль]] || 652 |- ! 1089 | [[Тазагуль]] || 651 |- ! 1090 | [[Кулпан]] || 651 |- ! 1091 | [[Арухан]] || 651 |- ! 1092 | [[Аққу]] || 651 |- ! 1093 | [[Дамет]] || 650 |- ! 1094 | [[Ділдә]] || 650 |- ! 1095 | [[Гулбакыт]] || 646 |- ! 1096 | [[Майгул]] || 646 |- ! 1097 | [[Гүлжамал]] || 645 |- ! 1098 | [[Саним]] || 644 |- ! 1099 | [[Аэлита]] || 643 |- ! 1100 | [[Атиркуль]] || 642 |- ! 1101 | [[Зайда]] || 640 |- ! 1102 | [[Зерде]] || 640 |- ! 1103 | [[Калипа]] || 639 |- ! 1104 | [[Нұрбану]] || 638 |- ! 1105 | [[Ельмира]] || 638 |- ! 1106 | [[Айсу]] || 638 |- ! 1107 | [[Дуйсенкул]] || 638 |- ! 1108 | [[Айткүл]] || 637 |- ! 1109 | [[Менслу]] || 636 |- ! 1110 | [[Бахит]] || 635 |- ! 1111 | [[Бағжан]] || 635 |- ! 1112 | [[Балдырган]] || 635 |- ! 1113 | [[Данэлия]] || 633 |- ! 1114 | [[Саламат]] || 631 |- ! 1115 | [[Кулжамал]] || 631 |- ! 1116 | [[Руза]] || 631 |- ! 1117 | [[Шайзада]] || 630 |- ! 1118 | [[Сұлу]] || 629 |- ! 1119 | [[Кулжахан]] || 629 |- ! 1120 | [[Балгын]] || 629 |- ! 1121 | [[Аршат]] || 629 |- ! 1122 | [[Александра]] || 629 |- ! 1123 | [[Гулсин]] || 628 |- ! 1124 | [[Раян]] || 626 |- ! 1125 | [[Айнакуль]] || 626 |- ! 1126 | [[Культай]] || 625 |- ! 1127 | [[Дуйсенкуль]] || 625 |- ! 1128 | [[Акку]] || 625 |- ! 1129 | [[Кулия]] || 625 |- ! 1130 | [[Бақнұр]] || 624 |- ! 1131 | [[Гулаим]] || 624 |- ! 1132 | [[Акжибек]] || 624 |- ! 1133 | [[Айкумис]] || 623 |- ! 1134 | [[Сагила]] || 623 |- ! 1135 | [[Зарипа]] || 623 |- ! 1136 | [[Азель]] || 623 |- ! 1137 | [[Аймекен]] || 622 |- ! 1138 | [[Наима]] || 621 |- ! 1139 | [[Бибихан]] || 620 |- ! 1140 | [[Бегімсұлу]] || 620 |- ! 1141 | [[Ақкербез]] || 619 |- ! 1142 | [[Капиза]] || 617 |- ! 1143 | [[Инаят]] || 616 |- ! 1144 | [[Балерке]] || 615 |- ! 1145 | [[Гулсая]] || 614 |- ! 1146 | [[Анжела]] || 613 |- ! 1147 | [[Ризагуль]] || 608 |- ! 1148 | [[Умитжан]] || 608 |- ! 1149 | [[Гулзина]] || 607 |- ! 1150 | [[Адэль]] || 605 |- ! 1151 | [[Аймерей]] || 604 |- ! 1152 | [[Гулистан]] || 603 |- ! 1153 | [[Гульбахыт]] || 603 |- ! 1154 | [[Ырысты]] || 602 |- ! 1155 | [[Назкен]] || 602 |- ! 1156 | [[Саулет]] || 601 |- ! 1157 | [[Аманкүл]] || 601 |- ! 1158 | [[Гулбаршин]] || 601 |- ! 1159 | [[Жаухар]] || 599 |- ! 1160 | [[Рсалды]] || 599 |- ! 1161 | [[Амалия]] || 598 |- ! 1162 | [[Мирамкул]] || 594 |- ! 1163 | [[Ғайни]] || 594 |- ! 1164 | [[Рысбике]] || 594 |- ! 1165 | [[Аина]] || 594 |- ! 1166 | [[Жумазия]] || 593 |- ! 1167 | [[Армангуль]] || 591 |- ! 1168 | [[Жангүл]] || 591 |- ! 1169 | [[Қарашаш]] || 590 |- ! 1170 | [[Айниса]] || 589 |- ! 1171 | [[Рыскүл]] || 588 |- ! 1172 | [[Нұржанат]] || 588 |- ! 1173 | [[Макбал]] || 587 |- ! 1174 | [[Албина]] || 587 |- ! 1175 | [[Асылназ]] || 587 |- ! 1176 | [[Кульбану]] || 586 |- ! 1177 | [[Нурлы]] || 586 |- ! 1178 | [[Рымжан]] || 583 |- ! 1179 | [[Маржанкул]] || 583 |- ! 1180 | [[Гулайна]] || 581 |- ! 1181 | [[Назымгуль]] || 581 |- ! 1182 | [[Ақмейір]] || 581 |- ! 1183 | [[Женискул]] || 580 |- ! 1184 | [[Болган]] || 579 |- ! 1185 | [[Кызгалдак]] || 577 |- ! 1186 | [[Гулайм]] || 577 |- ! 1187 | [[Сулухан]] || 577 |- ! 1188 | [[Зияш]] || 576 |- ! 1189 | [[Сарбиназ]] || 576 |- ! 1190 | [[Манчук]] || 576 |- ! 1191 | [[Айтұмар]] || 576 |- ! 1192 | [[Рымтай]] || 575 |- ! 1193 | [[Ая]] || 574 |- ! 1194 | [[Нурдана]] || 573 |- ! 1195 | [[Дияна]] || 573 |- ! 1196 | [[Нурганым]] || 572 |- ! 1197 | [[Евгения]] || 571 |- ! 1198 | [[Балсезім]] || 571 |- ! 1199 | [[Калдыкыз]] || 570 |- ! 1200 | [[Бағдат]] || 568 |- ! 1201 | [[Толкынай]] || 567 |- ! 1202 | [[Шырай]] || 567 |- ! 1203 | [[Алмира]] || 565 |- ! 1204 | [[Хиуаз]] || 565 |- ! 1205 | [[Гульжихан]] || 565 |- ! 1206 | [[Ислана]] || 565 |- ! 1207 | [[Куляй]] || 565 |- ! 1208 | [[Лидия]] || 561 |- ! 1209 | [[Алла]] || 561 |- ! 1210 | [[Сәбира]] || 559 |- ! 1211 | [[Бейсенкул]] || 559 |- ! 1212 | [[Орынгүл]] || 559 |- ! 1213 | [[Зинеп]] || 558 |- ! 1214 | [[Қорлан]] || 558 |- ! 1215 | [[Тамаша]] || 557 |- ! 1216 | [[Нурбала]] || 557 |- ! 1217 | [[Агила]] || 556 |- ! 1218 | [[Ұлдай]] || 556 |- ! 1219 | [[Данна]] || 556 |- ! 1220 | [[Миргуль]] || 554 |- ! 1221 | [[Раш]] || 554 |- ! 1222 | [[Махпал]] || 553 |- ! 1223 | [[Гүлфайруз]] || 550 |- ! 1224 | [[Рымкеш]] || 550 |- ! 1225 | [[Еңілік]] || 548 |- ! 1226 | [[Таңсұлу]] || 548 |- ! 1227 | [[Ақару]] || 548 |- ! 1228 | [[Урзада]] || 548 |- ! 1229 | [[Ақсәуле]] || 548 |- ! 1230 | [[Жансель]] || 548 |- ! 1231 | [[Акзия]] || 547 |- ! 1232 | [[Оразгул]] || 547 |- ! 1233 | [[Шахизада]] || 546 |- ! 1234 | [[Айжарқын]] || 546 |- ! 1235 | [[Кульнар]] || 545 |- ! 1236 | [[Айтбала]] || 545 |- ! 1237 | [[Нұржайна]] || 545 |- ! 1238 | [[Ақзер]] || 545 |- ! 1239 | [[Інкар]] || 545 |- ! 1240 | [[Юлдуз]] || 544 |- ! 1241 | [[Жаксыгул]] || 542 |- ! 1242 | [[Акшолпан]] || 541 |- ! 1243 | [[Аккумис]] || 541 |- ! 1244 | [[Кульжахан]] || 540 |- ! 1245 | [[Маржангул]] || 539 |- ! 1246 | [[Лола]] || 539 |- ! 1247 | [[Тилектес]] || 539 |- ! 1248 | [[Дамина]] || 539 |- ! 1249 | [[Гульназия]] || 539 |- ! 1250 | [[Балназым]] || 538 |- ! 1251 | [[Шекер]] || 538 |- ! 1252 | [[Бакит]] || 537 |- ! 1253 | [[Зиба]] || 537 |- ! 1254 | [[Галима]] || 537 |- ! 1255 | [[Каршыга]] || 536 |- ! 1256 | [[Азия]] || 536 |- ! 1257 | [[Шолпанай]] || 533 |- ! 1258 | [[Гульжайна]] || 533 |- ! 1259 | [[Қадиша]] || 533 |- ! 1260 | [[Еркеш]] || 532 |- ! 1261 | [[Алмакул]] || 532 |- ! 1262 | [[Жанаркуль]] || 532 |- ! 1263 | [[Казима]] || 532 |- ! 1264 | [[Мейраш]] || 531 |- ! 1265 | [[Орынкүл]] || 531 |- ! 1266 | [[Гульжаухар]] || 531 |- ! 1267 | [[Дамежан]] || 529 |- ! 1268 | [[Рысгул]] || 529 |- ! 1269 | [[Асылхан]] || 528 |- ! 1270 | [[Гульхан]] || 526 |- ! 1271 | [[Сәлима]] || 526 |- ! 1272 | [[Гулхан]] || 526 |- ! 1273 | [[Жангуль]] || 524 |- ! 1274 | [[Нуриля]] || 524 |- ! 1275 | [[Адэля]] || 524 |- ! 1276 | [[Жумаш]] || 524 |- ! 1277 | [[Маруся]] || 523 |- ! 1278 | [[Акбала]] || 523 |- ! 1279 | [[Алида]] || 522 |- ! 1280 | [[Канипа]] || 521 |- ! 1281 | [[Райгүл]] || 521 |- ! 1282 | [[Тойган]] || 520 |- ! 1283 | [[Жамига]] || 519 |- ! 1284 | [[Сакыпжамал]] || 519 |- ! 1285 | [[Оралхан]] || 518 |- ! 1286 | [[Гүлімай]] || 518 |- ! 1287 | [[Кулзипа]] || 517 |- ! 1288 | [[Латипа]] || 517 |- ! 1289 | [[Румейса]] || 517 |- ! 1290 | [[Нұрсила]] || 517 |- ! 1291 | [[Ләйлім]] || 517 |- ! 1292 | [[Хамида]] || 517 |- ! 1293 | [[Гулнора]] || 517 |- ! 1294 | [[Нармин]] || 517 |- ! 1295 | [[Ажаркуль]] || 517 |- ! 1296 | [[Ализа]] || 516 |- ! 1297 | [[Сапаргул]] || 514 |- ! 1298 | [[Нұрсауле]] || 514 |- ! 1299 | [[Елмира]] || 513 |- ! 1300 | [[Куляим]] || 512 |- ! 1301 | [[Кулай]] || 512 |- ! 1302 | [[Халия]] || 511 |- ! 1303 | [[Камал]] || 511 |- ! 1304 | [[Дидара]] || 510 |- ! 1305 | [[Күмісай]] || 510 |- ! 1306 | [[Аймен]] || 510 |- ! 1307 | [[Вера]] || 509 |- ! 1308 | [[Аделья]] || 507 |- ! 1309 | [[Ақбілек]] || 507 |- ! 1310 | [[Анжелика]] || 506 |- ! 1311 | [[Әсима]] || 506 |- ! 1312 | [[Шакира]] || 504 |- ! 1313 | [[Сайраш]] || 504 |- ! 1314 | [[Кумыс]] || 504 |- ! 1315 | [[Ақшолпан]] || 502 |- ! 1316 | [[Лайля]] || 501 |- ! 1317 | [[Бейбіт]] || 500 |- ! 1318 | [[Аймереке]] || 499 |- ! 1319 | [[Сәнім]] || 498 |- ! 1320 | [[Нарқыз]] || 497 |- ! 1321 | [[Шахризада]] || 496 |- ! 1322 | [[Гавхар]] || 496 |- ! 1323 | [[Гүлзия]] || 495 |- ! 1324 | [[Жансауле]] || 495 |- ! 1325 | [[Далида]] || 495 |- ! 1326 | [[Нәзік]] || 494 |- ! 1327 | [[Агайша]] || 494 |- ! 1328 | [[Аигерим]] || 494 |- ! 1329 | [[Кульшара]] || 493 |- ! 1330 | [[Зейнегуль]] || 492 |- ! 1331 | [[Атиркул]] || 489 |- ! 1332 | [[Камаш]] || 489 |- ! 1333 | [[Алмажан]] || 488 |- ! 1334 | [[Кансулу]] || 488 |- ! 1335 | [[Наз]] || 488 |- ! 1336 | [[Улбосин]] || 487 |- ! 1337 | [[Балзира]] || 487 |- ! 1338 | [[Турсынхан]] || 486 |- ! 1339 | [[Гулайша]] || 485 |- ! 1340 | [[Несип]] || 484 |- ! 1341 | [[Нұрзада]] || 484 |- ! 1342 | [[Анэля]] || 482 |- ! 1343 | [[Керемет]] || 482 |- ! 1344 | [[Кербез]] || 480 |- ! 1345 | [[Ангелина]] || 480 |- ! 1346 | [[Гулбахар]] || 480 |- ! 1347 | [[Мәлика]] || 479 |- ! 1348 | [[Бибісара]] || 478 |- ! 1349 | [[Жанылган]] || 478 |- ! 1350 | [[Асема]] || 477 |- ! 1351 | [[Умыт]] || 475 |- ! 1352 | [[Орынай]] || 475 |- ! 1353 | [[Гулсезим]] || 475 |- ! 1354 | [[Рысхан]] || 474 |- ! 1355 | [[Шахноза]] || 472 |- ! 1356 | [[Малике]] || 471 |- ! 1357 | [[Рауана]] || 471 |- ! 1358 | [[Эсмира]] || 470 |- ! 1359 | [[Турсынкуль]] || 469 |- ! 1360 | [[Турсунай]] || 468 |- ! 1361 | [[Жангүлім]] || 468 |- ! 1362 | [[Гульсана]] || 468 |- ! 1363 | [[Гулзипа]] || 468 |- ! 1364 | [[Елназ]] || 467 |- ! 1365 | [[Нүргүл]] || 467 |- ! 1366 | [[Сумайя]] || 467 |- ! 1367 | [[Раушангуль]] || 466 |- ! 1368 | [[Айхан]] || 466 |- ! 1369 | [[Айжана]] || 465 |- ! 1370 | [[Жанаркул]] || 465 |- ! 1371 | [[Нармина]] || 464 |- ! 1372 | [[Мариам]] || 463 |- ! 1373 | [[Гульзина]] || 462 |- ! 1374 | [[Кристина]] || 461 |- ! 1375 | [[Саягүл]] || 461 |- ! 1376 | [[Гүлжанар]] || 461 |- ! 1377 | [[Анелия]] || 461 |- ! 1378 | [[Сагида]] || 461 |- ! 1379 | [[Турсынкул]] || 460 |- ! 1380 | [[Гулмайра]] || 460 |- ! 1381 | [[Кульгайша]] || 459 |- ! 1382 | [[Мәрия]] || 458 |- ! 1383 | [[Канзада]] || 457 |- ! 1384 | [[Балхадиша]] || 457 |- ! 1385 | [[Жумагыз]] || 456 |- ! 1386 | [[Акслу]] || 456 |- ! 1387 | [[Култай]] || 456 |- ! 1388 | [[Дамегуль]] || 455 |- ! 1389 | [[Гүлсана]] || 455 |- ! 1390 | [[Гульфара]] || 453 |- ! 1391 | [[Турар]] || 453 |- ! 1392 | [[Рамиля]] || 452 |- ! 1393 | [[Зейне]] || 452 |- ! 1394 | [[Зулпия]] || 451 |- ! 1395 | [[Эльназ]] || 450 |- ! 1396 | [[Парасат]] || 449 |- ! 1397 | [[Майнур]] || 448 |- ! 1398 | [[Аруай]] || 448 |- ! 1399 | [[Сагадат]] || 448 |- ! 1400 | [[Кульжиян]] || 448 |- ! 1401 | [[Умитай]] || 447 |- ! 1402 | [[Бибижамал]] || 447 |- ! 1403 | [[Бибижан]] || 446 |- ! 1404 | [[Камария]] || 446 |- ! 1405 | [[Айшагүл]] || 445 |- ! 1406 | [[Кулзия]] || 445 |- ! 1407 | [[Канагат]] || 445 |- ! 1408 | [[Айнакул]] || 444 |- ! 1409 | [[Әминә]] || 444 |- ! 1410 | [[Әдемай]] || 444 |- ! 1411 | [[Айеркем]] || 443 |- ! 1412 | [[Лина]] || 442 |- ! 1413 | [[Каншайым]] || 442 |- ! 1414 | [[Бақытнұр]] || 441 |- ! 1415 | [[Илана]] || 440 |- ! 1416 | [[Оразгуль]] || 440 |- ! 1417 | [[Бибажар]] || 439 |- ! 1418 | [[Айжаркын]] || 439 |- ! 1419 | [[Зылиха]] || 438 |- ! 1420 | [[Нұрлыайым]] || 436 |- ! 1421 | [[Айымхан]] || 435 |- ! 1422 | [[Кулжамила]] || 434 |- ! 1423 | [[Акмоншак]] || 433 |- ! 1424 | [[Гулфайруз]] || 433 |- ! 1425 | [[Яна]] || 432 |- ! 1426 | [[Карлгаш]] || 432 |- ! 1427 | [[Райян]] || 430 |- ! 1428 | [[Казына]] || 430 |- ! 1429 | [[Насима]] || 430 |- ! 1430 | [[Батес]] || 429 |- ! 1431 | [[Баршагуль]] || 429 |- ! 1432 | [[Айшанұр]] || 429 |- ! 1433 | [[Нұршуақ]] || 429 |- ! 1434 | [[Еркеайым]] || 429 |- ! 1435 | [[Дамелия]] || 428 |- ! 1436 | [[Нуркуль]] || 428 |- ! 1437 | [[Риана]] || 427 |- ! 1438 | [[Калбике]] || 427 |- ! 1439 | [[Тлеулес]] || 426 |- ! 1440 | [[Гулжайнар]] || 426 |- ! 1441 | [[Айша Бибі]] || 425 |- ! 1442 | [[Гульстан]] || 425 |- ! 1443 | [[Айкенже]] || 425 |- ! 1444 | [[Еркинай]] || 425 |- ! 1445 | [[Тансулу]] || 423 |- ! 1446 | [[Айтгул]] || 423 |- ! 1447 | [[Казина]] || 423 |- ! 1448 | [[Шугыла]] || 422 |- ! 1449 | [[Ирада]] || 422 |- ! 1450 | [[Гульдария]] || 422 |- ! 1451 | [[Эльза]] || 422 |- ! 1452 | [[Нурлыгул]] || 421 |- ! 1453 | [[Бейбитгуль]] || 420 |- ! 1454 | [[Нилуфар]] || 419 |- ! 1455 | [[Жумагайша]] || 418 |- ! 1456 | [[Анелья]] || 418 |- ! 1457 | [[Самига]] || 417 |- ! 1458 | [[Сагат]] || 417 |- ! 1459 | [[Танзиля]] || 417 |- ! 1460 | [[Руслана]] || 416 |- ! 1461 | [[Гульчехра]] || 416 |- ! 1462 | [[Гульзипа]] || 416 |- ! 1463 | [[Гулайхан]] || 415 |- ! 1464 | [[Мираш]] || 415 |- ! 1465 | [[Женисгуль]] || 415 |- ! 1466 | [[Кира]] || 415 |- ! 1467 | [[Азина]] || 414 |- ! 1468 | [[Кулаим]] || 413 |- ! 1469 | [[Биби]] || 413 |- ! 1470 | [[Дильяра]] || 412 |- ! 1471 | [[Айлан]] || 411 |- ! 1472 | [[Милена]] || 411 |- ! 1473 | [[Рахиля]] || 410 |- ! 1474 | [[Бикеш]] || 410 |- ! 1475 | [[Алтынзер]] || 410 |- ! 1476 | [[Гулдария]] || 410 |- ! 1477 | [[Захира]] || 409 |- ! 1478 | [[Кенжеш]] || 409 |- ! 1479 | [[Мирамгул]] || 408 |- ! 1480 | [[Гулстан]] || 407 |- ! 1481 | [[Баршагул]] || 407 |- ! 1482 | [[Анархан]] || 407 |- ! 1483 | [[Райла]] || 407 |- ! 1484 | [[Жупаркуль]] || 407 |- ! 1485 | [[Турган]] || 406 |- ! 1486 | [[Султана]] || 406 |- ! 1487 | [[Бейбит]] || 405 |- ! 1488 | [[Шайза]] || 404 |- ! 1489 | [[Жанылай]] || 404 |- ! 1490 | [[Дильфуза]] || 404 |- ! 1491 | [[Ансаган]] || 404 |- ! 1492 | [[Севара]] || 403 |- ! 1493 | [[Бикамал]] || 403 |- ! 1494 | [[Камчат]] || 403 |- ! 1495 | [[Камалия]] || 403 |- ! 1496 | [[Мастура]] || 402 |- ! 1497 | [[Шакизат]] || 402 |- ! 1498 | [[Дияра]] || 402 |- ! 1499 | [[Алимаш]] || 401 |- ! 1500 | [[Саягул]] || 401 |- ! 1501 | [[Айрис]] || 401 |- ! 1502 | [[Гульназира]] || 400 |- ! 1503 | [[Калбиби]] || 400 |- ! 1504 | [[Шаттык]] || 399 |- ! 1505 | [[Нуржауган]] || 399 |- ! 1506 | [[Умутжан]] || 399 |- ! 1507 | [[Гульсая]] || 398 |- ! 1508 | [[Катима]] || 398 |- ! 1509 | [[Карлагаш]] || 398 |- ! 1510 | [[Жумажан]] || 398 |- ! 1511 | [[Зарифа]] || 397 |- ! 1512 | [[Ева]] || 397 |- ! 1513 | [[Саракуль]] || 396 |- ! 1514 | [[Дильбар]] || 396 |- ! 1515 | [[Зибагуль]] || 395 |- ! 1516 | [[Бірғаным]] || 395 |- ! 1517 | [[Ширин]] || 394 |- ! 1518 | [[Жәнел]] || 394 |- ! 1519 | [[Багиля]] || 393 |- ! 1520 | [[Урхия]] || 392 |- ! 1521 | [[Жаудир]] || 391 |- ! 1522 | [[Лира]] || 390 |- ! 1523 | [[Акзер]] || 390 |- ! 1524 | [[Жанетта]] || 390 |- ! 1525 | [[Гүлхан]] || 387 |- ! 1526 | [[Шакизада]] || 387 |- ! 1527 | [[Нафиса]] || 387 |- ! 1528 | [[Ұлту]] || 387 |- ! 1529 | [[Шакен]] || 387 |- ! 1530 | [[Нурбакыт]] || 387 |- ! 1531 | [[Рымкуль]] || 387 |- ! 1532 | [[Рада]] || 386 |- ! 1533 | [[Асмира]] || 384 |- ! 1534 | [[Қалима]] || 384 |- ! 1535 | [[Зару]] || 384 |- ! 1536 | [[Гулмаржан]] || 384 |- ! 1537 | [[Гузель]] || 383 |- ! 1538 | [[Несипкул]] || 383 |- ! 1539 | [[Жамалхан]] || 382 |- ! 1540 | [[Оразхан]] || 382 |- ! 1541 | [[Айтгуль]] || 381 |- ! 1542 | [[Гулзинат]] || 381 |- ! 1543 | [[Нуркамал]] || 381 |- ! 1544 | [[Жәзира]] || 380 |- ! 1545 | [[Тумар]] || 379 |- ! 1546 | [[Фаризат]] || 379 |- ! 1547 | [[Курбанкул]] || 379 |- ! 1548 | [[Куляйхан]] || 378 |- ! 1549 | [[Багира]] || 378 |- ! 1550 | [[Данира]] || 378 |- ! 1551 | [[Арайлы]] || 378 |- ! 1552 | [[Дамегул]] || 377 |- ! 1553 | [[Айлун]] || 376 |- ! 1554 | [[Базаркүл]] || 376 |- ! 1555 | [[Рысбала]] || 376 |- ! 1556 | [[Райан]] || 376 |- ! 1557 | [[Шамшат]] || 376 |- ! 1558 | [[Вероника]] || 375 |- ! 1559 | [[Жәмилә]] || 374 |- ! 1560 | [[Кулгайша]] || 373 |- ! 1561 | [[Джамила]] || 373 |- ! 1562 | [[Ақсұлу]] || 373 |- ! 1563 | [[Бибикуль]] || 372 |- ! 1564 | [[Кулипа]] || 372 |- ! 1565 | [[Алиана]] || 371 |- ! 1566 | [[Дильда]] || 371 |- ! 1567 | [[Гульфира]] || 370 |- ! 1568 | [[Казна]] || 370 |- ! 1569 | [[Алтынхан]] || 369 |- ! 1570 | [[Амангайша]] || 369 |- ! 1571 | [[Гулдаурен]] || 369 |- ! 1572 | [[Тойдык]] || 369 |- ! 1573 | [[Аминат]] || 369 |- ! 1574 | [[Рыс]] || 368 |- ! 1575 | [[Толқынай]] || 368 |- ! 1576 | [[Жаксыгуль]] || 367 |- ! 1577 | [[Ахмарал]] || 367 |- ! 1578 | [[Гүлдария]] || 365 |- ! 1579 | [[Айкүн]] || 364 |- ! 1580 | [[Карылга]] || 364 |- ! 1581 | [[Куттыкыз]] || 364 |- ! 1582 | [[Минура]] || 364 |- ! 1583 | [[Балнура]] || 362 |- ! 1584 | [[Зайтуна]] || 362 |- ! 1585 | [[Шамсия]] || 362 |- ! 1586 | [[Инкара]] || 362 |- ! 1587 | [[Ментай]] || 362 |- ! 1588 | [[Бисара]] || 362 |- ! 1589 | [[Ақнур]] || 361 |- ! 1590 | [[Гулбарам]] || 361 |- ! 1591 | [[Кулпаршын]] || 360 |- ! 1592 | [[Қалдыгүл]] || 360 |- ! 1593 | [[Гулимжан]] || 360 |- ! 1594 | [[Жауқазын]] || 360 |- ! 1595 | [[Оразгүл]] || 359 |- ! 1596 | [[Рымбала]] || 359 |- ! 1597 | [[Марям]] || 359 |- ! 1598 | [[Ясин]] || 358 |- ! 1599 | [[Сафи]] || 358 |- ! 1600 | [[Залина]] || 358 |- ! 1601 | [[Назлы]] || 357 |- ! 1602 | [[Айшабиби]] || 357 |- ! 1603 | [[Шарбат]] || 357 |- ! 1604 | [[Каным]] || 356 |- ! 1605 | [[Лана]] || 356 |- ! 1606 | [[Канат]] || 354 |- ! 1607 | [[Сайлаукуль]] || 354 |- ! 1608 | [[Арманай]] || 354 |- ! 1609 | [[Алмажай]] || 354 |- ! 1610 | [[Қызжібек]] || 353 |- ! 1611 | [[Тілекші]] || 353 |- ! 1612 | [[Кульмира]] || 352 |- ! 1613 | [[Карагоз]] || 351 |- ! 1614 | [[Жумакыз]] || 351 |- ! 1615 | [[Гульсин]] || 350 |- ! 1616 | [[Аийда]] || 350 |- ! 1617 | [[Улту]] || 349 |- ! 1618 | [[Әселхан]] || 349 |- ! 1619 | [[Нурзипа]] || 349 |- ! 1620 | [[Жеңісгүл]] || 349 |- ! 1621 | [[Онласын]] || 349 |- ! 1622 | [[Зәуреш]] || 348 |- ! 1623 | [[Валерия]] || 348 |- ! 1624 | [[Кумискуль]] || 347 |- ! 1625 | [[Айрин]] || 347 |- ! 1626 | [[Тойжан]] || 347 |- ! 1627 | [[Магира]] || 345 |- ! 1628 | [[Толеу]] || 345 |- ! 1629 | [[Алтынкүл]] || 345 |- ! 1630 | [[Айлара]] || 343 |- ! 1631 | [[Нұрзия]] || 343 |- ! 1632 | [[Умиткуль]] || 342 |- ! 1633 | [[Курманкуль]] || 342 |- ! 1634 | [[Нұрзат]] || 342 |- ! 1635 | [[Аягуль]] || 341 |- ! 1636 | [[Элиза]] || 341 |- ! 1637 | [[Есенкул]] || 341 |- ! 1638 | [[Нұрханым]] || 341 |- ! 1639 | [[Аймгуль]] || 340 |- ! 1640 | [[Кулайм]] || 340 |- ! 1641 | [[Жулдузай]] || 340 |- ! 1642 | [[Альмина]] || 339 |- ! 1643 | [[Гулимхан]] || 339 |- ! 1644 | [[Кызжибек]] || 339 |- ! 1645 | [[Хорлан]] || 338 |- ! 1646 | [[Бекайым]] || 337 |- ! 1647 | [[Марьяш]] || 337 |- ! 1648 | [[Даржан]] || 336 |- ! 1649 | [[Салидат]] || 335 |- ! 1650 | [[Саруар]] || 335 |- ! 1651 | [[Фаузия]] || 334 |- ! 1652 | [[Нурлыгуль]] || 334 |- ! 1653 | [[Рымгуль]] || 333 |- ! 1654 | [[Пернеш]] || 333 |- ! 1655 | [[Шуақ]] || 333 |- ! 1656 | [[Бибі]] || 333 |- ! 1657 | [[Гүлжауһар]] || 332 |- ! 1658 | [[Кулара]] || 332 |- ! 1659 | [[Гүлжаухар]] || 332 |- ! 1660 | [[Келбет]] || 332 |- ! 1661 | [[Нұрғайша]] || 331 |- ! 1662 | [[Балия]] || 330 |- ! 1663 | [[Айша-Бибі]] || 330 |- ! 1664 | [[Найла]] || 330 |- ! 1665 | [[Сакып]] || 330 |- ! 1666 | [[Гулназым]] || 330 |- ! 1667 | [[Шұға]] || 329 |- ! 1668 | [[Айнар]] || 329 |- ! 1669 | [[Бағлан]] || 329 |- ! 1670 | [[Рыскан]] || 328 |- ! 1671 | [[Хадича]] || 328 |- ! 1672 | [[Сумая]] || 328 |- ! 1673 | [[Нарғыз]] || 328 |- ! 1674 | [[Айсапар]] || 327 |- ! 1675 | [[Айжанат]] || 327 |- ! 1676 | [[Рысгүл]] || 327 |- ! 1677 | [[Гүлмаржан]] || 327 |- ! 1678 | [[Женис]] || 327 |- ! 1679 | [[Гүлайна]] || 327 |- ! 1680 | [[Уркия]] || 327 |- ! 1681 | [[Багжан]] || 326 |- ! 1682 | [[Аксана]] || 326 |- ! 1683 | [[Ақсұңқар]] || 326 |- ! 1684 | [[Нурбуби]] || 326 |- ! 1685 | [[Ақназ]] || 326 |- ! 1686 | [[Айиша]] || 326 |- ! 1687 | [[Есенкуль]] || 325 |- ! 1688 | [[Шынара]] || 325 |- ! 1689 | [[Аселхан]] || 325 |- ! 1690 | [[Нурзила]] || 324 |- ! 1691 | [[Озипа]] || 324 |- ! 1692 | [[Танзила]] || 324 |- ! 1693 | [[Сабиля]] || 324 |- ! 1694 | [[Маржанай]] || 324 |- ! 1695 | [[Тілектес]] || 324 |- ! 1696 | [[Шайзат]] || 323 |- ! 1697 | [[Әсемкүл]] || 323 |- ! 1698 | [[Мархаббат]] || 323 |- ! 1699 | [[Дәметкен]] || 322 |- ! 1700 | [[Жумагиз]] || 322 |- ! 1701 | [[Бибіфатима]] || 322 |- ! 1702 | [[Аинур]] || 322 |- ! 1703 | [[Сайлаукул]] || 322 |- ! 1704 | [[Женисгул]] || 322 |- ! 1705 | [[Гульбахрам]] || 322 |- ! 1706 | [[Далия]] || 322 |- ! 1707 | [[Ханым]] || 321 |- ! 1708 | [[Гулмарал]] || 321 |- ! 1709 | [[Батен]] || 320 |- ! 1710 | [[Нүрила]] || 320 |- ! 1711 | [[Сәрсенкүл]] || 320 |- ! 1712 | [[Бейбиткул]] || 320 |- ! 1713 | [[Бақытжамал]] || 320 |- ! 1714 | [[Гулбахор]] || 319 |- ! 1715 | [[Аймкуль]] || 319 |- ! 1716 | [[Лэйла]] || 319 |- ! 1717 | [[Жанил]] || 319 |- ! 1718 | [[Нұрсыйла]] || 319 |- ! 1719 | [[Гульмаржан]] || 319 |- ! 1720 | [[Айгерым]] || 319 |- ! 1721 | [[Лимара]] || 318 |- ! 1722 | [[Балапан]] || 318 |- ! 1723 | [[Нұрғаным]] || 317 |- ! 1724 | [[Балсулу]] || 317 |- ! 1725 | [[Айбаршын]] || 317 |- ! 1726 | [[Майгүл]] || 317 |- ! 1727 | [[Тұрсынгүл]] || 316 |- ! 1728 | [[Даража]] || 316 |- ! 1729 | [[Ақайша]] || 316 |- ! 1730 | [[Кумисхан]] || 316 |- ! 1731 | [[Жадира]] || 316 |- ! 1732 | [[Гулназия]] || 315 |- ! 1733 | [[Зибагул]] || 315 |- ! 1734 | [[Әсель]] || 315 |- ! 1735 | [[Молдыр]] || 314 |- ! 1736 | [[Гульнафис]] || 314 |- ! 1737 | [[Жупаркул]] || 314 |- ! 1738 | [[Гайнижамал]] || 314 |- ! 1739 | [[Нұрбала]] || 314 |- ! 1740 | [[Толеугайша]] || 313 |- ! 1741 | [[Айшагуль]] || 313 |- ! 1742 | [[Әдеміай]] || 313 |- ! 1743 | [[Румия]] || 313 |- ! 1744 | [[Науат]] || 313 |- ! 1745 | [[Жұмакүл]] || 313 |- ! 1746 | [[Зибаш]] || 313 |- ! 1747 | [[Расима]] || 312 |- ! 1748 | [[Жаңылай]] || 312 |- ! 1749 | [[Күміс]] || 312 |- ! 1750 | [[Мейрім]] || 312 |- ! 1751 | [[Гулнұр]] || 312 |- ! 1752 | [[Ақбала]] || 311 |- ! 1753 | [[Қанағат]] || 311 |- ! 1754 | [[Турсункуль]] || 311 |- ! 1755 | [[Айбиби]] || 311 |- ! 1756 | [[Айасыл]] || 310 |- ! 1757 | [[Ажаркул]] || 310 |- ! 1758 | [[Сырга]] || 309 |- ! 1759 | [[Назар]] || 309 |- ! 1760 | [[Адемі]] || 309 |- ! 1761 | [[Нурайна]] || 309 |- ! 1762 | [[Батпа]] || 308 |- ! 1763 | [[Гүлжахан]] || 308 |- ! 1764 | [[Қаршыға]] || 307 |- ! 1765 | [[Кулпаршин]] || 307 |- ! 1766 | [[Советхан]] || 307 |- ! 1767 | [[Турсынгул]] || 306 |- ! 1768 | [[Балшекер]] || 306 |- ! 1769 | [[Аширкуль]] || 306 |- ! 1770 | [[Мия]] || 306 |- ! 1771 | [[Гульсым]] || 305 |- ! 1772 | [[Нуркул]] || 305 |- ! 1773 | [[Нурайлым]] || 305 |- ! 1774 | [[Улдар]] || 305 |- ! 1775 | [[Зинат]] || 305 |- ! 1776 | [[Кимбат]] || 304 |- ! 1777 | [[Ақжайық]] || 304 |- ! 1778 | [[Урзия]] || 304 |- ! 1779 | [[Алайя]] || 303 |- ! 1780 | [[Балганым]] || 303 |- ! 1781 | [[Акжаркин]] || 303 |- ! 1782 | [[Илья]] || 303 |- ! 1783 | [[Зинеш]] || 303 |- ! 1784 | [[Нуржайна]] || 303 |- ! 1785 | [[Күлшат]] || 302 |- ! 1786 | [[Акзира]] || 302 |- ! 1787 | [[Гүлімжан]] || 302 |- ! 1788 | [[Гүлзина]] || 302 |- ! 1789 | [[Ақгүлім]] || 302 |- ! 1790 | [[Базархан]] || 301 |- ! 1791 | [[Кенжехан]] || 301 |- ! 1792 | [[Шарифа]] || 301 |- ! 1793 | [[Ария]] || 301 |- ! 1794 | [[Қарлыға]] || 300 |- ! 1795 | [[Бактыбала]] || 300 |- ! 1796 | [[Катипа]] || 300 |- ! 1797 | [[Джумагуль]] || 299 |- ! 1798 | [[Улбазар]] || 299 |- ! 1799 | [[Акайша]] || 299 |- ! 1800 | [[Акжамал]] || 298 |- ! 1801 | [[Гүлжайнар]] || 298 |- ! 1802 | [[Айымкул]] || 298 |- ! 1803 | [[Бағдагүл]] || 298 |- ! 1804 | [[Баянслу]] || 297 |- ! 1805 | [[Зубайда]] || 297 |- ! 1806 | [[Ася]] || 297 |- ! 1807 | [[Кульжанат]] || 296 |- ! 1808 | [[Карлигаш]] || 296 |- ! 1809 | [[Гульжамила]] || 296 |- ! 1810 | [[Ырысжан]] || 295 |- ! 1811 | [[Тлекши]] || 295 |- ! 1812 | [[Зейнекуль]] || 295 |- ! 1813 | [[Акжунис]] || 294 |- ! 1814 | [[Кульмайра]] || 294 |- ! 1815 | [[Рыскайша]] || 293 |- ! 1816 | [[Розалия]] || 293 |- ! 1817 | [[Амантай]] || 293 |- ! 1818 | [[Заура]] || 293 |- ! 1819 | [[Рымкул]] || 293 |- ! 1820 | [[Жумаганым]] || 292 |- ! 1821 | [[Зульфира]] || 292 |- ! 1822 | [[Асылгуль]] || 292 |- ! 1823 | [[Інжумаржан]] || 292 |- ! 1824 | [[Эльзира]] || 292 |- ! 1825 | [[Мейрамхан]] || 291 |- ! 1826 | [[Асылы]] || 291 |- ! 1827 | [[Қамар]] || 290 |- ! 1828 | [[Гулжихан]] || 290 |- ! 1829 | [[Наргуль]] || 290 |- ! 1830 | [[Маусымжан]] || 290 |- ! 1831 | [[Мейрам]] || 290 |- ! 1832 | [[Уштап]] || 289 |- ! 1833 | [[Мәрзия]] || 289 |- ! 1834 | [[Курманай]] || 288 |- ! 1835 | [[Кульчат]] || 288 |- ! 1836 | [[Сандигуль]] || 288 |- ! 1837 | [[Жарқын]] || 288 |- ! 1838 | [[Бейбитгул]] || 287 |- ! 1839 | [[Қуралай]] || 287 |- ! 1840 | [[Алёна]] || 287 |- ! 1841 | [[Сериккуль]] || 287 |- ! 1842 | [[Бәтима]] || 287 |- ! 1843 | [[Гулбахыт]] || 286 |- ! 1844 | [[Кумискул]] || 286 |- ! 1845 | [[Шынаргуль]] || 286 |- ! 1846 | [[Ултусын]] || 286 |- ! 1847 | [[Ләззәт]] || 286 |- ! 1848 | [[Самия]] || 286 |- ! 1849 | [[Сапаргуль]] || 285 |- ! 1850 | [[Арзу]] || 285 |- ! 1851 | [[Гүлдәурен]] || 285 |- ! 1852 | [[Асемхан]] || 285 |- ! 1853 | [[Париза]] || 285 |- ! 1854 | [[Марья]] || 285 |- ! 1855 | [[Дилана]] || 284 |- ! 1856 | [[Дилноза]] || 284 |- ! 1857 | [[Халипа]] || 284 |- ! 1858 | [[Жансәуле]] || 283 |- ! 1859 | [[Бейбиткуль]] || 283 |- ! 1860 | [[Камка]] || 283 |- ! 1861 | [[Саракул]] || 283 |- ! 1862 | [[Земфира]] || 283 |- ! 1863 | [[Бахиткуль]] || 282 |- ! 1864 | [[Гулзахира]] || 282 |- ! 1865 | [[Даурия]] || 282 |- ! 1866 | [[Гулсум]] || 282 |- ! 1867 | [[Улдан]] || 281 |- ! 1868 | [[Какима]] || 281 |- ! 1869 | [[Еркегүл]] || 281 |- ! 1870 | [[Гулаш]] || 281 |- ! 1871 | [[Балкен]] || 280 |- ! 1872 | [[Рана]] || 280 |- ! 1873 | [[Ақдана]] || 280 |- ! 1874 | [[Сати]] || 280 |- ! 1875 | [[Умсынай]] || 279 |- ! 1876 | [[Еркегул]] || 279 |- ! 1877 | [[Хадижа]] || 279 |- ! 1878 | [[Динора]] || 279 |- ! 1879 | [[Ақкүміс]] || 279 |- ! 1880 | [[Гульсезим]] || 278 |- ! 1881 | [[Умитхан]] || 278 |- ! 1882 | [[Нигора]] || 278 |- ! 1883 | [[Зинагуль]] || 278 |- ! 1884 | [[Нурхан]] || 278 |- ! 1885 | [[Санжан]] || 277 |- ! 1886 | [[Жайсан]] || 277 |- ! 1887 | [[Курбанкуль]] || 277 |- ! 1888 | [[Адемай]] || 277 |- ! 1889 | [[Айкуль]] || 277 |- ! 1890 | [[Кульбаран]] || 276 |- ! 1891 | [[Айсезим]] || 276 |- ! 1892 | [[Шырынкул]] || 275 |- ! 1893 | [[Кулнар]] || 275 |- ! 1894 | [[Ира]] || 275 |- ! 1895 | [[Ақырыс]] || 275 |- ! 1896 | [[Ділда]] || 275 |- ! 1897 | [[Алияна]] || 274 |- ! 1898 | [[Айжулдыз]] || 274 |- ! 1899 | [[Гулсана]] || 274 |- ! 1900 | [[Кунзира]] || 273 |- ! 1901 | [[Полина]] || 273 |- ! 1902 | [[Пакизат]] || 272 |- ! 1903 | [[Кулайым]] || 272 |- ! 1904 | [[Гүлвира]] || 272 |- ! 1905 | [[Аидана]] || 272 |- ! 1906 | [[Торгай]] || 272 |- ! 1907 | [[Гулвира]] || 271 |- ! 1908 | [[Рысканым]] || 271 |- ! 1909 | [[Орик]] || 271 |- ! 1910 | [[Кайныш]] || 271 |- ! 1911 | [[Гулимай]] || 271 |- ! 1912 | [[Мәлике]] || 271 |- ! 1913 | [[Аимгуль]] || 270 |- ! 1914 | [[Умиткул]] || 270 |- ! 1915 | [[Снежана]] || 270 |- ! 1916 | [[Раъно]] || 270 |- ! 1917 | [[Чолпан]] || 270 |- ! 1918 | [[Акбобек]] || 270 |- ! 1919 | [[Ділнәз]] || 270 |- ! 1920 | [[Сагдат]] || 269 |- ! 1921 | [[Рәзия]] || 268 |- ! 1922 | [[Бексулу]] || 268 |- ! 1923 | [[Курбанай]] || 268 |- ! 1924 | [[Кәмилә]] || 268 |- ! 1925 | [[Ақсауле]] || 267 |- ! 1926 | [[Элиф]] || 267 |- ! 1927 | [[Диара]] || 267 |- ! 1928 | [[Айганша]] || 267 |- ! 1929 | [[Лейля]] || 266 |- ! 1930 | [[Гүлшара]] || 266 |- ! 1931 | [[Гулназира]] || 266 |- ! 1932 | [[Шынаргул]] || 266 |- ! 1933 | [[Алтынжан]] || 266 |- ! 1934 | [[Аягүл]] || 266 |- ! 1935 | [[Насиха]] || 266 |- ! 1936 | [[Батиха]] || 266 |- ! 1937 | [[Сандигул]] || 265 |- ! 1938 | [[Жаксыкул]] || 265 |- ! 1939 | [[Нұрбике]] || 265 |- ! 1940 | [[Пану]] || 265 |- ! 1941 | [[Улжамал]] || 265 |- ! 1942 | [[Шамшырақ]] || 265 |- ! 1943 | [[Әмира]] || 264 |- ! 1944 | [[Акдидар]] || 264 |- ! 1945 | [[Капия]] || 264 |- ! 1946 | [[Кункияш]] || 264 |- ! 1947 | [[Гульфайрус]] || 263 |- ! 1948 | [[Сапаркүл]] || 263 |- ! 1949 | [[Нәзерке]] || 263 |- ! 1950 | [[Заида]] || 263 |- ! 1951 | [[Уразгул]] || 262 |- ! 1952 | [[Моншак]] || 262 |- ! 1953 | [[Жанира]] || 262 |- ! 1954 | [[Ақберен]] || 262 |- ! 1955 | [[Жақсыгүл]] || 262 |- ! 1956 | [[Эленора]] || 262 |- ! 1957 | [[Калияш]] || 262 |- ! 1958 | [[Мирамкүл]] || 262 |- ! 1959 | [[Гулниса]] || 261 |- ! 1960 | [[Данэля]] || 261 |- ! 1961 | [[Ботакуз]] || 261 |- ! 1962 | [[Динаш]] || 261 |- ! 1963 | [[Лаула]] || 260 |- ! 1964 | [[Мерейім]] || 260 |- ! 1965 | [[Касиет]] || 260 |- ! 1966 | [[Рузана]] || 260 |- ! 1967 | [[Адиша]] || 260 |- ! 1968 | [[Дильнура]] || 260 |- ! 1969 | [[Алуаш]] || 259 |- ! 1970 | [[Рината]] || 259 |- ! 1971 | [[Жангул]] || 259 |- ! 1972 | [[Назымгул]] || 259 |- ! 1973 | [[Гулшад]] || 258 |- ! 1974 | [[Кунжамал]] || 258 |- ! 1975 | [[Алфия]] || 258 |- ! 1976 | [[Сапия]] || 258 |- ! 1977 | [[Айаулым]] || 258 |- ! 1978 | [[Биназир]] || 258 |- ! 1979 | [[Гульаим]] || 258 |- ! 1980 | [[Селин]] || 258 |- ! 1981 | [[Улганым]] || 257 |- ! 1982 | [[Жаксыкуль]] || 257 |- ! 1983 | [[Ульяна]] || 257 |- ! 1984 | [[Нәзигүл]] || 257 |- ! 1985 | [[Жеңіскүл]] || 256 |- ! 1986 | [[Каншайм]] || 256 |- ! 1987 | [[Мәрмәр]] || 256 |- ! 1988 | [[Гулара]] || 256 |- ! 1989 | [[Акбилек]] || 255 |- ! 1990 | [[Айдидар]] || 255 |- ! 1991 | [[Бактыкул]] || 255 |- ! 1992 | [[Зураш]] || 254 |- ! 1993 | [[Жаркинай]] || 254 |- ! 1994 | [[Радмила]] || 254 |- ! 1995 | [[Умсын]] || 253 |- ! 1996 | [[Курманкул]] || 253 |- ! 1997 | [[Аиида]] || 253 |- ! 1998 | [[Фатиха]] || 252 |- ! 1999 | [[Гафура]] || 252 |- ! 2000 | [[Бинура]] || 252 |- ! 2001 | [[Ауес]] || 252 |- ! 2002 | [[Альфира]] || 252 |- ! 2003 | [[Несипхан]] || 252 |- ! 2004 | [[Айяна]] || 251 |- ! 2005 | [[Бибигайша]] || 251 |- ! 2006 | [[Еркегуль]] || 251 |- ! 2007 | [[Фотима]] || 251 |- ! 2008 | [[Закия]] || 251 |- ! 2009 | [[Минара]] || 251 |- ! 2010 | [[Қарылғаш]] || 251 |- ! 2011 | [[Кундузай]] || 251 |- ! 2012 | [[Канслу]] || 250 |- ! 2013 | [[Нұргул]] || 250 |- ! 2014 | [[Сакыш]] || 250 |- ! 2015 | [[Нұрсана]] || 250 |- ! 2016 | [[Оралай]] || 250 |- ! 2017 | [[Нелли]] || 250 |- ! 2018 | [[Кумисжан]] || 250 |- ! 2019 | [[Гүлнур]] || 250 |- ! 2020 | [[Тұрсын]] || 250 |- ! 2021 | [[Аймарал]] || 250 |- ! 2022 | [[Кулшара]] || 249 |- ! 2023 | [[Аймара]] || 249 |- ! 2024 | [[Эмина]] || 249 |- ! 2025 | [[Нейла]] || 249 |- ! 2026 | [[Калдыгыз]] || 249 |- ! 2027 | [[Алданыш]] || 249 |- ! 2028 | [[Қуаныш]] || 249 |- ! 2029 | [[Нурзат]] || 249 |- ! 2030 | [[Заря]] || 249 |- ! 2031 | [[Аягуз]] || 248 |- ! 2032 | [[Жәмиля]] || 248 |- ! 2033 | [[Райхон]] || 248 |- ! 2034 | [[Майкен]] || 248 |- ! 2035 | [[Назифа]] || 248 |- ! 2036 | [[Ажаргуль]] || 247 |- ! 2037 | [[Майрагуль]] || 247 |- ! 2038 | [[Назим]] || 247 |- ! 2039 | [[Кулмира]] || 247 |- ! 2040 | [[Бейсекуль]] || 247 |- ! 2041 | [[Айсымбат]] || 246 |- ! 2042 | [[Гульжана]] || 246 |- ! 2043 | [[Кания]] || 246 |- ! 2044 | [[Койсын]] || 246 |- ! 2045 | [[Әзима]] || 246 |- ! 2046 | [[Айшагул]] || 246 |- ! 2047 | [[Қамажай]] || 246 |- ! 2048 | [[Гаухартас]] || 245 |- ! 2049 | [[Балкенже]] || 245 |- ! 2050 | [[Кантай]] || 245 |- ! 2051 | [[Гульбахар]] || 245 |- ! 2052 | [[Сакипжамал]] || 245 |- ! 2053 | [[Нургиза]] || 245 |- ! 2054 | [[Кульбан]] || 244 |- ! 2055 | [[Болсынай]] || 244 |- ! 2056 | [[Айпара]] || 244 |- ! 2057 | [[Беназир]] || 243 |- ! 2058 | [[Адэлина]] || 243 |- ! 2059 | [[Балдай]] || 242 |- ! 2060 | [[Жаксылык]] || 242 |- ! 2061 | [[Ботагуз]] || 242 |- ! 2062 | [[Қалия]] || 242 |- ! 2063 | [[Кулдана]] || 242 |- ! 2064 | [[Ханбибі]] || 242 |- ! 2065 | [[Алиман]] || 242 |- ! 2066 | [[Зулкия]] || 242 |- ! 2067 | [[Кулиза]] || 241 |- ! 2068 | [[Багит]] || 241 |- ! 2069 | [[Бакытнур]] || 241 |- ! 2070 | [[Жанылкан]] || 240 |- ! 2071 | [[Мейркуль]] || 240 |- ! 2072 | [[Гулсинай]] || 240 |- ! 2073 | [[Бахитжамал]] || 240 |- ! 2074 | [[Кульсум]] || 239 |- ! 2075 | [[Аңсар]] || 239 |- ! 2076 | [[Гузал]] || 239 |- ! 2077 | [[Аиза]] || 239 |- ! 2078 | [[Бахтылы]] || 239 |- ! 2079 | [[Зейнегул]] || 238 |- ! 2080 | [[Олеся]] || 238 |- ! 2081 | [[Пернекүл]] || 237 |- ! 2082 | [[Айтгүл]] || 237 |- ! 2083 | [[Бинур]] || 237 |- ! 2084 | [[Ажархан]] || 237 |- ! 2085 | [[Эвелина]] || 237 |- ! 2086 | [[Раушангул]] || 237 |- ! 2087 | [[Айжанар]] || 236 |- ! 2088 | [[Сәулет]] || 236 |- ! 2089 | [[Пернегул]] || 236 |- ! 2090 | [[Нұрсара]] || 236 |- ! 2091 | [[Ақлима]] || 236 |- ! 2092 | [[Сағира]] || 236 |- ! 2093 | [[Марфуға]] || 236 |- ! 2094 | [[Аигуль]] || 236 |- ! 2095 | [[Гульсун]] || 236 |- ! 2096 | [[Гульзинат]] || 235 |- ! 2097 | [[Аманбике]] || 235 |- ! 2098 | [[Далила]] || 235 |- ! 2099 | [[Нұржауған]] || 234 |- ! 2100 | [[Бибикул]] || 234 |- ! 2101 | [[Шырынкуль]] || 234 |- ! 2102 | [[Элвира]] || 234 |- ! 2103 | [[Айымкуль]] || 234 |- ! 2104 | [[Сайлау]] || 234 |- ! 2105 | [[Бахтигуль]] || 234 |- ! 2106 | [[Джамал]] || 234 |- ! 2107 | [[Турсынгуль]] || 234 |- ! 2108 | [[Тәсним]] || 233 |- ! 2109 | [[Капура]] || 233 |- ! 2110 | [[Бадиша]] || 233 |- ! 2111 | [[Агиба]] || 233 |- ! 2112 | [[Анапия]] || 233 |- ! 2113 | [[Саялы]] || 233 |- ! 2114 | [[Балхаш]] || 233 |- ! 2115 | [[Аккыз]] || 233 |- ! 2116 | [[Ғайша]] || 232 |- ! 2117 | [[Үкілім]] || 232 |- ! 2118 | [[Дамелы]] || 232 |- ! 2119 | [[Гулбахрам]] || 232 |- ! 2120 | [[Актилек]] || 232 |- ! 2121 | [[Акалтын]] || 232 |- ! 2122 | [[Зинегуль]] || 231 |- ! 2123 | [[Гулжиян]] || 231 |- ! 2124 | [[Гульзахира]] || 231 |- ! 2125 | [[Маржангүл]] || 231 |- ! 2126 | [[Айсамал]] || 231 |- ! 2127 | [[Іңкәрім]] || 230 |- ! 2128 | [[Гулзамира]] || 230 |- ! 2129 | [[Еркин]] || 230 |- ! 2130 | [[Инеш]] || 230 |- ! 2131 | [[Армангул]] || 229 |- ! 2132 | [[Мариямкуль]] || 229 |- ! 2133 | [[Шынаркуль]] || 229 |- ! 2134 | [[Гульгайша]] || 229 |- ! 2135 | [[Майда]] || 229 |- ! 2136 | [[Динагуль]] || 229 |- ! 2137 | [[Жанай]] || 228 |- ! 2138 | [[Айнамкоз]] || 228 |- ! 2139 | [[Әйкерім]] || 228 |- ! 2140 | [[Бибиажар]] || 227 |- ! 2141 | [[Майрагул]] || 227 |- ! 2142 | [[Мейркул]] || 227 |- ! 2143 | [[Гульниса]] || 227 |- ! 2144 | [[Мансура]] || 227 |- ! 2145 | [[Кульпаршин]] || 227 |- ! 2146 | [[Құлпынай]] || 227 |- ! 2147 | [[Гулдерай]] || 227 |- ! 2148 | [[Оразбике]] || 226 |- ! 2149 | [[Сериккайша]] || 226 |- ! 2150 | [[Турганкуль]] || 225 |- ! 2151 | [[Сайда]] || 225 |- ! 2152 | [[Зағипа]] || 225 |- ! 2153 | [[Кумысай]] || 225 |- ! 2154 | [[Турганкул]] || 225 |- ! 2155 | [[Нуржамила]] || 224 |- ! 2156 | [[Майсара]] || 224 |- ! 2157 | [[Бибімариям]] || 224 |- ! 2158 | [[Ай-Ару]] || 224 |- ! 2159 | [[Армангүл]] || 224 |- ! 2160 | [[Зинаш]] || 224 |- ! 2161 | [[Гулбала]] || 224 |- ! 2162 | [[Амани]] || 223 |- ! 2163 | [[Адилия]] || 223 |- ! 2164 | [[Илмира]] || 223 |- ! 2165 | [[Гульназым]] || 222 |- ! 2166 | [[Бақжан]] || 222 |- ! 2167 | [[Нышанкул]] || 222 |- ! 2168 | [[Магрифа]] || 222 |- ! 2169 | [[Бірханым]] || 222 |- ! 2170 | [[Гулдарига]] || 221 |- ! 2171 | [[Асият]] || 221 |- ! 2172 | [[Ляйлим]] || 221 |- ! 2173 | [[Рузанна]] || 220 |- ! 2174 | [[Ксения]] || 220 |- ! 2175 | [[Ұлар]] || 220 |- ! 2176 | [[Үмітай]] || 220 |- ! 2177 | [[Нейля]] || 220 |- ! 2178 | [[Зинегул]] || 220 |- ! 2179 | [[Жансу]] || 220 |- ! 2180 | [[Панар]] || 220 |- ! 2181 | [[Жауһар]] || 220 |- ! 2182 | [[Кульжазира]] || 220 |- ! 2183 | [[Севиль]] || 220 |- ! 2184 | [[Лазиза]] || 220 |- ! 2185 | [[Рауия]] || 220 |- ! 2186 | [[Люция]] || 220 |- ! 2187 | [[Гулнура]] || 219 |- ! 2188 | [[Нурлан]] || 219 |- ! 2189 | [[Манара]] || 219 |- ! 2190 | [[Аңсағаным]] || 219 |- ! 2191 | [[Жанеркем]] || 219 |- ! 2192 | [[Үмітжан]] || 219 |- ! 2193 | [[Несипжан]] || 218 |- ! 2194 | [[Назымгүл]] || 217 |- ! 2195 | [[Зилиха]] || 217 |- ! 2196 | [[Алинура]] || 217 |- ! 2197 | [[Ақзия]] || 217 |- ! 2198 | [[Альвина]] || 217 |- ! 2199 | [[Сария]] || 217 |- ! 2200 | [[Бөрте]] || 217 |- ! 2201 | [[Нурсила]] || 216 |- ! 2202 | [[Кулайна]] || 216 |- ! 2203 | [[Аялы]] || 216 |- ! 2204 | [[Макира]] || 216 |- ! 2205 | [[Рабиа]] || 215 |- ! 2206 | [[Люба]] || 215 |- ! 2207 | [[Айсел]] || 215 |- ! 2208 | [[Шамшырак]] || 215 |- ! 2209 | [[Гульнаш]] || 215 |- ! 2210 | [[Тұрсынкүл]] || 215 |- ! 2211 | [[Ұлбибі]] || 215 |- ! 2212 | [[Нурлыхан]] || 214 |- ! 2213 | [[Мейіргүл]] || 214 |- ! 2214 | [[Калила]] || 214 |- ! 2215 | [[Тасбике]] || 214 |- ! 2216 | [[Ранида]] || 214 |- ! 2217 | [[Каукар]] || 213 |- ! 2218 | [[Гулноза]] || 213 |- ! 2219 | [[Кулбаршин]] || 213 |- ! 2220 | [[Сайёра]] || 213 |- ! 2221 | [[Шулпан]] || 213 |- ! 2222 | [[Мәруа]] || 213 |- ! 2223 | [[Гулім]] || 213 |- ! 2224 | [[Таслима]] || 212 |- ! 2225 | [[Аширкул]] || 212 |- ! 2226 | [[Аккайша]] || 212 |- ! 2227 | [[Дәриға]] || 212 |- ! 2228 | [[Лескуль]] || 212 |- ! 2229 | [[Әлмира]] || 210 |- ! 2230 | [[Райхана]] || 210 |- ! 2231 | [[Лейсан]] || 210 |- ! 2232 | [[Ырыс]] || 210 |- ! 2233 | [[Гульжайнар]] || 209 |- ! 2234 | [[Калида]] || 209 |- ! 2235 | [[Шахида]] || 209 |- ! 2236 | [[Улман]] || 209 |- ! 2237 | [[Хаджар]] || 209 |- ! 2238 | [[Кульсун]] || 209 |- ! 2239 | [[Мухсина]] || 208 |- ! 2240 | [[Сандыгуль]] || 208 |- ! 2241 | [[Қаншайым]] || 208 |- ! 2242 | [[Алмахан]] || 208 |- ! 2243 | [[Мидина]] || 208 |- ! 2244 | [[Бахтыкуль]] || 207 |- ! 2245 | [[Канзия]] || 207 |- ! 2246 | [[Фирдаус]] || 207 |- ! 2247 | [[Ұлтай]] || 207 |- ! 2248 | [[Каршига]] || 207 |- ! 2249 | [[Қалампыр]] || 207 |- ! 2250 | [[Уазипа]] || 206 |- ! 2251 | [[Айлы]] || 206 |- ! 2252 | [[Дүйсенкүл]] || 206 |- ! 2253 | [[Жума]] || 206 |- ! 2254 | [[Несибелди]] || 206 |- ! 2255 | [[Майса]] || 206 |- ! 2256 | [[Гульдарай]] || 206 |- ! 2257 | [[Гүлдерай]] || 205 |- ! 2258 | [[Куляйша]] || 205 |- ! 2259 | [[Бинұр]] || 205 |- ! 2260 | [[Кульжамила]] || 205 |- ! 2261 | [[Майнұр]] || 205 |- ! 2262 | [[Мелисса]] || 205 |- ! 2263 | [[Кайни]] || 205 |- ! 2264 | [[Кулзат]] || 205 |- ! 2265 | [[Алипа]] || 205 |- ! 2266 | [[Бакиткуль]] || 205 |- ! 2267 | [[Нұрдина]] || 205 |- ! 2268 | [[Даная]] || 205 |- ! 2269 | [[Гүлмайра]] || 204 |- ! 2270 | [[Кулимжан]] || 204 |- ! 2271 | [[Нұрикамал]] || 204 |- ! 2272 | [[Сакен]] || 203 |- ! 2273 | [[Кенжекей]] || 203 |- ! 2274 | [[Рузия]] || 203 |- ! 2275 | [[Балғаным]] || 203 |- ! 2276 | [[Азира]] || 202 |- ! 2277 | [[Жайдары]] || 202 |- ! 2278 | [[Арайгүл]] || 202 |- ! 2279 | [[Жанипа]] || 202 |- ! 2280 | [[Кулзина]] || 202 |- ! 2281 | [[Каролина]] || 202 |- ! 2282 | [[Канымкуль]] || 201 |- ! 2283 | [[Толеухан]] || 201 |- ! 2284 | [[Курбангул]] || 201 |- ! 2285 | [[Мара]] || 201 |- ! 2286 | [[Сажида]] || 201 |- ! 2287 | [[Мергуль]] || 201 |- ! 2288 | [[Жумахан]] || 201 |- ! 2289 | [[Улсерик]] || 201 |- ! 2290 | [[Слу]] || 201 |- ! 2291 | [[Гулиза]] || 201 |- ! 2292 | [[Балқия]] || 201 |- ! 2293 | [[Қатира]] || 200 |- ! 2294 | [[Дамен]] || 200 |- ! 2295 | [[Рапия]] || 200 |- ! 2296 | [[Боранкуль]] || 200 |- ! 2297 | [[Загила]] || 200 |- ! 2298 | [[Халифа]] || 200 |- ! 2299 | [[Ұлтуар]] || 200 |- ! 2300 | [[Гульайм]] || 200 |- ! 2301 | [[Райкүл]] || 200 |- ! 2302 | [[Альдина]] || 200 |- ! 2303 | [[Бибизада]] || 200 |- ! 2304 | [[Алтынсара]] || 200 |- ! 2305 | [[Алмара]] || 200 |- ! 2306 | [[Азат]] || 199 |- ! 2307 | [[Эсманур]] || 199 |- ! 2308 | [[Бибіажар]] || 199 |- ! 2309 | [[Комила]] || 199 |- ! 2310 | [[Нургүл]] || 199 |- ! 2311 | [[Несипбала]] || 199 |- ! 2312 | [[Айымторы]] || 199 |- ! 2313 | [[Арнагуль]] || 199 |- ! 2314 | [[Дәния]] || 198 |- ! 2315 | [[Наташа]] || 198 |- ! 2316 | [[Саулегул]] || 198 |- ! 2317 | [[Эсманұр]] || 198 |- ! 2318 | [[Кенжебике]] || 198 |- ! 2319 | [[Айкумыс]] || 198 |- ! 2320 | [[Құттықыз]] || 198 |- ! 2321 | [[Марпуга]] || 197 |- ! 2322 | [[Фаина]] || 197 |- ! 2323 | [[Кульбаршын]] || 197 |- ! 2324 | [[Раушангүл]] || 197 |} {{col-2}} {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 2325 | [[Зулхия]] || 197 |- ! 2326 | [[Кульзат]] || 197 |- ! 2327 | [[Зәмзәгүл]] || 197 |- ! 2328 | [[Гульфарида]] || 197 |- ! 2329 | [[Мерейлі]] || 197 |- ! 2330 | [[Бактыкуль]] || 197 |- ! 2331 | [[Бақытжан]] || 197 |- ! 2332 | [[Жанэля]] || 197 |- ! 2333 | [[Инна]] || 196 |- ! 2334 | [[Сәндігүл]] || 196 |- ! 2335 | [[Куляра]] || 196 |- ! 2336 | [[Казира]] || 196 |- ! 2337 | [[Арайгуль]] || 196 |- ! 2338 | [[Минаш]] || 196 |- ! 2339 | [[Сафият]] || 195 |- ! 2340 | [[Бибиайша]] || 195 |- ! 2341 | [[Орын]] || 195 |- ! 2342 | [[Пердегул]] || 195 |- ! 2343 | [[Гульзана]] || 195 |- ! 2344 | [[Нурсара]] || 195 |- ! 2345 | [[Нагимаш]] || 195 |- ! 2346 | [[Аймхан]] || 195 |- ! 2347 | [[Адила]] || 195 |- ! 2348 | [[Әлина]] || 195 |- ! 2349 | [[Анита]] || 195 |- ! 2350 | [[Улболган]] || 195 |- ! 2351 | [[Афина]] || 195 |- ! 2352 | [[Болганай]] || 194 |- ! 2353 | [[Кыздыгой]] || 194 |- ! 2354 | [[Гульзифа]] || 194 |- ! 2355 | [[Рина]] || 194 |- ! 2356 | [[Санимай]] || 194 |- ! 2357 | [[Шария]] || 194 |- ! 2358 | [[Мендигуль]] || 194 |- ! 2359 | [[Аймангуль]] || 194 |- ! 2360 | [[Айсулув]] || 194 |- ! 2361 | [[Нұрлыгүл]] || 194 |- ! 2362 | [[Мапруза]] || 194 |- ! 2363 | [[Кенескуль]] || 193 |- ! 2364 | [[Ұлназ]] || 193 |- ! 2365 | [[Бакитжан]] || 192 |- ! 2366 | [[Каншай]] || 192 |- ! 2367 | [[Нурсипат]] || 192 |- ! 2368 | [[Бакитжамал]] || 192 |- ! 2369 | [[Зейнекул]] || 192 |- ! 2370 | [[Бибатпа]] || 192 |- ! 2371 | [[Гузаль]] || 192 |- ! 2372 | [[Махфуза]] || 192 |- ! 2373 | [[Айнажан]] || 192 |- ! 2374 | [[Райхангуль]] || 192 |- ! 2375 | [[Кульзайра]] || 192 |- ! 2376 | [[Копей]] || 192 |- ! 2377 | [[Балзада]] || 192 |- ! 2378 | [[Сағадат]] || 192 |- ! 2379 | [[Бубихан]] || 191 |- ! 2380 | [[Сафинұр]] || 191 |- ! 2381 | [[Калыш]] || 191 |- ! 2382 | [[Балқадиша]] || 191 |- ! 2383 | [[Ырысгүл]] || 191 |- ! 2384 | [[Равшан]] || 191 |- ! 2385 | [[Күлжан]] || 191 |- ! 2386 | [[Орындык]] || 191 |- ! 2387 | [[Балмекен]] || 191 |- ! 2388 | [[Майрам]] || 190 |- ! 2389 | [[Акыл]] || 190 |- ! 2390 | [[Махбал]] || 190 |- ! 2391 | [[Гульсина]] || 190 |- ! 2392 | [[Боранкул]] || 190 |- ! 2393 | [[Нұрсулу]] || 189 |- ! 2394 | [[Гульнора]] || 189 |- ! 2395 | [[Каныша]] || 189 |- ! 2396 | [[Хамила]] || 189 |- ! 2397 | [[Саржан]] || 189 |- ! 2398 | [[Лала]] || 189 |- ! 2399 | [[Гулпаршын]] || 189 |- ! 2400 | [[Калбуби]] || 189 |- ! 2401 | [[Гүлдариға]] || 189 |- ! 2402 | [[Мульдир]] || 189 |- ! 2403 | [[Ақсымбат]] || 188 |- ! 2404 | [[Гүлниса]] || 188 |- ! 2405 | [[Шахзада]] || 188 |- ! 2406 | [[Назыгуль]] || 188 |- ! 2407 | [[Ойгул]] || 188 |- ! 2408 | [[Сағынай]] || 188 |- ! 2409 | [[Шынаркул]] || 188 |- ! 2410 | [[Нуртай]] || 188 |- ! 2411 | [[Улбусин]] || 188 |- ! 2412 | [[Аилин]] || 188 |- ! 2413 | [[Канша]] || 188 |- ! 2414 | [[Алматай]] || 187 |- ! 2415 | [[Аспет]] || 187 |- ! 2416 | [[Барно]] || 187 |- ! 2417 | [[Мендигул]] || 187 |- ! 2418 | [[Умсындык]] || 187 |- ! 2419 | [[Саулегуль]] || 186 |- ! 2420 | [[Луина]] || 186 |- ! 2421 | [[Бактигул]] || 186 |- ! 2422 | [[Жаным]] || 186 |- ! 2423 | [[Гулсезім]] || 186 |- ! 2424 | [[Майрамгул]] || 186 |- ! 2425 | [[Айханша]] || 186 |- ! 2426 | [[Нұр]] || 186 |- ! 2427 | [[Жаншуақ]] || 186 |- ! 2428 | [[Нурша]] || 186 |- ! 2429 | [[Альнура]] || 185 |- ! 2430 | [[Канзира]] || 185 |- ! 2431 | [[Кунсауле]] || 185 |- ! 2432 | [[Ағила]] || 185 |- ! 2433 | [[Айымкүл]] || 185 |- ! 2434 | [[Акбупе]] || 185 |- ! 2435 | [[Шахризат]] || 184 |- ! 2436 | [[Фаруза]] || 184 |- ! 2437 | [[Гульдарига]] || 184 |- ! 2438 | [[Алтинай]] || 184 |- ! 2439 | [[Бегзат]] || 184 |- ! 2440 | [[Гульбайра]] || 184 |- ! 2441 | [[Динель]] || 184 |- ! 2442 | [[Бибиш]] || 183 |- ! 2443 | [[Слухан]] || 183 |- ! 2444 | [[Сальсабиль]] || 183 |- ! 2445 | [[Феризат]] || 183 |- ! 2446 | [[Сауия]] || 183 |- ! 2447 | [[Нурилла]] || 183 |- ! 2448 | [[Гулдар]] || 183 |- ! 2449 | [[Набия]] || 182 |- ! 2450 | [[Райкан]] || 182 |- ! 2451 | [[Айманкуль]] || 182 |- ! 2452 | [[Алтнай]] || 182 |- ! 2453 | [[Нуржамол]] || 182 |- ! 2454 | [[Айшакуль]] || 182 |- ! 2455 | [[Сұлужан]] || 181 |- ! 2456 | [[Бахитгуль]] || 181 |- ! 2457 | [[Сайрангуль]] || 181 |- ! 2458 | [[Адас]] || 181 |- ! 2459 | [[Гулшахар]] || 181 |- ! 2460 | [[Кунсая]] || 181 |- ! 2461 | [[Аигул]] || 181 |- ! 2462 | [[Русалина]] || 180 |- ! 2463 | [[Бибіайша]] || 180 |- ! 2464 | [[Шахаризада]] || 180 |- ! 2465 | [[Аймкул]] || 180 |- ! 2466 | [[Гульбара]] || 180 |- ! 2467 | [[Батба]] || 180 |- ! 2468 | [[Ырысалды]] || 180 |- ! 2469 | [[Сайлаухан]] || 180 |- ! 2470 | [[Медине]] || 180 |- ! 2471 | [[Акманар]] || 180 |- ! 2472 | [[Мүслима]] || 179 |- ! 2473 | [[Саодат]] || 179 |- ! 2474 | [[Аман]] || 179 |- ! 2475 | [[Асет]] || 179 |- ! 2476 | [[Лязиза]] || 179 |- ! 2477 | [[Адинай]] || 179 |- ! 2478 | [[Ельдана]] || 179 |- ! 2479 | [[Шаризат]] || 179 |- ! 2480 | [[Аля]] || 179 |- ! 2481 | [[Таттигуль]] || 178 |- ! 2482 | [[Тилла]] || 178 |- ! 2483 | [[Кайнижамал]] || 178 |- ! 2484 | [[Муниса]] || 178 |- ! 2485 | [[Чинара]] || 178 |- ! 2486 | [[Нигина]] || 178 |- ! 2487 | [[Гүлмерей]] || 177 |- ! 2488 | [[Заира]] || 177 |- ! 2489 | [[Кайникамал]] || 177 |- ! 2490 | [[Галияш]] || 177 |- ! 2491 | [[Айса]] || 177 |- ! 2492 | [[Уразгуль]] || 177 |- ! 2493 | [[Кенжекыз]] || 177 |- ! 2494 | [[Талшин]] || 177 |- ! 2495 | [[Тамерис]] || 177 |- ! 2496 | [[Агилаш]] || 177 |- ! 2497 | [[Алика]] || 177 |- ! 2498 | [[Сүйрік]] || 176 |- ! 2499 | [[Алема]] || 176 |- ! 2500 | [[Молдір]] || 176 |- ! 2501 | [[Жайдарман]] || 176 |- ! 2502 | [[Жасия]] || 176 |- ! 2503 | [[Акжолтай]] || 176 |- ! 2504 | [[Ахлима]] || 175 |- ! 2505 | [[Райля]] || 175 |- ! 2506 | [[Айкун]] || 175 |- ! 2507 | [[Зинура]] || 175 |- ! 2508 | [[Каинжамал]] || 175 |- ! 2509 | [[Рәбия]] || 175 |- ! 2510 | [[Гульмария]] || 175 |- ! 2511 | [[Акзада]] || 175 |- ! 2512 | [[Меңсұлу]] || 175 |- ! 2513 | [[Назигүл]] || 175 |- ! 2514 | [[Ақманат]] || 175 |- ! 2515 | [[Тана]] || 175 |- ! 2516 | [[Джумакуль]] || 175 |- ! 2517 | [[Мариямкул]] || 174 |- ! 2518 | [[Кыздаркуль]] || 174 |- ! 2519 | [[Аслы]] || 174 |- ! 2520 | [[Агиля]] || 174 |- ! 2521 | [[Балмира]] || 174 |- ! 2522 | [[Кама]] || 174 |- ! 2523 | [[Айшахан]] || 174 |- ! 2524 | [[Рамила]] || 174 |- ! 2525 | [[Збира]] || 174 |- ! 2526 | [[Диля]] || 174 |- ! 2527 | [[Айсая]] || 173 |- ! 2528 | [[Базаргүл]] || 173 |- ! 2529 | [[Илия]] || 173 |- ! 2530 | [[Қалдыкүл]] || 173 |- ! 2531 | [[Кибат]] || 173 |- ! 2532 | [[Атыркуль]] || 173 |- ! 2533 | [[Ақбибі]] || 173 |- ! 2534 | [[Нурсулув]] || 173 |- ! 2535 | [[Кульжамиля]] || 173 |- ! 2536 | [[Гульзара]] || 173 |- ! 2537 | [[Марианна]] || 173 |- ! 2538 | [[Шакар]] || 172 |- ! 2539 | [[Зира]] || 172 |- ! 2540 | [[Батиш]] || 172 |- ! 2541 | [[Тұмарым]] || 172 |- ! 2542 | [[Бахытгүл]] || 172 |- ! 2543 | [[Алена]] || 171 |- ! 2544 | [[Шуғыла]] || 171 |- ! 2545 | [[Халила]] || 171 |- ! 2546 | [[Туганай]] || 171 |- ! 2547 | [[Мелек]] || 171 |- ! 2548 | [[Нұрилла]] || 171 |- ! 2549 | [[Гулбахира]] || 171 |- ! 2550 | [[Кульзина]] || 171 |- ! 2551 | [[Анаркүл]] || 171 |- ! 2552 | [[Дениза]] || 171 |- ! 2553 | [[Гюзель]] || 171 |- ! 2554 | [[Сарсекуль]] || 171 |- ! 2555 | [[Медея]] || 171 |- ! 2556 | [[Галиябану]] || 171 |- ! 2557 | [[Рамзия]] || 171 |- ! 2558 | [[Айбөпе]] || 170 |- ! 2559 | [[Кулдар]] || 170 |- ! 2560 | [[Мендыгуль]] || 170 |- ! 2561 | [[Балслу]] || 170 |- ! 2562 | [[Асылгүл]] || 170 |- ! 2563 | [[Бубайша]] || 170 |- ! 2564 | [[Магия]] || 170 |- ! 2565 | [[Сұлухан]] || 170 |- ! 2566 | [[Бейсенкүл]] || 170 |- ! 2567 | [[Карамат]] || 170 |- ! 2568 | [[Мараш]] || 170 |- ! 2569 | [[Ләзат]] || 170 |- ! 2570 | [[Балгерім]] || 170 |- ! 2571 | [[Жалгас]] || 170 |- ! 2572 | [[Жанарай]] || 170 |- ! 2573 | [[Сәфия]] || 169 |- ! 2574 | [[Аяш]] || 169 |- ! 2575 | [[Бакытхан]] || 169 |- ! 2576 | [[Мирамгүл]] || 169 |- ! 2577 | [[Гүлфариза]] || 169 |- ! 2578 | [[Акманат]] || 169 |- ! 2579 | [[Гульдаурен]] || 169 |- ! 2580 | [[Гүлстан]] || 169 |- ! 2581 | [[Тлеужан]] || 169 |- ! 2582 | [[Кумысжан]] || 169 |- ! 2583 | [[Сарагул]] || 169 |- ! 2584 | [[Гүлзинат]] || 169 |- ! 2585 | [[Сейсекуль]] || 169 |- ! 2586 | [[Акканым]] || 168 |- ! 2587 | [[Эрика]] || 168 |- ! 2588 | [[Ақмөр]] || 168 |- ! 2589 | [[Ағжан]] || 168 |- ! 2590 | [[Ақсүйрік]] || 168 |- ! 2591 | [[Дилда]] || 168 |- ! 2592 | [[Нүрия]] || 168 |- ! 2593 | [[Агия]] || 168 |- ! 2594 | [[Кульсин]] || 168 |- ! 2595 | [[Орынбике]] || 167 |- ! 2596 | [[Ақсана]] || 167 |- ! 2597 | [[Бибіхан]] || 167 |- ! 2598 | [[Кунжан]] || 167 |- ! 2599 | [[Тулеу]] || 167 |- ! 2600 | [[Кульмария]] || 167 |- ! 2601 | [[Айяжан]] || 167 |- ! 2602 | [[Тлеугайша]] || 167 |- ! 2603 | [[Замза]] || 167 |- ! 2604 | [[Гульнази]] || 166 |- ! 2605 | [[Мирай]] || 166 |- ! 2606 | [[Бейнегуль]] || 166 |- ! 2607 | [[Гулзода]] || 166 |- ! 2608 | [[Канымкул]] || 166 |- ! 2609 | [[Ділнұр]] || 166 |- ! 2610 | [[Гульжайнат]] || 166 |- ! 2611 | [[Нәзігүл]] || 166 |- ! 2612 | [[Санимкуль]] || 166 |- ! 2613 | [[Санимкул]] || 166 |- ! 2614 | [[Бахыткүл]] || 166 |- ! 2615 | [[Жайдар]] || 166 |- ! 2616 | [[Ширинкуль]] || 166 |- ! 2617 | [[Анифа]] || 165 |- ! 2618 | [[Когаршин]] || 165 |- ! 2619 | [[Гульжамиля]] || 165 |- ! 2620 | [[Бигуль]] || 165 |- ! 2621 | [[Алемгуль]] || 165 |- ! 2622 | [[Руфия]] || 165 |- ! 2623 | [[Лағыл]] || 165 |- ! 2624 | [[Гульбадан]] || 165 |- ! 2625 | [[Айтбике]] || 165 |- ! 2626 | [[Аршын]] || 165 |- ! 2627 | [[Гульайым]] || 164 |- ! 2628 | [[Алияш]] || 164 |- ! 2629 | [[Шаркуль]] || 164 |- ! 2630 | [[Розалина]] || 164 |- ! 2631 | [[Онай]] || 164 |- ! 2632 | [[Альфинур]] || 164 |- ! 2633 | [[Аксырга]] || 164 |- ! 2634 | [[Балдырған]] || 164 |- ! 2635 | [[Гулфарида]] || 164 |- ! 2636 | [[Хафса]] || 163 |- ! 2637 | [[Гулнафис]] || 163 |- ! 2638 | [[Кулбану]] || 163 |- ! 2639 | [[Асемгүл]] || 163 |- ! 2640 | [[Фаиза]] || 162 |- ! 2641 | [[Тажикуль]] || 162 |- ! 2642 | [[Исмира]] || 162 |- ! 2643 | [[Жанылтай]] || 162 |- ! 2644 | [[Гулгайша]] || 162 |- ! 2645 | [[Мухабат]] || 162 |- ! 2646 | [[Турганай]] || 162 |- ! 2647 | [[Зарима]] || 162 |- ! 2648 | [[Хатима]] || 162 |- ! 2649 | [[Пернегуль]] || 162 |- ! 2650 | [[Тынышкуль]] || 161 |- ! 2651 | [[Фазила]] || 161 |- ! 2652 | [[Айгерм]] || 161 |- ! 2653 | [[Аижан]] || 161 |- ! 2654 | [[Гакку]] || 161 |- ! 2655 | [[Бахитжан]] || 161 |- ! 2656 | [[Джанар]] || 161 |- ! 2657 | [[Маржанкүл]] || 160 |- ! 2658 | [[Ажаргул]] || 160 |- ! 2659 | [[Тиштык]] || 160 |- ! 2660 | [[Нодира]] || 160 |- ! 2661 | [[Рукия]] || 160 |- ! 2662 | [[Улжалғас]] || 160 |- ! 2663 | [[Жәннәт]] || 160 |- ! 2664 | [[Аруза]] || 160 |- ! 2665 | [[Аманай]] || 160 |- ! 2666 | [[Кунимай]] || 160 |- ! 2667 | [[Кулсим]] || 160 |- ! 2668 | [[Айгулим]] || 160 |- ! 2669 | [[Кадыша]] || 160 |- ! 2670 | [[Зағира]] || 160 |- ! 2671 | [[Кыздаркул]] || 160 |- ! 2672 | [[Кулбаршын]] || 160 |- ! 2673 | [[Сарра]] || 159 |- ! 2674 | [[Гулжахон]] || 159 |- ! 2675 | [[Ұлмира]] || 159 |- ! 2676 | [[Гульзайра]] || 159 |- ! 2677 | [[Серикгул]] || 159 |- ! 2678 | [[Майдаш]] || 159 |- ! 2679 | [[Ақсамал]] || 159 |- ! 2680 | [[Зайраш]] || 159 |- ! 2681 | [[Гулай]] || 159 |- ! 2682 | [[Серікгүл]] || 159 |- ! 2683 | [[Ақжайна]] || 159 |- ! 2684 | [[Турсункул]] || 159 |- ! 2685 | [[Бакиткул]] || 159 |- ! 2686 | [[Аслима]] || 159 |- ! 2687 | [[Гуланда]] || 158 |- ! 2688 | [[Нұрилә]] || 158 |- ! 2689 | [[Бакжамал]] || 158 |- ! 2690 | [[Райза]] || 158 |- ! 2691 | [[Назиля]] || 158 |- ! 2692 | [[Нұржан]] || 158 |- ! 2693 | [[Таттигул]] || 158 |- ! 2694 | [[Жәннат]] || 158 |- ! 2695 | [[Зайнап]] || 157 |- ! 2696 | [[Ұлжарқын]] || 157 |- ! 2697 | [[Мөлдир]] || 157 |- ! 2698 | [[Соня]] || 157 |- ! 2699 | [[Бибит]] || 157 |- ! 2700 | [[Рыстай]] || 157 |- ! 2701 | [[Турсуной]] || 157 |- ! 2702 | [[Кулзинат]] || 157 |- ! 2703 | [[Гульбар]] || 157 |- ! 2704 | [[Шапагат]] || 157 |- ! 2705 | [[Абиба]] || 157 |- ! 2706 | [[Ануза]] || 157 |- ! 2707 | [[Каусәр]] || 157 |- ! 2708 | [[Сагима]] || 157 |- ! 2709 | [[Зәбира]] || 157 |- ! 2710 | [[Уразкуль]] || 157 |- ! 2711 | [[Ульжан]] || 157 |- ! 2712 | [[Гульбагира]] || 156 |- ! 2713 | [[Кульзейнеп]] || 156 |- ! 2714 | [[Бижан]] || 156 |- ! 2715 | [[Жанакул]] || 156 |- ! 2716 | [[Мадениет]] || 156 |- ! 2717 | [[Сакан]] || 156 |- ! 2718 | [[Наркенже]] || 156 |- ! 2719 | [[Гулзар]] || 156 |- ! 2720 | [[Кулбала]] || 156 |- ! 2721 | [[Гания]] || 156 |- ! 2722 | [[Марита]] || 156 |- ! 2723 | [[Ғажайып]] || 156 |- ! 2724 | [[Балгайша]] || 156 |- ! 2725 | [[Назымкуль]] || 156 |- ! 2726 | [[Журсин]] || 156 |- ! 2727 | [[Мубина]] || 156 |- ! 2728 | [[Даригул]] || 156 |- ! 2729 | [[Нұрым]] || 156 |- ! 2730 | [[Бакыткан]] || 155 |- ! 2731 | [[Шырынкүл]] || 155 |- ! 2732 | [[Меруэрт]] || 155 |- ! 2733 | [[Нурбахыт]] || 155 |- ! 2734 | [[Рианна]] || 155 |- ! 2735 | [[Тамилла]] || 155 |- ! 2736 | [[Нышанкуль]] || 155 |- ! 2737 | [[Жаңылхан]] || 155 |- ! 2738 | [[Гулизат]] || 155 |- ! 2739 | [[Шахизат]] || 155 |- ! 2740 | [[Науша]] || 155 |- ! 2741 | [[Қалжан]] || 155 |- ! 2742 | [[Атиргул]] || 155 |- ! 2743 | [[Кулпынай]] || 155 |- ! 2744 | [[Кулжанат]] || 154 |- ! 2745 | [[Аимкуль]] || 154 |- ! 2746 | [[Винера]] || 154 |- ! 2747 | [[Сағида]] || 154 |- ! 2748 | [[Күнімай]] || 154 |- ! 2749 | [[Гульдар]] || 154 |- ! 2750 | [[Жаннель]] || 154 |- ! 2751 | [[Алем]] || 154 |- ! 2752 | [[Калиман]] || 154 |- ! 2753 | [[Нурлыкыз]] || 154 |- ! 2754 | [[Акжайык]] || 154 |- ! 2755 | [[Шайкуль]] || 154 |- ! 2756 | [[Акдана]] || 154 |- ! 2757 | [[Гульфариза]] || 153 |- ! 2758 | [[Саулетай]] || 153 |- ! 2759 | [[Гүлзипа]] || 153 |- ! 2760 | [[Джанат]] || 153 |- ! 2761 | [[Ранай]] || 153 |- ! 2762 | [[Айгүлім]] || 153 |- ! 2763 | [[Улзира]] || 153 |- ! 2764 | [[Таисия]] || 153 |- ! 2765 | [[Бакитгуль]] || 153 |- ! 2766 | [[Қалдықыз]] || 153 |- ! 2767 | [[Саулекуль]] || 152 |- ! 2768 | [[Умай]] || 152 |- ! 2769 | [[Замзам]] || 152 |- ! 2770 | [[Гуляш]] || 152 |- ! 2771 | [[Багитжамал]] || 152 |- ! 2772 | [[Шарафат]] || 152 |- ! 2773 | [[Кульнара]] || 151 |- ! 2774 | [[Айкул]] || 151 |- ! 2775 | [[Урик]] || 151 |- ! 2776 | [[Ракия]] || 151 |- ! 2777 | [[Жанилсин]] || 151 |- ! 2778 | [[Сафиназ]] || 151 |- ! 2779 | [[Гульбахира]] || 151 |- ! 2780 | [[Кумус]] || 151 |- ! 2781 | [[Калдан]] || 151 |- ! 2782 | [[Гюльнара]] || 150 |- ! 2783 | [[Ширинкул]] || 150 |- ! 2784 | [[Улбиби]] || 150 |- ! 2785 | [[Сындар]] || 150 |- ! 2786 | [[Жанакуль]] || 150 |- ! 2787 | [[Сарсенгул]] || 150 |- ! 2788 | [[Күнайым]] || 150 |- ! 2789 | [[Әтіркүл]] || 150 |- ! 2790 | [[Уасила]] || 150 |- ! 2791 | [[Рыста]] || 150 |- ! 2792 | [[Гуляйм]] || 149 |- ! 2793 | [[Гүлжаз]] || 149 |- ! 2794 | [[Гулзагира]] || 149 |- ! 2795 | [[Айманкул]] || 149 |- ! 2796 | [[Виолетта]] || 149 |- ! 2797 | [[Гулзабира]] || 149 |- ! 2798 | [[Гульзагира]] || 149 |- ! 2799 | [[Батимаш]] || 149 |- ! 2800 | [[Турсунхан]] || 149 |- ! 2801 | [[Унзила]] || 149 |- ! 2802 | [[Эльнора]] || 149 |- ! 2803 | [[Сандина]] || 148 |- ! 2804 | [[Асу]] || 148 |- ! 2805 | [[Гулжамол]] || 148 |- ! 2806 | [[Флюра]] || 148 |- ! 2807 | [[Айсулыу]] || 148 |- ! 2808 | [[Наргис]] || 148 |- ! 2809 | [[Аманжол]] || 148 |- ! 2810 | [[Мафруза]] || 148 |- ! 2811 | [[Уржан]] || 148 |- ! 2812 | [[Гулфара]] || 148 |- ! 2813 | [[Гульзамира]] || 147 |- ! 2814 | [[Турсунгуль]] || 147 |- ! 2815 | [[Мензипа]] || 147 |- ! 2816 | [[Жанзира]] || 147 |- ! 2817 | [[Дианна]] || 147 |- ! 2818 | [[Наркес]] || 147 |- ! 2819 | [[Саяра]] || 147 |- ! 2820 | [[Зиякуль]] || 147 |- ! 2821 | [[Дакен]] || 147 |- ! 2822 | [[Балкумис]] || 147 |- ! 2823 | [[Робия]] || 147 |- ! 2824 | [[Күлаш]] || 147 |- ! 2825 | [[Баршагүл]] || 146 |- ! 2826 | [[Құрманкүл]] || 146 |- ! 2827 | [[Саулекул]] || 146 |- ! 2828 | [[Даригуль]] || 146 |- ! 2829 | [[Кенжекүл]] || 146 |- ! 2830 | [[Еркеназым]] || 146 |- ! 2831 | [[Балкерім]] || 146 |- ! 2832 | [[Мадия]] || 146 |- ! 2833 | [[Толкин]] || 146 |- ! 2834 | [[Елнұр]] || 146 |- ! 2835 | [[Ақұлпа]] || 146 |- ! 2836 | [[Альфина]] || 146 |- ! 2837 | [[Улзада]] || 146 |- ! 2838 | [[Канбиби]] || 146 |- ! 2839 | [[Араилым]] || 145 |- ! 2840 | [[Назыгүл]] || 145 |- ! 2841 | [[Аягул]] || 145 |- ! 2842 | [[Нұржанар]] || 145 |- ! 2843 | [[Маруса]] || 145 |- ! 2844 | [[Тажигул]] || 145 |- ! 2845 | [[Нагипа]] || 145 |- ! 2846 | [[Раухан]] || 145 |- ! 2847 | [[Ақнар]] || 145 |- ! 2848 | [[Елина]] || 145 |- ! 2849 | [[Наздана]] || 145 |- ! 2850 | [[Күлән]] || 145 |- ! 2851 | [[Дархан]] || 145 |- ! 2852 | [[Елігай]] || 145 |- ! 2853 | [[Гүлбағым]] || 144 |- ! 2854 | [[Таңнұрым]] || 144 |- ! 2855 | [[Жанаткуль]] || 144 |- ! 2856 | [[Еркетай]] || 144 |- ! 2857 | [[Шакура]] || 144 |- ! 2858 | [[Бибигүл]] || 144 |- ! 2859 | [[Айнел]] || 144 |- ! 2860 | [[Акторгын]] || 144 |- ! 2861 | [[Мейір]] || 144 |- ! 2862 | [[Нәзипа]] || 144 |- ! 2863 | [[Согдиана]] || 144 |- ! 2864 | [[Насипа]] || 144 |- ! 2865 | [[Дилдаш]] || 144 |- ! 2866 | [[Баянгуль]] || 144 |- ! 2867 | [[Кулбиби]] || 144 |- ! 2868 | [[Гульшира]] || 144 |- ! 2869 | [[Раида]] || 143 |- ! 2870 | [[Орынбала]] || 143 |- ! 2871 | [[Фарзана]] || 143 |- ! 2872 | [[Бисенкуль]] || 143 |- ! 2873 | [[Айпарша]] || 143 |- ! 2874 | [[Нуржанар]] || 143 |- ! 2875 | [[Асинат]] || 143 |- ! 2876 | [[Секер]] || 143 |- ! 2877 | [[Бубисара]] || 142 |- ! 2878 | [[Асылгул]] || 142 |- ! 2879 | [[Пакиза]] || 142 |- ! 2880 | [[Күлзира]] || 142 |- ! 2881 | [[Бақтылы]] || 142 |- ! 2882 | [[Аманбала]] || 142 |- ! 2883 | [[Елеусиз]] || 142 |- ! 2884 | [[Амилия]] || 142 |- ! 2885 | [[Нуризат]] || 142 |- ! 2886 | [[Сараш]] || 142 |- ! 2887 | [[Чинар]] || 142 |- ! 2888 | [[Улдаш]] || 142 |- ! 2889 | [[Данеш]] || 142 |- ! 2890 | [[Сейсенкуль]] || 142 |- ! 2891 | [[Кәмшәт]] || 142 |- ! 2892 | [[Рыскен]] || 142 |- ! 2893 | [[Зейнехан]] || 142 |- ! 2894 | [[Дилия]] || 142 |- ! 2895 | [[Кулятай]] || 142 |- ! 2896 | [[Катша]] || 141 |- ! 2897 | [[Балсая]] || 141 |- ! 2898 | [[Конырша]] || 141 |- ! 2899 | [[Есенгул]] || 141 |- ! 2900 | [[Умытжан]] || 141 |- ! 2901 | [[Нұрару]] || 141 |- ! 2902 | [[Дамель]] || 141 |- ! 2903 | [[Саёра]] || 141 |- ! 2904 | [[Аят]] || 141 |- ! 2905 | [[Гульшахар]] || 141 |- ! 2906 | [[Бахытхан]] || 141 |- ! 2907 | [[Салиман]] || 140 |- ! 2908 | [[Амиля]] || 140 |- ! 2909 | [[Айдин]] || 140 |- ! 2910 | [[Гулбиби]] || 140 |- ! 2911 | [[Гүлбарам]] || 140 |- ! 2912 | [[Мәриәм]] || 140 |- ! 2913 | [[Марияхан]] || 140 |- ! 2914 | [[Гулбайра]] || 140 |- ! 2915 | [[Улдархан]] || 140 |- ! 2916 | [[Зинакуль]] || 140 |- ! 2917 | [[Кульдана]] || 140 |- ! 2918 | [[Алира]] || 140 |- ! 2919 | [[Таснима]] || 140 |- ! 2920 | [[Тұнық]] || 140 |- ! 2921 | [[Ұлзада]] || 139 |- ! 2922 | [[Алтынбике]] || 139 |- ! 2923 | [[Гүлбахар]] || 139 |- ! 2924 | [[Айдан]] || 139 |- ! 2925 | [[Алтынганым]] || 139 |- ! 2926 | [[Елікай]] || 139 |- ! 2927 | [[Зиада]] || 139 |- ! 2928 | [[Қалбибі]] || 139 |- ! 2929 | [[Елнура]] || 139 |- ! 2930 | [[Кенескул]] || 139 |- ! 2931 | [[Зүлфия]] || 139 |- ! 2932 | [[Әлбина]] || 139 |- ! 2933 | [[Гүлханым]] || 138 |- ! 2934 | [[Улсара]] || 138 |- ! 2935 | [[Гуль]] || 138 |- ! 2936 | [[Илан]] || 138 |- ! 2937 | [[Кульмаш]] || 138 |- ! 2938 | [[Куанышкул]] || 138 |- ! 2939 | [[Меиз]] || 138 |- ! 2940 | [[Салимаш]] || 138 |- ! 2941 | [[Дилнура]] || 138 |- ! 2942 | [[Гулноз]] || 138 |- ! 2943 | [[Нарима]] || 138 |- ! 2944 | [[Кулжакан]] || 137 |- ! 2945 | [[Майрамгуль]] || 137 |- ! 2946 | [[Акбиби]] || 137 |- ! 2947 | [[Балсұлу]] || 137 |- ! 2948 | [[Тарбие]] || 137 |- ! 2949 | [[Күлсара]] || 137 |- ! 2950 | [[Аим]] || 137 |- ! 2951 | [[Бахаргүл]] || 137 |- ! 2952 | [[Бибіжамал]] || 137 |- ! 2953 | [[Дильбара]] || 137 |- ! 2954 | [[Жумаслу]] || 137 |- ! 2955 | [[Дилафруз]] || 137 |- ! 2956 | [[Айшакул]] || 136 |- ! 2957 | [[Мейргуль]] || 136 |- ! 2958 | [[Бинара]] || 136 |- ! 2959 | [[Тазакуль]] || 136 |- ! 2960 | [[Майжан]] || 136 |- ! 2961 | [[Сенім]] || 136 |- ! 2962 | [[Гульшарат]] || 136 |- ! 2963 | [[Кулбарам]] || 136 |- ! 2964 | [[Томерис]] || 136 |- ! 2965 | [[Күлімхан]] || 136 |- ! 2966 | [[Гүлдерайым]] || 136 |- ! 2967 | [[Савле]] || 135 |- ! 2968 | [[Бакытты]] || 135 |- ! 2969 | [[Кулсинай]] || 135 |- ! 2970 | [[Ажара]] || 135 |- ! 2971 | [[Узилдик]] || 135 |- ! 2972 | [[Бегаим]] || 135 |- ! 2973 | [[Нәркес]] || 135 |- ! 2974 | [[Тураш]] || 135 |- ! 2975 | [[Күлзада]] || 134 |- ! 2976 | [[Балкаш]] || 134 |- ! 2977 | [[Рауа]] || 134 |- ! 2978 | [[Бахтыкул]] || 134 |- ! 2979 | [[Агзия]] || 134 |- ! 2980 | [[Кунзипа]] || 134 |- ! 2981 | [[Таңнұры]] || 134 |- ! 2982 | [[Айгерем]] || 134 |- ! 2983 | [[Жанагүл]] || 133 |- ! 2984 | [[Кулмария]] || 133 |- ! 2985 | [[Уржамал]] || 133 |- ! 2986 | [[Козайым]] || 133 |- ! 2987 | [[Гульмарал]] || 133 |- ! 2988 | [[Үміткүл]] || 133 |- ! 2989 | [[Данэль]] || 133 |- ! 2990 | [[Ұлсерік]] || 133 |- ! 2991 | [[Акжунус]] || 133 |- ! 2992 | [[Мейрхан]] || 133 |- ! 2993 | [[Багжамал]] || 133 |- ! 2994 | [[Ұлсана]] || 133 |- ! 2995 | [[Айтбиби]] || 133 |- ! 2996 | [[Адэлия]] || 133 |- ! 2997 | [[Агжан]] || 133 |- ! 2998 | [[Ұлман]] || 133 |- ! 2999 | [[Забида]] || 132 |- ! 3000 | [[Тынышкул]] || 132 |- ! 3001 | [[Онал]] || 132 |- ! 3002 | [[Туймеш]] || 132 |- ! 3003 | [[Лескул]] || 132 |- ! 3004 | [[Маруаш]] || 132 |- ! 3005 | [[Сыргаш]] || 132 |- ! 3006 | [[Сагиля]] || 132 |- ! 3007 | [[Аққыз]] || 132 |- ! 3008 | [[Калдигул]] || 132 |- ! 3009 | [[Алинур]] || 132 |- ! 3010 | [[Кульшира]] || 132 |- ! 3011 | [[Саадат]] || 132 |- ! 3012 | [[Гүлбахыт]] || 132 |- ! 3013 | [[Санди]] || 132 |- ! 3014 | [[Мирагуль]] || 131 |- ! 3015 | [[Сақыпжамал]] || 131 |- ! 3016 | [[Хаят]] || 131 |- ! 3017 | [[Вазира]] || 131 |- ! 3018 | [[Адэма]] || 131 |- ! 3019 | [[Гүлжаһан]] || 131 |- ! 3020 | [[Адемау]] || 131 |- ! 3021 | [[Елнара]] || 131 |- ! 3022 | [[Сайрангул]] || 131 |- ! 3023 | [[Назыгул]] || 131 |- ! 3024 | [[Нәзгүл]] || 131 |- ! 3025 | [[Гулзейнеп]] || 131 |- ! 3026 | [[Дамила]] || 131 |- ! 3027 | [[Софи]] || 131 |- ! 3028 | [[Тансык]] || 131 |- ! 3029 | [[Жанасыл]] || 130 |- ! 3030 | [[Каракас]] || 130 |- ! 3031 | [[Багилаш]] || 130 |- ! 3032 | [[Бибіжан]] || 130 |- ! 3033 | [[Батеш]] || 130 |- ! 3034 | [[Арша]] || 130 |- ! 3035 | [[Кулзейнеп]] || 130 |- ! 3036 | [[Бахар]] || 130 |- ! 3037 | [[Калампир]] || 130 |- ! 3038 | [[Ақжүрек]] || 130 |- ! 3039 | [[Тлеукен]] || 130 |- ! 3040 | [[Маряш]] || 130 |- ! 3041 | [[Кулдан]] || 130 |- ! 3042 | [[Маира]] || 130 |- ! 3043 | [[Қамарсұлу]] || 130 |- ! 3044 | [[Айнәзік]] || 130 |- ! 3045 | [[Магиза]] || 129 |- ! 3046 | [[Ажаркүл]] || 129 |- ! 3047 | [[Патма]] || 129 |- ! 3048 | [[Әния]] || 129 |- ! 3049 | [[Кумусай]] || 129 |- ! 3050 | [[Токен]] || 129 |- ! 3051 | [[Шынаргүл]] || 129 |- ! 3052 | [[Иман]] || 129 |- ! 3053 | [[Гүлбибі]] || 129 |- ! 3054 | [[Айжарық]] || 129 |- ! 3055 | [[Март]] || 129 |- ! 3056 | [[Амандык]] || 129 |- ! 3057 | [[Уміт]] || 129 |- ! 3058 | [[Каиржан]] || 128 |- ! 3059 | [[Джаныл]] || 128 |- ! 3060 | [[Лиман]] || 128 |- ! 3061 | [[Нурсулыу]] || 128 |- ! 3062 | [[Шәрипа]] || 128 |- ! 3063 | [[Назикуль]] || 128 |- ! 3064 | [[Баянкуль]] || 128 |- ! 3065 | [[Аксамал]] || 128 |- ! 3066 | [[Аксункар]] || 128 |- ! 3067 | [[Раянна]] || 128 |- ! 3068 | [[Сейсенкул]] || 128 |- ! 3069 | [[Саулехан]] || 128 |- ! 3070 | [[Асиля]] || 128 |- ! 3071 | [[Гулфайрус]] || 128 |- ! 3072 | [[Мугульсум]] || 128 |- ! 3073 | [[Гулдариха]] || 128 |- ! 3074 | [[Данекуль]] || 128 |- ! 3075 | [[Алтынкыз]] || 128 |- ! 3076 | [[Жаңылған]] || 128 |- ! 3077 | [[Гулфия]] || 128 |- ! 3078 | [[Турдыхан]] || 128 |- ! 3079 | [[Орынжан]] || 128 |- ! 3080 | [[Роксана]] || 127 |- ! 3081 | [[Зекен]] || 127 |- ! 3082 | [[Турахан]] || 127 |- ! 3083 | [[Флора]] || 127 |- ! 3084 | [[Наталия]] || 127 |- ! 3085 | [[Миуа]] || 127 |- ! 3086 | [[Рыскал]] || 127 |- ! 3087 | [[Манура]] || 127 |- ! 3088 | [[Зия]] || 127 |- ! 3089 | [[Баршын]] || 127 |- ! 3090 | [[Болдыкыз]] || 127 |- ! 3091 | [[Бибихадиша]] || 127 |- ! 3092 | [[Бибатима]] || 127 |- ! 3093 | [[Шархат]] || 127 |- ! 3094 | [[Майрамкул]] || 127 |- ! 3095 | [[Данайым]] || 127 |- ! 3096 | [[Анора]] || 126 |- ! 3097 | [[Узипа]] || 126 |- ! 3098 | [[Зинагул]] || 126 |- ! 3099 | [[Нүрилә]] || 126 |- ! 3100 | [[Күләнда]] || 126 |- ! 3101 | [[Кулсимхан]] || 126 |- ! 3102 | [[Гүлнүр]] || 126 |- ! 3103 | [[Зиягуль]] || 126 |- ! 3104 | [[Сандыгаш]] || 126 |- ! 3105 | [[Патыма]] || 126 |- ! 3106 | [[Саянұр]] || 126 |- ! 3107 | [[Зульфат]] || 126 |- ! 3108 | [[Талига]] || 126 |- ! 3109 | [[Акмерей]] || 126 |- ! 3110 | [[Гулина]] || 126 |- ! 3111 | [[Ханна]] || 126 |- ! 3112 | [[Мағрипа]] || 126 |- ! 3113 | [[Дәмегүл]] || 126 |- ! 3114 | [[Адиа]] || 126 |- ! 3115 | [[Узил]] || 125 |- ! 3116 | [[Мырзакуль]] || 125 |- ! 3117 | [[Алтынбала]] || 125 |- ! 3118 | [[Арайгул]] || 125 |- ! 3119 | [[Куанышкуль]] || 125 |- ! 3120 | [[Зулайха]] || 125 |- ! 3121 | [[Аянур]] || 125 |- ! 3122 | [[Акима]] || 125 |- ! 3123 | [[Дилдора]] || 125 |- ! 3124 | [[Гапура]] || 125 |- ! 3125 | [[Максат]] || 125 |- ! 3126 | [[Бакиза]] || 125 |- ! 3127 | [[Дениз]] || 125 |- ! 3128 | [[Гүлназия]] || 125 |- ! 3129 | [[Маруар]] || 125 |- ! 3130 | [[Ділбар]] || 125 |- ! 3131 | [[Дильнур]] || 125 |- ! 3132 | [[Аманкыз]] || 124 |- ! 3133 | [[Кәлима]] || 124 |- ! 3134 | [[Агата]] || 124 |- ! 3135 | [[Гулфариза]] || 124 |- ! 3136 | [[Нурайша]] || 124 |- ! 3137 | [[Ситора]] || 124 |- ! 3138 | [[Күлайша]] || 124 |- ! 3139 | [[Насипкуль]] || 124 |- ! 3140 | [[Жанбибі]] || 124 |- ! 3141 | [[Айган]] || 124 |- ! 3142 | [[Мәншук]] || 124 |- ! 3143 | [[Адима]] || 124 |- ! 3144 | [[Токсулу]] || 124 |- ! 3145 | [[Калиша]] || 123 |- ! 3146 | [[Мамыр]] || 123 |- ! 3147 | [[Аимхан]] || 123 |- ! 3148 | [[Аймерек]] || 123 |- ! 3149 | [[Таира]] || 123 |- ! 3150 | [[Ушыга]] || 123 |- ! 3151 | [[Несибельды]] || 123 |- ! 3152 | [[Жаксыбике]] || 123 |- ! 3153 | [[Гүлімхан]] || 123 |- ! 3154 | [[Жанелья]] || 123 |- ! 3155 | [[Мина]] || 123 |- ! 3156 | [[Бегзада]] || 123 |- ! 3157 | [[Зәмзәм]] || 122 |- ! 3158 | [[Әниса]] || 122 |- ! 3159 | [[Майрагүл]] || 122 |- ! 3160 | [[Айтоты]] || 122 |- ! 3161 | [[Дәмира]] || 122 |- ! 3162 | [[Гулмария]] || 122 |- ! 3163 | [[Раихан]] || 122 |- ! 3164 | [[Клавдия]] || 122 |- ! 3165 | [[Зита]] || 122 |- ! 3166 | [[Даме]] || 122 |- ! 3167 | [[Бибимария]] || 122 |- ! 3168 | [[Айжүрек]] || 122 |- ! 3169 | [[Магираш]] || 122 |- ! 3170 | [[Гүлфайрус]] || 122 |- ! 3171 | [[Бегім-Ай]] || 122 |- ! 3172 | [[Улмес]] || 122 |- ! 3173 | [[Снежанна]] || 122 |- ! 3174 | [[Сәнді]] || 122 |- ! 3175 | [[Хансулу]] || 122 |- ! 3176 | [[Аигерім]] || 121 |- ! 3177 | [[Айнұра]] || 121 |- ! 3178 | [[Бифатима]] || 121 |- ! 3179 | [[Ясира]] || 121 |- ! 3180 | [[Мәдинә]] || 121 |- ! 3181 | [[Сальма]] || 121 |- ! 3182 | [[Гулбазар]] || 121 |- ! 3183 | [[Акбидай]] || 121 |- ! 3184 | [[Багыт]] || 121 |- ! 3185 | [[Арзыгүл]] || 121 |- ! 3186 | [[Мәнсия]] || 121 |- ! 3187 | [[Кульбагира]] || 121 |- ! 3188 | [[Шәрбат]] || 121 |- ! 3189 | [[Бибинұр]] || 121 |- ! 3190 | [[Ризагүл]] || 121 |- ! 3191 | [[Аия]] || 121 |- ! 3192 | [[Бурыш]] || 121 |- ! 3193 | [[Ұлсая]] || 121 |- ! 3194 | [[Куттыгыз]] || 121 |- ! 3195 | [[Кульзинат]] || 121 |- ! 3196 | [[Тажигуль]] || 121 |- ! 3197 | [[Эсма]] || 121 |- ! 3198 | [[Ұлтуған]] || 121 |- ! 3199 | [[Жансия]] || 120 |- ! 3200 | [[Мехрибан]] || 120 |- ! 3201 | [[Улдыкыз]] || 120 |- ! 3202 | [[Кулзахира]] || 120 |- ! 3203 | [[Асемжан]] || 120 |- ! 3204 | [[Акшагул]] || 120 |- ! 3205 | [[Улан]] || 120 |- ! 3206 | [[Кульназия]] || 120 |- ! 3207 | [[Айтуган]] || 120 |- ! 3208 | [[Камалхан]] || 120 |- ! 3209 | [[Рахимаш]] || 120 |- ! 3210 | [[Мандайлы]] || 120 |- ! 3211 | [[Дүрия]] || 120 |- ! 3212 | [[Жаксигул]] || 119 |- ! 3213 | [[Зейнегүл]] || 119 |- ! 3214 | [[Арайлим]] || 119 |- ! 3215 | [[Канапия]] || 119 |- ! 3216 | [[Ұлтусын]] || 119 |- ! 3217 | [[Гульбира]] || 119 |- ! 3218 | [[Нагира]] || 119 |- ! 3219 | [[Майрамкуль]] || 119 |- ! 3220 | [[Нуршаш]] || 119 |- ! 3221 | [[Гулдерайым]] || 119 |- ! 3222 | [[Турсин]] || 119 |- ! 3223 | [[Гулшарат]] || 119 |- ! 3224 | [[Кулмайра]] || 119 |- ! 3225 | [[Ғайнижамал]] || 119 |- ! 3226 | [[Бизада]] || 119 |- ! 3227 | [[Тендик]] || 119 |- ! 3228 | [[Құрбанкүл]] || 119 |- ! 3229 | [[Гулюм]] || 119 |- ! 3230 | [[Актолкин]] || 118 |- ! 3231 | [[Балданай]] || 118 |- ! 3232 | [[Санбиби]] || 118 |- ! 3233 | [[Сарсенгуль]] || 118 |- ! 3234 | [[Ляля]] || 118 |- ! 3235 | [[Биғайша]] || 118 |- ! 3236 | [[Дамелі]] || 118 |- ! 3237 | [[Тыныштық]] || 118 |- ! 3238 | [[Шайда]] || 118 |- ! 3239 | [[Дарияш]] || 118 |- ! 3240 | [[Жаннета]] || 118 |- ! 3241 | [[Гүлсін]] || 118 |- ! 3242 | [[Талжибек]] || 118 |- ! 3243 | [[Кулимкан]] || 118 |- ! 3244 | [[Гүлфара]] || 118 |- ! 3245 | [[Айдынгүл]] || 118 |- ! 3246 | [[Кызбала]] || 118 |- ! 3247 | [[Сәулеш]] || 118 |- ! 3248 | [[Есения]] || 118 |- ! 3249 | [[Гульзабира]] || 118 |- ! 3250 | [[Кунзада]] || 118 |- ! 3251 | [[Гульзейнеп]] || 118 |- ! 3252 | [[Нұраят]] || 118 |- ! 3253 | [[Улмира]] || 118 |- ! 3254 | [[Тиара]] || 118 |- ! 3255 | [[Сафиянұр]] || 117 |- ! 3256 | [[Мавлюда]] || 117 |- ! 3257 | [[Нурыш]] || 117 |- ! 3258 | [[Гульбахор]] || 117 |- ! 3259 | [[Атика]] || 117 |- ! 3260 | [[Кулихан]] || 117 |- ! 3261 | [[Гүлбахрам]] || 117 |- ! 3262 | [[Жамиш]] || 117 |- ! 3263 | [[Розия]] || 117 |- ! 3264 | [[Карилгаш]] || 117 |- ! 3265 | [[Гульзар]] || 117 |- ! 3266 | [[Нәбира]] || 117 |- ! 3267 | [[Ақзира]] || 117 |- ! 3268 | [[Гулбар]] || 117 |- ! 3269 | [[Гульчат]] || 117 |- ! 3270 | [[Эльвина]] || 117 |- ! 3271 | [[Рсты]] || 117 |- ! 3272 | [[Бакшагуль]] || 116 |- ! 3273 | [[Аякуз]] || 116 |- ! 3274 | [[Самида]] || 116 |- ! 3275 | [[Сафира]] || 116 |- ! 3276 | [[Зейнеб]] || 116 |- ! 3277 | [[Аиым]] || 116 |- ! 3278 | [[Аймжан]] || 116 |- ! 3279 | [[Гульбарша]] || 116 |- ! 3280 | [[Жумабала]] || 116 |- ! 3281 | [[Курбангуль]] || 116 |- ! 3282 | [[Гүлина]] || 116 |- ! 3283 | [[Кульдарига]] || 116 |- ! 3284 | [[Сериккул]] || 116 |- ! 3285 | [[Эльзара]] || 116 |- ! 3286 | [[Айала]] || 116 |- ! 3287 | [[Гюзаль]] || 116 |- ! 3288 | [[Бейсекул]] || 116 |- ! 3289 | [[Уразбике]] || 116 |- ! 3290 | [[Айнеля]] || 116 |- ! 3291 | [[Жанет]] || 116 |- ! 3292 | [[Рысбиби]] || 116 |- ! 3293 | [[Калка]] || 116 |- ! 3294 | [[Гүлсанат]] || 115 |- ! 3295 | [[Зейнаб]] || 115 |- ! 3296 | [[Нұршаш]] || 115 |- ! 3297 | [[Ұлдар]] || 115 |- ! 3298 | [[Гулшод]] || 115 |- ! 3299 | [[Жансел]] || 115 |- ! 3300 | [[Нуриза]] || 115 |- ! 3301 | [[Макпуза]] || 115 |- ! 3302 | [[Шахзода]] || 115 |- ! 3303 | [[Аршагуль]] || 115 |- ! 3304 | [[Журсинай]] || 115 |- ! 3305 | [[Күлжахан]] || 115 |- ! 3306 | [[Альяна]] || 115 |- ! 3307 | [[Сайрангүл]] || 115 |- ! 3308 | [[Тәттігүл]] || 115 |- ! 3309 | [[Саина]] || 115 |- ! 3310 | [[Кульзахира]] || 115 |- ! 3311 | [[Алинұр]] || 115 |- ! 3312 | [[Каракуз]] || 114 |- ! 3313 | [[Шаркул]] || 114 |- ! 3314 | [[Жаннет]] || 114 |- ! 3315 | [[Айболган]] || 114 |- ! 3316 | [[Токтасын]] || 114 |- ! 3317 | [[Джибек]] || 114 |- ! 3318 | [[Илигай]] || 114 |- ! 3319 | [[Наргиса]] || 114 |- ! 3320 | [[Күміскүл]] || 114 |- ! 3321 | [[Канымай]] || 114 |- ! 3322 | [[Файза]] || 114 |- ! 3323 | [[Туймекул]] || 114 |- ! 3324 | [[Жанбиби]] || 114 |- ! 3325 | [[Күлпан]] || 114 |- ! 3326 | [[Күнім]] || 114 |- ! 3327 | [[Кулдархан]] || 114 |- ! 3328 | [[Макка]] || 114 |- ! 3329 | [[Урия]] || 114 |- ! 3330 | [[Куляйм]] || 114 |- ! 3331 | [[Зибира]] || 114 |- ! 3332 | [[Мырзакул]] || 114 |- ! 3333 | [[Гүлсінай]] || 114 |- ! 3334 | [[Құрманай]] || 114 |- ! 3335 | [[Афият]] || 113 |- ! 3336 | [[Атина]] || 113 |- ! 3337 | [[Асылганым]] || 113 |- ! 3338 | [[Нуржамиля]] || 113 |- ! 3339 | [[Гүлерке]] || 113 |- ! 3340 | [[Шахнұр]] || 113 |- ! 3341 | [[Гульбике]] || 113 |- ! 3342 | [[Бэлла]] || 113 |- ! 3343 | [[Каиржамал]] || 113 |- ! 3344 | [[Гауһартас]] || 113 |- ! 3345 | [[Зерип]] || 113 |- ! 3346 | [[Нигара]] || 113 |- ! 3347 | [[Ирода]] || 113 |- ! 3348 | [[Айя-Сафия]] || 113 |- ! 3349 | [[Айткамал]] || 113 |- ! 3350 | [[Кабиба]] || 113 |- ! 3351 | [[Айнат]] || 113 |- ! 3352 | [[Кызылгуль]] || 113 |- ! 3353 | [[Айсун]] || 113 |- ! 3354 | [[Гулбадан]] || 113 |- ! 3355 | [[Наира]] || 113 |- ! 3356 | [[Наурызгүл]] || 113 |- ! 3357 | [[Амила]] || 113 |- ! 3358 | [[Жайнат]] || 113 |- ! 3359 | [[Аэлина]] || 113 |- ! 3360 | [[Сарагуль]] || 113 |- ! 3361 | [[Армина]] || 113 |- ! 3362 | [[Алтангул]] || 112 |- ! 3363 | [[Мумина]] || 112 |- ! 3364 | [[Кызылгул]] || 112 |- ! 3365 | [[Таня]] || 112 |- ! 3366 | [[Урал]] || 112 |- ! 3367 | [[Рысжамал]] || 112 |- ! 3368 | [[Санира]] || 112 |- ! 3369 | [[Нәйла]] || 112 |- ! 3370 | [[Кәрима]] || 112 |- ! 3371 | [[Дыбыс]] || 112 |- ! 3372 | [[Сантай]] || 112 |- ! 3373 | [[Күлпаш]] || 112 |- ! 3374 | [[Рукайя]] || 112 |- ! 3375 | [[Табигат]] || 112 |- ! 3376 | [[Лайлим]] || 112 |- ! 3377 | [[Сусар]] || 112 |- ! 3378 | [[Марьяна]] || 112 |- ! 3379 | [[Аманбиби]] || 112 |- ! 3380 | [[Севинч]] || 112 |- ! 3381 | [[Наргул]] || 112 |- ! 3382 | [[Ағайша]] || 112 |- ! 3383 | [[Халиса]] || 111 |- ! 3384 | [[Карлга]] || 111 |- ! 3385 | [[Аккумыс]] || 111 |- ! 3386 | [[Бибифатима]] || 111 |- ! 3387 | [[Жанниет]] || 111 |- ! 3388 | [[Елана]] || 111 |- ! 3389 | [[Наркыз]] || 111 |- ! 3390 | [[Написа]] || 111 |- ! 3391 | [[Ләзиза]] || 111 |- ! 3392 | [[Жазык]] || 111 |- ! 3393 | [[Бархыт]] || 111 |- ! 3394 | [[Сайлаугуль]] || 111 |- ! 3395 | [[Жамалкан]] || 111 |- ! 3396 | [[Кульдария]] || 111 |- ! 3397 | [[Орынганым]] || 111 |- ! 3398 | [[Несіпкүл]] || 111 |- ! 3399 | [[Әнипа]] || 111 |- ! 3400 | [[Гулжаз]] || 111 |- ! 3401 | [[Ұлнұр]] || 111 |- ! 3402 | [[Орнай]] || 111 |- ! 3403 | [[Кульман]] || 111 |- ! 3404 | [[Айтканым]] || 111 |- ! 3405 | [[Захида]] || 110 |- ! 3406 | [[Джумагул]] || 110 |- ! 3407 | [[Гүлнафис]] || 110 |- ! 3408 | [[Тамарахан]] || 110 |- ! 3409 | [[Эльзана]] || 110 |- ! 3410 | [[Назила]] || 110 |- ! 3411 | [[Меңтай]] || 110 |- ! 3412 | [[Жайсанкул]] || 110 |- ! 3413 | [[Сұңқар]] || 110 |- ! 3414 | [[Оркен]] || 110 |- ! 3415 | [[Бакты]] || 110 |- ! 3416 | [[Пердегуль]] || 110 |- ! 3417 | [[Кокен]] || 110 |- ! 3418 | [[Бүлдіршін]] || 110 |- ! 3419 | [[Ралина]] || 110 |- ! 3420 | [[Гулбагила]] || 110 |- ! 3421 | [[Нуржахан]] || 110 |- ! 3422 | [[Ботажан]] || 110 |- ! 3423 | [[Бактигуль]] || 110 |- ! 3424 | [[Балымжан]] || 110 |- ! 3425 | [[Жаннар]] || 109 |- ! 3426 | [[Мунара]] || 109 |- ! 3427 | [[Жанбике]] || 109 |- ! 3428 | [[Оралкуль]] || 109 |- ! 3429 | [[Дарика]] || 109 |- ! 3430 | [[Шалкар]] || 109 |- ! 3431 | [[Ай Ару]] || 109 |- ! 3432 | [[Әдила]] || 109 |- ! 3433 | [[Асила]] || 109 |- ! 3434 | [[Мүнира]] || 109 |- ! 3435 | [[Тенгеш]] || 109 |- ! 3436 | [[Аккагаз]] || 109 |- ! 3437 | [[Николь]] || 109 |- ! 3438 | [[Айсанам]] || 109 |- ! 3439 | [[Туймекуль]] || 109 |- ! 3440 | [[Меиркуль]] || 109 |- ! 3441 | [[Балымай]] || 109 |- ! 3442 | [[Дильшат]] || 109 |- ! 3443 | [[Нурида]] || 109 |- ! 3444 | [[Шнара]] || 109 |- ! 3445 | [[Хазиза]] || 109 |- ! 3446 | [[Залиха]] || 109 |- ! 3447 | [[Ильнура]] || 109 |- ! 3448 | [[Есенкүл]] || 109 |- ! 3449 | [[Табиғат]] || 109 |- ! 3450 | [[Гулжайнат]] || 108 |- ! 3451 | [[Гулайим]] || 108 |- ! 3452 | [[Апуза]] || 108 |- ! 3453 | [[Айзиба]] || 108 |- ! 3454 | [[Балбиби]] || 108 |- ! 3455 | [[Масаты]] || 108 |- ! 3456 | [[Луара]] || 108 |- ! 3457 | [[Махира]] || 108 |- ! 3458 | [[Кулбаран]] || 108 |- ! 3459 | [[Ақеркем]] || 108 |- ! 3460 | [[Гульманат]] || 108 |- ! 3461 | [[Елемес]] || 108 |- ! 3462 | [[Загифа]] || 108 |- ! 3463 | [[Қарагөз]] || 108 |- ! 3464 | [[Сулужан]] || 108 |- ! 3465 | [[Сагдиана]] || 108 |- ! 3466 | [[Қаракөзайым]] || 108 |- ! 3467 | [[Бағнұр]] || 107 |- ! 3468 | [[Асылнұр]] || 107 |- ! 3469 | [[Лязят]] || 107 |- ! 3470 | [[Аселия]] || 107 |- ! 3471 | [[Оразбиби]] || 107 |- ! 3472 | [[Кульзагира]] || 107 |- ! 3473 | [[Ардагуль]] || 107 |- ! 3474 | [[Мархамат]] || 107 |- ! 3475 | [[Маусым]] || 107 |- ! 3476 | [[Гульдерай]] || 107 |- ! 3477 | [[Советкуль]] || 107 |- ! 3478 | [[Тлеухан]] || 107 |- ! 3479 | [[Раййана]] || 107 |- ! 3480 | [[Атлас]] || 107 |- ! 3481 | [[Аселим]] || 107 |- ! 3482 | [[Сарқыт]] || 107 |- ! 3483 | [[Нуркия]] || 107 |- ! 3484 | [[Альвира]] || 106 |- ! 3485 | [[Нияра]] || 106 |- ! 3486 | [[Гульбаран]] || 106 |- ! 3487 | [[Азипа]] || 106 |- ! 3488 | [[Тумаркуль]] || 106 |- ! 3489 | [[Фатыма]] || 106 |- ! 3490 | [[Гульсайран]] || 106 |- ! 3491 | [[Тлек]] || 106 |- ! 3492 | [[Макеш]] || 106 |- ! 3493 | [[Жанаткул]] || 106 |- ! 3494 | [[Звайда]] || 106 |- ! 3495 | [[Нұрәсем]] || 106 |- ! 3496 | [[Райма]] || 106 |- ! 3497 | [[Тендык]] || 106 |- ! 3498 | [[Анниса]] || 106 |- ! 3499 | [[Кульсим]] || 106 |- ! 3500 | [[Гульфат]] || 106 |- ! 3501 | [[Андыз]] || 106 |- ! 3502 | [[Багым]] || 105 |- ! 3503 | [[Жакен]] || 105 |- ! 3504 | [[Багдаш]] || 105 |- ! 3505 | [[Гулбара]] || 105 |- ! 3506 | [[Лора]] || 105 |- ! 3507 | [[Гулманат]] || 105 |- ! 3508 | [[Кулдария]] || 105 |- ! 3509 | [[Семанұр]] || 105 |- ! 3510 | [[Гульжиан]] || 105 |- ! 3511 | [[Камелия]] || 105 |- ! 3512 | [[Дилором]] || 105 |- ! 3513 | [[Батагоз]] || 105 |- ! 3514 | [[Ризагул]] || 105 |- ! 3515 | [[Улжаркын]] || 105 |- ! 3516 | [[Алпия]] || 105 |- ! 3517 | [[Хакима]] || 105 |- ! 3518 | [[Гульшад]] || 105 |- ! 3519 | [[Акшагуль]] || 105 |- ! 3520 | [[Ұлан]] || 105 |- ! 3521 | [[Жбек]] || 105 |- ! 3522 | [[Кулжиян]] || 105 |- ! 3523 | [[Аймаш]] || 105 |- ! 3524 | [[Валя]] || 105 |- ! 3525 | [[Сайрагүл]] || 105 |- ! 3526 | [[Қундыз]] || 105 |- ! 3527 | [[Асылкуль]] || 105 |- ! 3528 | [[Кулмараш]] || 105 |- ! 3529 | [[Мейрим]] || 105 |- ! 3530 | [[Бибихатша]] || 105 |- ! 3531 | [[Катиша]] || 104 |- ! 3532 | [[Саян]] || 104 |- ! 3533 | [[Сурия]] || 104 |- ! 3534 | [[Ахерке]] || 104 |- ! 3535 | [[Гүлфия]] || 104 |- ! 3536 | [[Ақманар]] || 104 |- ! 3537 | [[Нелля]] || 104 |- ! 3538 | [[Назымкул]] || 104 |- ! 3539 | [[Рафия]] || 104 |- ! 3540 | [[Ақсындар]] || 104 |- ! 3541 | [[Асельхан]] || 104 |- ! 3542 | [[Талжан]] || 104 |- ! 3543 | [[Серик]] || 104 |- ! 3544 | [[Пәрида]] || 104 |- ! 3545 | [[Дамили]] || 104 |- ! 3546 | [[Балсара]] || 104 |- ! 3547 | [[Ельназ]] || 104 |- ! 3548 | [[Улболсун]] || 104 |- ! 3549 | [[Фания]] || 104 |- ! 3550 | [[Күлзия]] || 103 |- ! 3551 | [[Жулдиз]] || 103 |- ! 3552 | [[Аршагул]] || 103 |- ! 3553 | [[Ақалтын]] || 103 |- ! 3554 | [[Гулбагира]] || 103 |- ! 3555 | [[Ансаған]] || 103 |- ! 3556 | [[Жансара]] || 103 |- ! 3557 | [[Гулима]] || 103 |- ! 3558 | [[Бибіхадиша]] || 103 |- ! 3559 | [[Альпия]] || 103 |- ! 3560 | [[Майша]] || 103 |- ! 3561 | [[Күлсін]] || 103 |- ! 3562 | [[Дәмеш]] || 103 |- ! 3563 | [[Ямур]] || 103 |- ! 3564 | [[Мырзагул]] || 103 |- ! 3565 | [[Баркыт]] || 103 |- ! 3566 | [[Мервет]] || 103 |- ! 3567 | [[Хайша]] || 103 |- ! 3568 | [[Ханшаим]] || 103 |- ! 3569 | [[Ракима]] || 103 |- ! 3570 | [[Жұмабике]] || 103 |- ! 3571 | [[Гулдона]] || 103 |- ! 3572 | [[Сайрагуль]] || 103 |- ! 3573 | [[Жұпаркүл]] || 103 |- ! 3574 | [[Жаниса]] || 102 |- ! 3575 | [[Гулдархан]] || 102 |- ! 3576 | [[Бакыткайша]] || 102 |- ! 3577 | [[Акбубек]] || 102 |- ! 3578 | [[Харлыгаш]] || 102 |- ! 3579 | [[Адалин]] || 102 |- ! 3580 | [[Әсемгул]] || 102 |- ! 3581 | [[Сахан]] || 102 |- ! 3582 | [[Канымша]] || 102 |- ! 3583 | [[Манет]] || 102 |- ! 3584 | [[Айсәнім]] || 102 |- ! 3585 | [[Тазагүл]] || 102 |- ! 3586 | [[Батия]] || 102 |- ! 3587 | [[Заурехан]] || 102 |- ! 3588 | [[Купан]] || 102 |- ! 3589 | [[Қайша]] || 102 |- ! 3590 | [[Гүлбала]] || 102 |- ! 3591 | [[Бакитгул]] || 102 |- ! 3592 | [[Турсинай]] || 102 |- ! 3593 | [[Оңласын]] || 102 |- ! 3594 | [[Арифа]] || 102 |- ! 3595 | [[Кызжан]] || 102 |- ! 3596 | [[Жамаш]] || 102 |- ! 3597 | [[Зерхан]] || 101 |- ! 3598 | [[Тиыштык]] || 101 |- ! 3599 | [[Айбаршин]] || 101 |- ! 3600 | [[Мариякуль]] || 101 |- ! 3601 | [[Адемы]] || 101 |- ! 3602 | [[Тажикул]] || 101 |- ! 3603 | [[Мадира]] || 101 |- ! 3604 | [[Зәмира]] || 101 |- ! 3605 | [[Диларам]] || 101 |- ! 3606 | [[Зульпия]] || 101 |- ! 3607 | [[Оразай]] || 101 |- ! 3608 | [[Бибимариям]] || 101 |- ! 3609 | [[Урбиби]] || 101 |- ! 3610 | [[Кульбагила]] || 101 |- ! 3611 | [[Жанылганым]] || 101 |- ! 3612 | [[Маржана]] || 101 |- ! 3613 | [[Аймөлдір]] || 101 |- ! 3614 | [[Алтынсары]] || 101 |- ! 3615 | [[Радмира]] || 101 |- ! 3616 | [[Серикгуль]] || 100 |- ! 3617 | [[Аймангул]] || 100 |- ! 3618 | [[Тынымкуль]] || 100 |- ! 3619 | [[Нышанкүл]] || 100 |- ! 3620 | [[Гулира]] || 100 |- ! 3621 | [[Кәмиля]] || 100 |- ! 3622 | [[Зурахан]] || 100 |- ! 3623 | [[Бибираба]] || 100 |- ! 3624 | [[Баянкул]] || 100 |- ! 3625 | [[Ширингул]] || 100 |- ! 3626 | [[Асал]] || 100 |- ! 3627 | [[Айсылу]] || 100 |- ! 3628 | [[Паризат]] || 100 |- ! 3629 | [[Айри]] || 100 |- ! 3630 | [[Камеш]] || 100 |- ! 3631 | [[Бахтыбала]] || 100 |- ! 3632 | [[Ақмөлдір]] || 100 |- ! 3633 | [[Қалипа]] || 100 |- ! 3634 | [[Гульгуль]] || 100 |- ! 3635 | [[Гулнаш]] || 99 |- ! 3636 | [[Санат]] || 99 |- ! 3637 | [[Актамак]] || 99 |- ! 3638 | [[Раббия]] || 99 |- ! 3639 | [[Слухия]] || 99 |- ! 3640 | [[Әселім]] || 99 |- ! 3641 | [[Жақсыкүл]] || 99 |- ! 3642 | [[Угилой]] || 99 |- ! 3643 | [[Бахытнур]] || 99 |- ! 3644 | [[Бопежан]] || 99 |- ! 3645 | [[Жаннура]] || 99 |- ! 3646 | [[Ажарлым]] || 99 |- ! 3647 | [[Гайния]] || 99 |- ! 3648 | [[Бибіназ]] || 99 |- ! 3649 | [[Ұмай]] || 99 |- ! 3650 | [[Замзагүл]] || 99 |- ! 3651 | [[Күлжамал]] || 99 |- ! 3652 | [[Даметай]] || 99 |- ! 3653 | [[Зеркуль]] || 99 |- ! 3654 | [[Балдана]] || 99 |- ! 3655 | [[Акырыс]] || 99 |- ! 3656 | [[Мамила]] || 99 |- ! 3657 | [[Аиман]] || 99 |- ! 3658 | [[Ұлдан]] || 99 |- ! 3659 | [[Зулейха]] || 99 |- ! 3660 | [[Нәсіп]] || 99 |- ! 3661 | [[Бакытканым]] || 98 |- ! 3662 | [[Надина]] || 98 |- ! 3663 | [[Хауа]] || 98 |- ! 3664 | [[Каргаш]] || 98 |- ! 3665 | [[Нұрзила]] || 98 |- ! 3666 | [[Акгулим]] || 98 |- ! 3667 | [[Антонина]] || 98 |- ! 3668 | [[Раййан]] || 98 |- ! 3669 | [[Жанета]] || 98 |- ! 3670 | [[Нурсипа]] || 98 |- ! 3671 | [[Актенге]] || 98 |- ! 3672 | [[Данегуль]] || 98 |- ! 3673 | [[Бактикамал]] || 98 |- ! 3674 | [[Камия]] || 98 |- ! 3675 | [[Бексұлу]] || 98 |- ! 3676 | [[Жанылыс]] || 97 |- ! 3677 | [[Алевтина]] || 97 |- ! 3678 | [[Акблек]] || 97 |- ! 3679 | [[Кунтай]] || 97 |- ! 3680 | [[Шугла]] || 97 |- ! 3681 | [[Агнур]] || 97 |- ! 3682 | [[Нават]] || 97 |- ! 3683 | [[Құрбанай]] || 97 |- ! 3684 | [[Бибігул]] || 97 |- ! 3685 | [[Элия]] || 97 |- ! 3686 | [[Гулбарша]] || 97 |- ! 3687 | [[Сыргакуль]] || 97 |- ! 3688 | [[Мафтуна]] || 97 |- ! 3689 | [[Куркем]] || 97 |- ! 3690 | [[Оралсын]] || 97 |- ! 3691 | [[Жеміс]] || 97 |- ! 3692 | [[Шаризада]] || 97 |- ! 3693 | [[Шинара]] || 97 |- ! 3694 | [[Жангак]] || 97 |- ! 3695 | [[Ряш]] || 97 |- ! 3696 | [[Гүлия]] || 97 |- ! 3697 | [[Айриза]] || 97 |- ! 3698 | [[Ұлмерей]] || 97 |- ! 3699 | [[Сулупан]] || 97 |- ! 3700 | [[Мольдыр]] || 97 |- ! 3701 | [[Кульбара]] || 96 |- ! 3702 | [[Гүлғайша]] || 96 |- ! 3703 | [[Мауия]] || 96 |- ! 3704 | [[Гүлсамал]] || 96 |- ! 3705 | [[Гулпаршин]] || 96 |- ! 3706 | [[Арианна]] || 96 |- ! 3707 | [[Рысбуби]] || 96 |- ! 3708 | [[Холида]] || 96 |- ! 3709 | [[Олтиной]] || 96 |- ! 3710 | [[Гульсан]] || 96 |- ! 3711 | [[Мнаура]] || 96 |- ! 3712 | [[Айғанша]] || 96 |- ! 3713 | [[Аисулу]] || 96 |- ! 3714 | [[Кульдарай]] || 96 |- ! 3715 | [[Кумсай]] || 96 |- ! 3716 | [[Бахиткул]] || 96 |- ! 3717 | [[Кулиман]] || 96 |- ! 3718 | [[Динагул]] || 96 |- ! 3719 | [[Айкын]] || 96 |- ! 3720 | [[Гүлфарида]] || 96 |- ! 3721 | [[Иба]] || 96 |- ! 3722 | [[Гульдина]] || 96 |- ! 3723 | [[Гулсайран]] || 96 |- ! 3724 | [[Ардах]] || 96 |- ! 3725 | [[Мерейлим]] || 96 |- ! 3726 | [[Базила]] || 96 |- ! 3727 | [[Джумабике]] || 95 |- ! 3728 | [[Рзагул]] || 95 |- ! 3729 | [[Гулзакира]] || 95 |- ! 3730 | [[Айгуля]] || 95 |- ! 3731 | [[Дарижан]] || 95 |- ! 3732 | [[Аслия]] || 95 |- ! 3733 | [[Сейдана]] || 95 |- ! 3734 | [[Акрыс]] || 95 |- ! 3735 | [[Айше]] || 95 |- ! 3736 | [[Гулбону]] || 95 |- ! 3737 | [[Әселя]] || 95 |- ! 3738 | [[Жанарым]] || 95 |- ! 3739 | [[Гулсимай]] || 95 |- ! 3740 | [[Дильмира]] || 95 |- ! 3741 | [[Таттыгуль]] || 95 |- ! 3742 | [[Камаль]] || 95 |- ! 3743 | [[Мариямгуль]] || 95 |- ! 3744 | [[Зора]] || 95 |- ! 3745 | [[Мамлакат]] || 95 |- ! 3746 | [[Арилана]] || 95 |- ! 3747 | [[Агипа]] || 95 |- ! 3748 | [[Хания]] || 95 |- ! 3749 | [[Айсаль]] || 94 |- ! 3750 | [[Ельнара]] || 94 |- ! 3751 | [[Мугилсин]] || 94 |- ! 3752 | [[Аманжан]] || 94 |- ! 3753 | [[Уазира]] || 94 |- ! 3754 | [[Жаналык]] || 94 |- ! 3755 | [[Лиля]] || 94 |- ! 3756 | [[Тулебике]] || 94 |- ! 3757 | [[Зиягул]] || 94 |- ! 3758 | [[Минслу]] || 94 |- ! 3759 | [[Периза]] || 94 |- ! 3760 | [[Кампит]] || 94 |- ! 3761 | [[Аяру]] || 94 |- ! 3762 | [[Жамбы]] || 94 |- ! 3763 | [[Шехризат]] || 94 |- ! 3764 | [[Камилия]] || 94 |- ! 3765 | [[Даметкуль]] || 94 |- ! 3766 | [[Зубира]] || 94 |- ! 3767 | [[Сайрагул]] || 94 |- ! 3768 | [[Белла]] || 94 |- ! 3769 | [[Жазерке]] || 94 |- ! 3770 | [[Оралкул]] || 94 |- ! 3771 | [[Изаура]] || 94 |- ! 3772 | [[Турсункан]] || 94 |- ! 3773 | [[Пернегүл]] || 94 |- ! 3774 | [[Тұрсынхан]] || 94 |- ! 3775 | [[Гүлжамила]] || 93 |- ! 3776 | [[Ульзана]] || 93 |- ! 3777 | [[Улзия]] || 93 |- ! 3778 | [[Кулизат]] || 93 |- ! 3779 | [[Шайкул]] || 93 |- ! 3780 | [[Руқайя]] || 93 |- ! 3781 | [[Балгуль]] || 93 |- ! 3782 | [[Нуржиян]] || 93 |- ! 3783 | [[Айдаркуль]] || 93 |- ! 3784 | [[Ажаргүл]] || 93 |- ! 3785 | [[Арнай]] || 93 |- ! 3786 | [[Элнура]] || 93 |- ! 3787 | [[Айымай]] || 93 |- ! 3788 | [[Руқия]] || 93 |- ! 3789 | [[Орынхан]] || 93 |- ! 3790 | [[Эльенора]] || 93 |- ! 3791 | [[Жанилган]] || 93 |- ! 3792 | [[Майкуль]] || 93 |- ! 3793 | [[Тойкул]] || 93 |- ! 3794 | [[Гүлназира]] || 93 |- ! 3795 | [[Ырыскүл]] || 93 |- ! 3796 | [[Дарико]] || 92 |- ! 3797 | [[Рашила]] || 92 |- ! 3798 | [[Канткул]] || 92 |- ! 3799 | [[Тұрғанай]] || 92 |- ! 3800 | [[Хуралай]] || 92 |- ! 3801 | [[Шамшибану]] || 92 |- ! 3802 | [[Батжан]] || 92 |- ! 3803 | [[Злата]] || 92 |- ! 3804 | [[Гүлдина]] || 92 |- ! 3805 | [[Калдыбике]] || 92 |- ! 3806 | [[Зинара]] || 92 |- ! 3807 | [[Канаш]] || 92 |- ! 3808 | [[Сулуай]] || 92 |- ! 3809 | [[Тұрғанкүл]] || 92 |- ! 3810 | [[Зейнел]] || 92 |- ! 3811 | [[Альсара]] || 92 |- ! 3812 | [[Альмара]] || 92 |- ! 3813 | [[Жансезим]] || 92 |- ! 3814 | [[Коркемай]] || 92 |- ! 3815 | [[Тынымкул]] || 91 |- ! 3816 | [[Айнэль]] || 91 |- ! 3817 | [[Зүбайра]] || 91 |- ! 3818 | [[Багитжан]] || 91 |- ! 3819 | [[Саяш]] || 91 |- ! 3820 | [[Катия]] || 91 |- ! 3821 | [[Сахыпжамал]] || 91 |- ! 3822 | [[Бейбітгүл]] || 91 |- ! 3823 | [[Солтанат]] || 91 |- ! 3824 | [[Еркінай]] || 91 |- ! 3825 | [[Канчаим]] || 91 |- ! 3826 | [[Сайлаугул]] || 91 |- ! 3827 | [[Кулзагира]] || 91 |- ! 3828 | [[Ильназ]] || 91 |- ! 3829 | [[Арнагул]] || 91 |- ! 3830 | [[Әдел]] || 91 |- ! 3831 | [[Дильноза]] || 91 |- ! 3832 | [[Айпаршын]] || 91 |- ! 3833 | [[Алтин]] || 91 |- ! 3834 | [[Нұрша]] || 91 |- ! 3835 | [[Рауда]] || 91 |- ! 3836 | [[Ибагул]] || 91 |- ! 3837 | [[Даригаш]] || 91 |- ! 3838 | [[Атир]] || 91 |- ! 3839 | [[Кулпара]] || 91 |- ! 3840 | [[Сафаргул]] || 91 |- ! 3841 | [[Гульсын]] || 91 |- ! 3842 | [[Хапиза]] || 90 |- ! 3843 | [[Кунимхан]] || 90 |- ! 3844 | [[Айкербез]] || 90 |- ! 3845 | [[Жумасулу]] || 90 |- ! 3846 | [[Гульсанат]] || 90 |- ! 3847 | [[Шаригул]] || 90 |- ! 3848 | [[Айымнұр]] || 90 |- ! 3849 | [[Зумрат]] || 90 |- ! 3850 | [[Багадат]] || 90 |- ! 3851 | [[Гульдариха]] || 90 |- ! 3852 | [[Табия]] || 90 |- ! 3853 | [[Арузат]] || 90 |- ! 3854 | [[Нургиса]] || 90 |- ! 3855 | [[Камарья]] || 90 |- ! 3856 | [[Ынта]] || 90 |- ! 3857 | [[Турымхан]] || 90 |- ! 3858 | [[Қарахат]] || 90 |- ! 3859 | [[Улпаш]] || 90 |- ! 3860 | [[Нұрасыл]] || 90 |- ! 3861 | [[Каусария]] || 90 |- ! 3862 | [[Кайнжамал]] || 89 |- ! 3863 | [[Еркенур]] || 89 |- ! 3864 | [[Айшайым]] || 89 |- ! 3865 | [[Неля]] || 89 |- ! 3866 | [[Несібелді]] || 89 |- ! 3867 | [[Манаргул]] || 89 |- ! 3868 | [[Кумуш]] || 89 |- ! 3869 | [[Күләй]] || 89 |- ! 3870 | [[Ойдин]] || 89 |- ! 3871 | [[Сафийа]] || 89 |- ! 3872 | [[Рауила]] || 89 |- ! 3873 | [[Батыш]] || 89 |- ! 3874 | [[Маншүк]] || 89 |- ! 3875 | [[Акбике]] || 89 |- ! 3876 | [[Еркетаң]] || 89 |- ! 3877 | [[Аймгул]] || 89 |- ! 3878 | [[Лейли]] || 89 |- ! 3879 | [[Әтіргүл]] || 89 |- ! 3880 | [[Акмолдир]] || 89 |- ! 3881 | [[Акзат]] || 89 |- ! 3882 | [[Гулгул]] || 89 |- ! 3883 | [[Саманта]] || 89 |- ! 3884 | [[Бати]] || 89 |- ! 3885 | [[Варвара]] || 89 |- ! 3886 | [[Гульмара]] || 89 |- ! 3887 | [[Балташ]] || 89 |- ! 3888 | [[Жадырасын]] || 89 |- ! 3889 | [[Манаргуль]] || 89 |- ! 3890 | [[Сагынай]] || 89 |- ! 3891 | [[Мейз]] || 89 |- ! 3892 | [[Саяхат]] || 89 |- ! 3893 | [[Артык]] || 89 |- ! 3894 | [[Лара]] || 89 |- ! 3895 | [[Бахт]] || 89 |- ! 3896 | [[Гүлзейнеп]] || 89 |- ! 3897 | [[Курмет]] || 89 |- ! 3898 | [[Лилиана]] || 88 |- ! 3899 | [[Пердеш]] || 88 |- ! 3900 | [[Жария]] || 88 |- ! 3901 | [[Айяулым]] || 88 |- ! 3902 | [[Сахипжамал]] || 88 |- ! 3903 | [[Умыткан]] || 88 |- ! 3904 | [[Қанипа]] || 88 |- ! 3905 | [[Нурбига]] || 88 |- ! 3906 | [[Гулрайхан]] || 88 |- ! 3907 | [[Инайя]] || 88 |- ! 3908 | [[Зейнепхан]] || 88 |- ! 3909 | [[Молдер]] || 88 |- ! 3910 | [[Рысай]] || 88 |- ! 3911 | [[Лея]] || 88 |- ! 3912 | [[Гули]] || 88 |- ! 3913 | [[Оралгайша]] || 88 |- ! 3914 | [[Ибадат]] || 88 |- ! 3915 | [[Закен]] || 88 |- ! 3916 | [[Сұңғыла]] || 88 |- ! 3917 | [[Ақмейірім]] || 88 |- ! 3918 | [[Жанзия]] || 88 |- ! 3919 | [[Гульбала]] || 88 |- ! 3920 | [[Несибелды]] || 88 |- ! 3921 | [[Ақбикеш]] || 88 |- ! 3922 | [[Гулшира]] || 88 |- ! 3923 | [[Дилдакул]] || 88 |- ! 3924 | [[Назымхан]] || 88 |- ! 3925 | [[Зинайда]] || 88 |- ! 3926 | [[Кулшира]] || 88 |- ! 3927 | [[Алпеш]] || 88 |- ! 3928 | [[Арнагүл]] || 88 |- ! 3929 | [[Анафия]] || 88 |- ! 3930 | [[Кулькен]] || 88 |- ! 3931 | [[Ельнура]] || 88 |- ! 3932 | [[Аймагуль]] || 88 |- ! 3933 | [[Акжонас]] || 88 |- ! 3934 | [[Гулдарай]] || 88 |- ! 3935 | [[Баура]] || 88 |- ! 3936 | [[Аийша]] || 88 |- ! 3937 | [[Аннель]] || 88 |- ! 3938 | [[Данаш]] || 88 |- ! 3939 | [[Ханбиби]] || 87 |- ! 3940 | [[Айбат]] || 87 |- ! 3941 | [[Канымжан]] || 87 |- ! 3942 | [[Ырыскул]] || 87 |- ! 3943 | [[Гульджан]] || 87 |- ! 3944 | [[Қуанышкүл]] || 87 |- ! 3945 | [[Румиса]] || 87 |- ! 3946 | [[Айқаным]] || 87 |- ! 3947 | [[Биганша]] || 87 |- ! 3948 | [[Маржон]] || 87 |- ! 3949 | [[Жанелия]] || 87 |- ! 3950 | [[Мерверт]] || 87 |- ! 3951 | [[Ойсулув]] || 87 |- ! 3952 | [[Манира]] || 87 |- ! 3953 | [[Линда]] || 87 |- ! 3954 | [[Сакип]] || 87 |- ! 3955 | [[Күлайхан]] || 87 |- ! 3956 | [[Курал]] || 87 |- ! 3957 | [[Халбиби]] || 87 |- ! 3958 | [[Кунзила]] || 87 |- ! 3959 | [[Менжамал]] || 87 |- ! 3960 | [[Манзия]] || 87 |- ! 3961 | [[Аккуль]] || 87 |- ! 3962 | [[Раткуль]] || 87 |- ! 3963 | [[Седеп]] || 87 |- ! 3964 | [[Акзиба]] || 87 |- ! 3965 | [[Жупаргул]] || 87 |- ! 3966 | [[Акжанар]] || 87 |- ! 3967 | [[Гүлайхан]] || 86 |- ! 3968 | [[Аселья]] || 86 |- ! 3969 | [[Гоззал]] || 86 |- ! 3970 | [[Насипжан]] || 86 |- ! 3971 | [[Агира]] || 86 |- ! 3972 | [[Сакина]] || 86 |- ! 3973 | [[Ырысгул]] || 86 |- ! 3974 | [[Багиза]] || 86 |- ! 3975 | [[Малина]] || 86 |- ! 3976 | [[Кулзейнет]] || 86 |- ! 3977 | [[Амелина]] || 86 |- ! 3978 | [[Даниса]] || 86 |- ! 3979 | [[Тыным]] || 86 |- ! 3980 | [[Нурмира]] || 86 |- ! 3981 | [[Зиякул]] || 86 |- ! 3982 | [[Лэззат]] || 86 |- ! 3983 | [[Катыш]] || 86 |- ! 3984 | [[Радина]] || 86 |- ! 3985 | [[Әсемхан]] || 86 |- ! 3986 | [[Кызтумас]] || 86 |- ! 3987 | [[Хасиет]] || 86 |- ! 3988 | [[Кизжибек]] || 86 |- ! 3989 | [[Секерхан]] || 86 |- ! 3990 | [[Гулбира]] || 85 |- ! 3991 | [[Мамиля]] || 85 |- ! 3992 | [[Жиде]] || 85 |- ! 3993 | [[Амида]] || 85 |- ! 3994 | [[Куннур]] || 85 |- ! 3995 | [[Апиза]] || 85 |- ! 3996 | [[Кулхан]] || 85 |- ! 3997 | [[Калтай]] || 85 |- ! 3998 | [[Гульсинай]] || 85 |- ! 3999 | [[Маркен]] || 85 |- ! 4000 | [[Балымша]] || 85 |- ! 4001 | [[Танслу]] || 85 |- ! 4002 | [[Жауказын]] || 85 |- ! 4003 | [[Күнсая]] || 85 |- ! 4004 | [[Сапарай]] || 85 |- ! 4005 | [[Сабираш]] || 85 |- ! 4006 | [[Гульдара]] || 85 |- ! 4007 | [[Каламхас]] || 85 |- ! 4008 | [[Василя]] || 85 |- ! 4009 | [[Жупархан]] || 85 |- ! 4010 | [[Озода]] || 85 |- ! 4011 | [[Зафура]] || 85 |- ! 4012 | [[Укижан]] || 85 |- ! 4013 | [[Злика]] || 85 |- ! 4014 | [[Азада]] || 85 |- ! 4015 | [[Нурсана]] || 85 |- ! 4016 | [[Багитгуль]] || 85 |- ! 4017 | [[Ильвира]] || 85 |- ! 4018 | [[Фатма]] || 85 |- ! 4019 | [[Зергуль]] || 85 |- ! 4020 | [[Шахло]] || 85 |- ! 4021 | [[Урынша]] || 85 |- ! 4022 | [[Сапар]] || 85 |- ! 4023 | [[Гулсина]] || 85 |- ! 4024 | [[Сәбила]] || 85 |- ! 4025 | [[Бибикатша]] || 84 |- ! 4026 | [[Гүлгүл]] || 84 |- ! 4027 | [[Элла]] || 84 |- ! 4028 | [[Елік]] || 84 |- ! 4029 | [[Тенге]] || 84 |- ! 4030 | [[Кунай]] || 84 |- ! 4031 | [[Ханша]] || 84 |- ! 4032 | [[Жупаргуль]] || 84 |- ! 4033 | [[Бадига]] || 84 |- ! 4034 | [[Раина]] || 84 |- ! 4035 | [[Тажихан]] || 84 |- ! 4036 | [[Жаркин]] || 84 |- ! 4037 | [[Майдан]] || 84 |- ! 4038 | [[Ардагул]] || 84 |- ! 4039 | [[Анджела]] || 84 |- ! 4040 | [[Агима]] || 84 |- ! 4041 | [[Хамария]] || 84 |- ! 4042 | [[Керім]] || 84 |- ! 4043 | [[Румина]] || 84 |- ! 4044 | [[Әдемі-Ай]] || 84 |- ! 4045 | [[Сәулегүл]] || 84 |- ! 4046 | [[Нурдина]] || 84 |- ! 4047 | [[Мамура]] || 84 |- ! 4048 | [[Толеутай]] || 84 |- ! 4049 | [[Перне]] || 84 |- ! 4050 | [[Гулсім]] || 84 |- ! 4051 | [[Турымтай]] || 84 |- ! 4052 | [[Шадия]] || 84 |- ! 4053 | [[Кульбараш]] || 84 |- ! 4054 | [[Гүлзар]] || 84 |- ! 4055 | [[Шамша]] || 84 |- ! 4056 | [[Есенгуль]] || 84 |- ! 4057 | [[Лаззет]] || 83 |- ! 4058 | [[Аимжан]] || 83 |- ! 4059 | [[Мақбал]] || 83 |- ! 4060 | [[Оралкан]] || 83 |- ! 4061 | [[Кулжазира]] || 83 |- ! 4062 | [[Дильнас]] || 83 |- ! 4063 | [[Урипа]] || 83 |- ! 4064 | [[Алтынкан]] || 83 |- ! 4065 | [[Ақбике]] || 83 |- ! 4066 | [[Тенлик]] || 83 |- ! 4067 | [[Ақзада]] || 83 |- ! 4068 | [[Гульбагила]] || 83 |- ! 4069 | [[Әлем]] || 83 |- ! 4070 | [[Шәрбану]] || 83 |- ! 4071 | [[Заррина]] || 83 |- ! 4072 | [[Сан]] || 83 |- ! 4073 | [[Кулзакира]] || 83 |- ! 4074 | [[Айнакүл]] || 83 |- ! 4075 | [[Нарзангуль]] || 83 |- ! 4076 | [[Берен]] || 83 |- ! 4077 | [[Шахарбану]] || 83 |- ! 4078 | [[Кагаз]] || 83 |- ! 4079 | [[Агибаш]] || 83 |- ! 4080 | [[Садия]] || 83 |- ! 4081 | [[Сафийя]] || 83 |- ! 4082 | [[Мубарак]] || 83 |- ! 4083 | [[Толхын]] || 83 |- ! 4084 | [[Күлзипа]] || 83 |- ! 4085 | [[Нурбатима]] || 83 |- ! 4086 | [[Кусни]] || 83 |- ! 4087 | [[Айжаркин]] || 83 |- ! 4088 | [[Кулшай]] || 83 |- ! 4089 | [[Күлпаршын]] || 82 |- ! 4090 | [[Әсемжан]] || 82 |- ! 4091 | [[Гулпаш]] || 82 |- ! 4092 | [[Умиткан]] || 82 |- ! 4093 | [[Ильдана]] || 82 |- ! 4094 | [[Салика]] || 82 |- ! 4095 | [[Турдыгул]] || 82 |- ! 4096 | [[Канткуль]] || 82 |- ! 4097 | [[Алтыным]] || 82 |- ! 4098 | [[Алмакүл]] || 82 |- ! 4099 | [[Саулежан]] || 82 |- ! 4100 | [[Фирюза]] || 82 |- ! 4101 | [[Мәрияш]] || 82 |- ! 4102 | [[Бақытгул]] || 82 |- ! 4103 | [[Жанаркүл]] || 82 |- ! 4104 | [[Забираш]] || 82 |- ! 4105 | [[Бубиш]] || 82 |- ! 4106 | [[Запура]] || 82 |- ! 4107 | [[Үмітгүл]] || 82 |- ! 4108 | [[Захра]] || 82 |- ! 4109 | [[Зиёда]] || 82 |- ! 4110 | [[Куттикиз]] || 82 |- ! 4111 | [[Ақұштап]] || 82 |- ! 4112 | [[Мадиана]] || 82 |- ! 4113 | [[Калдыбала]] || 82 |- ! 4114 | [[Зираш]] || 82 |- ! 4115 | [[Умсун]] || 82 |- ! 4116 | [[Данекул]] || 82 |- ! 4117 | [[Аглес]] || 82 |- ! 4118 | [[Гульжаз]] || 81 |- ! 4119 | [[Даулет]] || 81 |- ! 4120 | [[Миргул]] || 81 |- ! 4121 | [[Инесса]] || 81 |- ! 4122 | [[Казипа]] || 81 |- ! 4123 | [[Гульбагдат]] || 81 |- ! 4124 | [[Дильдаш]] || 81 |- ! 4125 | [[Зайна]] || 81 |- ! 4126 | [[Меиргуль]] || 81 |- ! 4127 | [[Какен]] || 81 |- ! 4128 | [[Нұрлықыз]] || 81 |- ! 4129 | [[Үкілімай]] || 81 |- ! 4130 | [[Кунжамила]] || 81 |- ! 4131 | [[Майдагуль]] || 81 |- ! 4132 | [[Санияш]] || 81 |- ! 4133 | [[Сәруар]] || 81 |- ! 4134 | [[Пердекул]] || 81 |- ! 4135 | [[Жанилсын]] || 81 |- ! 4136 | [[Ілтипат]] || 81 |- ! 4137 | [[Кульпаршын]] || 81 |- ! 4138 | [[Тумаркул]] || 81 |- ! 4139 | [[Мейіркүл]] || 81 |- ! 4140 | [[Урингул]] || 81 |- ! 4141 | [[Гулдари]] || 81 |- ! 4142 | [[Канзиба]] || 81 |- ! 4143 | [[Ұлбазар]] || 81 |- ! 4144 | [[Сандира]] || 81 |- ! 4145 | [[Данила]] || 81 |- ! 4146 | [[Кулкен]] || 81 |- ! 4147 | [[Үмітхан]] || 81 |- ! 4148 | [[Толкун]] || 81 |- ! 4149 | [[Акзияш]] || 81 |- ! 4150 | [[Улбулсин]] || 81 |- ! 4151 | [[Раушана]] || 81 |- ! 4152 | [[Күлайым]] || 81 |- ! 4153 | [[Маулия]] || 81 |- ! 4154 | [[Айдара]] || 81 |- ! 4155 | [[Зинегүл]] || 81 |- ! 4156 | [[Махсуда]] || 81 |- ! 4157 | [[Анида]] || 81 |- ! 4158 | [[Турсунгул]] || 80 |- ! 4159 | [[Гүләйім]] || 80 |- ! 4160 | [[Абира]] || 80 |- ! 4161 | [[Назикул]] || 80 |- ! 4162 | [[Аизада]] || 80 |- ! 4163 | [[Тлеукуль]] || 80 |- ! 4164 | [[Насып]] || 80 |- ! 4165 | [[Балшырын]] || 80 |- ! 4166 | [[Касира]] || 80 |- ! 4167 | [[Ямина]] || 80 |- ! 4168 | [[Зейнель]] || 80 |- ! 4169 | [[Зерделі]] || 80 |- ! 4170 | [[Жайнасын]] || 80 |- ! 4171 | [[Айни]] || 80 |- ! 4172 | [[Гулипа]] || 80 |- ! 4173 | [[Зейнұр]] || 80 |- ! 4174 | [[Сартай]] || 80 |- ! 4175 | [[Айсанем]] || 80 |- ! 4176 | [[Катя]] || 80 |- ! 4177 | [[Барша]] || 80 |- ! 4178 | [[Айсафия]] || 80 |- ! 4179 | [[Кулдари]] || 80 |- ! 4180 | [[Өміргүл]] || 80 |- ! 4181 | [[Ұлпа]] || 80 |- ! 4182 | [[Айлита]] || 80 |- ! 4183 | [[Азизат]] || 80 |- ! 4184 | [[Кунайым]] || 80 |- ! 4185 | [[Жанымкуль]] || 80 |- ! 4186 | [[Айпатша]] || 80 |- ! 4187 | [[Еркесұлу]] || 80 |- ! 4188 | [[Гүлжайнат]] || 79 |- ! 4189 | [[Аруа]] || 79 |- ! 4190 | [[Ултуаш]] || 79 |- ! 4191 | [[Гүлжихан]] || 79 |- ! 4192 | [[Каухар]] || 79 |- ! 4193 | [[Задаш]] || 79 |- ! 4194 | [[Санимгуль]] || 79 |- ! 4195 | [[Мариаш]] || 79 |- ! 4196 | [[Қалида]] || 79 |- ! 4197 | [[Мейзкуль]] || 79 |- ! 4198 | [[Даниэла]] || 79 |- ! 4199 | [[Сыргакул]] || 79 |- ! 4200 | [[Алтай]] || 79 |- ! 4201 | [[Сандикуль]] || 79 |- ! 4202 | [[Амалхан]] || 79 |- ! 4203 | [[Жаңылдық]] || 79 |- ! 4204 | [[Дилорам]] || 79 |- ! 4205 | [[Айқын]] || 79 |- ! 4206 | [[Лайык]] || 79 |- ! 4207 | [[Сапарайым]] || 79 |- ! 4208 | [[Жанбала]] || 79 |- ! 4209 | [[Жангил]] || 79 |- ! 4210 | [[Дилдакуль]] || 78 |- ! 4211 | [[Айқыз]] || 78 |- ! 4212 | [[Калам]] || 78 |- ! 4213 | [[Інжу-Маржан]] || 78 |- ! 4214 | [[Бақтыгул]] || 78 |- ! 4215 | [[Кульсимхан]] || 78 |- ! 4216 | [[Диора]] || 78 |- ! 4217 | [[Тойкуль]] || 78 |- ! 4218 | [[Мейргул]] || 78 |- ! 4219 | [[Дилнара]] || 78 |- ! 4220 | [[Лима]] || 78 |- ! 4221 | [[Фарангиз]] || 78 |- ! 4222 | [[Данекер]] || 78 |- ! 4223 | [[Бутакуз]] || 78 |- ! 4224 | [[Қызылгүл]] || 78 |- ! 4225 | [[Нұрбағым]] || 78 |- ! 4226 | [[Мила]] || 78 |- ! 4227 | [[Турсынкан]] || 78 |- ! 4228 | [[Нураш]] || 78 |- ! 4229 | [[Нұрхаят]] || 78 |- ! 4230 | [[Ақбопе]] || 78 |- ! 4231 | [[Гульайна]] || 78 |- ! 4232 | [[Тамира]] || 78 |- ! 4233 | [[Жұмақыз]] || 78 |- ! 4234 | [[Самалхан]] || 78 |- ! 4235 | [[Гульпара]] || 78 |- ! 4236 | [[Каратай]] || 78 |- ! 4237 | [[Рискул]] || 78 |- ! 4238 | [[Балкүміс]] || 78 |- ! 4239 | [[Болдык]] || 78 |- ! 4240 | [[Нұрбүбі]] || 78 |- ! 4241 | [[Сағила]] || 78 |- ! 4242 | [[Оливия]] || 78 |- ! 4243 | [[Айли]] || 78 |- ! 4244 | [[Гульнарай]] || 78 |- ! 4245 | [[Рауя]] || 78 |- ! 4246 | [[Ырысай]] || 78 |- ! 4247 | [[Зибагүл]] || 78 |- ! 4248 | [[Күлтай]] || 78 |- ! 4249 | [[Кулбагила]] || 77 |- ! 4250 | [[Дилмира]] || 77 |- ! 4251 | [[Калиса]] || 77 |- ! 4252 | [[Нурсезим]] || 77 |- ! 4253 | [[Гүлманат]] || 77 |- ! 4254 | [[Зумрад]] || 77 |- ! 4255 | [[Разиля]] || 77 |- ! 4256 | [[Бакшагул]] || 77 |- ! 4257 | [[Жаннұрым]] || 77 |- ! 4258 | [[Акзила]] || 77 |- ! 4259 | [[Үрзада]] || 77 |- ! 4260 | [[Лизат]] || 77 |- ! 4261 | [[Шандоз]] || 77 |- ! 4262 | [[Акзере]] || 77 |- ! 4263 | [[Кулшар]] || 77 |- ! 4264 | [[Болған]] || 77 |- ! 4265 | [[Сандикул]] || 77 |- ! 4266 | [[Жеңіс]] || 77 |- ! 4267 | [[Тея]] || 77 |- ! 4268 | [[Камида]] || 77 |- ! 4269 | [[Мукарама]] || 77 |- ! 4270 | [[Гулсым]] || 77 |- ! 4271 | [[Зеркул]] || 77 |- ! 4272 | [[Илона]] || 77 |- ! 4273 | [[Ұлсезім]] || 77 |- ! 4274 | [[Думан]] || 77 |- ! 4275 | [[Оразкан]] || 77 |- ! 4276 | [[Багиткуль]] || 77 |- ! 4277 | [[Саулемай]] || 77 |- ! 4278 | [[Айтолган]] || 77 |- ! 4279 | [[Айзана]] || 77 |- ! 4280 | [[Дариа]] || 77 |- ! 4281 | [[Сарсен]] || 77 |- ! 4282 | [[Агис]] || 77 |- ! 4283 | [[Кульбаги]] || 76 |- ! 4284 | [[Райиана]] || 76 |- ! 4285 | [[Збайда]] || 76 |- ! 4286 | [[Инсана]] || 76 |- ! 4287 | [[Ассель]] || 76 |- ! 4288 | [[Минуар]] || 76 |- ! 4289 | [[Наркиза]] || 76 |- ! 4290 | [[Слупан]] || 76 |- ! 4291 | [[Айя-София]] || 76 |- ! 4292 | [[Ділшат]] || 76 |- ! 4293 | [[Масура]] || 76 |- ! 4294 | [[Ұлболған]] || 76 |- ! 4295 | [[Бакт]] || 76 |- ! 4296 | [[Гульназа]] || 76 |- ! 4297 | [[Рабина]] || 76 |- ! 4298 | [[Аниза]] || 76 |- ! 4299 | [[Бақытхан]] || 76 |- ! 4300 | [[Когершин]] || 76 |- ! 4301 | [[Корлыгаин]] || 76 |- ! 4302 | [[Мамык]] || 76 |- ! 4303 | [[Жебек]] || 76 |- ! 4304 | [[Адел]] || 76 |- ! 4305 | [[Нұризат]] || 76 |- ! 4306 | [[Ассоль]] || 76 |- ! 4307 | [[Мунлык]] || 76 |- ! 4308 | [[Махбуба]] || 76 |- ! 4309 | [[Макиш]] || 76 |- ! 4310 | [[Кулбуби]] || 76 |- ! 4311 | [[Кулзабира]] || 76 |- ! 4312 | [[Нурбати]] || 76 |- ! 4313 | [[Айболған]] || 76 |- ! 4314 | [[Әльфия]] || 76 |- ! 4315 | [[Гулпара]] || 76 |- ! 4316 | [[Гүлайша]] || 76 |- ! 4317 | [[Маймуна]] || 76 |- ! 4318 | [[Рзагуль]] || 76 |- ! 4319 | [[Акылай]] || 76 |- ! 4320 | [[Анор]] || 76 |- ! 4321 | [[Гульсима]] || 76 |- ! 4322 | [[Қазиза]] || 75 |- ! 4323 | [[Аурика]] || 75 |- ! 4324 | [[Ұлдария]] || 75 |- ! 4325 | [[Тыныш]] || 75 |- ! 4326 | [[Баткен]] || 75 |- ! 4327 | [[Каламсия]] || 75 |- ! 4328 | [[Балбопе]] || 75 |- ! 4329 | [[Акыш]] || 75 |- ! 4330 | [[Гульдархан]] || 75 |- ! 4331 | [[Шакиза]] || 75 |- ! 4332 | [[Күләйхан]] || 75 |- ! 4333 | [[Батила]] || 75 |- ! 4334 | [[Диляна]] || 75 |- ! 4335 | [[Исламия]] || 75 |- ! 4336 | [[Зайгуль]] || 75 |- ! 4337 | [[Жалғас]] || 75 |- ! 4338 | [[Ханипа]] || 75 |- ! 4339 | [[Жаншырай]] || 75 |- ! 4340 | [[Кульбакыт]] || 75 |- ! 4341 | [[Шарайна]] || 75 |- ! 4342 | [[Кияш]] || 75 |- ! 4343 | [[Кульбуби]] || 75 |- ! 4344 | [[Заурекуль]] || 75 |- ! 4345 | [[Гүласыл]] || 75 |- ! 4346 | [[Бейсехан]] || 75 |- ! 4347 | [[Тазакул]] || 75 |- ! 4348 | [[Мафура]] || 75 |- ! 4349 | [[Райлан]] || 75 |- ! 4350 | [[Айджан]] || 75 |- ! 4351 | [[Гүлрайхан]] || 75 |- ! 4352 | [[Наргүл]] || 75 |- ! 4353 | [[Бибижар]] || 75 |- ! 4354 | [[Аима]] || 74 |- ! 4355 | [[Карлығаш]] || 74 |- ! 4356 | [[Нурпия]] || 74 |- ! 4357 | [[Гуляем]] || 74 |- ! 4358 | [[Ырысбала]] || 74 |- ! 4359 | [[Жулдус]] || 74 |- ! 4360 | [[Умитгуль]] || 74 |- ! 4361 | [[Әселай]] || 74 |- ! 4362 | [[Нуркан]] || 74 |- ! 4363 | [[Рза]] || 74 |- ! 4364 | [[Мукаддас]] || 74 |- ! 4365 | [[Ульмекен]] || 74 |- ! 4366 | [[Болат]] || 74 |- ! 4367 | [[Эмира]] || 74 |- ! 4368 | [[Балсекер]] || 74 |- ! 4369 | [[Жумакан]] || 74 |- ! 4370 | [[Бигул]] || 74 |- ! 4371 | [[Сайыпжамал]] || 74 |- ! 4372 | [[Гульбахит]] || 74 |- ! 4373 | [[Татти]] || 74 |- ! 4374 | [[Фая]] || 74 |- ! 4375 | [[Гулан]] || 74 |- ! 4376 | [[Канымхан]] || 74 |- ! 4377 | [[Мәруә]] || 74 |- ! 4378 | [[Нурсагат]] || 74 |- ! 4379 | [[Ұлана]] || 73 |- ! 4380 | [[Хансұлу]] || 73 |- ! 4381 | [[Мактагуль]] || 73 |- ! 4382 | [[Лайло]] || 73 |- ! 4383 | [[Зейнет]] || 73 |- ! 4384 | [[Ырсалды]] || 73 |- ! 4385 | [[Нурсия]] || 73 |- ! 4386 | [[Ұлжамал]] || 73 |- ! 4387 | [[Кенжекан]] || 73 |- ! 4388 | [[Айәсем]] || 73 |- ! 4389 | [[Мариямхан]] || 73 |- ! 4390 | [[Қанымкүл]] || 73 |- ! 4391 | [[Биганым]] || 73 |- ! 4392 | [[Фәриза]] || 73 |- ! 4393 | [[Жайнаш]] || 73 |- ! 4394 | [[Азэль]] || 73 |- ! 4395 | [[Мырзагуль]] || 73 |- ! 4396 | [[Моншақ]] || 73 |- ! 4397 | [[Умитгул]] || 73 |- ! 4398 | [[Тажи]] || 73 |- ! 4399 | [[Асылкул]] || 73 |- ! 4400 | [[Болғанай]] || 73 |- ! 4401 | [[Нурзиля]] || 73 |- ! 4402 | [[Тотия]] || 73 |- ! 4403 | [[Шағала]] || 73 |- ! 4404 | [[Санобар]] || 73 |- ! 4405 | [[Ибаш]] || 73 |- ! 4406 | [[Сатен]] || 73 |- ! 4407 | [[Орынгайша]] || 73 |- ! 4408 | [[Маркизат]] || 73 |- ! 4409 | [[Розагул]] || 73 |- ! 4410 | [[Моника]] || 73 |- ! 4411 | [[Рысханым]] || 73 |- ! 4412 | [[Қазна]] || 73 |- ! 4413 | [[Актлек]] || 73 |- ! 4414 | [[Кызылкул]] || 73 |- ! 4415 | [[Нұршапағат]] || 73 |- ! 4416 | [[Булган]] || 73 |- ! 4417 | [[Гульбиби]] || 73 |- ! 4418 | [[Жангулим]] || 73 |- ! 4419 | [[Тойгул]] || 73 |- ! 4420 | [[Райхангүл]] || 73 |- ! 4421 | [[Туймегул]] || 73 |- ! 4422 | [[Узилхан]] || 73 |- ! 4423 | [[Шариза]] || 73 |- ! 4424 | [[Ай-Көркем]] || 72 |- ! 4425 | [[Шадияр]] || 72 |- ! 4426 | [[Бакира]] || 72 |- ! 4427 | [[Патшайым]] || 72 |- ! 4428 | [[Разипа]] || 72 |- ! 4429 | [[Сакиш]] || 72 |- ! 4430 | [[Базиля]] || 72 |- ! 4431 | [[Шәмсия]] || 72 |- ! 4432 | [[Таразы]] || 72 |- ! 4433 | [[Назыкен]] || 72 |- ! 4434 | [[Меңдігүл]] || 72 |- ! 4435 | [[Сейсекул]] || 72 |- ! 4436 | [[Алмас]] || 72 |- ! 4437 | [[Кызылкуль]] || 72 |- ! 4438 | [[Ахан]] || 72 |- ! 4439 | [[Сагираш]] || 72 |- ! 4440 | [[Акан]] || 72 |- ! 4441 | [[Унай]] || 72 |- ! 4442 | [[Улша]] || 72 |- ! 4443 | [[Маралым]] || 72 |- ! 4444 | [[Даметер]] || 72 |- ! 4445 | [[Нурханым]] || 72 |- ! 4446 | [[Таттикул]] || 72 |- ! 4447 | [[Жанархан]] || 72 |- ! 4448 | [[Сұлтана]] || 72 |- ! 4449 | [[Злыха]] || 72 |- ! 4450 | [[Пәтима]] || 72 |- ! 4451 | [[Атиргуль]] || 72 |- ! 4452 | [[Нура]] || 72 |- ! 4453 | [[Бадигуль]] || 72 |- ! 4454 | [[Улмаш]] || 72 |- ! 4455 | [[Гулсанам]] || 72 |- ! 4456 | [[Баяна]] || 72 |- ! 4457 | [[Жангылсын]] || 72 |- ! 4458 | [[Гайный]] || 72 |- ! 4459 | [[Хазира]] || 72 |- ! 4460 | [[Несипкан]] || 72 |- ! 4461 | [[Кулбан]] || 72 |- ! 4462 | [[Улболсин]] || 72 |- ! 4463 | [[Элизат]] || 72 |- ! 4464 | [[Шаруан]] || 72 |- ! 4465 | [[Енлік]] || 72 |- ! 4466 | [[Балбике]] || 72 |- ! 4467 | [[Альсина]] || 71 |- ! 4468 | [[Акилгек]] || 71 |- ! 4469 | [[Бұлғын]] || 71 |- ! 4470 | [[Мейзкул]] || 71 |- ! 4471 | [[Кунаим]] || 71 |- ! 4472 | [[Аянна]] || 71 |- ! 4473 | [[Шайгуль]] || 71 |- ! 4474 | [[Айкуним]] || 71 |- ! 4475 | [[Дильназа]] || 71 |- ! 4476 | [[Сархыт]] || 71 |- ! 4477 | [[Акшабак]] || 71 |- ! 4478 | [[Тураркуль]] || 71 |- ! 4479 | [[Ризат]] || 71 |- ! 4480 | [[Гулзифа]] || 71 |- ! 4481 | [[Бүрлен]] || 71 |- ! 4482 | [[Кулдариха]] || 71 |- ! 4483 | [[Курманбике]] || 71 |- ! 4484 | [[Саният]] || 71 |- ! 4485 | [[Камола]] || 71 |- ! 4486 | [[Нурсагила]] || 71 |- ! 4487 | [[Мариана]] || 71 |- ! 4488 | [[Бегім-Сұлу]] || 71 |- ! 4489 | [[Ризана]] || 71 |- ! 4490 | [[Таттикуль]] || 71 |- ! 4491 | [[Нәзия]] || 71 |- ! 4492 | [[Гулшан]] || 71 |- ! 4493 | [[Жакан]] || 71 |- ! 4494 | [[Жанымкул]] || 71 |- ! 4495 | [[Казкен]] || 71 |- ! 4496 | [[Ақтұмар]] || 71 |- ! 4497 | [[Ансара]] || 71 |- ! 4498 | [[Бияш]] || 71 |- ! 4499 | [[Завра]] || 71 |- ! 4500 | [[Мактагул]] || 71 |- ! 4501 | [[Балкадиша]] || 71 |- ! 4502 | [[Бидаш]] || 71 |- ! 4503 | [[Нагия]] || 71 |- ! 4504 | [[Калдикул]] || 71 |- ! 4505 | [[Бакен]] || 71 |- ! 4506 | [[Минаим]] || 71 |- ! 4507 | [[Аккербез]] || 70 |- ! 4508 | [[Сагаткуль]] || 70 |- ! 4509 | [[Жазгуль]] || 70 |- ! 4510 | [[Мендиганым]] || 70 |- ! 4511 | [[Фердаус]] || 70 |- ! 4512 | [[Батихан]] || 70 |- ! 4513 | [[Дамеле]] || 70 |- ! 4514 | [[Саркит]] || 70 |- ! 4515 | [[Ляззят]] || 70 |- ! 4516 | [[Ауескуль]] || 70 |- ! 4517 | [[Нэйла]] || 70 |- ! 4518 | [[Данегул]] || 70 |- ! 4519 | [[Бибізада]] || 70 |- ! 4520 | [[Нурбикеш]] || 70 |- ! 4521 | [[Бакжан]] || 70 |- ! 4522 | [[Кульзабира]] || 70 |- ! 4523 | [[Гульрайхан]] || 70 |- ! 4524 | [[Арзыгул]] || 70 |- ! 4525 | [[Шәрбәт]] || 70 |- ! 4526 | [[Жайсанкуль]] || 70 |- ! 4527 | [[Кунсулув]] || 70 |- ! 4528 | [[Умуткан]] || 70 |- ! 4529 | [[Шахадат]] || 70 |- ! 4530 | [[Напиза]] || 70 |- ! 4531 | [[Айтолхын]] || 70 |- ! 4532 | [[Жвек]] || 70 |- ! 4533 | [[Күмісхан]] || 70 |- ! 4534 | [[Кульзара]] || 70 |- ! 4535 | [[Райша]] || 70 |- ! 4536 | [[Жайран]] || 70 |- ! 4537 | [[Айбегім]] || 70 |- ! 4538 | [[Жанымай]] || 70 |- ! 4539 | [[Саракүл]] || 70 |- ! 4540 | [[Кенжебала]] || 70 |- ! 4541 | [[Рашиля]] || 70 |- ! 4542 | [[Файруза]] || 70 |- ! 4543 | [[Жаукар]] || 70 |- ! 4544 | [[Данар]] || 70 |- ! 4545 | [[Улар]] || 70 |- ! 4546 | [[Мавлуда]] || 70 |- ! 4547 | [[Айгайша]] || 70 |- ! 4548 | [[Гулбакша]] || 70 |- ! 4549 | [[Бердигул]] || 70 |- ! 4550 | [[Зифа]] || 70 |- ! 4551 | [[Айкумус]] || 69 |- ! 4552 | [[Айлу]] || 69 |- ! 4553 | [[Багытжамал]] || 69 |- ! 4554 | [[Кемелхан]] || 69 |- ! 4555 | [[Ұлағат]] || 69 |- ! 4556 | [[Нұрсипат]] || 69 |- ! 4557 | [[Алшакуль]] || 69 |- ! 4558 | [[Айзира]] || 69 |- ! 4559 | [[Сарахан]] || 69 |- ! 4560 | [[Дилора]] || 69 |- ! 4561 | [[Шарипжамал]] || 69 |- ! 4562 | [[Рисгул]] || 69 |- ! 4563 | [[Тилекши]] || 69 |- ! 4564 | [[Кульдар]] || 69 |- ! 4565 | [[Альпеш]] || 69 |- ! 4566 | [[Доминика]] || 69 |- ! 4567 | [[Туйме]] || 69 |- ! 4568 | [[Жиенкул]] || 69 |- ! 4569 | [[Бибімәриям]] || 69 |- ! 4570 | [[Армин]] || 69 |- ! 4571 | [[Қамила]] || 69 |- ! 4572 | [[Санимгул]] || 69 |- ! 4573 | [[Айтбуби]] || 69 |- ! 4574 | [[Разила]] || 69 |- ! 4575 | [[Үкілай]] || 69 |- ! 4576 | [[Гульсия]] || 69 |- ! 4577 | [[Несипжамал]] || 69 |- ! 4578 | [[Сәнімай]] || 69 |- ! 4579 | [[Аэлин]] || 69 |- ! 4580 | [[Булбулхан]] || 69 |- ! 4581 | [[Тиана]] || 69 |- ! 4582 | [[Жумакиз]] || 69 |- ! 4583 | [[Гулсун]] || 69 |- ! 4584 | [[Рыскельды]] || 69 |- ! 4585 | [[Бұлбұлхан]] || 68 |- ! 4586 | [[Айдынай]] || 68 |- ! 4587 | [[Даниэлла]] || 68 |- ! 4588 | [[Мағира]] || 68 |- ! 4589 | [[Лятипа]] || 68 |- ! 4590 | [[Гулзиба]] || 68 |- ! 4591 | [[Гулжауар]] || 68 |- ! 4592 | [[Жақұт]] || 68 |- ! 4593 | [[Гульмираш]] || 68 |- ! 4594 | [[Зайкен]] || 68 |- ! 4595 | [[Кулназия]] || 68 |- ! 4596 | [[Арзигуль]] || 68 |- ! 4597 | [[Сарвиноз]] || 68 |- ! 4598 | [[Нурхия]] || 68 |- ! 4599 | [[Гульбагда]] || 68 |- ! 4600 | [[Тишбала]] || 68 |- ! 4601 | [[Умуткуль]] || 68 |- ! 4602 | [[Кумусжан]] || 68 |- ! 4603 | [[Таңсамал]] || 68 |- ! 4604 | [[Меиркул]] || 68 |- ! 4605 | [[Алила]] || 68 |- ! 4606 | [[Арзыгуль]] || 68 |- ! 4607 | [[Інжу Маржан]] || 68 |- ! 4608 | [[Бегайм]] || 68 |- ! 4609 | [[Аругүл]] || 68 |- ! 4610 | [[Кульбайра]] || 68 |- ! 4611 | [[Зияхан]] || 68 |- ! 4612 | [[Шынасыл]] || 68 |- ! 4613 | [[Жуматай]] || 68 |- ! 4614 | [[Индера]] || 68 |- ! 4615 | [[Санам]] || 68 |- ! 4616 | [[Дуйсекуль]] || 68 |- ! 4617 | [[Таланды]] || 68 |- ! 4618 | [[Айбөбек]] || 68 |- ! 4619 | [[Аппак]] || 68 |- ! 4620 | [[Жайлы]] || 68 |- ! 4621 | [[Мукарам]] || 67 |- ! 4622 | [[Гүлмария]] || 67 |- ! 4623 | [[Сәнімгүл]] || 67 |- ! 4624 | [[Биханым]] || 67 |- ! 4625 | [[Сырға]] || 67 |- ! 4626 | [[Асимгуль]] || 67 |- ! 4627 | [[Наила]] || 67 |- ! 4628 | [[Несбели]] || 67 |- ! 4629 | [[Кенжеганым]] || 67 |- ! 4630 | [[Кизат]] || 67 |- ! 4631 | [[Зария]] || 67 |- ! 4632 | [[Акбокен]] || 67 |- ! 4633 | [[Онайша]] || 67 |- ! 4634 | [[Зульфина]] || 67 |- ! 4635 | [[Алмаз]] || 67 |- ! 4636 | [[Уйтолган]] || 67 |- ! 4637 | [[Сәлсәбил]] || 67 |- ! 4638 | [[Рәбиға]] || 67 |- ! 4639 | [[Изабелла]] || 67 |- ! 4640 | [[Палжан]] || 67 |- ! 4641 | [[Нурлыайым]] || 67 |- ! 4642 | [[Баянды]] || 67 |- ! 4643 | [[Айсары]] || 67 |- ! 4644 | [[Аяри]] || 67 |- ! 4645 | [[Гульжауар]] || 67 |- ! 4646 | [[Калимат]] || 67 |- ! 4647 | [[Кумыскан]] || 67 |- ! 4648 | [[Гулсима]] || 67 |} {{col-end}} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] feh80m9m5g0lzigxgigsza8hl3lt3i0 3579508 3579505 2026-04-09T09:02:18Z Kaiyr 3134 /* Әйел есімдерінің тізімі */ 3579508 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 4649 әйел (қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 93,7% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Аружан]] || 73 469 |- ! 2 | [[Динара]] || 59 818 |- ! 3 | [[Мадина]] || 59 369 |- ! 4 | [[Айгуль]] || 57 850 |- ! 5 | [[Айзере]] || 56 770 |- ! 6 | [[Айдана]] || 55 029 |- ! 7 | [[Алия]] || 54 921 |- ! 8 | [[Жанар]] || 52 050 |- ! 9 | [[Айша]] || 49 944 |- ! 10 | [[Айару]] || 49 670 |- ! 11 | [[Айнур]] || 49 171 |- ! 12 | [[Айгерим]] || 46 484 |- ! 13 | [[Айжан]] || 45 543 |- ! 14 | [[Аяулым]] || 45 427 |- ! 15 | [[Салтанат]] || 45 080 |- ! 16 | [[Сауле]] || 43 443 |- ! 17 | [[Арайлым]] || 42 917 |- ! 18 | [[Гульмира]] || 42 249 |- ! 19 | [[Амина]] || 41 644 |- ! 20 | [[Диана]] || 40 535 |- ! 21 | [[Кәусар]] || 39 658 |- ! 22 | [[Асель]] || 39 517 |- ! 23 | [[Жансая]] || 37 925 |- ! 24 | [[Роза]] || 35 714 |- ! 25 | [[Меруерт]] || 33 652 |- ! 26 | [[Раяна]] || 33 088 |- ! 27 | [[Назерке]] || 32 825 |- ! 28 | [[Айым]] || 31 816 |- ! 29 | [[Гаухар]] || 31 697 |- ! 30 | [[Інжу]] || 31 010 |- ! 31 | [[Эльмира]] || 30 528 |- ! 32 | [[Шолпан]] || 30 359 |- ! 33 | [[Медина]] || 30 281 |- ! 34 | [[Маржан]] || 30 097 |- ! 35 | [[Аида]] || 29 920 |- ! 36 | [[Алтынай]] || 29 660 |- ! 37 | [[Гульнара]] || 29 098 |- ! 38 | [[Дана]] || 28 835 |- ! 39 | [[Раушан]] || 26 447 |- ! 40 | [[Айлин]] || 26 330 |- ! 41 | [[Аяжан]] || 25 963 |- ! 42 | [[Аяла]] || 25 590 |- ! 43 | [[Мөлдір]] || 25 293 |- ! 44 | [[Алина]] || 24 873 |- ! 45 | [[Асем]] || 24 824 |- ! 46 | [[Гульнар]] || 24 748 |- ! 47 | [[Анар]] || 24 723 |- ! 48 | [[Ақерке]] || 24 558 |- ! 49 | [[Индира]] || 24 134 |- ! 50 | [[Жанерке]] || 24 014 |- ! 51 | [[Жанна]] || 23 517 |- ! 52 | [[Нұрай]] || 23 382 |- ! 53 | [[Лаура]] || 23 269 |- ! 54 | [[Акмарал]] || 23 112 |- ! 55 | [[Зарина]] || 22 930 |- ! 56 | [[Сабина]] || 22 840 |- ! 57 | [[Айман]] || 22 803 |- ! 58 | [[Жазира]] || 22 708 |- ! 59 | [[Сымбат]] || 22 603 |- ! 60 | [[Айгерім]] || 22 567 |- ! 61 | [[Карлыгаш]] || 22 215 |- ! 62 | [[Дина]] || 21 962 |- ! 63 | [[Томирис]] || 21 852 |- ! 64 | [[Камила]] || 21 679 |- ! 65 | [[Аяна]] || 21 053 |- ! 66 | [[Назым]] || 20 682 |- ! 67 | [[Галия]] || 20 622 |- ! 68 | [[Баян]] || 20 533 |- ! 69 | [[Майра]] || 20 220 |- ! 70 | [[Іңкәр]] || 19 984 |- ! 71 | [[Жанат]] || 19 888 |- ! 72 | [[Әмина]] || 19 662 |- ! 73 | [[Дильназ]] || 19 599 |- ! 74 | [[Жадыра]] || 18 711 |- ! 75 | [[Асия]] || 18 603 |- ! 76 | [[Малика]] || 18 488 |- ! 77 | [[Әсел]] || 18 450 |- ! 78 | [[Анель]] || 18 296 |- ! 79 | [[Нургуль]] || 18 205 |- ! 80 | [[Ақбота]] || 18 014 |- ! 81 | [[Айсулу]] || 17 413 |- ! 82 | [[Перизат]] || 17 392 |- ! 83 | [[Фатима]] || 17 360 |- ! 84 | [[Райхан]] || 17 336 |- ! 85 | [[Адина]] || 17 220 |- ! 86 | [[Гульжан]] || 16 926 |- ! 87 | [[Алуа]] || 16 819 |- ! 88 | [[Ажар]] || 16 800 |- ! 89 | [[Альбина]] || 16 662 |- ! 90 | [[Мерей]] || 16 537 |- ! 91 | [[Назира]] || 16 252 |- ! 92 | [[Асылым]] || 16 061 |- ! 93 | [[Дария]] || 15 932 |- ! 94 | [[Светлана]] || 15 635 |- ! 95 | [[Шынар]] || 15 581 |- ! 96 | [[Самал]] || 15 510 |- ! 97 | [[Сезім]] || 15 018 |- ! 98 | [[Алмагуль]] || 14 989 |- ! 99 | [[Адия]] || 14 926 |- ! 100 | [[Зере]] || 14 878 |- ! 101 | [[Балжан]] || 14 848 |- ! 102 | [[Лаззат]] || 14 626 |- ! 103 | [[Жулдыз]] || 14 518 |- ! 104 | [[Мария]] || 14 023 |- ! 105 | [[Айнұр]] || 13 982 |- ! 106 | [[Айкөркем]] || 13 683 |- ! 107 | [[Молдир]] || 13 667 |- ! 108 | [[Жания]] || 13 622 |- ! 109 | [[Сара]] || 13 329 |- ! 110 | [[Еркежан]] || 13 304 |- ! 111 | [[Фариза]] || 13 292 |- ! 112 | [[Айгул]] || 13 263 |- ! 113 | [[Жасмин]] || 13 234 |- ! 114 | [[Әсем]] || 13 219 |- ! 115 | [[Ақнұр]] || 13 157 |- ! 116 | [[Жанель]] || 13 082 |- ! 117 | [[Куралай]] || 13 080 |- ! 118 | [[Ақниет]] || 13 078 |- ! 119 | [[Еркеназ]] || 13 011 |- ! 120 | [[Мариям]] || 12 981 |- ! 121 | [[Азиза]] || 12 619 |- ! 122 | [[Ляззат]] || 12 408 |- ! 123 | [[Бибигуль]] || 12 268 |- ! 124 | [[Фарида]] || 12 211 |- ! 125 | [[Қарақат]] || 12 088 |- ! 126 | [[Сания]] || 11 941 |- ! 127 | [[Сандугаш]] || 11 935 |- ! 128 | [[Айзада]] || 11 831 |- ! 129 | [[Айсана]] || 11 696 |- ! 130 | [[Ботагоз]] || 11 587 |- ! 131 | [[Балауса]] || 11 519 |- ! 132 | [[Арай]] || 11 462 |- ! 133 | [[Венера]] || 11 191 |- ! 134 | [[Даяна]] || 11 165 |- ! 135 | [[Алтын]] || 11 084 |- ! 136 | [[Әйгерім]] || 10 989 |- ! 137 | [[Жұлдыз]] || 10 828 |- ! 138 | [[Карина]] || 10 820 |- ! 139 | [[Көркем]] || 10 767 |- ! 140 | [[Айнагуль]] || 10 747 |- ! 141 | [[Балнұр]] || 10 610 |- ! 142 | [[Ақмарал]] || 10 588 |- ! 143 | [[Айғаным]] || 10 542 |- ! 144 | [[Гульнур]] || 10 525 |- ! 145 | [[Альмира]] || 10 464 |- ! 146 | [[Гульназ]] || 10 265 |- ! 147 | [[Алма]] || 10 195 |- ! 148 | [[Аиша]] || 10 184 |- ! 149 | [[Айсұлу]] || 9 959 |- ! 150 | [[Әлия]] || 9 900 |- ! 151 | [[Зауре]] || 9 869 |- ! 152 | [[Назгуль]] || 9 826 |- ! 153 | [[Гулмира]] || 9 713 |- ! 154 | [[Куляш]] || 9 613 |- ! 155 | [[Әдемі]] || 9 550 |- ! 156 | [[Алима]] || 9 537 |- ! 157 | [[Бакыт]] || 9 529 |- ! 158 | [[Марал]] || 9 422 |- ! 159 | [[Нуржамал]] || 9 415 |- ! 160 | [[Аянат]] || 9 339 |- ! 161 | [[Диляра]] || 9 310 |- ! 162 | [[Эльвира]] || 9 273 |- ! 163 | [[Аруна]] || 9 212 |- ! 164 | [[Камшат]] || 9 201 |- ! 165 | [[Мәдина]] || 9 187 |- ! 166 | [[Шұғыла]] || 9 168 |- ! 167 | [[Ұлжан]] || 9 014 |- ! 168 | [[Макпал]] || 9 014 |- ! 169 | [[Клара]] || 9 005 |- ! 170 | [[Сафия]] || 8 949 |- ! 171 | [[Амира]] || 8 656 |- ! 172 | [[Махаббат]] || 8 570 |- ! 173 | [[Нагима]] || 8 566 |- ! 174 | [[Жібек]] || 8 548 |- ! 175 | [[Асемгуль]] || 8 504 |- ! 176 | [[Зауреш]] || 8 500 |- ! 177 | [[Гүлназ]] || 8 475 |- ! 178 | [[Инабат]] || 8 430 |- ! 179 | [[Гулжан]] || 8 373 |- ! 180 | [[Гүлнұр]] || 8 244 |- ! 181 | [[Нурсулу]] || 8 240 |- ! 182 | [[Айнаш]] || 8 018 |- ! 183 | [[Каусар]] || 7 920 |- ! 184 | [[Жибек]] || 7 856 |- ! 185 | [[Асылай]] || 7 852 |- ! 186 | [[Ардак]] || 7 685 |- ! 187 | [[Замира]] || 7 684 |- ! 188 | [[Акерке]] || 7 678 |- ! 189 | [[Кымбат]] || 7 450 |- ! 190 | [[Нургул]] || 7 426 |- ! 191 | [[Тоғжан]] || 7 376 |- ! 192 | [[Анара]] || 7 356 |- ! 193 | [[Айгүл]] || 7 337 |- ! 194 | [[Айнура]] || 7 332 |- ! 195 | [[Гүлім]] || 7 290 |- ! 196 | [[Гулнар]] || 7 258 |- ! 197 | [[Хадиша]] || 7 229 |- ! 198 | [[Ұлдана]] || 7 187 |- ! 199 | [[Акбота]] || 7 179 |- ! 200 | [[Улжан]] || 7 056 |- ! 201 | [[Құралай]] || 6 990 |- ! 202 | [[Гауһар]] || 6 937 |- ! 203 | [[Гулнур]] || 6 902 |- ! 204 | [[Нұрайым]] || 6 898 |- ! 205 | [[Жаннұр]] || 6 785 |- ! 206 | [[Альфия]] || 6 727 |- ! 207 | [[Асел]] || 6 703 |- ! 208 | [[Аделя]] || 6 663 |- ! 209 | [[Толкын]] || 6 559 |- ! 210 | [[Гүлдана]] || 6 543 |- ! 211 | [[Толғанай]] || 6 506 |- ! 212 | [[Дамира]] || 6 500 |- ! 213 | [[Зейнеп]] || 6 493 |- ! 214 | [[Салима]] || 6 472 |- ! 215 | [[Нұргүл]] || 6 457 |- ! 216 | [[Кәусәр]] || 6 453 |- ! 217 | [[Гүлсезім]] || 6 431 |- ! 218 | [[Дарига]] || 6 418 |- ! 219 | [[Дарина]] || 6 400 |- ! 220 | [[Ясмина]] || 6 199 |- ! 221 | [[Айлана]] || 6 125 |- ! 222 | [[Милана]] || 6 098 |- ! 223 | [[Гульшат]] || 6 083 |- ! 224 | [[Улбосын]] || 6 049 |- ! 225 | [[Сая]] || 5 926 |- ! 226 | [[Тамара]] || 5 919 |- ! 227 | [[Бахыт]] || 5 913 |- ! 228 | [[Ясмин]] || 5 906 |- ! 229 | [[София]] || 5 878 |- ! 230 | [[Еңлік]] || 5 832 |- ! 231 | [[Наргиз]] || 5 818 |- ! 232 | [[Рая]] || 5 811 |- ! 233 | [[Жамила]] || 5 709 |- ! 234 | [[Сабира]] || 5 698 |- ! 235 | [[Зухра]] || 5 665 |- ! 236 | [[Алмагул]] || 5 665 |- ! 237 | [[Адель]] || 5 661 |- ! 238 | [[Қарлығаш]] || 5 605 |- ! 239 | [[Татьяна]] || 5 552 |- ! 240 | [[Наргиза]] || 5 465 |- ! 241 | [[Марина]] || 5 457 |- ! 242 | [[Ханшайым]] || 5 432 |- ! 243 | [[Багила]] || 5 427 |- ! 244 | [[Мереке]] || 5 398 |- ! 245 | [[Айя]] || 5 383 |- ! 246 | [[Зульфия]] || 5 377 |- ! 247 | [[Гулназ]] || 5 376 |- ! 248 | [[Саида]] || 5 363 |- ! 249 | [[Лейла]] || 5 362 |- ! 250 | [[Гульдана]] || 5 355 |- ! 251 | [[Сандуғаш]] || 5 335 |- ! 252 | [[Каламкас]] || 5 335 |- ! 253 | [[Галина]] || 5 279 |- ! 254 | [[Анеля]] || 5 188 |- ! 255 | [[Гульзира]] || 5 166 |- ! 256 | [[Ботакоз]] || 5 113 |- ! 257 | [[Гулдана]] || 5 084 |- ! 258 | [[Талшын]] || 4 947 |- ! 259 | [[Жанайым]] || 4 937 |- ! 260 | [[Жадра]] || 4 906 |- ! 261 | [[Айсезім]] || 4 899 |- ! 262 | [[Рабига]] || 4 892 |- ! 263 | [[Қымбат]] || 4 868 |- ! 264 | [[Елена]] || 4 830 |- ! 265 | [[Нурай]] || 4 817 |- ! 266 | [[Наталья]] || 4 808 |- ! 267 | [[Камилла]] || 4 761 |- ! 268 | [[Анастасия]] || 4 761 |- ! 269 | [[Мира]] || 4 751 |- ! 270 | [[Таңшолпан]] || 4 738 |- ! 271 | [[Айзат]] || 4 727 |- ! 272 | [[Гульсара]] || 4 715 |- ! 273 | [[Гулбану]] || 4 713 |- ! 274 | [[Рахима]] || 4 712 |- ! 275 | [[Нұрсая]] || 4 710 |- ! 276 | [[Көзайым]] || 4 690 |- ! 277 | [[Гулим]] || 4 682 |- ! 278 | [[Жайна]] || 4 662 |- ! 279 | [[Райана]] || 4 654 |- ! 280 | [[Жаныл]] || 4 599 |- ! 281 | [[Гулшат]] || 4 594 |- ! 282 | [[Ләззат]] || 4 581 |- ! 283 | [[Дания]] || 4 581 |- ! 284 | [[Айназ]] || 4 577 |- ! 285 | [[Батима]] || 4 567 |- ! 286 | [[Асылзат]] || 4 499 |- ! 287 | [[Жанара]] || 4 492 |- ! 288 | [[Жамиля]] || 4 482 |- ! 289 | [[Гүлмира]] || 4 476 |- ! 290 | [[Жұлдызай]] || 4 463 |- ! 291 | [[Рамина]] || 4 447 |- ! 292 | [[Мақпал]] || 4 440 |- ! 293 | [[Маншук]] || 4 399 |- ! 294 | [[Самира]] || 4 393 |- ! 295 | [[Ару]] || 4 379 |- ! 296 | [[Гульбану]] || 4 360 |- ! 297 | [[Назгүл]] || 4 355 |- ! 298 | [[Жамал]] || 4 325 |- ! 299 | [[Ясина]] || 4 324 |- ! 300 | [[Разия]] || 4 317 |- ! 301 | [[Дариға]] || 4 308 |- ! 302 | [[Акнур]] || 4 259 |- ! 303 | [[Айжамал]] || 4 254 |- ! 304 | [[Мейрамгуль]] || 4 220 |- ! 305 | [[Бакытгуль]] || 4 191 |- ! 306 | [[Дарья]] || 4 182 |- ! 307 | [[Қазына]] || 4 168 |- ! 308 | [[Айслу]] || 4 124 |- ! 309 | [[Раиса]] || 4 103 |- ! 310 | [[Кунсулу]] || 4 098 |- ! 311 | [[Айсара]] || 4 078 |- ! 312 | [[Бану]] || 4 074 |- ! 313 | [[Гүлжан]] || 4 041 |- ! 314 | [[Рауза]] || 4 030 |- ! 315 | [[Марьям]] || 4 009 |- ! 316 | [[Инкар]] || 3 991 |- ! 317 | [[Айнара]] || 3 958 |- ! 318 | [[Виктория]] || 3 949 |- ! 319 | [[Жасмина]] || 3 933 |- ! 320 | [[Гулнара]] || 3 920 |- ! 321 | [[Асыл]] || 3 908 |- ! 322 | [[Ирина]] || 3 906 |- ! 323 | [[Лязат]] || 3 896 |- ! 324 | [[Гульзада]] || 3 887 |- ! 325 | [[Феруза]] || 3 878 |- ! 326 | [[Балым]] || 3 843 |- ! 327 | [[Гульзат]] || 3 842 |- ! 328 | [[Ольга]] || 3 826 |- ! 329 | [[Бибигул]] || 3 824 |- ! 330 | [[Әсия]] || 3 808 |- ! 331 | [[Екатерина]] || 3 798 |- ! 332 | [[Даметкен]] || 3 778 |- ! 333 | [[Нурия]] || 3 743 |- ! 334 | [[Үміт]] || 3 730 |- ! 335 | [[Гулзира]] || 3 719 |- ! 336 | [[Жанел]] || 3 674 |- ! 337 | [[Зоя]] || 3 661 |- ! 338 | [[Арина]] || 3 649 |- ! 339 | [[Гульжанат]] || 3 641 |- ! 340 | [[Жанаргуль]] || 3 618 |- ! 341 | [[Ерке]] || 3 580 |- ! 342 | [[Айна]] || 3 568 |- ! 343 | [[Айнагул]] || 3 550 |- ! 344 | [[Ботакөз]] || 3 538 |- ! 345 | [[Анаргуль]] || 3 496 |- ! 346 | [[Гулсим]] || 3 492 |- ! 347 | [[Надежда]] || 3 487 |- ! 348 | [[Айбибі]] || 3 473 |- ! 349 | [[Ақмаржан]] || 3 454 |- ! 350 | [[Ұлбосын]] || 3 437 |- ! 351 | [[Умит]] || 3 416 |- ! 352 | [[Газиза]] || 3 398 |- ! 353 | [[Мейірім]] || 3 360 |- ! 354 | [[Бибінұр]] || 3 356 |- ! 355 | [[Валентина]] || 3 356 |- ! 356 | [[Балнур]] || 3 355 |- ! 357 | [[Ардақ]] || 3 338 |- ! 358 | [[Лиза]] || 3 334 |- ! 359 | [[Марзия]] || 3 319 |- ! 360 | [[Анна]] || 3 318 |- ! 361 | [[Муслима]] || 3 317 |- ! 362 | [[Аделина]] || 3 271 |- ! 363 | [[Дариха]] || 3 252 |- ! 364 | [[Ляйля]] || 3 239 |- ! 365 | [[Ұлпан]] || 3 232 |- ! 366 | [[Назгул]] || 3 222 |- ! 367 | [[Света]] || 3 216 |- ! 368 | [[Жаннат]] || 3 197 |- ! 369 | [[Асылжан]] || 3 191 |- ! 370 | [[Айсауле]] || 3 173 |- ! 371 | [[Гулсара]] || 3 099 |- ! 372 | [[Әнел]] || 3 097 |- ! 373 | [[Әсемай]] || 3 096 |- ! 374 | [[Улмекен]] || 3 089 |- ! 375 | [[Нурила]] || 3 067 |- ! 376 | [[Ақжан]] || 3 066 |- ! 377 | [[Аруназ]] || 3 052 |- ! 378 | [[Жансұлу]] || 3 050 |- ! 379 | [[Калима]] || 3 033 |- ! 380 | [[Алтыншаш]] || 3 005 |- ! 381 | [[Жансулу]] || 2 994 |- ! 382 | [[Гүлзат]] || 2 989 |- ! 383 | [[Ақтоты]] || 2 987 |- ! 384 | [[Нұрсезім]] || 2 979 |- ! 385 | [[Айганым]] || 2 975 |- ! 386 | [[Сәуле]] || 2 968 |- ! 387 | [[Людмила]] || 2 955 |- ! 388 | [[Кулаш]] || 2 946 |- ! 389 | [[Гулжанат]] || 2 945 |- ! 390 | [[Жанылсын]] || 2 941 |- ! 391 | [[Айжұлдыз]] || 2 933 |- ! 392 | [[Айшабибі]] || 2 927 |- ! 393 | [[Ақбаян]] || 2 921 |- ! 394 | [[Несібелі]] || 2 917 |- ! 395 | [[Кундыз]] || 2 897 |- ! 396 | [[Аягөз]] || 2 892 |- ! 397 | [[Айтолқын]] || 2 876 |- ! 398 | [[Жумагуль]] || 2 862 |- ! 399 | [[Аягоз]] || 2 845 |- ! 400 | [[Гульсим]] || 2 842 |- ! 401 | [[Аймира]] || 2 820 |- ! 402 | [[Риза]] || 2 813 |- ! 403 | [[Асима]] || 2 811 |- ! 404 | [[Камиля]] || 2 806 |- ! 405 | [[Нұрсұлу]] || 2 798 |- ! 406 | [[Мәриям]] || 2 774 |- ! 407 | [[Тамирис]] || 2 773 |- ! 408 | [[Ботагөз]] || 2 772 |- ! 409 | [[Жулдызай]] || 2 747 |- ! 410 | [[Нұрдана]] || 2 731 |- ! 411 | [[Дамели]] || 2 725 |- ! 412 | [[Ғазиза]] || 2 725 |- ! 413 | [[Калия]] || 2 717 |- ! 414 | [[Бибинур]] || 2 717 |- ! 415 | [[Адема]] || 2 709 |- ! 416 | [[Багдат]] || 2 689 |- ! 417 | [[Ғалия]] || 2 688 |- ! 418 | [[Райяна]] || 2 683 |- ! 419 | [[Айханым]] || 2 677 |- ! 420 | [[Гулзада]] || 2 668 |- ! 421 | [[Майя]] || 2 666 |- ! 422 | [[Айбике]] || 2 660 |- ! 423 | [[Дидар]] || 2 652 |- ! 424 | [[Толганай]] || 2 651 |- ! 425 | [[Аниса]] || 2 645 |- ! 426 | [[Мейрамкуль]] || 2 643 |- ! 427 | [[Инжу]] || 2 639 |- ! 428 | [[Лазат]] || 2 630 |- ! 429 | [[Рысты]] || 2 626 |- ! 430 | [[Құндыз]] || 2 618 |- ! 431 | [[Адиля]] || 2 604 |- ! 432 | [[Несибели]] || 2 591 |- ! 433 | [[Кенжегуль]] || 2 590 |- ! 434 | [[Шырын]] || 2 586 |- ! 435 | [[Айерке]] || 2 573 |- ! 436 | [[Гульден]] || 2 564 |- ! 437 | [[Гулзат]] || 2 564 |- ! 438 | [[Мейрамкул]] || 2 555 |- ! 439 | [[Лайла]] || 2 548 |- ! 440 | [[Рыскуль]] || 2 539 |- ! 441 | [[Тогжан]] || 2 537 |- ! 442 | [[Ақтолқын]] || 2 530 |- ! 443 | [[Ақжарқын]] || 2 525 |- ! 444 | [[Юлия]] || 2 499 |- ! 445 | [[Ұлжалғас]] || 2 497 |- ! 446 | [[Актоты]] || 2 494 |- ! 447 | [[Жумагул]] || 2 486 |- ! 448 | [[Кадиша]] || 2 472 |- ! 449 | [[Карима]] || 2 471 |- ! 450 | [[Айдай]] || 2 462 |- ! 451 | [[Гульбаршин]] || 2 452 |- ! 452 | [[Карашаш]] || 2 440 |- ! 453 | [[Рита]] || 2 424 |- ! 454 | [[Зина]] || 2 419 |- ! 455 | [[Замзагуль]] || 2 417 |- ! 456 | [[Александра]] || 2 415 |- ! 457 | [[Жанбота]] || 2 411 |- ! 458 | [[Жулдуз]] || 2 406 |- ! 459 | [[Райгуль]] || 2 405 |- ! 460 | [[Улжалгас]] || 2 379 |- ! 461 | [[Райса]] || 2 354 |- ! 462 | [[Лариса]] || 2 342 |- ! 463 | [[Ангелина]] || 2 339 |- ! 464 | [[Нұрила]] || 2 334 |- ! 465 | [[Азалия]] || 2 334 |- ! 466 | [[Данара]] || 2 331 |- ! 467 | [[Нұрайлым]] || 2 327 |- ! 468 | [[Бахытгуль]] || 2 304 |- ! 469 | [[Любовь]] || 2 303 |- ! 470 | [[Актолкын]] || 2 303 |- ! 471 | [[Гульсум]] || 2 297 |- ! 472 | [[Гулжамал]] || 2 297 |- ! 473 | [[Данагуль]] || 2 292 |- ! 474 | [[Айдын]] || 2 286 |- ! 475 | [[Данагүл]] || 2 284 |- ! 476 | [[Шапағат]] || 2 282 |- ! 477 | [[Бекзат]] || 2 282 |- ! 478 | [[Жансезім]] || 2 264 |- ! 479 | [[Римма]] || 2 254 |- ! 480 | [[Мерует]] || 2 243 |- ! 481 | [[Саяжан]] || 2 237 |- ! 482 | [[Нұршат]] || 2 233 |- ! 483 | [[Гүлнар]] || 2 231 |- ! 484 | [[Шарипа]] || 2 216 |- ! 485 | [[Елизавета]] || 2 211 |- ! 486 | [[Бағым]] || 2 207 |- ! 487 | [[Гүлжайна]] || 2 206 |- ! 488 | [[Гүлбану]] || 2 186 |- ! 489 | [[Сағыныш]] || 2 178 |- ! 490 | [[Манат]] || 2 172 |- ! 491 | [[Елдана]] || 2 166 |- ! 492 | [[Акжаркын]] || 2 157 |- ! 493 | [[Аякөз]] || 2 150 |- ! 494 | [[Назигуль]] || 2 144 |- ! 495 | [[Жупар]] || 2 138 |- ! 496 | [[Гульвира]] || 2 138 |- ! 497 | [[Ақтілек]] || 2 119 |- ! 498 | [[Нурсауле]] || 2 114 |- ! 499 | [[Мейрамгул]] || 2 100 |- ! 500 | [[Толқын]] || 2 091 |- ! 501 | [[Улболсын]] || 2 086 |- ! 502 | [[Бакытгул]] || 2 066 |- ! 503 | [[Забира]] || 2 063 |- ! 504 | [[Ділназ]] || 2 060 |- ! 505 | [[Лунара]] || 2 059 |- ! 506 | [[Бота]] || 2 056 |- ! 507 | [[Злиха]] || 2 049 |- ! 508 | [[Патима]] || 2 041 |- ! 509 | [[Валерия]] || 2 040 |- ! 510 | [[Әсемгүл]] || 2 035 |- ! 511 | [[Жанеля]] || 2 030 |- ! 512 | [[Алмагүл]] || 2 030 |- ! 513 | [[Жәния]] || 2 023 |- ! 514 | [[Мунира]] || 2 014 |- ! 515 | [[Надира]] || 2 010 |- ! 516 | [[Алтынгуль]] || 2 009 |- ! 517 | [[Айсәуле]] || 2 005 |- ! 518 | [[Алиша]] || 2 000 |- ! 519 | [[Оксана]] || 1 995 |- ! 520 | [[Элмира]] || 1 974 |- ! 521 | [[Аяужан]] || 1 974 |- ! 522 | [[Амангул]] || 1 972 |- ! 523 | [[Айда]] || 1 972 |- ! 524 | [[Маргарита]] || 1 966 |- ! 525 | [[Назипа]] || 1 949 |- ! 526 | [[Айымжан]] || 1 933 |- ! 527 | [[Гулжайна]] || 1 920 |- ! 528 | [[Асемай]] || 1 915 |- ! 529 | [[Айлина]] || 1 910 |- ! 530 | [[Гүлжанат]] || 1 908 |- ! 531 | [[Жумабике]] || 1 905 |- ! 532 | [[Салиха]] || 1 901 |- ! 533 | [[Жаннур]] || 1 892 |- ! 534 | [[Айкен]] || 1 886 |- ! 535 | [[Турсынай]] || 1 884 |- ! 536 | [[Улбала]] || 1 882 |- ! 537 | [[Сулушаш]] || 1 880 |- ! 538 | [[Айшолпан]] || 1 872 |- ! 539 | [[Кристина]] || 1 868 |- ! 540 | [[Кәмшат]] || 1 865 |- ! 541 | [[Халима]] || 1 864 |- ! 542 | [[Гүлден]] || 1 862 |- ! 543 | [[Ақжүніс]] || 1 860 |- ! 544 | [[Хадиджа]] || 1 851 |- ! 545 | [[Ксения]] || 1 847 |- ! 546 | [[Нина]] || 1 844 |- ! 547 | [[Гульжамал]] || 1 840 |- ! 548 | [[Қаламқас]] || 1 839 |- ! 549 | [[Бактыгуль]] || 1 836 |- ! 550 | [[Айкерім]] || 1 820 |- ! 551 | [[Гулжазира]] || 1 806 |- ! 552 | [[Ұлболсын]] || 1 797 |- ! 553 | [[Марияш]] || 1 777 |- ! 554 | [[Сәния]] || 1 771 |- ! 555 | [[Бактыгул]] || 1 765 |- ! 556 | [[Бакытжан]] || 1 762 |- ! 557 | [[Бибігүл]] || 1 755 |- ! 558 | [[Інкәр]] || 1 750 |- ! 559 | [[Бақыт]] || 1 740 |- ! 560 | [[Вероника]] || 1 740 |- ! 561 | [[Айнамкөз]] || 1 734 |- ! 562 | [[Гүлзира]] || 1 733 |- ! 563 | [[Бахыткуль]] || 1 730 |- ! 564 | [[Амангуль]] || 1 730 |- ! 565 | [[Ақгүл]] || 1 730 |- ! 566 | [[Бақытгүл]] || 1 726 |- ! 567 | [[Майгуль]] || 1 723 |- ! 568 | [[Гүлсім]] || 1 723 |- ! 569 | [[Рыскул]] || 1 714 |- ! 570 | [[Айнагүл]] || 1 706 |- ! 571 | [[Турсын]] || 1 704 |- ! 572 | [[Тахмина]] || 1 702 |- ! 573 | [[Қасиет]] || 1 697 |- ! 574 | [[Орынбасар]] || 1 694 |- ! 575 | [[Баглан]] || 1 693 |- ! 576 | [[Айтжамал]] || 1 690 |- ! 577 | [[Гүлшат]] || 1 689 |- ! 578 | [[Кенжегул]] || 1 684 |- ! 579 | [[Ұлмекен]] || 1 683 |- ! 580 | [[Жанаргул]] || 1 682 |- ! 581 | [[Полина]] || 1 680 |- ! 582 | [[Әдия]] || 1 674 |- ! 583 | [[Дилара]] || 1 671 |- ! 584 | [[Джамиля]] || 1 663 |- ! 585 | [[Рахат]] || 1 654 |- ! 586 | [[Улдана]] || 1 650 |- ! 587 | [[Айзия]] || 1 649 |- ! 588 | [[Рахия]] || 1 641 |- ! 589 | [[Айшат]] || 1 638 |- ! 590 | [[Айткуль]] || 1 638 |- ! 591 | [[Жанагуль]] || 1 636 |- ! 592 | [[Карлыга]] || 1 628 |- ! 593 | [[Айкерим]] || 1 626 |- ! 594 | [[Кульжан]] || 1 621 |- ! 595 | [[Гулбаршын]] || 1 620 |- ! 596 | [[Жумакуль]] || 1 619 |- ! 597 | [[Рабия]] || 1 614 |- ! 598 | [[Шара]] || 1 608 |- ! 599 | [[Нурзия]] || 1 598 |- ! 600 | [[Дайана]] || 1 573 |- ! 601 | [[Аделия]] || 1 572 |- ! 602 | [[Элеонора]] || 1 569 |- ! 603 | [[Лилия]] || 1 569 |- ! 604 | [[Бакытжамал]] || 1 568 |- ! 605 | [[Карылгаш]] || 1 565 |- ! 606 | [[Гулайым]] || 1 564 |- ! 607 | [[Айтолкын]] || 1 561 |- ! 608 | [[Аманкуль]] || 1 559 |- ! 609 | [[Базаркуль]] || 1 556 |- ! 610 | [[Мәншүк]] || 1 554 |- ! 611 | [[Софья]] || 1 549 |- ! 612 | [[Бакыткуль]] || 1 549 |- ! 613 | [[Каракоз]] || 1 546 |- ! 614 | [[Гулден]] || 1 545 |- ! 615 | [[Слушаш]] || 1 543 |- ! 616 | [[Мархабат]] || 1 542 |- ! 617 | [[Анаргул]] || 1 539 |- ! 618 | [[Нұрсәуле]] || 1 538 |- ! 619 | [[Катира]] || 1 537 |- ! 620 | [[Жаркынай]] || 1 535 |- ! 621 | [[Жайнагуль]] || 1 535 |- ! 622 | [[Гульзия]] || 1 531 |- ! 623 | [[Бакыткул]] || 1 526 |- ! 624 | [[Амели]] || 1 523 |- ! 625 | [[Нұржамал]] || 1 520 |- ! 626 | [[Мая]] || 1 520 |- ! 627 | [[Еркемай]] || 1 517 |- ! 628 | [[Бибисара]] || 1 515 |- ! 629 | [[Зияда]] || 1 512 |- ! 630 | [[Рысжан]] || 1 504 |- ! 631 | [[Эльнара]] || 1 502 |- ! 632 | [[Сайран]] || 1 496 |- ! 633 | [[Луиза]] || 1 493 |- ! 634 | [[Аманкул]] || 1 492 |- ! 635 | [[Кулшат]] || 1 476 |- ! 636 | [[Ляйла]] || 1 466 |- ! 637 | [[Гульжазира]] || 1 463 |- ! 638 | [[Яна]] || 1 457 |- ! 639 | [[Қаракөз]] || 1 456 |- ! 640 | [[Нургайша]] || 1 454 |- ! 641 | [[Гулжахан]] || 1 454 |- ! 642 | [[Жарқынай]] || 1 452 |- ! 643 | [[Ләйлә]] || 1 445 |- ! 644 | [[Мейрамгүл]] || 1 445 |- ! 645 | [[Улпан]] || 1 442 |- ! 646 | [[Аңсаған]] || 1 442 |- ! 647 | [[Зура]] || 1 433 |- ! 648 | [[Евгения]] || 1 433 |- ! 649 | [[Бекзада]] || 1 433 |- ! 650 | [[Зайра]] || 1 430 |- ! 651 | [[Сабрина]] || 1 427 |- ! 652 | [[Алиса]] || 1 424 |- ! 653 | [[Акниет]] || 1 422 |- ! 654 | [[Кулян]] || 1 419 |- ! 655 | [[Кульбаршин]] || 1 416 |- ! 656 | [[Саулеш]] || 1 415 |- ! 657 | [[Азима]] || 1 413 |- ! 658 | [[Корлан]] || 1 412 |- ! 659 | [[Нуршат]] || 1 403 |- ! 660 | [[Амелия]] || 1 396 |- ! 661 | [[Ұлданай]] || 1 395 |- ! 662 | [[Алтынгул]] || 1 392 |- ! 663 | [[Акжан]] || 1 387 |- ! 664 | [[Айназым]] || 1 385 |- ! 665 | [[Вера]] || 1 380 |- ! 666 | [[Шырайлым]] || 1 379 |- ! 667 | [[Алтынкуль]] || 1 377 |- ! 668 | [[Ақбөпе]] || 1 374 |- ! 669 | [[Найля]] || 1 368 |- ! 670 | [[Балзия]] || 1 367 |- ! 671 | [[Дилназ]] || 1 366 |- ! 672 | [[Зинаида]] || 1 362 |- ! 673 | [[Алмаш]] || 1 359 |- ! 674 | [[Рабиға]] || 1 357 |- ! 675 | [[Гуля]] || 1 354 |- ! 676 | [[Рахила]] || 1 352 |- ! 677 | [[Асемгул]] || 1 351 |- ! 678 | [[Нұрбибі]] || 1 343 |- ! 679 | [[Перуза]] || 1 341 |- ! 680 | [[Манзура]] || 1 325 |- ! 681 | [[Айнель]] || 1 319 |- ! 682 | [[Жумакул]] || 1 318 |- ! 683 | [[Оразкул]] || 1 316 |- ! 684 | [[Умут]] || 1 315 |- ! 685 | [[Кумис]] || 1 315 |- ! 686 | [[Ақсезім]] || 1 309 |- ! 687 | [[Әлима]] || 1 307 |- ! 688 | [[Загипа]] || 1 306 |- ! 689 | [[Данеля]] || 1 306 |- ! 690 | [[Айымгуль]] || 1 306 |- ! 691 | [[Дамеш]] || 1 304 |- ! 692 | [[Шахназ]] || 1 298 |- ! 693 | [[Дәрия]] || 1 295 |- ! 694 | [[Аккенже]] || 1 295 |- ! 695 | [[Бағила]] || 1 292 |- ! 696 | [[Акбопе]] || 1 292 |- ! 697 | [[Жанэль]] || 1 287 |- ! 698 | [[Рима]] || 1 285 |- ! 699 | [[Зулфия]] || 1 284 |- ! 700 | [[Элина]] || 1 283 |- ! 701 | [[Адеми]] || 1 283 |- ! 702 | [[Гульбаршын]] || 1 275 |- ! 703 | [[Жаңыл]] || 1 269 |- ! 704 | [[Кулжан]] || 1 267 |- ! 705 | [[Гүлсая]] || 1 261 |- ! 706 | [[Багдагуль]] || 1 259 |- ! 707 | [[Гүлзада]] || 1 249 |- ! 708 | [[Рашида]] || 1 245 |- ! 709 | [[Сагира]] || 1 240 |- ! 710 | [[Орынша]] || 1 239 |- ! 711 | [[Махабат]] || 1 231 |- ! 712 | [[Бижамал]] || 1 230 |- ! 713 | [[Арна]] || 1 225 |- ! 714 | [[Парида]] || 1 224 |- ! 715 | [[Камар]] || 1 224 |- ! 716 | [[Айдина]] || 1 221 |- ! 717 | [[Нағима]] || 1 218 |- ! 718 | [[Хадия]] || 1 217 |- ! 719 | [[Гульшара]] || 1 216 |- ! 720 | [[Еркенұр]] || 1 212 |- ! 721 | [[Камажай]] || 1 211 |- ! 722 | [[Гульжахан]] || 1 211 |- ! 723 | [[Айымгүл]] || 1 211 |- ! 724 | [[Куаныш]] || 1 210 |- ! 725 | [[Ұлбала]] || 1 208 |- ! 726 | [[Айткул]] || 1 206 |- ! 727 | [[Халида]] || 1 204 |- ! 728 | [[Коркем]] || 1 197 |- ! 729 | [[Инара]] || 1 193 |- ! 730 | [[Балкия]] || 1 192 |- ! 731 | [[Данагул]] || 1 191 |- ! 732 | [[Оразкуль]] || 1 190 |- ! 733 | [[Улбике]] || 1 183 |- ! 734 | [[Лидия]] || 1 180 |- ! 735 | [[Набира]] || 1 176 |- ! 736 | [[Акбаян]] || 1 174 |- ! 737 | [[Орынкуль]] || 1 173 |- ! 738 | [[Айла]] || 1 173 |- ! 739 | [[Жанагул]] || 1 166 |- ! 740 | [[Кумисай]] || 1 165 |- ! 741 | [[Орынкул]] || 1 160 |- ! 742 | [[Гайни]] || 1 156 |- ! 743 | [[Сайра]] || 1 155 |- ! 744 | [[Булбул]] || 1 153 |- ! 745 | [[Зарема]] || 1 150 |- ! 746 | [[Айкүміс]] || 1 150 |- ! 747 | [[Сафина]] || 1 149 |- ! 748 | [[Рауан]] || 1 149 |- ! 749 | [[Береке]] || 1 147 |- ! 750 | [[Балхия]] || 1 147 |- ! 751 | [[Аякоз]] || 1 140 |- ! 752 | [[Кулайша]] || 1 136 |- ! 753 | [[Ариана]] || 1 134 |- ! 754 | [[Сарсенкуль]] || 1 133 |- ! 755 | [[Базаркул]] || 1 127 |- ! 756 | [[Кульсара]] || 1 123 |- ! 757 | [[Ульяна]] || 1 122 |- ! 758 | [[Тлектес]] || 1 114 |- ! 759 | [[Мерейлім]] || 1 113 |- ! 760 | [[Манар]] || 1 111 |- ! 761 | [[Ляйсан]] || 1 108 |- ! 762 | [[Кульшат]] || 1 106 |- ! 763 | [[Магрипа]] || 1 105 |- ! 764 | [[Жайнагул]] || 1 093 |- ! 765 | [[Жаңылсын]] || 1 090 |- ! 766 | [[Насиба]] || 1 085 |- ! 767 | [[Әзиза]] || 1 083 |- ! 768 | [[Торгын]] || 1 082 |- ! 769 | [[Багдагул]] || 1 082 |- ! 770 | [[Асылайым]] || 1 081 |- ! 771 | [[Лашын]] || 1 079 |- ! 772 | [[Каракат]] || 1 079 |- ! 773 | [[Калампыр]] || 1 079 |- ! 774 | [[Тамила]] || 1 074 |- ! 775 | [[Райкуль]] || 1 074 |- ! 776 | [[Гүлнара]] || 1 073 |- ! 777 | [[Гүлайым]] || 1 069 |- ! 778 | [[Айкоркем]] || 1 069 |- ! 779 | [[Гүлбақыт]] || 1 068 |- ! 780 | [[Тұрсынай]] || 1 067 |- ! 781 | [[Айбарша]] || 1 067 |- ! 782 | [[Умида]] || 1 066 |- ! 783 | [[Амангүл]] || 1 066 |- ! 784 | [[Тоқжан]] || 1 065 |- ! 785 | [[Замзагул]] || 1 065 |- ! 786 | [[Майраш]] || 1 059 |- ! 787 | [[Гүлжазира]] || 1 057 |- ! 788 | [[Кулсара]] || 1 056 |- ! 789 | [[Алтынгүл]] || 1 056 |- ! 790 | [[Регина]] || 1 051 |- ! 791 | [[Бигайша]] || 1 047 |- ! 792 | [[Аселя]] || 1 040 |- ! 793 | [[Нурслу]] || 1 038 |- ! 794 | [[Кира]] || 1 038 |- ! 795 | [[Ақдидар]] || 1 035 |- ! 796 | [[Айтжан]] || 1 033 |- ! 797 | [[Улдай]] || 1 031 |- ! 798 | [[Балғын]] || 1 031 |- ! 799 | [[Орал]] || 1 027 |- ! 800 | [[Бахтыгуль]] || 1 025 |- ! 801 | [[Мулдир]] || 1 024 |- ! 802 | [[Тоты]] || 1 023 |- ! 803 | [[Кулимхан]] || 1 022 |- ! 804 | [[Бактылы]] || 1 022 |- ! 805 | [[Нурикамал]] || 1 021 |- ! 806 | [[Сырғалым]] || 1 019 |- ! 807 | [[Шарапат]] || 1 018 |- ! 808 | [[Аксауле]] || 1 018 |- ! 809 | [[Анел]] || 1 013 |- ! 810 | [[Ильмира]] || 1 011 |- ! 811 | [[Алтынкул]] || 1 010 |- ! 812 | [[Таншолпан]] || 1 009 |- ! 813 | [[Гуляим]] || 1 009 |- ! 814 | [[Орынтай]] || 1 006 |- ! 815 | [[Жайнагүл]] || 1 004 |- ! 816 | [[Асемкуль]] || 1 000 |- ! 817 | [[Кәмила]] || 999 |- ! 818 | [[Аяулы]] || 999 |- ! 819 | [[Акмаржан]] || 999 |- ! 820 | [[Нурбану]] || 998 |- ! 821 | [[Ания]] || 995 |- ! 822 | [[Дәмелі]] || 992 |- ! 823 | [[Улданай]] || 989 |- ! 824 | [[Аян]] || 987 |- ! 825 | [[Сарсенкул]] || 986 |- ! 826 | [[Нурайым]] || 986 |- ! 827 | [[Бибайша]] || 986 |- ! 828 | [[Ханифа]] || 983 |- ! 829 | [[Дара]] || 983 |- ! 830 | [[Зәуре]] || 979 |- ! 831 | [[Кульпаш]] || 977 |- ! 832 | [[Сапаркул]] || 972 |- ! 833 | [[Көркемай]] || 970 |- ! 834 | [[Данель]] || 970 |- ! 835 | [[Рысалды]] || 967 |- ! 836 | [[Гулия]] || 966 |- ! 837 | [[Мансия]] || 965 |- ! 838 | [[Ева]] || 965 |- ! 839 | [[Анаркуль]] || 965 |- ! 840 | [[Загира]] || 964 |- ! 841 | [[Тұмар]] || 963 |- ! 842 | [[Енлик]] || 961 |- ! 843 | [[Бахытжан]] || 961 |- ! 844 | [[Лиана]] || 960 |- ! 845 | [[Жанаргүл]] || 960 |- ! 846 | [[Гүлсара]] || 959 |- ! 847 | [[Алёна]] || 958 |- ! 848 | [[Анжелика]] || 957 |- ! 849 | [[Қырмызы]] || 956 |- ! 850 | [[Айана]] || 952 |- ! 851 | [[Сапура]] || 950 |- ! 852 | [[Кульзада]] || 947 |- ! 853 | [[Құндызай]] || 946 |- ! 854 | [[Шаттық]] || 945 |- ! 855 | [[Нұрбақыт]] || 944 |- ! 856 | [[Нурбике]] || 942 |- ! 857 | [[Самина]] || 940 |- ! 858 | [[Куланда]] || 940 |- ! 859 | [[Айкүнім]] || 940 |- ! 860 | [[Саягуль]] || 938 |- ! 861 | [[Ултуар]] || 937 |- ! 862 | [[Гүлназым]] || 937 |- ! 863 | [[Дильнара]] || 935 |- ! 864 | [[Жанару]] || 935 |- ! 865 | [[Анипа]] || 935 |- ! 866 | [[Аклима]] || 931 |- ! 867 | [[Ақзере]] || 928 |- ! 868 | [[Кульзира]] || 926 |- ! 869 | [[Гульфия]] || 926 |- ! 870 | [[Іңкар]] || 921 |- ! 871 | [[Алсу]] || 920 |- ! 872 | [[Сезим]] || 918 |- ! 873 | [[Рания]] || 916 |- ! 874 | [[Марта]] || 914 |- ! 875 | [[Аксулу]] || 914 |- ! 876 | [[Кырмызы]] || 913 |- ! 877 | [[Ақжібек]] || 912 |- ! 878 | [[Маруа]] || 908 |- ! 879 | [[Нәзира]] || 907 |- ! 880 | [[Нурбиби]] || 907 |- ! 881 | [[Зайнаб]] || 906 |- ! 882 | [[Менсулу]] || 900 |- ! 883 | [[Күнсұлу]] || 899 |- ! 884 | [[Ақторғын]] || 892 |- ! 885 | [[Айза]] || 891 |- ! 886 | [[Саркыт]] || 889 |- ! 887 | [[Амаль]] || 889 |- ! 888 | [[Мирамгуль]] || 888 |- ! 889 | [[Гулзия]] || 888 |- ! 890 | [[Кундызай]] || 884 |- ! 891 | [[Кенже]] || 883 |- ! 892 | [[Шинар]] || 882 |- ! 893 | [[Кулянда]] || 881 |- ! 894 | [[Зубайра]] || 881 |- ! 895 | [[Нұрия]] || 879 |- ! 896 | [[Гүлнәз]] || 878 |- ! 897 | [[Аруана]] || 878 |- ! 898 | [[Шарбану]] || 877 |- ! 899 | [[Дамиля]] || 876 |- ! 900 | [[Райгул]] || 868 |- ! 901 | [[Руфина]] || 866 |- ! 902 | [[Нурсая]] || 865 |- ! 903 | [[Жәудір]] || 865 |- ! 904 | [[Наиля]] || 862 |- ! 905 | [[Данелия]] || 862 |- ! 906 | [[Ақпейіл]] || 862 |- ! 907 | [[Эмилия]] || 860 |- ! 908 | [[Токжан]] || 856 |- ! 909 | [[Эльнура]] || 854 |- ! 910 | [[Анэль]] || 850 |- ! 911 | [[Асылтас]] || 849 |- ! 912 | [[Сагыныш]] || 848 |- ! 913 | [[Мухаббат]] || 848 |- ! 914 | [[Ханзада]] || 847 |- ! 915 | [[Әдина]] || 846 |- ! 916 | [[Фируза]] || 844 |- ! 917 | [[Турсун]] || 842 |- ! 918 | [[Гүлбаршын]] || 841 |- ! 919 | [[Бақтыгүл]] || 838 |- ! 920 | [[Тыныштык]] || 837 |- ! 921 | [[Кульзия]] || 837 |- ! 922 | [[Кенжегүл]] || 836 |- ! 923 | [[Саяна]] || 835 |- ! 924 | [[Бахытгул]] || 834 |- ! 925 | [[Таңнұр]] || 833 |- ! 926 | [[Бахытжамал]] || 833 |- ! 927 | [[Закира]] || 828 |- ! 928 | [[Айбота]] || 828 |- ! 929 | [[Базаргул]] || 827 |- ! 930 | [[Айида]] || 827 |- ! 931 | [[Марфуга]] || 825 |- ! 932 | [[Кайша]] || 824 |- ! 933 | [[Алла]] || 823 |- ! 934 | [[Айымгул]] || 822 |- ! 935 | [[Жұмагүл]] || 821 |- ! 936 | [[Акгуль]] || 821 |- ! 937 | [[Рената]] || 820 |- ! 938 | [[Сапаркуль]] || 818 |- ! 939 | [[Назима]] || 818 |- ! 940 | [[Кундуз]] || 818 |- ! 941 | [[Гулшара]] || 818 |- ! 942 | [[Мейрамкүл]] || 817 |- ! 943 | [[Галя]] || 815 |- ! 944 | [[Арман]] || 815 |- ! 945 | [[Ақмерей]] || 814 |- ! 946 | [[Кунслу]] || 810 |- ! 947 | [[Гульмайра]] || 809 |- ! 948 | [[Зара]] || 808 |- ! 949 | [[Кенжекуль]] || 808 |- ! 950 | [[Айшуақ]] || 802 |- ! 951 | [[Шамшия]] || 799 |- ! 952 | [[Тасним]] || 799 |- ! 953 | [[Қызғалдақ]] || 797 |- ! 954 | [[Ермек]] || 794 |- ! 955 | [[Кулзира]] || 793 |- ! 956 | [[Надия]] || 789 |- ! 957 | [[Олеся]] || 789 |- ! 958 | [[Гүлмарал]] || 787 |- ! 959 | [[Сәбина]] || 785 |- ! 960 | [[Дамеля]] || 785 |- ! 961 | [[Айлуна]] || 784 |- ! 962 | [[Кенжетай]] || 783 |- ! 963 | [[Рано]] || 781 |- ! 964 | [[Жәмила]] || 777 |- ! 965 | [[Эльдана]] || 776 |- ! 966 | [[Нұрайша]] || 776 |- ! 967 | [[Жемис]] || 776 |- ! 968 | [[Ақмоншақ]] || 775 |- ! 969 | [[Эвелина]] || 770 |- ! 970 | [[Гульбакыт]] || 769 |- ! 971 | [[Латифа]] || 767 |- ! 972 | [[Бахыткул]] || 766 |- ! 973 | [[Базаргуль]] || 765 |- ! 974 | [[Гулжанар]] || 764 |- ! 975 | [[Нұрлы]] || 763 |- ! 976 | [[Нурзада]] || 762 |- ! 977 | [[Мархаба]] || 761 |- ! 978 | [[Нұрайна]] || 758 |- ! 979 | [[Нуржан]] || 758 |- ! 980 | [[Гүлнәр]] || 758 |- ! 981 | [[Маржангуль]] || 756 |- ! 982 | [[Линара]] || 756 |- ! 983 | [[Набат]] || 755 |- ! 984 | [[Кулзада]] || 755 |- ! 985 | [[Гулчехра]] || 755 |- ! 986 | [[Гульбарам]] || 755 |- ! 987 | [[Рысгуль]] || 754 |- ! 988 | [[Айсу]] || 752 |- ! 989 | [[Динар]] || 750 |- ! 990 | [[Ардана]] || 750 |- ! 991 | [[Анаргүл]] || 750 |- ! 992 | [[Акгул]] || 750 |- ! 993 | [[Лена]] || 747 |- ! 994 | [[Кулпаш]] || 746 |- ! 995 | [[Еркем]] || 744 |- ! 996 | [[Ақкенже]] || 744 |- ! 997 | [[Кульжамал]] || 742 |- ! 998 | [[Гаукар]] || 742 |- ! 999 | [[Кулайхан]] || 740 |- ! 1000 | [[Кабира]] || 739 |- ! 1001 | [[Ләйла]] || 735 |- ! 1002 | [[Гульжанар]] || 735 |- ! 1003 | [[Асылзада]] || 735 |- ! 1004 | [[Гулжаухар]] || 735 |- ! 1005 | [[Баянсулу]] || 735 |- ! 1006 | [[Анжела]] || 732 |- ! 1007 | [[Назия]] || 731 |- ! 1008 | [[Шынарай]] || 729 |- ! 1009 | [[Зада]] || 728 |- ! 1010 | [[Нурипа]] || 727 |- ! 1011 | [[Анаркул]] || 727 |- ! 1012 | [[Хатира]] || 726 |- ! 1013 | [[Бахтыгул]] || 726 |- ! 1014 | [[Хабиба]] || 725 |- ! 1015 | [[Ақбөбек]] || 722 |- ! 1016 | [[Салия]] || 721 |- ! 1017 | [[Милена]] || 720 |- ! 1018 | [[Лия]] || 718 |- ! 1019 | [[Оразкүл]] || 717 |- ! 1020 | [[Лида]] || 717 |- ! 1021 | [[Алмакуль]] || 717 |- ! 1022 | [[Жұпар]] || 715 |- ! 1023 | [[Айзара]] || 715 |- ! 1024 | [[Шнар]] || 712 |- ! 1025 | [[Баянсұлу]] || 712 |- ! 1026 | [[Ұлбике]] || 710 |- ! 1027 | [[Дилбар]] || 706 |- ! 1028 | [[Мольдир]] || 705 |- ! 1029 | [[Жаңагүл]] || 705 |- ! 1030 | [[Тамина]] || 701 |- ! 1031 | [[Тазагул]] || 701 |- ! 1032 | [[Торғын]] || 699 |- ! 1033 | [[Орынгул]] || 698 |- ! 1034 | [[Кулан]] || 698 |- ! 1035 | [[Мирамкуль]] || 697 |- ! 1036 | [[Макен]] || 697 |- ! 1037 | [[Сұлушаш]] || 696 |- ! 1038 | [[Дурия]] || 696 |- ! 1039 | [[Гульфайруз]] || 694 |- ! 1040 | [[Гульжиян]] || 694 |- ! 1041 | [[Орынгуль]] || 692 |- ! 1042 | [[Сафура]] || 690 |- ! 1043 | [[Пернекуль]] || 690 |- ! 1044 | [[Калдыкуль]] || 690 |- ! 1045 | [[Жайнар]] || 690 |- ! 1046 | [[Насип]] || 689 |- ! 1047 | [[Калимаш]] || 687 |- ! 1048 | [[Бегайым]] || 685 |- ! 1049 | [[Жанслу]] || 683 |- ! 1050 | [[Балайым]] || 683 |- ! 1051 | [[Ильнара]] || 682 |- ! 1052 | [[Ултай]] || 677 |- ! 1053 | [[Зейнеш]] || 677 |- ! 1054 | [[Асемкул]] || 677 |- ! 1055 | [[Бақыткүл]] || 675 |- ! 1056 | [[Насихат]] || 674 |- ! 1057 | [[Назигул]] || 674 |- ! 1058 | [[Жанылхан]] || 674 |- ! 1059 | [[Айдария]] || 673 |- ! 1060 | [[Ултуган]] || 672 |- ! 1061 | [[Нуржанат]] || 671 |- ! 1062 | [[Калдыгул]] || 671 |- ! 1063 | [[Женискуль]] || 670 |- ! 1064 | [[Калдыгуль]] || 669 |- ! 1065 | [[Бегімай]] || 669 |- ! 1066 | [[Айқаракөз]] || 669 |- ! 1067 | [[Райкул]] || 668 |- ! 1068 | [[Жаркын]] || 668 |- ! 1069 | [[Кулсин]] || 666 |- ! 1070 | [[Кульзипа]] || 666 |- ! 1071 | [[Гульнура]] || 666 |- ! 1072 | [[Бағжан]] || 666 |- ! 1073 | [[Айбану]] || 666 |- ! 1074 | [[Сулу]] || 665 |- ! 1075 | [[Казиза]] || 665 |- ! 1076 | [[Дилфуза]] || 665 |- ! 1077 | [[Кенжекул]] || 664 |- ! 1078 | [[Шуга]] || 661 |- ! 1079 | [[Зерде]] || 659 |- ! 1080 | [[Маржанкуль]] || 658 |- ! 1081 | [[Базар]] || 658 |- ! 1082 | [[Аққу]] || 658 |- ! 1083 | [[Асма]] || 657 |- ! 1084 | [[Кульпан]] || 656 |- ! 1085 | [[Бұлбұл]] || 656 |- ! 1086 | [[Бақнұр]] || 655 |- ! 1087 | [[Балерке]] || 655 |- ! 1088 | [[Гулбакыт]] || 654 |- ! 1089 | [[Арухан]] || 654 |- ! 1090 | [[Нұрбану]] || 653 |- ! 1091 | [[Жанылдык]] || 653 |- ! 1092 | [[Гайша]] || 652 |- ! 1093 | [[Майгул]] || 648 |- ! 1094 | [[Күләш]] || 647 |- ! 1095 | [[Несипкуль]] || 645 |- ! 1096 | [[Бахтигул]] || 645 |- ! 1097 | [[Албина]] || 645 |- ! 1098 | [[Алана]] || 645 |- ! 1099 | [[Нурдана]] || 644 |- ! 1100 | [[Гулжамила]] || 643 |- ! 1101 | [[Сабила]] || 642 |- ! 1102 | [[Раян]] || 642 |- ! 1103 | [[Калдыкул]] || 641 |- ! 1104 | [[Ельмира]] || 641 |- ! 1105 | [[Айткүл]] || 641 |- ! 1106 | [[Тарбия]] || 639 |- ! 1107 | [[Гүлжамал]] || 638 |- ! 1108 | [[Дияна]] || 638 |- ! 1109 | [[Гулсая]] || 637 |- ! 1110 | [[Балгын]] || 635 |- ! 1111 | [[Айбала]] || 634 |- ! 1112 | [[Саламат]] || 633 |- ! 1113 | [[Тазагуль]] || 633 |- ! 1114 | [[Варвара]] || 633 |- ! 1115 | [[Калжан]] || 632 |- ! 1116 | [[Акку]] || 632 |- ! 1117 | [[Пернекул]] || 631 |- ! 1118 | [[Зайда]] || 630 |- ! 1119 | [[Аймекен]] || 629 |- ! 1120 | [[Кулпан]] || 626 |- ! 1121 | [[Кульбарам]] || 625 |- ! 1122 | [[Аянұр]] || 625 |- ! 1123 | [[Балдырган]] || 624 |- ! 1124 | [[Аэлита]] || 624 |- ! 1125 | [[Дуйсенкул]] || 623 |- ! 1126 | [[Жангүл]] || 623 |- ! 1127 | [[Акжибек]] || 623 |- ! 1128 | [[Шайзада]] || 622 |- ! 1129 | [[Айкумис]] || 622 |- ! 1130 | [[Ырысты]] || 621 |- ! 1131 | [[Сана]] || 620 |- ! 1132 | [[Бикен]] || 616 |- ! 1133 | [[Дамет]] || 613 |- ! 1134 | [[Виолетта]] || 613 |- ! 1135 | [[Бейсенкуль]] || 613 |- ! 1136 | [[Зарипа]] || 612 |- ! 1137 | [[Саним]] || 611 |- ! 1138 | [[Інкар]] || 610 |- ! 1139 | [[Таисия]] || 609 |- ! 1140 | [[Калипа]] || 608 |- ! 1141 | [[Гулзина]] || 608 |- ! 1142 | [[Атиркуль]] || 608 |- ! 1143 | [[Каншаим]] || 607 |- ! 1144 | [[Гулаим]] || 607 |- ! 1145 | [[Ризагуль]] || 606 |- ! 1146 | [[Жаухар]] || 605 |- ! 1147 | [[Нұржанат]] || 604 |- ! 1148 | [[Гулсин]] || 604 |- ! 1149 | [[Менслу]] || 603 |- ! 1150 | [[Руза]] || 602 |- ! 1151 | [[Гульбахыт]] || 602 |- ! 1152 | [[Айнакуль]] || 601 |- ! 1153 | [[Бахит]] || 600 |- ! 1154 | [[Аина]] || 600 |- ! 1155 | [[Шырай]] || 599 |- ! 1156 | [[Ділдә]] || 599 |- ! 1157 | [[Шарбан]] || 598 |- ! 1158 | [[Сұлу]] || 598 |- ! 1159 | [[Саулет]] || 598 |- ! 1160 | [[Кулия]] || 598 |- ! 1161 | [[Гулистан]] || 598 |- ! 1162 | [[Назкен]] || 597 |- ! 1163 | [[Кулжамал]] || 595 |- ! 1164 | [[Сагила]] || 594 |- ! 1165 | [[Дуйсенкуль]] || 593 |- ! 1166 | [[Нурлы]] || 592 |- ! 1167 | [[Армангуль]] || 592 |- ! 1168 | [[Умитжан]] || 591 |- ! 1169 | [[Кулжахан]] || 591 |- ! 1170 | [[Культай]] || 591 |- ! 1171 | [[Аманкүл]] || 591 |- ! 1172 | [[Адэль]] || 588 |- ! 1173 | [[Алмира]] || 588 |- ! 1174 | [[Қарашаш]] || 587 |- ! 1175 | [[Гулбаршин]] || 587 |- ! 1176 | [[Аймерей]] || 587 |- ! 1177 | [[Кызгалдак]] || 586 |- ! 1178 | [[Мирамкул]] || 584 |- ! 1179 | [[Лола]] || 583 |- ! 1180 | [[Юлдуз]] || 582 |- ! 1181 | [[Наз]] || 582 |- ! 1182 | [[Жансель]] || 582 |- ! 1183 | [[Ғайни]] || 580 |- ! 1184 | [[Гулайна]] || 580 |- ! 1185 | [[Амалия]] || 580 |- ! 1186 | [[Назымгуль]] || 579 |- ! 1187 | [[Бибихан]] || 579 |- ! 1188 | [[Бағдат]] || 579 |- ! 1189 | [[Руслана]] || 578 |- ! 1190 | [[Рыскүл]] || 577 |- ! 1191 | [[Маржанкул]] || 577 |- ! 1192 | [[Женискул]] || 576 |- ! 1193 | [[Айсель]] || 576 |- ! 1194 | [[Ұлдай]] || 575 |- ! 1195 | [[Хафиза]] || 574 |- ! 1196 | [[Рымжан]] || 574 |- ! 1197 | [[Кульбану]] || 574 |- ! 1198 | [[Рухия]] || 573 |- ! 1199 | [[Толкынай]] || 572 |- ! 1200 | [[Азель]] || 572 |- ! 1201 | [[Макбал]] || 571 |- ! 1202 | [[Рысбике]] || 569 |- ! 1203 | [[Нұржайна]] || 568 |- ! 1204 | [[Асылназ]] || 568 |- ! 1205 | [[Гульжихан]] || 567 |- ! 1206 | [[Рсалды]] || 566 |- ! 1207 | [[Рымтай]] || 566 |- ! 1208 | [[Манчук]] || 564 |- ! 1209 | [[Бейбіт]] || 564 |- ! 1210 | [[Ақсәуле]] || 564 |- ! 1211 | [[Шугыла]] || 563 |- ! 1212 | [[Сарбиназ]] || 562 |- ! 1213 | [[Нурганым]] || 561 |- ! 1214 | [[Капиза]] || 561 |- ! 1215 | [[Данна]] || 560 |- ! 1216 | [[Әлфия]] || 559 |- ! 1217 | [[Гүлфайруз]] || 559 |- ! 1218 | [[Сәбира]] || 557 |- ! 1219 | [[Орынгүл]] || 556 |- ! 1220 | [[Жумазия]] || 556 |- ! 1221 | [[Гулайм]] || 556 |- ! 1222 | [[Балсезім]] || 556 |- ! 1223 | [[Зияш]] || 555 |- ! 1224 | [[Ақмейір]] || 555 |- ! 1225 | [[Тамаша]] || 553 |- ! 1226 | [[Нұрсауле]] || 552 |- ! 1227 | [[Миргуль]] || 550 |- ! 1228 | [[Гулсезим]] || 550 |- ! 1229 | [[Шахизада]] || 549 |- ! 1230 | [[Оразгул]] || 549 |- ! 1231 | [[Сулухан]] || 547 |- ! 1232 | [[Азия]] || 547 |- ! 1233 | [[Калдыкыз]] || 546 |- ! 1234 | [[Аршат]] || 546 |- ! 1235 | [[Рымкеш]] || 545 |- ! 1236 | [[Гүлімай]] || 545 |- ! 1237 | [[Акшолпан]] || 545 |- ! 1238 | [[Болган]] || 544 |- ! 1239 | [[Гульжайна]] || 543 |- ! 1240 | [[Нурбала]] || 542 |- ! 1241 | [[Ақзер]] || 541 |- ! 1242 | [[Нармина]] || 540 |- ! 1243 | [[Махпал]] || 540 |- ! 1244 | [[Еңілік]] || 539 |- ! 1245 | [[Адэля]] || 539 |- ! 1246 | [[Маржангул]] || 537 |- ! 1247 | [[Рысгул]] || 536 |- ! 1248 | [[Нармин]] || 536 |- ! 1249 | [[Гульназия]] || 536 |- ! 1250 | [[Агила]] || 536 |- ! 1251 | [[Галима]] || 535 |- ! 1252 | [[Аккумис]] || 535 |- ! 1253 | [[Айтбала]] || 534 |- ! 1254 | [[Таңсұлу]] || 533 |- ! 1255 | [[Жаксыгул]] || 533 |- ! 1256 | [[Бейсенкул]] || 531 |- ! 1257 | [[Куляй]] || 530 |- ! 1258 | [[Бегімсұлу]] || 529 |- ! 1259 | [[Ақбілек]] || 529 |- ! 1260 | [[Жанаркуль]] || 528 |- ! 1261 | [[Күмісай]] || 527 |- ! 1262 | [[Кульнар]] || 527 |- ! 1263 | [[Ая]] || 527 |- ! 1264 | [[Анэля]] || 527 |- ! 1265 | [[Айжарқын]] || 527 |- ! 1266 | [[Ислана]] || 526 |- ! 1267 | [[Гульжаухар]] || 526 |- ! 1268 | [[Тилектес]] || 525 |- ! 1269 | [[Жангуль]] || 525 |- ! 1270 | [[Ақкербез]] || 525 |- ! 1271 | [[Шахноза]] || 524 |- ! 1272 | [[Шахризада]] || 524 |- ! 1273 | [[Гулхан]] || 523 |- ! 1274 | [[Каршыга]] || 522 |- ! 1275 | [[Зинеп]] || 521 |- ! 1276 | [[Гульхан]] || 521 |- ! 1277 | [[Айниса]] || 521 |- ! 1278 | [[Ақару]] || 519 |- ! 1279 | [[Шакира]] || 518 |- ! 1280 | [[Райгүл]] || 518 |- ! 1281 | [[Бакит]] || 518 |- ! 1282 | [[Алау]] || 518 |- ! 1283 | [[Шолпанай]] || 516 |- ! 1284 | [[Кульжахан]] || 516 |- ! 1285 | [[Урзада]] || 515 |- ! 1286 | [[Ақшолпан]] || 515 |- ! 1287 | [[Нұрсила]] || 514 |- ! 1288 | [[Асылхан]] || 513 |- ! 1289 | [[Еркеш]] || 512 |- ! 1290 | [[Акбала]] || 511 |- ! 1291 | [[Ализа]] || 511 |- ! 1292 | [[Орынкүл]] || 510 |- ! 1293 | [[Кулзипа]] || 510 |- ! 1294 | [[Алида]] || 510 |- ! 1295 | [[Айтұмар]] || 510 |- ! 1296 | [[Нарқыз]] || 509 |- ! 1297 | [[Елмира]] || 509 |- ! 1298 | [[Акзия]] || 509 |- ! 1299 | [[Сәлима]] || 508 |- ! 1300 | [[Мейраш]] || 508 |- ! 1301 | [[Дамежан]] || 508 |- ! 1302 | [[Аймереке]] || 508 |- ! 1303 | [[Аймен]] || 508 |- ! 1304 | [[Маруся]] || 507 |- ! 1305 | [[Ирада]] || 507 |- ! 1306 | [[Дидара]] || 507 |- ! 1307 | [[Жансауле]] || 506 |- ! 1308 | [[Керемет]] || 505 |- ! 1309 | [[Сайраш]] || 504 |- ! 1310 | [[Раш]] || 502 |- ! 1311 | [[Севара]] || 502 |- ! 1312 | [[Оралхан]] || 502 |- ! 1313 | [[Алмакул]] || 501 |- ! 1314 | [[Сакыпжамал]] || 500 |- ! 1315 | [[Нуриля]] || 500 |- ! 1316 | [[Эльназ]] || 499 |- ! 1317 | [[Хамида]] || 499 |- ! 1318 | [[Гулнора]] || 499 |- ! 1319 | [[Ажаркуль]] || 499 |- ! 1320 | [[Рамиля]] || 498 |- ! 1321 | [[Канипа]] || 498 |- ! 1322 | [[Нұрзада]] || 497 |- ! 1323 | [[Латипа]] || 497 |- ! 1324 | [[Куляим]] || 497 |- ! 1325 | [[Асема]] || 497 |- ! 1326 | [[Гулбахар]] || 495 |- ! 1327 | [[Аигерим]] || 495 |- ! 1328 | [[Сапаргул]] || 494 |- ! 1329 | [[Зиба]] || 494 |- ! 1330 | [[Елназ]] || 494 |- ! 1331 | [[Тойган]] || 493 |- ! 1332 | [[Бегім]] || 493 |- ! 1333 | [[Сәнім]] || 492 |- ! 1334 | [[Қорлан]] || 492 |- ! 1335 | [[Казима]] || 492 |- ! 1336 | [[Қадиша]] || 491 |- ! 1337 | [[Шекер]] || 490 |- ! 1338 | [[Камал]] || 489 |- ! 1339 | [[Алмажан]] || 489 |- ! 1340 | [[Нәзік]] || 488 |- ! 1341 | [[Лайля]] || 488 |- ! 1342 | [[Гавхар]] || 488 |- ! 1343 | [[Ақнәзік]] || 488 |- ! 1344 | [[Аруай]] || 488 |- ! 1345 | [[Снежана]] || 487 |- ! 1346 | [[Мәлика]] || 487 |- ! 1347 | [[Жамига]] || 486 |- ! 1348 | [[Халия]] || 485 |- ! 1349 | [[Дамина]] || 484 |- ! 1350 | [[Эсмира]] || 482 |- ! 1351 | [[Рауана]] || 478 |- ! 1352 | [[Кумыс]] || 478 |- ! 1353 | [[Зейнегуль]] || 478 |- ! 1354 | [[Казына]] || 477 |- ! 1355 | [[Дияра]] || 477 |- ! 1356 | [[Гүлзия]] || 477 |- ! 1357 | [[Агайша]] || 477 |- ! 1358 | [[Айлан]] || 477 |- ! 1359 | [[Атиркул]] || 476 |- ! 1360 | [[Балзира]] || 476 |- ! 1361 | [[Турсынхан]] || 475 |- ! 1362 | [[Лина]] || 475 |- ! 1363 | [[Орынай]] || 474 |- ! 1364 | [[Инаят]] || 474 |- ! 1365 | [[Жангүлім]] || 474 |- ! 1366 | [[Гулзипа]] || 473 |- ! 1367 | [[Анелия]] || 473 |- ! 1368 | [[Данэлия]] || 472 |- ! 1369 | [[Әсима]] || 472 |- ! 1370 | [[Кулай]] || 471 |- ! 1371 | [[Жумаш]] || 471 |- ! 1372 | [[Гүлсана]] || 469 |- ! 1373 | [[Гульсана]] || 469 |- ! 1374 | [[Гулмайра]] || 468 |- ! 1375 | [[Нүргүл]] || 467 |- ! 1376 | [[Гулайша]] || 467 |- ! 1377 | [[Айжана]] || 467 |- ! 1378 | [[Риана]] || 465 |- ! 1379 | [[Раушангуль]] || 465 |- ! 1380 | [[Кульшара]] || 465 |- ! 1381 | [[Злата]] || 465 |- ! 1382 | [[Камаш]] || 465 |- ! 1383 | [[Жанаркул]] || 464 |- ! 1384 | [[Умыт]] || 463 |- ! 1385 | [[Рысхан]] || 462 |- ! 1386 | [[Гүлжанар]] || 462 |- ! 1387 | [[Жанылган]] || 462 |- ! 1388 | [[Парасат]] || 461 |- ! 1389 | [[Ләйлім]] || 460 |- ! 1390 | [[Улбосин]] || 458 |- ! 1391 | [[Саягүл]] || 458 |- ! 1392 | [[Несип]] || 457 |- ! 1393 | [[Мариам]] || 457 |- ! 1394 | [[Инна]] || 456 |- ! 1395 | [[Кансулу]] || 456 |- ! 1396 | [[Дильяра]] || 456 |- ! 1397 | [[Гульзина]] || 454 |- ! 1398 | [[Айхан]] || 454 |- ! 1399 | [[Ширин]] || 453 |- ! 1400 | [[Бақытнұр]] || 452 |- ! 1401 | [[Ұлту]] || 451 |- ! 1402 | [[Турсынкул]] || 450 |- ! 1403 | [[Алена]] || 450 |- ! 1404 | [[Гульфара]] || 449 |- ! 1405 | [[Гулфайруз]] || 449 |- ! 1406 | [[Малике]] || 448 |- ! 1407 | [[Далида]] || 448 |- ! 1408 | [[Майнур]] || 447 |- ! 1409 | [[Бибісара]] || 446 |- ! 1410 | [[Айжаркын]] || 446 |- ! 1411 | [[Нилуфар]] || 445 |- ! 1412 | [[Турсынкуль]] || 444 |- ! 1413 | [[Залина]] || 444 |- ! 1414 | [[Хадича]] || 442 |- ! 1415 | [[Турсунай]] || 442 |- ! 1416 | [[Айшагүл]] || 441 |- ! 1417 | [[Сагида]] || 440 |- ! 1418 | [[Нұрлыайым]] || 440 |- ! 1419 | [[Мәрия]] || 439 |- ! 1420 | [[Канагат]] || 438 |- ! 1421 | [[Акмоншак]] || 437 |- ! 1422 | [[Жумагыз]] || 436 |- ! 1423 | [[Култай]] || 435 |- ! 1424 | [[Кульгайша]] || 435 |- ! 1425 | [[Кулзия]] || 435 |- ! 1426 | [[Сагадат]] || 434 |- ! 1427 | [[Илана]] || 434 |- ! 1428 | [[Еркеайым]] || 433 |- ! 1429 | [[Бірғаным]] || 433 |- ! 1430 | [[Дамегуль]] || 432 |- ! 1431 | [[Тансулу]] || 431 |- ! 1432 | [[Наима]] || 431 |- ! 1433 | [[Әдемай]] || 431 |- ! 1434 | [[Бибижан]] || 431 |- ! 1435 | [[Эльза]] || 430 |- ! 1436 | [[Турар]] || 430 |- ! 1437 | [[Канзада]] || 430 |- ! 1438 | [[Каншайым]] || 429 |- ! 1439 | [[Жәнел]] || 429 |- ! 1440 | [[Севинч]] || 428 |- ! 1441 | [[Зулпия]] || 428 |- ! 1442 | [[Бибижамал]] || 428 |- ! 1443 | [[Айнакул]] || 428 |- ! 1444 | [[Оразгуль]] || 427 |- ! 1445 | [[Гулжайнар]] || 427 |- ! 1446 | [[Айымхан]] || 427 |- ! 1447 | [[Акслу]] || 426 |- ! 1448 | [[Ансаган]] || 426 |- ! 1449 | [[Умитай]] || 425 |- ! 1450 | [[Гульдария]] || 425 |- ! 1451 | [[Баршагуль]] || 424 |- ! 1452 | [[Кульжиян]] || 422 |- ! 1453 | [[Нурлыгул]] || 420 |- ! 1454 | [[Женисгуль]] || 420 |- ! 1455 | [[Рада]] || 419 |- ! 1456 | [[Айкенже]] || 419 |- ! 1457 | [[Гульстан]] || 418 |- ! 1458 | [[Дильфуза]] || 417 |- ! 1459 | [[Әминә]] || 417 |- ! 1460 | [[Бейбитгуль]] || 417 |- ! 1461 | [[Камария]] || 416 |- ! 1462 | [[Анелья]] || 416 |- ! 1463 | [[Мираш]] || 415 |- ! 1464 | [[Жумагайша]] || 415 |- ! 1465 | [[Айтгул]] || 415 |- ! 1466 | [[Шаттык]] || 414 |- ! 1467 | [[Тлеулес]] || 414 |- ! 1468 | [[Еркинай]] || 412 |- ! 1469 | [[Гульчехра]] || 412 |- ! 1470 | [[Гульзипа]] || 412 |- ! 1471 | [[Саягул]] || 411 |- ! 1472 | [[Нуркуль]] || 411 |- ! 1473 | [[Батес]] || 411 |- ! 1474 | [[Насима]] || 410 |- ! 1475 | [[Каролина]] || 410 |- ! 1476 | [[Шакизат]] || 409 |- ! 1477 | [[Нурбакыт]] || 409 |- ! 1478 | [[Гулдария]] || 409 |- ! 1479 | [[Гулайхан]] || 409 |- ! 1480 | [[Зейне]] || 408 |- ! 1481 | [[Султана]] || 407 |- ! 1482 | [[Кербез]] || 407 |- ! 1483 | [[Карлгаш]] || 407 |- ! 1484 | [[Айшабиби]] || 407 |- ! 1485 | [[Танзиля]] || 405 |- ! 1486 | [[Бейбит]] || 405 |- ! 1487 | [[Нафиса]] || 404 |- ! 1488 | [[Зарифа]] || 404 |- ! 1489 | [[Гулстан]] || 404 |- ! 1490 | [[Бибажар]] || 404 |- ! 1491 | [[Райла]] || 403 |- ! 1492 | [[Мирамгул]] || 403 |- ! 1493 | [[Калбике]] || 403 |- ! 1494 | [[Жанетта]] || 403 |- ! 1495 | [[Рахиля]] || 402 |- ! 1496 | [[Казина]] || 402 |- ! 1497 | [[Зылиха]] || 402 |- ! 1498 | [[Алтынзер]] || 402 |- ! 1499 | [[Азина]] || 402 |- ! 1500 | [[Нуржауган]] || 401 |- ! 1501 | [[Гульсая]] || 401 |- ! 1502 | [[Дильбар]] || 401 |- ! 1503 | [[Сагат]] || 400 |- ! 1504 | [[Жанылай]] || 400 |- ! 1505 | [[Самига]] || 399 |- ! 1506 | [[Баршагул]] || 399 |- ! 1507 | [[Бикеш]] || 399 |- ! 1508 | [[Умутжан]] || 397 |- ! 1509 | [[Захира]] || 397 |- ! 1510 | [[Гүлхан]] || 397 |- ! 1511 | [[Кулжамила]] || 396 |- ! 1512 | [[Камчат]] || 396 |- ! 1513 | [[Гузель]] || 396 |- ! 1514 | [[Гульназира]] || 395 |- ! 1515 | [[Анархан]] || 395 |- ! 1516 | [[Аделья]] || 395 |- ! 1517 | [[Райян]] || 394 |- ! 1518 | [[Нұршуақ]] || 394 |- ! 1519 | [[Кенжеш]] || 394 |- ! 1520 | [[Жупаркуль]] || 393 |- ! 1521 | [[Хиуаз]] || 392 |- ! 1522 | [[Гулмаржан]] || 392 |- ! 1523 | [[Лира]] || 391 |- ! 1524 | [[Карлагаш]] || 391 |- ! 1525 | [[Бикамал]] || 391 |- ! 1526 | [[Балхадиша]] || 390 |- ! 1527 | [[Назлы]] || 388 |- ! 1528 | [[Кулаим]] || 387 |- ! 1529 | [[Алимаш]] || 387 |- ! 1530 | [[Айшанұр]] || 386 |- ! 1531 | [[Тумар]] || 385 |- ! 1532 | [[Фаризат]] || 385 |- ! 1533 | [[Мастура]] || 385 |- ! 1534 | [[Камалия]] || 385 |- ! 1535 | [[Аминат]] || 385 |- ! 1536 | [[Акзер]] || 385 |- ! 1537 | [[Элиф]] || 384 |- ! 1538 | [[Арайлы]] || 384 |- ! 1539 | [[Шакизада]] || 383 |- ! 1540 | [[Жумажан]] || 383 |- ! 1541 | [[Жаудир]] || 383 |- ! 1542 | [[Калбиби]] || 383 |- ! 1543 | [[Багиля]] || 383 |- ! 1544 | [[Жәмилә]] || 382 |- ! 1545 | [[Биби]] || 382 |- ! 1546 | [[Айша Бибі]] || 382 |- ! 1547 | [[Румейса]] || 381 |- ! 1548 | [[Қалима]] || 381 |- ! 1549 | [[Лана]] || 381 |- ! 1550 | [[Данира]] || 381 |- ! 1551 | [[Зибагуль]] || 380 |- ! 1552 | [[Гулзинат]] || 380 |- ! 1553 | [[Рымкуль]] || 379 |- ! 1554 | [[Ақнур]] || 379 |- ! 1555 | [[Шайза]] || 378 |- ! 1556 | [[Нелли]] || 378 |- ! 1557 | [[Несипкул]] || 377 |- ! 1558 | [[Саракуль]] || 376 |- ! 1559 | [[Ақсұлу]] || 376 |- ! 1560 | [[Айтгуль]] || 375 |- ! 1561 | [[Элиза]] || 374 |- ! 1562 | [[Толқынай]] || 374 |- ! 1563 | [[Катима]] || 374 |- ! 1564 | [[Гулдаурен]] || 374 |- ! 1565 | [[Багира]] || 374 |- ! 1566 | [[Нуркамал]] || 373 |- ! 1567 | [[Гүлдария]] || 373 |- ! 1568 | [[Минура]] || 372 |- ! 1569 | [[Райан]] || 371 |- ! 1570 | [[Дилноза]] || 370 |- ! 1571 | [[Оразхан]] || 369 |- ! 1572 | [[Зайтуна]] || 369 |- ! 1573 | [[Дамегул]] || 369 |- ! 1574 | [[Гульфира]] || 368 |- ! 1575 | [[Алтынхан]] || 367 |- ! 1576 | [[Молдыр]] || 366 |- ! 1577 | [[Қызжібек]] || 366 |- ! 1578 | [[Куляйхан]] || 366 |- ! 1579 | [[Зару]] || 366 |- ! 1580 | [[Шамшат]] || 365 |- ! 1581 | [[Инкара]] || 365 |- ! 1582 | [[Айеркем]] || 365 |- ! 1583 | [[Оразгүл]] || 364 |- ! 1584 | [[Марям]] || 364 |- ! 1585 | [[Дильда]] || 364 |- ! 1586 | [[Урхия]] || 363 |- ! 1587 | [[Гулимжан]] || 363 |- ! 1588 | [[Балнура]] || 363 |- ! 1589 | [[Курбанкул]] || 362 |- ! 1590 | [[Жәзира]] || 362 |- ! 1591 | [[Гулбарам]] || 362 |- ! 1592 | [[Антонина]] || 362 |- ! 1593 | [[Жаксыгуль]] || 361 |- ! 1594 | [[Айкүн]] || 361 |- ! 1595 | [[Кулгайша]] || 360 |- ! 1596 | [[Ментай]] || 359 |- ! 1597 | [[Балназым]] || 359 |- ! 1598 | [[Аийда]] || 359 |- ! 1599 | [[Нурайлым]] || 358 |- ! 1600 | [[Шарбат]] || 357 |- ! 1601 | [[Тойдык]] || 357 |- ! 1602 | [[Карагоз]] || 357 |- ! 1603 | [[Жамалхан]] || 357 |- ! 1604 | [[Базаркүл]] || 357 |- ! 1605 | [[Амангайша]] || 357 |- ! 1606 | [[Арманай]] || 357 |- ! 1607 | [[Турган]] || 355 |- ! 1608 | [[Қалдыгүл]] || 355 |- ! 1609 | [[Рыс]] || 354 |- ! 1610 | [[Інжумаржан]] || 354 |- ! 1611 | [[Куттыкыз]] || 353 |- ! 1612 | [[Канат]] || 353 |- ! 1613 | [[Гүлжаухар]] || 353 |- ! 1614 | [[Сумайя]] || 352 |- ! 1615 | [[Казна]] || 352 |- ! 1616 | [[Нұрзат]] || 351 |- ! 1617 | [[Назар]] || 350 |- ! 1618 | [[Жеңісгүл]] || 350 |- ! 1619 | [[Рымбала]] || 349 |- ! 1620 | [[Нұрханым]] || 349 |- ! 1621 | [[Жауқазын]] || 349 |- ! 1622 | [[Тілекші]] || 348 |- ! 1623 | [[Карылга]] || 348 |- ! 1624 | [[Әселхан]] || 348 |- ! 1625 | [[Ахмарал]] || 348 |- ! 1626 | [[Алмажай]] || 348 |- ! 1627 | [[Арзу]] || 348 |- ! 1628 | [[Шакен]] || 347 |- ! 1629 | [[Шамсия]] || 347 |- ! 1630 | [[Гульсин]] || 346 |- ! 1631 | [[Джамила]] || 346 |- ! 1632 | [[Сайлаукуль]] || 345 |- ! 1633 | [[Кульмира]] || 345 |- ! 1634 | [[Зәуреш]] || 345 |- ! 1635 | [[Нарғыз]] || 344 |- ! 1636 | [[Нурзипа]] || 344 |- ! 1637 | [[Кулипа]] || 344 |- ! 1638 | [[Аягуль]] || 344 |- ! 1639 | [[Асмира]] || 343 |- ! 1640 | [[Василиса]] || 343 |- ! 1641 | [[Салидат]] || 342 |- ! 1642 | [[Рысбала]] || 342 |- ! 1643 | [[Жаңылай]] || 342 |- ! 1644 | [[Бибикуль]] || 342 |- ! 1645 | [[Нұрзия]] || 341 |- ! 1646 | [[Кулпаршын]] || 341 |- ! 1647 | [[Келбет]] || 341 |- ! 1648 | [[Қанағат]] || 339 |- ! 1649 | [[Магира]] || 339 |- ! 1650 | [[Айгерым]] || 339 |- ! 1651 | [[Айбиби]] || 338 |- ! 1652 | [[Нурайна]] || 336 |- ! 1653 | [[Кызжибек]] || 336 |- ! 1654 | [[Улту]] || 335 |- ! 1655 | [[Тойжан]] || 335 |- ! 1656 | [[Кумискуль]] || 335 |- ! 1657 | [[Алиана]] || 335 |- ! 1658 | [[Ясин]] || 334 |- ! 1659 | [[Бисара]] || 334 |- ! 1660 | [[Гулназым]] || 333 |- ! 1661 | [[Гүлайна]] || 333 |- ! 1662 | [[Гүлмаржан]] || 333 |- ! 1663 | [[Гулмарал]] || 333 |- ! 1664 | [[Тілектес]] || 332 |- ! 1665 | [[Ақсұңқар]] || 332 |- ! 1666 | [[Аймгуль]] || 332 |- ! 1667 | [[Алтынкүл]] || 332 |- ! 1668 | [[Радмила]] || 331 |- ! 1669 | [[Айжанат]] || 331 |- ! 1670 | [[Хорлан]] || 330 |- ! 1671 | [[Рината]] || 330 |- ! 1672 | [[Рымгуль]] || 330 |- ! 1673 | [[Онласын]] || 330 |- ! 1674 | [[Наталия]] || 330 |- ! 1675 | [[Бибіфатима]] || 330 |- ! 1676 | [[Гулимхан]] || 330 |- ! 1677 | [[Нұрғайша]] || 329 |- ! 1678 | [[Есенкул]] || 329 |- ! 1679 | [[Бағлан]] || 329 |- ! 1680 | [[Шуақ]] || 328 |- ! 1681 | [[Толеу]] || 328 |- ! 1682 | [[Нурлыгуль]] || 328 |- ! 1683 | [[Мархаббат]] || 328 |- ! 1684 | [[Жумакыз]] || 328 |- ! 1685 | [[Әсель]] || 328 |- ! 1686 | [[Гулнұр]] || 328 |- ! 1687 | [[Гүлжауһар]] || 328 |- ! 1688 | [[Нүрила]] || 327 |- ! 1689 | [[Багжан]] || 327 |- ! 1690 | [[Аинур]] || 327 |- ! 1691 | [[Аксана]] || 327 |- ! 1692 | [[Айнар]] || 327 |- ! 1693 | [[Лимара]] || 326 |- ! 1694 | [[Жулдузай]] || 326 |- ! 1695 | [[Дамелия]] || 326 |- ! 1696 | [[Бекайым]] || 326 |- ! 1697 | [[Айсапар]] || 326 |- ! 1698 | [[Умиткуль]] || 325 |- ! 1699 | [[Кулайм]] || 325 |- ! 1700 | [[Шұға]] || 324 |- ! 1701 | [[Нұрбала]] || 324 |- ! 1702 | [[Марьяш]] || 324 |- ! 1703 | [[Курманкуль]] || 323 |- ! 1704 | [[Лэйла]] || 323 |- ! 1705 | [[Женисгул]] || 323 |- ! 1706 | [[Гүлімжан]] || 323 |- ! 1707 | [[Ақжайық]] || 323 |- ! 1708 | [[Нұрғаным]] || 321 |- ! 1709 | [[Найла]] || 321 |- ! 1710 | [[Женис]] || 321 |- ! 1711 | [[Каным]] || 321 |- ! 1712 | [[Аселхан]] || 321 |- ! 1713 | [[Фаузия]] || 320 |- ! 1714 | [[Кулара]] || 320 |- ! 1715 | [[Маржанай]] || 320 |- ! 1716 | [[Гульбахрам]] || 320 |- ! 1717 | [[Гулбахор]] || 320 |- ! 1718 | [[Айшагуль]] || 320 |- ! 1719 | [[Нурзила]] || 319 |- ! 1720 | [[Нигора]] || 319 |- ! 1721 | [[Айсафи]] || 319 |- ! 1722 | [[Альмина]] || 319 |- ! 1723 | [[Даржан]] || 318 |- ! 1724 | [[Пернеш]] || 317 |- ! 1725 | [[Гулназия]] || 317 |- ! 1726 | [[Бейбиткул]] || 317 |- ! 1727 | [[Бақытжамал]] || 317 |- ! 1728 | [[Балия]] || 317 |- ! 1729 | [[Шайзат]] || 316 |- ! 1730 | [[Шынара]] || 316 |- ! 1731 | [[Рыскан]] || 316 |- ! 1732 | [[Әсемкүл]] || 316 |- ! 1733 | [[Қаршыға]] || 315 |- ! 1734 | [[Саруар]] || 314 |- ! 1735 | [[Нуржайна]] || 314 |- ! 1736 | [[Гульмаржан]] || 314 |- ! 1737 | [[Рысгүл]] || 313 |- ! 1738 | [[Танзила]] || 313 |- ! 1739 | [[Дәметкен]] || 313 |- ! 1740 | [[Айбаршын]] || 313 |- ! 1741 | [[Ханым]] || 312 |- ! 1742 | [[Сабиля]] || 312 |- ! 1743 | [[Әдеміай]] || 312 |- ! 1744 | [[Гүлзина]] || 312 |- ! 1745 | [[Акжунис]] || 312 |- ! 1746 | [[Балсулу]] || 311 |- ! 1747 | [[Айлун]] || 311 |- ! 1748 | [[Айсезим]] || 311 |- ! 1749 | [[Толеугайша]] || 310 |- ! 1750 | [[Есенкуль]] || 310 |- ! 1751 | [[Нурбуби]] || 309 |- ! 1752 | [[Сайлаукул]] || 308 |- ! 1753 | [[Гульнафис]] || 308 |- ! 1754 | [[Ақайша]] || 308 |- ! 1755 | [[Сәрсенкүл]] || 307 |- ! 1756 | [[Мейрім]] || 307 |- ! 1757 | [[Кумисхан]] || 307 |- ! 1758 | [[Жупаркул]] || 307 |- ! 1759 | [[Ақгүлім]] || 307 |- ! 1760 | [[Турсынгул]] || 306 |- ! 1761 | [[Майгүл]] || 306 |- ! 1762 | [[Зинат]] || 306 |- ! 1763 | [[Жадира]] || 306 |- ! 1764 | [[Расима]] || 305 |- ! 1765 | [[Нұрсыйла]] || 305 |- ! 1766 | [[Даража]] || 305 |- ! 1767 | [[Балапан]] || 305 |- ! 1768 | [[Асылы]] || 304 |- ! 1769 | [[Ақназ]] || 304 |- ! 1770 | [[Айасыл]] || 304 |- ! 1771 | [[Сумая]] || 303 |- ! 1772 | [[Науат]] || 303 |- ! 1773 | [[Айлара]] || 303 |- ! 1774 | [[Тұрсынгүл]] || 302 |- ! 1775 | [[Саялы]] || 302 |- ! 1776 | [[Сакып]] || 302 |- ! 1777 | [[Озипа]] || 302 |- ! 1778 | [[Гульсым]] || 302 |- ! 1779 | [[Айжулдыз]] || 302 |- ! 1780 | [[Ырысжан]] || 301 |- ! 1781 | [[Маусымжан]] || 301 |- ! 1782 | [[Қарлыға]] || 301 |- ! 1783 | [[Жансәуле]] || 301 |- ! 1784 | [[Гүлжайнар]] || 301 |- ! 1785 | [[Балшекер]] || 301 |- ! 1786 | [[Акайша]] || 301 |- ! 1787 | [[Қуралай]] || 300 |- ! 1788 | [[Зибагул]] || 300 |- ! 1789 | [[Уркия]] || 299 |- ! 1790 | [[Советхан]] || 299 |- ! 1791 | [[Жұмакүл]] || 299 |- ! 1792 | [[Батпа]] || 299 |- ! 1793 | [[Гүлжахан]] || 298 |- ! 1794 | [[Бактыбала]] || 298 |- ! 1795 | [[Бағдагүл]] || 298 |- ! 1796 | [[Ақырыс]] || 298 |- ! 1797 | [[Ажаркул]] || 298 |- ! 1798 | [[Рузана]] || 297 |- ! 1799 | [[Кульжанат]] || 297 |- ! 1800 | [[Күміс]] || 297 |- ! 1801 | [[Жарқын]] || 297 |- ! 1802 | [[Жумагиз]] || 297 |- ! 1803 | [[Дильнура]] || 297 |- ! 1804 | [[Гайнижамал]] || 297 |- ! 1805 | [[Ася]] || 297 |- ! 1806 | [[Гулжихан]] || 297 |- ! 1807 | [[Аймкуль]] || 297 |- ! 1808 | [[Айымкул]] || 297 |- ! 1809 | [[Ақбала]] || 297 |- ! 1810 | [[Аидана]] || 296 |- ! 1811 | [[Айиша]] || 296 |- ! 1812 | [[Улдар]] || 295 |- ! 1813 | [[Ділнәз]] || 295 |- ! 1814 | [[Балганым]] || 295 |- ! 1815 | [[Акзира]] || 295 |- ! 1816 | [[Қамар]] || 294 |- ! 1817 | [[Зибаш]] || 294 |- ! 1818 | [[Турсункуль]] || 293 |- ! 1819 | [[Русалина]] || 293 |- ! 1820 | [[Зульфира]] || 293 |- ! 1821 | [[Ділда]] || 293 |- ! 1822 | [[Бибі]] || 293 |- ! 1823 | [[Сарвиноз]] || 292 |- ! 1824 | [[Асылгуль]] || 292 |- ! 1825 | [[Робия]] || 291 |- ! 1826 | [[Күлшат]] || 291 |- ! 1827 | [[Илья]] || 291 |- ! 1828 | [[Базархан]] || 291 |- ! 1829 | [[Тлекши]] || 290 |- ! 1830 | [[Нуркул]] || 290 |- ! 1831 | [[Гулбахыт]] || 290 |- ! 1832 | [[Розалия]] || 289 |- ! 1833 | [[Кенжехан]] || 289 |- ! 1834 | [[Жанил]] || 289 |- ! 1835 | [[Улбазар]] || 288 |- ! 1836 | [[Эльзира]] || 288 |- ! 1837 | [[Сырга]] || 288 |- ! 1838 | [[Румия]] || 288 |- ! 1839 | [[Заура]] || 288 |- ! 1840 | [[Джумагуль]] || 288 |- ! 1841 | [[Еркегул]] || 288 |- ! 1842 | [[Акбобек]] || 288 |- ! 1843 | [[Адемі]] || 288 |- ! 1844 | [[Ақдана]] || 288 |- ! 1845 | [[Рымкул]] || 287 |- ! 1846 | [[Райхон]] || 287 |- ! 1847 | [[Земфира]] || 287 |- ! 1848 | [[Акжамал]] || 287 |- ! 1849 | [[Шарифа]] || 286 |- ! 1850 | [[Рыскайша]] || 286 |- ! 1851 | [[Париза]] || 286 |- ! 1852 | [[Зейнекуль]] || 286 |- ! 1853 | [[Гульжамила]] || 286 |- ! 1854 | [[Акжаркин]] || 286 |- ! 1855 | [[Урзия]] || 285 |- ! 1856 | [[Сандигуль]] || 285 |- ! 1857 | [[Ләззәт]] || 285 |- ! 1858 | [[Зинеш]] || 285 |- ! 1859 | [[Шахзода]] || 284 |- ! 1860 | [[Шынаргуль]] || 284 |- ! 1861 | [[Сафи]] || 284 |- ! 1862 | [[Гулсум]] || 284 |- ! 1863 | [[Гулимай]] || 284 |- ! 1864 | [[Бейбиткуль]] || 284 |- ! 1865 | [[Адэлина]] || 284 |- ! 1866 | [[Кулпаршин]] || 283 |- ! 1867 | [[Мейрам]] || 283 |- ! 1868 | [[Кульмайра]] || 283 |- ! 1869 | [[Курманай]] || 283 |- ! 1870 | [[Зубайда]] || 283 |- ! 1871 | [[Гульсезим]] || 283 |- ! 1872 | [[Аягүл]] || 283 |- ! 1873 | [[Акдидар]] || 283 |- ! 1874 | [[Амантай]] || 283 |- ! 1875 | [[Асемхан]] || 283 |- ! 1876 | [[Наргуль]] || 282 |- ! 1877 | [[Гулзахира]] || 282 |- ! 1878 | [[Ултусын]] || 281 |- ! 1879 | [[Минара]] || 281 |- ! 1880 | [[Гүлдәурен]] || 281 |- ! 1881 | [[Баянслу]] || 281 |- ! 1882 | [[Адемай]] || 281 |- ! 1883 | [[Мейрамхан]] || 280 |- ! 1884 | [[Карлигаш]] || 280 |- ! 1885 | [[Гулсана]] || 280 |- ! 1886 | [[Бейбитгул]] || 280 |- ! 1887 | [[Айаулым]] || 280 |- ! 1888 | [[Даурия]] || 279 |- ! 1889 | [[Сериккуль]] || 278 |- ! 1890 | [[Кульчат]] || 278 |- ! 1891 | [[Жумаганым]] || 278 |- ! 1892 | [[Бахиткуль]] || 278 |- ! 1893 | [[Мәрзия]] || 277 |- ! 1894 | [[Зинагуль]] || 277 |- ! 1895 | [[Хадижа]] || 276 |- ! 1896 | [[Пакизат]] || 276 |- ! 1897 | [[Катипа]] || 276 |- ! 1898 | [[Гүлвира]] || 276 |- ! 1899 | [[Гулвира]] || 276 |- ! 1900 | [[Нәзерке]] || 275 |- ! 1901 | [[Мәлике]] || 275 |- ! 1902 | [[Аширкуль]] || 275 |- ! 1903 | [[Эленора]] || 274 |- ! 1904 | [[Халипа]] || 274 |- ! 1905 | [[Жайсан]] || 274 |- ! 1906 | [[Фотима]] || 273 |- ! 1907 | [[Кулнар]] || 273 |- ! 1908 | [[Далия]] || 273 |- ! 1909 | [[Гулаш]] || 273 |- ! 1910 | [[Ақкүміс]] || 273 |- ! 1911 | [[Умитхан]] || 272 |- ! 1912 | [[Кулайым]] || 272 |- ! 1913 | [[Кимбат]] || 272 |- ! 1914 | [[Кәмилә]] || 272 |- ! 1915 | [[Жангул]] || 272 |- ! 1916 | [[Аимгуль]] || 272 |- ! 1917 | [[Рана]] || 271 |- ! 1918 | [[Диара]] || 271 |- ! 1919 | [[Динора]] || 271 |- ! 1920 | [[Кумискул]] || 270 |- ! 1921 | [[Марья]] || 270 |- ! 1922 | [[Ира]] || 270 |- ! 1923 | [[Камка]] || 270 |- ! 1924 | [[Шырынкул]] || 269 |- ! 1925 | [[Шынаргул]] || 269 |- ! 1926 | [[Санжан]] || 269 |- ! 1927 | [[Курбанай]] || 269 |- ! 1928 | [[Еркегүл]] || 269 |- ! 1929 | [[Бәтима]] || 269 |- ! 1930 | [[Ақсауле]] || 269 |- ! 1931 | [[Уштап]] || 268 |- ! 1932 | [[Шамшырақ]] || 268 |- ! 1933 | [[Сагдат]] || 268 |- ! 1934 | [[Сапаргуль]] || 268 |- ! 1935 | [[Саракул]] || 267 |- ! 1936 | [[Сандигул]] || 267 |- ! 1937 | [[Курбанкуль]] || 267 |- ! 1938 | [[Батен]] || 267 |- ! 1939 | [[Гулназира]] || 266 |- ! 1940 | [[Балкен]] || 266 |- ! 1941 | [[Ария]] || 266 |- ! 1942 | [[Улдан]] || 265 |- ! 1943 | [[Эмина]] || 265 |- ! 1944 | [[Чолпан]] || 265 |- ! 1945 | [[Умсынай]] || 265 |- ! 1946 | [[Мерейім]] || 265 |- ! 1947 | [[Касиет]] || 265 |- ! 1948 | [[Гузал]] || 265 |- ! 1949 | [[Ақберен]] || 265 |- ! 1950 | [[Аймарал]] || 265 |- ! 1951 | [[Умиткул]] || 264 |- ! 1952 | [[Нұргул]] || 264 |- ! 1953 | [[Лейля]] || 264 |- ! 1954 | [[Айкуль]] || 264 |- ! 1955 | [[Рысканым]] || 263 |- ! 1956 | [[Оралай]] || 263 |- ! 1957 | [[Какима]] || 263 |- ! 1958 | [[Жанира]] || 263 |- ! 1959 | [[Жақсыгүл]] || 263 |- ! 1960 | [[Раъно]] || 262 |- ! 1961 | [[Нурхан]] || 262 |- ! 1962 | [[Мирамкүл]] || 261 |- ! 1963 | [[Нұрбике]] || 261 |- ! 1964 | [[Кунзира]] || 261 |- ! 1965 | [[Дилана]] || 261 |- ! 1966 | [[Алтынжан]] || 261 |- ! 1967 | [[Айяна]] || 261 |- ! 1968 | [[Аиида]] || 261 |- ! 1969 | [[Сапаркүл]] || 260 |- ! 1970 | [[Назымгул]] || 260 |- ! 1971 | [[Кульбаран]] || 260 |- ! 1972 | [[Ботакуз]] || 260 |- ! 1973 | [[Актилек]] || 260 |- ! 1974 | [[Уразгул]] || 259 |- ! 1975 | [[Торгай]] || 259 |- ! 1976 | [[Гулниса]] || 259 |- ! 1977 | [[Айрис]] || 259 |- ! 1978 | [[Сати]] || 258 |- ! 1979 | [[Айганша]] || 258 |- ! 1980 | [[Кункияш]] || 257 |- ! 1981 | [[Гүлшара]] || 257 |- ! 1982 | [[Гульфайрус]] || 257 |- ! 1983 | [[Бексулу]] || 257 |- ! 1984 | [[Закия]] || 256 |- ! 1985 | [[Заида]] || 256 |- ! 1986 | [[Гульбахар]] || 256 |- ! 1987 | [[Альфира]] || 256 |- ! 1988 | [[Аймара]] || 256 |- ! 1989 | [[Фарангиз]] || 255 |- ! 1990 | [[Орик]] || 255 |- ! 1991 | [[Гүлнур]] || 255 |- ! 1992 | [[Биназир]] || 255 |- ! 1993 | [[Бакытнур]] || 255 |- ! 1994 | [[Бинура]] || 255 |- ! 1995 | [[Бинур]] || 255 |- ! 1996 | [[Улжамал]] || 254 |- ! 1997 | [[Муниса]] || 254 |- ! 1998 | [[Калияш]] || 254 |- ! 1999 | [[Аңсар]] || 254 |- ! 2000 | [[Айнамкоз]] || 254 |- ! 2001 | [[Нурзат]] || 253 |- ! 2002 | [[Қуаныш]] || 252 |- ! 2003 | [[Жаркинай]] || 252 |- ! 2004 | [[Динаш]] || 252 |- ! 2005 | [[Насиха]] || 251 |- ! 2006 | [[Пану]] || 251 |- ! 2007 | [[Лаула]] || 251 |- ! 2008 | [[Гульаим]] || 251 |- ! 2009 | [[Анита]] || 251 |- ! 2010 | [[Сайда]] || 250 |- ! 2011 | [[Розалина]] || 250 |- ! 2012 | [[Моншак]] || 250 |- ! 2013 | [[Жеңіскүл]] || 250 |- ! 2014 | [[Алданыш]] || 250 |- ! 2015 | [[Тұрсын]] || 249 |- ! 2016 | [[Жаксыкул]] || 249 |- ! 2017 | [[Айсымбат]] || 249 |- ! 2018 | [[Акбилек]] || 249 |- ! 2019 | [[Айрин]] || 249 |- ! 2020 | [[Нәзигүл]] || 248 |- ! 2021 | [[Нұрсана]] || 248 |- ! 2022 | [[Кулмира]] || 248 |- ! 2023 | [[Жәмиля]] || 248 |- ! 2024 | [[Бактыкул]] || 248 |- ! 2025 | [[Гаухартас]] || 248 |- ! 2026 | [[Нұрсара]] || 247 |- ! 2027 | [[Қарылғаш]] || 247 |- ! 2028 | [[Еркегуль]] || 247 |- ! 2029 | [[Айшагул]] || 247 |- ! 2030 | [[Ажаргуль]] || 247 |- ! 2031 | [[Фаина]] || 246 |- ! 2032 | [[Нұржауған]] || 246 |- ! 2033 | [[Нейла]] || 246 |- ! 2034 | [[Қамажай]] || 246 |- ! 2035 | [[Заря]] || 246 |- ! 2036 | [[Жаксыкуль]] || 246 |- ! 2037 | [[Аягуз]] || 246 |- ! 2038 | [[Кумисжан]] || 245 |- ! 2039 | [[Кунжамал]] || 245 |- ! 2040 | [[Зураш]] || 245 |- ! 2041 | [[Алуаш]] || 245 |- ! 2042 | [[Айтгүл]] || 245 |- ! 2043 | [[Курманкул]] || 244 |- ! 2044 | [[Майкен]] || 244 |- ! 2045 | [[Болсынай]] || 244 |- ! 2046 | [[Гулара]] || 244 |- ! 2047 | [[Балкенже]] || 244 |- ! 2048 | [[Айдидар]] || 244 |- ! 2049 | [[Улганым]] || 243 |- ! 2050 | [[Фатиха]] || 243 |- ! 2051 | [[Аялы]] || 243 |- ! 2052 | [[Альвина]] || 243 |- ! 2053 | [[Райхана]] || 242 |- ! 2054 | [[Адиша]] || 242 |- ! 2055 | [[Айсамал]] || 242 |- ! 2056 | [[Раушангул]] || 241 |- ! 2057 | [[Рәзия]] || 241 |- ! 2058 | [[Нигина]] || 241 |- ! 2059 | [[Назифа]] || 241 |- ! 2060 | [[Майрагуль]] || 241 |- ! 2061 | [[Кундузай]] || 241 |- ! 2062 | [[Жанай]] || 241 |- ! 2063 | [[Гульжана]] || 241 |- ! 2064 | [[Айжанар]] || 241 |- ! 2065 | [[Гулшад]] || 240 |- ! 2066 | [[Гулсинай]] || 240 |- ! 2067 | [[Гафура]] || 240 |- ! 2068 | [[Батиха]] || 240 |- ! 2069 | [[Шахида]] || 239 |- ! 2070 | [[Элвира]] || 239 |- ! 2071 | [[Рузанна]] || 239 |- ! 2072 | [[Нургиза]] || 239 |- ! 2073 | [[Кулдана]] || 239 |- ! 2074 | [[Кайныш]] || 239 |- ! 2075 | [[Капия]] || 239 |- ! 2076 | [[Әмира]] || 239 |- ! 2077 | [[Айпара]] || 239 |- ! 2078 | [[Аигуль]] || 239 |- ! 2079 | [[Пернегул]] || 238 |- ! 2080 | [[Несипхан]] || 238 |- ! 2081 | [[Кулиза]] || 238 |- ! 2082 | [[Жаксылык]] || 238 |- ! 2083 | [[Беназир]] || 238 |- ! 2084 | [[Бейсекуль]] || 238 |- ! 2085 | [[Алфия]] || 238 |- ! 2086 | [[Самия]] || 237 |- ! 2087 | [[Мәрмәр]] || 237 |- ! 2088 | [[Кания]] || 237 |- ! 2089 | [[Есения]] || 237 |- ! 2090 | [[Далила]] || 237 |- ! 2091 | [[Гулім]] || 237 |- ! 2092 | [[Умсын]] || 236 |- ! 2093 | [[Сәулет]] || 236 |- ! 2094 | [[Мия]] || 236 |- ! 2095 | [[Кулшара]] || 236 |- ! 2096 | [[Зейнегул]] || 236 |- ! 2097 | [[Гулсезім]] || 236 |- ! 2098 | [[Гулбахрам]] || 236 |- ! 2099 | [[Айымкуль]] || 236 |- ! 2100 | [[Канслу]] || 235 |- ! 2101 | [[Бибигайша]] || 235 |- ! 2102 | [[Алиман]] || 235 |- ! 2103 | [[Айсел]] || 235 |- ! 2104 | [[Калдыгыз]] || 234 |- ! 2105 | [[Іңкәрім]] || 234 |- ! 2106 | [[Зулкия]] || 234 |- ! 2107 | [[Багит]] || 234 |- ! 2108 | [[Турсынгуль]] || 233 |- ! 2109 | [[Пернекүл]] || 233 |- ! 2110 | [[Кульбан]] || 233 |- ! 2111 | [[Гульниса]] || 233 |- ! 2112 | [[Бахтылы]] || 233 |- ! 2113 | [[Ботагуз]] || 233 |- ! 2114 | [[Гулдерай]] || 232 |- ! 2115 | [[Ауес]] || 232 |- ! 2116 | [[Бахитжамал]] || 232 |- ! 2117 | [[Ұлар]] || 231 |- ! 2118 | [[Мейркуль]] || 231 |- ! 2119 | [[Әйкерім]] || 231 |- ! 2120 | [[Жанылкан]] || 231 |- ! 2121 | [[Марианна]] || 230 |- ! 2122 | [[Құлпынай]] || 230 |- ! 2123 | [[Қалия]] || 230 |- ! 2124 | [[Гульзинат]] || 230 |- ! 2125 | [[Бақжан]] || 230 |- ! 2126 | [[Армангүл]] || 230 |- ! 2127 | [[Гулноза]] || 229 |- ! 2128 | [[Үмітай]] || 228 |- ! 2129 | [[Инеш]] || 228 |- ! 2130 | [[Динагуль]] || 228 |- ! 2131 | [[Гульзахира]] || 228 |- ! 2132 | [[Бірханым]] || 228 |- ! 2133 | [[Ажархан]] || 228 |- ! 2134 | [[Сакипжамал]] || 227 |- ! 2135 | [[Сағира]] || 227 |- ! 2136 | [[Мансура]] || 227 |- ! 2137 | [[Койсын]] || 227 |- ! 2138 | [[Алинура]] || 227 |- ! 2139 | [[Акалтын]] || 227 |- ! 2140 | [[Аиза]] || 227 |- ! 2141 | [[Шынаркуль]] || 226 |- ! 2142 | [[Сапия]] || 226 |- ! 2143 | [[Зинегуль]] || 226 |- ! 2144 | [[Жанеркем]] || 226 |- ! 2145 | [[Сайлау]] || 225 |- ! 2146 | [[Назим]] || 225 |- ! 2147 | [[Каншайм]] || 225 |- ! 2148 | [[Данэля]] || 225 |- ! 2149 | [[Гульсун]] || 225 |- ! 2150 | [[Еркин]] || 225 |- ! 2151 | [[Ғайша]] || 225 |- ! 2152 | [[Балдай]] || 225 |- ! 2153 | [[Балхаш]] || 225 |- ! 2154 | [[Гулбала]] || 225 |- ! 2155 | [[Гулзамира]] || 225 |- ! 2156 | [[Армангул]] || 225 |- ! 2157 | [[Аманбике]] || 225 |- ! 2158 | [[Шырынкуль]] || 224 |- ! 2159 | [[Мубина]] || 224 |- ! 2160 | [[Майрагул]] || 224 |- ! 2161 | [[Кульсум]] || 224 |- ! 2162 | [[Дамелы]] || 224 |- ! 2163 | [[Гулжиян]] || 224 |- ! 2164 | [[Үмітжан]] || 223 |- ! 2165 | [[Сериккайша]] || 223 |- ! 2166 | [[Нейля]] || 223 |- ! 2167 | [[Гульгайша]] || 223 |- ! 2168 | [[Гузаль]] || 223 |- ! 2169 | [[Нурсила]] || 222 |- ! 2170 | [[Оразбике]] || 222 |- ! 2171 | [[Зағипа]] || 222 |- ! 2172 | [[Нурлан]] || 221 |- ! 2173 | [[Майда]] || 221 |- ! 2174 | [[Мариямкуль]] || 221 |- ! 2175 | [[Мейркул]] || 220 |- ! 2176 | [[Майсара]] || 220 |- ! 2177 | [[Лазиза]] || 220 |- ! 2178 | [[Бахтигуль]] || 220 |- ! 2179 | [[Рауия]] || 219 |- ! 2180 | [[Сакыш]] || 219 |- ! 2181 | [[Бадиша]] || 219 |- ! 2182 | [[Гулдарига]] || 219 |- ! 2183 | [[Мидина]] || 218 |- ! 2184 | [[Ляйлим]] || 218 |- ! 2185 | [[Гульназым]] || 218 |- ! 2186 | [[Әлмира]] || 218 |- ! 2187 | [[Бибиажар]] || 218 |- ! 2188 | [[Ырыс]] || 217 |- ! 2189 | [[Панар]] || 217 |- ! 2190 | [[Назымгүл]] || 217 |- ! 2191 | [[Люция]] || 217 |- ! 2192 | [[Илмира]] || 217 |- ! 2193 | [[Нышанкул]] || 216 |- ! 2194 | [[Қаншайым]] || 216 |- ! 2195 | [[Марфуға]] || 216 |- ! 2196 | [[Зинаш]] || 216 |- ! 2197 | [[Бинұр]] || 216 |- ! 2198 | [[Ақлима]] || 216 |- ! 2199 | [[Үкілім]] || 215 |- ! 2200 | [[Нұрдина]] || 215 |- ! 2201 | [[Кумысай]] || 215 |- ! 2202 | [[Капура]] || 215 |- ! 2203 | [[Жансу]] || 215 |- ! 2204 | [[Дилнура]] || 215 |- ! 2205 | [[Бибикул]] || 215 |- ! 2206 | [[Айша-Бибі]] || 215 |- ! 2207 | [[Алияна]] || 215 |- ! 2208 | [[Ранида]] || 214 |- ! 2209 | [[Нурлыхан]] || 214 |- ! 2210 | [[Манара]] || 214 |- ! 2211 | [[Маржангүл]] || 214 |- ! 2212 | [[Зинегул]] || 214 |- ! 2213 | [[Джамал]] || 214 |- ! 2214 | [[Дәриға]] || 214 |- ! 2215 | [[Шамшырак]] || 213 |- ! 2216 | [[Ұлбибі]] || 213 |- ! 2217 | [[Кульпаршин]] || 213 |- ! 2218 | [[Мейіргүл]] || 213 |- ! 2219 | [[Жауһар]] || 213 |- ! 2220 | [[Гульнаш]] || 213 |- ! 2221 | [[Агиба]] || 213 |- ! 2222 | [[Кульжазира]] || 212 |- ! 2223 | [[Кулайна]] || 211 |- ! 2224 | [[Магрифа]] || 211 |- ! 2225 | [[Макира]] || 211 |- ! 2226 | [[Гулнура]] || 211 |- ! 2227 | [[Ұлтуар]] || 210 |- ! 2228 | [[Люба]] || 210 |- ! 2229 | [[Кулбаршин]] || 210 |- ! 2230 | [[Гүлдерай]] || 210 |- ! 2231 | [[Турганкул]] || 209 |- ! 2232 | [[Сандыгуль]] || 209 |- ! 2233 | [[Сажида]] || 209 |- ! 2234 | [[Жанэля]] || 209 |- ! 2235 | [[Кантай]] || 209 |- ! 2236 | [[Әзима]] || 209 |- ! 2237 | [[Тұрсынкүл]] || 208 |- ! 2238 | [[Согдиана]] || 208 |- ! 2239 | [[Таслима]] || 208 |- ! 2240 | [[Калида]] || 208 |- ! 2241 | [[Гүлмайра]] || 208 |- ! 2242 | [[Альдина]] || 208 |- ! 2243 | [[Зилиха]] || 207 |- ! 2244 | [[Эрика]] || 206 |- ! 2245 | [[Нуржамила]] || 206 |- ! 2246 | [[Нұрсулу]] || 206 |- ! 2247 | [[Құттықыз]] || 206 |- ! 2248 | [[Анапия]] || 206 |- ! 2249 | [[Несипжан]] || 205 |- ! 2250 | [[Гульжайнар]] || 205 |- ! 2251 | [[Бакиткуль]] || 205 |- ! 2252 | [[Бибімариям]] || 205 |- ! 2253 | [[Сайёра]] || 204 |- ! 2254 | [[Наташа]] || 204 |- ! 2255 | [[Кульбаршын]] || 204 |- ! 2256 | [[Мафтуна]] || 204 |- ! 2257 | [[Балқия]] || 204 |- ! 2258 | [[Аңсағаным]] || 204 |- ! 2259 | [[Арнагуль]] || 204 |- ! 2260 | [[Қалампыр]] || 203 |- ! 2261 | [[Лескуль]] || 203 |- ! 2262 | [[Каукар]] || 203 |- ! 2263 | [[Жайдары]] || 203 |- ! 2264 | [[Гульдарай]] || 203 |- ! 2265 | [[Ұлназ]] || 202 |- ! 2266 | [[Шахзада]] || 202 |- ! 2267 | [[Турганкуль]] || 202 |- ! 2268 | [[Сағынай]] || 202 |- ! 2269 | [[Мергуль]] || 202 |- ! 2270 | [[Кулзат]] || 202 |- ! 2271 | [[Жаным]] || 202 |- ! 2272 | [[Даная]] || 202 |- ! 2273 | [[Алмахан]] || 202 |- ! 2274 | [[Севиль]] || 201 |- ! 2275 | [[Дүйсенкүл]] || 201 |- ! 2276 | [[Бақытжан]] || 201 |- ! 2277 | [[Асият]] || 201 |- ! 2278 | [[Шахризат]] || 200 |- ! 2279 | [[Ханбибі]] || 200 |- ! 2280 | [[Саулегул]] || 200 |- ! 2281 | [[Клавдия]] || 200 |- ! 2282 | [[Жума]] || 200 |- ! 2283 | [[Аккыз]] || 200 |- ! 2284 | [[Улсерик]] || 199 |- ! 2285 | [[Улман]] || 199 |- ! 2286 | [[Шулпан]] || 199 |- ! 2287 | [[Мара]] || 199 |- ! 2288 | [[Комила]] || 199 |- ! 2289 | [[Гульсина]] || 199 |- ! 2290 | [[Сария]] || 198 |- ! 2291 | [[Мухлиса]] || 198 |- ! 2292 | [[Несибелди]] || 198 |- ! 2293 | [[Нұрлыгүл]] || 198 |- ! 2294 | [[Кульсун]] || 198 |- ! 2295 | [[Кенжекей]] || 198 |- ! 2296 | [[Аккайша]] || 198 |- ! 2297 | [[Альнура]] || 198 |- ! 2298 | [[Чинара]] || 197 |- ! 2299 | [[Тасбике]] || 197 |- ! 2300 | [[Куляйша]] || 197 |- ! 2301 | [[Гульайм]] || 197 |- ! 2302 | [[Бибіажар]] || 197 |- ! 2303 | [[Арайгүл]] || 197 |- ! 2304 | [[Азат]] || 197 |- ! 2305 | [[Азира]] || 197 |- ! 2306 | [[Ақсымбат]] || 197 |- ! 2307 | [[Бахтыкуль]] || 196 |- ! 2308 | [[Алмара]] || 196 |- ! 2309 | [[Арайгуль]] || 196 |- ! 2310 | [[Айкумыс]] || 196 |- ! 2311 | [[Шапагат]] || 195 |- ! 2312 | [[Раушангүл]] || 195 |- ! 2313 | [[Нургүл]] || 195 |- ! 2314 | [[Майнұр]] || 195 |- ! 2315 | [[Лала]] || 195 |- ! 2316 | [[Майса]] || 195 |- ! 2317 | [[Калила]] || 195 |- ! 2318 | [[Каршига]] || 195 |- ! 2319 | [[Афина]] || 195 |- ! 2320 | [[Адилия]] || 195 |- ! 2321 | [[Амани]] || 195 |- ! 2322 | [[Мухсина]] || 194 |- ! 2323 | [[Махфуза]] || 194 |- ! 2324 | [[Зәмзәгүл]] || 194 |- ! 2325 | [[Жаншуақ]] || 194 |- ! 2326 | [[Гульфарида]] || 194 |- ! 2327 | [[Бибизада]] || 194 |- ! 2328 | [[Ұлтай]] || 193 |- ! 2329 | [[Сәндігүл]] || 193 |- ! 2330 | [[Толеухан]] || 193 |- ! 2331 | [[Рузия]] || 193 |- ! 2332 | [[Сағадат]] || 193 |- ! 2333 | [[Кулзина]] || 193 |- ! 2334 | [[Жанипа]] || 193 |- ! 2335 | [[Гүлдариға]] || 193 |- ! 2336 | [[Аширкул]] || 193 |- ! 2337 | [[Балзада]] || 193 |- ! 2338 | [[Айнажан]] || 193 |- ! 2339 | [[Аигул]] || 193 |- ! 2340 | [[Райкүл]] || 192 |- ! 2341 | [[Нагимаш]] || 192 |- ! 2342 | [[Мендигуль]] || 192 |- ! 2343 | [[Нурсара]] || 192 |- ! 2344 | [[Қатира]] || 192 |- ! 2345 | [[Кулимжан]] || 192 |- ! 2346 | [[Кайни]] || 192 |- ! 2347 | [[Әлина]] || 192 |- ! 2348 | [[Дәния]] || 192 |- ! 2349 | [[Барно]] || 192 |- ! 2350 | [[Айымторы]] || 192 |- ! 2351 | [[Райхангуль]] || 191 |- ! 2352 | [[Кульзат]] || 191 |- ! 2353 | [[Дурдона]] || 191 |- ! 2354 | [[Ельдана]] || 191 |- ! 2355 | [[Гульзана]] || 191 |- ! 2356 | [[Аймангуль]] || 191 |- ! 2357 | [[Николь]] || 190 |- ! 2358 | [[Мөлдир]] || 190 |- ! 2359 | [[Несипбала]] || 190 |- ! 2360 | [[Кульжамила]] || 190 |- ! 2361 | [[Казира]] || 190 |- ! 2362 | [[Боранкуль]] || 190 |- ! 2363 | [[Алика]] || 190 |- ! 2364 | [[Алтынсара]] || 190 |- ! 2365 | [[Чарос]] || 189 |- ! 2366 | [[Ырысалды]] || 189 |- ! 2367 | [[Улболган]] || 189 |- ! 2368 | [[Феризат]] || 189 |- ! 2369 | [[Халифа]] || 189 |- ! 2370 | [[Санимай]] || 189 |- ! 2371 | [[Молдір]] || 189 |- ! 2372 | [[Мерейлі]] || 189 |- ! 2373 | [[Загила]] || 189 |- ! 2374 | [[Канзия]] || 189 |- ! 2375 | [[Балмекен]] || 189 |- ! 2376 | [[Бактыкуль]] || 189 |- ! 2377 | [[Пердегул]] || 188 |- ! 2378 | [[Мелек]] || 188 |- ! 2379 | [[Нурсипат]] || 188 |- ! 2380 | [[Кенжебике]] || 188 |- ! 2381 | [[Бибиайша]] || 188 |- ! 2382 | [[Болганай]] || 188 |- ! 2383 | [[Мульдир]] || 187 |- ! 2384 | [[Мендигул]] || 187 |- ! 2385 | [[Курбангул]] || 187 |- ! 2386 | [[Куляра]] || 187 |- ! 2387 | [[Жумахан]] || 187 |- ! 2388 | [[Дамен]] || 187 |- ! 2389 | [[Гульзифа]] || 187 |- ! 2390 | [[Балгерім]] || 187 |- ! 2391 | [[Алипа]] || 187 |- ! 2392 | [[Уазипа]] || 186 |- ! 2393 | [[Снежанна]] || 186 |- ! 2394 | [[Саодат]] || 186 |- ! 2395 | [[Кунсауле]] || 186 |- ! 2396 | [[Кульзайра]] || 186 |- ! 2397 | [[Канымкуль]] || 186 |- ! 2398 | [[Козайым]] || 186 |- ! 2399 | [[Заира]] || 186 |- ! 2400 | [[Бакитжамал]] || 186 |- ! 2401 | [[Бакитжан]] || 186 |- ! 2402 | [[Аспет]] || 186 |- ! 2403 | [[Бибатпа]] || 186 |- ! 2404 | [[Айлы]] || 186 |- ! 2405 | [[Шария]] || 185 |- ! 2406 | [[Равшан]] || 185 |- ! 2407 | [[Рина]] || 185 |- ! 2408 | [[Нурилла]] || 185 |- ! 2409 | [[Кенескуль]] || 185 |- ! 2410 | [[Аилин]] || 185 |- ! 2411 | [[Акыл]] || 185 |- ! 2412 | [[Хаджар]] || 184 |- ! 2413 | [[Слу]] || 184 |- ! 2414 | [[Майрам]] || 184 |- ! 2415 | [[Гүлниса]] || 184 |- ! 2416 | [[Гульзара]] || 184 |- ! 2417 | [[Боранкул]] || 184 |- ! 2418 | [[Гулиза]] || 184 |- ! 2419 | [[Бактигул]] || 184 |- ! 2420 | [[Адила]] || 184 |- ! 2421 | [[Асет]] || 184 |- ! 2422 | [[Шынаркул]] || 183 |- ! 2423 | [[Шаризат]] || 183 |- ! 2424 | [[Саржан]] || 183 |- ! 2425 | [[Назыгуль]] || 183 |- ! 2426 | [[Кыздыгой]] || 183 |- ! 2427 | [[Гүлмерей]] || 183 |- ! 2428 | [[Гульнора]] || 183 |- ! 2429 | [[Бегзат]] || 183 |- ! 2430 | [[Айымкүл]] || 183 |- ! 2431 | [[Адинай]] || 183 |- ! 2432 | [[Ақзия]] || 183 |- ! 2433 | [[Ырысгүл]] || 182 |- ! 2434 | [[Ойгул]] || 182 |- ! 2435 | [[Копей]] || 182 |- ! 2436 | [[Гулшахар]] || 182 |- ! 2437 | [[Алматай]] || 182 |- ! 2438 | [[Шуғыла]] || 181 |- ! 2439 | [[Фаруза]] || 181 |- ! 2440 | [[Сұлужан]] || 181 |- ! 2441 | [[Сайрангуль]] || 181 |- ! 2442 | [[Минаш]] || 181 |- ! 2443 | [[Калбуби]] || 181 |- ! 2444 | [[Жасия]] || 181 |- ! 2445 | [[Гульдарига]] || 181 |- ! 2446 | [[Гулдар]] || 181 |- ! 2447 | [[Айманкуль]] || 181 |- ! 2448 | [[Алевтина]] || 181 |- ! 2449 | [[Айсая]] || 181 |- ! 2450 | [[Акбупе]] || 181 |- ! 2451 | [[Ұлмира]] || 180 |- ! 2452 | [[Улбусин]] || 180 |- ! 2453 | [[Сакен]] || 180 |- ! 2454 | [[Кунсая]] || 180 |- ! 2455 | [[Махбал]] || 180 |- ! 2456 | [[Исмира]] || 180 |- ! 2457 | [[Гульбайра]] || 180 |- ! 2458 | [[Гулпаршын]] || 180 |- ! 2459 | [[Балғаным]] || 180 |- ! 2460 | [[Акманар]] || 180 |- ! 2461 | [[Тәсним]] || 179 |- ! 2462 | [[Саулегуль]] || 179 |- ! 2463 | [[Нуржамол]] || 179 |- ! 2464 | [[Күлжан]] || 179 |- ! 2465 | [[Марпуга]] || 179 |- ! 2466 | [[Мапруза]] || 179 |- ! 2467 | [[Гульбара]] || 179 |- ! 2468 | [[Балмира]] || 179 |- ! 2469 | [[Айсулув]] || 179 |- ! 2470 | [[Набия]] || 178 |- ! 2471 | [[Орындык]] || 178 |- ! 2472 | [[Канзира]] || 178 |- ! 2473 | [[Зиёда]] || 178 |- ! 2474 | [[Бибіайша]] || 178 |- ! 2475 | [[Алтинай]] || 178 |- ! 2476 | [[Аймхан]] || 178 |- ! 2477 | [[Эсманур]] || 177 |- ! 2478 | [[Фирдаус]] || 177 |- ! 2479 | [[Слухан]] || 177 |- ! 2480 | [[Орын]] || 177 |- ! 2481 | [[Майрамгул]] || 177 |- ! 2482 | [[Гүлзинат]] || 177 |- ! 2483 | [[Гюзель]] || 177 |- ! 2484 | [[Бахитгуль]] || 177 |- ! 2485 | [[Айкун]] || 177 |- ! 2486 | [[Ақманат]] || 177 |- ! 2487 | [[Айшакуль]] || 177 |- ! 2488 | [[Айбөпе]] || 177 |- ! 2489 | [[Эсманұр]] || 176 |- ! 2490 | [[Шахаризада]] || 176 |- ! 2491 | [[Рапия]] || 176 |- ! 2492 | [[Таттигуль]] || 176 |- ! 2493 | [[Сайлаухан]] || 176 |- ! 2494 | [[Рамила]] || 176 |- ! 2495 | [[Нурша]] || 176 |- ! 2496 | [[Медине]] || 176 |- ! 2497 | [[Лязиза]] || 176 |- ! 2498 | [[Жайдарман]] || 176 |- ! 2499 | [[Алема]] || 176 |- ! 2500 | [[Ақжайна]] || 176 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Тамерис]] || 175 |- ! 2502 | [[Рамзия]] || 175 |- ! 2503 | [[Диля]] || 175 |- ! 2504 | [[Гульмария]] || 175 |- ! 2505 | [[Агиля]] || 175 |- ! 2506 | [[Эльнора]] || 174 |- ! 2507 | [[Рухшона]] || 174 |- ! 2508 | [[Рабиа]] || 174 |- ! 2509 | [[Меңсұлу]] || 174 |- ! 2510 | [[Нұр]] || 174 |- ! 2511 | [[Нуртай]] || 174 |- ! 2512 | [[Нұрикамал]] || 174 |- ! 2513 | [[Ләзат]] || 174 |- ! 2514 | [[Мариямкул]] || 174 |- ! 2515 | [[Акзада]] || 174 |- ! 2516 | [[Эльвина]] || 173 |- ! 2517 | [[Райкан]] || 173 |- ! 2518 | [[Тамилла]] || 173 |- ! 2519 | [[Илона]] || 173 |- ! 2520 | [[Асылгүл]] || 173 |- ! 2521 | [[Аля]] || 173 |- ! 2522 | [[Ағжан]] || 173 |- ! 2523 | [[Туганай]] || 172 |- ! 2524 | [[Райля]] || 172 |- ! 2525 | [[Сауия]] || 172 |- ! 2526 | [[Нодира]] || 172 |- ! 2527 | [[Мелисса]] || 172 |- ! 2528 | [[Кенжекыз]] || 172 |- ! 2529 | [[Зейнекул]] || 172 |- ! 2530 | [[Зулхия]] || 172 |- ! 2531 | [[Дилафруз]] || 172 |- ! 2532 | [[Гүлстан]] || 172 |- ! 2533 | [[Дилда]] || 172 |- ! 2534 | [[Гульдаурен]] || 172 |- ! 2535 | [[Галияш]] || 172 |- ! 2536 | [[Аман]] || 172 |- ! 2537 | [[Агилаш]] || 172 |- ! 2538 | [[Хамила]] || 171 |- ! 2539 | [[Сүйрік]] || 171 |- ! 2540 | [[Тана]] || 171 |- ! 2541 | [[Зинура]] || 171 |- ! 2542 | [[Гулбахира]] || 171 |- ! 2543 | [[Айяжан]] || 171 |- ! 2544 | [[Ағила]] || 171 |- ! 2545 | [[Тлеужан]] || 170 |- ! 2546 | [[Лейсан]] || 170 |- ! 2547 | [[Доминика]] || 170 |- ! 2548 | [[Ахлима]] || 170 |- ! 2549 | [[Аршын]] || 170 |- ! 2550 | [[Акжолтай]] || 170 |- ! 2551 | [[Аймкул]] || 170 |- ! 2552 | [[Фаиза]] || 169 |- ! 2553 | [[Рианна]] || 169 |- ! 2554 | [[Нүрия]] || 169 |- ! 2555 | [[Қалдыкүл]] || 169 |- ! 2556 | [[Медея]] || 169 |- ! 2557 | [[Каныша]] || 169 |- ! 2558 | [[Жайдар]] || 169 |- ! 2559 | [[Жанарай]] || 169 |- ! 2560 | [[Бибіхан]] || 169 |- ! 2561 | [[Галиябану]] || 169 |- ! 2562 | [[Аруза]] || 169 |- ! 2563 | [[Уразгуль]] || 168 |- ! 2564 | [[Рукия]] || 168 |- ! 2565 | [[Нұржан]] || 168 |- ! 2566 | [[Мендыгуль]] || 168 |- ! 2567 | [[Мүслима]] || 168 |- ! 2568 | [[Зайнап]] || 168 |- ! 2569 | [[Кибат]] || 168 |- ! 2570 | [[Калыш]] || 168 |- ! 2571 | [[Каншай]] || 168 |- ! 2572 | [[Бигуль]] || 168 |- ! 2573 | [[Адас]] || 168 |- ! 2574 | [[Акманат]] || 168 |- ! 2575 | [[Алтнай]] || 168 |- ! 2576 | [[Анаркүл]] || 168 |- ! 2577 | [[Аижан]] || 168 |- ! 2578 | [[Умсындык]] || 167 |- ! 2579 | [[Назигүл]] || 167 |- ! 2580 | [[Мирамгүл]] || 167 |- ! 2581 | [[Нұрилла]] || 167 |- ! 2582 | [[Луина]] || 167 |- ! 2583 | [[Каусәр]] || 167 |- ! 2584 | [[Каинжамал]] || 167 |- ! 2585 | [[Карамат]] || 167 |- ! 2586 | [[Гульайым]] || 167 |- ! 2587 | [[Бакытхан]] || 167 |- ! 2588 | [[Ақсана]] || 167 |- ! 2589 | [[Алемгуль]] || 167 |- ! 2590 | [[Алинур]] || 167 |- ! 2591 | [[Нигара]] || 166 |- ! 2592 | [[Кульзина]] || 166 |- ! 2593 | [[Илия]] || 166 |- ! 2594 | [[Джумакуль]] || 166 |- ! 2595 | [[Атыркуль]] || 166 |- ! 2596 | [[Ай-Ару]] || 166 |- ! 2597 | [[Санимкул]] || 165 |- ! 2598 | [[Гульбадан]] || 165 |- ! 2599 | [[Гулнафис]] || 165 |- ! 2600 | [[Дениза]] || 165 |- ! 2601 | [[Гульжайнат]] || 165 |- ! 2602 | [[Гулгайша]] || 165 |- ! 2603 | [[Ақсамал]] || 165 |- ! 2604 | [[Аманай]] || 165 |- ! 2605 | [[Шакар]] || 164 |- ! 2606 | [[Саяра]] || 164 |- ! 2607 | [[Соня]] || 164 |- ! 2608 | [[Нурсулув]] || 164 |- ! 2609 | [[Кайникамал]] || 164 |- ! 2610 | [[Дилдора]] || 164 |- ! 2611 | [[Гульнази]] || 164 |- ! 2612 | [[Гүлфариза]] || 164 |- ! 2613 | [[Базаргүл]] || 164 |- ! 2614 | [[Бейнегуль]] || 164 |- ! 2615 | [[Бөрте]] || 164 |- ! 2616 | [[Акканым]] || 164 |- ! 2617 | [[Айса]] || 164 |- ! 2618 | [[Улжалғас]] || 163 |- ! 2619 | [[Халила]] || 163 |- ! 2620 | [[Тлеугайша]] || 163 |- ! 2621 | [[Сарагул]] || 163 |- ! 2622 | [[Сальсабиль]] || 163 |- ! 2623 | [[Серикгул]] || 163 |- ! 2624 | [[Мухабат]] || 163 |- ! 2625 | [[Кумысжан]] || 163 |- ! 2626 | [[Зира]] || 163 |- ! 2627 | [[Зағира]] || 163 |- ! 2628 | [[Гулфарида]] || 163 |- ! 2629 | [[Аяш]] || 163 |- ! 2630 | [[Аслы]] || 163 |- ! 2631 | [[Балқадиша]] || 163 |- ! 2632 | [[Араилым]] || 163 |- ! 2633 | [[Айгүлім]] || 163 |- ! 2634 | [[Турганай]] || 162 |- ! 2635 | [[Санимкуль]] || 162 |- ! 2636 | [[Саёра]] || 162 |- ! 2637 | [[Нәзігүл]] || 162 |- ! 2638 | [[Нұрилә]] || 162 |- ! 2639 | [[Магия]] || 162 |- ! 2640 | [[Мадениет]] || 162 |- ! 2641 | [[Кайнижамал]] || 162 |- ! 2642 | [[Жаннель]] || 162 |- ! 2643 | [[Бахытгүл]] || 162 |- ! 2644 | [[Гулзода]] || 162 |- ! 2645 | [[Бубайша]] || 162 |- ! 2646 | [[Бахыткүл]] || 162 |- ! 2647 | [[Айгулим]] || 162 |- ! 2648 | [[Айшахан]] || 162 |- ! 2649 | [[Ұлжарқын]] || 161 |- ! 2650 | [[Шахизат]] || 161 |- ! 2651 | [[Тилла]] || 161 |- ! 2652 | [[Селин]] || 161 |- ! 2653 | [[Назиля]] || 161 |- ! 2654 | [[Кунжан]] || 161 |- ! 2655 | [[Зарима]] || 161 |- ! 2656 | [[Ирода]] || 161 |- ! 2657 | [[Ажаргул]] || 161 |- ! 2658 | [[Сарсекуль]] || 160 |- ! 2659 | [[Лағыл]] || 160 |- ! 2660 | [[Кулсим]] || 160 |- ! 2661 | [[Кульжамиля]] || 160 |- ! 2662 | [[Когаршин]] || 160 |- ! 2663 | [[Замза]] || 160 |- ! 2664 | [[Гульжамиля]] || 160 |- ! 2665 | [[Бейсенкүл]] || 160 |- ! 2666 | [[Винера]] || 160 |- ! 2667 | [[Батба]] || 160 |- ! 2668 | [[Айтбике]] || 160 |- ! 2669 | [[Орынбике]] || 159 |- ! 2670 | [[Мараш]] || 159 |- ! 2671 | [[Кама]] || 159 |- ! 2672 | [[Жалгас]] || 159 |- ! 2673 | [[Ділнұр]] || 159 |- ! 2674 | [[Аксырга]] || 159 |- ! 2675 | [[Шырынкүл]] || 158 |- ! 2676 | [[Таттигул]] || 158 |- ! 2677 | [[Кульмария]] || 158 |- ! 2678 | [[Инесса]] || 158 |- ! 2679 | [[Зайраш]] || 158 |- ! 2680 | [[Елнұр]] || 158 |- ! 2681 | [[Бакжамал]] || 158 |- ! 2682 | [[Гания]] || 158 |- ! 2683 | [[Асемгүл]] || 158 |- ! 2684 | [[Алияш]] || 158 |- ! 2685 | [[Айгерм]] || 158 |- ! 2686 | [[Айнел]] || 158 |- ! 2687 | [[Хатима]] || 157 |- ! 2688 | [[Роксана]] || 157 |- ! 2689 | [[Ситора]] || 157 |- ! 2690 | [[Талшин]] || 157 |- ! 2691 | [[Мәруа]] || 157 |- ! 2692 | [[Марита]] || 157 |- ! 2693 | [[Кулбану]] || 157 |- ! 2694 | [[Кулдар]] || 157 |- ! 2695 | [[Канша]] || 157 |- ! 2696 | [[Збира]] || 157 |- ! 2697 | [[Джанар]] || 157 |- ! 2698 | [[Гулай]] || 157 |- ! 2699 | [[Балслу]] || 157 |- ! 2700 | [[Гакку]] || 157 |- ! 2701 | [[Ақбибі]] || 157 |- ! 2702 | [[Агия]] || 157 |- ! 2703 | [[Сағида]] || 156 |- ! 2704 | [[Сафият]] || 156 |- ! 2705 | [[Наздана]] || 156 |- ! 2706 | [[Кулбаршын]] || 156 |- ! 2707 | [[Майдаш]] || 156 |- ! 2708 | [[Жанакул]] || 156 |- ! 2709 | [[Бакыткан]] || 156 |- ! 2710 | [[Балдырған]] || 156 |- ! 2711 | [[Анифа]] || 156 |- ! 2712 | [[Альфинур]] || 156 |- ! 2713 | [[Акжайык]] || 156 |- ! 2714 | [[Тулеу]] || 155 |- ! 2715 | [[Сагдиана]] || 155 |- ! 2716 | [[Сагима]] || 155 |- ! 2717 | [[Нурбахыт]] || 155 |- ! 2718 | [[Кулпынай]] || 155 |- ! 2719 | [[Қалдықыз]] || 155 |- ! 2720 | [[Дианна]] || 155 |- ! 2721 | [[Гульзайра]] || 155 |- ! 2722 | [[Еркеназым]] || 155 |- ! 2723 | [[Жанылтай]] || 155 |- ! 2724 | [[Гулизат]] || 155 |- ! 2725 | [[Бубихан]] || 155 |- ! 2726 | [[Бахитжан]] || 155 |- ! 2727 | [[Батиш]] || 155 |- ! 2728 | [[Атиргул]] || 155 |- ! 2729 | [[Ануза]] || 155 |- ! 2730 | [[Тынышкуль]] || 154 |- ! 2731 | [[Онай]] || 154 |- ! 2732 | [[Пернегуль]] || 154 |- ! 2733 | [[Нұрым]] || 154 |- ! 2734 | [[Кунимай]] || 154 |- ! 2735 | [[Маржанкүл]] || 154 |- ! 2736 | [[Гульбагира]] || 154 |- ! 2737 | [[Гульбар]] || 154 |- ! 2738 | [[Гүлзипа]] || 154 |- ! 2739 | [[Гульфариза]] || 154 |- ! 2740 | [[Бахар]] || 154 |- ! 2741 | [[Аягул]] || 154 |- ! 2742 | [[Альфина]] || 154 |- ! 2743 | [[Шарафат]] || 153 |- ! 2744 | [[Даригул]] || 153 |- ! 2745 | [[Гуляш]] || 153 |- ! 2746 | [[Жанасыл]] || 153 |- ! 2747 | [[Бибиш]] || 153 |- ! 2748 | [[Гуланда]] || 153 |- ! 2749 | [[Бибит]] || 153 |- ! 2750 | [[Акторгын]] || 153 |- ! 2751 | [[Ширинкуль]] || 152 |- ! 2752 | [[Рыстай]] || 152 |- ! 2753 | [[Меруэрт]] || 152 |- ! 2754 | [[Кульсин]] || 152 |- ! 2755 | [[Кульнара]] || 152 |- ! 2756 | [[Канымкул]] || 152 |- ! 2757 | [[Гулфара]] || 152 |- ! 2758 | [[Джанат]] || 152 |- ! 2759 | [[Гулзар]] || 152 |- ! 2760 | [[Акдана]] || 152 |- ! 2761 | [[Уразкуль]] || 151 |- ! 2762 | [[Сейсекуль]] || 151 |- ! 2763 | [[Сандина]] || 151 |- ! 2764 | [[Сұлухан]] || 151 |- ! 2765 | [[Райхона]] || 151 |- ! 2766 | [[Нұржанар]] || 151 |- ! 2767 | [[Нурлыкыз]] || 151 |- ! 2768 | [[Нышанкуль]] || 151 |- ! 2769 | [[Кулжанат]] || 151 |- ! 2770 | [[Күнімай]] || 151 |- ! 2771 | [[Кыздаркуль]] || 151 |- ! 2772 | [[Замзам]] || 151 |- ! 2773 | [[Жаңылхан]] || 151 |- ! 2774 | [[Гульдар]] || 151 |- ! 2775 | [[Аслима]] || 151 |- ! 2776 | [[Алем]] || 151 |- ! 2777 | [[Фазила]] || 150 |- ! 2778 | [[Серікгүл]] || 150 |- ! 2779 | [[Райза]] || 150 |- ! 2780 | [[Тиштык]] || 150 |- ! 2781 | [[Наргис]] || 150 |- ! 2782 | [[Назымкуль]] || 150 |- ! 2783 | [[Қалжан]] || 150 |- ! 2784 | [[Кадыша]] || 150 |- ! 2785 | [[Гүлжаз]] || 150 |- ! 2786 | [[Балгайша]] || 150 |- ! 2787 | [[Бакиткул]] || 150 |- ! 2788 | [[Аманжол]] || 150 |- ! 2789 | [[Шаркуль]] || 149 |- ! 2790 | [[Кульзейнеп]] || 149 |- ! 2791 | [[Гүлбахар]] || 149 |- ! 2792 | [[Батимаш]] || 149 |- ! 2793 | [[Урик]] || 148 |- ! 2794 | [[Ұлзада]] || 148 |- ! 2795 | [[Улзира]] || 148 |- ! 2796 | [[Ракия]] || 148 |- ! 2797 | [[Саулетай]] || 148 |- ! 2798 | [[Пакиза]] || 148 |- ! 2799 | [[Мехрибан]] || 148 |- ! 2800 | [[Кулбала]] || 148 |- ! 2801 | [[Мадия]] || 148 |- ! 2802 | [[Кыздаркул]] || 148 |- ! 2803 | [[Журсин]] || 148 |- ! 2804 | [[Зәбира]] || 148 |- ! 2805 | [[Жанакуль]] || 148 |- ! 2806 | [[Бакитгуль]] || 148 |- ! 2807 | [[Асылгул]] || 148 |- ! 2808 | [[Гулжахон]] || 148 |- ! 2809 | [[Багитжамал]] || 148 |- ! 2810 | [[Асал]] || 148 |- ! 2811 | [[Саулекуль]] || 147 |- ! 2812 | [[Ранай]] || 147 |- ! 2813 | [[Нуризат]] || 147 |- ! 2814 | [[Нуржанар]] || 147 |- ! 2815 | [[Науша]] || 147 |- ! 2816 | [[Күлаш]] || 147 |- ! 2817 | [[Жәннәт]] || 147 |- ! 2818 | [[Гульзамира]] || 147 |- ! 2819 | [[Гуляйм]] || 147 |- ! 2820 | [[Ғажайып]] || 147 |- ! 2821 | [[Гулзагира]] || 147 |- ! 2822 | [[Айкул]] || 147 |- ! 2823 | [[Турсункул]] || 146 |- ! 2824 | [[Рыста]] || 146 |- ! 2825 | [[Тажикуль]] || 146 |- ! 2826 | [[Сарра]] || 146 |- ! 2827 | [[Сарсенгул]] || 146 |- ! 2828 | [[Назыгүл]] || 146 |- ! 2829 | [[Кулзинат]] || 146 |- ! 2830 | [[Калдан]] || 146 |- ! 2831 | [[Еркетай]] || 146 |- ! 2832 | [[Дильнур]] || 146 |- ! 2833 | [[Жанилсин]] || 146 |- ! 2834 | [[Гулзабира]] || 146 |- ! 2835 | [[Балсая]] || 146 |- ! 2836 | [[Бақтылы]] || 146 |- ! 2837 | [[Ажара]] || 146 |- ! 2838 | [[Турсуной]] || 145 |- ! 2839 | [[Турсунгуль]] || 145 |- ! 2840 | [[Руфия]] || 145 |- ! 2841 | [[Наркес]] || 145 |- ! 2842 | [[Дархан]] || 145 |- ! 2843 | [[Гульбахира]] || 145 |- ! 2844 | [[Бижан]] || 145 |- ! 2845 | [[Аксункар]] || 145 |- ! 2846 | [[Айманкул]] || 145 |- ! 2847 | [[Ақсүйрік]] || 145 |- ! 2848 | [[Шакура]] || 144 |- ! 2849 | [[Сындар]] || 144 |- ! 2850 | [[Саулекул]] || 144 |- ! 2851 | [[Толкин]] || 144 |- ! 2852 | [[Құрманкүл]] || 144 |- ! 2853 | [[Марьяна]] || 144 |- ! 2854 | [[Кәмшәт]] || 144 |- ! 2855 | [[Әтіркүл]] || 144 |- ! 2856 | [[Жанзира]] || 144 |- ! 2857 | [[Гульзагира]] || 144 |- ! 2858 | [[Турсунхан]] || 143 |- ! 2859 | [[Флюра]] || 143 |- ! 2860 | [[Ұлсерік]] || 143 |- ! 2861 | [[Фарзана]] || 143 |- ! 2862 | [[Нұрару]] || 143 |- ! 2863 | [[Гүлдерайым]] || 143 |- ! 2864 | [[Дильбара]] || 143 |- ! 2865 | [[Арианна]] || 143 |- ! 2866 | [[Эсма]] || 142 |- ! 2867 | [[Унзила]] || 142 |- ! 2868 | [[Ульжан]] || 142 |- ! 2869 | [[Раида]] || 142 |- ! 2870 | [[Раухан]] || 142 |- ! 2871 | [[Нагипа]] || 142 |- ! 2872 | [[Мейір]] || 142 |- ! 2873 | [[Гюльнара]] || 142 |- ! 2874 | [[Балкумис]] || 142 |- ! 2875 | [[Аимкуль]] || 142 |- ! 2876 | [[Чинар]] || 141 |- ! 2877 | [[Улбиби]] || 141 |- ! 2878 | [[Мензипа]] || 141 |- ! 2879 | [[Мафруза]] || 141 |- ! 2880 | [[Калиман]] || 141 |- ! 2881 | [[Кенжекүл]] || 141 |- ! 2882 | [[Гульшира]] || 141 |- ! 2883 | [[Даригуль]] || 141 |- ! 2884 | [[Балкерім]] || 141 |- ! 2885 | [[Баянгуль]] || 141 |- ! 2886 | [[Бисенкуль]] || 141 |- ! 2887 | [[Адэлия]] || 141 |- ! 2888 | [[Ұлсана]] || 140 |- ! 2889 | [[Уміт]] || 140 |- ! 2890 | [[Кумус]] || 140 |- ! 2891 | [[Зиада]] || 140 |- ! 2892 | [[Дакен]] || 140 |- ! 2893 | [[Әлбина]] || 140 |- ! 2894 | [[Жансел]] || 140 |- ! 2895 | [[Айханша]] || 140 |- ! 2896 | [[Тұмарым]] || 139 |- ! 2897 | [[Ширинкул]] || 139 |- ! 2898 | [[Сакан]] || 139 |- ! 2899 | [[Елнура]] || 139 |- ! 2900 | [[Гульшахар]] || 139 |- ! 2901 | [[Гульшарат]] || 139 |- ! 2902 | [[Баршагүл]] || 139 |- ! 2903 | [[Алайя]] || 139 |- ! 2904 | [[Айсулыу]] || 139 |- ! 2905 | [[Аманбала]] || 139 |- ! 2906 | [[Амиля]] || 139 |- ! 2907 | [[Улзада]] || 138 |- ! 2908 | [[Тажигул]] || 138 |- ! 2909 | [[Сейсенкуль]] || 138 |- ! 2910 | [[Насипа]] || 138 |- ! 2911 | [[Күлән]] || 138 |- ! 2912 | [[Қалбибі]] || 138 |- ! 2913 | [[Күлзира]] || 138 |- ! 2914 | [[Маруса]] || 138 |- ! 2915 | [[Жәннат]] || 138 |- ! 2916 | [[Гүлханым]] || 138 |- ! 2917 | [[Жанаткуль]] || 138 |- ! 2918 | [[Елнара]] || 138 |- ! 2919 | [[Гулбайра]] || 138 |- ! 2920 | [[Виталина]] || 138 |- ! 2921 | [[Алира]] || 138 |- ! 2922 | [[Улсара]] || 137 |- ! 2923 | [[Умытжан]] || 137 |- ! 2924 | [[Рәбия]] || 137 |- ! 2925 | [[Нәзипа]] || 137 |- ! 2926 | [[Майрамгуль]] || 137 |- ! 2927 | [[Марияхан]] || 137 |- ! 2928 | [[Кулятай]] || 137 |- ! 2929 | [[Данеш]] || 137 |- ! 2930 | [[Гуль]] || 137 |- ! 2931 | [[Есенгул]] || 137 |- ! 2932 | [[Гулбиби]] || 137 |- ! 2933 | [[Гулжамол]] || 137 |- ! 2934 | [[Айпарша]] || 137 |- ! 2935 | [[Абиба]] || 137 |- ! 2936 | [[Алинұр]] || 137 |- ! 2937 | [[Улдархан]] || 136 |- ! 2938 | [[Рыскен]] || 136 |- ! 2939 | [[Таснима]] || 136 |- ! 2940 | [[Мейргуль]] || 136 |- ! 2941 | [[Күнайым]] || 136 |- ! 2942 | [[Зинакуль]] || 136 |- ! 2943 | [[Илан]] || 136 |- ! 2944 | [[Гүлбағым]] || 136 |- ! 2945 | [[Елеусиз]] || 136 |- ! 2946 | [[Аят]] || 136 |- ! 2947 | [[Бакытты]] || 136 |- ! 2948 | [[Алеся]] || 136 |- ! 2949 | [[Уржан]] || 135 |- ! 2950 | [[Раянна]] || 135 |- ! 2951 | [[Салимаш]] || 135 |- ! 2952 | [[Нурайша]] || 135 |- ! 2953 | [[Гүлбибі]] || 135 |- ! 2954 | [[Дамила]] || 135 |- ! 2955 | [[Бибигүл]] || 135 |- ! 2956 | [[Бахытхан]] || 135 |- ! 2957 | [[Айдан]] || 135 |- ! 2958 | [[Улдаш]] || 134 |- ! 2959 | [[Салиман]] || 134 |- ! 2960 | [[Назыгул]] || 134 |- ! 2961 | [[Назмина]] || 134 |- ! 2962 | [[Орынбала]] || 134 |- ! 2963 | [[Кулмария]] || 134 |- ! 2964 | [[Конырша]] || 134 |- ! 2965 | [[Зүлфия]] || 134 |- ! 2966 | [[Гульмарал]] || 134 |- ! 2967 | [[Дамель]] || 134 |- ! 2968 | [[Гүлжаһан]] || 134 |- ! 2969 | [[Багжамал]] || 134 |- ! 2970 | [[Бэлла]] || 134 |- ! 2971 | [[Бинара]] || 134 |- ! 2972 | [[Алтынганым]] || 134 |- ! 2973 | [[Анора]] || 134 |- ! 2974 | [[Алтынбике]] || 134 |- ! 2975 | [[Адемау]] || 134 |- ! 2976 | [[Аим]] || 134 |- ! 2977 | [[Айтбиби]] || 134 |- ! 2978 | [[Акжунус]] || 134 |- ! 2979 | [[Адиа]] || 134 |- ! 2980 | [[Ақмөр]] || 134 |- ! 2981 | [[Савле]] || 133 |- ! 2982 | [[Сенім]] || 133 |- ! 2983 | [[Нарима]] || 133 |- ! 2984 | [[Нәзгүл]] || 133 |- ! 2985 | [[Кульмаш]] || 133 |- ! 2986 | [[Куанышкул]] || 133 |- ! 2987 | [[Зиякуль]] || 133 |- ! 2988 | [[Дилдаш]] || 133 |- ! 2989 | [[Жанелья]] || 133 |- ! 2990 | [[Балсұлу]] || 133 |- ! 2991 | [[Агата]] || 133 |- ! 2992 | [[Айдин]] || 133 |- ! 2993 | [[Рауа]] || 132 |- ! 2994 | [[Сайрангул]] || 132 |- ! 2995 | [[Саянұр]] || 132 |- ! 2996 | [[Тарбие]] || 132 |- ! 2997 | [[Нүрилә]] || 132 |- ! 2998 | [[Кульдана]] || 132 |- ! 2999 | [[Кулжакан]] || 132 |- ! 3000 | [[Күлімхан]] || 132 |- ! 3001 | [[Забида]] || 132 |- ! 3002 | [[Гулфия]] || 132 |- ! 3003 | [[Жансезим]] || 132 |- ! 3004 | [[Жанагүл]] || 132 |- ! 3005 | [[Ақұлпа]] || 132 |- ! 3006 | [[Агжан]] || 132 |- ! 3007 | [[Айгерем]] || 132 |- ! 3008 | [[Акмерей]] || 132 |- ! 3009 | [[Шайкуль]] || 131 |- ! 3010 | [[Сараш]] || 131 |- ! 3011 | [[Майжан]] || 131 |- ! 3012 | [[Зейнехан]] || 131 |- ! 3013 | [[Бибіжамал]] || 131 |- ! 3014 | [[Владислава]] || 131 |- ! 3015 | [[Ақнар]] || 131 |- ! 3016 | [[Аксамал]] || 131 |- ! 3017 | [[Тұнық]] || 130 |- ! 3018 | [[Ярослава]] || 130 |- ! 3019 | [[Таира]] || 130 |- ! 3020 | [[Нәркес]] || 130 |- ! 3021 | [[Мирагуль]] || 130 |- ! 3022 | [[Максат]] || 130 |- ! 3023 | [[Лескул]] || 130 |- ! 3024 | [[Кунзипа]] || 130 |- ! 3025 | [[Кенескул]] || 130 |- ! 3026 | [[Жумаслу]] || 130 |- ! 3027 | [[Елина]] || 130 |- ! 3028 | [[Гүлбарам]] || 130 |- ! 3029 | [[Гулфайрус]] || 130 |- ! 3030 | [[Данэль]] || 130 |- ! 3031 | [[Багым]] || 130 |- ! 3032 | [[Бубисара]] || 130 |- ! 3033 | [[Акбиби]] || 130 |- ! 3034 | [[Адэма]] || 130 |- ! 3035 | [[Уасила]] || 129 |- ! 3036 | [[Тынышкул]] || 129 |- ! 3037 | [[Узилдик]] || 129 |- ! 3038 | [[Сақыпжамал]] || 129 |- ! 3039 | [[Санди]] || 129 |- ! 3040 | [[Сакина]] || 129 |- ! 3041 | [[Тлеукен]] || 129 |- ! 3042 | [[Секер]] || 129 |- ! 3043 | [[Патма]] || 129 |- ! 3044 | [[Кульшира]] || 129 |- ! 3045 | [[Меиз]] || 129 |- ! 3046 | [[Магиза]] || 129 |- ! 3047 | [[Кулбарам]] || 129 |- ! 3048 | [[Гулноз]] || 129 |- ! 3049 | [[Арша]] || 129 |- ! 3050 | [[Амилия]] || 129 |- ! 3051 | [[Үміткүл]] || 128 |- ! 3052 | [[Шынаргүл]] || 128 |- ! 3053 | [[Сафиназ]] || 128 |- ! 3054 | [[Саадат]] || 128 |- ! 3055 | [[Мәншук]] || 128 |- ! 3056 | [[Миуа]] || 128 |- ! 3057 | [[Маруаш]] || 128 |- ! 3058 | [[Мавлюда]] || 128 |- ! 3059 | [[Маира]] || 128 |- ! 3060 | [[Кулбиби]] || 128 |- ! 3061 | [[Канбиби]] || 128 |- ! 3062 | [[Гулфариза]] || 128 |- ! 3063 | [[Вазира]] || 128 |- ! 3064 | [[Бахтыкул]] || 128 |- ! 3065 | [[Ұлман]] || 127 |- ! 3066 | [[Тураш]] || 127 |- ! 3067 | [[Уржамал]] || 127 |- ! 3068 | [[Мумина]] || 127 |- ! 3069 | [[Маряш]] || 127 |- ! 3070 | [[Маржона]] || 127 |- ! 3071 | [[Манура]] || 127 |- ! 3072 | [[Кумусай]] || 127 |- ! 3073 | [[Март]] || 127 |- ! 3074 | [[Күлсара]] || 127 |- ! 3075 | [[Каракас]] || 127 |- ! 3076 | [[Ділбар]] || 127 |- ! 3077 | [[Гүлнүр]] || 127 |- ! 3078 | [[Гулзейнеп]] || 127 |- ! 3079 | [[Бахаргүл]] || 127 |- ! 3080 | [[Арайгул]] || 127 |- ! 3081 | [[Адемы]] || 127 |- ! 3082 | [[Асемжан]] || 127 |- ! 3083 | [[Ұлсая]] || 126 |- ! 3084 | [[Саулехан]] || 126 |- ! 3085 | [[Сейсенкул]] || 126 |- ! 3086 | [[Нелля]] || 126 |- ! 3087 | [[Мугульсум]] || 126 |- ! 3088 | [[Калдигул]] || 126 |- ! 3089 | [[Бибихадиша]] || 126 |- ! 3090 | [[Багилаш]] || 126 |- ! 3091 | [[Балкаш]] || 126 |- ! 3092 | [[Бибатима]] || 126 |- ! 3093 | [[Гулина]] || 126 |- ! 3094 | [[Агзия]] || 126 |- ! 3095 | [[Асиля]] || 126 |- ! 3096 | [[Айжарық]] || 126 |- ! 3097 | [[Амандык]] || 126 |- ! 3098 | [[Флора]] || 125 |- ! 3099 | [[Шәрбат]] || 125 |- ! 3100 | [[Сандыгаш]] || 125 |- ! 3101 | [[Орынжан]] || 125 |- ! 3102 | [[Куанышкуль]] || 125 |- ! 3103 | [[Зульфат]] || 125 |- ! 3104 | [[Зулайха]] || 125 |- ! 3105 | [[Данекуль]] || 125 |- ! 3106 | [[Бибіжан]] || 125 |- ! 3107 | [[Гулдариха]] || 125 |- ! 3108 | [[Асу]] || 125 |- ! 3109 | [[Бифатима]] || 125 |- ! 3110 | [[Адима]] || 125 |- ! 3111 | [[Аиым]] || 125 |- ! 3112 | [[Турдыхан]] || 124 |- ! 3113 | [[Хафса]] || 124 |- ! 3114 | [[Раййана]] || 124 |- ! 3115 | [[Талига]] || 124 |- ! 3116 | [[Нурсулыу]] || 124 |- ! 3117 | [[Насипкуль]] || 124 |- ! 3118 | [[Мейрхан]] || 124 |- ! 3119 | [[Күлзада]] || 124 |- ! 3120 | [[Лиман]] || 124 |- ! 3121 | [[Майрамкул]] || 124 |- ! 3122 | [[Кулсинай]] || 124 |- ! 3123 | [[Лилиана]] || 124 |- ! 3124 | [[Зита]] || 124 |- ! 3125 | [[Зинагул]] || 124 |- ! 3126 | [[Әния]] || 124 |- ! 3127 | [[Гүлбахыт]] || 124 |- ! 3128 | [[Аянур]] || 124 |- ! 3129 | [[Айшакул]] || 124 |- ! 3130 | [[Элла]] || 123 |- ! 3131 | [[Раихан]] || 123 |- ! 3132 | [[Софи]] || 123 |- ! 3133 | [[Розия]] || 123 |- ! 3134 | [[Онал]] || 123 |- ! 3135 | [[Мейрим]] || 123 |- ! 3136 | [[Ляля]] || 123 |- ! 3137 | [[Қамарсұлу]] || 123 |- ! 3138 | [[Магираш]] || 123 |- ! 3139 | [[Кулзейнеп]] || 123 |- ! 3140 | [[Зиягуль]] || 123 |- ! 3141 | [[Бибинұр]] || 123 |- ! 3142 | [[Баянкуль]] || 123 |- ! 3143 | [[Бегаим]] || 123 |- ! 3144 | [[Айнұра]] || 123 |- ! 3145 | [[Арзыгүл]] || 123 |- ! 3146 | [[Аия]] || 123 |- ! 3147 | [[Акима]] || 123 |- ! 3148 | [[Туймеш]] || 122 |- ! 3149 | [[Радмира]] || 122 |- ! 3150 | [[Тансык]] || 122 |- ! 3151 | [[Таңнұры]] || 122 |- ! 3152 | [[Мырзакуль]] || 122 |- ! 3153 | [[Мина]] || 122 |- ! 3154 | [[Маржана]] || 122 |- ! 3155 | [[Кулзахира]] || 122 |- ! 3156 | [[Иман]] || 122 |- ! 3157 | [[Жаңылған]] || 122 |- ! 3158 | [[Дениз]] || 122 |- ! 3159 | [[Дәмира]] || 122 |- ! 3160 | [[Данайым]] || 122 |- ! 3161 | [[Гүлсін]] || 122 |- ! 3162 | [[Айнеля]] || 122 |- ! 3163 | [[Айтоты]] || 122 |- ! 3164 | [[Тыныштық]] || 121 |- ! 3165 | [[Хансулу]] || 121 |- ! 3166 | [[Ұлдар]] || 121 |- ! 3167 | [[Тазакуль]] || 121 |- ! 3168 | [[Токен]] || 121 |- ! 3169 | [[Саина]] || 121 |- ! 3170 | [[Сагиля]] || 121 |- ! 3171 | [[Назикуль]] || 121 |- ! 3172 | [[Мәдинә]] || 121 |- ! 3173 | [[Калампир]] || 121 |- ! 3174 | [[Каиржан]] || 121 |- ! 3175 | [[Джаныл]] || 121 |- ! 3176 | [[Гүлімхан]] || 121 |- ! 3177 | [[Бегзада]] || 121 |- ! 3178 | [[Болдыкыз]] || 121 |- ! 3179 | [[Аманкыз]] || 121 |- ! 3180 | [[Алтынкыз]] || 121 |- ! 3181 | [[Санбиби]] || 120 |- ! 3182 | [[Томерис]] || 120 |- ! 3183 | [[Нуриза]] || 120 |- ! 3184 | [[Наира]] || 120 |- ! 3185 | [[Маруар]] || 120 |- ! 3186 | [[Кулмайра]] || 120 |- ! 3187 | [[Күлайша]] || 120 |- ! 3188 | [[Гулшарат]] || 120 |- ! 3189 | [[Гүлназия]] || 120 |- ! 3190 | [[Жаксыбике]] || 120 |- ! 3191 | [[Диёра]] || 120 |- ! 3192 | [[Дилия]] || 120 |- ! 3193 | [[Гюзаль]] || 120 |- ! 3194 | [[Гулдерайым]] || 120 |- ! 3195 | [[Ақзира]] || 120 |- ! 3196 | [[Ажаркүл]] || 120 |- ! 3197 | [[Ұлтуған]] || 119 |- ! 3198 | [[Ұлтусын]] || 119 |- ! 3199 | [[Ризагүл]] || 119 |- ! 3200 | [[Мағрипа]] || 119 |- ! 3201 | [[Кульбагира]] || 119 |- ! 3202 | [[Зия]] || 119 |- ! 3203 | [[Кәлима]] || 119 |- ! 3204 | [[Зейнаб]] || 119 |- ! 3205 | [[Дәмегүл]] || 119 |- ! 3206 | [[Гүлфайрус]] || 119 |- ! 3207 | [[Гүлбахрам]] || 119 |- ! 3208 | [[Евангелина]] || 119 |- ! 3209 | [[Дарияш]] || 119 |- ! 3210 | [[Гүлерке]] || 119 |- ! 3211 | [[Влада]] || 119 |- ! 3212 | [[Баршын]] || 119 |- ! 3213 | [[Гулбар]] || 119 |- ! 3214 | [[Ағайша]] || 119 |- ! 3215 | [[Шархат]] || 118 |- ! 3216 | [[Шахло]] || 118 |- ! 3217 | [[Ушыга]] || 118 |- ! 3218 | [[Узил]] || 118 |- ! 3219 | [[Турахан]] || 118 |- ! 3220 | [[Ұлнұр]] || 118 |- ! 3221 | [[Сәулеш]] || 118 |- ! 3222 | [[Сыргаш]] || 118 |- ! 3223 | [[Нагира]] || 118 |- ! 3224 | [[Несибельды]] || 118 |- ! 3225 | [[Құрбанкүл]] || 118 |- ! 3226 | [[Майрамкуль]] || 118 |- ! 3227 | [[Кунзада]] || 118 |- ! 3228 | [[Мамыр]] || 118 |- ! 3229 | [[Кульназия]] || 118 |- ! 3230 | [[Кулдан]] || 118 |- ! 3231 | [[Жаннета]] || 118 |- ! 3232 | [[Гульзейнеп]] || 118 |- ! 3233 | [[Батеш]] || 118 |- ! 3234 | [[Гулмария]] || 118 |- ! 3235 | [[Бизада]] || 118 |- ! 3236 | [[Аигерім]] || 118 |- ! 3237 | [[Айтуган]] || 118 |- ! 3238 | [[Акбидай]] || 118 |- ! 3239 | [[Улмира]] || 117 |- ! 3240 | [[Улан]] || 117 |- ! 3241 | [[Рахимаш]] || 117 |- ! 3242 | [[Сарсенгуль]] || 117 |- ! 3243 | [[Наргул]] || 117 |- ! 3244 | [[Одина]] || 117 |- ! 3245 | [[Лайло]] || 117 |- ! 3246 | [[Куттыгыз]] || 117 |- ! 3247 | [[Майрагүл]] || 117 |- ! 3248 | [[Лайлим]] || 117 |- ! 3249 | [[Макка]] || 117 |- ! 3250 | [[Дильноза]] || 117 |- ! 3251 | [[Жанет]] || 117 |- ! 3252 | [[Дүрия]] || 117 |- ! 3253 | [[Гульзабира]] || 117 |- ! 3254 | [[Гульзар]] || 117 |- ! 3255 | [[Гульбира]] || 117 |- ! 3256 | [[Гулсанам]] || 117 |- ! 3257 | [[Багыт]] || 117 |- ! 3258 | [[Бакшагуль]] || 117 |- ! 3259 | [[Гулбазар]] || 117 |- ! 3260 | [[Ұлан]] || 116 |- ! 3261 | [[Эльзара]] || 116 |- ! 3262 | [[Тәттігүл]] || 116 |- ! 3263 | [[Патыма]] || 116 |- ! 3264 | [[Мәнсия]] || 116 |- ! 3265 | [[Кульзинат]] || 116 |- ! 3266 | [[Күләнда]] || 116 |- ! 3267 | [[Мандайлы]] || 116 |- ! 3268 | [[Кулсимхан]] || 116 |- ! 3269 | [[Зекен]] || 116 |- ! 3270 | [[Гүлсінай]] || 116 |- ! 3271 | [[Гулюм]] || 116 |- ! 3272 | [[Гүлсанат]] || 116 |- ! 3273 | [[Еркенур]] || 116 |- ! 3274 | [[Ай Ару]] || 116 |- ! 3275 | [[Шәрипа]] || 115 |- ! 3276 | [[Рыскал]] || 115 |- ! 3277 | [[Тендик]] || 115 |- ! 3278 | [[Тажигуль]] || 115 |- ! 3279 | [[Сәнді]] || 115 |- ! 3280 | [[Токсулу]] || 115 |- ! 3281 | [[Сериккул]] || 115 |- ! 3282 | [[Нұраят]] || 115 |- ! 3283 | [[Нурсезим]] || 115 |- ! 3284 | [[Меңтай]] || 115 |- ! 3285 | [[Камалхан]] || 115 |- ! 3286 | [[Жанбибі]] || 115 |- ! 3287 | [[Гульбарша]] || 115 |- ! 3288 | [[Аякуз]] || 115 |- ! 3289 | [[Бағнұр]] || 115 |- ! 3290 | [[Атина]] || 115 |- ! 3291 | [[Бибимария]] || 115 |- ! 3292 | [[Алтынбала]] || 115 |- ! 3293 | [[Акшагул]] || 115 |- ! 3294 | [[Арайлим]] || 115 |- ! 3295 | [[Паризат]] || 114 |- ! 3296 | [[Нұрәсем]] || 114 |- ! 3297 | [[Нуршаш]] || 114 |- ! 3298 | [[Нозима]] || 114 |- ! 3299 | [[Құрбанай]] || 114 |- ! 3300 | [[Зәмзәм]] || 114 |- ! 3301 | [[Жанниет]] || 114 |- ! 3302 | [[Гүлфара]] || 114 |- ! 3303 | [[Жайнат]] || 114 |- ! 3304 | [[Ботажан]] || 114 |- ! 3305 | [[Бурыш]] || 114 |- ! 3306 | [[Айала]] || 114 |- ! 3307 | [[Аймерек]] || 114 |- ! 3308 | [[Аккумыс]] || 114 |- ! 3309 | [[Актолкин]] || 114 |- ! 3310 | [[Улдыкыз]] || 113 |- ! 3311 | [[Турсин]] || 113 |- ! 3312 | [[Сәфия]] || 113 |- ! 3313 | [[Кызылгул]] || 113 |- ! 3314 | [[Курбангуль]] || 113 |- ! 3315 | [[Кульдарига]] || 113 |- ! 3316 | [[Қаракөзайым]] || 113 |- ! 3317 | [[Зейнегүл]] || 113 |- ! 3318 | [[Калка]] || 113 |- ! 3319 | [[Гульбахор]] || 113 |- ! 3320 | [[Жансия]] || 113 |- ! 3321 | [[Гүлина]] || 113 |- ! 3322 | [[Гульчат]] || 113 |- ! 3323 | [[Жаннура]] || 113 |- ! 3324 | [[Гапура]] || 113 |- ! 3325 | [[Белла]] || 113 |- ! 3326 | [[Балданай]] || 113 |- ! 3327 | [[Бибифатима]] || 113 |- ! 3328 | [[Гулбадан]] || 113 |- ! 3329 | [[Гауһартас]] || 113 |- ! 3330 | [[Айдынгүл]] || 113 |- ! 3331 | [[Асила]] || 113 |- ! 3332 | [[Айнәзік]] || 113 |- ! 3333 | [[Узипа]] || 112 |- ! 3334 | [[Сайрангүл]] || 112 |- ! 3335 | [[Сафира]] || 112 |- ! 3336 | [[Румина]] || 112 |- ! 3337 | [[Ризагул]] || 112 |- ! 3338 | [[Табиғат]] || 112 |- ! 3339 | [[Талжибек]] || 112 |- ! 3340 | [[Нұршаш]] || 112 |- ! 3341 | [[Нуржамиля]] || 112 |- ! 3342 | [[Кулихан]] || 112 |- ! 3343 | [[Құрманай]] || 112 |- ! 3344 | [[Кулимкан]] || 112 |- ! 3345 | [[Журсинай]] || 112 |- ! 3346 | [[Канапия]] || 112 |- ! 3347 | [[Жанбиби]] || 112 |- ! 3348 | [[Гулжаз]] || 112 |- ! 3349 | [[Биғайша]] || 112 |- ! 3350 | [[Амила]] || 112 |- ! 3351 | [[Аимхан]] || 112 |- ! 3352 | [[Айткамал]] || 112 |- ! 3353 | [[Аршагуль]] || 112 |- ! 3354 | [[Ямур]] || 111 |- ! 3355 | [[Санира]] || 111 |- ! 3356 | [[Сайлаугуль]] || 111 |- ! 3357 | [[Сулужан]] || 111 |- ! 3358 | [[Табигат]] || 111 |- ! 3359 | [[Рысбиби]] || 111 |- ! 3360 | [[Неля]] || 111 |- ! 3361 | [[Наргиса]] || 111 |- ! 3362 | [[Назила]] || 111 |- ! 3363 | [[Кульзахира]] || 111 |- ! 3364 | [[Күміскүл]] || 111 |- ! 3365 | [[Зибира]] || 111 |- ! 3366 | [[Жумабала]] || 111 |- ! 3367 | [[Каиржамал]] || 111 |- ! 3368 | [[Камола]] || 111 |- ! 3369 | [[Жаннет]] || 111 |- ! 3370 | [[Жаксигул]] || 111 |- ! 3371 | [[Даме]] || 111 |- ! 3372 | [[Гулшод]] || 111 |- ! 3373 | [[Ельназ]] || 111 |- ! 3374 | [[Аэлина]] || 111 |- ! 3375 | [[Бархыт]] || 111 |- ! 3376 | [[Асылнұр]] || 111 |- ! 3377 | [[Ғайнижамал]] || 111 |- ! 3378 | [[Гулбагила]] || 111 |- ! 3379 | [[Айболган]] || 111 |- ! 3380 | [[Айган]] || 111 |- ! 3381 | [[Аманбиби]] || 111 |- ! 3382 | [[Урия]] || 110 |- ! 3383 | [[Эльзана]] || 110 |- ! 3384 | [[Тамарахан]] || 110 |- ! 3385 | [[Сұңқар]] || 110 |- ! 3386 | [[Нәбира]] || 110 |- ! 3387 | [[Мәриәм]] || 110 |- ! 3388 | [[Оралкуль]] || 110 |- ! 3389 | [[Наркыз]] || 110 |- ! 3390 | [[Күлжахан]] || 110 |- ! 3391 | [[Кызылгуль]] || 110 |- ! 3392 | [[Қарагөз]] || 110 |- ! 3393 | [[Ильнура]] || 110 |- ! 3394 | [[Калиша]] || 110 |- ! 3395 | [[Карилгаш]] || 110 |- ! 3396 | [[Захида]] || 110 |- ! 3397 | [[Әдел]] || 110 |- ! 3398 | [[Гульбике]] || 110 |- ! 3399 | [[Дильмира]] || 110 |- ! 3400 | [[Гулжайнат]] || 110 |- ! 3401 | [[Бейсекул]] || 110 |- ! 3402 | [[Бүлдіршін]] || 110 |- ! 3403 | [[Ақманар]] || 110 |- ! 3404 | [[Айжүрек]] || 110 |- ! 3405 | [[Аймжан]] || 110 |- ! 3406 | [[Ақжүрек]] || 110 |- ! 3407 | [[Шалкар]] || 109 |- ! 3408 | [[Ясира]] || 109 |- ! 3409 | [[Файза]] || 109 |- ! 3410 | [[Шехризат]] || 109 |- ! 3411 | [[Токтасын]] || 109 |- ! 3412 | [[Рсты]] || 109 |- ! 3413 | [[Сарагуль]] || 109 |- ! 3414 | [[Орынганым]] || 109 |- ! 3415 | [[Куляйм]] || 109 |- ! 3416 | [[Кулдархан]] || 109 |- ! 3417 | [[Күнім]] || 109 |- ! 3418 | [[Зилола]] || 109 |- ! 3419 | [[Каракуз]] || 109 |- ! 3420 | [[Зейнеб]] || 109 |- ! 3421 | [[Катша]] || 109 |- ! 3422 | [[Изабелла]] || 109 |- ! 3423 | [[Жаннар]] || 109 |- ! 3424 | [[Балымай]] || 109 |- ! 3425 | [[Уразбике]] || 108 |- ! 3426 | [[Шнара]] || 108 |- ! 3427 | [[Шахсанам]] || 108 |- ! 3428 | [[Сарқыт]] || 108 |- ! 3429 | [[Таня]] || 108 |- ! 3430 | [[Рысжамал]] || 108 |- ! 3431 | [[Раббия]] || 108 |- ! 3432 | [[Орнай]] || 108 |- ! 3433 | [[Нуржахан]] || 108 |- ! 3434 | [[Маусым]] || 108 |- ! 3435 | [[Махира]] || 108 |- ! 3436 | [[Кызбала]] || 108 |- ! 3437 | [[Кәрима]] || 108 |- ! 3438 | [[Карлга]] || 108 |- ! 3439 | [[Гульманат]] || 108 |- ! 3440 | [[Дильшат]] || 108 |- ! 3441 | [[Гүлнафис]] || 108 |- ! 3442 | [[Жамалкан]] || 108 |- ! 3443 | [[Батагоз]] || 108 |- ! 3444 | [[Асылганым]] || 108 |- ! 3445 | [[Бакты]] || 108 |- ! 3446 | [[Шахнұр]] || 107 |- ! 3447 | [[Улмес]] || 107 |- ! 3448 | [[Хазиза]] || 107 |- ! 3449 | [[Эмма]] || 107 |- ! 3450 | [[Ралина]] || 107 |- ! 3451 | [[Мырзакул]] || 107 |- ! 3452 | [[Пердегуль]] || 107 |- ! 3453 | [[Мунара]] || 107 |- ! 3454 | [[Наурызгүл]] || 107 |- ! 3455 | [[Нурида]] || 107 |- ! 3456 | [[Макпуза]] || 107 |- ! 3457 | [[Кульдария]] || 107 |- ! 3458 | [[Лора]] || 107 |- ! 3459 | [[Жбек]] || 107 |- ! 3460 | [[Зумрат]] || 107 |- ! 3461 | [[Әсемгул]] || 107 |- ! 3462 | [[Гульдерай]] || 107 |- ! 3463 | [[Гүлфия]] || 107 |- ! 3464 | [[Гульфат]] || 107 |- ! 3465 | [[Атлас]] || 107 |- ! 3466 | [[Валя]] || 107 |- ! 3467 | [[Акгулим]] || 107 |- ! 3468 | [[Айнат]] || 107 |- ! 3469 | [[Шайда]] || 106 |- ! 3470 | [[Юлиана]] || 106 |- ! 3471 | [[Улжаркын]] || 106 |- ! 3472 | [[Урал]] || 106 |- ! 3473 | [[Саян]] || 106 |- ! 3474 | [[Сусар]] || 106 |- ! 3475 | [[Нышанкүл]] || 106 |- ! 3476 | [[Нурыш]] || 106 |- ! 3477 | [[Несіпкүл]] || 106 |- ! 3478 | [[Мархамат]] || 106 |- ! 3479 | [[Луара]] || 106 |- ! 3480 | [[Джибек]] || 106 |- ! 3481 | [[Дыбыс]] || 106 |- ! 3482 | [[Гульбаран]] || 106 |- ! 3483 | [[Әнипа]] || 106 |- ! 3484 | [[Бактигуль]] || 106 |- ! 3485 | [[Аселия]] || 106 |- ! 3486 | [[Аселим]] || 106 |- ! 3487 | [[Ардагуль]] || 106 |- ! 3488 | [[Алтангул]] || 106 |- ! 3489 | [[Шодиёна]] || 105 |- ! 3490 | [[Туймекуль]] || 105 |- ! 3491 | [[Хаят]] || 105 |- ! 3492 | [[Тиыштык]] || 105 |- ! 3493 | [[Серик]] || 105 |- ! 3494 | [[Тендык]] || 105 |- ! 3495 | [[Сарвиназ]] || 105 |- ! 3496 | [[Семанұр]] || 105 |- ! 3497 | [[Сантай]] || 105 |- ! 3498 | [[Оразбиби]] || 105 |- ! 3499 | [[Мерейлим]] || 105 |- ! 3500 | [[Оркен]] || 105 |- ! 3501 | [[Нұрасыл]] || 105 |- ! 3502 | [[Қундыз]] || 105 |- ! 3503 | [[Меиркуль]] || 105 |- ! 3504 | [[Лязят]] || 105 |- ! 3505 | [[Жайсанкул]] || 105 |- ! 3506 | [[Дилором]] || 105 |- ! 3507 | [[Гульсайран]] || 105 |- ! 3508 | [[Диларам]] || 105 |- ! 3509 | [[Елікай]] || 105 |- ! 3510 | [[Жанаткул]] || 105 |- ! 3511 | [[Жанбике]] || 105 |- ! 3512 | [[Бакиза]] || 105 |- ! 3513 | [[Гулима]] || 105 |- ! 3514 | [[Балымжан]] || 105 |- ! 3515 | [[Асинат]] || 105 |- ! 3516 | [[Ханшаим]] || 104 |- ! 3517 | [[Шаркул]] || 104 |- ! 3518 | [[Туймекул]] || 104 |- ! 3519 | [[Таңнұрым]] || 104 |- ! 3520 | [[Назымкул]] || 104 |- ! 3521 | [[Нияра]] || 104 |- ! 3522 | [[Мадира]] || 104 |- ! 3523 | [[Күлпаш]] || 104 |- ! 3524 | [[Кульман]] || 104 |- ! 3525 | [[Канымай]] || 104 |- ! 3526 | [[Зулейха]] || 104 |- ! 3527 | [[Загифа]] || 104 |- ! 3528 | [[Елана]] || 104 |- ! 3529 | [[Жансара]] || 104 |- ! 3530 | [[Дәмеш]] || 104 |- ! 3531 | [[Гулдархан]] || 104 |- ! 3532 | [[Бакитгул]] || 104 |- ! 3533 | [[Гулбара]] || 104 |- ! 3534 | [[Гулдона]] || 104 |- ! 3535 | [[Гулманат]] || 104 |- ! 3536 | [[Аршагул]] || 104 |- ! 3537 | [[Асельхан]] || 104 |- ! 3538 | [[Акшагуль]] || 104 |- ! 3539 | [[Халиса]] || 103 |- ! 3540 | [[Фания]] || 103 |- ! 3541 | [[Советкуль]] || 103 |- ! 3542 | [[Раййан]] || 103 |- ! 3543 | [[Райма]] || 103 |- ! 3544 | [[Пәрида]] || 103 |- ! 3545 | [[Күлпан]] || 103 |- ! 3546 | [[Коркемай]] || 103 |- ! 3547 | [[Залиха]] || 103 |- ! 3548 | [[Джумагул]] || 103 |- ! 3549 | [[Жанылганым]] || 103 |- ! 3550 | [[Дарика]] || 103 |- ! 3551 | [[Гульжиан]] || 103 |- ! 3552 | [[Есенкүл]] || 103 |- ! 3553 | [[Әселім]] || 103 |- ! 3554 | [[Балбиби]] || 103 |- ! 3555 | [[Гулбагира]] || 103 |- ! 3556 | [[Аяру]] || 103 |- ! 3557 | [[Бибігул]] || 103 |- ! 3558 | [[Айымай]] || 103 |- ! 3559 | [[Ақеркем]] || 103 |- ! 3560 | [[Айтканым]] || 103 |- ! 3561 | [[Ханна]] || 102 |- ! 3562 | [[Умай]] || 102 |- ! 3563 | [[Ұлдан]] || 102 |- ! 3564 | [[Элнура]] || 102 |- ! 3565 | [[Ұлмерей]] || 102 |- ! 3566 | [[Серикгуль]] || 102 |- ! 3567 | [[Сальма]] || 102 |- ! 3568 | [[Озода]] || 102 |- ! 3569 | [[Оңласын]] || 102 |- ! 3570 | [[Мүнира]] || 102 |- ! 3571 | [[Кәмиля]] || 102 |- ! 3572 | [[Зерип]] || 102 |- ! 3573 | [[Инга]] || 102 |- ! 3574 | [[Гүлсамал]] || 102 |- ! 3575 | [[Дамили]] || 102 |- ! 3576 | [[Гүлбала]] || 102 |- ! 3577 | [[Әниса]] || 102 |- ! 3578 | [[Аурика]] || 102 |- ! 3579 | [[Гулира]] || 102 |- ! 3580 | [[Айсылу]] || 102 |- ! 3581 | [[Андыз]] || 102 |- ! 3582 | [[Аймөлдір]] || 102 |- ! 3583 | [[Айбаршин]] || 102 |- ! 3584 | [[Альвира]] || 102 |- ! 3585 | [[Харлыгаш]] || 101 |- ! 3586 | [[Фатыма]] || 101 |- ! 3587 | [[Сурия]] || 101 |- ! 3588 | [[Санат]] || 101 |- ! 3589 | [[Тазагүл]] || 101 |- ! 3590 | [[Сайрагүл]] || 101 |- ! 3591 | [[Нәсіп]] || 101 |- ! 3592 | [[Написа]] || 101 |- ! 3593 | [[Нуркия]] || 101 |- ! 3594 | [[Кульзагира]] || 101 |- ! 3595 | [[Кулмараш]] || 101 |- ! 3596 | [[Линда]] || 101 |- ! 3597 | [[Кокен]] || 101 |- ! 3598 | [[Әселя]] || 101 |- ! 3599 | [[Жазык]] || 101 |- ! 3600 | [[Гүлия]] || 101 |- ! 3601 | [[Бакыткайша]] || 101 |- ! 3602 | [[Балсара]] || 101 |- ! 3603 | [[Асылкуль]] || 101 |- ! 3604 | [[Бибимариям]] || 101 |- ! 3605 | [[Акырыс]] || 101 |- ! 3606 | [[Алпия]] || 101 |- ! 3607 | [[Аиман]] || 101 |- ! 3608 | [[Азипа]] || 101 |- ! 3609 | [[Аймаш]] || 101 |- ! 3610 | [[Айсун]] || 101 |- ! 3611 | [[Армина]] || 101 |- ! 3612 | [[Улболсун]] || 100 |- ! 3613 | [[Холида]] || 100 |- ! 3614 | [[Тлеухан]] || 100 |- ! 3615 | [[Тлек]] || 100 |- ! 3616 | [[Оразай]] || 100 |- ! 3617 | [[Кулдария]] || 100 |- ! 3618 | [[Ләзиза]] || 100 |- ! 3619 | [[Зәмира]] || 100 |- ! 3620 | [[Звайда]] || 100 |- ! 3621 | [[Гульшад]] || 100 |- ! 3622 | [[Елемес]] || 100 |- ! 3623 | [[Жанета]] || 100 |- ! 3624 | [[Бактикамал]] || 100 |- ! 3625 | [[Баркыт]] || 100 |- ! 3626 | [[Баянкул]] || 100 |- ! 3627 | [[Балдана]] || 100 |- ! 3628 | [[Ақмөлдір]] || 100 |- ! 3629 | [[Аққыз]] || 100 |- ! 3630 | [[Аймангул]] || 100 |- ! 3631 | [[Аккагаз]] || 100 |- ! 3632 | [[Альпия]] || 100 |- ! 3633 | [[Хакима]] || 99 |- ! 3634 | [[Тынымкуль]] || 99 |- ! 3635 | [[Тиара]] || 99 |- ! 3636 | [[Сафиянұр]] || 99 |- ! 3637 | [[Сайрагуль]] || 99 |- ! 3638 | [[Талжан]] || 99 |- ! 3639 | [[Нәйла]] || 99 |- ! 3640 | [[Кулбаран]] || 99 |- ! 3641 | [[Макеш]] || 99 |- ! 3642 | [[Кульсим]] || 99 |- ! 3643 | [[Мариякуль]] || 99 |- ! 3644 | [[Заурехан]] || 99 |- ! 3645 | [[Гулнаш]] || 99 |- ! 3646 | [[Ельнара]] || 99 |- ! 3647 | [[Гүлфарида]] || 99 |- ! 3648 | [[Багдаш]] || 99 |- ! 3649 | [[Айяулым]] || 99 |- ! 3650 | [[Айсанам]] || 99 |- ! 3651 | [[Ақсындар]] || 99 |- ! 3652 | [[Ақалтын]] || 99 |- ! 3653 | [[Тумаркуль]] || 98 |- ! 3654 | [[Тажикул]] || 98 |- ! 3655 | [[Оралсын]] || 98 |- ! 3656 | [[Мирай]] || 98 |- ! 3657 | [[Надина]] || 98 |- ! 3658 | [[Кабиба]] || 98 |- ! 3659 | [[Жұмабике]] || 98 |- ! 3660 | [[Дарико]] || 98 |- ! 3661 | [[Гульгуль]] || 98 |- ! 3662 | [[Гулбарша]] || 98 |- ! 3663 | [[Бибихатша]] || 98 |- ! 3664 | [[Бахтыбала]] || 98 |- ! 3665 | [[Акбубек]] || 98 |- ! 3666 | [[Агнур]] || 98 |- ! 3667 | [[Альяна]] || 98 |- ! 3668 | [[Актамак]] || 98 |- ! 3669 | [[Ырыскүл]] || 97 |- ! 3670 | [[Мырзагул]] || 97 |- ! 3671 | [[Мольдыр]] || 97 |- ! 3672 | [[Қарахат]] || 97 |- ! 3673 | [[Лиля]] || 97 |- ! 3674 | [[Күлсін]] || 97 |- ! 3675 | [[Қалипа]] || 97 |- ! 3676 | [[Замзагүл]] || 97 |- ! 3677 | [[Зурахан]] || 97 |- ! 3678 | [[Камелия]] || 97 |- ! 3679 | [[Дамелі]] || 97 |- ! 3680 | [[Елігай]] || 97 |- ! 3681 | [[Гулсайран]] || 97 |- ! 3682 | [[Батия]] || 97 |- ! 3683 | [[Бахытнур]] || 97 |- ! 3684 | [[Бибіхадиша]] || 97 |- ! 3685 | [[Арузат]] || 97 |- ! 3686 | [[Апуза]] || 97 |- ! 3687 | [[Шинара]] || 96 |- ! 3688 | [[Шаризада]] || 96 |- ! 3689 | [[Элия]] || 96 |- ! 3690 | [[Эльенора]] || 96 |- ! 3691 | [[Рафия]] || 96 |- ! 3692 | [[Сулупан]] || 96 |- ! 3693 | [[Самида]] || 96 |- ! 3694 | [[Ойдин]] || 96 |- ! 3695 | [[Олтиной]] || 96 |- ! 3696 | [[Периза]] || 96 |- ! 3697 | [[Лада]] || 96 |- ! 3698 | [[Куркем]] || 96 |- ! 3699 | [[Кумуш]] || 96 |- ! 3700 | [[Майша]] || 96 |- ! 3701 | [[Күлзия]] || 96 |- ! 3702 | [[Жұпаркүл]] || 96 |- ! 3703 | [[Катиша]] || 96 |- ! 3704 | [[Жеміс]] || 96 |- ! 3705 | [[Камеш]] || 96 |- ! 3706 | [[Гульсан]] || 96 |- ! 3707 | [[Бопежан]] || 96 |- ! 3708 | [[Гулзакира]] || 96 |- ! 3709 | [[Бакытканым]] || 96 |- ! 3710 | [[Гулайим]] || 96 |- ! 3711 | [[Ансаған]] || 96 |- ! 3712 | [[Арнагул]] || 96 |- ! 3713 | [[Аисулу]] || 96 |- ! 3714 | [[Эллина]] || 95 |- ! 3715 | [[Шугла]] || 95 |- ! 3716 | [[Тұрғанай]] || 95 |- ! 3717 | [[Сайрагул]] || 95 |- ! 3718 | [[Румиса]] || 95 |- ! 3719 | [[Тенгеш]] || 95 |- ! 3720 | [[Ника]] || 95 |- ! 3721 | [[Омина]] || 95 |- ! 3722 | [[Кулжиян]] || 95 |- ! 3723 | [[Масаты]] || 95 |- ! 3724 | [[Кызжан]] || 95 |- ! 3725 | [[Кульбагила]] || 95 |- ! 3726 | [[Маншүк]] || 95 |- ! 3727 | [[Канымша]] || 95 |- ! 3728 | [[Зульпия]] || 95 |- ! 3729 | [[Зулайхо]] || 95 |- ! 3730 | [[Каргаш]] || 95 |- ! 3731 | [[Даметай]] || 95 |- ! 3732 | [[Джумабике]] || 95 |- ! 3733 | [[Динагул]] || 95 |- ! 3734 | [[Жазерке]] || 95 |- ! 3735 | [[Атика]] || 95 |- ! 3736 | [[Гайния]] || 95 |- ! 3737 | [[Ахерке]] || 95 |- ! 3738 | [[Акрыс]] || 95 |- ! 3739 | [[Турсинай]] || 94 |- ! 3740 | [[Шамшибану]] || 94 |- ! 3741 | [[Мервет]] || 94 |- ! 3742 | [[Орынхан]] || 94 |- ! 3743 | [[Мариямгуль]] || 94 |- ! 3744 | [[Изаура]] || 94 |- ! 3745 | [[Зиягул]] || 94 |- ! 3746 | [[Ильназ]] || 94 |- ! 3747 | [[Зеркуль]] || 94 |- ! 3748 | [[Жанелия]] || 94 |- ! 3749 | [[Жамиш]] || 94 |- ! 3750 | [[Дилнара]] || 94 |- ! 3751 | [[Жаниса]] || 94 |- ! 3752 | [[Гүлзейнеп]] || 94 |- ! 3753 | [[Гульдина]] || 94 |- ! 3754 | [[Бибираба]] || 94 |- ! 3755 | [[Бахиткул]] || 94 |- ! 3756 | [[Альмара]] || 94 |- ! 3757 | [[Айқын]] || 94 |- ! 3758 | [[Ардах]] || 94 |- ! 3759 | [[Аманжан]] || 94 |- ! 3760 | [[Алтынсары]] || 94 |- ! 3761 | [[Хайша]] || 93 |- ! 3762 | [[Ұлсезім]] || 93 |- ! 3763 | [[Сейдана]] || 93 |- ! 3764 | [[Ракима]] || 93 |- ! 3765 | [[Рзагул]] || 93 |- ! 3766 | [[Санам]] || 93 |- ! 3767 | [[Нурдина]] || 93 |- ! 3768 | [[Пернегүл]] || 93 |- ! 3769 | [[Камилия]] || 93 |- ! 3770 | [[Зинара]] || 93 |- ! 3771 | [[Камаль]] || 93 |- ! 3772 | [[Гулсимай]] || 93 |- ! 3773 | [[Гүлназира]] || 93 |- ! 3774 | [[Жакен]] || 93 |- ! 3775 | [[Жақсыкүл]] || 93 |- ! 3776 | [[Гули]] || 93 |- ! 3777 | [[Бексұлу]] || 93 |- ! 3778 | [[Акмолдир]] || 93 |- ! 3779 | [[Агипа]] || 93 |- ! 3780 | [[Айкын]] || 93 |- ! 3781 | [[Азада]] || 93 |- ! 3782 | [[Уазира]] || 92 |- ! 3783 | [[Ырысгул]] || 92 |- ! 3784 | [[Рукайя]] || 92 |- ! 3785 | [[Рысбуби]] || 92 |- ! 3786 | [[Таттыгуль]] || 92 |- ! 3787 | [[Сафийа]] || 92 |- ! 3788 | [[Нурсана]] || 92 |- ! 3789 | [[Майкуль]] || 92 |- ! 3790 | [[Лейли]] || 92 |- ! 3791 | [[Жумасулу]] || 92 |- ! 3792 | [[Жангак]] || 92 |- ! 3793 | [[Гулпаршин]] || 92 |- ! 3794 | [[Гүлжамила]] || 92 |- ! 3795 | [[Дилмира]] || 92 |- ! 3796 | [[Жанарым]] || 92 |- ! 3797 | [[Жанылыс]] || 92 |- ! 3798 | [[Данегуль]] || 92 |- ! 3799 | [[Гульдариха]] || 92 |- ! 3800 | [[Гулсім]] || 92 |- ! 3801 | [[Елік]] || 92 |- ! 3802 | [[Актенге]] || 92 |- ! 3803 | [[Айқаным]] || 92 |- ! 3804 | [[Арнай]] || 92 |- ! 3805 | [[Ажаргүл]] || 92 |- ! 3806 | [[Ширингул]] || 91 |- ! 3807 | [[Нават]] || 91 |- ! 3808 | [[Мирослава]] || 91 |- ! 3809 | [[Мнаура]] || 91 |- ! 3810 | [[Манет]] || 91 |- ! 3811 | [[Қайша]] || 91 |- ! 3812 | [[Кулизат]] || 91 |- ! 3813 | [[Мамила]] || 91 |- ! 3814 | [[Кульдарай]] || 91 |- ! 3815 | [[Зерхан]] || 91 |- ! 3816 | [[Жауказын]] || 91 |- ! 3817 | [[Камия]] || 91 |- ! 3818 | [[Гульсанат]] || 91 |- ! 3819 | [[Әдила]] || 91 |- ! 3820 | [[Жаналык]] || 91 |- ! 3821 | [[Дарижан]] || 91 |- ! 3822 | [[Гүлдина]] || 91 |- ! 3823 | [[Багитжан]] || 91 |- ! 3824 | [[Аннель]] || 91 |- ! 3825 | [[Айше]] || 91 |- ! 3826 | [[Акзат]] || 91 |- ! 3827 | [[Урбиби]] || 90 |- ! 3828 | [[Сахыпжамал]] || 90 |- ! 3829 | [[Ряш]] || 90 |- ! 3830 | [[Слухия]] || 90 |- ! 3831 | [[Сахан]] || 90 |- ! 3832 | [[Сайлаугул]] || 90 |- ! 3833 | [[Сыргакуль]] || 90 |- ! 3834 | [[Нұрлықыз]] || 90 |- ! 3835 | [[Нұрзила]] || 90 |- ! 3836 | [[Нұрша]] || 90 |- ! 3837 | [[Нурсипа]] || 90 |- ! 3838 | [[Нуржиян]] || 90 |- ! 3839 | [[Нургиса]] || 90 |- ! 3840 | [[Кулзагира]] || 90 |- ! 3841 | [[Мамлакат]] || 90 |- ! 3842 | [[Манаргул]] || 90 |- ! 3843 | [[Зүбайра]] || 90 |- ! 3844 | [[Ильвира]] || 90 |- ! 3845 | [[Кайнжамал]] || 90 |- ! 3846 | [[Еркінай]] || 90 |- ! 3847 | [[Жанилган]] || 90 |- ! 3848 | [[Гүлғайша]] || 90 |- ! 3849 | [[Ельнура]] || 90 |- ! 3850 | [[Жадырасын]] || 90 |- ! 3851 | [[Жангулим]] || 90 |- ! 3852 | [[Гулгул]] || 90 |- ! 3853 | [[Бахт]] || 90 |- ! 3854 | [[Гулбону]] || 90 |- ! 3855 | [[Балгуль]] || 90 |- ! 3856 | [[Айгуля]] || 90 |- ! 3857 | [[Айриза]] || 90 |- ! 3858 | [[Айымнұр]] || 90 |- ! 3859 | [[Акблек]] || 90 |- ! 3860 | [[Турымхан]] || 89 |- ! 3861 | [[Тұрсынхан]] || 89 |- ! 3862 | [[Саяш]] || 89 |- ! 3863 | [[Сагынай]] || 89 |- ! 3864 | [[Солтанат]] || 89 |- ! 3865 | [[Оралкул]] || 89 |- ! 3866 | [[Минслу]] || 89 |- ! 3867 | [[Молдер]] || 89 |- ! 3868 | [[Назымхан]] || 89 |- ! 3869 | [[Кунимхан]] || 89 |- ! 3870 | [[Күлжамал]] || 89 |- ! 3871 | [[Лара]] || 89 |- ! 3872 | [[Курмет]] || 89 |- ! 3873 | [[Кульбара]] || 89 |- ! 3874 | [[Кулиман]] || 89 |- ! 3875 | [[Купан]] || 89 |- ! 3876 | [[Кумсай]] || 89 |- ! 3877 | [[Кунтай]] || 89 |- ! 3878 | [[Ильдана]] || 89 |- ! 3879 | [[Зинайда]] || 89 |- ! 3880 | [[Даригаш]] || 89 |- ! 3881 | [[Бейбітгүл]] || 89 |- ! 3882 | [[Багадат]] || 89 |- ! 3883 | [[Тынымкул]] || 88 |- ! 3884 | [[Ульзана]] || 88 |- ! 3885 | [[Ырыскул]] || 88 |- ! 3886 | [[Улзия]] || 88 |- ! 3887 | [[Хапиза]] || 88 |- ! 3888 | [[Тойкул]] || 88 |- ! 3889 | [[Сулуай]] || 88 |- ! 3890 | [[Саяхат]] || 88 |- ! 3891 | [[Несібелді]] || 88 |- ! 3892 | [[Кулпара]] || 88 |- ! 3893 | [[Манаргуль]] || 88 |- ! 3894 | [[Мауия]] || 88 |- ! 3895 | [[Интизар]] || 88 |- ! 3896 | [[Илигай]] || 88 |- ! 3897 | [[Гүлзар]] || 88 |- ! 3898 | [[Гульмара]] || 88 |- ! 3899 | [[Гульсын]] || 88 |- ! 3900 | [[Диляфруз]] || 88 |- ! 3901 | [[Даметкуль]] || 88 |- ! 3902 | [[Батжан]] || 88 |- ! 3903 | [[Арифа]] || 88 |- ! 3904 | [[Акзере]] || 88 |- ! 3905 | [[Турсункан]] || 87 |- ! 3906 | [[Сафаргул]] || 87 |- ! 3907 | [[Табия]] || 87 |- ! 3908 | [[Саманта]] || 87 |- ! 3909 | [[Раткуль]] || 87 |- ! 3910 | [[Сәбила]] || 87 |- ! 3911 | [[Радина]] || 87 |- ! 3912 | [[Насипжан]] || 87 |- ! 3913 | [[Нурмира]] || 87 |- ! 3914 | [[Оралгайша]] || 87 |- ! 3915 | [[Нурбига]] || 87 |- ! 3916 | [[Кулшира]] || 87 |- ! 3917 | [[Қуанышкүл]] || 87 |- ! 3918 | [[Лея]] || 87 |- ! 3919 | [[Жулдиз]] || 87 |- ! 3920 | [[Калдыбике]] || 87 |- ! 3921 | [[Зубира]] || 87 |- ! 3922 | [[Ибадат]] || 87 |- ! 3923 | [[Катия]] || 87 |- ! 3924 | [[Каусария]] || 87 |- ! 3925 | [[Динель]] || 87 |- ! 3926 | [[Дильнас]] || 87 |- ! 3927 | [[Гулдарай]] || 87 |- ! 3928 | [[Бақтыгул]] || 87 |- ! 3929 | [[Балташ]] || 87 |- ! 3930 | [[Арнагүл]] || 87 |- ! 3931 | [[Акзиба]] || 87 |- ! 3932 | [[Акжанар]] || 87 |- ! 3933 | [[Анида]] || 87 |- ! 3934 | [[Айбат]] || 87 |- ! 3935 | [[Аймагуль]] || 87 |- ! 3936 | [[Айпаршын]] || 87 |- ! 3937 | [[Угилой]] || 86 |- ! 3938 | [[Хуралай]] || 86 |- ! 3939 | [[Хания]] || 86 |- ! 3940 | [[Тилекши]] || 86 |- ! 3941 | [[Рашила]] || 86 |- ! 3942 | [[Мукаддас]] || 86 |- ! 3943 | [[Манира]] || 86 |- ! 3944 | [[Күнсая]] || 86 |- ! 3945 | [[Қанипа]] || 86 |- ! 3946 | [[Канчаим]] || 86 |- ! 3947 | [[Зора]] || 86 |- ! 3948 | [[Гулрайхан]] || 86 |- ! 3949 | [[Дурдана]] || 86 |- ! 3950 | [[Гулшира]] || 86 |- ! 3951 | [[Гульбала]] || 86 |- ! 3952 | [[Гулсина]] || 86 |- ! 3953 | [[Жанзия]] || 86 |- ! 3954 | [[Жамбы]] || 86 |- ! 3955 | [[Алпеш]] || 86 |- ! 3956 | [[Айдаркуль]] || 86 |- ! 3957 | [[Ардагул]] || 86 |- ! 3958 | [[Аймгул]] || 86 |- ! 3959 | [[Шахарбану]] || 85 |- ! 3960 | [[Шадия]] || 85 |- ! 3961 | [[Фирюза]] || 85 |- ! 3962 | [[Шәрбану]] || 85 |- ! 3963 | [[Тұрғанкүл]] || 85 |- ! 3964 | [[Сабираш]] || 85 |- ! 3965 | [[Сандира]] || 85 |- ! 3966 | [[Мерверт]] || 85 |- ! 3967 | [[Кулькен]] || 85 |- ! 3968 | [[Зергуль]] || 85 |- ! 3969 | [[Жупаргул]] || 85 |- ! 3970 | [[Әтіргүл]] || 85 |- ! 3971 | [[Данаш]] || 85 |- ! 3972 | [[Әселай]] || 85 |- ! 3973 | [[Гүлайхан]] || 85 |- ! 3974 | [[Данила]] || 85 |- ! 3975 | [[Даниса]] || 85 |- ! 3976 | [[Жамаш]] || 85 |- ! 3977 | [[Бақытгул]] || 85 |- ! 3978 | [[Акжонас]] || 85 |- ! 3979 | [[Анджела]] || 85 |- ! 3980 | [[Аккуль]] || 85 |- ! 3981 | [[Аселья]] || 85 |- ! 3982 | [[Ынта]] || 84 |- ! 3983 | [[Улпаш]] || 84 |- ! 3984 | [[Хауа]] || 84 |- ! 3985 | [[Тыным]] || 84 |- ! 3986 | [[Рысай]] || 84 |- ! 3987 | [[Рауила]] || 84 |- ! 3988 | [[Мила]] || 84 |- ! 3989 | [[Мугилсин]] || 84 |- ! 3990 | [[Лэззат]] || 84 |- ! 3991 | [[Малина]] || 84 |- ! 3992 | [[Күлайхан]] || 84 |- ! 3993 | [[Куннур]] || 84 |- ! 3994 | [[Кунзила]] || 84 |- ! 3995 | [[Махинур]] || 84 |- ! 3996 | [[Күлзипа]] || 84 |- ! 3997 | [[Мейз]] || 84 |- ! 3998 | [[Жупархан]] || 84 |- ! 3999 | [[Жария]] || 84 |- ! 4000 | [[Канткул]] || 84 |- ! 4001 | [[Иба]] || 84 |- ! 4002 | [[Зафура]] || 84 |- ! 4003 | [[Еркетаң]] || 84 |- ! 4004 | [[Дилдакул]] || 84 |- ! 4005 | [[Ажарлым]] || 84 |- ! 4006 | [[Айзиба]] || 84 |- ! 4007 | [[Акбике]] || 84 |- ! 4008 | [[Үмітгүл]] || 83 |- ! 4009 | [[Ханбиби]] || 83 |- ! 4010 | [[Фатма]] || 83 |- ! 4011 | [[Үкілімай]] || 83 |- ! 4012 | [[Умыткан]] || 83 |- ! 4013 | [[Ырысай]] || 83 |- ! 4014 | [[Сапарайым]] || 83 |- ! 4015 | [[Сапарай]] || 83 |- ! 4016 | [[Нарзангуль]] || 83 |- ! 4017 | [[Миргул]] || 83 |- ! 4018 | [[Маркен]] || 83 |- ! 4019 | [[Жаркин]] || 83 |- ! 4020 | [[Калдыбала]] || 83 |- ! 4021 | [[Захра]] || 83 |- ! 4022 | [[Кампит]] || 83 |- ! 4023 | [[Даниэла]] || 83 |- ! 4024 | [[Гульсинай]] || 83 |- ! 4025 | [[Дильназа]] || 83 |- ! 4026 | [[Жайнасын]] || 83 |- ! 4027 | [[Әсемхан]] || 83 |- ! 4028 | [[Гулдари]] || 83 |- ! 4029 | [[Гулбира]] || 83 |- ! 4030 | [[Бибіназ]] || 83 |- ! 4031 | [[Ақбикеш]] || 83 |- ! 4032 | [[Амида]] || 83 |- ! 4033 | [[Аизада]] || 83 |- ! 4034 | [[Аийша]] || 83 |- ! 4035 | [[Тулебике]] || 82 |- ! 4036 | [[Укижан]] || 82 |- ! 4037 | [[Шайкул]] || 82 |- ! 4038 | [[Хасиет]] || 82 |- ! 4039 | [[Тенлик]] || 82 |- ! 4040 | [[Сәулегүл]] || 82 |- ! 4041 | [[Райиана]] || 82 |- ! 4042 | [[Менжамал]] || 82 |- ! 4043 | [[Несибелды]] || 82 |- ! 4044 | [[Нұршапағат]] || 82 |- ! 4045 | [[Кунайым]] || 82 |- ! 4046 | [[Мадиана]] || 82 |- ! 4047 | [[Кулкен]] || 82 |- ! 4048 | [[Курал]] || 82 |- ! 4049 | [[Инайя]] || 82 |- ! 4050 | [[Закен]] || 82 |- ! 4051 | [[Зейнепхан]] || 82 |- ! 4052 | [[Жиде]] || 82 |- ! 4053 | [[Запура]] || 82 |- ! 4054 | [[Зайна]] || 82 |- ! 4055 | [[Канаш]] || 82 |- ! 4056 | [[Каламхас]] || 82 |- ! 4057 | [[Заррина]] || 82 |- ! 4058 | [[Есенгуль]] || 82 |- ! 4059 | [[Диляна]] || 82 |- ! 4060 | [[Гүласыл]] || 82 |- ! 4061 | [[Балшырын]] || 82 |- ! 4062 | [[Багитгуль]] || 82 |- ! 4063 | [[Василя]] || 82 |- ! 4064 | [[Берен]] || 82 |- ! 4065 | [[Батыш]] || 82 |- ! 4066 | [[Айболған]] || 82 |- ! 4067 | [[Хамария]] || 81 |- ! 4068 | [[Халбиби]] || 81 |- ! 4069 | [[Ұлбазар]] || 81 |- ! 4070 | [[Урынша]] || 81 |- ! 4071 | [[Шаригул]] || 81 |- ! 4072 | [[Танслу]] || 81 |- ! 4073 | [[Санияш]] || 81 |- ! 4074 | [[Өміргүл]] || 81 |- ! 4075 | [[Нұризат]] || 81 |- ! 4076 | [[Кулзакира]] || 81 |- ! 4077 | [[Майдагуль]] || 81 |- ! 4078 | [[Махсуда]] || 81 |- ! 4079 | [[Манзия]] || 81 |- ! 4080 | [[Майдан]] || 81 |- ! 4081 | [[Куттикиз]] || 81 |- ! 4082 | [[Кулжазира]] || 81 |- ! 4083 | [[Жупаргуль]] || 81 |- ! 4084 | [[Жеңіс]] || 81 |- ! 4085 | [[Камарья]] || 81 |- ! 4086 | [[Ибагул]] || 81 |- ! 4087 | [[Дилорам]] || 81 |- ! 4088 | [[Гульжаз]] || 81 |- ! 4089 | [[Багиза]] || 81 |- ! 4090 | [[Аимжан]] || 81 |- ! 4091 | [[Айкуним]] || 81 |- ! 4092 | [[Айғанша]] || 81 |- ! 4093 | [[Арилана]] || 81 |- ! 4094 | [[Аглес]] || 81 |- ! 4095 | [[Алтин]] || 81 |- ! 4096 | [[Айнэль]] || 81 |- ! 4097 | [[Турдыгул]] || 80 |- ! 4098 | [[Сұңғыла]] || 80 |- ! 4099 | [[Толхын]] || 80 |- ! 4100 | [[Сахипжамал]] || 80 |- ! 4101 | [[Саулежан]] || 80 |- ! 4102 | [[Тажихан]] || 80 |- ! 4103 | [[Пердеш]] || 80 |- ! 4104 | [[Мубарак]] || 80 |- ! 4105 | [[Ойсулув]] || 80 |- ! 4106 | [[Мариана]] || 80 |- ! 4107 | [[Кулзейнет]] || 80 |- ! 4108 | [[Кульбараш]] || 80 |- ! 4109 | [[Зейнел]] || 80 |- ! 4110 | [[Касира]] || 80 |- ! 4111 | [[Зумрад]] || 80 |- ! 4112 | [[Калтай]] || 80 |- ! 4113 | [[Зиякул]] || 80 |- ! 4114 | [[Инсана]] || 80 |- ! 4115 | [[Зейнель]] || 80 |- ! 4116 | [[Исламия]] || 80 |- ! 4117 | [[Зинегүл]] || 80 |- ! 4118 | [[Карлығаш]] || 80 |- ! 4119 | [[Даулет]] || 80 |- ! 4120 | [[Жаншырай]] || 80 |- ! 4121 | [[Гүләйім]] || 80 |- ! 4122 | [[Думан]] || 80 |- ! 4123 | [[Жанаркүл]] || 80 |- ! 4124 | [[Гүлгүл]] || 80 |- ! 4125 | [[Гульбагила]] || 80 |- ! 4126 | [[Гулипа]] || 80 |- ! 4127 | [[Гоззал]] || 80 |- ! 4128 | [[Базила]] || 80 |- ! 4129 | [[Аруа]] || 80 |- ! 4130 | [[Азизат]] || 80 |- ! 4131 | [[Ақұштап]] || 80 |- ! 4132 | [[Агира]] || 80 |- ! 4133 | [[Артык]] || 80 |- ! 4134 | [[Айсәнім]] || 80 |- ! 4135 | [[Ақмейірім]] || 80 |- ! 4136 | [[Агима]] || 80 |- ! 4137 | [[Алмакүл]] || 80 |- ! 4138 | [[Турсынкан]] || 79 |- ! 4139 | [[Умиткан]] || 79 |- ! 4140 | [[Турымтай]] || 79 |- ! 4141 | [[Сафинұр]] || 79 |- ! 4142 | [[Секерхан]] || 79 |- ! 4143 | [[Солиха]] || 79 |- ! 4144 | [[Саулемай]] || 79 |- ! 4145 | [[Седеп]] || 79 |- ! 4146 | [[Санимгуль]] || 79 |- ! 4147 | [[Нурбатима]] || 79 |- ! 4148 | [[Нураш]] || 79 |- ! 4149 | [[Назылы]] || 79 |- ! 4150 | [[Мейіркүл]] || 79 |- ! 4151 | [[Күлайым]] || 79 |- ! 4152 | [[Кунай]] || 79 |- ! 4153 | [[Күләй]] || 79 |- ! 4154 | [[Лаззет]] || 79 |- ! 4155 | [[Забираш]] || 79 |- ! 4156 | [[Казипа]] || 79 |- ! 4157 | [[Әсемжан]] || 79 |- ! 4158 | [[Гулпаш]] || 79 |- ! 4159 | [[Гульдара]] || 79 |- ! 4160 | [[Гульджан]] || 79 |- ! 4161 | [[Әлем]] || 79 |- ! 4162 | [[Болған]] || 79 |- ! 4163 | [[Биганша]] || 79 |- ! 4164 | [[Алтай]] || 79 |- ! 4165 | [[Айжаркин]] || 79 |- ! 4166 | [[Ақзада]] || 79 |- ! 4167 | [[Аниза]] || 79 |- ! 4168 | [[Айәсем]] || 79 |- ! 4169 | [[Айшайым]] || 79 |- ! 4170 | [[Айзана]] || 79 |- ! 4171 | [[Арзигуль]] || 79 |- ! 4172 | [[Ұлжамал]] || 78 |- ! 4173 | [[Урипа]] || 78 |- ! 4174 | [[Ханша]] || 78 |- ! 4175 | [[Улбулсин]] || 78 |- ! 4176 | [[Умсун]] || 78 |- ! 4177 | [[Шакиза]] || 78 |- ! 4178 | [[Самалхан]] || 78 |- ! 4179 | [[Толеутай]] || 78 |- ! 4180 | [[Рабина]] || 78 |- ! 4181 | [[Наркенже]] || 78 |- ! 4182 | [[Насып]] || 78 |- ! 4183 | [[Наила]] || 78 |- ! 4184 | [[Наргүл]] || 78 |- ! 4185 | [[Лизат]] || 78 |- ! 4186 | [[Меиргуль]] || 78 |- ! 4187 | [[Кулдари]] || 78 |- ! 4188 | [[Мамура]] || 78 |- ! 4189 | [[Маржон]] || 78 |- ! 4190 | [[Ілтипат]] || 78 |- ! 4191 | [[Задаш]] || 78 |- ! 4192 | [[Катя]] || 78 |- ! 4193 | [[Жұмақыз]] || 78 |- ! 4194 | [[Зейнұр]] || 78 |- ! 4195 | [[Гүлрайхан]] || 78 |- ! 4196 | [[Жангил]] || 78 |- ! 4197 | [[Гулсым]] || 78 |- ! 4198 | [[Афият]] || 78 |- ! 4199 | [[Бакшагул]] || 78 |- ! 4200 | [[Бадига]] || 78 |- ! 4201 | [[Болат]] || 78 |- ! 4202 | [[Адел]] || 78 |- ! 4203 | [[Айсанем]] || 78 |- ! 4204 | [[Апиза]] || 78 |- ! 4205 | [[Айнакүл]] || 78 |- ! 4206 | [[Алмас]] || 78 |- ! 4207 | [[Тумаркул]] || 77 |- ! 4208 | [[Ұлпа]] || 77 |- ! 4209 | [[Турсунгул]] || 77 |- ! 4210 | [[Руқия]] || 77 |- ! 4211 | [[Розагул]] || 77 |- ! 4212 | [[Салика]] || 77 |- ! 4213 | [[Райлан]] || 77 |- ! 4214 | [[Толкун]] || 77 |- ! 4215 | [[Оралкан]] || 77 |- ! 4216 | [[Нұрбүбі]] || 77 |- ! 4217 | [[Мәрияш]] || 77 |- ! 4218 | [[Наркиза]] || 77 |- ! 4219 | [[Кусни]] || 77 |- ! 4220 | [[Маулия]] || 77 |- ! 4221 | [[Мамиля]] || 77 |- ! 4222 | [[Мейргул]] || 77 |- ! 4223 | [[Мариаш]] || 77 |- ! 4224 | [[Маймуна]] || 77 |- ! 4225 | [[Лайык]] || 77 |- ! 4226 | [[Масура]] || 77 |- ! 4227 | [[Қазна]] || 77 |- ! 4228 | [[Мақбал]] || 77 |- ! 4229 | [[Зебо]] || 77 |- ! 4230 | [[Ираида]] || 77 |- ! 4231 | [[Кизжибек]] || 77 |- ! 4232 | [[Когершин]] || 77 |- ! 4233 | [[Канымжан]] || 77 |- ! 4234 | [[Зираш]] || 77 |- ! 4235 | [[Данекер]] || 77 |- ! 4236 | [[Гульбагдат]] || 77 |- ! 4237 | [[Гүлманат]] || 77 |- ! 4238 | [[Балымша]] || 77 |- ! 4239 | [[Балбопе]] || 77 |- ! 4240 | [[Акзияш]] || 77 |- ! 4241 | [[Алтынкан]] || 77 |- ! 4242 | [[Айни]] || 77 |- ! 4243 | [[Аккербез]] || 77 |- ! 4244 | [[Асаль]] || 77 |- ! 4245 | [[Шарайна]] || 76 |- ! 4246 | [[Раиля]] || 76 |- ! 4247 | [[Сағила]] || 76 |- ! 4248 | [[Моника]] || 76 |- ! 4249 | [[Пердекул]] || 76 |- ! 4250 | [[Мавлуда]] || 76 |- ! 4251 | [[Жанымкуль]] || 76 |- ! 4252 | [[Зейнет]] || 76 |- ! 4253 | [[Жаңылдық]] || 76 |- ! 4254 | [[Жанилсын]] || 76 |- ! 4255 | [[Жайран]] || 76 |- ! 4256 | [[Дильдаш]] || 76 |- ! 4257 | [[Гүлжайнат]] || 76 |- ! 4258 | [[Дариа]] || 76 |- ! 4259 | [[Гульназа]] || 76 |- ! 4260 | [[Балкүміс]] || 76 |- ! 4261 | [[Василина]] || 76 |- ! 4262 | [[Анниса]] || 76 |- ! 4263 | [[Амалхан]] || 76 |- ! 4264 | [[Ақбопе]] || 76 |- ! 4265 | [[Амелина]] || 76 |- ! 4266 | [[Айтолган]] || 76 |- ! 4267 | [[Ұлболған]] || 75 |- ! 4268 | [[Шадияр]] || 75 |- ! 4269 | [[Урингул]] || 75 |- ! 4270 | [[Сандикул]] || 75 |- ! 4271 | [[Руқайя]] || 75 |- ! 4272 | [[Тлеукуль]] || 75 |- ! 4273 | [[Сандикуль]] || 75 |- ! 4274 | [[Теона]] || 75 |- ! 4275 | [[Нұрхаят]] || 75 |- ! 4276 | [[Кулбуби]] || 75 |- ! 4277 | [[Мейзкуль]] || 75 |- ! 4278 | [[Мафура]] || 75 |- ! 4279 | [[Злика]] || 75 |- ! 4280 | [[Канткуль]] || 75 |- ! 4281 | [[Гулпара]] || 75 |- ! 4282 | [[Гульайна]] || 75 |- ! 4283 | [[Гульпара]] || 75 |- ! 4284 | [[Гульсима]] || 75 |- ! 4285 | [[Ділшат]] || 75 |- ! 4286 | [[Гульнарай]] || 75 |- ! 4287 | [[Данекул]] || 75 |- ! 4288 | [[Багиткуль]] || 75 |- ! 4289 | [[Бакт]] || 75 |- ! 4290 | [[Бегимай]] || 75 |- ! 4291 | [[Баяна]] || 75 |- ! 4292 | [[Баура]] || 75 |- ! 4293 | [[Бигул]] || 75 |- ! 4294 | [[Аима]] || 75 |- ! 4295 | [[Анафия]] || 75 |- ! 4296 | [[Агибаш]] || 75 |- ! 4297 | [[Адилям]] || 75 |- ! 4298 | [[Актлек]] || 75 |- ! 4299 | [[Ұлдария]] || 74 |- ! 4300 | [[Шахадат]] || 74 |- ! 4301 | [[Үрзада]] || 74 |- ! 4302 | [[Хава]] || 74 |- ! 4303 | [[Фая]] || 74 |- ! 4304 | [[Шағала]] || 74 |- ! 4305 | [[Ригина]] || 74 |- ! 4306 | [[Сакип]] || 74 |- ! 4307 | [[Раина]] || 74 |- ! 4308 | [[Рауя]] || 74 |- ! 4309 | [[Сыргакул]] || 74 |- ! 4310 | [[Сұлтана]] || 74 |- ! 4311 | [[Рзагуль]] || 74 |- ! 4312 | [[Орынгайша]] || 74 |- ! 4313 | [[Нурбати]] || 74 |- ! 4314 | [[Меңдігүл]] || 74 |- ! 4315 | [[Кульпаршын]] || 74 |- ! 4316 | [[Кунжамила]] || 74 |- ! 4317 | [[Кулзабира]] || 74 |- ! 4318 | [[Кульбакыт]] || 74 |- ! 4319 | [[Кульбуби]] || 74 |- ! 4320 | [[Лима]] || 74 |- ! 4321 | [[Кульсимхан]] || 74 |- ! 4322 | [[Зибагүл]] || 74 |- ! 4323 | [[Гүлайша]] || 74 |- ! 4324 | [[Жалғас]] || 74 |- ! 4325 | [[Жанбала]] || 74 |- ! 4326 | [[Еркесұлу]] || 74 |- ! 4327 | [[Гульдархан]] || 74 |- ! 4328 | [[Гүлжихан]] || 74 |- ! 4329 | [[Гульбахит]] || 74 |- ! 4330 | [[Дилдакуль]] || 74 |- ! 4331 | [[Атир]] || 74 |- ! 4332 | [[Бейсехан]] || 74 |- ! 4333 | [[Аянна]] || 74 |- ! 4334 | [[Болдык]] || 74 |- ! 4335 | [[Бутакуз]] || 74 |- ! 4336 | [[Абира]] || 74 |- ! 4337 | [[Агис]] || 74 |- ! 4338 | [[Умитгуль]] || 73 |- ! 4339 | [[Туймегул]] || 73 |- ! 4340 | [[Разиля]] || 73 |- ! 4341 | [[Рза]] || 73 |- ! 4342 | [[Тойкуль]] || 73 |- ! 4343 | [[Раушана]] || 73 |- ! 4344 | [[Рысханым]] || 73 |- ! 4345 | [[Саният]] || 73 |- ! 4346 | [[Тазакул]] || 73 |- ! 4347 | [[Сапар]] || 73 |- ! 4348 | [[Сайера]] || 73 |- ! 4349 | [[Ризат]] || 73 |- ! 4350 | [[Тенге]] || 73 |- ! 4351 | [[Мукарама]] || 73 |- ! 4352 | [[Нурзиля]] || 73 |- ! 4353 | [[Назикул]] || 73 |- ! 4354 | [[Кулшай]] || 73 |- ! 4355 | [[Мариямхан]] || 73 |- ! 4356 | [[Махбуба]] || 73 |- ! 4357 | [[Лолита]] || 73 |- ! 4358 | [[Қалида]] || 73 |- ! 4359 | [[Қызылгүл]] || 73 |- ! 4360 | [[Керім]] || 73 |- ! 4361 | [[Калиса]] || 73 |- ! 4362 | [[Зерделі]] || 73 |- ! 4363 | [[Каухар]] || 73 |- ! 4364 | [[Жебек]] || 73 |- ! 4365 | [[Әділет]] || 73 |- ! 4366 | [[Даниэлла]] || 73 |- ! 4367 | [[Жайнаш]] || 73 |- ! 4368 | [[Гулшан]] || 73 |- ! 4369 | [[Аслия]] || 73 |- ! 4370 | [[Айлита]] || 73 |- ! 4371 | [[Анор]] || 73 |- ! 4372 | [[Ақбике]] || 73 |- ! 4373 | [[Акзила]] || 73 |- ! 4374 | [[Шайгуль]] || 72 |- ! 4375 | [[Үмітхан]] || 72 |- ! 4376 | [[Тыныш]] || 72 |- ! 4377 | [[Умитгул]] || 72 |- ! 4378 | [[Шариза]] || 72 |- ! 4379 | [[Ұлана]] || 72 |- ! 4380 | [[Фәриза]] || 72 |- ! 4381 | [[Саят]] || 72 |- ! 4382 | [[Слупан]] || 72 |- ! 4383 | [[Раиана]] || 72 |- ! 4384 | [[Сан]] || 72 |- ! 4385 | [[Оливия]] || 72 |- ! 4386 | [[Мунлык]] || 72 |- ! 4387 | [[Күлпаршын]] || 72 |- ! 4388 | [[Кулшар]] || 72 |- ! 4389 | [[Күлтай]] || 72 |- ! 4390 | [[Кулбагила]] || 72 |- ! 4391 | [[Кунаим]] || 72 |- ! 4392 | [[Калам]] || 72 |- ! 4393 | [[Зайгуль]] || 72 |- ! 4394 | [[Жулдус]] || 72 |- ! 4395 | [[Зеркул]] || 72 |- ! 4396 | [[Канзиба]] || 72 |- ! 4397 | [[Заурекуль]] || 72 |- ! 4398 | [[Гуляем]] || 72 |- ! 4399 | [[Евдокия]] || 72 |- ! 4400 | [[Бакжан]] || 72 |- ! 4401 | [[Ассоль]] || 72 |- ! 4402 | [[Барша]] || 72 |- ! 4403 | [[Айқыз]] || 72 |- ! 4404 | [[Анжелина]] || 72 |- ! 4405 | [[Айпатша]] || 72 |- ! 4406 | [[Арнұр]] || 72 |- ! 4407 | [[Алихан]] || 72 |- ! 4408 | [[Акылай]] || 72 |- ! 4409 | [[Ханипа]] || 71 |- ! 4410 | [[Ырсалды]] || 71 |- ! 4411 | [[Ульмекен]] || 71 |- ! 4412 | [[Улболсин]] || 71 |- ! 4413 | [[Файруза]] || 71 |- ! 4414 | [[Ултуаш]] || 71 |- ! 4415 | [[Тамира]] || 71 |- ! 4416 | [[Райхангүл]] || 71 |- ! 4417 | [[Тиана]] || 71 |- ! 4418 | [[Сайора]] || 71 |- ! 4419 | [[Назик]] || 71 |- ! 4420 | [[Назыкен]] || 71 |- ! 4421 | [[Нұрбағым]] || 71 |- ! 4422 | [[Нурсагат]] || 71 |- ! 4423 | [[Нурсия]] || 71 |- ! 4424 | [[Қанымкүл]] || 71 |- ! 4425 | [[Кунсулув]] || 71 |- ! 4426 | [[Маркизат]] || 71 |- ! 4427 | [[Кулбан]] || 71 |- ! 4428 | [[Кульзара]] || 71 |- ! 4429 | [[Кызылкул]] || 71 |- ! 4430 | [[Кульбаги]] || 71 |- ! 4431 | [[Камида]] || 71 |- ! 4432 | [[Каламсия]] || 71 |- ! 4433 | [[Зульфина]] || 71 |- ! 4434 | [[Жанымай]] || 71 |- ! 4435 | [[Калдикул]] || 71 |- ! 4436 | [[Катыш]] || 71 |- ! 4437 | [[Жанархан]] || 71 |- ! 4438 | [[Енлік]] || 71 |- ! 4439 | [[Данар]] || 71 |- ! 4440 | [[Гульбиби]] || 71 |- ! 4441 | [[Гулан]] || 71 |- ! 4442 | [[Базиля]] || 71 |- ! 4443 | [[Бубиш]] || 71 |- ! 4444 | [[Гулбақыт]] || 71 |- ! 4445 | [[Асылкул]] || 71 |- ! 4446 | [[Баткен]] || 71 |- ! 4447 | [[Виолета]] || 71 |- ! 4448 | [[Ассель]] || 71 |- ! 4449 | [[Арзыгуль]] || 71 |- ! 4450 | [[Ұлзира]] || 70 |- ! 4451 | [[Улар]] || 70 |- ! 4452 | [[Ұлағат]] || 70 |- ! 4453 | [[Райиан]] || 70 |- ! 4454 | [[Таттикул]] || 70 |- ! 4455 | [[Сагираш]] || 70 |- ! 4456 | [[Татти]] || 70 |- ! 4457 | [[Рискул]] || 70 |- ! 4458 | [[Сюзанна]] || 70 |- ! 4459 | [[Нурханым]] || 70 |- ! 4460 | [[Нуркан]] || 70 |- ! 4461 | [[Несипжамал]] || 70 |- ! 4462 | [[Нурпия]] || 70 |- ! 4463 | [[Кулхан]] || 70 |- ! 4464 | [[Күләйхан]] || 70 |- ! 4465 | [[Маралдым]] || 70 |- ! 4466 | [[Мактагул]] || 70 |- ! 4467 | [[Кенжекан]] || 70 |- ! 4468 | [[Корлыгаин]] || 70 |- ! 4469 | [[Канымхан]] || 70 |- ! 4470 | [[Кенжебала]] || 70 |- ! 4471 | [[Зария]] || 70 |- ! 4472 | [[Інжу-Маржан]] || 70 |- ! 4473 | [[Бакира]] || 70 |- ! 4474 | [[Болғанай]] || 70 |- ! 4475 | [[Батила]] || 70 |- ! 4476 | [[Биганым]] || 70 |- ! 4477 | [[Бибикатша]] || 70 |- ! 4478 | [[Баянды]] || 70 |- ! 4479 | [[Ансар]] || 70 |- ! 4480 | [[Айджан]] || 70 |- ! 4481 | [[Айтөре]] || 70 |- ! 4482 | [[Айзира]] || 70 |- ! 4483 | [[Айдара]] || 70 |- ! 4484 | [[Шәрбәт]] || 69 |- ! 4485 | [[Шандоз]] || 69 |- ! 4486 | [[Элизат]] || 69 |- ! 4487 | [[Хазира]] || 69 |- ! 4488 | [[Умуткан]] || 69 |- ! 4489 | [[Тойгул]] || 69 |- ! 4490 | [[Стефания]] || 69 |- ! 4491 | [[Рәбиға]] || 69 |- ! 4492 | [[Сайыпжамал]] || 69 |- ! 4493 | [[Таңсамал]] || 69 |- ! 4494 | [[Тишбала]] || 69 |- ! 4495 | [[Сырға]] || 69 |- ! 4496 | [[Ризана]] || 69 |- ! 4497 | [[Рушана]] || 69 |- ! 4498 | [[Мәруә]] || 69 |- ! 4499 | [[Нагия]] || 69 |- ! 4500 | [[Мырзагуль]] || 69 |- ! 4501 | [[Мукарам]] || 69 |- ! 4502 | [[Несипкан]] || 69 |- ! 4503 | [[Минаим]] || 69 |- ! 4504 | [[Нура]] || 69 |- ! 4505 | [[Нэйла]] || 69 |- ! 4506 | [[Кызтумас]] || 69 |- ! 4507 | [[Макиш]] || 69 |- ! 4508 | [[Қазиза]] || 69 |- ! 4509 | [[Зехра]] || 69 |- ! 4510 | [[Злыха]] || 69 |- ! 4511 | [[Кагаз]] || 69 |- ! 4512 | [[Жиенкул]] || 69 |- ! 4513 | [[Жанымкул]] || 69 |- ! 4514 | [[Зифа]] || 69 |- ! 4515 | [[Гульсия]] || 69 |- ! 4516 | [[Дилора]] || 69 |- ! 4517 | [[Балсекер]] || 69 |- ! 4518 | [[Гулзифа]] || 69 |- ! 4519 | [[Бибижар]] || 69 |- ! 4520 | [[Гулбакша]] || 69 |- ! 4521 | [[Балкадиша]] || 69 |- ! 4522 | [[Булбулхан]] || 69 |- ! 4523 | [[Бибінур]] || 69 |- ! 4524 | [[Бақытхан]] || 69 |- ! 4525 | [[Арзыгул]] || 69 |- ! 4526 | [[Ансара]] || 69 |- ! 4527 | [[Акшабак]] || 69 |- ! 4528 | [[Үкілай]] || 68 |- ! 4529 | [[Саракүл]] || 68 |- ! 4530 | [[Рашиля]] || 68 |- ! 4531 | [[Сарсен]] || 68 |- ! 4532 | [[Сархыт]] || 68 |- ! 4533 | [[Таттикуль]] || 68 |- ! 4534 | [[Сарахан]] || 68 |- ! 4535 | [[Нұрсипат]] || 68 |- ! 4536 | [[Нурсагила]] || 68 |- ! 4537 | [[Паузия]] || 68 |- ! 4538 | [[Наурызгул]] || 68 |- ! 4539 | [[Нурлыайым]] || 68 |- ! 4540 | [[Моншақ]] || 68 |- ! 4541 | [[Нурбикеш]] || 68 |- ! 4542 | [[Оразкан]] || 68 |- ! 4543 | [[Мактагуль]] || 68 |- ! 4544 | [[Мейзкул]] || 68 |- ! 4545 | [[Кульдар]] || 68 |- ! 4546 | [[Інжу Маржан]] || 68 |- ! 4547 | [[Какен]] || 68 |- ! 4548 | [[Ибаш]] || 68 |- ! 4549 | [[Катерина]] || 68 |- ! 4550 | [[Завра]] || 68 |- ! 4551 | [[Гуляра]] || 68 |- ! 4552 | [[Гульрайхан]] || 68 |- ! 4553 | [[Дінзухра]] || 68 |- ! 4554 | [[Жангылсын]] || 68 |- ! 4555 | [[Жана]] || 68 |- ! 4556 | [[Бадигуль]] || 68 |- ! 4557 | [[Бердигул]] || 68 |- ! 4558 | [[Аэлин]] || 68 |- ! 4559 | [[Атиргуль]] || 68 |- ! 4560 | [[Бұлғын]] || 68 |- ! 4561 | [[Бибізада]] || 68 |- ! 4562 | [[Балгул]] || 68 |- ! 4563 | [[Гулнази]] || 68 |- ! 4564 | [[Акбокен]] || 68 |- ! 4565 | [[Айкербез]] || 68 |- ! 4566 | [[Альсара]] || 68 |- ! 4567 | [[Алтыным]] || 68 |- ! 4568 | [[Акуштап]] || 68 |- ! 4569 | [[Айлу]] || 68 |- ! 4570 | [[Алмаз]] || 68 |- ! 4571 | [[Альпеш]] || 68 |- ! 4572 | [[Алшакуль]] || 68 |- ! 4573 | [[Айгайша]] || 68 |- ! 4574 | [[Улша]] || 67 |- ! 4575 | [[Унай]] || 67 |- ! 4576 | [[Уйтолган]] || 67 |- ! 4577 | [[Хилола]] || 67 |- ! 4578 | [[Сайлаукүл]] || 67 |- ! 4579 | [[Сұлуай]] || 67 |- ! 4580 | [[Разила]] || 67 |- ! 4581 | [[Таланды]] || 67 |- ! 4582 | [[Рыскельды]] || 67 |- ! 4583 | [[Сағым]] || 67 |- ! 4584 | [[Санимгул]] || 67 |- ! 4585 | [[Сейсекул]] || 67 |- ! 4586 | [[Раяана]] || 67 |- ! 4587 | [[Сәнімай]] || 67 |- ! 4588 | [[Радия]] || 67 |- ! 4589 | [[Санобар]] || 67 |- ! 4590 | [[Мирас]] || 67 |- ! 4591 | [[Минуар]] || 67 |- ! 4592 | [[Надя]] || 67 |- ! 4593 | [[Нәзия]] || 67 |- ! 4594 | [[Кулназия]] || 67 |- ! 4595 | [[Майнура]] || 67 |- ! 4596 | [[Кулдариха]] || 67 |- ! 4597 | [[Кульбайра]] || 67 |- ! 4598 | [[Лятипа]] || 67 |- ! 4599 | [[Мағира]] || 67 |- ! 4600 | [[Кульзабира]] || 67 |- ! 4601 | [[Индера]] || 67 |- ! 4602 | [[Жаукар]] || 67 |- ! 4603 | [[Жвек]] || 67 |- ! 4604 | [[Жумакиз]] || 67 |- ! 4605 | [[Гульмираш]] || 67 |- ! 4606 | [[Данегул]] || 67 |- ! 4607 | [[Жайсанкуль]] || 67 |- ! 4608 | [[Жазгуль]] || 67 |- ! 4609 | [[Гулжауһар]] || 67 |- ! 4610 | [[Балдаурен]] || 67 |- ! 4611 | [[Багытжамал]] || 67 |- ! 4612 | [[Бегайм]] || 67 |- ! 4613 | [[Ақзат]] || 67 |- ! 4614 | [[Акбал]] || 67 |- ! 4615 | [[Аругүл]] || 67 |- ! 4616 | [[Акилгек]] || 67 |- ! 4617 | [[Айдынай]] || 67 |- ! 4618 | [[Айкумус]] || 67 |- ! 4619 | [[Ақтұмар]] || 67 |- ! 4620 | [[Улмаш]] || 66 |- ! 4621 | [[Ырысгуль]] || 66 |- ! 4622 | [[Шамша]] || 66 |- ! 4623 | [[Ұлшат]] || 66 |- ! 4624 | [[Шаруан]] || 66 |- ! 4625 | [[Эльонора]] || 66 |- ! 4626 | [[Райша]] || 66 |- ! 4627 | [[Сәнімгүл]] || 66 |- ! 4628 | [[Таразы]] || 66 |- ! 4629 | [[Сарсенбиби]] || 66 |- ! 4630 | [[Сахиба]] || 66 |- ! 4631 | [[Тлеухор]] || 66 |- ! 4632 | [[Тотия]] || 66 |- ! 4633 | [[Сезым]] || 66 |- ! 4634 | [[Нэйля]] || 66 |- ! 4635 | [[Мохира]] || 66 |- ! 4636 | [[Палжан]] || 66 |- ! 4637 | [[Назеркем]] || 66 |- ! 4638 | [[Насира]] || 66 |- ! 4639 | [[Ляззят]] || 66 |- ! 4640 | [[Кумар]] || 66 |- ! 4641 | [[Кулчат]] || 66 |- ! 4642 | [[Жумакан]] || 66 |- ! 4643 | [[Кизат]] || 66 |- ! 4644 | [[Жуматай]] || 66 |- ! 4645 | [[Каратай]] || 66 |- ! 4646 | [[Жулдызхан]] || 66 |- ! 4647 | [[Кемелхан]] || 66 |- ! 4648 | [[Диора]] || 66 |- ! 4649 | [[Гулсун]] || 66 |- ! 4650 | [[Гульбагда]] || 66 |- ! 4651 | [[Жайлы]] || 66 |- ! 4652 | [[Гульжауар]] || 66 |- ! 4653 | [[Әлемгүл]] || 66 |- ! 4654 | [[Гулжауар]] || 66 |- ! 4655 | [[Гулзиба]] || 66 |- ! 4656 | [[Балгерим]] || 66 |- ! 4657 | [[Бияш]] || 66 |- ! 4658 | [[Булган]] || 66 |- ! 4659 | [[Гулмерей]] || 66 |- ! 4660 | [[Айтбуби]] || 66 |- ! 4661 | [[Айгирим]] || 66 |- ! 4662 | [[Адилья]] || 66 |- ! 4663 | [[Айшажан]] || 66 |- ! 4664 | [[Акан]] || 66 |- ! 4665 | [[Узилхан]] || 65 |- ! 4666 | [[Фердаус]] || 65 |- ! 4667 | [[Умутай]] || 65 |- ! 4668 | [[Шәмсия]] || 65 |- ! 4669 | [[Тураркуль]] || 65 |- ! 4670 | [[Саркит]] || 65 |- ! 4671 | [[Сафийя]] || 65 |- ! 4672 | [[Сартай]] || 65 |- ! 4673 | [[Сәнімкүл]] || 65 |- ! 4674 | [[Несбели]] || 65 |- ! 4675 | [[Перне]] || 65 |- ! 4676 | [[Мендиганым]] || 65 |- ! 4677 | [[Перезат]] || 65 |- ! 4678 | [[Патшайым]] || 65 |- ! 4679 | [[Меиркул]] || 65 |- ! 4680 | [[Курманбике]] || 65 |- ! 4681 | [[Қамила]] || 65 |- ! 4682 | [[Кульзига]] || 65 |- ! 4683 | [[Кульсагат]] || 65 |- ! 4684 | [[Қолқанат]] || 65 |- ! 4685 | [[Күнсулу]] || 65 |- ! 4686 | [[Күмісхан]] || 65 |- ! 4687 | [[Кияш]] || 65 |- ! 4688 | [[Камарсулу]] || 65 |- ! 4689 | [[Кенжеганым]] || 65 |- ! 4690 | [[Әдемау]] || 65 |- ! 4691 | [[Гүлшахар]] || 65 |- ! 4692 | [[Гүлмария]] || 65 |- ! 4693 | [[Гүлсайран]] || 65 |- ! 4694 | [[Гулсима]] || 65 |- ! 4695 | [[Дарьяна]] || 65 |- ! 4696 | [[Елнұра]] || 65 |- ! 4697 | [[Балбике]] || 65 |- ! 4698 | [[Бидаш]] || 65 |- ! 4699 | [[Гулданай]] || 65 |- ! 4700 | [[Аятхан]] || 65 |- ! 4701 | [[Аяри]] || 65 |- ! 4702 | [[Ақсұнқар]] || 65 |- ! 4703 | [[Ақжамал]] || 65 |- ! 4704 | [[Амангельды]] || 65 |- ! 4705 | [[Айнүр]] || 65 |- ! 4706 | [[Айсері]] || 65 |- ! 4707 | [[Аииша]] || 65 |- ! 4708 | [[Адилет]] || 65 |- ! 4709 | [[Хансұлу]] || 64 |- ! 4710 | [[Эльянора]] || 64 |- ! 4711 | [[Турсынбуби]] || 64 |- ! 4712 | [[Ширингуль]] || 64 |- ! 4713 | [[Эмира]] || 64 |- ! 4714 | [[Юлианна]] || 64 |- ! 4715 | [[Элиана]] || 64 |- ! 4716 | [[Равза]] || 64 |- ! 4717 | [[Севда]] || 64 |- ! 4718 | [[Рауфа]] || 64 |- ! 4719 | [[Союзхан]] || 64 |- ! 4720 | [[Саяла]] || 64 |- ! 4721 | [[Токтар]] || 64 |- ! 4722 | [[Сатен]] || 64 |- ! 4723 | [[Тея]] || 64 |- ! 4724 | [[Сагаткуль]] || 64 |- ! 4725 | [[Пәтима]] || 64 |- ! 4726 | [[Нескен]] || 64 |- ! 4727 | [[Кулатай]] || 64 |- ! 4728 | [[Ләйля]] || 64 |- ! 4729 | [[Кулнара]] || 64 |- ! 4730 | [[Мамык]] || 64 |- ! 4731 | [[Зулхумар]] || 64 |- ! 4732 | [[Жузим]] || 64 |- ! 4733 | [[Гулфира]] || 64 |- ! 4734 | [[Дилярам]] || 64 |- ! 4735 | [[Гульбан]] || 64 |- ! 4736 | [[Даметер]] || 64 |- ! 4737 | [[Жакан]] || 64 |- ! 4738 | [[Елнур]] || 64 |- ! 4739 | [[Гүлжәмила]] || 64 |- ! 4740 | [[Дамеле]] || 64 |- ! 4741 | [[Гүльназ]] || 64 |- ! 4742 | [[Гайникамал]] || 64 |- ! 4743 | [[Болдықыз]] || 64 |- ! 4744 | [[Гайный]] || 64 |- ! 4745 | [[Багия]] || 64 |- ! 4746 | [[Айсары]] || 64 |- ! 4747 | [[Айбуби]] || 64 |- ! 4748 | [[Асимгуль]] || 64 |- ! 4749 | [[Аппак]] || 64 |- ! 4750 | [[Айбөбек]] || 64 |- ! 4751 | [[Арияна]] || 64 |- ! 4752 | [[Шахар]] || 63 |- ! 4753 | [[Шынасыл]] || 63 |- ! 4754 | [[Улана]] || 63 |- ! 4755 | [[Факизат]] || 63 |- ! 4756 | [[Шамшагуль]] || 63 |- ! 4757 | [[Сапаргүл]] || 63 |- ! 4758 | [[Сагынкуль]] || 63 |- ! 4759 | [[Сәруар]] || 63 |- ! 4760 | [[Онайша]] || 63 |- ! 4761 | [[Нарина]] || 63 |- ! 4762 | [[Несипгуль]] || 63 |- ! 4763 | [[Кульбадан]] || 63 |- ! 4764 | [[Люда]] || 63 |- ! 4765 | [[Маралым]] || 63 |- ! 4766 | [[Жарқынгүл]] || 63 |- ! 4767 | [[Казкен]] || 63 |- ! 4768 | [[Зинахан]] || 63 |- ! 4769 | [[Колканат]] || 63 |- ! 4770 | [[Каукер]] || 63 |- ! 4771 | [[Зайкен]] || 63 |- ! 4772 | [[Збайда]] || 63 |- ! 4773 | [[Гульпан]] || 63 |- ! 4774 | [[Гульзакира]] || 63 |- ! 4775 | [[Джанна]] || 63 |- ! 4776 | [[Батихан]] || 63 |- ! 4777 | [[Бахатгул]] || 63 |- ! 4778 | [[Гулжаннат]] || 63 |- ! 4779 | [[Балханым]] || 63 |- ! 4780 | [[Бұлбұлхан]] || 63 |- ! 4781 | [[Бати]] || 63 |- ! 4782 | [[Ауескуль]] || 63 |- ! 4783 | [[Айтолхын]] || 63 |- ! 4784 | [[Айим]] || 63 |- ! 4785 | [[Алила]] || 63 |- ! 4786 | [[Адиба]] || 63 |- ! 4787 | [[Ұлзия]] || 62 |- ! 4788 | [[Эльанора]] || 62 |- ! 4789 | [[Шынаркүл]] || 62 |- ! 4790 | [[Шабнам]] || 62 |- ! 4791 | [[Туйме]] || 62 |- ! 4792 | [[Шеризат]] || 62 |- ! 4793 | [[Токтагул]] || 62 |- ! 4794 | [[Тасмин]] || 62 |- ! 4795 | [[Садия]] || 62 |- ! 4796 | [[Сония]] || 62 |- ! 4797 | [[Танзира]] || 62 |- ! 4798 | [[Толеужан]] || 62 |- ! 4799 | [[Напиза]] || 62 |- ! 4800 | [[Нэля]] || 62 |- ! 4801 | [[Кумусжан]] || 62 |- ! 4802 | [[Кулдарига]] || 62 |- ! 4803 | [[Кумыскан]] || 62 |- ! 4804 | [[Кызылкуль]] || 62 |- ! 4805 | [[Майко]] || 62 |- ! 4806 | [[Карилга]] || 62 |- ! 4807 | [[Кокеш]] || 62 |- ! 4808 | [[Жолтай]] || 62 |- ! 4809 | [[Калимат]] || 62 |- ! 4810 | [[Гульмайрам]] || 62 |- ! 4811 | [[Еркінгүл]] || 62 |- ! 4812 | [[Жангыл]] || 62 |- ! 4813 | [[Джазира]] || 62 |- ! 4814 | [[Жанилхан]] || 62 |- ! 4815 | [[Гульдер]] || 62 |- ! 4816 | [[Дайяна]] || 62 |- ! 4817 | [[Динакуль]] || 62 |- ! 4818 | [[Гулинур]] || 62 |- ! 4819 | [[Биханым]] || 62 |- ! 4820 | [[Гаухара]] || 62 |- ! 4821 | [[Балжанай]] || 62 |- ! 4822 | [[Ақжанат]] || 62 |- ! 4823 | [[Ақжайнақ]] || 62 |- ! 4824 | [[Ақгул]] || 62 |- ! 4825 | [[Азэль]] || 62 |- ! 4826 | [[Акыш]] || 62 |- ! 4827 | [[Хамар]] || 61 |- ! 4828 | [[Умуткуль]] || 61 |- ! 4829 | [[Шарипжамал]] || 61 |- ! 4830 | [[Ұлбану]] || 61 |- ! 4831 | [[Хасият]] || 61 |- ! 4832 | [[Шамшагул]] || 61 |- ! 4833 | [[Фариха]] || 61 |- ! 4834 | [[Руана]] || 61 |- ! 4835 | [[Толеш]] || 61 |- ! 4836 | [[Саулетхан]] || 61 |- ! 4837 | [[Рамия]] || 61 |- ! 4838 | [[Таңсу]] || 61 |- ! 4839 | [[Сакиш]] || 61 |- ! 4840 | [[Розагуль]] || 61 |- ! 4841 | [[Сәлсәбил]] || 61 |- ! 4842 | [[Рубина]] || 61 |- ! 4843 | [[Нұрбота]] || 61 |- ! 4844 | [[Мергүл]] || 61 |- ! 4845 | [[Наурызгуль]] || 61 |- ! 4846 | [[Найра]] || 61 |- ! 4847 | [[Мелиса]] || 61 |- ! 4848 | [[Перизад]] || 61 |- ! 4849 | [[Нурхия]] || 61 |- ! 4850 | [[Онайхан]] || 61 |- ! 4851 | [[Мирагул]] || 61 |- ! 4852 | [[Нурби]] || 61 |- ! 4853 | [[Нажия]] || 61 |- ! 4854 | [[Нуржибек]] || 61 |- ! 4855 | [[Кулдары]] || 61 |- ! 4856 | [[Кунимжан]] || 61 |- ! 4857 | [[Кумыскуль]] || 61 |- ! 4858 | [[Кульжиан]] || 61 |- ! 4859 | [[Жаудір]] || 61 |- ! 4860 | [[Гульсагат]] || 61 |- ! 4861 | [[Гулсанат]] || 61 |- ! 4862 | [[Елерке]] || 61 |- ! 4863 | [[Данакуль]] || 61 |- ! 4864 | [[Гульнира]] || 61 |- ! 4865 | [[Динура]] || 61 |- ! 4866 | [[Дәмежан]] || 61 |- ! 4867 | [[Джумакул]] || 61 |- ! 4868 | [[Гульмай]] || 61 |- ! 4869 | [[Динагүл]] || 61 |- ! 4870 | [[Гульпаршин]] || 61 |- ! 4871 | [[Жанұя]] || 61 |- ! 4872 | [[Ахан]] || 61 |- ! 4873 | [[Ғайникамал]] || 61 |- ! 4874 | [[Гита]] || 61 |- ! 4875 | [[Бүрлен]] || 61 |- ! 4876 | [[Бейбіткүл]] || 61 |- ! 4877 | [[Бибипатима]] || 61 |- ! 4878 | [[Аниша]] || 61 |- ! 4879 | [[Айпери]] || 61 |- ! 4880 | [[Ансаганым]] || 61 |- ! 4881 | [[Аикерим]] || 61 |- ! 4882 | [[Айманай]] || 61 |- ! 4883 | [[Арайжан]] || 61 |- ! 4884 | [[Аиса]] || 61 |- ! 4885 | [[Айли]] || 61 |- ! 4886 | [[Анаис]] || 61 |- ! 4887 | [[Айбопе]] || 61 |- ! 4888 | [[Улшат]] || 60 |- ! 4889 | [[Чулпан]] || 60 |- ! 4890 | [[Тулеш]] || 60 |- ! 4891 | [[Разипа]] || 60 |- ! 4892 | [[Райхангул]] || 60 |- ! 4893 | [[Тансу]] || 60 |- ! 4894 | [[Саулем]] || 60 |- ! 4895 | [[Сункар]] || 60 |- ! 4896 | [[Сарагүл]] || 60 |- ! 4897 | [[Сәбинұр]] || 60 |- ! 4898 | [[Тания]] || 60 |- ! 4899 | [[Наркиз]] || 60 |- ! 4900 | [[Кульбайрам]] || 60 |- ! 4901 | [[Кулмарам]] || 60 |- ! 4902 | [[Кыз-Жибек]] || 60 |- ! 4903 | [[Махсат]] || 60 |- ! 4904 | [[Лаила]] || 60 |- ! 4905 | [[Күнсәуле]] || 60 |- ! 4906 | [[Матлуба]] || 60 |- ! 4907 | [[Майкул]] || 60 |- ! 4908 | [[Ләйлі]] || 60 |- ! 4909 | [[Мантай]] || 60 |- ! 4910 | [[Кулбагира]] || 60 |- ! 4911 | [[Қанзада]] || 60 |- ! 4912 | [[Ману]] || 60 |- ! 4913 | [[Зафира]] || 60 |- ! 4914 | [[Жузимкул]] || 60 |- ! 4915 | [[Завреш]] || 60 |- ! 4916 | [[Дуйсекуль]] || 60 |- ! 4917 | [[Есенбике]] || 60 |- ! 4918 | [[Әльфия]] || 60 |- ! 4919 | [[Гульнат]] || 60 |- ! 4920 | [[Әсема]] || 60 |- ! 4921 | [[Гульдан]] || 60 |- ! 4922 | [[Жайнара]] || 60 |- ! 4923 | [[Гульфайраз]] || 60 |- ! 4924 | [[Бақыткул]] || 60 |- ! 4925 | [[Бубек]] || 60 |- ! 4926 | [[Бекзия]] || 60 |- ! 4927 | [[Бахты]] || 60 |- ! 4928 | [[Бақжанар]] || 60 |- ! 4929 | [[Аслай]] || 60 |- ! 4930 | [[Байрамгул]] || 60 |- ! 4931 | [[Гулзейнет]] || 60 |- ! 4932 | [[Алтынарай]] || 60 |- ! 4933 | [[Айбегім]] || 60 |- ! 4934 | [[Арайым]] || 60 |- ! 4935 | [[Арзигул]] || 60 |- ! 4936 | [[Анжелла]] || 60 |- ! 4937 | [[Анира]] || 60 |- ! 4938 | [[Турмеш]] || 59 |- ! 4939 | [[Умет]] || 59 |- ! 4940 | [[Турлыхан]] || 59 |- ! 4941 | [[Шолпанкуль]] || 59 |- ! 4942 | [[Сангуль]] || 59 |- ! 4943 | [[Таннур]] || 59 |- ! 4944 | [[Рисгул]] || 59 |- ! 4945 | [[Ромина]] || 59 |- ! 4946 | [[Разихан]] || 59 |- ! 4947 | [[Рауаш]] || 59 |- ! 4948 | [[Тилеухан]] || 59 |- ! 4949 | [[Нұрерке]] || 59 |- ! 4950 | [[Мейремхан]] || 59 |- ! 4951 | [[Кульдрайхан]] || 59 |- ! 4952 | [[Курлан]] || 59 |- ! 4953 | [[Кунзия]] || 59 |- ! 4954 | [[Кульдархан]] || 59 |- ! 4955 | [[Зияхан]] || 59 |- ! 4956 | [[Зейнур]] || 59 |- ! 4957 | [[Канымзия]] || 59 |- ! 4958 | [[Жұпаргүл]] || 59 |- ! 4959 | [[Кермекас]] || 59 |- ! 4960 | [[Еркетан]] || 59 |- ! 4961 | [[Жанылша]] || 59 |- ! 4962 | [[Дарима]] || 59 |- ! 4963 | [[Дариякуль]] || 59 |- ! 4964 | [[Гүлсімай]] || 59 |- ! 4965 | [[Гүлбар]] || 59 |- ! 4966 | [[Гулшехра]] || 59 |- ! 4967 | [[Гүлбаһрам]] || 59 |- ! 4968 | [[Жаннагуль]] || 59 |- ! 4969 | [[Гульшан]] || 59 |- ! 4970 | [[Гүльмира]] || 59 |- ! 4971 | [[Гулсан]] || 59 |- ! 4972 | [[Гульбазар]] || 59 |- ! 4973 | [[Бобек]] || 59 |- ! 4974 | [[Гузяль]] || 59 |- ! 4975 | [[Гаусар]] || 59 |- ! 4976 | [[Гулбаран]] || 59 |- ! 4977 | [[Гулдан]] || 59 |- ! 4978 | [[Балажан]] || 59 |- ! 4979 | [[Бакен]] || 59 |- ! 4980 | [[Ақкөркем]] || 59 |- ! 4981 | [[Ақжелен]] || 59 |- ! 4982 | [[Айткайша]] || 59 |- ! 4983 | [[Акару]] || 59 |- ! 4984 | [[Аксымбат]] || 59 |- ! 4985 | [[Аққанат]] || 59 |- ! 4986 | [[Ақбөкен]] || 59 |- ! 4987 | [[Аңсарым]] || 59 |- ! 4988 | [[Шамшинур]] || 58 |- ! 4989 | [[Уримхан]] || 58 |- ! 4990 | [[Шаригуль]] || 58 |- ! 4991 | [[Ұлжанай]] || 58 |- ! 4992 | [[Улия]] || 58 |- ! 4993 | [[Ұлзат]] || 58 |- ! 4994 | [[Ханзира]] || 58 |- ! 4995 | [[Урбигул]] || 58 |- ! 4996 | [[Хабира]] || 58 |- ! 4997 | [[Тажи]] || 58 |- ! 4998 | [[Тилек]] || 58 |- ! 4999 | [[Рста]] || 58 |- ! 5000 | [[Тойған]] || 58 |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] i1utnuftlo9odxd7j0um40usldjya3b 3579512 3579508 2026-04-09T09:04:50Z Kaiyr 3134 3579512 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2023 жылға ең көп кездесетін 4649 әйел (қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 93,7% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Аружан]] || 73 469 |- ! 2 | [[Динара]] || 59 818 |- ! 3 | [[Мадина]] || 59 369 |- ! 4 | [[Айгуль]] || 57 850 |- ! 5 | [[Айзере]] || 56 770 |- ! 6 | [[Айдана]] || 55 029 |- ! 7 | [[Алия]] || 54 921 |- ! 8 | [[Жанар]] || 52 050 |- ! 9 | [[Айша]] || 49 944 |- ! 10 | [[Айару]] || 49 670 |- ! 11 | [[Айнур]] || 49 171 |- ! 12 | [[Айгерим]] || 46 484 |- ! 13 | [[Айжан]] || 45 543 |- ! 14 | [[Аяулым]] || 45 427 |- ! 15 | [[Салтанат]] || 45 080 |- ! 16 | [[Сауле]] || 43 443 |- ! 17 | [[Арайлым]] || 42 917 |- ! 18 | [[Гульмира]] || 42 249 |- ! 19 | [[Амина]] || 41 644 |- ! 20 | [[Диана]] || 40 535 |- ! 21 | [[Кәусар]] || 39 658 |- ! 22 | [[Асель]] || 39 517 |- ! 23 | [[Жансая]] || 37 925 |- ! 24 | [[Роза]] || 35 714 |- ! 25 | [[Меруерт]] || 33 652 |- ! 26 | [[Раяна]] || 33 088 |- ! 27 | [[Назерке]] || 32 825 |- ! 28 | [[Айым]] || 31 816 |- ! 29 | [[Гаухар]] || 31 697 |- ! 30 | [[Інжу]] || 31 010 |- ! 31 | [[Эльмира]] || 30 528 |- ! 32 | [[Шолпан]] || 30 359 |- ! 33 | [[Медина]] || 30 281 |- ! 34 | [[Маржан]] || 30 097 |- ! 35 | [[Аида]] || 29 920 |- ! 36 | [[Алтынай]] || 29 660 |- ! 37 | [[Гульнара]] || 29 098 |- ! 38 | [[Дана]] || 28 835 |- ! 39 | [[Раушан]] || 26 447 |- ! 40 | [[Айлин]] || 26 330 |- ! 41 | [[Аяжан]] || 25 963 |- ! 42 | [[Аяла]] || 25 590 |- ! 43 | [[Мөлдір]] || 25 293 |- ! 44 | [[Алина]] || 24 873 |- ! 45 | [[Асем]] || 24 824 |- ! 46 | [[Гульнар]] || 24 748 |- ! 47 | [[Анар]] || 24 723 |- ! 48 | [[Ақерке]] || 24 558 |- ! 49 | [[Индира]] || 24 134 |- ! 50 | [[Жанерке]] || 24 014 |- ! 51 | [[Жанна]] || 23 517 |- ! 52 | [[Нұрай]] || 23 382 |- ! 53 | [[Лаура]] || 23 269 |- ! 54 | [[Акмарал]] || 23 112 |- ! 55 | [[Зарина]] || 22 930 |- ! 56 | [[Сабина]] || 22 840 |- ! 57 | [[Айман]] || 22 803 |- ! 58 | [[Жазира]] || 22 708 |- ! 59 | [[Сымбат]] || 22 603 |- ! 60 | [[Айгерім]] || 22 567 |- ! 61 | [[Карлыгаш]] || 22 215 |- ! 62 | [[Дина]] || 21 962 |- ! 63 | [[Томирис]] || 21 852 |- ! 64 | [[Камила]] || 21 679 |- ! 65 | [[Аяна]] || 21 053 |- ! 66 | [[Назым]] || 20 682 |- ! 67 | [[Галия]] || 20 622 |- ! 68 | [[Баян]] || 20 533 |- ! 69 | [[Майра]] || 20 220 |- ! 70 | [[Іңкәр]] || 19 984 |- ! 71 | [[Жанат]] || 19 888 |- ! 72 | [[Әмина]] || 19 662 |- ! 73 | [[Дильназ]] || 19 599 |- ! 74 | [[Жадыра]] || 18 711 |- ! 75 | [[Асия]] || 18 603 |- ! 76 | [[Малика]] || 18 488 |- ! 77 | [[Әсел]] || 18 450 |- ! 78 | [[Анель]] || 18 296 |- ! 79 | [[Нургуль]] || 18 205 |- ! 80 | [[Ақбота]] || 18 014 |- ! 81 | [[Айсулу]] || 17 413 |- ! 82 | [[Перизат]] || 17 392 |- ! 83 | [[Фатима]] || 17 360 |- ! 84 | [[Райхан]] || 17 336 |- ! 85 | [[Адина]] || 17 220 |- ! 86 | [[Гульжан]] || 16 926 |- ! 87 | [[Алуа]] || 16 819 |- ! 88 | [[Ажар]] || 16 800 |- ! 89 | [[Альбина]] || 16 662 |- ! 90 | [[Мерей]] || 16 537 |- ! 91 | [[Назира]] || 16 252 |- ! 92 | [[Асылым]] || 16 061 |- ! 93 | [[Дария]] || 15 932 |- ! 94 | [[Светлана]] || 15 635 |- ! 95 | [[Шынар]] || 15 581 |- ! 96 | [[Самал]] || 15 510 |- ! 97 | [[Сезім]] || 15 018 |- ! 98 | [[Алмагуль]] || 14 989 |- ! 99 | [[Адия]] || 14 926 |- ! 100 | [[Зере]] || 14 878 |- ! 101 | [[Балжан]] || 14 848 |- ! 102 | [[Лаззат]] || 14 626 |- ! 103 | [[Жулдыз]] || 14 518 |- ! 104 | [[Мария]] || 14 023 |- ! 105 | [[Айнұр]] || 13 982 |- ! 106 | [[Айкөркем]] || 13 683 |- ! 107 | [[Молдир]] || 13 667 |- ! 108 | [[Жания]] || 13 622 |- ! 109 | [[Сара]] || 13 329 |- ! 110 | [[Еркежан]] || 13 304 |- ! 111 | [[Фариза]] || 13 292 |- ! 112 | [[Айгул]] || 13 263 |- ! 113 | [[Жасмин]] || 13 234 |- ! 114 | [[Әсем]] || 13 219 |- ! 115 | [[Ақнұр]] || 13 157 |- ! 116 | [[Жанель]] || 13 082 |- ! 117 | [[Куралай]] || 13 080 |- ! 118 | [[Ақниет]] || 13 078 |- ! 119 | [[Еркеназ]] || 13 011 |- ! 120 | [[Мариям]] || 12 981 |- ! 121 | [[Азиза]] || 12 619 |- ! 122 | [[Ляззат]] || 12 408 |- ! 123 | [[Бибигуль]] || 12 268 |- ! 124 | [[Фарида]] || 12 211 |- ! 125 | [[Қарақат]] || 12 088 |- ! 126 | [[Сания]] || 11 941 |- ! 127 | [[Сандугаш]] || 11 935 |- ! 128 | [[Айзада]] || 11 831 |- ! 129 | [[Айсана]] || 11 696 |- ! 130 | [[Ботагоз]] || 11 587 |- ! 131 | [[Балауса]] || 11 519 |- ! 132 | [[Арай]] || 11 462 |- ! 133 | [[Венера]] || 11 191 |- ! 134 | [[Даяна]] || 11 165 |- ! 135 | [[Алтын]] || 11 084 |- ! 136 | [[Әйгерім]] || 10 989 |- ! 137 | [[Жұлдыз]] || 10 828 |- ! 138 | [[Карина]] || 10 820 |- ! 139 | [[Көркем]] || 10 767 |- ! 140 | [[Айнагуль]] || 10 747 |- ! 141 | [[Балнұр]] || 10 610 |- ! 142 | [[Ақмарал]] || 10 588 |- ! 143 | [[Айғаным]] || 10 542 |- ! 144 | [[Гульнур]] || 10 525 |- ! 145 | [[Альмира]] || 10 464 |- ! 146 | [[Гульназ]] || 10 265 |- ! 147 | [[Алма]] || 10 195 |- ! 148 | [[Аиша]] || 10 184 |- ! 149 | [[Айсұлу]] || 9 959 |- ! 150 | [[Әлия]] || 9 900 |- ! 151 | [[Зауре]] || 9 869 |- ! 152 | [[Назгуль]] || 9 826 |- ! 153 | [[Гулмира]] || 9 713 |- ! 154 | [[Куляш]] || 9 613 |- ! 155 | [[Әдемі]] || 9 550 |- ! 156 | [[Алима]] || 9 537 |- ! 157 | [[Бакыт]] || 9 529 |- ! 158 | [[Марал]] || 9 422 |- ! 159 | [[Нуржамал]] || 9 415 |- ! 160 | [[Аянат]] || 9 339 |- ! 161 | [[Диляра]] || 9 310 |- ! 162 | [[Эльвира]] || 9 273 |- ! 163 | [[Аруна]] || 9 212 |- ! 164 | [[Камшат]] || 9 201 |- ! 165 | [[Мәдина]] || 9 187 |- ! 166 | [[Шұғыла]] || 9 168 |- ! 167 | [[Ұлжан]] || 9 014 |- ! 168 | [[Макпал]] || 9 014 |- ! 169 | [[Клара]] || 9 005 |- ! 170 | [[Сафия]] || 8 949 |- ! 171 | [[Амира]] || 8 656 |- ! 172 | [[Махаббат]] || 8 570 |- ! 173 | [[Нагима]] || 8 566 |- ! 174 | [[Жібек]] || 8 548 |- ! 175 | [[Асемгуль]] || 8 504 |- ! 176 | [[Зауреш]] || 8 500 |- ! 177 | [[Гүлназ]] || 8 475 |- ! 178 | [[Инабат]] || 8 430 |- ! 179 | [[Гулжан]] || 8 373 |- ! 180 | [[Гүлнұр]] || 8 244 |- ! 181 | [[Нурсулу]] || 8 240 |- ! 182 | [[Айнаш]] || 8 018 |- ! 183 | [[Каусар]] || 7 920 |- ! 184 | [[Жибек]] || 7 856 |- ! 185 | [[Асылай]] || 7 852 |- ! 186 | [[Ардак]] || 7 685 |- ! 187 | [[Замира]] || 7 684 |- ! 188 | [[Акерке]] || 7 678 |- ! 189 | [[Кымбат]] || 7 450 |- ! 190 | [[Нургул]] || 7 426 |- ! 191 | [[Тоғжан]] || 7 376 |- ! 192 | [[Анара]] || 7 356 |- ! 193 | [[Айгүл]] || 7 337 |- ! 194 | [[Айнура]] || 7 332 |- ! 195 | [[Гүлім]] || 7 290 |- ! 196 | [[Гулнар]] || 7 258 |- ! 197 | [[Хадиша]] || 7 229 |- ! 198 | [[Ұлдана]] || 7 187 |- ! 199 | [[Акбота]] || 7 179 |- ! 200 | [[Улжан]] || 7 056 |- ! 201 | [[Құралай]] || 6 990 |- ! 202 | [[Гауһар]] || 6 937 |- ! 203 | [[Гулнур]] || 6 902 |- ! 204 | [[Нұрайым]] || 6 898 |- ! 205 | [[Жаннұр]] || 6 785 |- ! 206 | [[Альфия]] || 6 727 |- ! 207 | [[Асел]] || 6 703 |- ! 208 | [[Аделя]] || 6 663 |- ! 209 | [[Толкын]] || 6 559 |- ! 210 | [[Гүлдана]] || 6 543 |- ! 211 | [[Толғанай]] || 6 506 |- ! 212 | [[Дамира]] || 6 500 |- ! 213 | [[Зейнеп]] || 6 493 |- ! 214 | [[Салима]] || 6 472 |- ! 215 | [[Нұргүл]] || 6 457 |- ! 216 | [[Кәусәр]] || 6 453 |- ! 217 | [[Гүлсезім]] || 6 431 |- ! 218 | [[Дарига]] || 6 418 |- ! 219 | [[Дарина]] || 6 400 |- ! 220 | [[Ясмина]] || 6 199 |- ! 221 | [[Айлана]] || 6 125 |- ! 222 | [[Милана]] || 6 098 |- ! 223 | [[Гульшат]] || 6 083 |- ! 224 | [[Улбосын]] || 6 049 |- ! 225 | [[Сая]] || 5 926 |- ! 226 | [[Тамара]] || 5 919 |- ! 227 | [[Бахыт]] || 5 913 |- ! 228 | [[Ясмин]] || 5 906 |- ! 229 | [[София]] || 5 878 |- ! 230 | [[Еңлік]] || 5 832 |- ! 231 | [[Наргиз]] || 5 818 |- ! 232 | [[Рая]] || 5 811 |- ! 233 | [[Жамила]] || 5 709 |- ! 234 | [[Сабира]] || 5 698 |- ! 235 | [[Зухра]] || 5 665 |- ! 236 | [[Алмагул]] || 5 665 |- ! 237 | [[Адель]] || 5 661 |- ! 238 | [[Қарлығаш]] || 5 605 |- ! 239 | [[Татьяна]] || 5 552 |- ! 240 | [[Наргиза]] || 5 465 |- ! 241 | [[Марина]] || 5 457 |- ! 242 | [[Ханшайым]] || 5 432 |- ! 243 | [[Багила]] || 5 427 |- ! 244 | [[Мереке]] || 5 398 |- ! 245 | [[Айя]] || 5 383 |- ! 246 | [[Зульфия]] || 5 377 |- ! 247 | [[Гулназ]] || 5 376 |- ! 248 | [[Саида]] || 5 363 |- ! 249 | [[Лейла]] || 5 362 |- ! 250 | [[Гульдана]] || 5 355 |- ! 251 | [[Сандуғаш]] || 5 335 |- ! 252 | [[Каламкас]] || 5 335 |- ! 253 | [[Галина]] || 5 279 |- ! 254 | [[Анеля]] || 5 188 |- ! 255 | [[Гульзира]] || 5 166 |- ! 256 | [[Ботакоз]] || 5 113 |- ! 257 | [[Гулдана]] || 5 084 |- ! 258 | [[Талшын]] || 4 947 |- ! 259 | [[Жанайым]] || 4 937 |- ! 260 | [[Жадра]] || 4 906 |- ! 261 | [[Айсезім]] || 4 899 |- ! 262 | [[Рабига]] || 4 892 |- ! 263 | [[Қымбат]] || 4 868 |- ! 264 | [[Елена]] || 4 830 |- ! 265 | [[Нурай]] || 4 817 |- ! 266 | [[Наталья]] || 4 808 |- ! 267 | [[Камилла]] || 4 761 |- ! 268 | [[Анастасия]] || 4 761 |- ! 269 | [[Мира]] || 4 751 |- ! 270 | [[Таңшолпан]] || 4 738 |- ! 271 | [[Айзат]] || 4 727 |- ! 272 | [[Гульсара]] || 4 715 |- ! 273 | [[Гулбану]] || 4 713 |- ! 274 | [[Рахима]] || 4 712 |- ! 275 | [[Нұрсая]] || 4 710 |- ! 276 | [[Көзайым]] || 4 690 |- ! 277 | [[Гулим]] || 4 682 |- ! 278 | [[Жайна]] || 4 662 |- ! 279 | [[Райана]] || 4 654 |- ! 280 | [[Жаныл]] || 4 599 |- ! 281 | [[Гулшат]] || 4 594 |- ! 282 | [[Ләззат]] || 4 581 |- ! 283 | [[Дания]] || 4 581 |- ! 284 | [[Айназ]] || 4 577 |- ! 285 | [[Батима]] || 4 567 |- ! 286 | [[Асылзат]] || 4 499 |- ! 287 | [[Жанара]] || 4 492 |- ! 288 | [[Жамиля]] || 4 482 |- ! 289 | [[Гүлмира]] || 4 476 |- ! 290 | [[Жұлдызай]] || 4 463 |- ! 291 | [[Рамина]] || 4 447 |- ! 292 | [[Мақпал]] || 4 440 |- ! 293 | [[Маншук]] || 4 399 |- ! 294 | [[Самира]] || 4 393 |- ! 295 | [[Ару]] || 4 379 |- ! 296 | [[Гульбану]] || 4 360 |- ! 297 | [[Назгүл]] || 4 355 |- ! 298 | [[Жамал]] || 4 325 |- ! 299 | [[Ясина]] || 4 324 |- ! 300 | [[Разия]] || 4 317 |- ! 301 | [[Дариға]] || 4 308 |- ! 302 | [[Акнур]] || 4 259 |- ! 303 | [[Айжамал]] || 4 254 |- ! 304 | [[Мейрамгуль]] || 4 220 |- ! 305 | [[Бакытгуль]] || 4 191 |- ! 306 | [[Дарья]] || 4 182 |- ! 307 | [[Қазына]] || 4 168 |- ! 308 | [[Айслу]] || 4 124 |- ! 309 | [[Раиса]] || 4 103 |- ! 310 | [[Кунсулу]] || 4 098 |- ! 311 | [[Айсара]] || 4 078 |- ! 312 | [[Бану]] || 4 074 |- ! 313 | [[Гүлжан]] || 4 041 |- ! 314 | [[Рауза]] || 4 030 |- ! 315 | [[Марьям]] || 4 009 |- ! 316 | [[Инкар]] || 3 991 |- ! 317 | [[Айнара]] || 3 958 |- ! 318 | [[Виктория]] || 3 949 |- ! 319 | [[Жасмина]] || 3 933 |- ! 320 | [[Гулнара]] || 3 920 |- ! 321 | [[Асыл]] || 3 908 |- ! 322 | [[Ирина]] || 3 906 |- ! 323 | [[Лязат]] || 3 896 |- ! 324 | [[Гульзада]] || 3 887 |- ! 325 | [[Феруза]] || 3 878 |- ! 326 | [[Балым]] || 3 843 |- ! 327 | [[Гульзат]] || 3 842 |- ! 328 | [[Ольга]] || 3 826 |- ! 329 | [[Бибигул]] || 3 824 |- ! 330 | [[Әсия]] || 3 808 |- ! 331 | [[Екатерина]] || 3 798 |- ! 332 | [[Даметкен]] || 3 778 |- ! 333 | [[Нурия]] || 3 743 |- ! 334 | [[Үміт]] || 3 730 |- ! 335 | [[Гулзира]] || 3 719 |- ! 336 | [[Жанел]] || 3 674 |- ! 337 | [[Зоя]] || 3 661 |- ! 338 | [[Арина]] || 3 649 |- ! 339 | [[Гульжанат]] || 3 641 |- ! 340 | [[Жанаргуль]] || 3 618 |- ! 341 | [[Ерке]] || 3 580 |- ! 342 | [[Айна]] || 3 568 |- ! 343 | [[Айнагул]] || 3 550 |- ! 344 | [[Ботакөз]] || 3 538 |- ! 345 | [[Анаргуль]] || 3 496 |- ! 346 | [[Гулсим]] || 3 492 |- ! 347 | [[Надежда]] || 3 487 |- ! 348 | [[Айбибі]] || 3 473 |- ! 349 | [[Ақмаржан]] || 3 454 |- ! 350 | [[Ұлбосын]] || 3 437 |- ! 351 | [[Умит]] || 3 416 |- ! 352 | [[Газиза]] || 3 398 |- ! 353 | [[Мейірім]] || 3 360 |- ! 354 | [[Бибінұр]] || 3 356 |- ! 355 | [[Валентина]] || 3 356 |- ! 356 | [[Балнур]] || 3 355 |- ! 357 | [[Ардақ]] || 3 338 |- ! 358 | [[Лиза]] || 3 334 |- ! 359 | [[Марзия]] || 3 319 |- ! 360 | [[Анна]] || 3 318 |- ! 361 | [[Муслима]] || 3 317 |- ! 362 | [[Аделина]] || 3 271 |- ! 363 | [[Дариха]] || 3 252 |- ! 364 | [[Ляйля]] || 3 239 |- ! 365 | [[Ұлпан]] || 3 232 |- ! 366 | [[Назгул]] || 3 222 |- ! 367 | [[Света]] || 3 216 |- ! 368 | [[Жаннат]] || 3 197 |- ! 369 | [[Асылжан]] || 3 191 |- ! 370 | [[Айсауле]] || 3 173 |- ! 371 | [[Гулсара]] || 3 099 |- ! 372 | [[Әнел]] || 3 097 |- ! 373 | [[Әсемай]] || 3 096 |- ! 374 | [[Улмекен]] || 3 089 |- ! 375 | [[Нурила]] || 3 067 |- ! 376 | [[Ақжан]] || 3 066 |- ! 377 | [[Аруназ]] || 3 052 |- ! 378 | [[Жансұлу]] || 3 050 |- ! 379 | [[Калима]] || 3 033 |- ! 380 | [[Алтыншаш]] || 3 005 |- ! 381 | [[Жансулу]] || 2 994 |- ! 382 | [[Гүлзат]] || 2 989 |- ! 383 | [[Ақтоты]] || 2 987 |- ! 384 | [[Нұрсезім]] || 2 979 |- ! 385 | [[Айганым]] || 2 975 |- ! 386 | [[Сәуле]] || 2 968 |- ! 387 | [[Людмила]] || 2 955 |- ! 388 | [[Кулаш]] || 2 946 |- ! 389 | [[Гулжанат]] || 2 945 |- ! 390 | [[Жанылсын]] || 2 941 |- ! 391 | [[Айжұлдыз]] || 2 933 |- ! 392 | [[Айшабибі]] || 2 927 |- ! 393 | [[Ақбаян]] || 2 921 |- ! 394 | [[Несібелі]] || 2 917 |- ! 395 | [[Кундыз]] || 2 897 |- ! 396 | [[Аягөз]] || 2 892 |- ! 397 | [[Айтолқын]] || 2 876 |- ! 398 | [[Жумагуль]] || 2 862 |- ! 399 | [[Аягоз]] || 2 845 |- ! 400 | [[Гульсим]] || 2 842 |- ! 401 | [[Аймира]] || 2 820 |- ! 402 | [[Риза]] || 2 813 |- ! 403 | [[Асима]] || 2 811 |- ! 404 | [[Камиля]] || 2 806 |- ! 405 | [[Нұрсұлу]] || 2 798 |- ! 406 | [[Мәриям]] || 2 774 |- ! 407 | [[Тамирис]] || 2 773 |- ! 408 | [[Ботагөз]] || 2 772 |- ! 409 | [[Жулдызай]] || 2 747 |- ! 410 | [[Нұрдана]] || 2 731 |- ! 411 | [[Дамели]] || 2 725 |- ! 412 | [[Ғазиза]] || 2 725 |- ! 413 | [[Калия]] || 2 717 |- ! 414 | [[Бибинур]] || 2 717 |- ! 415 | [[Адема]] || 2 709 |- ! 416 | [[Багдат]] || 2 689 |- ! 417 | [[Ғалия]] || 2 688 |- ! 418 | [[Райяна]] || 2 683 |- ! 419 | [[Айханым]] || 2 677 |- ! 420 | [[Гулзада]] || 2 668 |- ! 421 | [[Майя]] || 2 666 |- ! 422 | [[Айбике]] || 2 660 |- ! 423 | [[Дидар]] || 2 652 |- ! 424 | [[Толганай]] || 2 651 |- ! 425 | [[Аниса]] || 2 645 |- ! 426 | [[Мейрамкуль]] || 2 643 |- ! 427 | [[Инжу]] || 2 639 |- ! 428 | [[Лазат]] || 2 630 |- ! 429 | [[Рысты]] || 2 626 |- ! 430 | [[Құндыз]] || 2 618 |- ! 431 | [[Адиля]] || 2 604 |- ! 432 | [[Несибели]] || 2 591 |- ! 433 | [[Кенжегуль]] || 2 590 |- ! 434 | [[Шырын]] || 2 586 |- ! 435 | [[Айерке]] || 2 573 |- ! 436 | [[Гульден]] || 2 564 |- ! 437 | [[Гулзат]] || 2 564 |- ! 438 | [[Мейрамкул]] || 2 555 |- ! 439 | [[Лайла]] || 2 548 |- ! 440 | [[Рыскуль]] || 2 539 |- ! 441 | [[Тогжан]] || 2 537 |- ! 442 | [[Ақтолқын]] || 2 530 |- ! 443 | [[Ақжарқын]] || 2 525 |- ! 444 | [[Юлия]] || 2 499 |- ! 445 | [[Ұлжалғас]] || 2 497 |- ! 446 | [[Актоты]] || 2 494 |- ! 447 | [[Жумагул]] || 2 486 |- ! 448 | [[Кадиша]] || 2 472 |- ! 449 | [[Карима]] || 2 471 |- ! 450 | [[Айдай]] || 2 462 |- ! 451 | [[Гульбаршин]] || 2 452 |- ! 452 | [[Карашаш]] || 2 440 |- ! 453 | [[Рита]] || 2 424 |- ! 454 | [[Зина]] || 2 419 |- ! 455 | [[Замзагуль]] || 2 417 |- ! 456 | [[Александра]] || 2 415 |- ! 457 | [[Жанбота]] || 2 411 |- ! 458 | [[Жулдуз]] || 2 406 |- ! 459 | [[Райгуль]] || 2 405 |- ! 460 | [[Улжалгас]] || 2 379 |- ! 461 | [[Райса]] || 2 354 |- ! 462 | [[Лариса]] || 2 342 |- ! 463 | [[Ангелина]] || 2 339 |- ! 464 | [[Нұрила]] || 2 334 |- ! 465 | [[Азалия]] || 2 334 |- ! 466 | [[Данара]] || 2 331 |- ! 467 | [[Нұрайлым]] || 2 327 |- ! 468 | [[Бахытгуль]] || 2 304 |- ! 469 | [[Любовь]] || 2 303 |- ! 470 | [[Актолкын]] || 2 303 |- ! 471 | [[Гульсум]] || 2 297 |- ! 472 | [[Гулжамал]] || 2 297 |- ! 473 | [[Данагуль]] || 2 292 |- ! 474 | [[Айдын]] || 2 286 |- ! 475 | [[Данагүл]] || 2 284 |- ! 476 | [[Шапағат]] || 2 282 |- ! 477 | [[Бекзат]] || 2 282 |- ! 478 | [[Жансезім]] || 2 264 |- ! 479 | [[Римма]] || 2 254 |- ! 480 | [[Мерует]] || 2 243 |- ! 481 | [[Саяжан]] || 2 237 |- ! 482 | [[Нұршат]] || 2 233 |- ! 483 | [[Гүлнар]] || 2 231 |- ! 484 | [[Шарипа]] || 2 216 |- ! 485 | [[Елизавета]] || 2 211 |- ! 486 | [[Бағым]] || 2 207 |- ! 487 | [[Гүлжайна]] || 2 206 |- ! 488 | [[Гүлбану]] || 2 186 |- ! 489 | [[Сағыныш]] || 2 178 |- ! 490 | [[Манат]] || 2 172 |- ! 491 | [[Елдана]] || 2 166 |- ! 492 | [[Акжаркын]] || 2 157 |- ! 493 | [[Аякөз]] || 2 150 |- ! 494 | [[Назигуль]] || 2 144 |- ! 495 | [[Жупар]] || 2 138 |- ! 496 | [[Гульвира]] || 2 138 |- ! 497 | [[Ақтілек]] || 2 119 |- ! 498 | [[Нурсауле]] || 2 114 |- ! 499 | [[Мейрамгул]] || 2 100 |- ! 500 | [[Толқын]] || 2 091 |- ! 501 | [[Улболсын]] || 2 086 |- ! 502 | [[Бакытгул]] || 2 066 |- ! 503 | [[Забира]] || 2 063 |- ! 504 | [[Ділназ]] || 2 060 |- ! 505 | [[Лунара]] || 2 059 |- ! 506 | [[Бота]] || 2 056 |- ! 507 | [[Злиха]] || 2 049 |- ! 508 | [[Патима]] || 2 041 |- ! 509 | [[Валерия]] || 2 040 |- ! 510 | [[Әсемгүл]] || 2 035 |- ! 511 | [[Жанеля]] || 2 030 |- ! 512 | [[Алмагүл]] || 2 030 |- ! 513 | [[Жәния]] || 2 023 |- ! 514 | [[Мунира]] || 2 014 |- ! 515 | [[Надира]] || 2 010 |- ! 516 | [[Алтынгуль]] || 2 009 |- ! 517 | [[Айсәуле]] || 2 005 |- ! 518 | [[Алиша]] || 2 000 |- ! 519 | [[Оксана]] || 1 995 |- ! 520 | [[Элмира]] || 1 974 |- ! 521 | [[Аяужан]] || 1 974 |- ! 522 | [[Амангул]] || 1 972 |- ! 523 | [[Айда]] || 1 972 |- ! 524 | [[Маргарита]] || 1 966 |- ! 525 | [[Назипа]] || 1 949 |- ! 526 | [[Айымжан]] || 1 933 |- ! 527 | [[Гулжайна]] || 1 920 |- ! 528 | [[Асемай]] || 1 915 |- ! 529 | [[Айлина]] || 1 910 |- ! 530 | [[Гүлжанат]] || 1 908 |- ! 531 | [[Жумабике]] || 1 905 |- ! 532 | [[Салиха]] || 1 901 |- ! 533 | [[Жаннур]] || 1 892 |- ! 534 | [[Айкен]] || 1 886 |- ! 535 | [[Турсынай]] || 1 884 |- ! 536 | [[Улбала]] || 1 882 |- ! 537 | [[Сулушаш]] || 1 880 |- ! 538 | [[Айшолпан]] || 1 872 |- ! 539 | [[Кристина]] || 1 868 |- ! 540 | [[Кәмшат]] || 1 865 |- ! 541 | [[Халима]] || 1 864 |- ! 542 | [[Гүлден]] || 1 862 |- ! 543 | [[Ақжүніс]] || 1 860 |- ! 544 | [[Хадиджа]] || 1 851 |- ! 545 | [[Ксения]] || 1 847 |- ! 546 | [[Нина]] || 1 844 |- ! 547 | [[Гульжамал]] || 1 840 |- ! 548 | [[Қаламқас]] || 1 839 |- ! 549 | [[Бактыгуль]] || 1 836 |- ! 550 | [[Айкерім]] || 1 820 |- ! 551 | [[Гулжазира]] || 1 806 |- ! 552 | [[Ұлболсын]] || 1 797 |- ! 553 | [[Марияш]] || 1 777 |- ! 554 | [[Сәния]] || 1 771 |- ! 555 | [[Бактыгул]] || 1 765 |- ! 556 | [[Бакытжан]] || 1 762 |- ! 557 | [[Бибігүл]] || 1 755 |- ! 558 | [[Інкәр]] || 1 750 |- ! 559 | [[Бақыт]] || 1 740 |- ! 560 | [[Вероника]] || 1 740 |- ! 561 | [[Айнамкөз]] || 1 734 |- ! 562 | [[Гүлзира]] || 1 733 |- ! 563 | [[Бахыткуль]] || 1 730 |- ! 564 | [[Амангуль]] || 1 730 |- ! 565 | [[Ақгүл]] || 1 730 |- ! 566 | [[Бақытгүл]] || 1 726 |- ! 567 | [[Майгуль]] || 1 723 |- ! 568 | [[Гүлсім]] || 1 723 |- ! 569 | [[Рыскул]] || 1 714 |- ! 570 | [[Айнагүл]] || 1 706 |- ! 571 | [[Турсын]] || 1 704 |- ! 572 | [[Тахмина]] || 1 702 |- ! 573 | [[Қасиет]] || 1 697 |- ! 574 | [[Орынбасар]] || 1 694 |- ! 575 | [[Баглан]] || 1 693 |- ! 576 | [[Айтжамал]] || 1 690 |- ! 577 | [[Гүлшат]] || 1 689 |- ! 578 | [[Кенжегул]] || 1 684 |- ! 579 | [[Ұлмекен]] || 1 683 |- ! 580 | [[Жанаргул]] || 1 682 |- ! 581 | [[Полина]] || 1 680 |- ! 582 | [[Әдия]] || 1 674 |- ! 583 | [[Дилара]] || 1 671 |- ! 584 | [[Джамиля]] || 1 663 |- ! 585 | [[Рахат]] || 1 654 |- ! 586 | [[Улдана]] || 1 650 |- ! 587 | [[Айзия]] || 1 649 |- ! 588 | [[Рахия]] || 1 641 |- ! 589 | [[Айшат]] || 1 638 |- ! 590 | [[Айткуль]] || 1 638 |- ! 591 | [[Жанагуль]] || 1 636 |- ! 592 | [[Карлыга]] || 1 628 |- ! 593 | [[Айкерим]] || 1 626 |- ! 594 | [[Кульжан]] || 1 621 |- ! 595 | [[Гулбаршын]] || 1 620 |- ! 596 | [[Жумакуль]] || 1 619 |- ! 597 | [[Рабия]] || 1 614 |- ! 598 | [[Шара]] || 1 608 |- ! 599 | [[Нурзия]] || 1 598 |- ! 600 | [[Дайана]] || 1 573 |- ! 601 | [[Аделия]] || 1 572 |- ! 602 | [[Элеонора]] || 1 569 |- ! 603 | [[Лилия]] || 1 569 |- ! 604 | [[Бакытжамал]] || 1 568 |- ! 605 | [[Карылгаш]] || 1 565 |- ! 606 | [[Гулайым]] || 1 564 |- ! 607 | [[Айтолкын]] || 1 561 |- ! 608 | [[Аманкуль]] || 1 559 |- ! 609 | [[Базаркуль]] || 1 556 |- ! 610 | [[Мәншүк]] || 1 554 |- ! 611 | [[Софья]] || 1 549 |- ! 612 | [[Бакыткуль]] || 1 549 |- ! 613 | [[Каракоз]] || 1 546 |- ! 614 | [[Гулден]] || 1 545 |- ! 615 | [[Слушаш]] || 1 543 |- ! 616 | [[Мархабат]] || 1 542 |- ! 617 | [[Анаргул]] || 1 539 |- ! 618 | [[Нұрсәуле]] || 1 538 |- ! 619 | [[Катира]] || 1 537 |- ! 620 | [[Жаркынай]] || 1 535 |- ! 621 | [[Жайнагуль]] || 1 535 |- ! 622 | [[Гульзия]] || 1 531 |- ! 623 | [[Бакыткул]] || 1 526 |- ! 624 | [[Амели]] || 1 523 |- ! 625 | [[Нұржамал]] || 1 520 |- ! 626 | [[Мая]] || 1 520 |- ! 627 | [[Еркемай]] || 1 517 |- ! 628 | [[Бибисара]] || 1 515 |- ! 629 | [[Зияда]] || 1 512 |- ! 630 | [[Рысжан]] || 1 504 |- ! 631 | [[Эльнара]] || 1 502 |- ! 632 | [[Сайран]] || 1 496 |- ! 633 | [[Луиза]] || 1 493 |- ! 634 | [[Аманкул]] || 1 492 |- ! 635 | [[Кулшат]] || 1 476 |- ! 636 | [[Ляйла]] || 1 466 |- ! 637 | [[Гульжазира]] || 1 463 |- ! 638 | [[Яна]] || 1 457 |- ! 639 | [[Қаракөз]] || 1 456 |- ! 640 | [[Нургайша]] || 1 454 |- ! 641 | [[Гулжахан]] || 1 454 |- ! 642 | [[Жарқынай]] || 1 452 |- ! 643 | [[Ләйлә]] || 1 445 |- ! 644 | [[Мейрамгүл]] || 1 445 |- ! 645 | [[Улпан]] || 1 442 |- ! 646 | [[Аңсаған]] || 1 442 |- ! 647 | [[Зура]] || 1 433 |- ! 648 | [[Евгения]] || 1 433 |- ! 649 | [[Бекзада]] || 1 433 |- ! 650 | [[Зайра]] || 1 430 |- ! 651 | [[Сабрина]] || 1 427 |- ! 652 | [[Алиса]] || 1 424 |- ! 653 | [[Акниет]] || 1 422 |- ! 654 | [[Кулян]] || 1 419 |- ! 655 | [[Кульбаршин]] || 1 416 |- ! 656 | [[Саулеш]] || 1 415 |- ! 657 | [[Азима]] || 1 413 |- ! 658 | [[Корлан]] || 1 412 |- ! 659 | [[Нуршат]] || 1 403 |- ! 660 | [[Амелия]] || 1 396 |- ! 661 | [[Ұлданай]] || 1 395 |- ! 662 | [[Алтынгул]] || 1 392 |- ! 663 | [[Акжан]] || 1 387 |- ! 664 | [[Айназым]] || 1 385 |- ! 665 | [[Вера]] || 1 380 |- ! 666 | [[Шырайлым]] || 1 379 |- ! 667 | [[Алтынкуль]] || 1 377 |- ! 668 | [[Ақбөпе]] || 1 374 |- ! 669 | [[Найля]] || 1 368 |- ! 670 | [[Балзия]] || 1 367 |- ! 671 | [[Дилназ]] || 1 366 |- ! 672 | [[Зинаида]] || 1 362 |- ! 673 | [[Алмаш]] || 1 359 |- ! 674 | [[Рабиға]] || 1 357 |- ! 675 | [[Гуля]] || 1 354 |- ! 676 | [[Рахила]] || 1 352 |- ! 677 | [[Асемгул]] || 1 351 |- ! 678 | [[Нұрбибі]] || 1 343 |- ! 679 | [[Перуза]] || 1 341 |- ! 680 | [[Манзура]] || 1 325 |- ! 681 | [[Айнель]] || 1 319 |- ! 682 | [[Жумакул]] || 1 318 |- ! 683 | [[Оразкул]] || 1 316 |- ! 684 | [[Умут]] || 1 315 |- ! 685 | [[Кумис]] || 1 315 |- ! 686 | [[Ақсезім]] || 1 309 |- ! 687 | [[Әлима]] || 1 307 |- ! 688 | [[Загипа]] || 1 306 |- ! 689 | [[Данеля]] || 1 306 |- ! 690 | [[Айымгуль]] || 1 306 |- ! 691 | [[Дамеш]] || 1 304 |- ! 692 | [[Шахназ]] || 1 298 |- ! 693 | [[Дәрия]] || 1 295 |- ! 694 | [[Аккенже]] || 1 295 |- ! 695 | [[Бағила]] || 1 292 |- ! 696 | [[Акбопе]] || 1 292 |- ! 697 | [[Жанэль]] || 1 287 |- ! 698 | [[Рима]] || 1 285 |- ! 699 | [[Зулфия]] || 1 284 |- ! 700 | [[Элина]] || 1 283 |- ! 701 | [[Адеми]] || 1 283 |- ! 702 | [[Гульбаршын]] || 1 275 |- ! 703 | [[Жаңыл]] || 1 269 |- ! 704 | [[Кулжан]] || 1 267 |- ! 705 | [[Гүлсая]] || 1 261 |- ! 706 | [[Багдагуль]] || 1 259 |- ! 707 | [[Гүлзада]] || 1 249 |- ! 708 | [[Рашида]] || 1 245 |- ! 709 | [[Сагира]] || 1 240 |- ! 710 | [[Орынша]] || 1 239 |- ! 711 | [[Махабат]] || 1 231 |- ! 712 | [[Бижамал]] || 1 230 |- ! 713 | [[Арна]] || 1 225 |- ! 714 | [[Парида]] || 1 224 |- ! 715 | [[Камар]] || 1 224 |- ! 716 | [[Айдина]] || 1 221 |- ! 717 | [[Нағима]] || 1 218 |- ! 718 | [[Хадия]] || 1 217 |- ! 719 | [[Гульшара]] || 1 216 |- ! 720 | [[Еркенұр]] || 1 212 |- ! 721 | [[Камажай]] || 1 211 |- ! 722 | [[Гульжахан]] || 1 211 |- ! 723 | [[Айымгүл]] || 1 211 |- ! 724 | [[Куаныш]] || 1 210 |- ! 725 | [[Ұлбала]] || 1 208 |- ! 726 | [[Айткул]] || 1 206 |- ! 727 | [[Халида]] || 1 204 |- ! 728 | [[Коркем]] || 1 197 |- ! 729 | [[Инара]] || 1 193 |- ! 730 | [[Балкия]] || 1 192 |- ! 731 | [[Данагул]] || 1 191 |- ! 732 | [[Оразкуль]] || 1 190 |- ! 733 | [[Улбике]] || 1 183 |- ! 734 | [[Лидия]] || 1 180 |- ! 735 | [[Набира]] || 1 176 |- ! 736 | [[Акбаян]] || 1 174 |- ! 737 | [[Орынкуль]] || 1 173 |- ! 738 | [[Айла]] || 1 173 |- ! 739 | [[Жанагул]] || 1 166 |- ! 740 | [[Кумисай]] || 1 165 |- ! 741 | [[Орынкул]] || 1 160 |- ! 742 | [[Гайни]] || 1 156 |- ! 743 | [[Сайра]] || 1 155 |- ! 744 | [[Булбул]] || 1 153 |- ! 745 | [[Зарема]] || 1 150 |- ! 746 | [[Айкүміс]] || 1 150 |- ! 747 | [[Сафина]] || 1 149 |- ! 748 | [[Рауан]] || 1 149 |- ! 749 | [[Береке]] || 1 147 |- ! 750 | [[Балхия]] || 1 147 |- ! 751 | [[Аякоз]] || 1 140 |- ! 752 | [[Кулайша]] || 1 136 |- ! 753 | [[Ариана]] || 1 134 |- ! 754 | [[Сарсенкуль]] || 1 133 |- ! 755 | [[Базаркул]] || 1 127 |- ! 756 | [[Кульсара]] || 1 123 |- ! 757 | [[Ульяна]] || 1 122 |- ! 758 | [[Тлектес]] || 1 114 |- ! 759 | [[Мерейлім]] || 1 113 |- ! 760 | [[Манар]] || 1 111 |- ! 761 | [[Ляйсан]] || 1 108 |- ! 762 | [[Кульшат]] || 1 106 |- ! 763 | [[Магрипа]] || 1 105 |- ! 764 | [[Жайнагул]] || 1 093 |- ! 765 | [[Жаңылсын]] || 1 090 |- ! 766 | [[Насиба]] || 1 085 |- ! 767 | [[Әзиза]] || 1 083 |- ! 768 | [[Торгын]] || 1 082 |- ! 769 | [[Багдагул]] || 1 082 |- ! 770 | [[Асылайым]] || 1 081 |- ! 771 | [[Лашын]] || 1 079 |- ! 772 | [[Каракат]] || 1 079 |- ! 773 | [[Калампыр]] || 1 079 |- ! 774 | [[Тамила]] || 1 074 |- ! 775 | [[Райкуль]] || 1 074 |- ! 776 | [[Гүлнара]] || 1 073 |- ! 777 | [[Гүлайым]] || 1 069 |- ! 778 | [[Айкоркем]] || 1 069 |- ! 779 | [[Гүлбақыт]] || 1 068 |- ! 780 | [[Тұрсынай]] || 1 067 |- ! 781 | [[Айбарша]] || 1 067 |- ! 782 | [[Умида]] || 1 066 |- ! 783 | [[Амангүл]] || 1 066 |- ! 784 | [[Тоқжан]] || 1 065 |- ! 785 | [[Замзагул]] || 1 065 |- ! 786 | [[Майраш]] || 1 059 |- ! 787 | [[Гүлжазира]] || 1 057 |- ! 788 | [[Кулсара]] || 1 056 |- ! 789 | [[Алтынгүл]] || 1 056 |- ! 790 | [[Регина]] || 1 051 |- ! 791 | [[Бигайша]] || 1 047 |- ! 792 | [[Аселя]] || 1 040 |- ! 793 | [[Нурслу]] || 1 038 |- ! 794 | [[Кира]] || 1 038 |- ! 795 | [[Ақдидар]] || 1 035 |- ! 796 | [[Айтжан]] || 1 033 |- ! 797 | [[Улдай]] || 1 031 |- ! 798 | [[Балғын]] || 1 031 |- ! 799 | [[Орал]] || 1 027 |- ! 800 | [[Бахтыгуль]] || 1 025 |- ! 801 | [[Мулдир]] || 1 024 |- ! 802 | [[Тоты]] || 1 023 |- ! 803 | [[Кулимхан]] || 1 022 |- ! 804 | [[Бактылы]] || 1 022 |- ! 805 | [[Нурикамал]] || 1 021 |- ! 806 | [[Сырғалым]] || 1 019 |- ! 807 | [[Шарапат]] || 1 018 |- ! 808 | [[Аксауле]] || 1 018 |- ! 809 | [[Анел]] || 1 013 |- ! 810 | [[Ильмира]] || 1 011 |- ! 811 | [[Алтынкул]] || 1 010 |- ! 812 | [[Таншолпан]] || 1 009 |- ! 813 | [[Гуляим]] || 1 009 |- ! 814 | [[Орынтай]] || 1 006 |- ! 815 | [[Жайнагүл]] || 1 004 |- ! 816 | [[Асемкуль]] || 1 000 |- ! 817 | [[Кәмила]] || 999 |- ! 818 | [[Аяулы]] || 999 |- ! 819 | [[Акмаржан]] || 999 |- ! 820 | [[Нурбану]] || 998 |- ! 821 | [[Ания]] || 995 |- ! 822 | [[Дәмелі]] || 992 |- ! 823 | [[Улданай]] || 989 |- ! 824 | [[Аян]] || 987 |- ! 825 | [[Сарсенкул]] || 986 |- ! 826 | [[Нурайым]] || 986 |- ! 827 | [[Бибайша]] || 986 |- ! 828 | [[Ханифа]] || 983 |- ! 829 | [[Дара]] || 983 |- ! 830 | [[Зәуре]] || 979 |- ! 831 | [[Кульпаш]] || 977 |- ! 832 | [[Сапаркул]] || 972 |- ! 833 | [[Көркемай]] || 970 |- ! 834 | [[Данель]] || 970 |- ! 835 | [[Рысалды]] || 967 |- ! 836 | [[Гулия]] || 966 |- ! 837 | [[Мансия]] || 965 |- ! 838 | [[Ева]] || 965 |- ! 839 | [[Анаркуль]] || 965 |- ! 840 | [[Загира]] || 964 |- ! 841 | [[Тұмар]] || 963 |- ! 842 | [[Енлик]] || 961 |- ! 843 | [[Бахытжан]] || 961 |- ! 844 | [[Лиана]] || 960 |- ! 845 | [[Жанаргүл]] || 960 |- ! 846 | [[Гүлсара]] || 959 |- ! 847 | [[Алёна]] || 958 |- ! 848 | [[Анжелика]] || 957 |- ! 849 | [[Қырмызы]] || 956 |- ! 850 | [[Айана]] || 952 |- ! 851 | [[Сапура]] || 950 |- ! 852 | [[Кульзада]] || 947 |- ! 853 | [[Құндызай]] || 946 |- ! 854 | [[Шаттық]] || 945 |- ! 855 | [[Нұрбақыт]] || 944 |- ! 856 | [[Нурбике]] || 942 |- ! 857 | [[Самина]] || 940 |- ! 858 | [[Куланда]] || 940 |- ! 859 | [[Айкүнім]] || 940 |- ! 860 | [[Саягуль]] || 938 |- ! 861 | [[Ултуар]] || 937 |- ! 862 | [[Гүлназым]] || 937 |- ! 863 | [[Дильнара]] || 935 |- ! 864 | [[Жанару]] || 935 |- ! 865 | [[Анипа]] || 935 |- ! 866 | [[Аклима]] || 931 |- ! 867 | [[Ақзере]] || 928 |- ! 868 | [[Кульзира]] || 926 |- ! 869 | [[Гульфия]] || 926 |- ! 870 | [[Іңкар]] || 921 |- ! 871 | [[Алсу]] || 920 |- ! 872 | [[Сезим]] || 918 |- ! 873 | [[Рания]] || 916 |- ! 874 | [[Марта]] || 914 |- ! 875 | [[Аксулу]] || 914 |- ! 876 | [[Кырмызы]] || 913 |- ! 877 | [[Ақжібек]] || 912 |- ! 878 | [[Маруа]] || 908 |- ! 879 | [[Нәзира]] || 907 |- ! 880 | [[Нурбиби]] || 907 |- ! 881 | [[Зайнаб]] || 906 |- ! 882 | [[Менсулу]] || 900 |- ! 883 | [[Күнсұлу]] || 899 |- ! 884 | [[Ақторғын]] || 892 |- ! 885 | [[Айза]] || 891 |- ! 886 | [[Саркыт]] || 889 |- ! 887 | [[Амаль]] || 889 |- ! 888 | [[Мирамгуль]] || 888 |- ! 889 | [[Гулзия]] || 888 |- ! 890 | [[Кундызай]] || 884 |- ! 891 | [[Кенже]] || 883 |- ! 892 | [[Шинар]] || 882 |- ! 893 | [[Кулянда]] || 881 |- ! 894 | [[Зубайра]] || 881 |- ! 895 | [[Нұрия]] || 879 |- ! 896 | [[Гүлнәз]] || 878 |- ! 897 | [[Аруана]] || 878 |- ! 898 | [[Шарбану]] || 877 |- ! 899 | [[Дамиля]] || 876 |- ! 900 | [[Райгул]] || 868 |- ! 901 | [[Руфина]] || 866 |- ! 902 | [[Нурсая]] || 865 |- ! 903 | [[Жәудір]] || 865 |- ! 904 | [[Наиля]] || 862 |- ! 905 | [[Данелия]] || 862 |- ! 906 | [[Ақпейіл]] || 862 |- ! 907 | [[Эмилия]] || 860 |- ! 908 | [[Токжан]] || 856 |- ! 909 | [[Эльнура]] || 854 |- ! 910 | [[Анэль]] || 850 |- ! 911 | [[Асылтас]] || 849 |- ! 912 | [[Сагыныш]] || 848 |- ! 913 | [[Мухаббат]] || 848 |- ! 914 | [[Ханзада]] || 847 |- ! 915 | [[Әдина]] || 846 |- ! 916 | [[Фируза]] || 844 |- ! 917 | [[Турсун]] || 842 |- ! 918 | [[Гүлбаршын]] || 841 |- ! 919 | [[Бақтыгүл]] || 838 |- ! 920 | [[Тыныштык]] || 837 |- ! 921 | [[Кульзия]] || 837 |- ! 922 | [[Кенжегүл]] || 836 |- ! 923 | [[Саяна]] || 835 |- ! 924 | [[Бахытгул]] || 834 |- ! 925 | [[Таңнұр]] || 833 |- ! 926 | [[Бахытжамал]] || 833 |- ! 927 | [[Закира]] || 828 |- ! 928 | [[Айбота]] || 828 |- ! 929 | [[Базаргул]] || 827 |- ! 930 | [[Айида]] || 827 |- ! 931 | [[Марфуга]] || 825 |- ! 932 | [[Кайша]] || 824 |- ! 933 | [[Алла]] || 823 |- ! 934 | [[Айымгул]] || 822 |- ! 935 | [[Жұмагүл]] || 821 |- ! 936 | [[Акгуль]] || 821 |- ! 937 | [[Рената]] || 820 |- ! 938 | [[Сапаркуль]] || 818 |- ! 939 | [[Назима]] || 818 |- ! 940 | [[Кундуз]] || 818 |- ! 941 | [[Гулшара]] || 818 |- ! 942 | [[Мейрамкүл]] || 817 |- ! 943 | [[Галя]] || 815 |- ! 944 | [[Арман]] || 815 |- ! 945 | [[Ақмерей]] || 814 |- ! 946 | [[Кунслу]] || 810 |- ! 947 | [[Гульмайра]] || 809 |- ! 948 | [[Зара]] || 808 |- ! 949 | [[Кенжекуль]] || 808 |- ! 950 | [[Айшуақ]] || 802 |- ! 951 | [[Шамшия]] || 799 |- ! 952 | [[Тасним]] || 799 |- ! 953 | [[Қызғалдақ]] || 797 |- ! 954 | [[Ермек]] || 794 |- ! 955 | [[Кулзира]] || 793 |- ! 956 | [[Надия]] || 789 |- ! 957 | [[Олеся]] || 789 |- ! 958 | [[Гүлмарал]] || 787 |- ! 959 | [[Сәбина]] || 785 |- ! 960 | [[Дамеля]] || 785 |- ! 961 | [[Айлуна]] || 784 |- ! 962 | [[Кенжетай]] || 783 |- ! 963 | [[Рано]] || 781 |- ! 964 | [[Жәмила]] || 777 |- ! 965 | [[Эльдана]] || 776 |- ! 966 | [[Нұрайша]] || 776 |- ! 967 | [[Жемис]] || 776 |- ! 968 | [[Ақмоншақ]] || 775 |- ! 969 | [[Эвелина]] || 770 |- ! 970 | [[Гульбакыт]] || 769 |- ! 971 | [[Латифа]] || 767 |- ! 972 | [[Бахыткул]] || 766 |- ! 973 | [[Базаргуль]] || 765 |- ! 974 | [[Гулжанар]] || 764 |- ! 975 | [[Нұрлы]] || 763 |- ! 976 | [[Нурзада]] || 762 |- ! 977 | [[Мархаба]] || 761 |- ! 978 | [[Нұрайна]] || 758 |- ! 979 | [[Нуржан]] || 758 |- ! 980 | [[Гүлнәр]] || 758 |- ! 981 | [[Маржангуль]] || 756 |- ! 982 | [[Линара]] || 756 |- ! 983 | [[Набат]] || 755 |- ! 984 | [[Кулзада]] || 755 |- ! 985 | [[Гулчехра]] || 755 |- ! 986 | [[Гульбарам]] || 755 |- ! 987 | [[Рысгуль]] || 754 |- ! 988 | [[Айсу]] || 752 |- ! 989 | [[Динар]] || 750 |- ! 990 | [[Ардана]] || 750 |- ! 991 | [[Анаргүл]] || 750 |- ! 992 | [[Акгул]] || 750 |- ! 993 | [[Лена]] || 747 |- ! 994 | [[Кулпаш]] || 746 |- ! 995 | [[Еркем]] || 744 |- ! 996 | [[Ақкенже]] || 744 |- ! 997 | [[Кульжамал]] || 742 |- ! 998 | [[Гаукар]] || 742 |- ! 999 | [[Кулайхан]] || 740 |- ! 1000 | [[Кабира]] || 739 |- ! 1001 | [[Ләйла]] || 735 |- ! 1002 | [[Гульжанар]] || 735 |- ! 1003 | [[Асылзада]] || 735 |- ! 1004 | [[Гулжаухар]] || 735 |- ! 1005 | [[Баянсулу]] || 735 |- ! 1006 | [[Анжела]] || 732 |- ! 1007 | [[Назия]] || 731 |- ! 1008 | [[Шынарай]] || 729 |- ! 1009 | [[Зада]] || 728 |- ! 1010 | [[Нурипа]] || 727 |- ! 1011 | [[Анаркул]] || 727 |- ! 1012 | [[Хатира]] || 726 |- ! 1013 | [[Бахтыгул]] || 726 |- ! 1014 | [[Хабиба]] || 725 |- ! 1015 | [[Ақбөбек]] || 722 |- ! 1016 | [[Салия]] || 721 |- ! 1017 | [[Милена]] || 720 |- ! 1018 | [[Лия]] || 718 |- ! 1019 | [[Оразкүл]] || 717 |- ! 1020 | [[Лида]] || 717 |- ! 1021 | [[Алмакуль]] || 717 |- ! 1022 | [[Жұпар]] || 715 |- ! 1023 | [[Айзара]] || 715 |- ! 1024 | [[Шнар]] || 712 |- ! 1025 | [[Баянсұлу]] || 712 |- ! 1026 | [[Ұлбике]] || 710 |- ! 1027 | [[Дилбар]] || 706 |- ! 1028 | [[Мольдир]] || 705 |- ! 1029 | [[Жаңагүл]] || 705 |- ! 1030 | [[Тамина]] || 701 |- ! 1031 | [[Тазагул]] || 701 |- ! 1032 | [[Торғын]] || 699 |- ! 1033 | [[Орынгул]] || 698 |- ! 1034 | [[Кулан]] || 698 |- ! 1035 | [[Мирамкуль]] || 697 |- ! 1036 | [[Макен]] || 697 |- ! 1037 | [[Сұлушаш]] || 696 |- ! 1038 | [[Дурия]] || 696 |- ! 1039 | [[Гульфайруз]] || 694 |- ! 1040 | [[Гульжиян]] || 694 |- ! 1041 | [[Орынгуль]] || 692 |- ! 1042 | [[Сафура]] || 690 |- ! 1043 | [[Пернекуль]] || 690 |- ! 1044 | [[Калдыкуль]] || 690 |- ! 1045 | [[Жайнар]] || 690 |- ! 1046 | [[Насип]] || 689 |- ! 1047 | [[Калимаш]] || 687 |- ! 1048 | [[Бегайым]] || 685 |- ! 1049 | [[Жанслу]] || 683 |- ! 1050 | [[Балайым]] || 683 |- ! 1051 | [[Ильнара]] || 682 |- ! 1052 | [[Ултай]] || 677 |- ! 1053 | [[Зейнеш]] || 677 |- ! 1054 | [[Асемкул]] || 677 |- ! 1055 | [[Бақыткүл]] || 675 |- ! 1056 | [[Насихат]] || 674 |- ! 1057 | [[Назигул]] || 674 |- ! 1058 | [[Жанылхан]] || 674 |- ! 1059 | [[Айдария]] || 673 |- ! 1060 | [[Ултуган]] || 672 |- ! 1061 | [[Нуржанат]] || 671 |- ! 1062 | [[Калдыгул]] || 671 |- ! 1063 | [[Женискуль]] || 670 |- ! 1064 | [[Калдыгуль]] || 669 |- ! 1065 | [[Бегімай]] || 669 |- ! 1066 | [[Айқаракөз]] || 669 |- ! 1067 | [[Райкул]] || 668 |- ! 1068 | [[Жаркын]] || 668 |- ! 1069 | [[Кулсин]] || 666 |- ! 1070 | [[Кульзипа]] || 666 |- ! 1071 | [[Гульнура]] || 666 |- ! 1072 | [[Бағжан]] || 666 |- ! 1073 | [[Айбану]] || 666 |- ! 1074 | [[Сулу]] || 665 |- ! 1075 | [[Казиза]] || 665 |- ! 1076 | [[Дилфуза]] || 665 |- ! 1077 | [[Кенжекул]] || 664 |- ! 1078 | [[Шуга]] || 661 |- ! 1079 | [[Зерде]] || 659 |- ! 1080 | [[Маржанкуль]] || 658 |- ! 1081 | [[Базар]] || 658 |- ! 1082 | [[Аққу]] || 658 |- ! 1083 | [[Асма]] || 657 |- ! 1084 | [[Кульпан]] || 656 |- ! 1085 | [[Бұлбұл]] || 656 |- ! 1086 | [[Бақнұр]] || 655 |- ! 1087 | [[Балерке]] || 655 |- ! 1088 | [[Гулбакыт]] || 654 |- ! 1089 | [[Арухан]] || 654 |- ! 1090 | [[Нұрбану]] || 653 |- ! 1091 | [[Жанылдык]] || 653 |- ! 1092 | [[Гайша]] || 652 |- ! 1093 | [[Майгул]] || 648 |- ! 1094 | [[Күләш]] || 647 |- ! 1095 | [[Несипкуль]] || 645 |- ! 1096 | [[Бахтигул]] || 645 |- ! 1097 | [[Албина]] || 645 |- ! 1098 | [[Алана]] || 645 |- ! 1099 | [[Нурдана]] || 644 |- ! 1100 | [[Гулжамила]] || 643 |- ! 1101 | [[Сабила]] || 642 |- ! 1102 | [[Раян]] || 642 |- ! 1103 | [[Калдыкул]] || 641 |- ! 1104 | [[Ельмира]] || 641 |- ! 1105 | [[Айткүл]] || 641 |- ! 1106 | [[Тарбия]] || 639 |- ! 1107 | [[Гүлжамал]] || 638 |- ! 1108 | [[Дияна]] || 638 |- ! 1109 | [[Гулсая]] || 637 |- ! 1110 | [[Балгын]] || 635 |- ! 1111 | [[Айбала]] || 634 |- ! 1112 | [[Саламат]] || 633 |- ! 1113 | [[Тазагуль]] || 633 |- ! 1114 | [[Варвара]] || 633 |- ! 1115 | [[Калжан]] || 632 |- ! 1116 | [[Акку]] || 632 |- ! 1117 | [[Пернекул]] || 631 |- ! 1118 | [[Зайда]] || 630 |- ! 1119 | [[Аймекен]] || 629 |- ! 1120 | [[Кулпан]] || 626 |- ! 1121 | [[Кульбарам]] || 625 |- ! 1122 | [[Аянұр]] || 625 |- ! 1123 | [[Балдырган]] || 624 |- ! 1124 | [[Аэлита]] || 624 |- ! 1125 | [[Дуйсенкул]] || 623 |- ! 1126 | [[Жангүл]] || 623 |- ! 1127 | [[Акжибек]] || 623 |- ! 1128 | [[Шайзада]] || 622 |- ! 1129 | [[Айкумис]] || 622 |- ! 1130 | [[Ырысты]] || 621 |- ! 1131 | [[Сана]] || 620 |- ! 1132 | [[Бикен]] || 616 |- ! 1133 | [[Дамет]] || 613 |- ! 1134 | [[Виолетта]] || 613 |- ! 1135 | [[Бейсенкуль]] || 613 |- ! 1136 | [[Зарипа]] || 612 |- ! 1137 | [[Саним]] || 611 |- ! 1138 | [[Інкар]] || 610 |- ! 1139 | [[Таисия]] || 609 |- ! 1140 | [[Калипа]] || 608 |- ! 1141 | [[Гулзина]] || 608 |- ! 1142 | [[Атиркуль]] || 608 |- ! 1143 | [[Каншаим]] || 607 |- ! 1144 | [[Гулаим]] || 607 |- ! 1145 | [[Ризагуль]] || 606 |- ! 1146 | [[Жаухар]] || 605 |- ! 1147 | [[Нұржанат]] || 604 |- ! 1148 | [[Гулсин]] || 604 |- ! 1149 | [[Менслу]] || 603 |- ! 1150 | [[Руза]] || 602 |- ! 1151 | [[Гульбахыт]] || 602 |- ! 1152 | [[Айнакуль]] || 601 |- ! 1153 | [[Бахит]] || 600 |- ! 1154 | [[Аина]] || 600 |- ! 1155 | [[Шырай]] || 599 |- ! 1156 | [[Ділдә]] || 599 |- ! 1157 | [[Шарбан]] || 598 |- ! 1158 | [[Сұлу]] || 598 |- ! 1159 | [[Саулет]] || 598 |- ! 1160 | [[Кулия]] || 598 |- ! 1161 | [[Гулистан]] || 598 |- ! 1162 | [[Назкен]] || 597 |- ! 1163 | [[Кулжамал]] || 595 |- ! 1164 | [[Сагила]] || 594 |- ! 1165 | [[Дуйсенкуль]] || 593 |- ! 1166 | [[Нурлы]] || 592 |- ! 1167 | [[Армангуль]] || 592 |- ! 1168 | [[Умитжан]] || 591 |- ! 1169 | [[Кулжахан]] || 591 |- ! 1170 | [[Культай]] || 591 |- ! 1171 | [[Аманкүл]] || 591 |- ! 1172 | [[Адэль]] || 588 |- ! 1173 | [[Алмира]] || 588 |- ! 1174 | [[Қарашаш]] || 587 |- ! 1175 | [[Гулбаршин]] || 587 |- ! 1176 | [[Аймерей]] || 587 |- ! 1177 | [[Кызгалдак]] || 586 |- ! 1178 | [[Мирамкул]] || 584 |- ! 1179 | [[Лола]] || 583 |- ! 1180 | [[Юлдуз]] || 582 |- ! 1181 | [[Наз]] || 582 |- ! 1182 | [[Жансель]] || 582 |- ! 1183 | [[Ғайни]] || 580 |- ! 1184 | [[Гулайна]] || 580 |- ! 1185 | [[Амалия]] || 580 |- ! 1186 | [[Назымгуль]] || 579 |- ! 1187 | [[Бибихан]] || 579 |- ! 1188 | [[Бағдат]] || 579 |- ! 1189 | [[Руслана]] || 578 |- ! 1190 | [[Рыскүл]] || 577 |- ! 1191 | [[Маржанкул]] || 577 |- ! 1192 | [[Женискул]] || 576 |- ! 1193 | [[Айсель]] || 576 |- ! 1194 | [[Ұлдай]] || 575 |- ! 1195 | [[Хафиза]] || 574 |- ! 1196 | [[Рымжан]] || 574 |- ! 1197 | [[Кульбану]] || 574 |- ! 1198 | [[Рухия]] || 573 |- ! 1199 | [[Толкынай]] || 572 |- ! 1200 | [[Азель]] || 572 |- ! 1201 | [[Макбал]] || 571 |- ! 1202 | [[Рысбике]] || 569 |- ! 1203 | [[Нұржайна]] || 568 |- ! 1204 | [[Асылназ]] || 568 |- ! 1205 | [[Гульжихан]] || 567 |- ! 1206 | [[Рсалды]] || 566 |- ! 1207 | [[Рымтай]] || 566 |- ! 1208 | [[Манчук]] || 564 |- ! 1209 | [[Бейбіт]] || 564 |- ! 1210 | [[Ақсәуле]] || 564 |- ! 1211 | [[Шугыла]] || 563 |- ! 1212 | [[Сарбиназ]] || 562 |- ! 1213 | [[Нурганым]] || 561 |- ! 1214 | [[Капиза]] || 561 |- ! 1215 | [[Данна]] || 560 |- ! 1216 | [[Әлфия]] || 559 |- ! 1217 | [[Гүлфайруз]] || 559 |- ! 1218 | [[Сәбира]] || 557 |- ! 1219 | [[Орынгүл]] || 556 |- ! 1220 | [[Жумазия]] || 556 |- ! 1221 | [[Гулайм]] || 556 |- ! 1222 | [[Балсезім]] || 556 |- ! 1223 | [[Зияш]] || 555 |- ! 1224 | [[Ақмейір]] || 555 |- ! 1225 | [[Тамаша]] || 553 |- ! 1226 | [[Нұрсауле]] || 552 |- ! 1227 | [[Миргуль]] || 550 |- ! 1228 | [[Гулсезим]] || 550 |- ! 1229 | [[Шахизада]] || 549 |- ! 1230 | [[Оразгул]] || 549 |- ! 1231 | [[Сулухан]] || 547 |- ! 1232 | [[Азия]] || 547 |- ! 1233 | [[Калдыкыз]] || 546 |- ! 1234 | [[Аршат]] || 546 |- ! 1235 | [[Рымкеш]] || 545 |- ! 1236 | [[Гүлімай]] || 545 |- ! 1237 | [[Акшолпан]] || 545 |- ! 1238 | [[Болган]] || 544 |- ! 1239 | [[Гульжайна]] || 543 |- ! 1240 | [[Нурбала]] || 542 |- ! 1241 | [[Ақзер]] || 541 |- ! 1242 | [[Нармина]] || 540 |- ! 1243 | [[Махпал]] || 540 |- ! 1244 | [[Еңілік]] || 539 |- ! 1245 | [[Адэля]] || 539 |- ! 1246 | [[Маржангул]] || 537 |- ! 1247 | [[Рысгул]] || 536 |- ! 1248 | [[Нармин]] || 536 |- ! 1249 | [[Гульназия]] || 536 |- ! 1250 | [[Агила]] || 536 |- ! 1251 | [[Галима]] || 535 |- ! 1252 | [[Аккумис]] || 535 |- ! 1253 | [[Айтбала]] || 534 |- ! 1254 | [[Таңсұлу]] || 533 |- ! 1255 | [[Жаксыгул]] || 533 |- ! 1256 | [[Бейсенкул]] || 531 |- ! 1257 | [[Куляй]] || 530 |- ! 1258 | [[Бегімсұлу]] || 529 |- ! 1259 | [[Ақбілек]] || 529 |- ! 1260 | [[Жанаркуль]] || 528 |- ! 1261 | [[Күмісай]] || 527 |- ! 1262 | [[Кульнар]] || 527 |- ! 1263 | [[Ая]] || 527 |- ! 1264 | [[Анэля]] || 527 |- ! 1265 | [[Айжарқын]] || 527 |- ! 1266 | [[Ислана]] || 526 |- ! 1267 | [[Гульжаухар]] || 526 |- ! 1268 | [[Тилектес]] || 525 |- ! 1269 | [[Жангуль]] || 525 |- ! 1270 | [[Ақкербез]] || 525 |- ! 1271 | [[Шахноза]] || 524 |- ! 1272 | [[Шахризада]] || 524 |- ! 1273 | [[Гулхан]] || 523 |- ! 1274 | [[Каршыга]] || 522 |- ! 1275 | [[Зинеп]] || 521 |- ! 1276 | [[Гульхан]] || 521 |- ! 1277 | [[Айниса]] || 521 |- ! 1278 | [[Ақару]] || 519 |- ! 1279 | [[Шакира]] || 518 |- ! 1280 | [[Райгүл]] || 518 |- ! 1281 | [[Бакит]] || 518 |- ! 1282 | [[Алау]] || 518 |- ! 1283 | [[Шолпанай]] || 516 |- ! 1284 | [[Кульжахан]] || 516 |- ! 1285 | [[Урзада]] || 515 |- ! 1286 | [[Ақшолпан]] || 515 |- ! 1287 | [[Нұрсила]] || 514 |- ! 1288 | [[Асылхан]] || 513 |- ! 1289 | [[Еркеш]] || 512 |- ! 1290 | [[Акбала]] || 511 |- ! 1291 | [[Ализа]] || 511 |- ! 1292 | [[Орынкүл]] || 510 |- ! 1293 | [[Кулзипа]] || 510 |- ! 1294 | [[Алида]] || 510 |- ! 1295 | [[Айтұмар]] || 510 |- ! 1296 | [[Нарқыз]] || 509 |- ! 1297 | [[Елмира]] || 509 |- ! 1298 | [[Акзия]] || 509 |- ! 1299 | [[Сәлима]] || 508 |- ! 1300 | [[Мейраш]] || 508 |- ! 1301 | [[Дамежан]] || 508 |- ! 1302 | [[Аймереке]] || 508 |- ! 1303 | [[Аймен]] || 508 |- ! 1304 | [[Маруся]] || 507 |- ! 1305 | [[Ирада]] || 507 |- ! 1306 | [[Дидара]] || 507 |- ! 1307 | [[Жансауле]] || 506 |- ! 1308 | [[Керемет]] || 505 |- ! 1309 | [[Сайраш]] || 504 |- ! 1310 | [[Раш]] || 502 |- ! 1311 | [[Севара]] || 502 |- ! 1312 | [[Оралхан]] || 502 |- ! 1313 | [[Алмакул]] || 501 |- ! 1314 | [[Сакыпжамал]] || 500 |- ! 1315 | [[Нуриля]] || 500 |- ! 1316 | [[Эльназ]] || 499 |- ! 1317 | [[Хамида]] || 499 |- ! 1318 | [[Гулнора]] || 499 |- ! 1319 | [[Ажаркуль]] || 499 |- ! 1320 | [[Рамиля]] || 498 |- ! 1321 | [[Канипа]] || 498 |- ! 1322 | [[Нұрзада]] || 497 |- ! 1323 | [[Латипа]] || 497 |- ! 1324 | [[Куляим]] || 497 |- ! 1325 | [[Асема]] || 497 |- ! 1326 | [[Гулбахар]] || 495 |- ! 1327 | [[Аигерим]] || 495 |- ! 1328 | [[Сапаргул]] || 494 |- ! 1329 | [[Зиба]] || 494 |- ! 1330 | [[Елназ]] || 494 |- ! 1331 | [[Тойган]] || 493 |- ! 1332 | [[Бегім]] || 493 |- ! 1333 | [[Сәнім]] || 492 |- ! 1334 | [[Қорлан]] || 492 |- ! 1335 | [[Казима]] || 492 |- ! 1336 | [[Қадиша]] || 491 |- ! 1337 | [[Шекер]] || 490 |- ! 1338 | [[Камал]] || 489 |- ! 1339 | [[Алмажан]] || 489 |- ! 1340 | [[Нәзік]] || 488 |- ! 1341 | [[Лайля]] || 488 |- ! 1342 | [[Гавхар]] || 488 |- ! 1343 | [[Ақнәзік]] || 488 |- ! 1344 | [[Аруай]] || 488 |- ! 1345 | [[Снежана]] || 487 |- ! 1346 | [[Мәлика]] || 487 |- ! 1347 | [[Жамига]] || 486 |- ! 1348 | [[Халия]] || 485 |- ! 1349 | [[Дамина]] || 484 |- ! 1350 | [[Эсмира]] || 482 |- ! 1351 | [[Рауана]] || 478 |- ! 1352 | [[Кумыс]] || 478 |- ! 1353 | [[Зейнегуль]] || 478 |- ! 1354 | [[Казына]] || 477 |- ! 1355 | [[Дияра]] || 477 |- ! 1356 | [[Гүлзия]] || 477 |- ! 1357 | [[Агайша]] || 477 |- ! 1358 | [[Айлан]] || 477 |- ! 1359 | [[Атиркул]] || 476 |- ! 1360 | [[Балзира]] || 476 |- ! 1361 | [[Турсынхан]] || 475 |- ! 1362 | [[Лина]] || 475 |- ! 1363 | [[Орынай]] || 474 |- ! 1364 | [[Инаят]] || 474 |- ! 1365 | [[Жангүлім]] || 474 |- ! 1366 | [[Гулзипа]] || 473 |- ! 1367 | [[Анелия]] || 473 |- ! 1368 | [[Данэлия]] || 472 |- ! 1369 | [[Әсима]] || 472 |- ! 1370 | [[Кулай]] || 471 |- ! 1371 | [[Жумаш]] || 471 |- ! 1372 | [[Гүлсана]] || 469 |- ! 1373 | [[Гульсана]] || 469 |- ! 1374 | [[Гулмайра]] || 468 |- ! 1375 | [[Нүргүл]] || 467 |- ! 1376 | [[Гулайша]] || 467 |- ! 1377 | [[Айжана]] || 467 |- ! 1378 | [[Риана]] || 465 |- ! 1379 | [[Раушангуль]] || 465 |- ! 1380 | [[Кульшара]] || 465 |- ! 1381 | [[Злата]] || 465 |- ! 1382 | [[Камаш]] || 465 |- ! 1383 | [[Жанаркул]] || 464 |- ! 1384 | [[Умыт]] || 463 |- ! 1385 | [[Рысхан]] || 462 |- ! 1386 | [[Гүлжанар]] || 462 |- ! 1387 | [[Жанылган]] || 462 |- ! 1388 | [[Парасат]] || 461 |- ! 1389 | [[Ләйлім]] || 460 |- ! 1390 | [[Улбосин]] || 458 |- ! 1391 | [[Саягүл]] || 458 |- ! 1392 | [[Несип]] || 457 |- ! 1393 | [[Мариам]] || 457 |- ! 1394 | [[Инна]] || 456 |- ! 1395 | [[Кансулу]] || 456 |- ! 1396 | [[Дильяра]] || 456 |- ! 1397 | [[Гульзина]] || 454 |- ! 1398 | [[Айхан]] || 454 |- ! 1399 | [[Ширин]] || 453 |- ! 1400 | [[Бақытнұр]] || 452 |- ! 1401 | [[Ұлту]] || 451 |- ! 1402 | [[Турсынкул]] || 450 |- ! 1403 | [[Алена]] || 450 |- ! 1404 | [[Гульфара]] || 449 |- ! 1405 | [[Гулфайруз]] || 449 |- ! 1406 | [[Малике]] || 448 |- ! 1407 | [[Далида]] || 448 |- ! 1408 | [[Майнур]] || 447 |- ! 1409 | [[Бибісара]] || 446 |- ! 1410 | [[Айжаркын]] || 446 |- ! 1411 | [[Нилуфар]] || 445 |- ! 1412 | [[Турсынкуль]] || 444 |- ! 1413 | [[Залина]] || 444 |- ! 1414 | [[Хадича]] || 442 |- ! 1415 | [[Турсунай]] || 442 |- ! 1416 | [[Айшагүл]] || 441 |- ! 1417 | [[Сагида]] || 440 |- ! 1418 | [[Нұрлыайым]] || 440 |- ! 1419 | [[Мәрия]] || 439 |- ! 1420 | [[Канагат]] || 438 |- ! 1421 | [[Акмоншак]] || 437 |- ! 1422 | [[Жумагыз]] || 436 |- ! 1423 | [[Култай]] || 435 |- ! 1424 | [[Кульгайша]] || 435 |- ! 1425 | [[Кулзия]] || 435 |- ! 1426 | [[Сагадат]] || 434 |- ! 1427 | [[Илана]] || 434 |- ! 1428 | [[Еркеайым]] || 433 |- ! 1429 | [[Бірғаным]] || 433 |- ! 1430 | [[Дамегуль]] || 432 |- ! 1431 | [[Тансулу]] || 431 |- ! 1432 | [[Наима]] || 431 |- ! 1433 | [[Әдемай]] || 431 |- ! 1434 | [[Бибижан]] || 431 |- ! 1435 | [[Эльза]] || 430 |- ! 1436 | [[Турар]] || 430 |- ! 1437 | [[Канзада]] || 430 |- ! 1438 | [[Каншайым]] || 429 |- ! 1439 | [[Жәнел]] || 429 |- ! 1440 | [[Севинч]] || 428 |- ! 1441 | [[Зулпия]] || 428 |- ! 1442 | [[Бибижамал]] || 428 |- ! 1443 | [[Айнакул]] || 428 |- ! 1444 | [[Оразгуль]] || 427 |- ! 1445 | [[Гулжайнар]] || 427 |- ! 1446 | [[Айымхан]] || 427 |- ! 1447 | [[Акслу]] || 426 |- ! 1448 | [[Ансаган]] || 426 |- ! 1449 | [[Умитай]] || 425 |- ! 1450 | [[Гульдария]] || 425 |- ! 1451 | [[Баршагуль]] || 424 |- ! 1452 | [[Кульжиян]] || 422 |- ! 1453 | [[Нурлыгул]] || 420 |- ! 1454 | [[Женисгуль]] || 420 |- ! 1455 | [[Рада]] || 419 |- ! 1456 | [[Айкенже]] || 419 |- ! 1457 | [[Гульстан]] || 418 |- ! 1458 | [[Дильфуза]] || 417 |- ! 1459 | [[Әминә]] || 417 |- ! 1460 | [[Бейбитгуль]] || 417 |- ! 1461 | [[Камария]] || 416 |- ! 1462 | [[Анелья]] || 416 |- ! 1463 | [[Мираш]] || 415 |- ! 1464 | [[Жумагайша]] || 415 |- ! 1465 | [[Айтгул]] || 415 |- ! 1466 | [[Шаттык]] || 414 |- ! 1467 | [[Тлеулес]] || 414 |- ! 1468 | [[Еркинай]] || 412 |- ! 1469 | [[Гульчехра]] || 412 |- ! 1470 | [[Гульзипа]] || 412 |- ! 1471 | [[Саягул]] || 411 |- ! 1472 | [[Нуркуль]] || 411 |- ! 1473 | [[Батес]] || 411 |- ! 1474 | [[Насима]] || 410 |- ! 1475 | [[Каролина]] || 410 |- ! 1476 | [[Шакизат]] || 409 |- ! 1477 | [[Нурбакыт]] || 409 |- ! 1478 | [[Гулдария]] || 409 |- ! 1479 | [[Гулайхан]] || 409 |- ! 1480 | [[Зейне]] || 408 |- ! 1481 | [[Султана]] || 407 |- ! 1482 | [[Кербез]] || 407 |- ! 1483 | [[Карлгаш]] || 407 |- ! 1484 | [[Айшабиби]] || 407 |- ! 1485 | [[Танзиля]] || 405 |- ! 1486 | [[Бейбит]] || 405 |- ! 1487 | [[Нафиса]] || 404 |- ! 1488 | [[Зарифа]] || 404 |- ! 1489 | [[Гулстан]] || 404 |- ! 1490 | [[Бибажар]] || 404 |- ! 1491 | [[Райла]] || 403 |- ! 1492 | [[Мирамгул]] || 403 |- ! 1493 | [[Калбике]] || 403 |- ! 1494 | [[Жанетта]] || 403 |- ! 1495 | [[Рахиля]] || 402 |- ! 1496 | [[Казина]] || 402 |- ! 1497 | [[Зылиха]] || 402 |- ! 1498 | [[Алтынзер]] || 402 |- ! 1499 | [[Азина]] || 402 |- ! 1500 | [[Нуржауган]] || 401 |- ! 1501 | [[Гульсая]] || 401 |- ! 1502 | [[Дильбар]] || 401 |- ! 1503 | [[Сагат]] || 400 |- ! 1504 | [[Жанылай]] || 400 |- ! 1505 | [[Самига]] || 399 |- ! 1506 | [[Баршагул]] || 399 |- ! 1507 | [[Бикеш]] || 399 |- ! 1508 | [[Умутжан]] || 397 |- ! 1509 | [[Захира]] || 397 |- ! 1510 | [[Гүлхан]] || 397 |- ! 1511 | [[Кулжамила]] || 396 |- ! 1512 | [[Камчат]] || 396 |- ! 1513 | [[Гузель]] || 396 |- ! 1514 | [[Гульназира]] || 395 |- ! 1515 | [[Анархан]] || 395 |- ! 1516 | [[Аделья]] || 395 |- ! 1517 | [[Райян]] || 394 |- ! 1518 | [[Нұршуақ]] || 394 |- ! 1519 | [[Кенжеш]] || 394 |- ! 1520 | [[Жупаркуль]] || 393 |- ! 1521 | [[Хиуаз]] || 392 |- ! 1522 | [[Гулмаржан]] || 392 |- ! 1523 | [[Лира]] || 391 |- ! 1524 | [[Карлагаш]] || 391 |- ! 1525 | [[Бикамал]] || 391 |- ! 1526 | [[Балхадиша]] || 390 |- ! 1527 | [[Назлы]] || 388 |- ! 1528 | [[Кулаим]] || 387 |- ! 1529 | [[Алимаш]] || 387 |- ! 1530 | [[Айшанұр]] || 386 |- ! 1531 | [[Тумар]] || 385 |- ! 1532 | [[Фаризат]] || 385 |- ! 1533 | [[Мастура]] || 385 |- ! 1534 | [[Камалия]] || 385 |- ! 1535 | [[Аминат]] || 385 |- ! 1536 | [[Акзер]] || 385 |- ! 1537 | [[Элиф]] || 384 |- ! 1538 | [[Арайлы]] || 384 |- ! 1539 | [[Шакизада]] || 383 |- ! 1540 | [[Жумажан]] || 383 |- ! 1541 | [[Жаудир]] || 383 |- ! 1542 | [[Калбиби]] || 383 |- ! 1543 | [[Багиля]] || 383 |- ! 1544 | [[Жәмилә]] || 382 |- ! 1545 | [[Биби]] || 382 |- ! 1546 | [[Айша Бибі]] || 382 |- ! 1547 | [[Румейса]] || 381 |- ! 1548 | [[Қалима]] || 381 |- ! 1549 | [[Лана]] || 381 |- ! 1550 | [[Данира]] || 381 |- ! 1551 | [[Зибагуль]] || 380 |- ! 1552 | [[Гулзинат]] || 380 |- ! 1553 | [[Рымкуль]] || 379 |- ! 1554 | [[Ақнур]] || 379 |- ! 1555 | [[Шайза]] || 378 |- ! 1556 | [[Нелли]] || 378 |- ! 1557 | [[Несипкул]] || 377 |- ! 1558 | [[Саракуль]] || 376 |- ! 1559 | [[Ақсұлу]] || 376 |- ! 1560 | [[Айтгуль]] || 375 |- ! 1561 | [[Элиза]] || 374 |- ! 1562 | [[Толқынай]] || 374 |- ! 1563 | [[Катима]] || 374 |- ! 1564 | [[Гулдаурен]] || 374 |- ! 1565 | [[Багира]] || 374 |- ! 1566 | [[Нуркамал]] || 373 |- ! 1567 | [[Гүлдария]] || 373 |- ! 1568 | [[Минура]] || 372 |- ! 1569 | [[Райан]] || 371 |- ! 1570 | [[Дилноза]] || 370 |- ! 1571 | [[Оразхан]] || 369 |- ! 1572 | [[Зайтуна]] || 369 |- ! 1573 | [[Дамегул]] || 369 |- ! 1574 | [[Гульфира]] || 368 |- ! 1575 | [[Алтынхан]] || 367 |- ! 1576 | [[Молдыр]] || 366 |- ! 1577 | [[Қызжібек]] || 366 |- ! 1578 | [[Куляйхан]] || 366 |- ! 1579 | [[Зару]] || 366 |- ! 1580 | [[Шамшат]] || 365 |- ! 1581 | [[Инкара]] || 365 |- ! 1582 | [[Айеркем]] || 365 |- ! 1583 | [[Оразгүл]] || 364 |- ! 1584 | [[Марям]] || 364 |- ! 1585 | [[Дильда]] || 364 |- ! 1586 | [[Урхия]] || 363 |- ! 1587 | [[Гулимжан]] || 363 |- ! 1588 | [[Балнура]] || 363 |- ! 1589 | [[Курбанкул]] || 362 |- ! 1590 | [[Жәзира]] || 362 |- ! 1591 | [[Гулбарам]] || 362 |- ! 1592 | [[Антонина]] || 362 |- ! 1593 | [[Жаксыгуль]] || 361 |- ! 1594 | [[Айкүн]] || 361 |- ! 1595 | [[Кулгайша]] || 360 |- ! 1596 | [[Ментай]] || 359 |- ! 1597 | [[Балназым]] || 359 |- ! 1598 | [[Аийда]] || 359 |- ! 1599 | [[Нурайлым]] || 358 |- ! 1600 | [[Шарбат]] || 357 |- ! 1601 | [[Тойдык]] || 357 |- ! 1602 | [[Карагоз]] || 357 |- ! 1603 | [[Жамалхан]] || 357 |- ! 1604 | [[Базаркүл]] || 357 |- ! 1605 | [[Амангайша]] || 357 |- ! 1606 | [[Арманай]] || 357 |- ! 1607 | [[Турган]] || 355 |- ! 1608 | [[Қалдыгүл]] || 355 |- ! 1609 | [[Рыс]] || 354 |- ! 1610 | [[Інжумаржан]] || 354 |- ! 1611 | [[Куттыкыз]] || 353 |- ! 1612 | [[Канат]] || 353 |- ! 1613 | [[Гүлжаухар]] || 353 |- ! 1614 | [[Сумайя]] || 352 |- ! 1615 | [[Казна]] || 352 |- ! 1616 | [[Нұрзат]] || 351 |- ! 1617 | [[Назар]] || 350 |- ! 1618 | [[Жеңісгүл]] || 350 |- ! 1619 | [[Рымбала]] || 349 |- ! 1620 | [[Нұрханым]] || 349 |- ! 1621 | [[Жауқазын]] || 349 |- ! 1622 | [[Тілекші]] || 348 |- ! 1623 | [[Карылга]] || 348 |- ! 1624 | [[Әселхан]] || 348 |- ! 1625 | [[Ахмарал]] || 348 |- ! 1626 | [[Алмажай]] || 348 |- ! 1627 | [[Арзу]] || 348 |- ! 1628 | [[Шакен]] || 347 |- ! 1629 | [[Шамсия]] || 347 |- ! 1630 | [[Гульсин]] || 346 |- ! 1631 | [[Джамила]] || 346 |- ! 1632 | [[Сайлаукуль]] || 345 |- ! 1633 | [[Кульмира]] || 345 |- ! 1634 | [[Зәуреш]] || 345 |- ! 1635 | [[Нарғыз]] || 344 |- ! 1636 | [[Нурзипа]] || 344 |- ! 1637 | [[Кулипа]] || 344 |- ! 1638 | [[Аягуль]] || 344 |- ! 1639 | [[Асмира]] || 343 |- ! 1640 | [[Василиса]] || 343 |- ! 1641 | [[Салидат]] || 342 |- ! 1642 | [[Рысбала]] || 342 |- ! 1643 | [[Жаңылай]] || 342 |- ! 1644 | [[Бибикуль]] || 342 |- ! 1645 | [[Нұрзия]] || 341 |- ! 1646 | [[Кулпаршын]] || 341 |- ! 1647 | [[Келбет]] || 341 |- ! 1648 | [[Қанағат]] || 339 |- ! 1649 | [[Магира]] || 339 |- ! 1650 | [[Айгерым]] || 339 |- ! 1651 | [[Айбиби]] || 338 |- ! 1652 | [[Нурайна]] || 336 |- ! 1653 | [[Кызжибек]] || 336 |- ! 1654 | [[Улту]] || 335 |- ! 1655 | [[Тойжан]] || 335 |- ! 1656 | [[Кумискуль]] || 335 |- ! 1657 | [[Алиана]] || 335 |- ! 1658 | [[Ясин]] || 334 |- ! 1659 | [[Бисара]] || 334 |- ! 1660 | [[Гулназым]] || 333 |- ! 1661 | [[Гүлайна]] || 333 |- ! 1662 | [[Гүлмаржан]] || 333 |- ! 1663 | [[Гулмарал]] || 333 |- ! 1664 | [[Тілектес]] || 332 |- ! 1665 | [[Ақсұңқар]] || 332 |- ! 1666 | [[Аймгуль]] || 332 |- ! 1667 | [[Алтынкүл]] || 332 |- ! 1668 | [[Радмила]] || 331 |- ! 1669 | [[Айжанат]] || 331 |- ! 1670 | [[Хорлан]] || 330 |- ! 1671 | [[Рината]] || 330 |- ! 1672 | [[Рымгуль]] || 330 |- ! 1673 | [[Онласын]] || 330 |- ! 1674 | [[Наталия]] || 330 |- ! 1675 | [[Бибіфатима]] || 330 |- ! 1676 | [[Гулимхан]] || 330 |- ! 1677 | [[Нұрғайша]] || 329 |- ! 1678 | [[Есенкул]] || 329 |- ! 1679 | [[Бағлан]] || 329 |- ! 1680 | [[Шуақ]] || 328 |- ! 1681 | [[Толеу]] || 328 |- ! 1682 | [[Нурлыгуль]] || 328 |- ! 1683 | [[Мархаббат]] || 328 |- ! 1684 | [[Жумакыз]] || 328 |- ! 1685 | [[Әсель]] || 328 |- ! 1686 | [[Гулнұр]] || 328 |- ! 1687 | [[Гүлжауһар]] || 328 |- ! 1688 | [[Нүрила]] || 327 |- ! 1689 | [[Багжан]] || 327 |- ! 1690 | [[Аинур]] || 327 |- ! 1691 | [[Аксана]] || 327 |- ! 1692 | [[Айнар]] || 327 |- ! 1693 | [[Лимара]] || 326 |- ! 1694 | [[Жулдузай]] || 326 |- ! 1695 | [[Дамелия]] || 326 |- ! 1696 | [[Бекайым]] || 326 |- ! 1697 | [[Айсапар]] || 326 |- ! 1698 | [[Умиткуль]] || 325 |- ! 1699 | [[Кулайм]] || 325 |- ! 1700 | [[Шұға]] || 324 |- ! 1701 | [[Нұрбала]] || 324 |- ! 1702 | [[Марьяш]] || 324 |- ! 1703 | [[Курманкуль]] || 323 |- ! 1704 | [[Лэйла]] || 323 |- ! 1705 | [[Женисгул]] || 323 |- ! 1706 | [[Гүлімжан]] || 323 |- ! 1707 | [[Ақжайық]] || 323 |- ! 1708 | [[Нұрғаным]] || 321 |- ! 1709 | [[Найла]] || 321 |- ! 1710 | [[Женис]] || 321 |- ! 1711 | [[Каным]] || 321 |- ! 1712 | [[Аселхан]] || 321 |- ! 1713 | [[Фаузия]] || 320 |- ! 1714 | [[Кулара]] || 320 |- ! 1715 | [[Маржанай]] || 320 |- ! 1716 | [[Гульбахрам]] || 320 |- ! 1717 | [[Гулбахор]] || 320 |- ! 1718 | [[Айшагуль]] || 320 |- ! 1719 | [[Нурзила]] || 319 |- ! 1720 | [[Нигора]] || 319 |- ! 1721 | [[Айсафи]] || 319 |- ! 1722 | [[Альмина]] || 319 |- ! 1723 | [[Даржан]] || 318 |- ! 1724 | [[Пернеш]] || 317 |- ! 1725 | [[Гулназия]] || 317 |- ! 1726 | [[Бейбиткул]] || 317 |- ! 1727 | [[Бақытжамал]] || 317 |- ! 1728 | [[Балия]] || 317 |- ! 1729 | [[Шайзат]] || 316 |- ! 1730 | [[Шынара]] || 316 |- ! 1731 | [[Рыскан]] || 316 |- ! 1732 | [[Әсемкүл]] || 316 |- ! 1733 | [[Қаршыға]] || 315 |- ! 1734 | [[Саруар]] || 314 |- ! 1735 | [[Нуржайна]] || 314 |- ! 1736 | [[Гульмаржан]] || 314 |- ! 1737 | [[Рысгүл]] || 313 |- ! 1738 | [[Танзила]] || 313 |- ! 1739 | [[Дәметкен]] || 313 |- ! 1740 | [[Айбаршын]] || 313 |- ! 1741 | [[Ханым]] || 312 |- ! 1742 | [[Сабиля]] || 312 |- ! 1743 | [[Әдеміай]] || 312 |- ! 1744 | [[Гүлзина]] || 312 |- ! 1745 | [[Акжунис]] || 312 |- ! 1746 | [[Балсулу]] || 311 |- ! 1747 | [[Айлун]] || 311 |- ! 1748 | [[Айсезим]] || 311 |- ! 1749 | [[Толеугайша]] || 310 |- ! 1750 | [[Есенкуль]] || 310 |- ! 1751 | [[Нурбуби]] || 309 |- ! 1752 | [[Сайлаукул]] || 308 |- ! 1753 | [[Гульнафис]] || 308 |- ! 1754 | [[Ақайша]] || 308 |- ! 1755 | [[Сәрсенкүл]] || 307 |- ! 1756 | [[Мейрім]] || 307 |- ! 1757 | [[Кумисхан]] || 307 |- ! 1758 | [[Жупаркул]] || 307 |- ! 1759 | [[Ақгүлім]] || 307 |- ! 1760 | [[Турсынгул]] || 306 |- ! 1761 | [[Майгүл]] || 306 |- ! 1762 | [[Зинат]] || 306 |- ! 1763 | [[Жадира]] || 306 |- ! 1764 | [[Расима]] || 305 |- ! 1765 | [[Нұрсыйла]] || 305 |- ! 1766 | [[Даража]] || 305 |- ! 1767 | [[Балапан]] || 305 |- ! 1768 | [[Асылы]] || 304 |- ! 1769 | [[Ақназ]] || 304 |- ! 1770 | [[Айасыл]] || 304 |- ! 1771 | [[Сумая]] || 303 |- ! 1772 | [[Науат]] || 303 |- ! 1773 | [[Айлара]] || 303 |- ! 1774 | [[Тұрсынгүл]] || 302 |- ! 1775 | [[Саялы]] || 302 |- ! 1776 | [[Сакып]] || 302 |- ! 1777 | [[Озипа]] || 302 |- ! 1778 | [[Гульсым]] || 302 |- ! 1779 | [[Айжулдыз]] || 302 |- ! 1780 | [[Ырысжан]] || 301 |- ! 1781 | [[Маусымжан]] || 301 |- ! 1782 | [[Қарлыға]] || 301 |- ! 1783 | [[Жансәуле]] || 301 |- ! 1784 | [[Гүлжайнар]] || 301 |- ! 1785 | [[Балшекер]] || 301 |- ! 1786 | [[Акайша]] || 301 |- ! 1787 | [[Қуралай]] || 300 |- ! 1788 | [[Зибагул]] || 300 |- ! 1789 | [[Уркия]] || 299 |- ! 1790 | [[Советхан]] || 299 |- ! 1791 | [[Жұмакүл]] || 299 |- ! 1792 | [[Батпа]] || 299 |- ! 1793 | [[Гүлжахан]] || 298 |- ! 1794 | [[Бактыбала]] || 298 |- ! 1795 | [[Бағдагүл]] || 298 |- ! 1796 | [[Ақырыс]] || 298 |- ! 1797 | [[Ажаркул]] || 298 |- ! 1798 | [[Рузана]] || 297 |- ! 1799 | [[Кульжанат]] || 297 |- ! 1800 | [[Күміс]] || 297 |- ! 1801 | [[Жарқын]] || 297 |- ! 1802 | [[Жумагиз]] || 297 |- ! 1803 | [[Дильнура]] || 297 |- ! 1804 | [[Гайнижамал]] || 297 |- ! 1805 | [[Ася]] || 297 |- ! 1806 | [[Гулжихан]] || 297 |- ! 1807 | [[Аймкуль]] || 297 |- ! 1808 | [[Айымкул]] || 297 |- ! 1809 | [[Ақбала]] || 297 |- ! 1810 | [[Аидана]] || 296 |- ! 1811 | [[Айиша]] || 296 |- ! 1812 | [[Улдар]] || 295 |- ! 1813 | [[Ділнәз]] || 295 |- ! 1814 | [[Балганым]] || 295 |- ! 1815 | [[Акзира]] || 295 |- ! 1816 | [[Қамар]] || 294 |- ! 1817 | [[Зибаш]] || 294 |- ! 1818 | [[Турсункуль]] || 293 |- ! 1819 | [[Русалина]] || 293 |- ! 1820 | [[Зульфира]] || 293 |- ! 1821 | [[Ділда]] || 293 |- ! 1822 | [[Бибі]] || 293 |- ! 1823 | [[Сарвиноз]] || 292 |- ! 1824 | [[Асылгуль]] || 292 |- ! 1825 | [[Робия]] || 291 |- ! 1826 | [[Күлшат]] || 291 |- ! 1827 | [[Илья]] || 291 |- ! 1828 | [[Базархан]] || 291 |- ! 1829 | [[Тлекши]] || 290 |- ! 1830 | [[Нуркул]] || 290 |- ! 1831 | [[Гулбахыт]] || 290 |- ! 1832 | [[Розалия]] || 289 |- ! 1833 | [[Кенжехан]] || 289 |- ! 1834 | [[Жанил]] || 289 |- ! 1835 | [[Улбазар]] || 288 |- ! 1836 | [[Эльзира]] || 288 |- ! 1837 | [[Сырга]] || 288 |- ! 1838 | [[Румия]] || 288 |- ! 1839 | [[Заура]] || 288 |- ! 1840 | [[Джумагуль]] || 288 |- ! 1841 | [[Еркегул]] || 288 |- ! 1842 | [[Акбобек]] || 288 |- ! 1843 | [[Адемі]] || 288 |- ! 1844 | [[Ақдана]] || 288 |- ! 1845 | [[Рымкул]] || 287 |- ! 1846 | [[Райхон]] || 287 |- ! 1847 | [[Земфира]] || 287 |- ! 1848 | [[Акжамал]] || 287 |- ! 1849 | [[Шарифа]] || 286 |- ! 1850 | [[Рыскайша]] || 286 |- ! 1851 | [[Париза]] || 286 |- ! 1852 | [[Зейнекуль]] || 286 |- ! 1853 | [[Гульжамила]] || 286 |- ! 1854 | [[Акжаркин]] || 286 |- ! 1855 | [[Урзия]] || 285 |- ! 1856 | [[Сандигуль]] || 285 |- ! 1857 | [[Ләззәт]] || 285 |- ! 1858 | [[Зинеш]] || 285 |- ! 1859 | [[Шахзода]] || 284 |- ! 1860 | [[Шынаргуль]] || 284 |- ! 1861 | [[Сафи]] || 284 |- ! 1862 | [[Гулсум]] || 284 |- ! 1863 | [[Гулимай]] || 284 |- ! 1864 | [[Бейбиткуль]] || 284 |- ! 1865 | [[Адэлина]] || 284 |- ! 1866 | [[Кулпаршин]] || 283 |- ! 1867 | [[Мейрам]] || 283 |- ! 1868 | [[Кульмайра]] || 283 |- ! 1869 | [[Курманай]] || 283 |- ! 1870 | [[Зубайда]] || 283 |- ! 1871 | [[Гульсезим]] || 283 |- ! 1872 | [[Аягүл]] || 283 |- ! 1873 | [[Акдидар]] || 283 |- ! 1874 | [[Амантай]] || 283 |- ! 1875 | [[Асемхан]] || 283 |- ! 1876 | [[Наргуль]] || 282 |- ! 1877 | [[Гулзахира]] || 282 |- ! 1878 | [[Ултусын]] || 281 |- ! 1879 | [[Минара]] || 281 |- ! 1880 | [[Гүлдәурен]] || 281 |- ! 1881 | [[Баянслу]] || 281 |- ! 1882 | [[Адемай]] || 281 |- ! 1883 | [[Мейрамхан]] || 280 |- ! 1884 | [[Карлигаш]] || 280 |- ! 1885 | [[Гулсана]] || 280 |- ! 1886 | [[Бейбитгул]] || 280 |- ! 1887 | [[Айаулым]] || 280 |- ! 1888 | [[Даурия]] || 279 |- ! 1889 | [[Сериккуль]] || 278 |- ! 1890 | [[Кульчат]] || 278 |- ! 1891 | [[Жумаганым]] || 278 |- ! 1892 | [[Бахиткуль]] || 278 |- ! 1893 | [[Мәрзия]] || 277 |- ! 1894 | [[Зинагуль]] || 277 |- ! 1895 | [[Хадижа]] || 276 |- ! 1896 | [[Пакизат]] || 276 |- ! 1897 | [[Катипа]] || 276 |- ! 1898 | [[Гүлвира]] || 276 |- ! 1899 | [[Гулвира]] || 276 |- ! 1900 | [[Нәзерке]] || 275 |- ! 1901 | [[Мәлике]] || 275 |- ! 1902 | [[Аширкуль]] || 275 |- ! 1903 | [[Эленора]] || 274 |- ! 1904 | [[Халипа]] || 274 |- ! 1905 | [[Жайсан]] || 274 |- ! 1906 | [[Фотима]] || 273 |- ! 1907 | [[Кулнар]] || 273 |- ! 1908 | [[Далия]] || 273 |- ! 1909 | [[Гулаш]] || 273 |- ! 1910 | [[Ақкүміс]] || 273 |- ! 1911 | [[Умитхан]] || 272 |- ! 1912 | [[Кулайым]] || 272 |- ! 1913 | [[Кимбат]] || 272 |- ! 1914 | [[Кәмилә]] || 272 |- ! 1915 | [[Жангул]] || 272 |- ! 1916 | [[Аимгуль]] || 272 |- ! 1917 | [[Рана]] || 271 |- ! 1918 | [[Диара]] || 271 |- ! 1919 | [[Динора]] || 271 |- ! 1920 | [[Кумискул]] || 270 |- ! 1921 | [[Марья]] || 270 |- ! 1922 | [[Ира]] || 270 |- ! 1923 | [[Камка]] || 270 |- ! 1924 | [[Шырынкул]] || 269 |- ! 1925 | [[Шынаргул]] || 269 |- ! 1926 | [[Санжан]] || 269 |- ! 1927 | [[Курбанай]] || 269 |- ! 1928 | [[Еркегүл]] || 269 |- ! 1929 | [[Бәтима]] || 269 |- ! 1930 | [[Ақсауле]] || 269 |- ! 1931 | [[Уштап]] || 268 |- ! 1932 | [[Шамшырақ]] || 268 |- ! 1933 | [[Сагдат]] || 268 |- ! 1934 | [[Сапаргуль]] || 268 |- ! 1935 | [[Саракул]] || 267 |- ! 1936 | [[Сандигул]] || 267 |- ! 1937 | [[Курбанкуль]] || 267 |- ! 1938 | [[Батен]] || 267 |- ! 1939 | [[Гулназира]] || 266 |- ! 1940 | [[Балкен]] || 266 |- ! 1941 | [[Ария]] || 266 |- ! 1942 | [[Улдан]] || 265 |- ! 1943 | [[Эмина]] || 265 |- ! 1944 | [[Чолпан]] || 265 |- ! 1945 | [[Умсынай]] || 265 |- ! 1946 | [[Мерейім]] || 265 |- ! 1947 | [[Касиет]] || 265 |- ! 1948 | [[Гузал]] || 265 |- ! 1949 | [[Ақберен]] || 265 |- ! 1950 | [[Аймарал]] || 265 |- ! 1951 | [[Умиткул]] || 264 |- ! 1952 | [[Нұргул]] || 264 |- ! 1953 | [[Лейля]] || 264 |- ! 1954 | [[Айкуль]] || 264 |- ! 1955 | [[Рысканым]] || 263 |- ! 1956 | [[Оралай]] || 263 |- ! 1957 | [[Какима]] || 263 |- ! 1958 | [[Жанира]] || 263 |- ! 1959 | [[Жақсыгүл]] || 263 |- ! 1960 | [[Раъно]] || 262 |- ! 1961 | [[Нурхан]] || 262 |- ! 1962 | [[Мирамкүл]] || 261 |- ! 1963 | [[Нұрбике]] || 261 |- ! 1964 | [[Кунзира]] || 261 |- ! 1965 | [[Дилана]] || 261 |- ! 1966 | [[Алтынжан]] || 261 |- ! 1967 | [[Айяна]] || 261 |- ! 1968 | [[Аиида]] || 261 |- ! 1969 | [[Сапаркүл]] || 260 |- ! 1970 | [[Назымгул]] || 260 |- ! 1971 | [[Кульбаран]] || 260 |- ! 1972 | [[Ботакуз]] || 260 |- ! 1973 | [[Актилек]] || 260 |- ! 1974 | [[Уразгул]] || 259 |- ! 1975 | [[Торгай]] || 259 |- ! 1976 | [[Гулниса]] || 259 |- ! 1977 | [[Айрис]] || 259 |- ! 1978 | [[Сати]] || 258 |- ! 1979 | [[Айганша]] || 258 |- ! 1980 | [[Кункияш]] || 257 |- ! 1981 | [[Гүлшара]] || 257 |- ! 1982 | [[Гульфайрус]] || 257 |- ! 1983 | [[Бексулу]] || 257 |- ! 1984 | [[Закия]] || 256 |- ! 1985 | [[Заида]] || 256 |- ! 1986 | [[Гульбахар]] || 256 |- ! 1987 | [[Альфира]] || 256 |- ! 1988 | [[Аймара]] || 256 |- ! 1989 | [[Фарангиз]] || 255 |- ! 1990 | [[Орик]] || 255 |- ! 1991 | [[Гүлнур]] || 255 |- ! 1992 | [[Биназир]] || 255 |- ! 1993 | [[Бакытнур]] || 255 |- ! 1994 | [[Бинура]] || 255 |- ! 1995 | [[Бинур]] || 255 |- ! 1996 | [[Улжамал]] || 254 |- ! 1997 | [[Муниса]] || 254 |- ! 1998 | [[Калияш]] || 254 |- ! 1999 | [[Аңсар]] || 254 |- ! 2000 | [[Айнамкоз]] || 254 |- ! 2001 | [[Нурзат]] || 253 |- ! 2002 | [[Қуаныш]] || 252 |- ! 2003 | [[Жаркинай]] || 252 |- ! 2004 | [[Динаш]] || 252 |- ! 2005 | [[Насиха]] || 251 |- ! 2006 | [[Пану]] || 251 |- ! 2007 | [[Лаула]] || 251 |- ! 2008 | [[Гульаим]] || 251 |- ! 2009 | [[Анита]] || 251 |- ! 2010 | [[Сайда]] || 250 |- ! 2011 | [[Розалина]] || 250 |- ! 2012 | [[Моншак]] || 250 |- ! 2013 | [[Жеңіскүл]] || 250 |- ! 2014 | [[Алданыш]] || 250 |- ! 2015 | [[Тұрсын]] || 249 |- ! 2016 | [[Жаксыкул]] || 249 |- ! 2017 | [[Айсымбат]] || 249 |- ! 2018 | [[Акбилек]] || 249 |- ! 2019 | [[Айрин]] || 249 |- ! 2020 | [[Нәзигүл]] || 248 |- ! 2021 | [[Нұрсана]] || 248 |- ! 2022 | [[Кулмира]] || 248 |- ! 2023 | [[Жәмиля]] || 248 |- ! 2024 | [[Бактыкул]] || 248 |- ! 2025 | [[Гаухартас]] || 248 |- ! 2026 | [[Нұрсара]] || 247 |- ! 2027 | [[Қарылғаш]] || 247 |- ! 2028 | [[Еркегуль]] || 247 |- ! 2029 | [[Айшагул]] || 247 |- ! 2030 | [[Ажаргуль]] || 247 |- ! 2031 | [[Фаина]] || 246 |- ! 2032 | [[Нұржауған]] || 246 |- ! 2033 | [[Нейла]] || 246 |- ! 2034 | [[Қамажай]] || 246 |- ! 2035 | [[Заря]] || 246 |- ! 2036 | [[Жаксыкуль]] || 246 |- ! 2037 | [[Аягуз]] || 246 |- ! 2038 | [[Кумисжан]] || 245 |- ! 2039 | [[Кунжамал]] || 245 |- ! 2040 | [[Зураш]] || 245 |- ! 2041 | [[Алуаш]] || 245 |- ! 2042 | [[Айтгүл]] || 245 |- ! 2043 | [[Курманкул]] || 244 |- ! 2044 | [[Майкен]] || 244 |- ! 2045 | [[Болсынай]] || 244 |- ! 2046 | [[Гулара]] || 244 |- ! 2047 | [[Балкенже]] || 244 |- ! 2048 | [[Айдидар]] || 244 |- ! 2049 | [[Улганым]] || 243 |- ! 2050 | [[Фатиха]] || 243 |- ! 2051 | [[Аялы]] || 243 |- ! 2052 | [[Альвина]] || 243 |- ! 2053 | [[Райхана]] || 242 |- ! 2054 | [[Адиша]] || 242 |- ! 2055 | [[Айсамал]] || 242 |- ! 2056 | [[Раушангул]] || 241 |- ! 2057 | [[Рәзия]] || 241 |- ! 2058 | [[Нигина]] || 241 |- ! 2059 | [[Назифа]] || 241 |- ! 2060 | [[Майрагуль]] || 241 |- ! 2061 | [[Кундузай]] || 241 |- ! 2062 | [[Жанай]] || 241 |- ! 2063 | [[Гульжана]] || 241 |- ! 2064 | [[Айжанар]] || 241 |- ! 2065 | [[Гулшад]] || 240 |- ! 2066 | [[Гулсинай]] || 240 |- ! 2067 | [[Гафура]] || 240 |- ! 2068 | [[Батиха]] || 240 |- ! 2069 | [[Шахида]] || 239 |- ! 2070 | [[Элвира]] || 239 |- ! 2071 | [[Рузанна]] || 239 |- ! 2072 | [[Нургиза]] || 239 |- ! 2073 | [[Кулдана]] || 239 |- ! 2074 | [[Кайныш]] || 239 |- ! 2075 | [[Капия]] || 239 |- ! 2076 | [[Әмира]] || 239 |- ! 2077 | [[Айпара]] || 239 |- ! 2078 | [[Аигуль]] || 239 |- ! 2079 | [[Пернегул]] || 238 |- ! 2080 | [[Несипхан]] || 238 |- ! 2081 | [[Кулиза]] || 238 |- ! 2082 | [[Жаксылык]] || 238 |- ! 2083 | [[Беназир]] || 238 |- ! 2084 | [[Бейсекуль]] || 238 |- ! 2085 | [[Алфия]] || 238 |- ! 2086 | [[Самия]] || 237 |- ! 2087 | [[Мәрмәр]] || 237 |- ! 2088 | [[Кания]] || 237 |- ! 2089 | [[Есения]] || 237 |- ! 2090 | [[Далила]] || 237 |- ! 2091 | [[Гулім]] || 237 |- ! 2092 | [[Умсын]] || 236 |- ! 2093 | [[Сәулет]] || 236 |- ! 2094 | [[Мия]] || 236 |- ! 2095 | [[Кулшара]] || 236 |- ! 2096 | [[Зейнегул]] || 236 |- ! 2097 | [[Гулсезім]] || 236 |- ! 2098 | [[Гулбахрам]] || 236 |- ! 2099 | [[Айымкуль]] || 236 |- ! 2100 | [[Канслу]] || 235 |- ! 2101 | [[Бибигайша]] || 235 |- ! 2102 | [[Алиман]] || 235 |- ! 2103 | [[Айсел]] || 235 |- ! 2104 | [[Калдыгыз]] || 234 |- ! 2105 | [[Іңкәрім]] || 234 |- ! 2106 | [[Зулкия]] || 234 |- ! 2107 | [[Багит]] || 234 |- ! 2108 | [[Турсынгуль]] || 233 |- ! 2109 | [[Пернекүл]] || 233 |- ! 2110 | [[Кульбан]] || 233 |- ! 2111 | [[Гульниса]] || 233 |- ! 2112 | [[Бахтылы]] || 233 |- ! 2113 | [[Ботагуз]] || 233 |- ! 2114 | [[Гулдерай]] || 232 |- ! 2115 | [[Ауес]] || 232 |- ! 2116 | [[Бахитжамал]] || 232 |- ! 2117 | [[Ұлар]] || 231 |- ! 2118 | [[Мейркуль]] || 231 |- ! 2119 | [[Әйкерім]] || 231 |- ! 2120 | [[Жанылкан]] || 231 |- ! 2121 | [[Марианна]] || 230 |- ! 2122 | [[Құлпынай]] || 230 |- ! 2123 | [[Қалия]] || 230 |- ! 2124 | [[Гульзинат]] || 230 |- ! 2125 | [[Бақжан]] || 230 |- ! 2126 | [[Армангүл]] || 230 |- ! 2127 | [[Гулноза]] || 229 |- ! 2128 | [[Үмітай]] || 228 |- ! 2129 | [[Инеш]] || 228 |- ! 2130 | [[Динагуль]] || 228 |- ! 2131 | [[Гульзахира]] || 228 |- ! 2132 | [[Бірханым]] || 228 |- ! 2133 | [[Ажархан]] || 228 |- ! 2134 | [[Сакипжамал]] || 227 |- ! 2135 | [[Сағира]] || 227 |- ! 2136 | [[Мансура]] || 227 |- ! 2137 | [[Койсын]] || 227 |- ! 2138 | [[Алинура]] || 227 |- ! 2139 | [[Акалтын]] || 227 |- ! 2140 | [[Аиза]] || 227 |- ! 2141 | [[Шынаркуль]] || 226 |- ! 2142 | [[Сапия]] || 226 |- ! 2143 | [[Зинегуль]] || 226 |- ! 2144 | [[Жанеркем]] || 226 |- ! 2145 | [[Сайлау]] || 225 |- ! 2146 | [[Назим]] || 225 |- ! 2147 | [[Каншайм]] || 225 |- ! 2148 | [[Данэля]] || 225 |- ! 2149 | [[Гульсун]] || 225 |- ! 2150 | [[Еркин]] || 225 |- ! 2151 | [[Ғайша]] || 225 |- ! 2152 | [[Балдай]] || 225 |- ! 2153 | [[Балхаш]] || 225 |- ! 2154 | [[Гулбала]] || 225 |- ! 2155 | [[Гулзамира]] || 225 |- ! 2156 | [[Армангул]] || 225 |- ! 2157 | [[Аманбике]] || 225 |- ! 2158 | [[Шырынкуль]] || 224 |- ! 2159 | [[Мубина]] || 224 |- ! 2160 | [[Майрагул]] || 224 |- ! 2161 | [[Кульсум]] || 224 |- ! 2162 | [[Дамелы]] || 224 |- ! 2163 | [[Гулжиян]] || 224 |- ! 2164 | [[Үмітжан]] || 223 |- ! 2165 | [[Сериккайша]] || 223 |- ! 2166 | [[Нейля]] || 223 |- ! 2167 | [[Гульгайша]] || 223 |- ! 2168 | [[Гузаль]] || 223 |- ! 2169 | [[Нурсила]] || 222 |- ! 2170 | [[Оразбике]] || 222 |- ! 2171 | [[Зағипа]] || 222 |- ! 2172 | [[Нурлан]] || 221 |- ! 2173 | [[Майда]] || 221 |- ! 2174 | [[Мариямкуль]] || 221 |- ! 2175 | [[Мейркул]] || 220 |- ! 2176 | [[Майсара]] || 220 |- ! 2177 | [[Лазиза]] || 220 |- ! 2178 | [[Бахтигуль]] || 220 |- ! 2179 | [[Рауия]] || 219 |- ! 2180 | [[Сакыш]] || 219 |- ! 2181 | [[Бадиша]] || 219 |- ! 2182 | [[Гулдарига]] || 219 |- ! 2183 | [[Мидина]] || 218 |- ! 2184 | [[Ляйлим]] || 218 |- ! 2185 | [[Гульназым]] || 218 |- ! 2186 | [[Әлмира]] || 218 |- ! 2187 | [[Бибиажар]] || 218 |- ! 2188 | [[Ырыс]] || 217 |- ! 2189 | [[Панар]] || 217 |- ! 2190 | [[Назымгүл]] || 217 |- ! 2191 | [[Люция]] || 217 |- ! 2192 | [[Илмира]] || 217 |- ! 2193 | [[Нышанкул]] || 216 |- ! 2194 | [[Қаншайым]] || 216 |- ! 2195 | [[Марфуға]] || 216 |- ! 2196 | [[Зинаш]] || 216 |- ! 2197 | [[Бинұр]] || 216 |- ! 2198 | [[Ақлима]] || 216 |- ! 2199 | [[Үкілім]] || 215 |- ! 2200 | [[Нұрдина]] || 215 |- ! 2201 | [[Кумысай]] || 215 |- ! 2202 | [[Капура]] || 215 |- ! 2203 | [[Жансу]] || 215 |- ! 2204 | [[Дилнура]] || 215 |- ! 2205 | [[Бибикул]] || 215 |- ! 2206 | [[Айша-Бибі]] || 215 |- ! 2207 | [[Алияна]] || 215 |- ! 2208 | [[Ранида]] || 214 |- ! 2209 | [[Нурлыхан]] || 214 |- ! 2210 | [[Манара]] || 214 |- ! 2211 | [[Маржангүл]] || 214 |- ! 2212 | [[Зинегул]] || 214 |- ! 2213 | [[Джамал]] || 214 |- ! 2214 | [[Дәриға]] || 214 |- ! 2215 | [[Шамшырак]] || 213 |- ! 2216 | [[Ұлбибі]] || 213 |- ! 2217 | [[Кульпаршин]] || 213 |- ! 2218 | [[Мейіргүл]] || 213 |- ! 2219 | [[Жауһар]] || 213 |- ! 2220 | [[Гульнаш]] || 213 |- ! 2221 | [[Агиба]] || 213 |- ! 2222 | [[Кульжазира]] || 212 |- ! 2223 | [[Кулайна]] || 211 |- ! 2224 | [[Магрифа]] || 211 |- ! 2225 | [[Макира]] || 211 |- ! 2226 | [[Гулнура]] || 211 |- ! 2227 | [[Ұлтуар]] || 210 |- ! 2228 | [[Люба]] || 210 |- ! 2229 | [[Кулбаршин]] || 210 |- ! 2230 | [[Гүлдерай]] || 210 |- ! 2231 | [[Турганкул]] || 209 |- ! 2232 | [[Сандыгуль]] || 209 |- ! 2233 | [[Сажида]] || 209 |- ! 2234 | [[Жанэля]] || 209 |- ! 2235 | [[Кантай]] || 209 |- ! 2236 | [[Әзима]] || 209 |- ! 2237 | [[Тұрсынкүл]] || 208 |- ! 2238 | [[Согдиана]] || 208 |- ! 2239 | [[Таслима]] || 208 |- ! 2240 | [[Калида]] || 208 |- ! 2241 | [[Гүлмайра]] || 208 |- ! 2242 | [[Альдина]] || 208 |- ! 2243 | [[Зилиха]] || 207 |- ! 2244 | [[Эрика]] || 206 |- ! 2245 | [[Нуржамила]] || 206 |- ! 2246 | [[Нұрсулу]] || 206 |- ! 2247 | [[Құттықыз]] || 206 |- ! 2248 | [[Анапия]] || 206 |- ! 2249 | [[Несипжан]] || 205 |- ! 2250 | [[Гульжайнар]] || 205 |- ! 2251 | [[Бакиткуль]] || 205 |- ! 2252 | [[Бибімариям]] || 205 |- ! 2253 | [[Сайёра]] || 204 |- ! 2254 | [[Наташа]] || 204 |- ! 2255 | [[Кульбаршын]] || 204 |- ! 2256 | [[Мафтуна]] || 204 |- ! 2257 | [[Балқия]] || 204 |- ! 2258 | [[Аңсағаным]] || 204 |- ! 2259 | [[Арнагуль]] || 204 |- ! 2260 | [[Қалампыр]] || 203 |- ! 2261 | [[Лескуль]] || 203 |- ! 2262 | [[Каукар]] || 203 |- ! 2263 | [[Жайдары]] || 203 |- ! 2264 | [[Гульдарай]] || 203 |- ! 2265 | [[Ұлназ]] || 202 |- ! 2266 | [[Шахзада]] || 202 |- ! 2267 | [[Турганкуль]] || 202 |- ! 2268 | [[Сағынай]] || 202 |- ! 2269 | [[Мергуль]] || 202 |- ! 2270 | [[Кулзат]] || 202 |- ! 2271 | [[Жаным]] || 202 |- ! 2272 | [[Даная]] || 202 |- ! 2273 | [[Алмахан]] || 202 |- ! 2274 | [[Севиль]] || 201 |- ! 2275 | [[Дүйсенкүл]] || 201 |- ! 2276 | [[Бақытжан]] || 201 |- ! 2277 | [[Асият]] || 201 |- ! 2278 | [[Шахризат]] || 200 |- ! 2279 | [[Ханбибі]] || 200 |- ! 2280 | [[Саулегул]] || 200 |- ! 2281 | [[Клавдия]] || 200 |- ! 2282 | [[Жума]] || 200 |- ! 2283 | [[Аккыз]] || 200 |- ! 2284 | [[Улсерик]] || 199 |- ! 2285 | [[Улман]] || 199 |- ! 2286 | [[Шулпан]] || 199 |- ! 2287 | [[Мара]] || 199 |- ! 2288 | [[Комила]] || 199 |- ! 2289 | [[Гульсина]] || 199 |- ! 2290 | [[Сария]] || 198 |- ! 2291 | [[Мухлиса]] || 198 |- ! 2292 | [[Несибелди]] || 198 |- ! 2293 | [[Нұрлыгүл]] || 198 |- ! 2294 | [[Кульсун]] || 198 |- ! 2295 | [[Кенжекей]] || 198 |- ! 2296 | [[Аккайша]] || 198 |- ! 2297 | [[Альнура]] || 198 |- ! 2298 | [[Чинара]] || 197 |- ! 2299 | [[Тасбике]] || 197 |- ! 2300 | [[Куляйша]] || 197 |- ! 2301 | [[Гульайм]] || 197 |- ! 2302 | [[Бибіажар]] || 197 |- ! 2303 | [[Арайгүл]] || 197 |- ! 2304 | [[Азат]] || 197 |- ! 2305 | [[Азира]] || 197 |- ! 2306 | [[Ақсымбат]] || 197 |- ! 2307 | [[Бахтыкуль]] || 196 |- ! 2308 | [[Алмара]] || 196 |- ! 2309 | [[Арайгуль]] || 196 |- ! 2310 | [[Айкумыс]] || 196 |- ! 2311 | [[Шапагат]] || 195 |- ! 2312 | [[Раушангүл]] || 195 |- ! 2313 | [[Нургүл]] || 195 |- ! 2314 | [[Майнұр]] || 195 |- ! 2315 | [[Лала]] || 195 |- ! 2316 | [[Майса]] || 195 |- ! 2317 | [[Калила]] || 195 |- ! 2318 | [[Каршига]] || 195 |- ! 2319 | [[Афина]] || 195 |- ! 2320 | [[Адилия]] || 195 |- ! 2321 | [[Амани]] || 195 |- ! 2322 | [[Мухсина]] || 194 |- ! 2323 | [[Махфуза]] || 194 |- ! 2324 | [[Зәмзәгүл]] || 194 |- ! 2325 | [[Жаншуақ]] || 194 |- ! 2326 | [[Гульфарида]] || 194 |- ! 2327 | [[Бибизада]] || 194 |- ! 2328 | [[Ұлтай]] || 193 |- ! 2329 | [[Сәндігүл]] || 193 |- ! 2330 | [[Толеухан]] || 193 |- ! 2331 | [[Рузия]] || 193 |- ! 2332 | [[Сағадат]] || 193 |- ! 2333 | [[Кулзина]] || 193 |- ! 2334 | [[Жанипа]] || 193 |- ! 2335 | [[Гүлдариға]] || 193 |- ! 2336 | [[Аширкул]] || 193 |- ! 2337 | [[Балзада]] || 193 |- ! 2338 | [[Айнажан]] || 193 |- ! 2339 | [[Аигул]] || 193 |- ! 2340 | [[Райкүл]] || 192 |- ! 2341 | [[Нагимаш]] || 192 |- ! 2342 | [[Мендигуль]] || 192 |- ! 2343 | [[Нурсара]] || 192 |- ! 2344 | [[Қатира]] || 192 |- ! 2345 | [[Кулимжан]] || 192 |- ! 2346 | [[Кайни]] || 192 |- ! 2347 | [[Әлина]] || 192 |- ! 2348 | [[Дәния]] || 192 |- ! 2349 | [[Барно]] || 192 |- ! 2350 | [[Айымторы]] || 192 |- ! 2351 | [[Райхангуль]] || 191 |- ! 2352 | [[Кульзат]] || 191 |- ! 2353 | [[Дурдона]] || 191 |- ! 2354 | [[Ельдана]] || 191 |- ! 2355 | [[Гульзана]] || 191 |- ! 2356 | [[Аймангуль]] || 191 |- ! 2357 | [[Николь]] || 190 |- ! 2358 | [[Мөлдир]] || 190 |- ! 2359 | [[Несипбала]] || 190 |- ! 2360 | [[Кульжамила]] || 190 |- ! 2361 | [[Казира]] || 190 |- ! 2362 | [[Боранкуль]] || 190 |- ! 2363 | [[Алика]] || 190 |- ! 2364 | [[Алтынсара]] || 190 |- ! 2365 | [[Чарос]] || 189 |- ! 2366 | [[Ырысалды]] || 189 |- ! 2367 | [[Улболган]] || 189 |- ! 2368 | [[Феризат]] || 189 |- ! 2369 | [[Халифа]] || 189 |- ! 2370 | [[Санимай]] || 189 |- ! 2371 | [[Молдір]] || 189 |- ! 2372 | [[Мерейлі]] || 189 |- ! 2373 | [[Загила]] || 189 |- ! 2374 | [[Канзия]] || 189 |- ! 2375 | [[Балмекен]] || 189 |- ! 2376 | [[Бактыкуль]] || 189 |- ! 2377 | [[Пердегул]] || 188 |- ! 2378 | [[Мелек]] || 188 |- ! 2379 | [[Нурсипат]] || 188 |- ! 2380 | [[Кенжебике]] || 188 |- ! 2381 | [[Бибиайша]] || 188 |- ! 2382 | [[Болганай]] || 188 |- ! 2383 | [[Мульдир]] || 187 |- ! 2384 | [[Мендигул]] || 187 |- ! 2385 | [[Курбангул]] || 187 |- ! 2386 | [[Куляра]] || 187 |- ! 2387 | [[Жумахан]] || 187 |- ! 2388 | [[Дамен]] || 187 |- ! 2389 | [[Гульзифа]] || 187 |- ! 2390 | [[Балгерім]] || 187 |- ! 2391 | [[Алипа]] || 187 |- ! 2392 | [[Уазипа]] || 186 |- ! 2393 | [[Снежанна]] || 186 |- ! 2394 | [[Саодат]] || 186 |- ! 2395 | [[Кунсауле]] || 186 |- ! 2396 | [[Кульзайра]] || 186 |- ! 2397 | [[Канымкуль]] || 186 |- ! 2398 | [[Козайым]] || 186 |- ! 2399 | [[Заира]] || 186 |- ! 2400 | [[Бакитжамал]] || 186 |- ! 2401 | [[Бакитжан]] || 186 |- ! 2402 | [[Аспет]] || 186 |- ! 2403 | [[Бибатпа]] || 186 |- ! 2404 | [[Айлы]] || 186 |- ! 2405 | [[Шария]] || 185 |- ! 2406 | [[Равшан]] || 185 |- ! 2407 | [[Рина]] || 185 |- ! 2408 | [[Нурилла]] || 185 |- ! 2409 | [[Кенескуль]] || 185 |- ! 2410 | [[Аилин]] || 185 |- ! 2411 | [[Акыл]] || 185 |- ! 2412 | [[Хаджар]] || 184 |- ! 2413 | [[Слу]] || 184 |- ! 2414 | [[Майрам]] || 184 |- ! 2415 | [[Гүлниса]] || 184 |- ! 2416 | [[Гульзара]] || 184 |- ! 2417 | [[Боранкул]] || 184 |- ! 2418 | [[Гулиза]] || 184 |- ! 2419 | [[Бактигул]] || 184 |- ! 2420 | [[Адила]] || 184 |- ! 2421 | [[Асет]] || 184 |- ! 2422 | [[Шынаркул]] || 183 |- ! 2423 | [[Шаризат]] || 183 |- ! 2424 | [[Саржан]] || 183 |- ! 2425 | [[Назыгуль]] || 183 |- ! 2426 | [[Кыздыгой]] || 183 |- ! 2427 | [[Гүлмерей]] || 183 |- ! 2428 | [[Гульнора]] || 183 |- ! 2429 | [[Бегзат]] || 183 |- ! 2430 | [[Айымкүл]] || 183 |- ! 2431 | [[Адинай]] || 183 |- ! 2432 | [[Ақзия]] || 183 |- ! 2433 | [[Ырысгүл]] || 182 |- ! 2434 | [[Ойгул]] || 182 |- ! 2435 | [[Копей]] || 182 |- ! 2436 | [[Гулшахар]] || 182 |- ! 2437 | [[Алматай]] || 182 |- ! 2438 | [[Шуғыла]] || 181 |- ! 2439 | [[Фаруза]] || 181 |- ! 2440 | [[Сұлужан]] || 181 |- ! 2441 | [[Сайрангуль]] || 181 |- ! 2442 | [[Минаш]] || 181 |- ! 2443 | [[Калбуби]] || 181 |- ! 2444 | [[Жасия]] || 181 |- ! 2445 | [[Гульдарига]] || 181 |- ! 2446 | [[Гулдар]] || 181 |- ! 2447 | [[Айманкуль]] || 181 |- ! 2448 | [[Алевтина]] || 181 |- ! 2449 | [[Айсая]] || 181 |- ! 2450 | [[Акбупе]] || 181 |- ! 2451 | [[Ұлмира]] || 180 |- ! 2452 | [[Улбусин]] || 180 |- ! 2453 | [[Сакен]] || 180 |- ! 2454 | [[Кунсая]] || 180 |- ! 2455 | [[Махбал]] || 180 |- ! 2456 | [[Исмира]] || 180 |- ! 2457 | [[Гульбайра]] || 180 |- ! 2458 | [[Гулпаршын]] || 180 |- ! 2459 | [[Балғаным]] || 180 |- ! 2460 | [[Акманар]] || 180 |- ! 2461 | [[Тәсним]] || 179 |- ! 2462 | [[Саулегуль]] || 179 |- ! 2463 | [[Нуржамол]] || 179 |- ! 2464 | [[Күлжан]] || 179 |- ! 2465 | [[Марпуга]] || 179 |- ! 2466 | [[Мапруза]] || 179 |- ! 2467 | [[Гульбара]] || 179 |- ! 2468 | [[Балмира]] || 179 |- ! 2469 | [[Айсулув]] || 179 |- ! 2470 | [[Набия]] || 178 |- ! 2471 | [[Орындык]] || 178 |- ! 2472 | [[Канзира]] || 178 |- ! 2473 | [[Зиёда]] || 178 |- ! 2474 | [[Бибіайша]] || 178 |- ! 2475 | [[Алтинай]] || 178 |- ! 2476 | [[Аймхан]] || 178 |- ! 2477 | [[Эсманур]] || 177 |- ! 2478 | [[Фирдаус]] || 177 |- ! 2479 | [[Слухан]] || 177 |- ! 2480 | [[Орын]] || 177 |- ! 2481 | [[Майрамгул]] || 177 |- ! 2482 | [[Гүлзинат]] || 177 |- ! 2483 | [[Гюзель]] || 177 |- ! 2484 | [[Бахитгуль]] || 177 |- ! 2485 | [[Айкун]] || 177 |- ! 2486 | [[Ақманат]] || 177 |- ! 2487 | [[Айшакуль]] || 177 |- ! 2488 | [[Айбөпе]] || 177 |- ! 2489 | [[Эсманұр]] || 176 |- ! 2490 | [[Шахаризада]] || 176 |- ! 2491 | [[Рапия]] || 176 |- ! 2492 | [[Таттигуль]] || 176 |- ! 2493 | [[Сайлаухан]] || 176 |- ! 2494 | [[Рамила]] || 176 |- ! 2495 | [[Нурша]] || 176 |- ! 2496 | [[Медине]] || 176 |- ! 2497 | [[Лязиза]] || 176 |- ! 2498 | [[Жайдарман]] || 176 |- ! 2499 | [[Алема]] || 176 |- ! 2500 | [[Ақжайна]] || 176 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Тамерис]] || 175 |- ! 2502 | [[Рамзия]] || 175 |- ! 2503 | [[Диля]] || 175 |- ! 2504 | [[Гульмария]] || 175 |- ! 2505 | [[Агиля]] || 175 |- ! 2506 | [[Эльнора]] || 174 |- ! 2507 | [[Рухшона]] || 174 |- ! 2508 | [[Рабиа]] || 174 |- ! 2509 | [[Меңсұлу]] || 174 |- ! 2510 | [[Нұр]] || 174 |- ! 2511 | [[Нуртай]] || 174 |- ! 2512 | [[Нұрикамал]] || 174 |- ! 2513 | [[Ләзат]] || 174 |- ! 2514 | [[Мариямкул]] || 174 |- ! 2515 | [[Акзада]] || 174 |- ! 2516 | [[Эльвина]] || 173 |- ! 2517 | [[Райкан]] || 173 |- ! 2518 | [[Тамилла]] || 173 |- ! 2519 | [[Илона]] || 173 |- ! 2520 | [[Асылгүл]] || 173 |- ! 2521 | [[Аля]] || 173 |- ! 2522 | [[Ағжан]] || 173 |- ! 2523 | [[Туганай]] || 172 |- ! 2524 | [[Райля]] || 172 |- ! 2525 | [[Сауия]] || 172 |- ! 2526 | [[Нодира]] || 172 |- ! 2527 | [[Мелисса]] || 172 |- ! 2528 | [[Кенжекыз]] || 172 |- ! 2529 | [[Зейнекул]] || 172 |- ! 2530 | [[Зулхия]] || 172 |- ! 2531 | [[Дилафруз]] || 172 |- ! 2532 | [[Гүлстан]] || 172 |- ! 2533 | [[Дилда]] || 172 |- ! 2534 | [[Гульдаурен]] || 172 |- ! 2535 | [[Галияш]] || 172 |- ! 2536 | [[Аман]] || 172 |- ! 2537 | [[Агилаш]] || 172 |- ! 2538 | [[Хамила]] || 171 |- ! 2539 | [[Сүйрік]] || 171 |- ! 2540 | [[Тана]] || 171 |- ! 2541 | [[Зинура]] || 171 |- ! 2542 | [[Гулбахира]] || 171 |- ! 2543 | [[Айяжан]] || 171 |- ! 2544 | [[Ағила]] || 171 |- ! 2545 | [[Тлеужан]] || 170 |- ! 2546 | [[Лейсан]] || 170 |- ! 2547 | [[Доминика]] || 170 |- ! 2548 | [[Ахлима]] || 170 |- ! 2549 | [[Аршын]] || 170 |- ! 2550 | [[Акжолтай]] || 170 |- ! 2551 | [[Аймкул]] || 170 |- ! 2552 | [[Фаиза]] || 169 |- ! 2553 | [[Рианна]] || 169 |- ! 2554 | [[Нүрия]] || 169 |- ! 2555 | [[Қалдыкүл]] || 169 |- ! 2556 | [[Медея]] || 169 |- ! 2557 | [[Каныша]] || 169 |- ! 2558 | [[Жайдар]] || 169 |- ! 2559 | [[Жанарай]] || 169 |- ! 2560 | [[Бибіхан]] || 169 |- ! 2561 | [[Галиябану]] || 169 |- ! 2562 | [[Аруза]] || 169 |- ! 2563 | [[Уразгуль]] || 168 |- ! 2564 | [[Рукия]] || 168 |- ! 2565 | [[Нұржан]] || 168 |- ! 2566 | [[Мендыгуль]] || 168 |- ! 2567 | [[Мүслима]] || 168 |- ! 2568 | [[Зайнап]] || 168 |- ! 2569 | [[Кибат]] || 168 |- ! 2570 | [[Калыш]] || 168 |- ! 2571 | [[Каншай]] || 168 |- ! 2572 | [[Бигуль]] || 168 |- ! 2573 | [[Адас]] || 168 |- ! 2574 | [[Акманат]] || 168 |- ! 2575 | [[Алтнай]] || 168 |- ! 2576 | [[Анаркүл]] || 168 |- ! 2577 | [[Аижан]] || 168 |- ! 2578 | [[Умсындык]] || 167 |- ! 2579 | [[Назигүл]] || 167 |- ! 2580 | [[Мирамгүл]] || 167 |- ! 2581 | [[Нұрилла]] || 167 |- ! 2582 | [[Луина]] || 167 |- ! 2583 | [[Каусәр]] || 167 |- ! 2584 | [[Каинжамал]] || 167 |- ! 2585 | [[Карамат]] || 167 |- ! 2586 | [[Гульайым]] || 167 |- ! 2587 | [[Бакытхан]] || 167 |- ! 2588 | [[Ақсана]] || 167 |- ! 2589 | [[Алемгуль]] || 167 |- ! 2590 | [[Алинур]] || 167 |- ! 2591 | [[Нигара]] || 166 |- ! 2592 | [[Кульзина]] || 166 |- ! 2593 | [[Илия]] || 166 |- ! 2594 | [[Джумакуль]] || 166 |- ! 2595 | [[Атыркуль]] || 166 |- ! 2596 | [[Ай-Ару]] || 166 |- ! 2597 | [[Санимкул]] || 165 |- ! 2598 | [[Гульбадан]] || 165 |- ! 2599 | [[Гулнафис]] || 165 |- ! 2600 | [[Дениза]] || 165 |- ! 2601 | [[Гульжайнат]] || 165 |- ! 2602 | [[Гулгайша]] || 165 |- ! 2603 | [[Ақсамал]] || 165 |- ! 2604 | [[Аманай]] || 165 |- ! 2605 | [[Шакар]] || 164 |- ! 2606 | [[Саяра]] || 164 |- ! 2607 | [[Соня]] || 164 |- ! 2608 | [[Нурсулув]] || 164 |- ! 2609 | [[Кайникамал]] || 164 |- ! 2610 | [[Дилдора]] || 164 |- ! 2611 | [[Гульнази]] || 164 |- ! 2612 | [[Гүлфариза]] || 164 |- ! 2613 | [[Базаргүл]] || 164 |- ! 2614 | [[Бейнегуль]] || 164 |- ! 2615 | [[Бөрте]] || 164 |- ! 2616 | [[Акканым]] || 164 |- ! 2617 | [[Айса]] || 164 |- ! 2618 | [[Улжалғас]] || 163 |- ! 2619 | [[Халила]] || 163 |- ! 2620 | [[Тлеугайша]] || 163 |- ! 2621 | [[Сарагул]] || 163 |- ! 2622 | [[Сальсабиль]] || 163 |- ! 2623 | [[Серикгул]] || 163 |- ! 2624 | [[Мухабат]] || 163 |- ! 2625 | [[Кумысжан]] || 163 |- ! 2626 | [[Зира]] || 163 |- ! 2627 | [[Зағира]] || 163 |- ! 2628 | [[Гулфарида]] || 163 |- ! 2629 | [[Аяш]] || 163 |- ! 2630 | [[Аслы]] || 163 |- ! 2631 | [[Балқадиша]] || 163 |- ! 2632 | [[Араилым]] || 163 |- ! 2633 | [[Айгүлім]] || 163 |- ! 2634 | [[Турганай]] || 162 |- ! 2635 | [[Санимкуль]] || 162 |- ! 2636 | [[Саёра]] || 162 |- ! 2637 | [[Нәзігүл]] || 162 |- ! 2638 | [[Нұрилә]] || 162 |- ! 2639 | [[Магия]] || 162 |- ! 2640 | [[Мадениет]] || 162 |- ! 2641 | [[Кайнижамал]] || 162 |- ! 2642 | [[Жаннель]] || 162 |- ! 2643 | [[Бахытгүл]] || 162 |- ! 2644 | [[Гулзода]] || 162 |- ! 2645 | [[Бубайша]] || 162 |- ! 2646 | [[Бахыткүл]] || 162 |- ! 2647 | [[Айгулим]] || 162 |- ! 2648 | [[Айшахан]] || 162 |- ! 2649 | [[Ұлжарқын]] || 161 |- ! 2650 | [[Шахизат]] || 161 |- ! 2651 | [[Тилла]] || 161 |- ! 2652 | [[Селин]] || 161 |- ! 2653 | [[Назиля]] || 161 |- ! 2654 | [[Кунжан]] || 161 |- ! 2655 | [[Зарима]] || 161 |- ! 2656 | [[Ирода]] || 161 |- ! 2657 | [[Ажаргул]] || 161 |- ! 2658 | [[Сарсекуль]] || 160 |- ! 2659 | [[Лағыл]] || 160 |- ! 2660 | [[Кулсим]] || 160 |- ! 2661 | [[Кульжамиля]] || 160 |- ! 2662 | [[Когаршин]] || 160 |- ! 2663 | [[Замза]] || 160 |- ! 2664 | [[Гульжамиля]] || 160 |- ! 2665 | [[Бейсенкүл]] || 160 |- ! 2666 | [[Винера]] || 160 |- ! 2667 | [[Батба]] || 160 |- ! 2668 | [[Айтбике]] || 160 |- ! 2669 | [[Орынбике]] || 159 |- ! 2670 | [[Мараш]] || 159 |- ! 2671 | [[Кама]] || 159 |- ! 2672 | [[Жалгас]] || 159 |- ! 2673 | [[Ділнұр]] || 159 |- ! 2674 | [[Аксырга]] || 159 |- ! 2675 | [[Шырынкүл]] || 158 |- ! 2676 | [[Таттигул]] || 158 |- ! 2677 | [[Кульмария]] || 158 |- ! 2678 | [[Инесса]] || 158 |- ! 2679 | [[Зайраш]] || 158 |- ! 2680 | [[Елнұр]] || 158 |- ! 2681 | [[Бакжамал]] || 158 |- ! 2682 | [[Гания]] || 158 |- ! 2683 | [[Асемгүл]] || 158 |- ! 2684 | [[Алияш]] || 158 |- ! 2685 | [[Айгерм]] || 158 |- ! 2686 | [[Айнел]] || 158 |- ! 2687 | [[Хатима]] || 157 |- ! 2688 | [[Роксана]] || 157 |- ! 2689 | [[Ситора]] || 157 |- ! 2690 | [[Талшин]] || 157 |- ! 2691 | [[Мәруа]] || 157 |- ! 2692 | [[Марита]] || 157 |- ! 2693 | [[Кулбану]] || 157 |- ! 2694 | [[Кулдар]] || 157 |- ! 2695 | [[Канша]] || 157 |- ! 2696 | [[Збира]] || 157 |- ! 2697 | [[Джанар]] || 157 |- ! 2698 | [[Гулай]] || 157 |- ! 2699 | [[Балслу]] || 157 |- ! 2700 | [[Гакку]] || 157 |- ! 2701 | [[Ақбибі]] || 157 |- ! 2702 | [[Агия]] || 157 |- ! 2703 | [[Сағида]] || 156 |- ! 2704 | [[Сафият]] || 156 |- ! 2705 | [[Наздана]] || 156 |- ! 2706 | [[Кулбаршын]] || 156 |- ! 2707 | [[Майдаш]] || 156 |- ! 2708 | [[Жанакул]] || 156 |- ! 2709 | [[Бакыткан]] || 156 |- ! 2710 | [[Балдырған]] || 156 |- ! 2711 | [[Анифа]] || 156 |- ! 2712 | [[Альфинур]] || 156 |- ! 2713 | [[Акжайык]] || 156 |- ! 2714 | [[Тулеу]] || 155 |- ! 2715 | [[Сагдиана]] || 155 |- ! 2716 | [[Сагима]] || 155 |- ! 2717 | [[Нурбахыт]] || 155 |- ! 2718 | [[Кулпынай]] || 155 |- ! 2719 | [[Қалдықыз]] || 155 |- ! 2720 | [[Дианна]] || 155 |- ! 2721 | [[Гульзайра]] || 155 |- ! 2722 | [[Еркеназым]] || 155 |- ! 2723 | [[Жанылтай]] || 155 |- ! 2724 | [[Гулизат]] || 155 |- ! 2725 | [[Бубихан]] || 155 |- ! 2726 | [[Бахитжан]] || 155 |- ! 2727 | [[Батиш]] || 155 |- ! 2728 | [[Атиргул]] || 155 |- ! 2729 | [[Ануза]] || 155 |- ! 2730 | [[Тынышкуль]] || 154 |- ! 2731 | [[Онай]] || 154 |- ! 2732 | [[Пернегуль]] || 154 |- ! 2733 | [[Нұрым]] || 154 |- ! 2734 | [[Кунимай]] || 154 |- ! 2735 | [[Маржанкүл]] || 154 |- ! 2736 | [[Гульбагира]] || 154 |- ! 2737 | [[Гульбар]] || 154 |- ! 2738 | [[Гүлзипа]] || 154 |- ! 2739 | [[Гульфариза]] || 154 |- ! 2740 | [[Бахар]] || 154 |- ! 2741 | [[Аягул]] || 154 |- ! 2742 | [[Альфина]] || 154 |- ! 2743 | [[Шарафат]] || 153 |- ! 2744 | [[Даригул]] || 153 |- ! 2745 | [[Гуляш]] || 153 |- ! 2746 | [[Жанасыл]] || 153 |- ! 2747 | [[Бибиш]] || 153 |- ! 2748 | [[Гуланда]] || 153 |- ! 2749 | [[Бибит]] || 153 |- ! 2750 | [[Акторгын]] || 153 |- ! 2751 | [[Ширинкуль]] || 152 |- ! 2752 | [[Рыстай]] || 152 |- ! 2753 | [[Меруэрт]] || 152 |- ! 2754 | [[Кульсин]] || 152 |- ! 2755 | [[Кульнара]] || 152 |- ! 2756 | [[Канымкул]] || 152 |- ! 2757 | [[Гулфара]] || 152 |- ! 2758 | [[Джанат]] || 152 |- ! 2759 | [[Гулзар]] || 152 |- ! 2760 | [[Акдана]] || 152 |- ! 2761 | [[Уразкуль]] || 151 |- ! 2762 | [[Сейсекуль]] || 151 |- ! 2763 | [[Сандина]] || 151 |- ! 2764 | [[Сұлухан]] || 151 |- ! 2765 | [[Райхона]] || 151 |- ! 2766 | [[Нұржанар]] || 151 |- ! 2767 | [[Нурлыкыз]] || 151 |- ! 2768 | [[Нышанкуль]] || 151 |- ! 2769 | [[Кулжанат]] || 151 |- ! 2770 | [[Күнімай]] || 151 |- ! 2771 | [[Кыздаркуль]] || 151 |- ! 2772 | [[Замзам]] || 151 |- ! 2773 | [[Жаңылхан]] || 151 |- ! 2774 | [[Гульдар]] || 151 |- ! 2775 | [[Аслима]] || 151 |- ! 2776 | [[Алем]] || 151 |- ! 2777 | [[Фазила]] || 150 |- ! 2778 | [[Серікгүл]] || 150 |- ! 2779 | [[Райза]] || 150 |- ! 2780 | [[Тиштык]] || 150 |- ! 2781 | [[Наргис]] || 150 |- ! 2782 | [[Назымкуль]] || 150 |- ! 2783 | [[Қалжан]] || 150 |- ! 2784 | [[Кадыша]] || 150 |- ! 2785 | [[Гүлжаз]] || 150 |- ! 2786 | [[Балгайша]] || 150 |- ! 2787 | [[Бакиткул]] || 150 |- ! 2788 | [[Аманжол]] || 150 |- ! 2789 | [[Шаркуль]] || 149 |- ! 2790 | [[Кульзейнеп]] || 149 |- ! 2791 | [[Гүлбахар]] || 149 |- ! 2792 | [[Батимаш]] || 149 |- ! 2793 | [[Урик]] || 148 |- ! 2794 | [[Ұлзада]] || 148 |- ! 2795 | [[Улзира]] || 148 |- ! 2796 | [[Ракия]] || 148 |- ! 2797 | [[Саулетай]] || 148 |- ! 2798 | [[Пакиза]] || 148 |- ! 2799 | [[Мехрибан]] || 148 |- ! 2800 | [[Кулбала]] || 148 |- ! 2801 | [[Мадия]] || 148 |- ! 2802 | [[Кыздаркул]] || 148 |- ! 2803 | [[Журсин]] || 148 |- ! 2804 | [[Зәбира]] || 148 |- ! 2805 | [[Жанакуль]] || 148 |- ! 2806 | [[Бакитгуль]] || 148 |- ! 2807 | [[Асылгул]] || 148 |- ! 2808 | [[Гулжахон]] || 148 |- ! 2809 | [[Багитжамал]] || 148 |- ! 2810 | [[Асал]] || 148 |- ! 2811 | [[Саулекуль]] || 147 |- ! 2812 | [[Ранай]] || 147 |- ! 2813 | [[Нуризат]] || 147 |- ! 2814 | [[Нуржанар]] || 147 |- ! 2815 | [[Науша]] || 147 |- ! 2816 | [[Күлаш]] || 147 |- ! 2817 | [[Жәннәт]] || 147 |- ! 2818 | [[Гульзамира]] || 147 |- ! 2819 | [[Гуляйм]] || 147 |- ! 2820 | [[Ғажайып]] || 147 |- ! 2821 | [[Гулзагира]] || 147 |- ! 2822 | [[Айкул]] || 147 |- ! 2823 | [[Турсункул]] || 146 |- ! 2824 | [[Рыста]] || 146 |- ! 2825 | [[Тажикуль]] || 146 |- ! 2826 | [[Сарра]] || 146 |- ! 2827 | [[Сарсенгул]] || 146 |- ! 2828 | [[Назыгүл]] || 146 |- ! 2829 | [[Кулзинат]] || 146 |- ! 2830 | [[Калдан]] || 146 |- ! 2831 | [[Еркетай]] || 146 |- ! 2832 | [[Дильнур]] || 146 |- ! 2833 | [[Жанилсин]] || 146 |- ! 2834 | [[Гулзабира]] || 146 |- ! 2835 | [[Балсая]] || 146 |- ! 2836 | [[Бақтылы]] || 146 |- ! 2837 | [[Ажара]] || 146 |- ! 2838 | [[Турсуной]] || 145 |- ! 2839 | [[Турсунгуль]] || 145 |- ! 2840 | [[Руфия]] || 145 |- ! 2841 | [[Наркес]] || 145 |- ! 2842 | [[Дархан]] || 145 |- ! 2843 | [[Гульбахира]] || 145 |- ! 2844 | [[Бижан]] || 145 |- ! 2845 | [[Аксункар]] || 145 |- ! 2846 | [[Айманкул]] || 145 |- ! 2847 | [[Ақсүйрік]] || 145 |- ! 2848 | [[Шакура]] || 144 |- ! 2849 | [[Сындар]] || 144 |- ! 2850 | [[Саулекул]] || 144 |- ! 2851 | [[Толкин]] || 144 |- ! 2852 | [[Құрманкүл]] || 144 |- ! 2853 | [[Марьяна]] || 144 |- ! 2854 | [[Кәмшәт]] || 144 |- ! 2855 | [[Әтіркүл]] || 144 |- ! 2856 | [[Жанзира]] || 144 |- ! 2857 | [[Гульзагира]] || 144 |- ! 2858 | [[Турсунхан]] || 143 |- ! 2859 | [[Флюра]] || 143 |- ! 2860 | [[Ұлсерік]] || 143 |- ! 2861 | [[Фарзана]] || 143 |- ! 2862 | [[Нұрару]] || 143 |- ! 2863 | [[Гүлдерайым]] || 143 |- ! 2864 | [[Дильбара]] || 143 |- ! 2865 | [[Арианна]] || 143 |- ! 2866 | [[Эсма]] || 142 |- ! 2867 | [[Унзила]] || 142 |- ! 2868 | [[Ульжан]] || 142 |- ! 2869 | [[Раида]] || 142 |- ! 2870 | [[Раухан]] || 142 |- ! 2871 | [[Нагипа]] || 142 |- ! 2872 | [[Мейір]] || 142 |- ! 2873 | [[Гюльнара]] || 142 |- ! 2874 | [[Балкумис]] || 142 |- ! 2875 | [[Аимкуль]] || 142 |- ! 2876 | [[Чинар]] || 141 |- ! 2877 | [[Улбиби]] || 141 |- ! 2878 | [[Мензипа]] || 141 |- ! 2879 | [[Мафруза]] || 141 |- ! 2880 | [[Калиман]] || 141 |- ! 2881 | [[Кенжекүл]] || 141 |- ! 2882 | [[Гульшира]] || 141 |- ! 2883 | [[Даригуль]] || 141 |- ! 2884 | [[Балкерім]] || 141 |- ! 2885 | [[Баянгуль]] || 141 |- ! 2886 | [[Бисенкуль]] || 141 |- ! 2887 | [[Адэлия]] || 141 |- ! 2888 | [[Ұлсана]] || 140 |- ! 2889 | [[Уміт]] || 140 |- ! 2890 | [[Кумус]] || 140 |- ! 2891 | [[Зиада]] || 140 |- ! 2892 | [[Дакен]] || 140 |- ! 2893 | [[Әлбина]] || 140 |- ! 2894 | [[Жансел]] || 140 |- ! 2895 | [[Айханша]] || 140 |- ! 2896 | [[Тұмарым]] || 139 |- ! 2897 | [[Ширинкул]] || 139 |- ! 2898 | [[Сакан]] || 139 |- ! 2899 | [[Елнура]] || 139 |- ! 2900 | [[Гульшахар]] || 139 |- ! 2901 | [[Гульшарат]] || 139 |- ! 2902 | [[Баршагүл]] || 139 |- ! 2903 | [[Алайя]] || 139 |- ! 2904 | [[Айсулыу]] || 139 |- ! 2905 | [[Аманбала]] || 139 |- ! 2906 | [[Амиля]] || 139 |- ! 2907 | [[Улзада]] || 138 |- ! 2908 | [[Тажигул]] || 138 |- ! 2909 | [[Сейсенкуль]] || 138 |- ! 2910 | [[Насипа]] || 138 |- ! 2911 | [[Күлән]] || 138 |- ! 2912 | [[Қалбибі]] || 138 |- ! 2913 | [[Күлзира]] || 138 |- ! 2914 | [[Маруса]] || 138 |- ! 2915 | [[Жәннат]] || 138 |- ! 2916 | [[Гүлханым]] || 138 |- ! 2917 | [[Жанаткуль]] || 138 |- ! 2918 | [[Елнара]] || 138 |- ! 2919 | [[Гулбайра]] || 138 |- ! 2920 | [[Виталина]] || 138 |- ! 2921 | [[Алира]] || 138 |- ! 2922 | [[Улсара]] || 137 |- ! 2923 | [[Умытжан]] || 137 |- ! 2924 | [[Рәбия]] || 137 |- ! 2925 | [[Нәзипа]] || 137 |- ! 2926 | [[Майрамгуль]] || 137 |- ! 2927 | [[Марияхан]] || 137 |- ! 2928 | [[Кулятай]] || 137 |- ! 2929 | [[Данеш]] || 137 |- ! 2930 | [[Гуль]] || 137 |- ! 2931 | [[Есенгул]] || 137 |- ! 2932 | [[Гулбиби]] || 137 |- ! 2933 | [[Гулжамол]] || 137 |- ! 2934 | [[Айпарша]] || 137 |- ! 2935 | [[Абиба]] || 137 |- ! 2936 | [[Алинұр]] || 137 |- ! 2937 | [[Улдархан]] || 136 |- ! 2938 | [[Рыскен]] || 136 |- ! 2939 | [[Таснима]] || 136 |- ! 2940 | [[Мейргуль]] || 136 |- ! 2941 | [[Күнайым]] || 136 |- ! 2942 | [[Зинакуль]] || 136 |- ! 2943 | [[Илан]] || 136 |- ! 2944 | [[Гүлбағым]] || 136 |- ! 2945 | [[Елеусиз]] || 136 |- ! 2946 | [[Аят]] || 136 |- ! 2947 | [[Бакытты]] || 136 |- ! 2948 | [[Алеся]] || 136 |- ! 2949 | [[Уржан]] || 135 |- ! 2950 | [[Раянна]] || 135 |- ! 2951 | [[Салимаш]] || 135 |- ! 2952 | [[Нурайша]] || 135 |- ! 2953 | [[Гүлбибі]] || 135 |- ! 2954 | [[Дамила]] || 135 |- ! 2955 | [[Бибигүл]] || 135 |- ! 2956 | [[Бахытхан]] || 135 |- ! 2957 | [[Айдан]] || 135 |- ! 2958 | [[Улдаш]] || 134 |- ! 2959 | [[Салиман]] || 134 |- ! 2960 | [[Назыгул]] || 134 |- ! 2961 | [[Назмина]] || 134 |- ! 2962 | [[Орынбала]] || 134 |- ! 2963 | [[Кулмария]] || 134 |- ! 2964 | [[Конырша]] || 134 |- ! 2965 | [[Зүлфия]] || 134 |- ! 2966 | [[Гульмарал]] || 134 |- ! 2967 | [[Дамель]] || 134 |- ! 2968 | [[Гүлжаһан]] || 134 |- ! 2969 | [[Багжамал]] || 134 |- ! 2970 | [[Бэлла]] || 134 |- ! 2971 | [[Бинара]] || 134 |- ! 2972 | [[Алтынганым]] || 134 |- ! 2973 | [[Анора]] || 134 |- ! 2974 | [[Алтынбике]] || 134 |- ! 2975 | [[Адемау]] || 134 |- ! 2976 | [[Аим]] || 134 |- ! 2977 | [[Айтбиби]] || 134 |- ! 2978 | [[Акжунус]] || 134 |- ! 2979 | [[Адиа]] || 134 |- ! 2980 | [[Ақмөр]] || 134 |- ! 2981 | [[Савле]] || 133 |- ! 2982 | [[Сенім]] || 133 |- ! 2983 | [[Нарима]] || 133 |- ! 2984 | [[Нәзгүл]] || 133 |- ! 2985 | [[Кульмаш]] || 133 |- ! 2986 | [[Куанышкул]] || 133 |- ! 2987 | [[Зиякуль]] || 133 |- ! 2988 | [[Дилдаш]] || 133 |- ! 2989 | [[Жанелья]] || 133 |- ! 2990 | [[Балсұлу]] || 133 |- ! 2991 | [[Агата]] || 133 |- ! 2992 | [[Айдин]] || 133 |- ! 2993 | [[Рауа]] || 132 |- ! 2994 | [[Сайрангул]] || 132 |- ! 2995 | [[Саянұр]] || 132 |- ! 2996 | [[Тарбие]] || 132 |- ! 2997 | [[Нүрилә]] || 132 |- ! 2998 | [[Кульдана]] || 132 |- ! 2999 | [[Кулжакан]] || 132 |- ! 3000 | [[Күлімхан]] || 132 |- ! 3001 | [[Забида]] || 132 |- ! 3002 | [[Гулфия]] || 132 |- ! 3003 | [[Жансезим]] || 132 |- ! 3004 | [[Жанагүл]] || 132 |- ! 3005 | [[Ақұлпа]] || 132 |- ! 3006 | [[Агжан]] || 132 |- ! 3007 | [[Айгерем]] || 132 |- ! 3008 | [[Акмерей]] || 132 |- ! 3009 | [[Шайкуль]] || 131 |- ! 3010 | [[Сараш]] || 131 |- ! 3011 | [[Майжан]] || 131 |- ! 3012 | [[Зейнехан]] || 131 |- ! 3013 | [[Бибіжамал]] || 131 |- ! 3014 | [[Владислава]] || 131 |- ! 3015 | [[Ақнар]] || 131 |- ! 3016 | [[Аксамал]] || 131 |- ! 3017 | [[Тұнық]] || 130 |- ! 3018 | [[Ярослава]] || 130 |- ! 3019 | [[Таира]] || 130 |- ! 3020 | [[Нәркес]] || 130 |- ! 3021 | [[Мирагуль]] || 130 |- ! 3022 | [[Максат]] || 130 |- ! 3023 | [[Лескул]] || 130 |- ! 3024 | [[Кунзипа]] || 130 |- ! 3025 | [[Кенескул]] || 130 |- ! 3026 | [[Жумаслу]] || 130 |- ! 3027 | [[Елина]] || 130 |- ! 3028 | [[Гүлбарам]] || 130 |- ! 3029 | [[Гулфайрус]] || 130 |- ! 3030 | [[Данэль]] || 130 |- ! 3031 | [[Багым]] || 130 |- ! 3032 | [[Бубисара]] || 130 |- ! 3033 | [[Акбиби]] || 130 |- ! 3034 | [[Адэма]] || 130 |- ! 3035 | [[Уасила]] || 129 |- ! 3036 | [[Тынышкул]] || 129 |- ! 3037 | [[Узилдик]] || 129 |- ! 3038 | [[Сақыпжамал]] || 129 |- ! 3039 | [[Санди]] || 129 |- ! 3040 | [[Сакина]] || 129 |- ! 3041 | [[Тлеукен]] || 129 |- ! 3042 | [[Секер]] || 129 |- ! 3043 | [[Патма]] || 129 |- ! 3044 | [[Кульшира]] || 129 |- ! 3045 | [[Меиз]] || 129 |- ! 3046 | [[Магиза]] || 129 |- ! 3047 | [[Кулбарам]] || 129 |- ! 3048 | [[Гулноз]] || 129 |- ! 3049 | [[Арша]] || 129 |- ! 3050 | [[Амилия]] || 129 |- ! 3051 | [[Үміткүл]] || 128 |- ! 3052 | [[Шынаргүл]] || 128 |- ! 3053 | [[Сафиназ]] || 128 |- ! 3054 | [[Саадат]] || 128 |- ! 3055 | [[Мәншук]] || 128 |- ! 3056 | [[Миуа]] || 128 |- ! 3057 | [[Маруаш]] || 128 |- ! 3058 | [[Мавлюда]] || 128 |- ! 3059 | [[Маира]] || 128 |- ! 3060 | [[Кулбиби]] || 128 |- ! 3061 | [[Канбиби]] || 128 |- ! 3062 | [[Гулфариза]] || 128 |- ! 3063 | [[Вазира]] || 128 |- ! 3064 | [[Бахтыкул]] || 128 |- ! 3065 | [[Ұлман]] || 127 |- ! 3066 | [[Тураш]] || 127 |- ! 3067 | [[Уржамал]] || 127 |- ! 3068 | [[Мумина]] || 127 |- ! 3069 | [[Маряш]] || 127 |- ! 3070 | [[Маржона]] || 127 |- ! 3071 | [[Манура]] || 127 |- ! 3072 | [[Кумусай]] || 127 |- ! 3073 | [[Март]] || 127 |- ! 3074 | [[Күлсара]] || 127 |- ! 3075 | [[Каракас]] || 127 |- ! 3076 | [[Ділбар]] || 127 |- ! 3077 | [[Гүлнүр]] || 127 |- ! 3078 | [[Гулзейнеп]] || 127 |- ! 3079 | [[Бахаргүл]] || 127 |- ! 3080 | [[Арайгул]] || 127 |- ! 3081 | [[Адемы]] || 127 |- ! 3082 | [[Асемжан]] || 127 |- ! 3083 | [[Ұлсая]] || 126 |- ! 3084 | [[Саулехан]] || 126 |- ! 3085 | [[Сейсенкул]] || 126 |- ! 3086 | [[Нелля]] || 126 |- ! 3087 | [[Мугульсум]] || 126 |- ! 3088 | [[Калдигул]] || 126 |- ! 3089 | [[Бибихадиша]] || 126 |- ! 3090 | [[Багилаш]] || 126 |- ! 3091 | [[Балкаш]] || 126 |- ! 3092 | [[Бибатима]] || 126 |- ! 3093 | [[Гулина]] || 126 |- ! 3094 | [[Агзия]] || 126 |- ! 3095 | [[Асиля]] || 126 |- ! 3096 | [[Айжарық]] || 126 |- ! 3097 | [[Амандык]] || 126 |- ! 3098 | [[Флора]] || 125 |- ! 3099 | [[Шәрбат]] || 125 |- ! 3100 | [[Сандыгаш]] || 125 |- ! 3101 | [[Орынжан]] || 125 |- ! 3102 | [[Куанышкуль]] || 125 |- ! 3103 | [[Зульфат]] || 125 |- ! 3104 | [[Зулайха]] || 125 |- ! 3105 | [[Данекуль]] || 125 |- ! 3106 | [[Бибіжан]] || 125 |- ! 3107 | [[Гулдариха]] || 125 |- ! 3108 | [[Асу]] || 125 |- ! 3109 | [[Бифатима]] || 125 |- ! 3110 | [[Адима]] || 125 |- ! 3111 | [[Аиым]] || 125 |- ! 3112 | [[Турдыхан]] || 124 |- ! 3113 | [[Хафса]] || 124 |- ! 3114 | [[Раййана]] || 124 |- ! 3115 | [[Талига]] || 124 |- ! 3116 | [[Нурсулыу]] || 124 |- ! 3117 | [[Насипкуль]] || 124 |- ! 3118 | [[Мейрхан]] || 124 |- ! 3119 | [[Күлзада]] || 124 |- ! 3120 | [[Лиман]] || 124 |- ! 3121 | [[Майрамкул]] || 124 |- ! 3122 | [[Кулсинай]] || 124 |- ! 3123 | [[Лилиана]] || 124 |- ! 3124 | [[Зита]] || 124 |- ! 3125 | [[Зинагул]] || 124 |- ! 3126 | [[Әния]] || 124 |- ! 3127 | [[Гүлбахыт]] || 124 |- ! 3128 | [[Аянур]] || 124 |- ! 3129 | [[Айшакул]] || 124 |- ! 3130 | [[Элла]] || 123 |- ! 3131 | [[Раихан]] || 123 |- ! 3132 | [[Софи]] || 123 |- ! 3133 | [[Розия]] || 123 |- ! 3134 | [[Онал]] || 123 |- ! 3135 | [[Мейрим]] || 123 |- ! 3136 | [[Ляля]] || 123 |- ! 3137 | [[Қамарсұлу]] || 123 |- ! 3138 | [[Магираш]] || 123 |- ! 3139 | [[Кулзейнеп]] || 123 |- ! 3140 | [[Зиягуль]] || 123 |- ! 3141 | [[Бибинұр]] || 123 |- ! 3142 | [[Баянкуль]] || 123 |- ! 3143 | [[Бегаим]] || 123 |- ! 3144 | [[Айнұра]] || 123 |- ! 3145 | [[Арзыгүл]] || 123 |- ! 3146 | [[Аия]] || 123 |- ! 3147 | [[Акима]] || 123 |- ! 3148 | [[Туймеш]] || 122 |- ! 3149 | [[Радмира]] || 122 |- ! 3150 | [[Тансык]] || 122 |- ! 3151 | [[Таңнұры]] || 122 |- ! 3152 | [[Мырзакуль]] || 122 |- ! 3153 | [[Мина]] || 122 |- ! 3154 | [[Маржана]] || 122 |- ! 3155 | [[Кулзахира]] || 122 |- ! 3156 | [[Иман]] || 122 |- ! 3157 | [[Жаңылған]] || 122 |- ! 3158 | [[Дениз]] || 122 |- ! 3159 | [[Дәмира]] || 122 |- ! 3160 | [[Данайым]] || 122 |- ! 3161 | [[Гүлсін]] || 122 |- ! 3162 | [[Айнеля]] || 122 |- ! 3163 | [[Айтоты]] || 122 |- ! 3164 | [[Тыныштық]] || 121 |- ! 3165 | [[Хансулу]] || 121 |- ! 3166 | [[Ұлдар]] || 121 |- ! 3167 | [[Тазакуль]] || 121 |- ! 3168 | [[Токен]] || 121 |- ! 3169 | [[Саина]] || 121 |- ! 3170 | [[Сагиля]] || 121 |- ! 3171 | [[Назикуль]] || 121 |- ! 3172 | [[Мәдинә]] || 121 |- ! 3173 | [[Калампир]] || 121 |- ! 3174 | [[Каиржан]] || 121 |- ! 3175 | [[Джаныл]] || 121 |- ! 3176 | [[Гүлімхан]] || 121 |- ! 3177 | [[Бегзада]] || 121 |- ! 3178 | [[Болдыкыз]] || 121 |- ! 3179 | [[Аманкыз]] || 121 |- ! 3180 | [[Алтынкыз]] || 121 |- ! 3181 | [[Санбиби]] || 120 |- ! 3182 | [[Томерис]] || 120 |- ! 3183 | [[Нуриза]] || 120 |- ! 3184 | [[Наира]] || 120 |- ! 3185 | [[Маруар]] || 120 |- ! 3186 | [[Кулмайра]] || 120 |- ! 3187 | [[Күлайша]] || 120 |- ! 3188 | [[Гулшарат]] || 120 |- ! 3189 | [[Гүлназия]] || 120 |- ! 3190 | [[Жаксыбике]] || 120 |- ! 3191 | [[Диёра]] || 120 |- ! 3192 | [[Дилия]] || 120 |- ! 3193 | [[Гюзаль]] || 120 |- ! 3194 | [[Гулдерайым]] || 120 |- ! 3195 | [[Ақзира]] || 120 |- ! 3196 | [[Ажаркүл]] || 120 |- ! 3197 | [[Ұлтуған]] || 119 |- ! 3198 | [[Ұлтусын]] || 119 |- ! 3199 | [[Ризагүл]] || 119 |- ! 3200 | [[Мағрипа]] || 119 |- ! 3201 | [[Кульбагира]] || 119 |- ! 3202 | [[Зия]] || 119 |- ! 3203 | [[Кәлима]] || 119 |- ! 3204 | [[Зейнаб]] || 119 |- ! 3205 | [[Дәмегүл]] || 119 |- ! 3206 | [[Гүлфайрус]] || 119 |- ! 3207 | [[Гүлбахрам]] || 119 |- ! 3208 | [[Евангелина]] || 119 |- ! 3209 | [[Дарияш]] || 119 |- ! 3210 | [[Гүлерке]] || 119 |- ! 3211 | [[Влада]] || 119 |- ! 3212 | [[Баршын]] || 119 |- ! 3213 | [[Гулбар]] || 119 |- ! 3214 | [[Ағайша]] || 119 |- ! 3215 | [[Шархат]] || 118 |- ! 3216 | [[Шахло]] || 118 |- ! 3217 | [[Ушыга]] || 118 |- ! 3218 | [[Узил]] || 118 |- ! 3219 | [[Турахан]] || 118 |- ! 3220 | [[Ұлнұр]] || 118 |- ! 3221 | [[Сәулеш]] || 118 |- ! 3222 | [[Сыргаш]] || 118 |- ! 3223 | [[Нагира]] || 118 |- ! 3224 | [[Несибельды]] || 118 |- ! 3225 | [[Құрбанкүл]] || 118 |- ! 3226 | [[Майрамкуль]] || 118 |- ! 3227 | [[Кунзада]] || 118 |- ! 3228 | [[Мамыр]] || 118 |- ! 3229 | [[Кульназия]] || 118 |- ! 3230 | [[Кулдан]] || 118 |- ! 3231 | [[Жаннета]] || 118 |- ! 3232 | [[Гульзейнеп]] || 118 |- ! 3233 | [[Батеш]] || 118 |- ! 3234 | [[Гулмария]] || 118 |- ! 3235 | [[Бизада]] || 118 |- ! 3236 | [[Аигерім]] || 118 |- ! 3237 | [[Айтуган]] || 118 |- ! 3238 | [[Акбидай]] || 118 |- ! 3239 | [[Улмира]] || 117 |- ! 3240 | [[Улан]] || 117 |- ! 3241 | [[Рахимаш]] || 117 |- ! 3242 | [[Сарсенгуль]] || 117 |- ! 3243 | [[Наргул]] || 117 |- ! 3244 | [[Одина]] || 117 |- ! 3245 | [[Лайло]] || 117 |- ! 3246 | [[Куттыгыз]] || 117 |- ! 3247 | [[Майрагүл]] || 117 |- ! 3248 | [[Лайлим]] || 117 |- ! 3249 | [[Макка]] || 117 |- ! 3250 | [[Дильноза]] || 117 |- ! 3251 | [[Жанет]] || 117 |- ! 3252 | [[Дүрия]] || 117 |- ! 3253 | [[Гульзабира]] || 117 |- ! 3254 | [[Гульзар]] || 117 |- ! 3255 | [[Гульбира]] || 117 |- ! 3256 | [[Гулсанам]] || 117 |- ! 3257 | [[Багыт]] || 117 |- ! 3258 | [[Бакшагуль]] || 117 |- ! 3259 | [[Гулбазар]] || 117 |- ! 3260 | [[Ұлан]] || 116 |- ! 3261 | [[Эльзара]] || 116 |- ! 3262 | [[Тәттігүл]] || 116 |- ! 3263 | [[Патыма]] || 116 |- ! 3264 | [[Мәнсия]] || 116 |- ! 3265 | [[Кульзинат]] || 116 |- ! 3266 | [[Күләнда]] || 116 |- ! 3267 | [[Мандайлы]] || 116 |- ! 3268 | [[Кулсимхан]] || 116 |- ! 3269 | [[Зекен]] || 116 |- ! 3270 | [[Гүлсінай]] || 116 |- ! 3271 | [[Гулюм]] || 116 |- ! 3272 | [[Гүлсанат]] || 116 |- ! 3273 | [[Еркенур]] || 116 |- ! 3274 | [[Ай Ару]] || 116 |- ! 3275 | [[Шәрипа]] || 115 |- ! 3276 | [[Рыскал]] || 115 |- ! 3277 | [[Тендик]] || 115 |- ! 3278 | [[Тажигуль]] || 115 |- ! 3279 | [[Сәнді]] || 115 |- ! 3280 | [[Токсулу]] || 115 |- ! 3281 | [[Сериккул]] || 115 |- ! 3282 | [[Нұраят]] || 115 |- ! 3283 | [[Нурсезим]] || 115 |- ! 3284 | [[Меңтай]] || 115 |- ! 3285 | [[Камалхан]] || 115 |- ! 3286 | [[Жанбибі]] || 115 |- ! 3287 | [[Гульбарша]] || 115 |- ! 3288 | [[Аякуз]] || 115 |- ! 3289 | [[Бағнұр]] || 115 |- ! 3290 | [[Атина]] || 115 |- ! 3291 | [[Бибимария]] || 115 |- ! 3292 | [[Алтынбала]] || 115 |- ! 3293 | [[Акшагул]] || 115 |- ! 3294 | [[Арайлим]] || 115 |- ! 3295 | [[Паризат]] || 114 |- ! 3296 | [[Нұрәсем]] || 114 |- ! 3297 | [[Нуршаш]] || 114 |- ! 3298 | [[Нозима]] || 114 |- ! 3299 | [[Құрбанай]] || 114 |- ! 3300 | [[Зәмзәм]] || 114 |- ! 3301 | [[Жанниет]] || 114 |- ! 3302 | [[Гүлфара]] || 114 |- ! 3303 | [[Жайнат]] || 114 |- ! 3304 | [[Ботажан]] || 114 |- ! 3305 | [[Бурыш]] || 114 |- ! 3306 | [[Айала]] || 114 |- ! 3307 | [[Аймерек]] || 114 |- ! 3308 | [[Аккумыс]] || 114 |- ! 3309 | [[Актолкин]] || 114 |- ! 3310 | [[Улдыкыз]] || 113 |- ! 3311 | [[Турсин]] || 113 |- ! 3312 | [[Сәфия]] || 113 |- ! 3313 | [[Кызылгул]] || 113 |- ! 3314 | [[Курбангуль]] || 113 |- ! 3315 | [[Кульдарига]] || 113 |- ! 3316 | [[Қаракөзайым]] || 113 |- ! 3317 | [[Зейнегүл]] || 113 |- ! 3318 | [[Калка]] || 113 |- ! 3319 | [[Гульбахор]] || 113 |- ! 3320 | [[Жансия]] || 113 |- ! 3321 | [[Гүлина]] || 113 |- ! 3322 | [[Гульчат]] || 113 |- ! 3323 | [[Жаннура]] || 113 |- ! 3324 | [[Гапура]] || 113 |- ! 3325 | [[Белла]] || 113 |- ! 3326 | [[Балданай]] || 113 |- ! 3327 | [[Бибифатима]] || 113 |- ! 3328 | [[Гулбадан]] || 113 |- ! 3329 | [[Гауһартас]] || 113 |- ! 3330 | [[Айдынгүл]] || 113 |- ! 3331 | [[Асила]] || 113 |- ! 3332 | [[Айнәзік]] || 113 |- ! 3333 | [[Узипа]] || 112 |- ! 3334 | [[Сайрангүл]] || 112 |- ! 3335 | [[Сафира]] || 112 |- ! 3336 | [[Румина]] || 112 |- ! 3337 | [[Ризагул]] || 112 |- ! 3338 | [[Табиғат]] || 112 |- ! 3339 | [[Талжибек]] || 112 |- ! 3340 | [[Нұршаш]] || 112 |- ! 3341 | [[Нуржамиля]] || 112 |- ! 3342 | [[Кулихан]] || 112 |- ! 3343 | [[Құрманай]] || 112 |- ! 3344 | [[Кулимкан]] || 112 |- ! 3345 | [[Журсинай]] || 112 |- ! 3346 | [[Канапия]] || 112 |- ! 3347 | [[Жанбиби]] || 112 |- ! 3348 | [[Гулжаз]] || 112 |- ! 3349 | [[Биғайша]] || 112 |- ! 3350 | [[Амила]] || 112 |- ! 3351 | [[Аимхан]] || 112 |- ! 3352 | [[Айткамал]] || 112 |- ! 3353 | [[Аршагуль]] || 112 |- ! 3354 | [[Ямур]] || 111 |- ! 3355 | [[Санира]] || 111 |- ! 3356 | [[Сайлаугуль]] || 111 |- ! 3357 | [[Сулужан]] || 111 |- ! 3358 | [[Табигат]] || 111 |- ! 3359 | [[Рысбиби]] || 111 |- ! 3360 | [[Неля]] || 111 |- ! 3361 | [[Наргиса]] || 111 |- ! 3362 | [[Назила]] || 111 |- ! 3363 | [[Кульзахира]] || 111 |- ! 3364 | [[Күміскүл]] || 111 |- ! 3365 | [[Зибира]] || 111 |- ! 3366 | [[Жумабала]] || 111 |- ! 3367 | [[Каиржамал]] || 111 |- ! 3368 | [[Камола]] || 111 |- ! 3369 | [[Жаннет]] || 111 |- ! 3370 | [[Жаксигул]] || 111 |- ! 3371 | [[Даме]] || 111 |- ! 3372 | [[Гулшод]] || 111 |- ! 3373 | [[Ельназ]] || 111 |- ! 3374 | [[Аэлина]] || 111 |- ! 3375 | [[Бархыт]] || 111 |- ! 3376 | [[Асылнұр]] || 111 |- ! 3377 | [[Ғайнижамал]] || 111 |- ! 3378 | [[Гулбагила]] || 111 |- ! 3379 | [[Айболган]] || 111 |- ! 3380 | [[Айган]] || 111 |- ! 3381 | [[Аманбиби]] || 111 |- ! 3382 | [[Урия]] || 110 |- ! 3383 | [[Эльзана]] || 110 |- ! 3384 | [[Тамарахан]] || 110 |- ! 3385 | [[Сұңқар]] || 110 |- ! 3386 | [[Нәбира]] || 110 |- ! 3387 | [[Мәриәм]] || 110 |- ! 3388 | [[Оралкуль]] || 110 |- ! 3389 | [[Наркыз]] || 110 |- ! 3390 | [[Күлжахан]] || 110 |- ! 3391 | [[Кызылгуль]] || 110 |- ! 3392 | [[Қарагөз]] || 110 |- ! 3393 | [[Ильнура]] || 110 |- ! 3394 | [[Калиша]] || 110 |- ! 3395 | [[Карилгаш]] || 110 |- ! 3396 | [[Захида]] || 110 |- ! 3397 | [[Әдел]] || 110 |- ! 3398 | [[Гульбике]] || 110 |- ! 3399 | [[Дильмира]] || 110 |- ! 3400 | [[Гулжайнат]] || 110 |- ! 3401 | [[Бейсекул]] || 110 |- ! 3402 | [[Бүлдіршін]] || 110 |- ! 3403 | [[Ақманар]] || 110 |- ! 3404 | [[Айжүрек]] || 110 |- ! 3405 | [[Аймжан]] || 110 |- ! 3406 | [[Ақжүрек]] || 110 |- ! 3407 | [[Шалкар]] || 109 |- ! 3408 | [[Ясира]] || 109 |- ! 3409 | [[Файза]] || 109 |- ! 3410 | [[Шехризат]] || 109 |- ! 3411 | [[Токтасын]] || 109 |- ! 3412 | [[Рсты]] || 109 |- ! 3413 | [[Сарагуль]] || 109 |- ! 3414 | [[Орынганым]] || 109 |- ! 3415 | [[Куляйм]] || 109 |- ! 3416 | [[Кулдархан]] || 109 |- ! 3417 | [[Күнім]] || 109 |- ! 3418 | [[Зилола]] || 109 |- ! 3419 | [[Каракуз]] || 109 |- ! 3420 | [[Зейнеб]] || 109 |- ! 3421 | [[Катша]] || 109 |- ! 3422 | [[Изабелла]] || 109 |- ! 3423 | [[Жаннар]] || 109 |- ! 3424 | [[Балымай]] || 109 |- ! 3425 | [[Уразбике]] || 108 |- ! 3426 | [[Шнара]] || 108 |- ! 3427 | [[Шахсанам]] || 108 |- ! 3428 | [[Сарқыт]] || 108 |- ! 3429 | [[Таня]] || 108 |- ! 3430 | [[Рысжамал]] || 108 |- ! 3431 | [[Раббия]] || 108 |- ! 3432 | [[Орнай]] || 108 |- ! 3433 | [[Нуржахан]] || 108 |- ! 3434 | [[Маусым]] || 108 |- ! 3435 | [[Махира]] || 108 |- ! 3436 | [[Кызбала]] || 108 |- ! 3437 | [[Кәрима]] || 108 |- ! 3438 | [[Карлга]] || 108 |- ! 3439 | [[Гульманат]] || 108 |- ! 3440 | [[Дильшат]] || 108 |- ! 3441 | [[Гүлнафис]] || 108 |- ! 3442 | [[Жамалкан]] || 108 |- ! 3443 | [[Батагоз]] || 108 |- ! 3444 | [[Асылганым]] || 108 |- ! 3445 | [[Бакты]] || 108 |- ! 3446 | [[Шахнұр]] || 107 |- ! 3447 | [[Улмес]] || 107 |- ! 3448 | [[Хазиза]] || 107 |- ! 3449 | [[Эмма]] || 107 |- ! 3450 | [[Ралина]] || 107 |- ! 3451 | [[Мырзакул]] || 107 |- ! 3452 | [[Пердегуль]] || 107 |- ! 3453 | [[Мунара]] || 107 |- ! 3454 | [[Наурызгүл]] || 107 |- ! 3455 | [[Нурида]] || 107 |- ! 3456 | [[Макпуза]] || 107 |- ! 3457 | [[Кульдария]] || 107 |- ! 3458 | [[Лора]] || 107 |- ! 3459 | [[Жбек]] || 107 |- ! 3460 | [[Зумрат]] || 107 |- ! 3461 | [[Әсемгул]] || 107 |- ! 3462 | [[Гульдерай]] || 107 |- ! 3463 | [[Гүлфия]] || 107 |- ! 3464 | [[Гульфат]] || 107 |- ! 3465 | [[Атлас]] || 107 |- ! 3466 | [[Валя]] || 107 |- ! 3467 | [[Акгулим]] || 107 |- ! 3468 | [[Айнат]] || 107 |- ! 3469 | [[Шайда]] || 106 |- ! 3470 | [[Юлиана]] || 106 |- ! 3471 | [[Улжаркын]] || 106 |- ! 3472 | [[Урал]] || 106 |- ! 3473 | [[Саян]] || 106 |- ! 3474 | [[Сусар]] || 106 |- ! 3475 | [[Нышанкүл]] || 106 |- ! 3476 | [[Нурыш]] || 106 |- ! 3477 | [[Несіпкүл]] || 106 |- ! 3478 | [[Мархамат]] || 106 |- ! 3479 | [[Луара]] || 106 |- ! 3480 | [[Джибек]] || 106 |- ! 3481 | [[Дыбыс]] || 106 |- ! 3482 | [[Гульбаран]] || 106 |- ! 3483 | [[Әнипа]] || 106 |- ! 3484 | [[Бактигуль]] || 106 |- ! 3485 | [[Аселия]] || 106 |- ! 3486 | [[Аселим]] || 106 |- ! 3487 | [[Ардагуль]] || 106 |- ! 3488 | [[Алтангул]] || 106 |- ! 3489 | [[Шодиёна]] || 105 |- ! 3490 | [[Туймекуль]] || 105 |- ! 3491 | [[Хаят]] || 105 |- ! 3492 | [[Тиыштык]] || 105 |- ! 3493 | [[Серик]] || 105 |- ! 3494 | [[Тендык]] || 105 |- ! 3495 | [[Сарвиназ]] || 105 |- ! 3496 | [[Семанұр]] || 105 |- ! 3497 | [[Сантай]] || 105 |- ! 3498 | [[Оразбиби]] || 105 |- ! 3499 | [[Мерейлим]] || 105 |- ! 3500 | [[Оркен]] || 105 |- ! 3501 | [[Нұрасыл]] || 105 |- ! 3502 | [[Қундыз]] || 105 |- ! 3503 | [[Меиркуль]] || 105 |- ! 3504 | [[Лязят]] || 105 |- ! 3505 | [[Жайсанкул]] || 105 |- ! 3506 | [[Дилором]] || 105 |- ! 3507 | [[Гульсайран]] || 105 |- ! 3508 | [[Диларам]] || 105 |- ! 3509 | [[Елікай]] || 105 |- ! 3510 | [[Жанаткул]] || 105 |- ! 3511 | [[Жанбике]] || 105 |- ! 3512 | [[Бакиза]] || 105 |- ! 3513 | [[Гулима]] || 105 |- ! 3514 | [[Балымжан]] || 105 |- ! 3515 | [[Асинат]] || 105 |- ! 3516 | [[Ханшаим]] || 104 |- ! 3517 | [[Шаркул]] || 104 |- ! 3518 | [[Туймекул]] || 104 |- ! 3519 | [[Таңнұрым]] || 104 |- ! 3520 | [[Назымкул]] || 104 |- ! 3521 | [[Нияра]] || 104 |- ! 3522 | [[Мадира]] || 104 |- ! 3523 | [[Күлпаш]] || 104 |- ! 3524 | [[Кульман]] || 104 |- ! 3525 | [[Канымай]] || 104 |- ! 3526 | [[Зулейха]] || 104 |- ! 3527 | [[Загифа]] || 104 |- ! 3528 | [[Елана]] || 104 |- ! 3529 | [[Жансара]] || 104 |- ! 3530 | [[Дәмеш]] || 104 |- ! 3531 | [[Гулдархан]] || 104 |- ! 3532 | [[Бакитгул]] || 104 |- ! 3533 | [[Гулбара]] || 104 |- ! 3534 | [[Гулдона]] || 104 |- ! 3535 | [[Гулманат]] || 104 |- ! 3536 | [[Аршагул]] || 104 |- ! 3537 | [[Асельхан]] || 104 |- ! 3538 | [[Акшагуль]] || 104 |- ! 3539 | [[Халиса]] || 103 |- ! 3540 | [[Фания]] || 103 |- ! 3541 | [[Советкуль]] || 103 |- ! 3542 | [[Раййан]] || 103 |- ! 3543 | [[Райма]] || 103 |- ! 3544 | [[Пәрида]] || 103 |- ! 3545 | [[Күлпан]] || 103 |- ! 3546 | [[Коркемай]] || 103 |- ! 3547 | [[Залиха]] || 103 |- ! 3548 | [[Джумагул]] || 103 |- ! 3549 | [[Жанылганым]] || 103 |- ! 3550 | [[Дарика]] || 103 |- ! 3551 | [[Гульжиан]] || 103 |- ! 3552 | [[Есенкүл]] || 103 |- ! 3553 | [[Әселім]] || 103 |- ! 3554 | [[Балбиби]] || 103 |- ! 3555 | [[Гулбагира]] || 103 |- ! 3556 | [[Аяру]] || 103 |- ! 3557 | [[Бибігул]] || 103 |- ! 3558 | [[Айымай]] || 103 |- ! 3559 | [[Ақеркем]] || 103 |- ! 3560 | [[Айтканым]] || 103 |- ! 3561 | [[Ханна]] || 102 |- ! 3562 | [[Умай]] || 102 |- ! 3563 | [[Ұлдан]] || 102 |- ! 3564 | [[Элнура]] || 102 |- ! 3565 | [[Ұлмерей]] || 102 |- ! 3566 | [[Серикгуль]] || 102 |- ! 3567 | [[Сальма]] || 102 |- ! 3568 | [[Озода]] || 102 |- ! 3569 | [[Оңласын]] || 102 |- ! 3570 | [[Мүнира]] || 102 |- ! 3571 | [[Кәмиля]] || 102 |- ! 3572 | [[Зерип]] || 102 |- ! 3573 | [[Инга]] || 102 |- ! 3574 | [[Гүлсамал]] || 102 |- ! 3575 | [[Дамили]] || 102 |- ! 3576 | [[Гүлбала]] || 102 |- ! 3577 | [[Әниса]] || 102 |- ! 3578 | [[Аурика]] || 102 |- ! 3579 | [[Гулира]] || 102 |- ! 3580 | [[Айсылу]] || 102 |- ! 3581 | [[Андыз]] || 102 |- ! 3582 | [[Аймөлдір]] || 102 |- ! 3583 | [[Айбаршин]] || 102 |- ! 3584 | [[Альвира]] || 102 |- ! 3585 | [[Харлыгаш]] || 101 |- ! 3586 | [[Фатыма]] || 101 |- ! 3587 | [[Сурия]] || 101 |- ! 3588 | [[Санат]] || 101 |- ! 3589 | [[Тазагүл]] || 101 |- ! 3590 | [[Сайрагүл]] || 101 |- ! 3591 | [[Нәсіп]] || 101 |- ! 3592 | [[Написа]] || 101 |- ! 3593 | [[Нуркия]] || 101 |- ! 3594 | [[Кульзагира]] || 101 |- ! 3595 | [[Кулмараш]] || 101 |- ! 3596 | [[Линда]] || 101 |- ! 3597 | [[Кокен]] || 101 |- ! 3598 | [[Әселя]] || 101 |- ! 3599 | [[Жазык]] || 101 |- ! 3600 | [[Гүлия]] || 101 |- ! 3601 | [[Бакыткайша]] || 101 |- ! 3602 | [[Балсара]] || 101 |- ! 3603 | [[Асылкуль]] || 101 |- ! 3604 | [[Бибимариям]] || 101 |- ! 3605 | [[Акырыс]] || 101 |- ! 3606 | [[Алпия]] || 101 |- ! 3607 | [[Аиман]] || 101 |- ! 3608 | [[Азипа]] || 101 |- ! 3609 | [[Аймаш]] || 101 |- ! 3610 | [[Айсун]] || 101 |- ! 3611 | [[Армина]] || 101 |- ! 3612 | [[Улболсун]] || 100 |- ! 3613 | [[Холида]] || 100 |- ! 3614 | [[Тлеухан]] || 100 |- ! 3615 | [[Тлек]] || 100 |- ! 3616 | [[Оразай]] || 100 |- ! 3617 | [[Кулдария]] || 100 |- ! 3618 | [[Ләзиза]] || 100 |- ! 3619 | [[Зәмира]] || 100 |- ! 3620 | [[Звайда]] || 100 |- ! 3621 | [[Гульшад]] || 100 |- ! 3622 | [[Елемес]] || 100 |- ! 3623 | [[Жанета]] || 100 |- ! 3624 | [[Бактикамал]] || 100 |- ! 3625 | [[Баркыт]] || 100 |- ! 3626 | [[Баянкул]] || 100 |- ! 3627 | [[Балдана]] || 100 |- ! 3628 | [[Ақмөлдір]] || 100 |- ! 3629 | [[Аққыз]] || 100 |- ! 3630 | [[Аймангул]] || 100 |- ! 3631 | [[Аккагаз]] || 100 |- ! 3632 | [[Альпия]] || 100 |- ! 3633 | [[Хакима]] || 99 |- ! 3634 | [[Тынымкуль]] || 99 |- ! 3635 | [[Тиара]] || 99 |- ! 3636 | [[Сафиянұр]] || 99 |- ! 3637 | [[Сайрагуль]] || 99 |- ! 3638 | [[Талжан]] || 99 |- ! 3639 | [[Нәйла]] || 99 |- ! 3640 | [[Кулбаран]] || 99 |- ! 3641 | [[Макеш]] || 99 |- ! 3642 | [[Кульсим]] || 99 |- ! 3643 | [[Мариякуль]] || 99 |- ! 3644 | [[Заурехан]] || 99 |- ! 3645 | [[Гулнаш]] || 99 |- ! 3646 | [[Ельнара]] || 99 |- ! 3647 | [[Гүлфарида]] || 99 |- ! 3648 | [[Багдаш]] || 99 |- ! 3649 | [[Айяулым]] || 99 |- ! 3650 | [[Айсанам]] || 99 |- ! 3651 | [[Ақсындар]] || 99 |- ! 3652 | [[Ақалтын]] || 99 |- ! 3653 | [[Тумаркуль]] || 98 |- ! 3654 | [[Тажикул]] || 98 |- ! 3655 | [[Оралсын]] || 98 |- ! 3656 | [[Мирай]] || 98 |- ! 3657 | [[Надина]] || 98 |- ! 3658 | [[Кабиба]] || 98 |- ! 3659 | [[Жұмабике]] || 98 |- ! 3660 | [[Дарико]] || 98 |- ! 3661 | [[Гульгуль]] || 98 |- ! 3662 | [[Гулбарша]] || 98 |- ! 3663 | [[Бибихатша]] || 98 |- ! 3664 | [[Бахтыбала]] || 98 |- ! 3665 | [[Акбубек]] || 98 |- ! 3666 | [[Агнур]] || 98 |- ! 3667 | [[Альяна]] || 98 |- ! 3668 | [[Актамак]] || 98 |- ! 3669 | [[Ырыскүл]] || 97 |- ! 3670 | [[Мырзагул]] || 97 |- ! 3671 | [[Мольдыр]] || 97 |- ! 3672 | [[Қарахат]] || 97 |- ! 3673 | [[Лиля]] || 97 |- ! 3674 | [[Күлсін]] || 97 |- ! 3675 | [[Қалипа]] || 97 |- ! 3676 | [[Замзагүл]] || 97 |- ! 3677 | [[Зурахан]] || 97 |- ! 3678 | [[Камелия]] || 97 |- ! 3679 | [[Дамелі]] || 97 |- ! 3680 | [[Елігай]] || 97 |- ! 3681 | [[Гулсайран]] || 97 |- ! 3682 | [[Батия]] || 97 |- ! 3683 | [[Бахытнур]] || 97 |- ! 3684 | [[Бибіхадиша]] || 97 |- ! 3685 | [[Арузат]] || 97 |- ! 3686 | [[Апуза]] || 97 |- ! 3687 | [[Шинара]] || 96 |- ! 3688 | [[Шаризада]] || 96 |- ! 3689 | [[Элия]] || 96 |- ! 3690 | [[Эльенора]] || 96 |- ! 3691 | [[Рафия]] || 96 |- ! 3692 | [[Сулупан]] || 96 |- ! 3693 | [[Самида]] || 96 |- ! 3694 | [[Ойдин]] || 96 |- ! 3695 | [[Олтиной]] || 96 |- ! 3696 | [[Периза]] || 96 |- ! 3697 | [[Лада]] || 96 |- ! 3698 | [[Куркем]] || 96 |- ! 3699 | [[Кумуш]] || 96 |- ! 3700 | [[Майша]] || 96 |- ! 3701 | [[Күлзия]] || 96 |- ! 3702 | [[Жұпаркүл]] || 96 |- ! 3703 | [[Катиша]] || 96 |- ! 3704 | [[Жеміс]] || 96 |- ! 3705 | [[Камеш]] || 96 |- ! 3706 | [[Гульсан]] || 96 |- ! 3707 | [[Бопежан]] || 96 |- ! 3708 | [[Гулзакира]] || 96 |- ! 3709 | [[Бакытканым]] || 96 |- ! 3710 | [[Гулайим]] || 96 |- ! 3711 | [[Ансаған]] || 96 |- ! 3712 | [[Арнагул]] || 96 |- ! 3713 | [[Аисулу]] || 96 |- ! 3714 | [[Эллина]] || 95 |- ! 3715 | [[Шугла]] || 95 |- ! 3716 | [[Тұрғанай]] || 95 |- ! 3717 | [[Сайрагул]] || 95 |- ! 3718 | [[Румиса]] || 95 |- ! 3719 | [[Тенгеш]] || 95 |- ! 3720 | [[Ника]] || 95 |- ! 3721 | [[Омина]] || 95 |- ! 3722 | [[Кулжиян]] || 95 |- ! 3723 | [[Масаты]] || 95 |- ! 3724 | [[Кызжан]] || 95 |- ! 3725 | [[Кульбагила]] || 95 |- ! 3726 | [[Маншүк]] || 95 |- ! 3727 | [[Канымша]] || 95 |- ! 3728 | [[Зульпия]] || 95 |- ! 3729 | [[Зулайхо]] || 95 |- ! 3730 | [[Каргаш]] || 95 |- ! 3731 | [[Даметай]] || 95 |- ! 3732 | [[Джумабике]] || 95 |- ! 3733 | [[Динагул]] || 95 |- ! 3734 | [[Жазерке]] || 95 |- ! 3735 | [[Атика]] || 95 |- ! 3736 | [[Гайния]] || 95 |- ! 3737 | [[Ахерке]] || 95 |- ! 3738 | [[Акрыс]] || 95 |- ! 3739 | [[Турсинай]] || 94 |- ! 3740 | [[Шамшибану]] || 94 |- ! 3741 | [[Мервет]] || 94 |- ! 3742 | [[Орынхан]] || 94 |- ! 3743 | [[Мариямгуль]] || 94 |- ! 3744 | [[Изаура]] || 94 |- ! 3745 | [[Зиягул]] || 94 |- ! 3746 | [[Ильназ]] || 94 |- ! 3747 | [[Зеркуль]] || 94 |- ! 3748 | [[Жанелия]] || 94 |- ! 3749 | [[Жамиш]] || 94 |- ! 3750 | [[Дилнара]] || 94 |- ! 3751 | [[Жаниса]] || 94 |- ! 3752 | [[Гүлзейнеп]] || 94 |- ! 3753 | [[Гульдина]] || 94 |- ! 3754 | [[Бибираба]] || 94 |- ! 3755 | [[Бахиткул]] || 94 |- ! 3756 | [[Альмара]] || 94 |- ! 3757 | [[Айқын]] || 94 |- ! 3758 | [[Ардах]] || 94 |- ! 3759 | [[Аманжан]] || 94 |- ! 3760 | [[Алтынсары]] || 94 |- ! 3761 | [[Хайша]] || 93 |- ! 3762 | [[Ұлсезім]] || 93 |- ! 3763 | [[Сейдана]] || 93 |- ! 3764 | [[Ракима]] || 93 |- ! 3765 | [[Рзагул]] || 93 |- ! 3766 | [[Санам]] || 93 |- ! 3767 | [[Нурдина]] || 93 |- ! 3768 | [[Пернегүл]] || 93 |- ! 3769 | [[Камилия]] || 93 |- ! 3770 | [[Зинара]] || 93 |- ! 3771 | [[Камаль]] || 93 |- ! 3772 | [[Гулсимай]] || 93 |- ! 3773 | [[Гүлназира]] || 93 |- ! 3774 | [[Жакен]] || 93 |- ! 3775 | [[Жақсыкүл]] || 93 |- ! 3776 | [[Гули]] || 93 |- ! 3777 | [[Бексұлу]] || 93 |- ! 3778 | [[Акмолдир]] || 93 |- ! 3779 | [[Агипа]] || 93 |- ! 3780 | [[Айкын]] || 93 |- ! 3781 | [[Азада]] || 93 |- ! 3782 | [[Уазира]] || 92 |- ! 3783 | [[Ырысгул]] || 92 |- ! 3784 | [[Рукайя]] || 92 |- ! 3785 | [[Рысбуби]] || 92 |- ! 3786 | [[Таттыгуль]] || 92 |- ! 3787 | [[Сафийа]] || 92 |- ! 3788 | [[Нурсана]] || 92 |- ! 3789 | [[Майкуль]] || 92 |- ! 3790 | [[Лейли]] || 92 |- ! 3791 | [[Жумасулу]] || 92 |- ! 3792 | [[Жангак]] || 92 |- ! 3793 | [[Гулпаршин]] || 92 |- ! 3794 | [[Гүлжамила]] || 92 |- ! 3795 | [[Дилмира]] || 92 |- ! 3796 | [[Жанарым]] || 92 |- ! 3797 | [[Жанылыс]] || 92 |- ! 3798 | [[Данегуль]] || 92 |- ! 3799 | [[Гульдариха]] || 92 |- ! 3800 | [[Гулсім]] || 92 |- ! 3801 | [[Елік]] || 92 |- ! 3802 | [[Актенге]] || 92 |- ! 3803 | [[Айқаным]] || 92 |- ! 3804 | [[Арнай]] || 92 |- ! 3805 | [[Ажаргүл]] || 92 |- ! 3806 | [[Ширингул]] || 91 |- ! 3807 | [[Нават]] || 91 |- ! 3808 | [[Мирослава]] || 91 |- ! 3809 | [[Мнаура]] || 91 |- ! 3810 | [[Манет]] || 91 |- ! 3811 | [[Қайша]] || 91 |- ! 3812 | [[Кулизат]] || 91 |- ! 3813 | [[Мамила]] || 91 |- ! 3814 | [[Кульдарай]] || 91 |- ! 3815 | [[Зерхан]] || 91 |- ! 3816 | [[Жауказын]] || 91 |- ! 3817 | [[Камия]] || 91 |- ! 3818 | [[Гульсанат]] || 91 |- ! 3819 | [[Әдила]] || 91 |- ! 3820 | [[Жаналык]] || 91 |- ! 3821 | [[Дарижан]] || 91 |- ! 3822 | [[Гүлдина]] || 91 |- ! 3823 | [[Багитжан]] || 91 |- ! 3824 | [[Аннель]] || 91 |- ! 3825 | [[Айше]] || 91 |- ! 3826 | [[Акзат]] || 91 |- ! 3827 | [[Урбиби]] || 90 |- ! 3828 | [[Сахыпжамал]] || 90 |- ! 3829 | [[Ряш]] || 90 |- ! 3830 | [[Слухия]] || 90 |- ! 3831 | [[Сахан]] || 90 |- ! 3832 | [[Сайлаугул]] || 90 |- ! 3833 | [[Сыргакуль]] || 90 |- ! 3834 | [[Нұрлықыз]] || 90 |- ! 3835 | [[Нұрзила]] || 90 |- ! 3836 | [[Нұрша]] || 90 |- ! 3837 | [[Нурсипа]] || 90 |- ! 3838 | [[Нуржиян]] || 90 |- ! 3839 | [[Нургиса]] || 90 |- ! 3840 | [[Кулзагира]] || 90 |- ! 3841 | [[Мамлакат]] || 90 |- ! 3842 | [[Манаргул]] || 90 |- ! 3843 | [[Зүбайра]] || 90 |- ! 3844 | [[Ильвира]] || 90 |- ! 3845 | [[Кайнжамал]] || 90 |- ! 3846 | [[Еркінай]] || 90 |- ! 3847 | [[Жанилган]] || 90 |- ! 3848 | [[Гүлғайша]] || 90 |- ! 3849 | [[Ельнура]] || 90 |- ! 3850 | [[Жадырасын]] || 90 |- ! 3851 | [[Жангулим]] || 90 |- ! 3852 | [[Гулгул]] || 90 |- ! 3853 | [[Бахт]] || 90 |- ! 3854 | [[Гулбону]] || 90 |- ! 3855 | [[Балгуль]] || 90 |- ! 3856 | [[Айгуля]] || 90 |- ! 3857 | [[Айриза]] || 90 |- ! 3858 | [[Айымнұр]] || 90 |- ! 3859 | [[Акблек]] || 90 |- ! 3860 | [[Турымхан]] || 89 |- ! 3861 | [[Тұрсынхан]] || 89 |- ! 3862 | [[Саяш]] || 89 |- ! 3863 | [[Сагынай]] || 89 |- ! 3864 | [[Солтанат]] || 89 |- ! 3865 | [[Оралкул]] || 89 |- ! 3866 | [[Минслу]] || 89 |- ! 3867 | [[Молдер]] || 89 |- ! 3868 | [[Назымхан]] || 89 |- ! 3869 | [[Кунимхан]] || 89 |- ! 3870 | [[Күлжамал]] || 89 |- ! 3871 | [[Лара]] || 89 |- ! 3872 | [[Курмет]] || 89 |- ! 3873 | [[Кульбара]] || 89 |- ! 3874 | [[Кулиман]] || 89 |- ! 3875 | [[Купан]] || 89 |- ! 3876 | [[Кумсай]] || 89 |- ! 3877 | [[Кунтай]] || 89 |- ! 3878 | [[Ильдана]] || 89 |- ! 3879 | [[Зинайда]] || 89 |- ! 3880 | [[Даригаш]] || 89 |- ! 3881 | [[Бейбітгүл]] || 89 |- ! 3882 | [[Багадат]] || 89 |- ! 3883 | [[Тынымкул]] || 88 |- ! 3884 | [[Ульзана]] || 88 |- ! 3885 | [[Ырыскул]] || 88 |- ! 3886 | [[Улзия]] || 88 |- ! 3887 | [[Хапиза]] || 88 |- ! 3888 | [[Тойкул]] || 88 |- ! 3889 | [[Сулуай]] || 88 |- ! 3890 | [[Саяхат]] || 88 |- ! 3891 | [[Несібелді]] || 88 |- ! 3892 | [[Кулпара]] || 88 |- ! 3893 | [[Манаргуль]] || 88 |- ! 3894 | [[Мауия]] || 88 |- ! 3895 | [[Интизар]] || 88 |- ! 3896 | [[Илигай]] || 88 |- ! 3897 | [[Гүлзар]] || 88 |- ! 3898 | [[Гульмара]] || 88 |- ! 3899 | [[Гульсын]] || 88 |- ! 3900 | [[Диляфруз]] || 88 |- ! 3901 | [[Даметкуль]] || 88 |- ! 3902 | [[Батжан]] || 88 |- ! 3903 | [[Арифа]] || 88 |- ! 3904 | [[Акзере]] || 88 |- ! 3905 | [[Турсункан]] || 87 |- ! 3906 | [[Сафаргул]] || 87 |- ! 3907 | [[Табия]] || 87 |- ! 3908 | [[Саманта]] || 87 |- ! 3909 | [[Раткуль]] || 87 |- ! 3910 | [[Сәбила]] || 87 |- ! 3911 | [[Радина]] || 87 |- ! 3912 | [[Насипжан]] || 87 |- ! 3913 | [[Нурмира]] || 87 |- ! 3914 | [[Оралгайша]] || 87 |- ! 3915 | [[Нурбига]] || 87 |- ! 3916 | [[Кулшира]] || 87 |- ! 3917 | [[Қуанышкүл]] || 87 |- ! 3918 | [[Лея]] || 87 |- ! 3919 | [[Жулдиз]] || 87 |- ! 3920 | [[Калдыбике]] || 87 |- ! 3921 | [[Зубира]] || 87 |- ! 3922 | [[Ибадат]] || 87 |- ! 3923 | [[Катия]] || 87 |- ! 3924 | [[Каусария]] || 87 |- ! 3925 | [[Динель]] || 87 |- ! 3926 | [[Дильнас]] || 87 |- ! 3927 | [[Гулдарай]] || 87 |- ! 3928 | [[Бақтыгул]] || 87 |- ! 3929 | [[Балташ]] || 87 |- ! 3930 | [[Арнагүл]] || 87 |- ! 3931 | [[Акзиба]] || 87 |- ! 3932 | [[Акжанар]] || 87 |- ! 3933 | [[Анида]] || 87 |- ! 3934 | [[Айбат]] || 87 |- ! 3935 | [[Аймагуль]] || 87 |- ! 3936 | [[Айпаршын]] || 87 |- ! 3937 | [[Угилой]] || 86 |- ! 3938 | [[Хуралай]] || 86 |- ! 3939 | [[Хания]] || 86 |- ! 3940 | [[Тилекши]] || 86 |- ! 3941 | [[Рашила]] || 86 |- ! 3942 | [[Мукаддас]] || 86 |- ! 3943 | [[Манира]] || 86 |- ! 3944 | [[Күнсая]] || 86 |- ! 3945 | [[Қанипа]] || 86 |- ! 3946 | [[Канчаим]] || 86 |- ! 3947 | [[Зора]] || 86 |- ! 3948 | [[Гулрайхан]] || 86 |- ! 3949 | [[Дурдана]] || 86 |- ! 3950 | [[Гулшира]] || 86 |- ! 3951 | [[Гульбала]] || 86 |- ! 3952 | [[Гулсина]] || 86 |- ! 3953 | [[Жанзия]] || 86 |- ! 3954 | [[Жамбы]] || 86 |- ! 3955 | [[Алпеш]] || 86 |- ! 3956 | [[Айдаркуль]] || 86 |- ! 3957 | [[Ардагул]] || 86 |- ! 3958 | [[Аймгул]] || 86 |- ! 3959 | [[Шахарбану]] || 85 |- ! 3960 | [[Шадия]] || 85 |- ! 3961 | [[Фирюза]] || 85 |- ! 3962 | [[Шәрбану]] || 85 |- ! 3963 | [[Тұрғанкүл]] || 85 |- ! 3964 | [[Сабираш]] || 85 |- ! 3965 | [[Сандира]] || 85 |- ! 3966 | [[Мерверт]] || 85 |- ! 3967 | [[Кулькен]] || 85 |- ! 3968 | [[Зергуль]] || 85 |- ! 3969 | [[Жупаргул]] || 85 |- ! 3970 | [[Әтіргүл]] || 85 |- ! 3971 | [[Данаш]] || 85 |- ! 3972 | [[Әселай]] || 85 |- ! 3973 | [[Гүлайхан]] || 85 |- ! 3974 | [[Данила]] || 85 |- ! 3975 | [[Даниса]] || 85 |- ! 3976 | [[Жамаш]] || 85 |- ! 3977 | [[Бақытгул]] || 85 |- ! 3978 | [[Акжонас]] || 85 |- ! 3979 | [[Анджела]] || 85 |- ! 3980 | [[Аккуль]] || 85 |- ! 3981 | [[Аселья]] || 85 |- ! 3982 | [[Ынта]] || 84 |- ! 3983 | [[Улпаш]] || 84 |- ! 3984 | [[Хауа]] || 84 |- ! 3985 | [[Тыным]] || 84 |- ! 3986 | [[Рысай]] || 84 |- ! 3987 | [[Рауила]] || 84 |- ! 3988 | [[Мила]] || 84 |- ! 3989 | [[Мугилсин]] || 84 |- ! 3990 | [[Лэззат]] || 84 |- ! 3991 | [[Малина]] || 84 |- ! 3992 | [[Күлайхан]] || 84 |- ! 3993 | [[Куннур]] || 84 |- ! 3994 | [[Кунзила]] || 84 |- ! 3995 | [[Махинур]] || 84 |- ! 3996 | [[Күлзипа]] || 84 |- ! 3997 | [[Мейз]] || 84 |- ! 3998 | [[Жупархан]] || 84 |- ! 3999 | [[Жария]] || 84 |- ! 4000 | [[Канткул]] || 84 |- ! 4001 | [[Иба]] || 84 |- ! 4002 | [[Зафура]] || 84 |- ! 4003 | [[Еркетаң]] || 84 |- ! 4004 | [[Дилдакул]] || 84 |- ! 4005 | [[Ажарлым]] || 84 |- ! 4006 | [[Айзиба]] || 84 |- ! 4007 | [[Акбике]] || 84 |- ! 4008 | [[Үмітгүл]] || 83 |- ! 4009 | [[Ханбиби]] || 83 |- ! 4010 | [[Фатма]] || 83 |- ! 4011 | [[Үкілімай]] || 83 |- ! 4012 | [[Умыткан]] || 83 |- ! 4013 | [[Ырысай]] || 83 |- ! 4014 | [[Сапарайым]] || 83 |- ! 4015 | [[Сапарай]] || 83 |- ! 4016 | [[Нарзангуль]] || 83 |- ! 4017 | [[Миргул]] || 83 |- ! 4018 | [[Маркен]] || 83 |- ! 4019 | [[Жаркин]] || 83 |- ! 4020 | [[Калдыбала]] || 83 |- ! 4021 | [[Захра]] || 83 |- ! 4022 | [[Кампит]] || 83 |- ! 4023 | [[Даниэла]] || 83 |- ! 4024 | [[Гульсинай]] || 83 |- ! 4025 | [[Дильназа]] || 83 |- ! 4026 | [[Жайнасын]] || 83 |- ! 4027 | [[Әсемхан]] || 83 |- ! 4028 | [[Гулдари]] || 83 |- ! 4029 | [[Гулбира]] || 83 |- ! 4030 | [[Бибіназ]] || 83 |- ! 4031 | [[Ақбикеш]] || 83 |- ! 4032 | [[Амида]] || 83 |- ! 4033 | [[Аизада]] || 83 |- ! 4034 | [[Аийша]] || 83 |- ! 4035 | [[Тулебике]] || 82 |- ! 4036 | [[Укижан]] || 82 |- ! 4037 | [[Шайкул]] || 82 |- ! 4038 | [[Хасиет]] || 82 |- ! 4039 | [[Тенлик]] || 82 |- ! 4040 | [[Сәулегүл]] || 82 |- ! 4041 | [[Райиана]] || 82 |- ! 4042 | [[Менжамал]] || 82 |- ! 4043 | [[Несибелды]] || 82 |- ! 4044 | [[Нұршапағат]] || 82 |- ! 4045 | [[Кунайым]] || 82 |- ! 4046 | [[Мадиана]] || 82 |- ! 4047 | [[Кулкен]] || 82 |- ! 4048 | [[Курал]] || 82 |- ! 4049 | [[Инайя]] || 82 |- ! 4050 | [[Закен]] || 82 |- ! 4051 | [[Зейнепхан]] || 82 |- ! 4052 | [[Жиде]] || 82 |- ! 4053 | [[Запура]] || 82 |- ! 4054 | [[Зайна]] || 82 |- ! 4055 | [[Канаш]] || 82 |- ! 4056 | [[Каламхас]] || 82 |- ! 4057 | [[Заррина]] || 82 |- ! 4058 | [[Есенгуль]] || 82 |- ! 4059 | [[Диляна]] || 82 |- ! 4060 | [[Гүласыл]] || 82 |- ! 4061 | [[Балшырын]] || 82 |- ! 4062 | [[Багитгуль]] || 82 |- ! 4063 | [[Василя]] || 82 |- ! 4064 | [[Берен]] || 82 |- ! 4065 | [[Батыш]] || 82 |- ! 4066 | [[Айболған]] || 82 |- ! 4067 | [[Хамария]] || 81 |- ! 4068 | [[Халбиби]] || 81 |- ! 4069 | [[Ұлбазар]] || 81 |- ! 4070 | [[Урынша]] || 81 |- ! 4071 | [[Шаригул]] || 81 |- ! 4072 | [[Танслу]] || 81 |- ! 4073 | [[Санияш]] || 81 |- ! 4074 | [[Өміргүл]] || 81 |- ! 4075 | [[Нұризат]] || 81 |- ! 4076 | [[Кулзакира]] || 81 |- ! 4077 | [[Майдагуль]] || 81 |- ! 4078 | [[Махсуда]] || 81 |- ! 4079 | [[Манзия]] || 81 |- ! 4080 | [[Майдан]] || 81 |- ! 4081 | [[Куттикиз]] || 81 |- ! 4082 | [[Кулжазира]] || 81 |- ! 4083 | [[Жупаргуль]] || 81 |- ! 4084 | [[Жеңіс]] || 81 |- ! 4085 | [[Камарья]] || 81 |- ! 4086 | [[Ибагул]] || 81 |- ! 4087 | [[Дилорам]] || 81 |- ! 4088 | [[Гульжаз]] || 81 |- ! 4089 | [[Багиза]] || 81 |- ! 4090 | [[Аимжан]] || 81 |- ! 4091 | [[Айкуним]] || 81 |- ! 4092 | [[Айғанша]] || 81 |- ! 4093 | [[Арилана]] || 81 |- ! 4094 | [[Аглес]] || 81 |- ! 4095 | [[Алтин]] || 81 |- ! 4096 | [[Айнэль]] || 81 |- ! 4097 | [[Турдыгул]] || 80 |- ! 4098 | [[Сұңғыла]] || 80 |- ! 4099 | [[Толхын]] || 80 |- ! 4100 | [[Сахипжамал]] || 80 |- ! 4101 | [[Саулежан]] || 80 |- ! 4102 | [[Тажихан]] || 80 |- ! 4103 | [[Пердеш]] || 80 |- ! 4104 | [[Мубарак]] || 80 |- ! 4105 | [[Ойсулув]] || 80 |- ! 4106 | [[Мариана]] || 80 |- ! 4107 | [[Кулзейнет]] || 80 |- ! 4108 | [[Кульбараш]] || 80 |- ! 4109 | [[Зейнел]] || 80 |- ! 4110 | [[Касира]] || 80 |- ! 4111 | [[Зумрад]] || 80 |- ! 4112 | [[Калтай]] || 80 |- ! 4113 | [[Зиякул]] || 80 |- ! 4114 | [[Инсана]] || 80 |- ! 4115 | [[Зейнель]] || 80 |- ! 4116 | [[Исламия]] || 80 |- ! 4117 | [[Зинегүл]] || 80 |- ! 4118 | [[Карлығаш]] || 80 |- ! 4119 | [[Даулет]] || 80 |- ! 4120 | [[Жаншырай]] || 80 |- ! 4121 | [[Гүләйім]] || 80 |- ! 4122 | [[Думан]] || 80 |- ! 4123 | [[Жанаркүл]] || 80 |- ! 4124 | [[Гүлгүл]] || 80 |- ! 4125 | [[Гульбагила]] || 80 |- ! 4126 | [[Гулипа]] || 80 |- ! 4127 | [[Гоззал]] || 80 |- ! 4128 | [[Базила]] || 80 |- ! 4129 | [[Аруа]] || 80 |- ! 4130 | [[Азизат]] || 80 |- ! 4131 | [[Ақұштап]] || 80 |- ! 4132 | [[Агира]] || 80 |- ! 4133 | [[Артык]] || 80 |- ! 4134 | [[Айсәнім]] || 80 |- ! 4135 | [[Ақмейірім]] || 80 |- ! 4136 | [[Агима]] || 80 |- ! 4137 | [[Алмакүл]] || 80 |- ! 4138 | [[Турсынкан]] || 79 |- ! 4139 | [[Умиткан]] || 79 |- ! 4140 | [[Турымтай]] || 79 |- ! 4141 | [[Сафинұр]] || 79 |- ! 4142 | [[Секерхан]] || 79 |- ! 4143 | [[Солиха]] || 79 |- ! 4144 | [[Саулемай]] || 79 |- ! 4145 | [[Седеп]] || 79 |- ! 4146 | [[Санимгуль]] || 79 |- ! 4147 | [[Нурбатима]] || 79 |- ! 4148 | [[Нураш]] || 79 |- ! 4149 | [[Назылы]] || 79 |- ! 4150 | [[Мейіркүл]] || 79 |- ! 4151 | [[Күлайым]] || 79 |- ! 4152 | [[Кунай]] || 79 |- ! 4153 | [[Күләй]] || 79 |- ! 4154 | [[Лаззет]] || 79 |- ! 4155 | [[Забираш]] || 79 |- ! 4156 | [[Казипа]] || 79 |- ! 4157 | [[Әсемжан]] || 79 |- ! 4158 | [[Гулпаш]] || 79 |- ! 4159 | [[Гульдара]] || 79 |- ! 4160 | [[Гульджан]] || 79 |- ! 4161 | [[Әлем]] || 79 |- ! 4162 | [[Болған]] || 79 |- ! 4163 | [[Биганша]] || 79 |- ! 4164 | [[Алтай]] || 79 |- ! 4165 | [[Айжаркин]] || 79 |- ! 4166 | [[Ақзада]] || 79 |- ! 4167 | [[Аниза]] || 79 |- ! 4168 | [[Айәсем]] || 79 |- ! 4169 | [[Айшайым]] || 79 |- ! 4170 | [[Айзана]] || 79 |- ! 4171 | [[Арзигуль]] || 79 |- ! 4172 | [[Ұлжамал]] || 78 |- ! 4173 | [[Урипа]] || 78 |- ! 4174 | [[Ханша]] || 78 |- ! 4175 | [[Улбулсин]] || 78 |- ! 4176 | [[Умсун]] || 78 |- ! 4177 | [[Шакиза]] || 78 |- ! 4178 | [[Самалхан]] || 78 |- ! 4179 | [[Толеутай]] || 78 |- ! 4180 | [[Рабина]] || 78 |- ! 4181 | [[Наркенже]] || 78 |- ! 4182 | [[Насып]] || 78 |- ! 4183 | [[Наила]] || 78 |- ! 4184 | [[Наргүл]] || 78 |- ! 4185 | [[Лизат]] || 78 |- ! 4186 | [[Меиргуль]] || 78 |- ! 4187 | [[Кулдари]] || 78 |- ! 4188 | [[Мамура]] || 78 |- ! 4189 | [[Маржон]] || 78 |- ! 4190 | [[Ілтипат]] || 78 |- ! 4191 | [[Задаш]] || 78 |- ! 4192 | [[Катя]] || 78 |- ! 4193 | [[Жұмақыз]] || 78 |- ! 4194 | [[Зейнұр]] || 78 |- ! 4195 | [[Гүлрайхан]] || 78 |- ! 4196 | [[Жангил]] || 78 |- ! 4197 | [[Гулсым]] || 78 |- ! 4198 | [[Афият]] || 78 |- ! 4199 | [[Бакшагул]] || 78 |- ! 4200 | [[Бадига]] || 78 |- ! 4201 | [[Болат]] || 78 |- ! 4202 | [[Адел]] || 78 |- ! 4203 | [[Айсанем]] || 78 |- ! 4204 | [[Апиза]] || 78 |- ! 4205 | [[Айнакүл]] || 78 |- ! 4206 | [[Алмас]] || 78 |- ! 4207 | [[Тумаркул]] || 77 |- ! 4208 | [[Ұлпа]] || 77 |- ! 4209 | [[Турсунгул]] || 77 |- ! 4210 | [[Руқия]] || 77 |- ! 4211 | [[Розагул]] || 77 |- ! 4212 | [[Салика]] || 77 |- ! 4213 | [[Райлан]] || 77 |- ! 4214 | [[Толкун]] || 77 |- ! 4215 | [[Оралкан]] || 77 |- ! 4216 | [[Нұрбүбі]] || 77 |- ! 4217 | [[Мәрияш]] || 77 |- ! 4218 | [[Наркиза]] || 77 |- ! 4219 | [[Кусни]] || 77 |- ! 4220 | [[Маулия]] || 77 |- ! 4221 | [[Мамиля]] || 77 |- ! 4222 | [[Мейргул]] || 77 |- ! 4223 | [[Мариаш]] || 77 |- ! 4224 | [[Маймуна]] || 77 |- ! 4225 | [[Лайык]] || 77 |- ! 4226 | [[Масура]] || 77 |- ! 4227 | [[Қазна]] || 77 |- ! 4228 | [[Мақбал]] || 77 |- ! 4229 | [[Зебо]] || 77 |- ! 4230 | [[Ираида]] || 77 |- ! 4231 | [[Кизжибек]] || 77 |- ! 4232 | [[Когершин]] || 77 |- ! 4233 | [[Канымжан]] || 77 |- ! 4234 | [[Зираш]] || 77 |- ! 4235 | [[Данекер]] || 77 |- ! 4236 | [[Гульбагдат]] || 77 |- ! 4237 | [[Гүлманат]] || 77 |- ! 4238 | [[Балымша]] || 77 |- ! 4239 | [[Балбопе]] || 77 |- ! 4240 | [[Акзияш]] || 77 |- ! 4241 | [[Алтынкан]] || 77 |- ! 4242 | [[Айни]] || 77 |- ! 4243 | [[Аккербез]] || 77 |- ! 4244 | [[Асаль]] || 77 |- ! 4245 | [[Шарайна]] || 76 |- ! 4246 | [[Раиля]] || 76 |- ! 4247 | [[Сағила]] || 76 |- ! 4248 | [[Моника]] || 76 |- ! 4249 | [[Пердекул]] || 76 |- ! 4250 | [[Мавлуда]] || 76 |- ! 4251 | [[Жанымкуль]] || 76 |- ! 4252 | [[Зейнет]] || 76 |- ! 4253 | [[Жаңылдық]] || 76 |- ! 4254 | [[Жанилсын]] || 76 |- ! 4255 | [[Жайран]] || 76 |- ! 4256 | [[Дильдаш]] || 76 |- ! 4257 | [[Гүлжайнат]] || 76 |- ! 4258 | [[Дариа]] || 76 |- ! 4259 | [[Гульназа]] || 76 |- ! 4260 | [[Балкүміс]] || 76 |- ! 4261 | [[Василина]] || 76 |- ! 4262 | [[Анниса]] || 76 |- ! 4263 | [[Амалхан]] || 76 |- ! 4264 | [[Ақбопе]] || 76 |- ! 4265 | [[Амелина]] || 76 |- ! 4266 | [[Айтолган]] || 76 |- ! 4267 | [[Ұлболған]] || 75 |- ! 4268 | [[Шадияр]] || 75 |- ! 4269 | [[Урингул]] || 75 |- ! 4270 | [[Сандикул]] || 75 |- ! 4271 | [[Руқайя]] || 75 |- ! 4272 | [[Тлеукуль]] || 75 |- ! 4273 | [[Сандикуль]] || 75 |- ! 4274 | [[Теона]] || 75 |- ! 4275 | [[Нұрхаят]] || 75 |- ! 4276 | [[Кулбуби]] || 75 |- ! 4277 | [[Мейзкуль]] || 75 |- ! 4278 | [[Мафура]] || 75 |- ! 4279 | [[Злика]] || 75 |- ! 4280 | [[Канткуль]] || 75 |- ! 4281 | [[Гулпара]] || 75 |- ! 4282 | [[Гульайна]] || 75 |- ! 4283 | [[Гульпара]] || 75 |- ! 4284 | [[Гульсима]] || 75 |- ! 4285 | [[Ділшат]] || 75 |- ! 4286 | [[Гульнарай]] || 75 |- ! 4287 | [[Данекул]] || 75 |- ! 4288 | [[Багиткуль]] || 75 |- ! 4289 | [[Бакт]] || 75 |- ! 4290 | [[Бегимай]] || 75 |- ! 4291 | [[Баяна]] || 75 |- ! 4292 | [[Баура]] || 75 |- ! 4293 | [[Бигул]] || 75 |- ! 4294 | [[Аима]] || 75 |- ! 4295 | [[Анафия]] || 75 |- ! 4296 | [[Агибаш]] || 75 |- ! 4297 | [[Адилям]] || 75 |- ! 4298 | [[Актлек]] || 75 |- ! 4299 | [[Ұлдария]] || 74 |- ! 4300 | [[Шахадат]] || 74 |- ! 4301 | [[Үрзада]] || 74 |- ! 4302 | [[Хава]] || 74 |- ! 4303 | [[Фая]] || 74 |- ! 4304 | [[Шағала]] || 74 |- ! 4305 | [[Ригина]] || 74 |- ! 4306 | [[Сакип]] || 74 |- ! 4307 | [[Раина]] || 74 |- ! 4308 | [[Рауя]] || 74 |- ! 4309 | [[Сыргакул]] || 74 |- ! 4310 | [[Сұлтана]] || 74 |- ! 4311 | [[Рзагуль]] || 74 |- ! 4312 | [[Орынгайша]] || 74 |- ! 4313 | [[Нурбати]] || 74 |- ! 4314 | [[Меңдігүл]] || 74 |- ! 4315 | [[Кульпаршын]] || 74 |- ! 4316 | [[Кунжамила]] || 74 |- ! 4317 | [[Кулзабира]] || 74 |- ! 4318 | [[Кульбакыт]] || 74 |- ! 4319 | [[Кульбуби]] || 74 |- ! 4320 | [[Лима]] || 74 |- ! 4321 | [[Кульсимхан]] || 74 |- ! 4322 | [[Зибагүл]] || 74 |- ! 4323 | [[Гүлайша]] || 74 |- ! 4324 | [[Жалғас]] || 74 |- ! 4325 | [[Жанбала]] || 74 |- ! 4326 | [[Еркесұлу]] || 74 |- ! 4327 | [[Гульдархан]] || 74 |- ! 4328 | [[Гүлжихан]] || 74 |- ! 4329 | [[Гульбахит]] || 74 |- ! 4330 | [[Дилдакуль]] || 74 |- ! 4331 | [[Атир]] || 74 |- ! 4332 | [[Бейсехан]] || 74 |- ! 4333 | [[Аянна]] || 74 |- ! 4334 | [[Болдык]] || 74 |- ! 4335 | [[Бутакуз]] || 74 |- ! 4336 | [[Абира]] || 74 |- ! 4337 | [[Агис]] || 74 |- ! 4338 | [[Умитгуль]] || 73 |- ! 4339 | [[Туймегул]] || 73 |- ! 4340 | [[Разиля]] || 73 |- ! 4341 | [[Рза]] || 73 |- ! 4342 | [[Тойкуль]] || 73 |- ! 4343 | [[Раушана]] || 73 |- ! 4344 | [[Рысханым]] || 73 |- ! 4345 | [[Саният]] || 73 |- ! 4346 | [[Тазакул]] || 73 |- ! 4347 | [[Сапар]] || 73 |- ! 4348 | [[Сайера]] || 73 |- ! 4349 | [[Ризат]] || 73 |- ! 4350 | [[Тенге]] || 73 |- ! 4351 | [[Мукарама]] || 73 |- ! 4352 | [[Нурзиля]] || 73 |- ! 4353 | [[Назикул]] || 73 |- ! 4354 | [[Кулшай]] || 73 |- ! 4355 | [[Мариямхан]] || 73 |- ! 4356 | [[Махбуба]] || 73 |- ! 4357 | [[Лолита]] || 73 |- ! 4358 | [[Қалида]] || 73 |- ! 4359 | [[Қызылгүл]] || 73 |- ! 4360 | [[Керім]] || 73 |- ! 4361 | [[Калиса]] || 73 |- ! 4362 | [[Зерделі]] || 73 |- ! 4363 | [[Каухар]] || 73 |- ! 4364 | [[Жебек]] || 73 |- ! 4365 | [[Әділет]] || 73 |- ! 4366 | [[Даниэлла]] || 73 |- ! 4367 | [[Жайнаш]] || 73 |- ! 4368 | [[Гулшан]] || 73 |- ! 4369 | [[Аслия]] || 73 |- ! 4370 | [[Айлита]] || 73 |- ! 4371 | [[Анор]] || 73 |- ! 4372 | [[Ақбике]] || 73 |- ! 4373 | [[Акзила]] || 73 |- ! 4374 | [[Шайгуль]] || 72 |- ! 4375 | [[Үмітхан]] || 72 |- ! 4376 | [[Тыныш]] || 72 |- ! 4377 | [[Умитгул]] || 72 |- ! 4378 | [[Шариза]] || 72 |- ! 4379 | [[Ұлана]] || 72 |- ! 4380 | [[Фәриза]] || 72 |- ! 4381 | [[Саят]] || 72 |- ! 4382 | [[Слупан]] || 72 |- ! 4383 | [[Раиана]] || 72 |- ! 4384 | [[Сан]] || 72 |- ! 4385 | [[Оливия]] || 72 |- ! 4386 | [[Мунлык]] || 72 |- ! 4387 | [[Күлпаршын]] || 72 |- ! 4388 | [[Кулшар]] || 72 |- ! 4389 | [[Күлтай]] || 72 |- ! 4390 | [[Кулбагила]] || 72 |- ! 4391 | [[Кунаим]] || 72 |- ! 4392 | [[Калам]] || 72 |- ! 4393 | [[Зайгуль]] || 72 |- ! 4394 | [[Жулдус]] || 72 |- ! 4395 | [[Зеркул]] || 72 |- ! 4396 | [[Канзиба]] || 72 |- ! 4397 | [[Заурекуль]] || 72 |- ! 4398 | [[Гуляем]] || 72 |- ! 4399 | [[Евдокия]] || 72 |- ! 4400 | [[Бакжан]] || 72 |- ! 4401 | [[Ассоль]] || 72 |- ! 4402 | [[Барша]] || 72 |- ! 4403 | [[Айқыз]] || 72 |- ! 4404 | [[Анжелина]] || 72 |- ! 4405 | [[Айпатша]] || 72 |- ! 4406 | [[Арнұр]] || 72 |- ! 4407 | [[Алихан]] || 72 |- ! 4408 | [[Акылай]] || 72 |- ! 4409 | [[Ханипа]] || 71 |- ! 4410 | [[Ырсалды]] || 71 |- ! 4411 | [[Ульмекен]] || 71 |- ! 4412 | [[Улболсин]] || 71 |- ! 4413 | [[Файруза]] || 71 |- ! 4414 | [[Ултуаш]] || 71 |- ! 4415 | [[Тамира]] || 71 |- ! 4416 | [[Райхангүл]] || 71 |- ! 4417 | [[Тиана]] || 71 |- ! 4418 | [[Сайора]] || 71 |- ! 4419 | [[Назик]] || 71 |- ! 4420 | [[Назыкен]] || 71 |- ! 4421 | [[Нұрбағым]] || 71 |- ! 4422 | [[Нурсагат]] || 71 |- ! 4423 | [[Нурсия]] || 71 |- ! 4424 | [[Қанымкүл]] || 71 |- ! 4425 | [[Кунсулув]] || 71 |- ! 4426 | [[Маркизат]] || 71 |- ! 4427 | [[Кулбан]] || 71 |- ! 4428 | [[Кульзара]] || 71 |- ! 4429 | [[Кызылкул]] || 71 |- ! 4430 | [[Кульбаги]] || 71 |- ! 4431 | [[Камида]] || 71 |- ! 4432 | [[Каламсия]] || 71 |- ! 4433 | [[Зульфина]] || 71 |- ! 4434 | [[Жанымай]] || 71 |- ! 4435 | [[Калдикул]] || 71 |- ! 4436 | [[Катыш]] || 71 |- ! 4437 | [[Жанархан]] || 71 |- ! 4438 | [[Енлік]] || 71 |- ! 4439 | [[Данар]] || 71 |- ! 4440 | [[Гульбиби]] || 71 |- ! 4441 | [[Гулан]] || 71 |- ! 4442 | [[Базиля]] || 71 |- ! 4443 | [[Бубиш]] || 71 |- ! 4444 | [[Гулбақыт]] || 71 |- ! 4445 | [[Асылкул]] || 71 |- ! 4446 | [[Баткен]] || 71 |- ! 4447 | [[Виолета]] || 71 |- ! 4448 | [[Ассель]] || 71 |- ! 4449 | [[Арзыгуль]] || 71 |- ! 4450 | [[Ұлзира]] || 70 |- ! 4451 | [[Улар]] || 70 |- ! 4452 | [[Ұлағат]] || 70 |- ! 4453 | [[Райиан]] || 70 |- ! 4454 | [[Таттикул]] || 70 |- ! 4455 | [[Сагираш]] || 70 |- ! 4456 | [[Татти]] || 70 |- ! 4457 | [[Рискул]] || 70 |- ! 4458 | [[Сюзанна]] || 70 |- ! 4459 | [[Нурханым]] || 70 |- ! 4460 | [[Нуркан]] || 70 |- ! 4461 | [[Несипжамал]] || 70 |- ! 4462 | [[Нурпия]] || 70 |- ! 4463 | [[Кулхан]] || 70 |- ! 4464 | [[Күләйхан]] || 70 |- ! 4465 | [[Маралдым]] || 70 |- ! 4466 | [[Мактагул]] || 70 |- ! 4467 | [[Кенжекан]] || 70 |- ! 4468 | [[Корлыгаин]] || 70 |- ! 4469 | [[Канымхан]] || 70 |- ! 4470 | [[Кенжебала]] || 70 |- ! 4471 | [[Зария]] || 70 |- ! 4472 | [[Інжу-Маржан]] || 70 |- ! 4473 | [[Бакира]] || 70 |- ! 4474 | [[Болғанай]] || 70 |- ! 4475 | [[Батила]] || 70 |- ! 4476 | [[Биганым]] || 70 |- ! 4477 | [[Бибикатша]] || 70 |- ! 4478 | [[Баянды]] || 70 |- ! 4479 | [[Ансар]] || 70 |- ! 4480 | [[Айджан]] || 70 |- ! 4481 | [[Айтөре]] || 70 |- ! 4482 | [[Айзира]] || 70 |- ! 4483 | [[Айдара]] || 70 |- ! 4484 | [[Шәрбәт]] || 69 |- ! 4485 | [[Шандоз]] || 69 |- ! 4486 | [[Элизат]] || 69 |- ! 4487 | [[Хазира]] || 69 |- ! 4488 | [[Умуткан]] || 69 |- ! 4489 | [[Тойгул]] || 69 |- ! 4490 | [[Стефания]] || 69 |- ! 4491 | [[Рәбиға]] || 69 |- ! 4492 | [[Сайыпжамал]] || 69 |- ! 4493 | [[Таңсамал]] || 69 |- ! 4494 | [[Тишбала]] || 69 |- ! 4495 | [[Сырға]] || 69 |- ! 4496 | [[Ризана]] || 69 |- ! 4497 | [[Рушана]] || 69 |- ! 4498 | [[Мәруә]] || 69 |- ! 4499 | [[Нагия]] || 69 |- ! 4500 | [[Мырзагуль]] || 69 |- ! 4501 | [[Мукарам]] || 69 |- ! 4502 | [[Несипкан]] || 69 |- ! 4503 | [[Минаим]] || 69 |- ! 4504 | [[Нура]] || 69 |- ! 4505 | [[Нэйла]] || 69 |- ! 4506 | [[Кызтумас]] || 69 |- ! 4507 | [[Макиш]] || 69 |- ! 4508 | [[Қазиза]] || 69 |- ! 4509 | [[Зехра]] || 69 |- ! 4510 | [[Злыха]] || 69 |- ! 4511 | [[Кагаз]] || 69 |- ! 4512 | [[Жиенкул]] || 69 |- ! 4513 | [[Жанымкул]] || 69 |- ! 4514 | [[Зифа]] || 69 |- ! 4515 | [[Гульсия]] || 69 |- ! 4516 | [[Дилора]] || 69 |- ! 4517 | [[Балсекер]] || 69 |- ! 4518 | [[Гулзифа]] || 69 |- ! 4519 | [[Бибижар]] || 69 |- ! 4520 | [[Гулбакша]] || 69 |- ! 4521 | [[Балкадиша]] || 69 |- ! 4522 | [[Булбулхан]] || 69 |- ! 4523 | [[Бибінур]] || 69 |- ! 4524 | [[Бақытхан]] || 69 |- ! 4525 | [[Арзыгул]] || 69 |- ! 4526 | [[Ансара]] || 69 |- ! 4527 | [[Акшабак]] || 69 |- ! 4528 | [[Үкілай]] || 68 |- ! 4529 | [[Саракүл]] || 68 |- ! 4530 | [[Рашиля]] || 68 |- ! 4531 | [[Сарсен]] || 68 |- ! 4532 | [[Сархыт]] || 68 |- ! 4533 | [[Таттикуль]] || 68 |- ! 4534 | [[Сарахан]] || 68 |- ! 4535 | [[Нұрсипат]] || 68 |- ! 4536 | [[Нурсагила]] || 68 |- ! 4537 | [[Паузия]] || 68 |- ! 4538 | [[Наурызгул]] || 68 |- ! 4539 | [[Нурлыайым]] || 68 |- ! 4540 | [[Моншақ]] || 68 |- ! 4541 | [[Нурбикеш]] || 68 |- ! 4542 | [[Оразкан]] || 68 |- ! 4543 | [[Мактагуль]] || 68 |- ! 4544 | [[Мейзкул]] || 68 |- ! 4545 | [[Кульдар]] || 68 |- ! 4546 | [[Інжу Маржан]] || 68 |- ! 4547 | [[Какен]] || 68 |- ! 4548 | [[Ибаш]] || 68 |- ! 4549 | [[Катерина]] || 68 |- ! 4550 | [[Завра]] || 68 |- ! 4551 | [[Гуляра]] || 68 |- ! 4552 | [[Гульрайхан]] || 68 |- ! 4553 | [[Дінзухра]] || 68 |- ! 4554 | [[Жангылсын]] || 68 |- ! 4555 | [[Жана]] || 68 |- ! 4556 | [[Бадигуль]] || 68 |- ! 4557 | [[Бердигул]] || 68 |- ! 4558 | [[Аэлин]] || 68 |- ! 4559 | [[Атиргуль]] || 68 |- ! 4560 | [[Бұлғын]] || 68 |- ! 4561 | [[Бибізада]] || 68 |- ! 4562 | [[Балгул]] || 68 |- ! 4563 | [[Гулнази]] || 68 |- ! 4564 | [[Акбокен]] || 68 |- ! 4565 | [[Айкербез]] || 68 |- ! 4566 | [[Альсара]] || 68 |- ! 4567 | [[Алтыным]] || 68 |- ! 4568 | [[Акуштап]] || 68 |- ! 4569 | [[Айлу]] || 68 |- ! 4570 | [[Алмаз]] || 68 |- ! 4571 | [[Альпеш]] || 68 |- ! 4572 | [[Алшакуль]] || 68 |- ! 4573 | [[Айгайша]] || 68 |- ! 4574 | [[Улша]] || 67 |- ! 4575 | [[Унай]] || 67 |- ! 4576 | [[Уйтолган]] || 67 |- ! 4577 | [[Хилола]] || 67 |- ! 4578 | [[Сайлаукүл]] || 67 |- ! 4579 | [[Сұлуай]] || 67 |- ! 4580 | [[Разила]] || 67 |- ! 4581 | [[Таланды]] || 67 |- ! 4582 | [[Рыскельды]] || 67 |- ! 4583 | [[Сағым]] || 67 |- ! 4584 | [[Санимгул]] || 67 |- ! 4585 | [[Сейсекул]] || 67 |- ! 4586 | [[Раяана]] || 67 |- ! 4587 | [[Сәнімай]] || 67 |- ! 4588 | [[Радия]] || 67 |- ! 4589 | [[Санобар]] || 67 |- ! 4590 | [[Мирас]] || 67 |- ! 4591 | [[Минуар]] || 67 |- ! 4592 | [[Надя]] || 67 |- ! 4593 | [[Нәзия]] || 67 |- ! 4594 | [[Кулназия]] || 67 |- ! 4595 | [[Майнура]] || 67 |- ! 4596 | [[Кулдариха]] || 67 |- ! 4597 | [[Кульбайра]] || 67 |- ! 4598 | [[Лятипа]] || 67 |- ! 4599 | [[Мағира]] || 67 |- ! 4600 | [[Кульзабира]] || 67 |- ! 4601 | [[Индера]] || 67 |- ! 4602 | [[Жаукар]] || 67 |- ! 4603 | [[Жвек]] || 67 |- ! 4604 | [[Жумакиз]] || 67 |- ! 4605 | [[Гульмираш]] || 67 |- ! 4606 | [[Данегул]] || 67 |- ! 4607 | [[Жайсанкуль]] || 67 |- ! 4608 | [[Жазгуль]] || 67 |- ! 4609 | [[Гулжауһар]] || 67 |- ! 4610 | [[Балдаурен]] || 67 |- ! 4611 | [[Багытжамал]] || 67 |- ! 4612 | [[Бегайм]] || 67 |- ! 4613 | [[Ақзат]] || 67 |- ! 4614 | [[Акбал]] || 67 |- ! 4615 | [[Аругүл]] || 67 |- ! 4616 | [[Акилгек]] || 67 |- ! 4617 | [[Айдынай]] || 67 |- ! 4618 | [[Айкумус]] || 67 |- ! 4619 | [[Ақтұмар]] || 67 |- ! 4620 | [[Улмаш]] || 66 |- ! 4621 | [[Ырысгуль]] || 66 |- ! 4622 | [[Шамша]] || 66 |- ! 4623 | [[Ұлшат]] || 66 |- ! 4624 | [[Шаруан]] || 66 |- ! 4625 | [[Эльонора]] || 66 |- ! 4626 | [[Райша]] || 66 |- ! 4627 | [[Сәнімгүл]] || 66 |- ! 4628 | [[Таразы]] || 66 |- ! 4629 | [[Сарсенбиби]] || 66 |- ! 4630 | [[Сахиба]] || 66 |- ! 4631 | [[Тлеухор]] || 66 |- ! 4632 | [[Тотия]] || 66 |- ! 4633 | [[Сезым]] || 66 |- ! 4634 | [[Нэйля]] || 66 |- ! 4635 | [[Мохира]] || 66 |- ! 4636 | [[Палжан]] || 66 |- ! 4637 | [[Назеркем]] || 66 |- ! 4638 | [[Насира]] || 66 |- ! 4639 | [[Ляззят]] || 66 |- ! 4640 | [[Кумар]] || 66 |- ! 4641 | [[Кулчат]] || 66 |- ! 4642 | [[Жумакан]] || 66 |- ! 4643 | [[Кизат]] || 66 |- ! 4644 | [[Жуматай]] || 66 |- ! 4645 | [[Каратай]] || 66 |- ! 4646 | [[Жулдызхан]] || 66 |- ! 4647 | [[Кемелхан]] || 66 |- ! 4648 | [[Диора]] || 66 |- ! 4649 | [[Гулсун]] || 66 |- ! 4650 | [[Гульбагда]] || 66 |- ! 4651 | [[Жайлы]] || 66 |- ! 4652 | [[Гульжауар]] || 66 |- ! 4653 | [[Әлемгүл]] || 66 |- ! 4654 | [[Гулжауар]] || 66 |- ! 4655 | [[Гулзиба]] || 66 |- ! 4656 | [[Балгерим]] || 66 |- ! 4657 | [[Бияш]] || 66 |- ! 4658 | [[Булган]] || 66 |- ! 4659 | [[Гулмерей]] || 66 |- ! 4660 | [[Айтбуби]] || 66 |- ! 4661 | [[Айгирим]] || 66 |- ! 4662 | [[Адилья]] || 66 |- ! 4663 | [[Айшажан]] || 66 |- ! 4664 | [[Акан]] || 66 |- ! 4665 | [[Узилхан]] || 65 |- ! 4666 | [[Фердаус]] || 65 |- ! 4667 | [[Умутай]] || 65 |- ! 4668 | [[Шәмсия]] || 65 |- ! 4669 | [[Тураркуль]] || 65 |- ! 4670 | [[Саркит]] || 65 |- ! 4671 | [[Сафийя]] || 65 |- ! 4672 | [[Сартай]] || 65 |- ! 4673 | [[Сәнімкүл]] || 65 |- ! 4674 | [[Несбели]] || 65 |- ! 4675 | [[Перне]] || 65 |- ! 4676 | [[Мендиганым]] || 65 |- ! 4677 | [[Перезат]] || 65 |- ! 4678 | [[Патшайым]] || 65 |- ! 4679 | [[Меиркул]] || 65 |- ! 4680 | [[Курманбике]] || 65 |- ! 4681 | [[Қамила]] || 65 |- ! 4682 | [[Кульзига]] || 65 |- ! 4683 | [[Кульсагат]] || 65 |- ! 4684 | [[Қолқанат]] || 65 |- ! 4685 | [[Күнсулу]] || 65 |- ! 4686 | [[Күмісхан]] || 65 |- ! 4687 | [[Кияш]] || 65 |- ! 4688 | [[Камарсулу]] || 65 |- ! 4689 | [[Кенжеганым]] || 65 |- ! 4690 | [[Әдемау]] || 65 |- ! 4691 | [[Гүлшахар]] || 65 |- ! 4692 | [[Гүлмария]] || 65 |- ! 4693 | [[Гүлсайран]] || 65 |- ! 4694 | [[Гулсима]] || 65 |- ! 4695 | [[Дарьяна]] || 65 |- ! 4696 | [[Елнұра]] || 65 |- ! 4697 | [[Балбике]] || 65 |- ! 4698 | [[Бидаш]] || 65 |- ! 4699 | [[Гулданай]] || 65 |- ! 4700 | [[Аятхан]] || 65 |- ! 4701 | [[Аяри]] || 65 |- ! 4702 | [[Ақсұнқар]] || 65 |- ! 4703 | [[Ақжамал]] || 65 |- ! 4704 | [[Амангельды]] || 65 |- ! 4705 | [[Айнүр]] || 65 |- ! 4706 | [[Айсері]] || 65 |- ! 4707 | [[Аииша]] || 65 |- ! 4708 | [[Адилет]] || 65 |- ! 4709 | [[Хансұлу]] || 64 |- ! 4710 | [[Эльянора]] || 64 |- ! 4711 | [[Турсынбуби]] || 64 |- ! 4712 | [[Ширингуль]] || 64 |- ! 4713 | [[Эмира]] || 64 |- ! 4714 | [[Юлианна]] || 64 |- ! 4715 | [[Элиана]] || 64 |- ! 4716 | [[Равза]] || 64 |- ! 4717 | [[Севда]] || 64 |- ! 4718 | [[Рауфа]] || 64 |- ! 4719 | [[Союзхан]] || 64 |- ! 4720 | [[Саяла]] || 64 |- ! 4721 | [[Токтар]] || 64 |- ! 4722 | [[Сатен]] || 64 |- ! 4723 | [[Тея]] || 64 |- ! 4724 | [[Сагаткуль]] || 64 |- ! 4725 | [[Пәтима]] || 64 |- ! 4726 | [[Нескен]] || 64 |- ! 4727 | [[Кулатай]] || 64 |- ! 4728 | [[Ләйля]] || 64 |- ! 4729 | [[Кулнара]] || 64 |- ! 4730 | [[Мамык]] || 64 |- ! 4731 | [[Зулхумар]] || 64 |- ! 4732 | [[Жузим]] || 64 |- ! 4733 | [[Гулфира]] || 64 |- ! 4734 | [[Дилярам]] || 64 |- ! 4735 | [[Гульбан]] || 64 |- ! 4736 | [[Даметер]] || 64 |- ! 4737 | [[Жакан]] || 64 |- ! 4738 | [[Елнур]] || 64 |- ! 4739 | [[Гүлжәмила]] || 64 |- ! 4740 | [[Дамеле]] || 64 |- ! 4741 | [[Гүльназ]] || 64 |- ! 4742 | [[Гайникамал]] || 64 |- ! 4743 | [[Болдықыз]] || 64 |- ! 4744 | [[Гайный]] || 64 |- ! 4745 | [[Багия]] || 64 |- ! 4746 | [[Айсары]] || 64 |- ! 4747 | [[Айбуби]] || 64 |- ! 4748 | [[Асимгуль]] || 64 |- ! 4749 | [[Аппак]] || 64 |- ! 4750 | [[Айбөбек]] || 64 |- ! 4751 | [[Арияна]] || 64 |- ! 4752 | [[Шахар]] || 63 |- ! 4753 | [[Шынасыл]] || 63 |- ! 4754 | [[Улана]] || 63 |- ! 4755 | [[Факизат]] || 63 |- ! 4756 | [[Шамшагуль]] || 63 |- ! 4757 | [[Сапаргүл]] || 63 |- ! 4758 | [[Сагынкуль]] || 63 |- ! 4759 | [[Сәруар]] || 63 |- ! 4760 | [[Онайша]] || 63 |- ! 4761 | [[Нарина]] || 63 |- ! 4762 | [[Несипгуль]] || 63 |- ! 4763 | [[Кульбадан]] || 63 |- ! 4764 | [[Люда]] || 63 |- ! 4765 | [[Маралым]] || 63 |- ! 4766 | [[Жарқынгүл]] || 63 |- ! 4767 | [[Казкен]] || 63 |- ! 4768 | [[Зинахан]] || 63 |- ! 4769 | [[Колканат]] || 63 |- ! 4770 | [[Каукер]] || 63 |- ! 4771 | [[Зайкен]] || 63 |- ! 4772 | [[Збайда]] || 63 |- ! 4773 | [[Гульпан]] || 63 |- ! 4774 | [[Гульзакира]] || 63 |- ! 4775 | [[Джанна]] || 63 |- ! 4776 | [[Батихан]] || 63 |- ! 4777 | [[Бахатгул]] || 63 |- ! 4778 | [[Гулжаннат]] || 63 |- ! 4779 | [[Балханым]] || 63 |- ! 4780 | [[Бұлбұлхан]] || 63 |- ! 4781 | [[Бати]] || 63 |- ! 4782 | [[Ауескуль]] || 63 |- ! 4783 | [[Айтолхын]] || 63 |- ! 4784 | [[Айим]] || 63 |- ! 4785 | [[Алила]] || 63 |- ! 4786 | [[Адиба]] || 63 |- ! 4787 | [[Ұлзия]] || 62 |- ! 4788 | [[Эльанора]] || 62 |- ! 4789 | [[Шынаркүл]] || 62 |- ! 4790 | [[Шабнам]] || 62 |- ! 4791 | [[Туйме]] || 62 |- ! 4792 | [[Шеризат]] || 62 |- ! 4793 | [[Токтагул]] || 62 |- ! 4794 | [[Тасмин]] || 62 |- ! 4795 | [[Садия]] || 62 |- ! 4796 | [[Сония]] || 62 |- ! 4797 | [[Танзира]] || 62 |- ! 4798 | [[Толеужан]] || 62 |- ! 4799 | [[Напиза]] || 62 |- ! 4800 | [[Нэля]] || 62 |- ! 4801 | [[Кумусжан]] || 62 |- ! 4802 | [[Кулдарига]] || 62 |- ! 4803 | [[Кумыскан]] || 62 |- ! 4804 | [[Кызылкуль]] || 62 |- ! 4805 | [[Майко]] || 62 |- ! 4806 | [[Карилга]] || 62 |- ! 4807 | [[Кокеш]] || 62 |- ! 4808 | [[Жолтай]] || 62 |- ! 4809 | [[Калимат]] || 62 |- ! 4810 | [[Гульмайрам]] || 62 |- ! 4811 | [[Еркінгүл]] || 62 |- ! 4812 | [[Жангыл]] || 62 |- ! 4813 | [[Джазира]] || 62 |- ! 4814 | [[Жанилхан]] || 62 |- ! 4815 | [[Гульдер]] || 62 |- ! 4816 | [[Дайяна]] || 62 |- ! 4817 | [[Динакуль]] || 62 |- ! 4818 | [[Гулинур]] || 62 |- ! 4819 | [[Биханым]] || 62 |- ! 4820 | [[Гаухара]] || 62 |- ! 4821 | [[Балжанай]] || 62 |- ! 4822 | [[Ақжанат]] || 62 |- ! 4823 | [[Ақжайнақ]] || 62 |- ! 4824 | [[Ақгул]] || 62 |- ! 4825 | [[Азэль]] || 62 |- ! 4826 | [[Акыш]] || 62 |- ! 4827 | [[Хамар]] || 61 |- ! 4828 | [[Умуткуль]] || 61 |- ! 4829 | [[Шарипжамал]] || 61 |- ! 4830 | [[Ұлбану]] || 61 |- ! 4831 | [[Хасият]] || 61 |- ! 4832 | [[Шамшагул]] || 61 |- ! 4833 | [[Фариха]] || 61 |- ! 4834 | [[Руана]] || 61 |- ! 4835 | [[Толеш]] || 61 |- ! 4836 | [[Саулетхан]] || 61 |- ! 4837 | [[Рамия]] || 61 |- ! 4838 | [[Таңсу]] || 61 |- ! 4839 | [[Сакиш]] || 61 |- ! 4840 | [[Розагуль]] || 61 |- ! 4841 | [[Сәлсәбил]] || 61 |- ! 4842 | [[Рубина]] || 61 |- ! 4843 | [[Нұрбота]] || 61 |- ! 4844 | [[Мергүл]] || 61 |- ! 4845 | [[Наурызгуль]] || 61 |- ! 4846 | [[Найра]] || 61 |- ! 4847 | [[Мелиса]] || 61 |- ! 4848 | [[Перизад]] || 61 |- ! 4849 | [[Нурхия]] || 61 |- ! 4850 | [[Онайхан]] || 61 |- ! 4851 | [[Мирагул]] || 61 |- ! 4852 | [[Нурби]] || 61 |- ! 4853 | [[Нажия]] || 61 |- ! 4854 | [[Нуржибек]] || 61 |- ! 4855 | [[Кулдары]] || 61 |- ! 4856 | [[Кунимжан]] || 61 |- ! 4857 | [[Кумыскуль]] || 61 |- ! 4858 | [[Кульжиан]] || 61 |- ! 4859 | [[Жаудір]] || 61 |- ! 4860 | [[Гульсагат]] || 61 |- ! 4861 | [[Гулсанат]] || 61 |- ! 4862 | [[Елерке]] || 61 |- ! 4863 | [[Данакуль]] || 61 |- ! 4864 | [[Гульнира]] || 61 |- ! 4865 | [[Динура]] || 61 |- ! 4866 | [[Дәмежан]] || 61 |- ! 4867 | [[Джумакул]] || 61 |- ! 4868 | [[Гульмай]] || 61 |- ! 4869 | [[Динагүл]] || 61 |- ! 4870 | [[Гульпаршин]] || 61 |- ! 4871 | [[Жанұя]] || 61 |- ! 4872 | [[Ахан]] || 61 |- ! 4873 | [[Ғайникамал]] || 61 |- ! 4874 | [[Гита]] || 61 |- ! 4875 | [[Бүрлен]] || 61 |- ! 4876 | [[Бейбіткүл]] || 61 |- ! 4877 | [[Бибипатима]] || 61 |- ! 4878 | [[Аниша]] || 61 |- ! 4879 | [[Айпери]] || 61 |- ! 4880 | [[Ансаганым]] || 61 |- ! 4881 | [[Аикерим]] || 61 |- ! 4882 | [[Айманай]] || 61 |- ! 4883 | [[Арайжан]] || 61 |- ! 4884 | [[Аиса]] || 61 |- ! 4885 | [[Айли]] || 61 |- ! 4886 | [[Анаис]] || 61 |- ! 4887 | [[Айбопе]] || 61 |- ! 4888 | [[Улшат]] || 60 |- ! 4889 | [[Чулпан]] || 60 |- ! 4890 | [[Тулеш]] || 60 |- ! 4891 | [[Разипа]] || 60 |- ! 4892 | [[Райхангул]] || 60 |- ! 4893 | [[Тансу]] || 60 |- ! 4894 | [[Саулем]] || 60 |- ! 4895 | [[Сункар]] || 60 |- ! 4896 | [[Сарагүл]] || 60 |- ! 4897 | [[Сәбинұр]] || 60 |- ! 4898 | [[Тания]] || 60 |- ! 4899 | [[Наркиз]] || 60 |- ! 4900 | [[Кульбайрам]] || 60 |- ! 4901 | [[Кулмарам]] || 60 |- ! 4902 | [[Кыз-Жибек]] || 60 |- ! 4903 | [[Махсат]] || 60 |- ! 4904 | [[Лаила]] || 60 |- ! 4905 | [[Күнсәуле]] || 60 |- ! 4906 | [[Матлуба]] || 60 |- ! 4907 | [[Майкул]] || 60 |- ! 4908 | [[Ләйлі]] || 60 |- ! 4909 | [[Мантай]] || 60 |- ! 4910 | [[Кулбагира]] || 60 |- ! 4911 | [[Қанзада]] || 60 |- ! 4912 | [[Ману]] || 60 |- ! 4913 | [[Зафира]] || 60 |- ! 4914 | [[Жузимкул]] || 60 |- ! 4915 | [[Завреш]] || 60 |- ! 4916 | [[Дуйсекуль]] || 60 |- ! 4917 | [[Есенбике]] || 60 |- ! 4918 | [[Әльфия]] || 60 |- ! 4919 | [[Гульнат]] || 60 |- ! 4920 | [[Әсема]] || 60 |- ! 4921 | [[Гульдан]] || 60 |- ! 4922 | [[Жайнара]] || 60 |- ! 4923 | [[Гульфайраз]] || 60 |- ! 4924 | [[Бақыткул]] || 60 |- ! 4925 | [[Бубек]] || 60 |- ! 4926 | [[Бекзия]] || 60 |- ! 4927 | [[Бахты]] || 60 |- ! 4928 | [[Бақжанар]] || 60 |- ! 4929 | [[Аслай]] || 60 |- ! 4930 | [[Байрамгул]] || 60 |- ! 4931 | [[Гулзейнет]] || 60 |- ! 4932 | [[Алтынарай]] || 60 |- ! 4933 | [[Айбегім]] || 60 |- ! 4934 | [[Арайым]] || 60 |- ! 4935 | [[Арзигул]] || 60 |- ! 4936 | [[Анжелла]] || 60 |- ! 4937 | [[Анира]] || 60 |- ! 4938 | [[Турмеш]] || 59 |- ! 4939 | [[Умет]] || 59 |- ! 4940 | [[Турлыхан]] || 59 |- ! 4941 | [[Шолпанкуль]] || 59 |- ! 4942 | [[Сангуль]] || 59 |- ! 4943 | [[Таннур]] || 59 |- ! 4944 | [[Рисгул]] || 59 |- ! 4945 | [[Ромина]] || 59 |- ! 4946 | [[Разихан]] || 59 |- ! 4947 | [[Рауаш]] || 59 |- ! 4948 | [[Тилеухан]] || 59 |- ! 4949 | [[Нұрерке]] || 59 |- ! 4950 | [[Мейремхан]] || 59 |- ! 4951 | [[Кульдрайхан]] || 59 |- ! 4952 | [[Курлан]] || 59 |- ! 4953 | [[Кунзия]] || 59 |- ! 4954 | [[Кульдархан]] || 59 |- ! 4955 | [[Зияхан]] || 59 |- ! 4956 | [[Зейнур]] || 59 |- ! 4957 | [[Канымзия]] || 59 |- ! 4958 | [[Жұпаргүл]] || 59 |- ! 4959 | [[Кермекас]] || 59 |- ! 4960 | [[Еркетан]] || 59 |- ! 4961 | [[Жанылша]] || 59 |- ! 4962 | [[Дарима]] || 59 |- ! 4963 | [[Дариякуль]] || 59 |- ! 4964 | [[Гүлсімай]] || 59 |- ! 4965 | [[Гүлбар]] || 59 |- ! 4966 | [[Гулшехра]] || 59 |- ! 4967 | [[Гүлбаһрам]] || 59 |- ! 4968 | [[Жаннагуль]] || 59 |- ! 4969 | [[Гульшан]] || 59 |- ! 4970 | [[Гүльмира]] || 59 |- ! 4971 | [[Гулсан]] || 59 |- ! 4972 | [[Гульбазар]] || 59 |- ! 4973 | [[Бобек]] || 59 |- ! 4974 | [[Гузяль]] || 59 |- ! 4975 | [[Гаусар]] || 59 |- ! 4976 | [[Гулбаран]] || 59 |- ! 4977 | [[Гулдан]] || 59 |- ! 4978 | [[Балажан]] || 59 |- ! 4979 | [[Бакен]] || 59 |- ! 4980 | [[Ақкөркем]] || 59 |- ! 4981 | [[Ақжелен]] || 59 |- ! 4982 | [[Айткайша]] || 59 |- ! 4983 | [[Акару]] || 59 |- ! 4984 | [[Аксымбат]] || 59 |- ! 4985 | [[Аққанат]] || 59 |- ! 4986 | [[Ақбөкен]] || 59 |- ! 4987 | [[Аңсарым]] || 59 |- ! 4988 | [[Шамшинур]] || 58 |- ! 4989 | [[Уримхан]] || 58 |- ! 4990 | [[Шаригуль]] || 58 |- ! 4991 | [[Ұлжанай]] || 58 |- ! 4992 | [[Улия]] || 58 |- ! 4993 | [[Ұлзат]] || 58 |- ! 4994 | [[Ханзира]] || 58 |- ! 4995 | [[Урбигул]] || 58 |- ! 4996 | [[Хабира]] || 58 |- ! 4997 | [[Тажи]] || 58 |- ! 4998 | [[Тилек]] || 58 |- ! 4999 | [[Рста]] || 58 |- ! 5000 | [[Тойған]] || 58 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] licdo0v5x74mzcmu7uo10iezfdtij5s 3579518 3579512 2026-04-09T09:06:57Z Kaiyr 3134 3579518 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 93,7% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Аружан]] || 73 469 |- ! 2 | [[Динара]] || 59 818 |- ! 3 | [[Мадина]] || 59 369 |- ! 4 | [[Айгуль]] || 57 850 |- ! 5 | [[Айзере]] || 56 770 |- ! 6 | [[Айдана]] || 55 029 |- ! 7 | [[Алия]] || 54 921 |- ! 8 | [[Жанар]] || 52 050 |- ! 9 | [[Айша]] || 49 944 |- ! 10 | [[Айару]] || 49 670 |- ! 11 | [[Айнур]] || 49 171 |- ! 12 | [[Айгерим]] || 46 484 |- ! 13 | [[Айжан]] || 45 543 |- ! 14 | [[Аяулым]] || 45 427 |- ! 15 | [[Салтанат]] || 45 080 |- ! 16 | [[Сауле]] || 43 443 |- ! 17 | [[Арайлым]] || 42 917 |- ! 18 | [[Гульмира]] || 42 249 |- ! 19 | [[Амина]] || 41 644 |- ! 20 | [[Диана]] || 40 535 |- ! 21 | [[Кәусар]] || 39 658 |- ! 22 | [[Асель]] || 39 517 |- ! 23 | [[Жансая]] || 37 925 |- ! 24 | [[Роза]] || 35 714 |- ! 25 | [[Меруерт]] || 33 652 |- ! 26 | [[Раяна]] || 33 088 |- ! 27 | [[Назерке]] || 32 825 |- ! 28 | [[Айым]] || 31 816 |- ! 29 | [[Гаухар]] || 31 697 |- ! 30 | [[Інжу]] || 31 010 |- ! 31 | [[Эльмира]] || 30 528 |- ! 32 | [[Шолпан]] || 30 359 |- ! 33 | [[Медина]] || 30 281 |- ! 34 | [[Маржан]] || 30 097 |- ! 35 | [[Аида]] || 29 920 |- ! 36 | [[Алтынай]] || 29 660 |- ! 37 | [[Гульнара]] || 29 098 |- ! 38 | [[Дана]] || 28 835 |- ! 39 | [[Раушан]] || 26 447 |- ! 40 | [[Айлин]] || 26 330 |- ! 41 | [[Аяжан]] || 25 963 |- ! 42 | [[Аяла]] || 25 590 |- ! 43 | [[Мөлдір]] || 25 293 |- ! 44 | [[Алина]] || 24 873 |- ! 45 | [[Асем]] || 24 824 |- ! 46 | [[Гульнар]] || 24 748 |- ! 47 | [[Анар]] || 24 723 |- ! 48 | [[Ақерке]] || 24 558 |- ! 49 | [[Индира]] || 24 134 |- ! 50 | [[Жанерке]] || 24 014 |- ! 51 | [[Жанна]] || 23 517 |- ! 52 | [[Нұрай]] || 23 382 |- ! 53 | [[Лаура]] || 23 269 |- ! 54 | [[Акмарал]] || 23 112 |- ! 55 | [[Зарина]] || 22 930 |- ! 56 | [[Сабина]] || 22 840 |- ! 57 | [[Айман]] || 22 803 |- ! 58 | [[Жазира]] || 22 708 |- ! 59 | [[Сымбат]] || 22 603 |- ! 60 | [[Айгерім]] || 22 567 |- ! 61 | [[Карлыгаш]] || 22 215 |- ! 62 | [[Дина]] || 21 962 |- ! 63 | [[Томирис]] || 21 852 |- ! 64 | [[Камила]] || 21 679 |- ! 65 | [[Аяна]] || 21 053 |- ! 66 | [[Назым]] || 20 682 |- ! 67 | [[Галия]] || 20 622 |- ! 68 | [[Баян]] || 20 533 |- ! 69 | [[Майра]] || 20 220 |- ! 70 | [[Іңкәр]] || 19 984 |- ! 71 | [[Жанат]] || 19 888 |- ! 72 | [[Әмина]] || 19 662 |- ! 73 | [[Дильназ]] || 19 599 |- ! 74 | [[Жадыра]] || 18 711 |- ! 75 | [[Асия]] || 18 603 |- ! 76 | [[Малика]] || 18 488 |- ! 77 | [[Әсел]] || 18 450 |- ! 78 | [[Анель]] || 18 296 |- ! 79 | [[Нургуль]] || 18 205 |- ! 80 | [[Ақбота]] || 18 014 |- ! 81 | [[Айсулу]] || 17 413 |- ! 82 | [[Перизат]] || 17 392 |- ! 83 | [[Фатима]] || 17 360 |- ! 84 | [[Райхан]] || 17 336 |- ! 85 | [[Адина]] || 17 220 |- ! 86 | [[Гульжан]] || 16 926 |- ! 87 | [[Алуа]] || 16 819 |- ! 88 | [[Ажар]] || 16 800 |- ! 89 | [[Альбина]] || 16 662 |- ! 90 | [[Мерей]] || 16 537 |- ! 91 | [[Назира]] || 16 252 |- ! 92 | [[Асылым]] || 16 061 |- ! 93 | [[Дария]] || 15 932 |- ! 94 | [[Светлана]] || 15 635 |- ! 95 | [[Шынар]] || 15 581 |- ! 96 | [[Самал]] || 15 510 |- ! 97 | [[Сезім]] || 15 018 |- ! 98 | [[Алмагуль]] || 14 989 |- ! 99 | [[Адия]] || 14 926 |- ! 100 | [[Зере]] || 14 878 |- ! 101 | [[Балжан]] || 14 848 |- ! 102 | [[Лаззат]] || 14 626 |- ! 103 | [[Жулдыз]] || 14 518 |- ! 104 | [[Мария]] || 14 023 |- ! 105 | [[Айнұр]] || 13 982 |- ! 106 | [[Айкөркем]] || 13 683 |- ! 107 | [[Молдир]] || 13 667 |- ! 108 | [[Жания]] || 13 622 |- ! 109 | [[Сара]] || 13 329 |- ! 110 | [[Еркежан]] || 13 304 |- ! 111 | [[Фариза]] || 13 292 |- ! 112 | [[Айгул]] || 13 263 |- ! 113 | [[Жасмин]] || 13 234 |- ! 114 | [[Әсем]] || 13 219 |- ! 115 | [[Ақнұр]] || 13 157 |- ! 116 | [[Жанель]] || 13 082 |- ! 117 | [[Куралай]] || 13 080 |- ! 118 | [[Ақниет]] || 13 078 |- ! 119 | [[Еркеназ]] || 13 011 |- ! 120 | [[Мариям]] || 12 981 |- ! 121 | [[Азиза]] || 12 619 |- ! 122 | [[Ляззат]] || 12 408 |- ! 123 | [[Бибигуль]] || 12 268 |- ! 124 | [[Фарида]] || 12 211 |- ! 125 | [[Қарақат]] || 12 088 |- ! 126 | [[Сания]] || 11 941 |- ! 127 | [[Сандугаш]] || 11 935 |- ! 128 | [[Айзада]] || 11 831 |- ! 129 | [[Айсана]] || 11 696 |- ! 130 | [[Ботагоз]] || 11 587 |- ! 131 | [[Балауса]] || 11 519 |- ! 132 | [[Арай]] || 11 462 |- ! 133 | [[Венера]] || 11 191 |- ! 134 | [[Даяна]] || 11 165 |- ! 135 | [[Алтын]] || 11 084 |- ! 136 | [[Әйгерім]] || 10 989 |- ! 137 | [[Жұлдыз]] || 10 828 |- ! 138 | [[Карина]] || 10 820 |- ! 139 | [[Көркем]] || 10 767 |- ! 140 | [[Айнагуль]] || 10 747 |- ! 141 | [[Балнұр]] || 10 610 |- ! 142 | [[Ақмарал]] || 10 588 |- ! 143 | [[Айғаным]] || 10 542 |- ! 144 | [[Гульнур]] || 10 525 |- ! 145 | [[Альмира]] || 10 464 |- ! 146 | [[Гульназ]] || 10 265 |- ! 147 | [[Алма]] || 10 195 |- ! 148 | [[Аиша]] || 10 184 |- ! 149 | [[Айсұлу]] || 9 959 |- ! 150 | [[Әлия]] || 9 900 |- ! 151 | [[Зауре]] || 9 869 |- ! 152 | [[Назгуль]] || 9 826 |- ! 153 | [[Гулмира]] || 9 713 |- ! 154 | [[Куляш]] || 9 613 |- ! 155 | [[Әдемі]] || 9 550 |- ! 156 | [[Алима]] || 9 537 |- ! 157 | [[Бакыт]] || 9 529 |- ! 158 | [[Марал]] || 9 422 |- ! 159 | [[Нуржамал]] || 9 415 |- ! 160 | [[Аянат]] || 9 339 |- ! 161 | [[Диляра]] || 9 310 |- ! 162 | [[Эльвира]] || 9 273 |- ! 163 | [[Аруна]] || 9 212 |- ! 164 | [[Камшат]] || 9 201 |- ! 165 | [[Мәдина]] || 9 187 |- ! 166 | [[Шұғыла]] || 9 168 |- ! 167 | [[Ұлжан]] || 9 014 |- ! 168 | [[Макпал]] || 9 014 |- ! 169 | [[Клара]] || 9 005 |- ! 170 | [[Сафия]] || 8 949 |- ! 171 | [[Амира]] || 8 656 |- ! 172 | [[Махаббат]] || 8 570 |- ! 173 | [[Нагима]] || 8 566 |- ! 174 | [[Жібек]] || 8 548 |- ! 175 | [[Асемгуль]] || 8 504 |- ! 176 | [[Зауреш]] || 8 500 |- ! 177 | [[Гүлназ]] || 8 475 |- ! 178 | [[Инабат]] || 8 430 |- ! 179 | [[Гулжан]] || 8 373 |- ! 180 | [[Гүлнұр]] || 8 244 |- ! 181 | [[Нурсулу]] || 8 240 |- ! 182 | [[Айнаш]] || 8 018 |- ! 183 | [[Каусар]] || 7 920 |- ! 184 | [[Жибек]] || 7 856 |- ! 185 | [[Асылай]] || 7 852 |- ! 186 | [[Ардак]] || 7 685 |- ! 187 | [[Замира]] || 7 684 |- ! 188 | [[Акерке]] || 7 678 |- ! 189 | [[Кымбат]] || 7 450 |- ! 190 | [[Нургул]] || 7 426 |- ! 191 | [[Тоғжан]] || 7 376 |- ! 192 | [[Анара]] || 7 356 |- ! 193 | [[Айгүл]] || 7 337 |- ! 194 | [[Айнура]] || 7 332 |- ! 195 | [[Гүлім]] || 7 290 |- ! 196 | [[Гулнар]] || 7 258 |- ! 197 | [[Хадиша]] || 7 229 |- ! 198 | [[Ұлдана]] || 7 187 |- ! 199 | [[Акбота]] || 7 179 |- ! 200 | [[Улжан]] || 7 056 |- ! 201 | [[Құралай]] || 6 990 |- ! 202 | [[Гауһар]] || 6 937 |- ! 203 | [[Гулнур]] || 6 902 |- ! 204 | [[Нұрайым]] || 6 898 |- ! 205 | [[Жаннұр]] || 6 785 |- ! 206 | [[Альфия]] || 6 727 |- ! 207 | [[Асел]] || 6 703 |- ! 208 | [[Аделя]] || 6 663 |- ! 209 | [[Толкын]] || 6 559 |- ! 210 | [[Гүлдана]] || 6 543 |- ! 211 | [[Толғанай]] || 6 506 |- ! 212 | [[Дамира]] || 6 500 |- ! 213 | [[Зейнеп]] || 6 493 |- ! 214 | [[Салима]] || 6 472 |- ! 215 | [[Нұргүл]] || 6 457 |- ! 216 | [[Кәусәр]] || 6 453 |- ! 217 | [[Гүлсезім]] || 6 431 |- ! 218 | [[Дарига]] || 6 418 |- ! 219 | [[Дарина]] || 6 400 |- ! 220 | [[Ясмина]] || 6 199 |- ! 221 | [[Айлана]] || 6 125 |- ! 222 | [[Милана]] || 6 098 |- ! 223 | [[Гульшат]] || 6 083 |- ! 224 | [[Улбосын]] || 6 049 |- ! 225 | [[Сая]] || 5 926 |- ! 226 | [[Тамара]] || 5 919 |- ! 227 | [[Бахыт]] || 5 913 |- ! 228 | [[Ясмин]] || 5 906 |- ! 229 | [[София]] || 5 878 |- ! 230 | [[Еңлік]] || 5 832 |- ! 231 | [[Наргиз]] || 5 818 |- ! 232 | [[Рая]] || 5 811 |- ! 233 | [[Жамила]] || 5 709 |- ! 234 | [[Сабира]] || 5 698 |- ! 235 | [[Зухра]] || 5 665 |- ! 236 | [[Алмагул]] || 5 665 |- ! 237 | [[Адель]] || 5 661 |- ! 238 | [[Қарлығаш]] || 5 605 |- ! 239 | [[Татьяна]] || 5 552 |- ! 240 | [[Наргиза]] || 5 465 |- ! 241 | [[Марина]] || 5 457 |- ! 242 | [[Ханшайым]] || 5 432 |- ! 243 | [[Багила]] || 5 427 |- ! 244 | [[Мереке]] || 5 398 |- ! 245 | [[Айя]] || 5 383 |- ! 246 | [[Зульфия]] || 5 377 |- ! 247 | [[Гулназ]] || 5 376 |- ! 248 | [[Саида]] || 5 363 |- ! 249 | [[Лейла]] || 5 362 |- ! 250 | [[Гульдана]] || 5 355 |- ! 251 | [[Сандуғаш]] || 5 335 |- ! 252 | [[Каламкас]] || 5 335 |- ! 253 | [[Галина]] || 5 279 |- ! 254 | [[Анеля]] || 5 188 |- ! 255 | [[Гульзира]] || 5 166 |- ! 256 | [[Ботакоз]] || 5 113 |- ! 257 | [[Гулдана]] || 5 084 |- ! 258 | [[Талшын]] || 4 947 |- ! 259 | [[Жанайым]] || 4 937 |- ! 260 | [[Жадра]] || 4 906 |- ! 261 | [[Айсезім]] || 4 899 |- ! 262 | [[Рабига]] || 4 892 |- ! 263 | [[Қымбат]] || 4 868 |- ! 264 | [[Елена]] || 4 830 |- ! 265 | [[Нурай]] || 4 817 |- ! 266 | [[Наталья]] || 4 808 |- ! 267 | [[Камилла]] || 4 761 |- ! 268 | [[Анастасия]] || 4 761 |- ! 269 | [[Мира]] || 4 751 |- ! 270 | [[Таңшолпан]] || 4 738 |- ! 271 | [[Айзат]] || 4 727 |- ! 272 | [[Гульсара]] || 4 715 |- ! 273 | [[Гулбану]] || 4 713 |- ! 274 | [[Рахима]] || 4 712 |- ! 275 | [[Нұрсая]] || 4 710 |- ! 276 | [[Көзайым]] || 4 690 |- ! 277 | [[Гулим]] || 4 682 |- ! 278 | [[Жайна]] || 4 662 |- ! 279 | [[Райана]] || 4 654 |- ! 280 | [[Жаныл]] || 4 599 |- ! 281 | [[Гулшат]] || 4 594 |- ! 282 | [[Ләззат]] || 4 581 |- ! 283 | [[Дания]] || 4 581 |- ! 284 | [[Айназ]] || 4 577 |- ! 285 | [[Батима]] || 4 567 |- ! 286 | [[Асылзат]] || 4 499 |- ! 287 | [[Жанара]] || 4 492 |- ! 288 | [[Жамиля]] || 4 482 |- ! 289 | [[Гүлмира]] || 4 476 |- ! 290 | [[Жұлдызай]] || 4 463 |- ! 291 | [[Рамина]] || 4 447 |- ! 292 | [[Мақпал]] || 4 440 |- ! 293 | [[Маншук]] || 4 399 |- ! 294 | [[Самира]] || 4 393 |- ! 295 | [[Ару]] || 4 379 |- ! 296 | [[Гульбану]] || 4 360 |- ! 297 | [[Назгүл]] || 4 355 |- ! 298 | [[Жамал]] || 4 325 |- ! 299 | [[Ясина]] || 4 324 |- ! 300 | [[Разия]] || 4 317 |- ! 301 | [[Дариға]] || 4 308 |- ! 302 | [[Акнур]] || 4 259 |- ! 303 | [[Айжамал]] || 4 254 |- ! 304 | [[Мейрамгуль]] || 4 220 |- ! 305 | [[Бакытгуль]] || 4 191 |- ! 306 | [[Дарья]] || 4 182 |- ! 307 | [[Қазына]] || 4 168 |- ! 308 | [[Айслу]] || 4 124 |- ! 309 | [[Раиса]] || 4 103 |- ! 310 | [[Кунсулу]] || 4 098 |- ! 311 | [[Айсара]] || 4 078 |- ! 312 | [[Бану]] || 4 074 |- ! 313 | [[Гүлжан]] || 4 041 |- ! 314 | [[Рауза]] || 4 030 |- ! 315 | [[Марьям]] || 4 009 |- ! 316 | [[Инкар]] || 3 991 |- ! 317 | [[Айнара]] || 3 958 |- ! 318 | [[Виктория]] || 3 949 |- ! 319 | [[Жасмина]] || 3 933 |- ! 320 | [[Гулнара]] || 3 920 |- ! 321 | [[Асыл]] || 3 908 |- ! 322 | [[Ирина]] || 3 906 |- ! 323 | [[Лязат]] || 3 896 |- ! 324 | [[Гульзада]] || 3 887 |- ! 325 | [[Феруза]] || 3 878 |- ! 326 | [[Балым]] || 3 843 |- ! 327 | [[Гульзат]] || 3 842 |- ! 328 | [[Ольга]] || 3 826 |- ! 329 | [[Бибигул]] || 3 824 |- ! 330 | [[Әсия]] || 3 808 |- ! 331 | [[Екатерина]] || 3 798 |- ! 332 | [[Даметкен]] || 3 778 |- ! 333 | [[Нурия]] || 3 743 |- ! 334 | [[Үміт]] || 3 730 |- ! 335 | [[Гулзира]] || 3 719 |- ! 336 | [[Жанел]] || 3 674 |- ! 337 | [[Зоя]] || 3 661 |- ! 338 | [[Арина]] || 3 649 |- ! 339 | [[Гульжанат]] || 3 641 |- ! 340 | [[Жанаргуль]] || 3 618 |- ! 341 | [[Ерке]] || 3 580 |- ! 342 | [[Айна]] || 3 568 |- ! 343 | [[Айнагул]] || 3 550 |- ! 344 | [[Ботакөз]] || 3 538 |- ! 345 | [[Анаргуль]] || 3 496 |- ! 346 | [[Гулсим]] || 3 492 |- ! 347 | [[Надежда]] || 3 487 |- ! 348 | [[Айбибі]] || 3 473 |- ! 349 | [[Ақмаржан]] || 3 454 |- ! 350 | [[Ұлбосын]] || 3 437 |- ! 351 | [[Умит]] || 3 416 |- ! 352 | [[Газиза]] || 3 398 |- ! 353 | [[Мейірім]] || 3 360 |- ! 354 | [[Бибінұр]] || 3 356 |- ! 355 | [[Валентина]] || 3 356 |- ! 356 | [[Балнур]] || 3 355 |- ! 357 | [[Ардақ]] || 3 338 |- ! 358 | [[Лиза]] || 3 334 |- ! 359 | [[Марзия]] || 3 319 |- ! 360 | [[Анна]] || 3 318 |- ! 361 | [[Муслима]] || 3 317 |- ! 362 | [[Аделина]] || 3 271 |- ! 363 | [[Дариха]] || 3 252 |- ! 364 | [[Ляйля]] || 3 239 |- ! 365 | [[Ұлпан]] || 3 232 |- ! 366 | [[Назгул]] || 3 222 |- ! 367 | [[Света]] || 3 216 |- ! 368 | [[Жаннат]] || 3 197 |- ! 369 | [[Асылжан]] || 3 191 |- ! 370 | [[Айсауле]] || 3 173 |- ! 371 | [[Гулсара]] || 3 099 |- ! 372 | [[Әнел]] || 3 097 |- ! 373 | [[Әсемай]] || 3 096 |- ! 374 | [[Улмекен]] || 3 089 |- ! 375 | [[Нурила]] || 3 067 |- ! 376 | [[Ақжан]] || 3 066 |- ! 377 | [[Аруназ]] || 3 052 |- ! 378 | [[Жансұлу]] || 3 050 |- ! 379 | [[Калима]] || 3 033 |- ! 380 | [[Алтыншаш]] || 3 005 |- ! 381 | [[Жансулу]] || 2 994 |- ! 382 | [[Гүлзат]] || 2 989 |- ! 383 | [[Ақтоты]] || 2 987 |- ! 384 | [[Нұрсезім]] || 2 979 |- ! 385 | [[Айганым]] || 2 975 |- ! 386 | [[Сәуле]] || 2 968 |- ! 387 | [[Людмила]] || 2 955 |- ! 388 | [[Кулаш]] || 2 946 |- ! 389 | [[Гулжанат]] || 2 945 |- ! 390 | [[Жанылсын]] || 2 941 |- ! 391 | [[Айжұлдыз]] || 2 933 |- ! 392 | [[Айшабибі]] || 2 927 |- ! 393 | [[Ақбаян]] || 2 921 |- ! 394 | [[Несібелі]] || 2 917 |- ! 395 | [[Кундыз]] || 2 897 |- ! 396 | [[Аягөз]] || 2 892 |- ! 397 | [[Айтолқын]] || 2 876 |- ! 398 | [[Жумагуль]] || 2 862 |- ! 399 | [[Аягоз]] || 2 845 |- ! 400 | [[Гульсим]] || 2 842 |- ! 401 | [[Аймира]] || 2 820 |- ! 402 | [[Риза]] || 2 813 |- ! 403 | [[Асима]] || 2 811 |- ! 404 | [[Камиля]] || 2 806 |- ! 405 | [[Нұрсұлу]] || 2 798 |- ! 406 | [[Мәриям]] || 2 774 |- ! 407 | [[Тамирис]] || 2 773 |- ! 408 | [[Ботагөз]] || 2 772 |- ! 409 | [[Жулдызай]] || 2 747 |- ! 410 | [[Нұрдана]] || 2 731 |- ! 411 | [[Дамели]] || 2 725 |- ! 412 | [[Ғазиза]] || 2 725 |- ! 413 | [[Калия]] || 2 717 |- ! 414 | [[Бибинур]] || 2 717 |- ! 415 | [[Адема]] || 2 709 |- ! 416 | [[Багдат]] || 2 689 |- ! 417 | [[Ғалия]] || 2 688 |- ! 418 | [[Райяна]] || 2 683 |- ! 419 | [[Айханым]] || 2 677 |- ! 420 | [[Гулзада]] || 2 668 |- ! 421 | [[Майя]] || 2 666 |- ! 422 | [[Айбике]] || 2 660 |- ! 423 | [[Дидар]] || 2 652 |- ! 424 | [[Толганай]] || 2 651 |- ! 425 | [[Аниса]] || 2 645 |- ! 426 | [[Мейрамкуль]] || 2 643 |- ! 427 | [[Инжу]] || 2 639 |- ! 428 | [[Лазат]] || 2 630 |- ! 429 | [[Рысты]] || 2 626 |- ! 430 | [[Құндыз]] || 2 618 |- ! 431 | [[Адиля]] || 2 604 |- ! 432 | [[Несибели]] || 2 591 |- ! 433 | [[Кенжегуль]] || 2 590 |- ! 434 | [[Шырын]] || 2 586 |- ! 435 | [[Айерке]] || 2 573 |- ! 436 | [[Гульден]] || 2 564 |- ! 437 | [[Гулзат]] || 2 564 |- ! 438 | [[Мейрамкул]] || 2 555 |- ! 439 | [[Лайла]] || 2 548 |- ! 440 | [[Рыскуль]] || 2 539 |- ! 441 | [[Тогжан]] || 2 537 |- ! 442 | [[Ақтолқын]] || 2 530 |- ! 443 | [[Ақжарқын]] || 2 525 |- ! 444 | [[Юлия]] || 2 499 |- ! 445 | [[Ұлжалғас]] || 2 497 |- ! 446 | [[Актоты]] || 2 494 |- ! 447 | [[Жумагул]] || 2 486 |- ! 448 | [[Кадиша]] || 2 472 |- ! 449 | [[Карима]] || 2 471 |- ! 450 | [[Айдай]] || 2 462 |- ! 451 | [[Гульбаршин]] || 2 452 |- ! 452 | [[Карашаш]] || 2 440 |- ! 453 | [[Рита]] || 2 424 |- ! 454 | [[Зина]] || 2 419 |- ! 455 | [[Замзагуль]] || 2 417 |- ! 456 | [[Александра]] || 2 415 |- ! 457 | [[Жанбота]] || 2 411 |- ! 458 | [[Жулдуз]] || 2 406 |- ! 459 | [[Райгуль]] || 2 405 |- ! 460 | [[Улжалгас]] || 2 379 |- ! 461 | [[Райса]] || 2 354 |- ! 462 | [[Лариса]] || 2 342 |- ! 463 | [[Ангелина]] || 2 339 |- ! 464 | [[Нұрила]] || 2 334 |- ! 465 | [[Азалия]] || 2 334 |- ! 466 | [[Данара]] || 2 331 |- ! 467 | [[Нұрайлым]] || 2 327 |- ! 468 | [[Бахытгуль]] || 2 304 |- ! 469 | [[Любовь]] || 2 303 |- ! 470 | [[Актолкын]] || 2 303 |- ! 471 | [[Гульсум]] || 2 297 |- ! 472 | [[Гулжамал]] || 2 297 |- ! 473 | [[Данагуль]] || 2 292 |- ! 474 | [[Айдын]] || 2 286 |- ! 475 | [[Данагүл]] || 2 284 |- ! 476 | [[Шапағат]] || 2 282 |- ! 477 | [[Бекзат]] || 2 282 |- ! 478 | [[Жансезім]] || 2 264 |- ! 479 | [[Римма]] || 2 254 |- ! 480 | [[Мерует]] || 2 243 |- ! 481 | [[Саяжан]] || 2 237 |- ! 482 | [[Нұршат]] || 2 233 |- ! 483 | [[Гүлнар]] || 2 231 |- ! 484 | [[Шарипа]] || 2 216 |- ! 485 | [[Елизавета]] || 2 211 |- ! 486 | [[Бағым]] || 2 207 |- ! 487 | [[Гүлжайна]] || 2 206 |- ! 488 | [[Гүлбану]] || 2 186 |- ! 489 | [[Сағыныш]] || 2 178 |- ! 490 | [[Манат]] || 2 172 |- ! 491 | [[Елдана]] || 2 166 |- ! 492 | [[Акжаркын]] || 2 157 |- ! 493 | [[Аякөз]] || 2 150 |- ! 494 | [[Назигуль]] || 2 144 |- ! 495 | [[Жупар]] || 2 138 |- ! 496 | [[Гульвира]] || 2 138 |- ! 497 | [[Ақтілек]] || 2 119 |- ! 498 | [[Нурсауле]] || 2 114 |- ! 499 | [[Мейрамгул]] || 2 100 |- ! 500 | [[Толқын]] || 2 091 |- ! 501 | [[Улболсын]] || 2 086 |- ! 502 | [[Бакытгул]] || 2 066 |- ! 503 | [[Забира]] || 2 063 |- ! 504 | [[Ділназ]] || 2 060 |- ! 505 | [[Лунара]] || 2 059 |- ! 506 | [[Бота]] || 2 056 |- ! 507 | [[Злиха]] || 2 049 |- ! 508 | [[Патима]] || 2 041 |- ! 509 | [[Валерия]] || 2 040 |- ! 510 | [[Әсемгүл]] || 2 035 |- ! 511 | [[Жанеля]] || 2 030 |- ! 512 | [[Алмагүл]] || 2 030 |- ! 513 | [[Жәния]] || 2 023 |- ! 514 | [[Мунира]] || 2 014 |- ! 515 | [[Надира]] || 2 010 |- ! 516 | [[Алтынгуль]] || 2 009 |- ! 517 | [[Айсәуле]] || 2 005 |- ! 518 | [[Алиша]] || 2 000 |- ! 519 | [[Оксана]] || 1 995 |- ! 520 | [[Элмира]] || 1 974 |- ! 521 | [[Аяужан]] || 1 974 |- ! 522 | [[Амангул]] || 1 972 |- ! 523 | [[Айда]] || 1 972 |- ! 524 | [[Маргарита]] || 1 966 |- ! 525 | [[Назипа]] || 1 949 |- ! 526 | [[Айымжан]] || 1 933 |- ! 527 | [[Гулжайна]] || 1 920 |- ! 528 | [[Асемай]] || 1 915 |- ! 529 | [[Айлина]] || 1 910 |- ! 530 | [[Гүлжанат]] || 1 908 |- ! 531 | [[Жумабике]] || 1 905 |- ! 532 | [[Салиха]] || 1 901 |- ! 533 | [[Жаннур]] || 1 892 |- ! 534 | [[Айкен]] || 1 886 |- ! 535 | [[Турсынай]] || 1 884 |- ! 536 | [[Улбала]] || 1 882 |- ! 537 | [[Сулушаш]] || 1 880 |- ! 538 | [[Айшолпан]] || 1 872 |- ! 539 | [[Кристина]] || 1 868 |- ! 540 | [[Кәмшат]] || 1 865 |- ! 541 | [[Халима]] || 1 864 |- ! 542 | [[Гүлден]] || 1 862 |- ! 543 | [[Ақжүніс]] || 1 860 |- ! 544 | [[Хадиджа]] || 1 851 |- ! 545 | [[Ксения]] || 1 847 |- ! 546 | [[Нина]] || 1 844 |- ! 547 | [[Гульжамал]] || 1 840 |- ! 548 | [[Қаламқас]] || 1 839 |- ! 549 | [[Бактыгуль]] || 1 836 |- ! 550 | [[Айкерім]] || 1 820 |- ! 551 | [[Гулжазира]] || 1 806 |- ! 552 | [[Ұлболсын]] || 1 797 |- ! 553 | [[Марияш]] || 1 777 |- ! 554 | [[Сәния]] || 1 771 |- ! 555 | [[Бактыгул]] || 1 765 |- ! 556 | [[Бакытжан]] || 1 762 |- ! 557 | [[Бибігүл]] || 1 755 |- ! 558 | [[Інкәр]] || 1 750 |- ! 559 | [[Бақыт]] || 1 740 |- ! 560 | [[Вероника]] || 1 740 |- ! 561 | [[Айнамкөз]] || 1 734 |- ! 562 | [[Гүлзира]] || 1 733 |- ! 563 | [[Бахыткуль]] || 1 730 |- ! 564 | [[Амангуль]] || 1 730 |- ! 565 | [[Ақгүл]] || 1 730 |- ! 566 | [[Бақытгүл]] || 1 726 |- ! 567 | [[Майгуль]] || 1 723 |- ! 568 | [[Гүлсім]] || 1 723 |- ! 569 | [[Рыскул]] || 1 714 |- ! 570 | [[Айнагүл]] || 1 706 |- ! 571 | [[Турсын]] || 1 704 |- ! 572 | [[Тахмина]] || 1 702 |- ! 573 | [[Қасиет]] || 1 697 |- ! 574 | [[Орынбасар]] || 1 694 |- ! 575 | [[Баглан]] || 1 693 |- ! 576 | [[Айтжамал]] || 1 690 |- ! 577 | [[Гүлшат]] || 1 689 |- ! 578 | [[Кенжегул]] || 1 684 |- ! 579 | [[Ұлмекен]] || 1 683 |- ! 580 | [[Жанаргул]] || 1 682 |- ! 581 | [[Полина]] || 1 680 |- ! 582 | [[Әдия]] || 1 674 |- ! 583 | [[Дилара]] || 1 671 |- ! 584 | [[Джамиля]] || 1 663 |- ! 585 | [[Рахат]] || 1 654 |- ! 586 | [[Улдана]] || 1 650 |- ! 587 | [[Айзия]] || 1 649 |- ! 588 | [[Рахия]] || 1 641 |- ! 589 | [[Айшат]] || 1 638 |- ! 590 | [[Айткуль]] || 1 638 |- ! 591 | [[Жанагуль]] || 1 636 |- ! 592 | [[Карлыга]] || 1 628 |- ! 593 | [[Айкерим]] || 1 626 |- ! 594 | [[Кульжан]] || 1 621 |- ! 595 | [[Гулбаршын]] || 1 620 |- ! 596 | [[Жумакуль]] || 1 619 |- ! 597 | [[Рабия]] || 1 614 |- ! 598 | [[Шара]] || 1 608 |- ! 599 | [[Нурзия]] || 1 598 |- ! 600 | [[Дайана]] || 1 573 |- ! 601 | [[Аделия]] || 1 572 |- ! 602 | [[Элеонора]] || 1 569 |- ! 603 | [[Лилия]] || 1 569 |- ! 604 | [[Бакытжамал]] || 1 568 |- ! 605 | [[Карылгаш]] || 1 565 |- ! 606 | [[Гулайым]] || 1 564 |- ! 607 | [[Айтолкын]] || 1 561 |- ! 608 | [[Аманкуль]] || 1 559 |- ! 609 | [[Базаркуль]] || 1 556 |- ! 610 | [[Мәншүк]] || 1 554 |- ! 611 | [[Софья]] || 1 549 |- ! 612 | [[Бакыткуль]] || 1 549 |- ! 613 | [[Каракоз]] || 1 546 |- ! 614 | [[Гулден]] || 1 545 |- ! 615 | [[Слушаш]] || 1 543 |- ! 616 | [[Мархабат]] || 1 542 |- ! 617 | [[Анаргул]] || 1 539 |- ! 618 | [[Нұрсәуле]] || 1 538 |- ! 619 | [[Катира]] || 1 537 |- ! 620 | [[Жаркынай]] || 1 535 |- ! 621 | [[Жайнагуль]] || 1 535 |- ! 622 | [[Гульзия]] || 1 531 |- ! 623 | [[Бакыткул]] || 1 526 |- ! 624 | [[Амели]] || 1 523 |- ! 625 | [[Нұржамал]] || 1 520 |- ! 626 | [[Мая]] || 1 520 |- ! 627 | [[Еркемай]] || 1 517 |- ! 628 | [[Бибисара]] || 1 515 |- ! 629 | [[Зияда]] || 1 512 |- ! 630 | [[Рысжан]] || 1 504 |- ! 631 | [[Эльнара]] || 1 502 |- ! 632 | [[Сайран]] || 1 496 |- ! 633 | [[Луиза]] || 1 493 |- ! 634 | [[Аманкул]] || 1 492 |- ! 635 | [[Кулшат]] || 1 476 |- ! 636 | [[Ляйла]] || 1 466 |- ! 637 | [[Гульжазира]] || 1 463 |- ! 638 | [[Яна]] || 1 457 |- ! 639 | [[Қаракөз]] || 1 456 |- ! 640 | [[Нургайша]] || 1 454 |- ! 641 | [[Гулжахан]] || 1 454 |- ! 642 | [[Жарқынай]] || 1 452 |- ! 643 | [[Ләйлә]] || 1 445 |- ! 644 | [[Мейрамгүл]] || 1 445 |- ! 645 | [[Улпан]] || 1 442 |- ! 646 | [[Аңсаған]] || 1 442 |- ! 647 | [[Зура]] || 1 433 |- ! 648 | [[Евгения]] || 1 433 |- ! 649 | [[Бекзада]] || 1 433 |- ! 650 | [[Зайра]] || 1 430 |- ! 651 | [[Сабрина]] || 1 427 |- ! 652 | [[Алиса]] || 1 424 |- ! 653 | [[Акниет]] || 1 422 |- ! 654 | [[Кулян]] || 1 419 |- ! 655 | [[Кульбаршин]] || 1 416 |- ! 656 | [[Саулеш]] || 1 415 |- ! 657 | [[Азима]] || 1 413 |- ! 658 | [[Корлан]] || 1 412 |- ! 659 | [[Нуршат]] || 1 403 |- ! 660 | [[Амелия]] || 1 396 |- ! 661 | [[Ұлданай]] || 1 395 |- ! 662 | [[Алтынгул]] || 1 392 |- ! 663 | [[Акжан]] || 1 387 |- ! 664 | [[Айназым]] || 1 385 |- ! 665 | [[Вера]] || 1 380 |- ! 666 | [[Шырайлым]] || 1 379 |- ! 667 | [[Алтынкуль]] || 1 377 |- ! 668 | [[Ақбөпе]] || 1 374 |- ! 669 | [[Найля]] || 1 368 |- ! 670 | [[Балзия]] || 1 367 |- ! 671 | [[Дилназ]] || 1 366 |- ! 672 | [[Зинаида]] || 1 362 |- ! 673 | [[Алмаш]] || 1 359 |- ! 674 | [[Рабиға]] || 1 357 |- ! 675 | [[Гуля]] || 1 354 |- ! 676 | [[Рахила]] || 1 352 |- ! 677 | [[Асемгул]] || 1 351 |- ! 678 | [[Нұрбибі]] || 1 343 |- ! 679 | [[Перуза]] || 1 341 |- ! 680 | [[Манзура]] || 1 325 |- ! 681 | [[Айнель]] || 1 319 |- ! 682 | [[Жумакул]] || 1 318 |- ! 683 | [[Оразкул]] || 1 316 |- ! 684 | [[Умут]] || 1 315 |- ! 685 | [[Кумис]] || 1 315 |- ! 686 | [[Ақсезім]] || 1 309 |- ! 687 | [[Әлима]] || 1 307 |- ! 688 | [[Загипа]] || 1 306 |- ! 689 | [[Данеля]] || 1 306 |- ! 690 | [[Айымгуль]] || 1 306 |- ! 691 | [[Дамеш]] || 1 304 |- ! 692 | [[Шахназ]] || 1 298 |- ! 693 | [[Дәрия]] || 1 295 |- ! 694 | [[Аккенже]] || 1 295 |- ! 695 | [[Бағила]] || 1 292 |- ! 696 | [[Акбопе]] || 1 292 |- ! 697 | [[Жанэль]] || 1 287 |- ! 698 | [[Рима]] || 1 285 |- ! 699 | [[Зулфия]] || 1 284 |- ! 700 | [[Элина]] || 1 283 |- ! 701 | [[Адеми]] || 1 283 |- ! 702 | [[Гульбаршын]] || 1 275 |- ! 703 | [[Жаңыл]] || 1 269 |- ! 704 | [[Кулжан]] || 1 267 |- ! 705 | [[Гүлсая]] || 1 261 |- ! 706 | [[Багдагуль]] || 1 259 |- ! 707 | [[Гүлзада]] || 1 249 |- ! 708 | [[Рашида]] || 1 245 |- ! 709 | [[Сагира]] || 1 240 |- ! 710 | [[Орынша]] || 1 239 |- ! 711 | [[Махабат]] || 1 231 |- ! 712 | [[Бижамал]] || 1 230 |- ! 713 | [[Арна]] || 1 225 |- ! 714 | [[Парида]] || 1 224 |- ! 715 | [[Камар]] || 1 224 |- ! 716 | [[Айдина]] || 1 221 |- ! 717 | [[Нағима]] || 1 218 |- ! 718 | [[Хадия]] || 1 217 |- ! 719 | [[Гульшара]] || 1 216 |- ! 720 | [[Еркенұр]] || 1 212 |- ! 721 | [[Камажай]] || 1 211 |- ! 722 | [[Гульжахан]] || 1 211 |- ! 723 | [[Айымгүл]] || 1 211 |- ! 724 | [[Куаныш]] || 1 210 |- ! 725 | [[Ұлбала]] || 1 208 |- ! 726 | [[Айткул]] || 1 206 |- ! 727 | [[Халида]] || 1 204 |- ! 728 | [[Коркем]] || 1 197 |- ! 729 | [[Инара]] || 1 193 |- ! 730 | [[Балкия]] || 1 192 |- ! 731 | [[Данагул]] || 1 191 |- ! 732 | [[Оразкуль]] || 1 190 |- ! 733 | [[Улбике]] || 1 183 |- ! 734 | [[Лидия]] || 1 180 |- ! 735 | [[Набира]] || 1 176 |- ! 736 | [[Акбаян]] || 1 174 |- ! 737 | [[Орынкуль]] || 1 173 |- ! 738 | [[Айла]] || 1 173 |- ! 739 | [[Жанагул]] || 1 166 |- ! 740 | [[Кумисай]] || 1 165 |- ! 741 | [[Орынкул]] || 1 160 |- ! 742 | [[Гайни]] || 1 156 |- ! 743 | [[Сайра]] || 1 155 |- ! 744 | [[Булбул]] || 1 153 |- ! 745 | [[Зарема]] || 1 150 |- ! 746 | [[Айкүміс]] || 1 150 |- ! 747 | [[Сафина]] || 1 149 |- ! 748 | [[Рауан]] || 1 149 |- ! 749 | [[Береке]] || 1 147 |- ! 750 | [[Балхия]] || 1 147 |- ! 751 | [[Аякоз]] || 1 140 |- ! 752 | [[Кулайша]] || 1 136 |- ! 753 | [[Ариана]] || 1 134 |- ! 754 | [[Сарсенкуль]] || 1 133 |- ! 755 | [[Базаркул]] || 1 127 |- ! 756 | [[Кульсара]] || 1 123 |- ! 757 | [[Ульяна]] || 1 122 |- ! 758 | [[Тлектес]] || 1 114 |- ! 759 | [[Мерейлім]] || 1 113 |- ! 760 | [[Манар]] || 1 111 |- ! 761 | [[Ляйсан]] || 1 108 |- ! 762 | [[Кульшат]] || 1 106 |- ! 763 | [[Магрипа]] || 1 105 |- ! 764 | [[Жайнагул]] || 1 093 |- ! 765 | [[Жаңылсын]] || 1 090 |- ! 766 | [[Насиба]] || 1 085 |- ! 767 | [[Әзиза]] || 1 083 |- ! 768 | [[Торгын]] || 1 082 |- ! 769 | [[Багдагул]] || 1 082 |- ! 770 | [[Асылайым]] || 1 081 |- ! 771 | [[Лашын]] || 1 079 |- ! 772 | [[Каракат]] || 1 079 |- ! 773 | [[Калампыр]] || 1 079 |- ! 774 | [[Тамила]] || 1 074 |- ! 775 | [[Райкуль]] || 1 074 |- ! 776 | [[Гүлнара]] || 1 073 |- ! 777 | [[Гүлайым]] || 1 069 |- ! 778 | [[Айкоркем]] || 1 069 |- ! 779 | [[Гүлбақыт]] || 1 068 |- ! 780 | [[Тұрсынай]] || 1 067 |- ! 781 | [[Айбарша]] || 1 067 |- ! 782 | [[Умида]] || 1 066 |- ! 783 | [[Амангүл]] || 1 066 |- ! 784 | [[Тоқжан]] || 1 065 |- ! 785 | [[Замзагул]] || 1 065 |- ! 786 | [[Майраш]] || 1 059 |- ! 787 | [[Гүлжазира]] || 1 057 |- ! 788 | [[Кулсара]] || 1 056 |- ! 789 | [[Алтынгүл]] || 1 056 |- ! 790 | [[Регина]] || 1 051 |- ! 791 | [[Бигайша]] || 1 047 |- ! 792 | [[Аселя]] || 1 040 |- ! 793 | [[Нурслу]] || 1 038 |- ! 794 | [[Кира]] || 1 038 |- ! 795 | [[Ақдидар]] || 1 035 |- ! 796 | [[Айтжан]] || 1 033 |- ! 797 | [[Улдай]] || 1 031 |- ! 798 | [[Балғын]] || 1 031 |- ! 799 | [[Орал]] || 1 027 |- ! 800 | [[Бахтыгуль]] || 1 025 |- ! 801 | [[Мулдир]] || 1 024 |- ! 802 | [[Тоты]] || 1 023 |- ! 803 | [[Кулимхан]] || 1 022 |- ! 804 | [[Бактылы]] || 1 022 |- ! 805 | [[Нурикамал]] || 1 021 |- ! 806 | [[Сырғалым]] || 1 019 |- ! 807 | [[Шарапат]] || 1 018 |- ! 808 | [[Аксауле]] || 1 018 |- ! 809 | [[Анел]] || 1 013 |- ! 810 | [[Ильмира]] || 1 011 |- ! 811 | [[Алтынкул]] || 1 010 |- ! 812 | [[Таншолпан]] || 1 009 |- ! 813 | [[Гуляим]] || 1 009 |- ! 814 | [[Орынтай]] || 1 006 |- ! 815 | [[Жайнагүл]] || 1 004 |- ! 816 | [[Асемкуль]] || 1 000 |- ! 817 | [[Кәмила]] || 999 |- ! 818 | [[Аяулы]] || 999 |- ! 819 | [[Акмаржан]] || 999 |- ! 820 | [[Нурбану]] || 998 |- ! 821 | [[Ания]] || 995 |- ! 822 | [[Дәмелі]] || 992 |- ! 823 | [[Улданай]] || 989 |- ! 824 | [[Аян]] || 987 |- ! 825 | [[Сарсенкул]] || 986 |- ! 826 | [[Нурайым]] || 986 |- ! 827 | [[Бибайша]] || 986 |- ! 828 | [[Ханифа]] || 983 |- ! 829 | [[Дара]] || 983 |- ! 830 | [[Зәуре]] || 979 |- ! 831 | [[Кульпаш]] || 977 |- ! 832 | [[Сапаркул]] || 972 |- ! 833 | [[Көркемай]] || 970 |- ! 834 | [[Данель]] || 970 |- ! 835 | [[Рысалды]] || 967 |- ! 836 | [[Гулия]] || 966 |- ! 837 | [[Мансия]] || 965 |- ! 838 | [[Ева]] || 965 |- ! 839 | [[Анаркуль]] || 965 |- ! 840 | [[Загира]] || 964 |- ! 841 | [[Тұмар]] || 963 |- ! 842 | [[Енлик]] || 961 |- ! 843 | [[Бахытжан]] || 961 |- ! 844 | [[Лиана]] || 960 |- ! 845 | [[Жанаргүл]] || 960 |- ! 846 | [[Гүлсара]] || 959 |- ! 847 | [[Алёна]] || 958 |- ! 848 | [[Анжелика]] || 957 |- ! 849 | [[Қырмызы]] || 956 |- ! 850 | [[Айана]] || 952 |- ! 851 | [[Сапура]] || 950 |- ! 852 | [[Кульзада]] || 947 |- ! 853 | [[Құндызай]] || 946 |- ! 854 | [[Шаттық]] || 945 |- ! 855 | [[Нұрбақыт]] || 944 |- ! 856 | [[Нурбике]] || 942 |- ! 857 | [[Самина]] || 940 |- ! 858 | [[Куланда]] || 940 |- ! 859 | [[Айкүнім]] || 940 |- ! 860 | [[Саягуль]] || 938 |- ! 861 | [[Ултуар]] || 937 |- ! 862 | [[Гүлназым]] || 937 |- ! 863 | [[Дильнара]] || 935 |- ! 864 | [[Жанару]] || 935 |- ! 865 | [[Анипа]] || 935 |- ! 866 | [[Аклима]] || 931 |- ! 867 | [[Ақзере]] || 928 |- ! 868 | [[Кульзира]] || 926 |- ! 869 | [[Гульфия]] || 926 |- ! 870 | [[Іңкар]] || 921 |- ! 871 | [[Алсу]] || 920 |- ! 872 | [[Сезим]] || 918 |- ! 873 | [[Рания]] || 916 |- ! 874 | [[Марта]] || 914 |- ! 875 | [[Аксулу]] || 914 |- ! 876 | [[Кырмызы]] || 913 |- ! 877 | [[Ақжібек]] || 912 |- ! 878 | [[Маруа]] || 908 |- ! 879 | [[Нәзира]] || 907 |- ! 880 | [[Нурбиби]] || 907 |- ! 881 | [[Зайнаб]] || 906 |- ! 882 | [[Менсулу]] || 900 |- ! 883 | [[Күнсұлу]] || 899 |- ! 884 | [[Ақторғын]] || 892 |- ! 885 | [[Айза]] || 891 |- ! 886 | [[Саркыт]] || 889 |- ! 887 | [[Амаль]] || 889 |- ! 888 | [[Мирамгуль]] || 888 |- ! 889 | [[Гулзия]] || 888 |- ! 890 | [[Кундызай]] || 884 |- ! 891 | [[Кенже]] || 883 |- ! 892 | [[Шинар]] || 882 |- ! 893 | [[Кулянда]] || 881 |- ! 894 | [[Зубайра]] || 881 |- ! 895 | [[Нұрия]] || 879 |- ! 896 | [[Гүлнәз]] || 878 |- ! 897 | [[Аруана]] || 878 |- ! 898 | [[Шарбану]] || 877 |- ! 899 | [[Дамиля]] || 876 |- ! 900 | [[Райгул]] || 868 |- ! 901 | [[Руфина]] || 866 |- ! 902 | [[Нурсая]] || 865 |- ! 903 | [[Жәудір]] || 865 |- ! 904 | [[Наиля]] || 862 |- ! 905 | [[Данелия]] || 862 |- ! 906 | [[Ақпейіл]] || 862 |- ! 907 | [[Эмилия]] || 860 |- ! 908 | [[Токжан]] || 856 |- ! 909 | [[Эльнура]] || 854 |- ! 910 | [[Анэль]] || 850 |- ! 911 | [[Асылтас]] || 849 |- ! 912 | [[Сагыныш]] || 848 |- ! 913 | [[Мухаббат]] || 848 |- ! 914 | [[Ханзада]] || 847 |- ! 915 | [[Әдина]] || 846 |- ! 916 | [[Фируза]] || 844 |- ! 917 | [[Турсун]] || 842 |- ! 918 | [[Гүлбаршын]] || 841 |- ! 919 | [[Бақтыгүл]] || 838 |- ! 920 | [[Тыныштык]] || 837 |- ! 921 | [[Кульзия]] || 837 |- ! 922 | [[Кенжегүл]] || 836 |- ! 923 | [[Саяна]] || 835 |- ! 924 | [[Бахытгул]] || 834 |- ! 925 | [[Таңнұр]] || 833 |- ! 926 | [[Бахытжамал]] || 833 |- ! 927 | [[Закира]] || 828 |- ! 928 | [[Айбота]] || 828 |- ! 929 | [[Базаргул]] || 827 |- ! 930 | [[Айида]] || 827 |- ! 931 | [[Марфуга]] || 825 |- ! 932 | [[Кайша]] || 824 |- ! 933 | [[Алла]] || 823 |- ! 934 | [[Айымгул]] || 822 |- ! 935 | [[Жұмагүл]] || 821 |- ! 936 | [[Акгуль]] || 821 |- ! 937 | [[Рената]] || 820 |- ! 938 | [[Сапаркуль]] || 818 |- ! 939 | [[Назима]] || 818 |- ! 940 | [[Кундуз]] || 818 |- ! 941 | [[Гулшара]] || 818 |- ! 942 | [[Мейрамкүл]] || 817 |- ! 943 | [[Галя]] || 815 |- ! 944 | [[Арман]] || 815 |- ! 945 | [[Ақмерей]] || 814 |- ! 946 | [[Кунслу]] || 810 |- ! 947 | [[Гульмайра]] || 809 |- ! 948 | [[Зара]] || 808 |- ! 949 | [[Кенжекуль]] || 808 |- ! 950 | [[Айшуақ]] || 802 |- ! 951 | [[Шамшия]] || 799 |- ! 952 | [[Тасним]] || 799 |- ! 953 | [[Қызғалдақ]] || 797 |- ! 954 | [[Ермек]] || 794 |- ! 955 | [[Кулзира]] || 793 |- ! 956 | [[Надия]] || 789 |- ! 957 | [[Олеся]] || 789 |- ! 958 | [[Гүлмарал]] || 787 |- ! 959 | [[Сәбина]] || 785 |- ! 960 | [[Дамеля]] || 785 |- ! 961 | [[Айлуна]] || 784 |- ! 962 | [[Кенжетай]] || 783 |- ! 963 | [[Рано]] || 781 |- ! 964 | [[Жәмила]] || 777 |- ! 965 | [[Эльдана]] || 776 |- ! 966 | [[Нұрайша]] || 776 |- ! 967 | [[Жемис]] || 776 |- ! 968 | [[Ақмоншақ]] || 775 |- ! 969 | [[Эвелина]] || 770 |- ! 970 | [[Гульбакыт]] || 769 |- ! 971 | [[Латифа]] || 767 |- ! 972 | [[Бахыткул]] || 766 |- ! 973 | [[Базаргуль]] || 765 |- ! 974 | [[Гулжанар]] || 764 |- ! 975 | [[Нұрлы]] || 763 |- ! 976 | [[Нурзада]] || 762 |- ! 977 | [[Мархаба]] || 761 |- ! 978 | [[Нұрайна]] || 758 |- ! 979 | [[Нуржан]] || 758 |- ! 980 | [[Гүлнәр]] || 758 |- ! 981 | [[Маржангуль]] || 756 |- ! 982 | [[Линара]] || 756 |- ! 983 | [[Набат]] || 755 |- ! 984 | [[Кулзада]] || 755 |- ! 985 | [[Гулчехра]] || 755 |- ! 986 | [[Гульбарам]] || 755 |- ! 987 | [[Рысгуль]] || 754 |- ! 988 | [[Айсу]] || 752 |- ! 989 | [[Динар]] || 750 |- ! 990 | [[Ардана]] || 750 |- ! 991 | [[Анаргүл]] || 750 |- ! 992 | [[Акгул]] || 750 |- ! 993 | [[Лена]] || 747 |- ! 994 | [[Кулпаш]] || 746 |- ! 995 | [[Еркем]] || 744 |- ! 996 | [[Ақкенже]] || 744 |- ! 997 | [[Кульжамал]] || 742 |- ! 998 | [[Гаукар]] || 742 |- ! 999 | [[Кулайхан]] || 740 |- ! 1000 | [[Кабира]] || 739 |- ! 1001 | [[Ләйла]] || 735 |- ! 1002 | [[Гульжанар]] || 735 |- ! 1003 | [[Асылзада]] || 735 |- ! 1004 | [[Гулжаухар]] || 735 |- ! 1005 | [[Баянсулу]] || 735 |- ! 1006 | [[Анжела]] || 732 |- ! 1007 | [[Назия]] || 731 |- ! 1008 | [[Шынарай]] || 729 |- ! 1009 | [[Зада]] || 728 |- ! 1010 | [[Нурипа]] || 727 |- ! 1011 | [[Анаркул]] || 727 |- ! 1012 | [[Хатира]] || 726 |- ! 1013 | [[Бахтыгул]] || 726 |- ! 1014 | [[Хабиба]] || 725 |- ! 1015 | [[Ақбөбек]] || 722 |- ! 1016 | [[Салия]] || 721 |- ! 1017 | [[Милена]] || 720 |- ! 1018 | [[Лия]] || 718 |- ! 1019 | [[Оразкүл]] || 717 |- ! 1020 | [[Лида]] || 717 |- ! 1021 | [[Алмакуль]] || 717 |- ! 1022 | [[Жұпар]] || 715 |- ! 1023 | [[Айзара]] || 715 |- ! 1024 | [[Шнар]] || 712 |- ! 1025 | [[Баянсұлу]] || 712 |- ! 1026 | [[Ұлбике]] || 710 |- ! 1027 | [[Дилбар]] || 706 |- ! 1028 | [[Мольдир]] || 705 |- ! 1029 | [[Жаңагүл]] || 705 |- ! 1030 | [[Тамина]] || 701 |- ! 1031 | [[Тазагул]] || 701 |- ! 1032 | [[Торғын]] || 699 |- ! 1033 | [[Орынгул]] || 698 |- ! 1034 | [[Кулан]] || 698 |- ! 1035 | [[Мирамкуль]] || 697 |- ! 1036 | [[Макен]] || 697 |- ! 1037 | [[Сұлушаш]] || 696 |- ! 1038 | [[Дурия]] || 696 |- ! 1039 | [[Гульфайруз]] || 694 |- ! 1040 | [[Гульжиян]] || 694 |- ! 1041 | [[Орынгуль]] || 692 |- ! 1042 | [[Сафура]] || 690 |- ! 1043 | [[Пернекуль]] || 690 |- ! 1044 | [[Калдыкуль]] || 690 |- ! 1045 | [[Жайнар]] || 690 |- ! 1046 | [[Насип]] || 689 |- ! 1047 | [[Калимаш]] || 687 |- ! 1048 | [[Бегайым]] || 685 |- ! 1049 | [[Жанслу]] || 683 |- ! 1050 | [[Балайым]] || 683 |- ! 1051 | [[Ильнара]] || 682 |- ! 1052 | [[Ултай]] || 677 |- ! 1053 | [[Зейнеш]] || 677 |- ! 1054 | [[Асемкул]] || 677 |- ! 1055 | [[Бақыткүл]] || 675 |- ! 1056 | [[Насихат]] || 674 |- ! 1057 | [[Назигул]] || 674 |- ! 1058 | [[Жанылхан]] || 674 |- ! 1059 | [[Айдария]] || 673 |- ! 1060 | [[Ултуган]] || 672 |- ! 1061 | [[Нуржанат]] || 671 |- ! 1062 | [[Калдыгул]] || 671 |- ! 1063 | [[Женискуль]] || 670 |- ! 1064 | [[Калдыгуль]] || 669 |- ! 1065 | [[Бегімай]] || 669 |- ! 1066 | [[Айқаракөз]] || 669 |- ! 1067 | [[Райкул]] || 668 |- ! 1068 | [[Жаркын]] || 668 |- ! 1069 | [[Кулсин]] || 666 |- ! 1070 | [[Кульзипа]] || 666 |- ! 1071 | [[Гульнура]] || 666 |- ! 1072 | [[Бағжан]] || 666 |- ! 1073 | [[Айбану]] || 666 |- ! 1074 | [[Сулу]] || 665 |- ! 1075 | [[Казиза]] || 665 |- ! 1076 | [[Дилфуза]] || 665 |- ! 1077 | [[Кенжекул]] || 664 |- ! 1078 | [[Шуга]] || 661 |- ! 1079 | [[Зерде]] || 659 |- ! 1080 | [[Маржанкуль]] || 658 |- ! 1081 | [[Базар]] || 658 |- ! 1082 | [[Аққу]] || 658 |- ! 1083 | [[Асма]] || 657 |- ! 1084 | [[Кульпан]] || 656 |- ! 1085 | [[Бұлбұл]] || 656 |- ! 1086 | [[Бақнұр]] || 655 |- ! 1087 | [[Балерке]] || 655 |- ! 1088 | [[Гулбакыт]] || 654 |- ! 1089 | [[Арухан]] || 654 |- ! 1090 | [[Нұрбану]] || 653 |- ! 1091 | [[Жанылдык]] || 653 |- ! 1092 | [[Гайша]] || 652 |- ! 1093 | [[Майгул]] || 648 |- ! 1094 | [[Күләш]] || 647 |- ! 1095 | [[Несипкуль]] || 645 |- ! 1096 | [[Бахтигул]] || 645 |- ! 1097 | [[Албина]] || 645 |- ! 1098 | [[Алана]] || 645 |- ! 1099 | [[Нурдана]] || 644 |- ! 1100 | [[Гулжамила]] || 643 |- ! 1101 | [[Сабила]] || 642 |- ! 1102 | [[Раян]] || 642 |- ! 1103 | [[Калдыкул]] || 641 |- ! 1104 | [[Ельмира]] || 641 |- ! 1105 | [[Айткүл]] || 641 |- ! 1106 | [[Тарбия]] || 639 |- ! 1107 | [[Гүлжамал]] || 638 |- ! 1108 | [[Дияна]] || 638 |- ! 1109 | [[Гулсая]] || 637 |- ! 1110 | [[Балгын]] || 635 |- ! 1111 | [[Айбала]] || 634 |- ! 1112 | [[Саламат]] || 633 |- ! 1113 | [[Тазагуль]] || 633 |- ! 1114 | [[Варвара]] || 633 |- ! 1115 | [[Калжан]] || 632 |- ! 1116 | [[Акку]] || 632 |- ! 1117 | [[Пернекул]] || 631 |- ! 1118 | [[Зайда]] || 630 |- ! 1119 | [[Аймекен]] || 629 |- ! 1120 | [[Кулпан]] || 626 |- ! 1121 | [[Кульбарам]] || 625 |- ! 1122 | [[Аянұр]] || 625 |- ! 1123 | [[Балдырган]] || 624 |- ! 1124 | [[Аэлита]] || 624 |- ! 1125 | [[Дуйсенкул]] || 623 |- ! 1126 | [[Жангүл]] || 623 |- ! 1127 | [[Акжибек]] || 623 |- ! 1128 | [[Шайзада]] || 622 |- ! 1129 | [[Айкумис]] || 622 |- ! 1130 | [[Ырысты]] || 621 |- ! 1131 | [[Сана]] || 620 |- ! 1132 | [[Бикен]] || 616 |- ! 1133 | [[Дамет]] || 613 |- ! 1134 | [[Виолетта]] || 613 |- ! 1135 | [[Бейсенкуль]] || 613 |- ! 1136 | [[Зарипа]] || 612 |- ! 1137 | [[Саним]] || 611 |- ! 1138 | [[Інкар]] || 610 |- ! 1139 | [[Таисия]] || 609 |- ! 1140 | [[Калипа]] || 608 |- ! 1141 | [[Гулзина]] || 608 |- ! 1142 | [[Атиркуль]] || 608 |- ! 1143 | [[Каншаим]] || 607 |- ! 1144 | [[Гулаим]] || 607 |- ! 1145 | [[Ризагуль]] || 606 |- ! 1146 | [[Жаухар]] || 605 |- ! 1147 | [[Нұржанат]] || 604 |- ! 1148 | [[Гулсин]] || 604 |- ! 1149 | [[Менслу]] || 603 |- ! 1150 | [[Руза]] || 602 |- ! 1151 | [[Гульбахыт]] || 602 |- ! 1152 | [[Айнакуль]] || 601 |- ! 1153 | [[Бахит]] || 600 |- ! 1154 | [[Аина]] || 600 |- ! 1155 | [[Шырай]] || 599 |- ! 1156 | [[Ділдә]] || 599 |- ! 1157 | [[Шарбан]] || 598 |- ! 1158 | [[Сұлу]] || 598 |- ! 1159 | [[Саулет]] || 598 |- ! 1160 | [[Кулия]] || 598 |- ! 1161 | [[Гулистан]] || 598 |- ! 1162 | [[Назкен]] || 597 |- ! 1163 | [[Кулжамал]] || 595 |- ! 1164 | [[Сагила]] || 594 |- ! 1165 | [[Дуйсенкуль]] || 593 |- ! 1166 | [[Нурлы]] || 592 |- ! 1167 | [[Армангуль]] || 592 |- ! 1168 | [[Умитжан]] || 591 |- ! 1169 | [[Кулжахан]] || 591 |- ! 1170 | [[Культай]] || 591 |- ! 1171 | [[Аманкүл]] || 591 |- ! 1172 | [[Адэль]] || 588 |- ! 1173 | [[Алмира]] || 588 |- ! 1174 | [[Қарашаш]] || 587 |- ! 1175 | [[Гулбаршин]] || 587 |- ! 1176 | [[Аймерей]] || 587 |- ! 1177 | [[Кызгалдак]] || 586 |- ! 1178 | [[Мирамкул]] || 584 |- ! 1179 | [[Лола]] || 583 |- ! 1180 | [[Юлдуз]] || 582 |- ! 1181 | [[Наз]] || 582 |- ! 1182 | [[Жансель]] || 582 |- ! 1183 | [[Ғайни]] || 580 |- ! 1184 | [[Гулайна]] || 580 |- ! 1185 | [[Амалия]] || 580 |- ! 1186 | [[Назымгуль]] || 579 |- ! 1187 | [[Бибихан]] || 579 |- ! 1188 | [[Бағдат]] || 579 |- ! 1189 | [[Руслана]] || 578 |- ! 1190 | [[Рыскүл]] || 577 |- ! 1191 | [[Маржанкул]] || 577 |- ! 1192 | [[Женискул]] || 576 |- ! 1193 | [[Айсель]] || 576 |- ! 1194 | [[Ұлдай]] || 575 |- ! 1195 | [[Хафиза]] || 574 |- ! 1196 | [[Рымжан]] || 574 |- ! 1197 | [[Кульбану]] || 574 |- ! 1198 | [[Рухия]] || 573 |- ! 1199 | [[Толкынай]] || 572 |- ! 1200 | [[Азель]] || 572 |- ! 1201 | [[Макбал]] || 571 |- ! 1202 | [[Рысбике]] || 569 |- ! 1203 | [[Нұржайна]] || 568 |- ! 1204 | [[Асылназ]] || 568 |- ! 1205 | [[Гульжихан]] || 567 |- ! 1206 | [[Рсалды]] || 566 |- ! 1207 | [[Рымтай]] || 566 |- ! 1208 | [[Манчук]] || 564 |- ! 1209 | [[Бейбіт]] || 564 |- ! 1210 | [[Ақсәуле]] || 564 |- ! 1211 | [[Шугыла]] || 563 |- ! 1212 | [[Сарбиназ]] || 562 |- ! 1213 | [[Нурганым]] || 561 |- ! 1214 | [[Капиза]] || 561 |- ! 1215 | [[Данна]] || 560 |- ! 1216 | [[Әлфия]] || 559 |- ! 1217 | [[Гүлфайруз]] || 559 |- ! 1218 | [[Сәбира]] || 557 |- ! 1219 | [[Орынгүл]] || 556 |- ! 1220 | [[Жумазия]] || 556 |- ! 1221 | [[Гулайм]] || 556 |- ! 1222 | [[Балсезім]] || 556 |- ! 1223 | [[Зияш]] || 555 |- ! 1224 | [[Ақмейір]] || 555 |- ! 1225 | [[Тамаша]] || 553 |- ! 1226 | [[Нұрсауле]] || 552 |- ! 1227 | [[Миргуль]] || 550 |- ! 1228 | [[Гулсезим]] || 550 |- ! 1229 | [[Шахизада]] || 549 |- ! 1230 | [[Оразгул]] || 549 |- ! 1231 | [[Сулухан]] || 547 |- ! 1232 | [[Азия]] || 547 |- ! 1233 | [[Калдыкыз]] || 546 |- ! 1234 | [[Аршат]] || 546 |- ! 1235 | [[Рымкеш]] || 545 |- ! 1236 | [[Гүлімай]] || 545 |- ! 1237 | [[Акшолпан]] || 545 |- ! 1238 | [[Болган]] || 544 |- ! 1239 | [[Гульжайна]] || 543 |- ! 1240 | [[Нурбала]] || 542 |- ! 1241 | [[Ақзер]] || 541 |- ! 1242 | [[Нармина]] || 540 |- ! 1243 | [[Махпал]] || 540 |- ! 1244 | [[Еңілік]] || 539 |- ! 1245 | [[Адэля]] || 539 |- ! 1246 | [[Маржангул]] || 537 |- ! 1247 | [[Рысгул]] || 536 |- ! 1248 | [[Нармин]] || 536 |- ! 1249 | [[Гульназия]] || 536 |- ! 1250 | [[Агила]] || 536 |- ! 1251 | [[Галима]] || 535 |- ! 1252 | [[Аккумис]] || 535 |- ! 1253 | [[Айтбала]] || 534 |- ! 1254 | [[Таңсұлу]] || 533 |- ! 1255 | [[Жаксыгул]] || 533 |- ! 1256 | [[Бейсенкул]] || 531 |- ! 1257 | [[Куляй]] || 530 |- ! 1258 | [[Бегімсұлу]] || 529 |- ! 1259 | [[Ақбілек]] || 529 |- ! 1260 | [[Жанаркуль]] || 528 |- ! 1261 | [[Күмісай]] || 527 |- ! 1262 | [[Кульнар]] || 527 |- ! 1263 | [[Ая]] || 527 |- ! 1264 | [[Анэля]] || 527 |- ! 1265 | [[Айжарқын]] || 527 |- ! 1266 | [[Ислана]] || 526 |- ! 1267 | [[Гульжаухар]] || 526 |- ! 1268 | [[Тилектес]] || 525 |- ! 1269 | [[Жангуль]] || 525 |- ! 1270 | [[Ақкербез]] || 525 |- ! 1271 | [[Шахноза]] || 524 |- ! 1272 | [[Шахризада]] || 524 |- ! 1273 | [[Гулхан]] || 523 |- ! 1274 | [[Каршыга]] || 522 |- ! 1275 | [[Зинеп]] || 521 |- ! 1276 | [[Гульхан]] || 521 |- ! 1277 | [[Айниса]] || 521 |- ! 1278 | [[Ақару]] || 519 |- ! 1279 | [[Шакира]] || 518 |- ! 1280 | [[Райгүл]] || 518 |- ! 1281 | [[Бакит]] || 518 |- ! 1282 | [[Алау]] || 518 |- ! 1283 | [[Шолпанай]] || 516 |- ! 1284 | [[Кульжахан]] || 516 |- ! 1285 | [[Урзада]] || 515 |- ! 1286 | [[Ақшолпан]] || 515 |- ! 1287 | [[Нұрсила]] || 514 |- ! 1288 | [[Асылхан]] || 513 |- ! 1289 | [[Еркеш]] || 512 |- ! 1290 | [[Акбала]] || 511 |- ! 1291 | [[Ализа]] || 511 |- ! 1292 | [[Орынкүл]] || 510 |- ! 1293 | [[Кулзипа]] || 510 |- ! 1294 | [[Алида]] || 510 |- ! 1295 | [[Айтұмар]] || 510 |- ! 1296 | [[Нарқыз]] || 509 |- ! 1297 | [[Елмира]] || 509 |- ! 1298 | [[Акзия]] || 509 |- ! 1299 | [[Сәлима]] || 508 |- ! 1300 | [[Мейраш]] || 508 |- ! 1301 | [[Дамежан]] || 508 |- ! 1302 | [[Аймереке]] || 508 |- ! 1303 | [[Аймен]] || 508 |- ! 1304 | [[Маруся]] || 507 |- ! 1305 | [[Ирада]] || 507 |- ! 1306 | [[Дидара]] || 507 |- ! 1307 | [[Жансауле]] || 506 |- ! 1308 | [[Керемет]] || 505 |- ! 1309 | [[Сайраш]] || 504 |- ! 1310 | [[Раш]] || 502 |- ! 1311 | [[Севара]] || 502 |- ! 1312 | [[Оралхан]] || 502 |- ! 1313 | [[Алмакул]] || 501 |- ! 1314 | [[Сакыпжамал]] || 500 |- ! 1315 | [[Нуриля]] || 500 |- ! 1316 | [[Эльназ]] || 499 |- ! 1317 | [[Хамида]] || 499 |- ! 1318 | [[Гулнора]] || 499 |- ! 1319 | [[Ажаркуль]] || 499 |- ! 1320 | [[Рамиля]] || 498 |- ! 1321 | [[Канипа]] || 498 |- ! 1322 | [[Нұрзада]] || 497 |- ! 1323 | [[Латипа]] || 497 |- ! 1324 | [[Куляим]] || 497 |- ! 1325 | [[Асема]] || 497 |- ! 1326 | [[Гулбахар]] || 495 |- ! 1327 | [[Аигерим]] || 495 |- ! 1328 | [[Сапаргул]] || 494 |- ! 1329 | [[Зиба]] || 494 |- ! 1330 | [[Елназ]] || 494 |- ! 1331 | [[Тойган]] || 493 |- ! 1332 | [[Бегім]] || 493 |- ! 1333 | [[Сәнім]] || 492 |- ! 1334 | [[Қорлан]] || 492 |- ! 1335 | [[Казима]] || 492 |- ! 1336 | [[Қадиша]] || 491 |- ! 1337 | [[Шекер]] || 490 |- ! 1338 | [[Камал]] || 489 |- ! 1339 | [[Алмажан]] || 489 |- ! 1340 | [[Нәзік]] || 488 |- ! 1341 | [[Лайля]] || 488 |- ! 1342 | [[Гавхар]] || 488 |- ! 1343 | [[Ақнәзік]] || 488 |- ! 1344 | [[Аруай]] || 488 |- ! 1345 | [[Снежана]] || 487 |- ! 1346 | [[Мәлика]] || 487 |- ! 1347 | [[Жамига]] || 486 |- ! 1348 | [[Халия]] || 485 |- ! 1349 | [[Дамина]] || 484 |- ! 1350 | [[Эсмира]] || 482 |- ! 1351 | [[Рауана]] || 478 |- ! 1352 | [[Кумыс]] || 478 |- ! 1353 | [[Зейнегуль]] || 478 |- ! 1354 | [[Казына]] || 477 |- ! 1355 | [[Дияра]] || 477 |- ! 1356 | [[Гүлзия]] || 477 |- ! 1357 | [[Агайша]] || 477 |- ! 1358 | [[Айлан]] || 477 |- ! 1359 | [[Атиркул]] || 476 |- ! 1360 | [[Балзира]] || 476 |- ! 1361 | [[Турсынхан]] || 475 |- ! 1362 | [[Лина]] || 475 |- ! 1363 | [[Орынай]] || 474 |- ! 1364 | [[Инаят]] || 474 |- ! 1365 | [[Жангүлім]] || 474 |- ! 1366 | [[Гулзипа]] || 473 |- ! 1367 | [[Анелия]] || 473 |- ! 1368 | [[Данэлия]] || 472 |- ! 1369 | [[Әсима]] || 472 |- ! 1370 | [[Кулай]] || 471 |- ! 1371 | [[Жумаш]] || 471 |- ! 1372 | [[Гүлсана]] || 469 |- ! 1373 | [[Гульсана]] || 469 |- ! 1374 | [[Гулмайра]] || 468 |- ! 1375 | [[Нүргүл]] || 467 |- ! 1376 | [[Гулайша]] || 467 |- ! 1377 | [[Айжана]] || 467 |- ! 1378 | [[Риана]] || 465 |- ! 1379 | [[Раушангуль]] || 465 |- ! 1380 | [[Кульшара]] || 465 |- ! 1381 | [[Злата]] || 465 |- ! 1382 | [[Камаш]] || 465 |- ! 1383 | [[Жанаркул]] || 464 |- ! 1384 | [[Умыт]] || 463 |- ! 1385 | [[Рысхан]] || 462 |- ! 1386 | [[Гүлжанар]] || 462 |- ! 1387 | [[Жанылган]] || 462 |- ! 1388 | [[Парасат]] || 461 |- ! 1389 | [[Ләйлім]] || 460 |- ! 1390 | [[Улбосин]] || 458 |- ! 1391 | [[Саягүл]] || 458 |- ! 1392 | [[Несип]] || 457 |- ! 1393 | [[Мариам]] || 457 |- ! 1394 | [[Инна]] || 456 |- ! 1395 | [[Кансулу]] || 456 |- ! 1396 | [[Дильяра]] || 456 |- ! 1397 | [[Гульзина]] || 454 |- ! 1398 | [[Айхан]] || 454 |- ! 1399 | [[Ширин]] || 453 |- ! 1400 | [[Бақытнұр]] || 452 |- ! 1401 | [[Ұлту]] || 451 |- ! 1402 | [[Турсынкул]] || 450 |- ! 1403 | [[Алена]] || 450 |- ! 1404 | [[Гульфара]] || 449 |- ! 1405 | [[Гулфайруз]] || 449 |- ! 1406 | [[Малике]] || 448 |- ! 1407 | [[Далида]] || 448 |- ! 1408 | [[Майнур]] || 447 |- ! 1409 | [[Бибісара]] || 446 |- ! 1410 | [[Айжаркын]] || 446 |- ! 1411 | [[Нилуфар]] || 445 |- ! 1412 | [[Турсынкуль]] || 444 |- ! 1413 | [[Залина]] || 444 |- ! 1414 | [[Хадича]] || 442 |- ! 1415 | [[Турсунай]] || 442 |- ! 1416 | [[Айшагүл]] || 441 |- ! 1417 | [[Сагида]] || 440 |- ! 1418 | [[Нұрлыайым]] || 440 |- ! 1419 | [[Мәрия]] || 439 |- ! 1420 | [[Канагат]] || 438 |- ! 1421 | [[Акмоншак]] || 437 |- ! 1422 | [[Жумагыз]] || 436 |- ! 1423 | [[Култай]] || 435 |- ! 1424 | [[Кульгайша]] || 435 |- ! 1425 | [[Кулзия]] || 435 |- ! 1426 | [[Сагадат]] || 434 |- ! 1427 | [[Илана]] || 434 |- ! 1428 | [[Еркеайым]] || 433 |- ! 1429 | [[Бірғаным]] || 433 |- ! 1430 | [[Дамегуль]] || 432 |- ! 1431 | [[Тансулу]] || 431 |- ! 1432 | [[Наима]] || 431 |- ! 1433 | [[Әдемай]] || 431 |- ! 1434 | [[Бибижан]] || 431 |- ! 1435 | [[Эльза]] || 430 |- ! 1436 | [[Турар]] || 430 |- ! 1437 | [[Канзада]] || 430 |- ! 1438 | [[Каншайым]] || 429 |- ! 1439 | [[Жәнел]] || 429 |- ! 1440 | [[Севинч]] || 428 |- ! 1441 | [[Зулпия]] || 428 |- ! 1442 | [[Бибижамал]] || 428 |- ! 1443 | [[Айнакул]] || 428 |- ! 1444 | [[Оразгуль]] || 427 |- ! 1445 | [[Гулжайнар]] || 427 |- ! 1446 | [[Айымхан]] || 427 |- ! 1447 | [[Акслу]] || 426 |- ! 1448 | [[Ансаган]] || 426 |- ! 1449 | [[Умитай]] || 425 |- ! 1450 | [[Гульдария]] || 425 |- ! 1451 | [[Баршагуль]] || 424 |- ! 1452 | [[Кульжиян]] || 422 |- ! 1453 | [[Нурлыгул]] || 420 |- ! 1454 | [[Женисгуль]] || 420 |- ! 1455 | [[Рада]] || 419 |- ! 1456 | [[Айкенже]] || 419 |- ! 1457 | [[Гульстан]] || 418 |- ! 1458 | [[Дильфуза]] || 417 |- ! 1459 | [[Әминә]] || 417 |- ! 1460 | [[Бейбитгуль]] || 417 |- ! 1461 | [[Камария]] || 416 |- ! 1462 | [[Анелья]] || 416 |- ! 1463 | [[Мираш]] || 415 |- ! 1464 | [[Жумагайша]] || 415 |- ! 1465 | [[Айтгул]] || 415 |- ! 1466 | [[Шаттык]] || 414 |- ! 1467 | [[Тлеулес]] || 414 |- ! 1468 | [[Еркинай]] || 412 |- ! 1469 | [[Гульчехра]] || 412 |- ! 1470 | [[Гульзипа]] || 412 |- ! 1471 | [[Саягул]] || 411 |- ! 1472 | [[Нуркуль]] || 411 |- ! 1473 | [[Батес]] || 411 |- ! 1474 | [[Насима]] || 410 |- ! 1475 | [[Каролина]] || 410 |- ! 1476 | [[Шакизат]] || 409 |- ! 1477 | [[Нурбакыт]] || 409 |- ! 1478 | [[Гулдария]] || 409 |- ! 1479 | [[Гулайхан]] || 409 |- ! 1480 | [[Зейне]] || 408 |- ! 1481 | [[Султана]] || 407 |- ! 1482 | [[Кербез]] || 407 |- ! 1483 | [[Карлгаш]] || 407 |- ! 1484 | [[Айшабиби]] || 407 |- ! 1485 | [[Танзиля]] || 405 |- ! 1486 | [[Бейбит]] || 405 |- ! 1487 | [[Нафиса]] || 404 |- ! 1488 | [[Зарифа]] || 404 |- ! 1489 | [[Гулстан]] || 404 |- ! 1490 | [[Бибажар]] || 404 |- ! 1491 | [[Райла]] || 403 |- ! 1492 | [[Мирамгул]] || 403 |- ! 1493 | [[Калбике]] || 403 |- ! 1494 | [[Жанетта]] || 403 |- ! 1495 | [[Рахиля]] || 402 |- ! 1496 | [[Казина]] || 402 |- ! 1497 | [[Зылиха]] || 402 |- ! 1498 | [[Алтынзер]] || 402 |- ! 1499 | [[Азина]] || 402 |- ! 1500 | [[Нуржауган]] || 401 |- ! 1501 | [[Гульсая]] || 401 |- ! 1502 | [[Дильбар]] || 401 |- ! 1503 | [[Сагат]] || 400 |- ! 1504 | [[Жанылай]] || 400 |- ! 1505 | [[Самига]] || 399 |- ! 1506 | [[Баршагул]] || 399 |- ! 1507 | [[Бикеш]] || 399 |- ! 1508 | [[Умутжан]] || 397 |- ! 1509 | [[Захира]] || 397 |- ! 1510 | [[Гүлхан]] || 397 |- ! 1511 | [[Кулжамила]] || 396 |- ! 1512 | [[Камчат]] || 396 |- ! 1513 | [[Гузель]] || 396 |- ! 1514 | [[Гульназира]] || 395 |- ! 1515 | [[Анархан]] || 395 |- ! 1516 | [[Аделья]] || 395 |- ! 1517 | [[Райян]] || 394 |- ! 1518 | [[Нұршуақ]] || 394 |- ! 1519 | [[Кенжеш]] || 394 |- ! 1520 | [[Жупаркуль]] || 393 |- ! 1521 | [[Хиуаз]] || 392 |- ! 1522 | [[Гулмаржан]] || 392 |- ! 1523 | [[Лира]] || 391 |- ! 1524 | [[Карлагаш]] || 391 |- ! 1525 | [[Бикамал]] || 391 |- ! 1526 | [[Балхадиша]] || 390 |- ! 1527 | [[Назлы]] || 388 |- ! 1528 | [[Кулаим]] || 387 |- ! 1529 | [[Алимаш]] || 387 |- ! 1530 | [[Айшанұр]] || 386 |- ! 1531 | [[Тумар]] || 385 |- ! 1532 | [[Фаризат]] || 385 |- ! 1533 | [[Мастура]] || 385 |- ! 1534 | [[Камалия]] || 385 |- ! 1535 | [[Аминат]] || 385 |- ! 1536 | [[Акзер]] || 385 |- ! 1537 | [[Элиф]] || 384 |- ! 1538 | [[Арайлы]] || 384 |- ! 1539 | [[Шакизада]] || 383 |- ! 1540 | [[Жумажан]] || 383 |- ! 1541 | [[Жаудир]] || 383 |- ! 1542 | [[Калбиби]] || 383 |- ! 1543 | [[Багиля]] || 383 |- ! 1544 | [[Жәмилә]] || 382 |- ! 1545 | [[Биби]] || 382 |- ! 1546 | [[Айша Бибі]] || 382 |- ! 1547 | [[Румейса]] || 381 |- ! 1548 | [[Қалима]] || 381 |- ! 1549 | [[Лана]] || 381 |- ! 1550 | [[Данира]] || 381 |- ! 1551 | [[Зибагуль]] || 380 |- ! 1552 | [[Гулзинат]] || 380 |- ! 1553 | [[Рымкуль]] || 379 |- ! 1554 | [[Ақнур]] || 379 |- ! 1555 | [[Шайза]] || 378 |- ! 1556 | [[Нелли]] || 378 |- ! 1557 | [[Несипкул]] || 377 |- ! 1558 | [[Саракуль]] || 376 |- ! 1559 | [[Ақсұлу]] || 376 |- ! 1560 | [[Айтгуль]] || 375 |- ! 1561 | [[Элиза]] || 374 |- ! 1562 | [[Толқынай]] || 374 |- ! 1563 | [[Катима]] || 374 |- ! 1564 | [[Гулдаурен]] || 374 |- ! 1565 | [[Багира]] || 374 |- ! 1566 | [[Нуркамал]] || 373 |- ! 1567 | [[Гүлдария]] || 373 |- ! 1568 | [[Минура]] || 372 |- ! 1569 | [[Райан]] || 371 |- ! 1570 | [[Дилноза]] || 370 |- ! 1571 | [[Оразхан]] || 369 |- ! 1572 | [[Зайтуна]] || 369 |- ! 1573 | [[Дамегул]] || 369 |- ! 1574 | [[Гульфира]] || 368 |- ! 1575 | [[Алтынхан]] || 367 |- ! 1576 | [[Молдыр]] || 366 |- ! 1577 | [[Қызжібек]] || 366 |- ! 1578 | [[Куляйхан]] || 366 |- ! 1579 | [[Зару]] || 366 |- ! 1580 | [[Шамшат]] || 365 |- ! 1581 | [[Инкара]] || 365 |- ! 1582 | [[Айеркем]] || 365 |- ! 1583 | [[Оразгүл]] || 364 |- ! 1584 | [[Марям]] || 364 |- ! 1585 | [[Дильда]] || 364 |- ! 1586 | [[Урхия]] || 363 |- ! 1587 | [[Гулимжан]] || 363 |- ! 1588 | [[Балнура]] || 363 |- ! 1589 | [[Курбанкул]] || 362 |- ! 1590 | [[Жәзира]] || 362 |- ! 1591 | [[Гулбарам]] || 362 |- ! 1592 | [[Антонина]] || 362 |- ! 1593 | [[Жаксыгуль]] || 361 |- ! 1594 | [[Айкүн]] || 361 |- ! 1595 | [[Кулгайша]] || 360 |- ! 1596 | [[Ментай]] || 359 |- ! 1597 | [[Балназым]] || 359 |- ! 1598 | [[Аийда]] || 359 |- ! 1599 | [[Нурайлым]] || 358 |- ! 1600 | [[Шарбат]] || 357 |- ! 1601 | [[Тойдык]] || 357 |- ! 1602 | [[Карагоз]] || 357 |- ! 1603 | [[Жамалхан]] || 357 |- ! 1604 | [[Базаркүл]] || 357 |- ! 1605 | [[Амангайша]] || 357 |- ! 1606 | [[Арманай]] || 357 |- ! 1607 | [[Турган]] || 355 |- ! 1608 | [[Қалдыгүл]] || 355 |- ! 1609 | [[Рыс]] || 354 |- ! 1610 | [[Інжумаржан]] || 354 |- ! 1611 | [[Куттыкыз]] || 353 |- ! 1612 | [[Канат]] || 353 |- ! 1613 | [[Гүлжаухар]] || 353 |- ! 1614 | [[Сумайя]] || 352 |- ! 1615 | [[Казна]] || 352 |- ! 1616 | [[Нұрзат]] || 351 |- ! 1617 | [[Назар]] || 350 |- ! 1618 | [[Жеңісгүл]] || 350 |- ! 1619 | [[Рымбала]] || 349 |- ! 1620 | [[Нұрханым]] || 349 |- ! 1621 | [[Жауқазын]] || 349 |- ! 1622 | [[Тілекші]] || 348 |- ! 1623 | [[Карылга]] || 348 |- ! 1624 | [[Әселхан]] || 348 |- ! 1625 | [[Ахмарал]] || 348 |- ! 1626 | [[Алмажай]] || 348 |- ! 1627 | [[Арзу]] || 348 |- ! 1628 | [[Шакен]] || 347 |- ! 1629 | [[Шамсия]] || 347 |- ! 1630 | [[Гульсин]] || 346 |- ! 1631 | [[Джамила]] || 346 |- ! 1632 | [[Сайлаукуль]] || 345 |- ! 1633 | [[Кульмира]] || 345 |- ! 1634 | [[Зәуреш]] || 345 |- ! 1635 | [[Нарғыз]] || 344 |- ! 1636 | [[Нурзипа]] || 344 |- ! 1637 | [[Кулипа]] || 344 |- ! 1638 | [[Аягуль]] || 344 |- ! 1639 | [[Асмира]] || 343 |- ! 1640 | [[Василиса]] || 343 |- ! 1641 | [[Салидат]] || 342 |- ! 1642 | [[Рысбала]] || 342 |- ! 1643 | [[Жаңылай]] || 342 |- ! 1644 | [[Бибикуль]] || 342 |- ! 1645 | [[Нұрзия]] || 341 |- ! 1646 | [[Кулпаршын]] || 341 |- ! 1647 | [[Келбет]] || 341 |- ! 1648 | [[Қанағат]] || 339 |- ! 1649 | [[Магира]] || 339 |- ! 1650 | [[Айгерым]] || 339 |- ! 1651 | [[Айбиби]] || 338 |- ! 1652 | [[Нурайна]] || 336 |- ! 1653 | [[Кызжибек]] || 336 |- ! 1654 | [[Улту]] || 335 |- ! 1655 | [[Тойжан]] || 335 |- ! 1656 | [[Кумискуль]] || 335 |- ! 1657 | [[Алиана]] || 335 |- ! 1658 | [[Ясин]] || 334 |- ! 1659 | [[Бисара]] || 334 |- ! 1660 | [[Гулназым]] || 333 |- ! 1661 | [[Гүлайна]] || 333 |- ! 1662 | [[Гүлмаржан]] || 333 |- ! 1663 | [[Гулмарал]] || 333 |- ! 1664 | [[Тілектес]] || 332 |- ! 1665 | [[Ақсұңқар]] || 332 |- ! 1666 | [[Аймгуль]] || 332 |- ! 1667 | [[Алтынкүл]] || 332 |- ! 1668 | [[Радмила]] || 331 |- ! 1669 | [[Айжанат]] || 331 |- ! 1670 | [[Хорлан]] || 330 |- ! 1671 | [[Рината]] || 330 |- ! 1672 | [[Рымгуль]] || 330 |- ! 1673 | [[Онласын]] || 330 |- ! 1674 | [[Наталия]] || 330 |- ! 1675 | [[Бибіфатима]] || 330 |- ! 1676 | [[Гулимхан]] || 330 |- ! 1677 | [[Нұрғайша]] || 329 |- ! 1678 | [[Есенкул]] || 329 |- ! 1679 | [[Бағлан]] || 329 |- ! 1680 | [[Шуақ]] || 328 |- ! 1681 | [[Толеу]] || 328 |- ! 1682 | [[Нурлыгуль]] || 328 |- ! 1683 | [[Мархаббат]] || 328 |- ! 1684 | [[Жумакыз]] || 328 |- ! 1685 | [[Әсель]] || 328 |- ! 1686 | [[Гулнұр]] || 328 |- ! 1687 | [[Гүлжауһар]] || 328 |- ! 1688 | [[Нүрила]] || 327 |- ! 1689 | [[Багжан]] || 327 |- ! 1690 | [[Аинур]] || 327 |- ! 1691 | [[Аксана]] || 327 |- ! 1692 | [[Айнар]] || 327 |- ! 1693 | [[Лимара]] || 326 |- ! 1694 | [[Жулдузай]] || 326 |- ! 1695 | [[Дамелия]] || 326 |- ! 1696 | [[Бекайым]] || 326 |- ! 1697 | [[Айсапар]] || 326 |- ! 1698 | [[Умиткуль]] || 325 |- ! 1699 | [[Кулайм]] || 325 |- ! 1700 | [[Шұға]] || 324 |- ! 1701 | [[Нұрбала]] || 324 |- ! 1702 | [[Марьяш]] || 324 |- ! 1703 | [[Курманкуль]] || 323 |- ! 1704 | [[Лэйла]] || 323 |- ! 1705 | [[Женисгул]] || 323 |- ! 1706 | [[Гүлімжан]] || 323 |- ! 1707 | [[Ақжайық]] || 323 |- ! 1708 | [[Нұрғаным]] || 321 |- ! 1709 | [[Найла]] || 321 |- ! 1710 | [[Женис]] || 321 |- ! 1711 | [[Каным]] || 321 |- ! 1712 | [[Аселхан]] || 321 |- ! 1713 | [[Фаузия]] || 320 |- ! 1714 | [[Кулара]] || 320 |- ! 1715 | [[Маржанай]] || 320 |- ! 1716 | [[Гульбахрам]] || 320 |- ! 1717 | [[Гулбахор]] || 320 |- ! 1718 | [[Айшагуль]] || 320 |- ! 1719 | [[Нурзила]] || 319 |- ! 1720 | [[Нигора]] || 319 |- ! 1721 | [[Айсафи]] || 319 |- ! 1722 | [[Альмина]] || 319 |- ! 1723 | [[Даржан]] || 318 |- ! 1724 | [[Пернеш]] || 317 |- ! 1725 | [[Гулназия]] || 317 |- ! 1726 | [[Бейбиткул]] || 317 |- ! 1727 | [[Бақытжамал]] || 317 |- ! 1728 | [[Балия]] || 317 |- ! 1729 | [[Шайзат]] || 316 |- ! 1730 | [[Шынара]] || 316 |- ! 1731 | [[Рыскан]] || 316 |- ! 1732 | [[Әсемкүл]] || 316 |- ! 1733 | [[Қаршыға]] || 315 |- ! 1734 | [[Саруар]] || 314 |- ! 1735 | [[Нуржайна]] || 314 |- ! 1736 | [[Гульмаржан]] || 314 |- ! 1737 | [[Рысгүл]] || 313 |- ! 1738 | [[Танзила]] || 313 |- ! 1739 | [[Дәметкен]] || 313 |- ! 1740 | [[Айбаршын]] || 313 |- ! 1741 | [[Ханым]] || 312 |- ! 1742 | [[Сабиля]] || 312 |- ! 1743 | [[Әдеміай]] || 312 |- ! 1744 | [[Гүлзина]] || 312 |- ! 1745 | [[Акжунис]] || 312 |- ! 1746 | [[Балсулу]] || 311 |- ! 1747 | [[Айлун]] || 311 |- ! 1748 | [[Айсезим]] || 311 |- ! 1749 | [[Толеугайша]] || 310 |- ! 1750 | [[Есенкуль]] || 310 |- ! 1751 | [[Нурбуби]] || 309 |- ! 1752 | [[Сайлаукул]] || 308 |- ! 1753 | [[Гульнафис]] || 308 |- ! 1754 | [[Ақайша]] || 308 |- ! 1755 | [[Сәрсенкүл]] || 307 |- ! 1756 | [[Мейрім]] || 307 |- ! 1757 | [[Кумисхан]] || 307 |- ! 1758 | [[Жупаркул]] || 307 |- ! 1759 | [[Ақгүлім]] || 307 |- ! 1760 | [[Турсынгул]] || 306 |- ! 1761 | [[Майгүл]] || 306 |- ! 1762 | [[Зинат]] || 306 |- ! 1763 | [[Жадира]] || 306 |- ! 1764 | [[Расима]] || 305 |- ! 1765 | [[Нұрсыйла]] || 305 |- ! 1766 | [[Даража]] || 305 |- ! 1767 | [[Балапан]] || 305 |- ! 1768 | [[Асылы]] || 304 |- ! 1769 | [[Ақназ]] || 304 |- ! 1770 | [[Айасыл]] || 304 |- ! 1771 | [[Сумая]] || 303 |- ! 1772 | [[Науат]] || 303 |- ! 1773 | [[Айлара]] || 303 |- ! 1774 | [[Тұрсынгүл]] || 302 |- ! 1775 | [[Саялы]] || 302 |- ! 1776 | [[Сакып]] || 302 |- ! 1777 | [[Озипа]] || 302 |- ! 1778 | [[Гульсым]] || 302 |- ! 1779 | [[Айжулдыз]] || 302 |- ! 1780 | [[Ырысжан]] || 301 |- ! 1781 | [[Маусымжан]] || 301 |- ! 1782 | [[Қарлыға]] || 301 |- ! 1783 | [[Жансәуле]] || 301 |- ! 1784 | [[Гүлжайнар]] || 301 |- ! 1785 | [[Балшекер]] || 301 |- ! 1786 | [[Акайша]] || 301 |- ! 1787 | [[Қуралай]] || 300 |- ! 1788 | [[Зибагул]] || 300 |- ! 1789 | [[Уркия]] || 299 |- ! 1790 | [[Советхан]] || 299 |- ! 1791 | [[Жұмакүл]] || 299 |- ! 1792 | [[Батпа]] || 299 |- ! 1793 | [[Гүлжахан]] || 298 |- ! 1794 | [[Бактыбала]] || 298 |- ! 1795 | [[Бағдагүл]] || 298 |- ! 1796 | [[Ақырыс]] || 298 |- ! 1797 | [[Ажаркул]] || 298 |- ! 1798 | [[Рузана]] || 297 |- ! 1799 | [[Кульжанат]] || 297 |- ! 1800 | [[Күміс]] || 297 |- ! 1801 | [[Жарқын]] || 297 |- ! 1802 | [[Жумагиз]] || 297 |- ! 1803 | [[Дильнура]] || 297 |- ! 1804 | [[Гайнижамал]] || 297 |- ! 1805 | [[Ася]] || 297 |- ! 1806 | [[Гулжихан]] || 297 |- ! 1807 | [[Аймкуль]] || 297 |- ! 1808 | [[Айымкул]] || 297 |- ! 1809 | [[Ақбала]] || 297 |- ! 1810 | [[Аидана]] || 296 |- ! 1811 | [[Айиша]] || 296 |- ! 1812 | [[Улдар]] || 295 |- ! 1813 | [[Ділнәз]] || 295 |- ! 1814 | [[Балганым]] || 295 |- ! 1815 | [[Акзира]] || 295 |- ! 1816 | [[Қамар]] || 294 |- ! 1817 | [[Зибаш]] || 294 |- ! 1818 | [[Турсункуль]] || 293 |- ! 1819 | [[Русалина]] || 293 |- ! 1820 | [[Зульфира]] || 293 |- ! 1821 | [[Ділда]] || 293 |- ! 1822 | [[Бибі]] || 293 |- ! 1823 | [[Сарвиноз]] || 292 |- ! 1824 | [[Асылгуль]] || 292 |- ! 1825 | [[Робия]] || 291 |- ! 1826 | [[Күлшат]] || 291 |- ! 1827 | [[Илья]] || 291 |- ! 1828 | [[Базархан]] || 291 |- ! 1829 | [[Тлекши]] || 290 |- ! 1830 | [[Нуркул]] || 290 |- ! 1831 | [[Гулбахыт]] || 290 |- ! 1832 | [[Розалия]] || 289 |- ! 1833 | [[Кенжехан]] || 289 |- ! 1834 | [[Жанил]] || 289 |- ! 1835 | [[Улбазар]] || 288 |- ! 1836 | [[Эльзира]] || 288 |- ! 1837 | [[Сырга]] || 288 |- ! 1838 | [[Румия]] || 288 |- ! 1839 | [[Заура]] || 288 |- ! 1840 | [[Джумагуль]] || 288 |- ! 1841 | [[Еркегул]] || 288 |- ! 1842 | [[Акбобек]] || 288 |- ! 1843 | [[Адемі]] || 288 |- ! 1844 | [[Ақдана]] || 288 |- ! 1845 | [[Рымкул]] || 287 |- ! 1846 | [[Райхон]] || 287 |- ! 1847 | [[Земфира]] || 287 |- ! 1848 | [[Акжамал]] || 287 |- ! 1849 | [[Шарифа]] || 286 |- ! 1850 | [[Рыскайша]] || 286 |- ! 1851 | [[Париза]] || 286 |- ! 1852 | [[Зейнекуль]] || 286 |- ! 1853 | [[Гульжамила]] || 286 |- ! 1854 | [[Акжаркин]] || 286 |- ! 1855 | [[Урзия]] || 285 |- ! 1856 | [[Сандигуль]] || 285 |- ! 1857 | [[Ләззәт]] || 285 |- ! 1858 | [[Зинеш]] || 285 |- ! 1859 | [[Шахзода]] || 284 |- ! 1860 | [[Шынаргуль]] || 284 |- ! 1861 | [[Сафи]] || 284 |- ! 1862 | [[Гулсум]] || 284 |- ! 1863 | [[Гулимай]] || 284 |- ! 1864 | [[Бейбиткуль]] || 284 |- ! 1865 | [[Адэлина]] || 284 |- ! 1866 | [[Кулпаршин]] || 283 |- ! 1867 | [[Мейрам]] || 283 |- ! 1868 | [[Кульмайра]] || 283 |- ! 1869 | [[Курманай]] || 283 |- ! 1870 | [[Зубайда]] || 283 |- ! 1871 | [[Гульсезим]] || 283 |- ! 1872 | [[Аягүл]] || 283 |- ! 1873 | [[Акдидар]] || 283 |- ! 1874 | [[Амантай]] || 283 |- ! 1875 | [[Асемхан]] || 283 |- ! 1876 | [[Наргуль]] || 282 |- ! 1877 | [[Гулзахира]] || 282 |- ! 1878 | [[Ултусын]] || 281 |- ! 1879 | [[Минара]] || 281 |- ! 1880 | [[Гүлдәурен]] || 281 |- ! 1881 | [[Баянслу]] || 281 |- ! 1882 | [[Адемай]] || 281 |- ! 1883 | [[Мейрамхан]] || 280 |- ! 1884 | [[Карлигаш]] || 280 |- ! 1885 | [[Гулсана]] || 280 |- ! 1886 | [[Бейбитгул]] || 280 |- ! 1887 | [[Айаулым]] || 280 |- ! 1888 | [[Даурия]] || 279 |- ! 1889 | [[Сериккуль]] || 278 |- ! 1890 | [[Кульчат]] || 278 |- ! 1891 | [[Жумаганым]] || 278 |- ! 1892 | [[Бахиткуль]] || 278 |- ! 1893 | [[Мәрзия]] || 277 |- ! 1894 | [[Зинагуль]] || 277 |- ! 1895 | [[Хадижа]] || 276 |- ! 1896 | [[Пакизат]] || 276 |- ! 1897 | [[Катипа]] || 276 |- ! 1898 | [[Гүлвира]] || 276 |- ! 1899 | [[Гулвира]] || 276 |- ! 1900 | [[Нәзерке]] || 275 |- ! 1901 | [[Мәлике]] || 275 |- ! 1902 | [[Аширкуль]] || 275 |- ! 1903 | [[Эленора]] || 274 |- ! 1904 | [[Халипа]] || 274 |- ! 1905 | [[Жайсан]] || 274 |- ! 1906 | [[Фотима]] || 273 |- ! 1907 | [[Кулнар]] || 273 |- ! 1908 | [[Далия]] || 273 |- ! 1909 | [[Гулаш]] || 273 |- ! 1910 | [[Ақкүміс]] || 273 |- ! 1911 | [[Умитхан]] || 272 |- ! 1912 | [[Кулайым]] || 272 |- ! 1913 | [[Кимбат]] || 272 |- ! 1914 | [[Кәмилә]] || 272 |- ! 1915 | [[Жангул]] || 272 |- ! 1916 | [[Аимгуль]] || 272 |- ! 1917 | [[Рана]] || 271 |- ! 1918 | [[Диара]] || 271 |- ! 1919 | [[Динора]] || 271 |- ! 1920 | [[Кумискул]] || 270 |- ! 1921 | [[Марья]] || 270 |- ! 1922 | [[Ира]] || 270 |- ! 1923 | [[Камка]] || 270 |- ! 1924 | [[Шырынкул]] || 269 |- ! 1925 | [[Шынаргул]] || 269 |- ! 1926 | [[Санжан]] || 269 |- ! 1927 | [[Курбанай]] || 269 |- ! 1928 | [[Еркегүл]] || 269 |- ! 1929 | [[Бәтима]] || 269 |- ! 1930 | [[Ақсауле]] || 269 |- ! 1931 | [[Уштап]] || 268 |- ! 1932 | [[Шамшырақ]] || 268 |- ! 1933 | [[Сагдат]] || 268 |- ! 1934 | [[Сапаргуль]] || 268 |- ! 1935 | [[Саракул]] || 267 |- ! 1936 | [[Сандигул]] || 267 |- ! 1937 | [[Курбанкуль]] || 267 |- ! 1938 | [[Батен]] || 267 |- ! 1939 | [[Гулназира]] || 266 |- ! 1940 | [[Балкен]] || 266 |- ! 1941 | [[Ария]] || 266 |- ! 1942 | [[Улдан]] || 265 |- ! 1943 | [[Эмина]] || 265 |- ! 1944 | [[Чолпан]] || 265 |- ! 1945 | [[Умсынай]] || 265 |- ! 1946 | [[Мерейім]] || 265 |- ! 1947 | [[Касиет]] || 265 |- ! 1948 | [[Гузал]] || 265 |- ! 1949 | [[Ақберен]] || 265 |- ! 1950 | [[Аймарал]] || 265 |- ! 1951 | [[Умиткул]] || 264 |- ! 1952 | [[Нұргул]] || 264 |- ! 1953 | [[Лейля]] || 264 |- ! 1954 | [[Айкуль]] || 264 |- ! 1955 | [[Рысканым]] || 263 |- ! 1956 | [[Оралай]] || 263 |- ! 1957 | [[Какима]] || 263 |- ! 1958 | [[Жанира]] || 263 |- ! 1959 | [[Жақсыгүл]] || 263 |- ! 1960 | [[Раъно]] || 262 |- ! 1961 | [[Нурхан]] || 262 |- ! 1962 | [[Мирамкүл]] || 261 |- ! 1963 | [[Нұрбике]] || 261 |- ! 1964 | [[Кунзира]] || 261 |- ! 1965 | [[Дилана]] || 261 |- ! 1966 | [[Алтынжан]] || 261 |- ! 1967 | [[Айяна]] || 261 |- ! 1968 | [[Аиида]] || 261 |- ! 1969 | [[Сапаркүл]] || 260 |- ! 1970 | [[Назымгул]] || 260 |- ! 1971 | [[Кульбаран]] || 260 |- ! 1972 | [[Ботакуз]] || 260 |- ! 1973 | [[Актилек]] || 260 |- ! 1974 | [[Уразгул]] || 259 |- ! 1975 | [[Торгай]] || 259 |- ! 1976 | [[Гулниса]] || 259 |- ! 1977 | [[Айрис]] || 259 |- ! 1978 | [[Сати]] || 258 |- ! 1979 | [[Айганша]] || 258 |- ! 1980 | [[Кункияш]] || 257 |- ! 1981 | [[Гүлшара]] || 257 |- ! 1982 | [[Гульфайрус]] || 257 |- ! 1983 | [[Бексулу]] || 257 |- ! 1984 | [[Закия]] || 256 |- ! 1985 | [[Заида]] || 256 |- ! 1986 | [[Гульбахар]] || 256 |- ! 1987 | [[Альфира]] || 256 |- ! 1988 | [[Аймара]] || 256 |- ! 1989 | [[Фарангиз]] || 255 |- ! 1990 | [[Орик]] || 255 |- ! 1991 | [[Гүлнур]] || 255 |- ! 1992 | [[Биназир]] || 255 |- ! 1993 | [[Бакытнур]] || 255 |- ! 1994 | [[Бинура]] || 255 |- ! 1995 | [[Бинур]] || 255 |- ! 1996 | [[Улжамал]] || 254 |- ! 1997 | [[Муниса]] || 254 |- ! 1998 | [[Калияш]] || 254 |- ! 1999 | [[Аңсар]] || 254 |- ! 2000 | [[Айнамкоз]] || 254 |- ! 2001 | [[Нурзат]] || 253 |- ! 2002 | [[Қуаныш]] || 252 |- ! 2003 | [[Жаркинай]] || 252 |- ! 2004 | [[Динаш]] || 252 |- ! 2005 | [[Насиха]] || 251 |- ! 2006 | [[Пану]] || 251 |- ! 2007 | [[Лаула]] || 251 |- ! 2008 | [[Гульаим]] || 251 |- ! 2009 | [[Анита]] || 251 |- ! 2010 | [[Сайда]] || 250 |- ! 2011 | [[Розалина]] || 250 |- ! 2012 | [[Моншак]] || 250 |- ! 2013 | [[Жеңіскүл]] || 250 |- ! 2014 | [[Алданыш]] || 250 |- ! 2015 | [[Тұрсын]] || 249 |- ! 2016 | [[Жаксыкул]] || 249 |- ! 2017 | [[Айсымбат]] || 249 |- ! 2018 | [[Акбилек]] || 249 |- ! 2019 | [[Айрин]] || 249 |- ! 2020 | [[Нәзигүл]] || 248 |- ! 2021 | [[Нұрсана]] || 248 |- ! 2022 | [[Кулмира]] || 248 |- ! 2023 | [[Жәмиля]] || 248 |- ! 2024 | [[Бактыкул]] || 248 |- ! 2025 | [[Гаухартас]] || 248 |- ! 2026 | [[Нұрсара]] || 247 |- ! 2027 | [[Қарылғаш]] || 247 |- ! 2028 | [[Еркегуль]] || 247 |- ! 2029 | [[Айшагул]] || 247 |- ! 2030 | [[Ажаргуль]] || 247 |- ! 2031 | [[Фаина]] || 246 |- ! 2032 | [[Нұржауған]] || 246 |- ! 2033 | [[Нейла]] || 246 |- ! 2034 | [[Қамажай]] || 246 |- ! 2035 | [[Заря]] || 246 |- ! 2036 | [[Жаксыкуль]] || 246 |- ! 2037 | [[Аягуз]] || 246 |- ! 2038 | [[Кумисжан]] || 245 |- ! 2039 | [[Кунжамал]] || 245 |- ! 2040 | [[Зураш]] || 245 |- ! 2041 | [[Алуаш]] || 245 |- ! 2042 | [[Айтгүл]] || 245 |- ! 2043 | [[Курманкул]] || 244 |- ! 2044 | [[Майкен]] || 244 |- ! 2045 | [[Болсынай]] || 244 |- ! 2046 | [[Гулара]] || 244 |- ! 2047 | [[Балкенже]] || 244 |- ! 2048 | [[Айдидар]] || 244 |- ! 2049 | [[Улганым]] || 243 |- ! 2050 | [[Фатиха]] || 243 |- ! 2051 | [[Аялы]] || 243 |- ! 2052 | [[Альвина]] || 243 |- ! 2053 | [[Райхана]] || 242 |- ! 2054 | [[Адиша]] || 242 |- ! 2055 | [[Айсамал]] || 242 |- ! 2056 | [[Раушангул]] || 241 |- ! 2057 | [[Рәзия]] || 241 |- ! 2058 | [[Нигина]] || 241 |- ! 2059 | [[Назифа]] || 241 |- ! 2060 | [[Майрагуль]] || 241 |- ! 2061 | [[Кундузай]] || 241 |- ! 2062 | [[Жанай]] || 241 |- ! 2063 | [[Гульжана]] || 241 |- ! 2064 | [[Айжанар]] || 241 |- ! 2065 | [[Гулшад]] || 240 |- ! 2066 | [[Гулсинай]] || 240 |- ! 2067 | [[Гафура]] || 240 |- ! 2068 | [[Батиха]] || 240 |- ! 2069 | [[Шахида]] || 239 |- ! 2070 | [[Элвира]] || 239 |- ! 2071 | [[Рузанна]] || 239 |- ! 2072 | [[Нургиза]] || 239 |- ! 2073 | [[Кулдана]] || 239 |- ! 2074 | [[Кайныш]] || 239 |- ! 2075 | [[Капия]] || 239 |- ! 2076 | [[Әмира]] || 239 |- ! 2077 | [[Айпара]] || 239 |- ! 2078 | [[Аигуль]] || 239 |- ! 2079 | [[Пернегул]] || 238 |- ! 2080 | [[Несипхан]] || 238 |- ! 2081 | [[Кулиза]] || 238 |- ! 2082 | [[Жаксылык]] || 238 |- ! 2083 | [[Беназир]] || 238 |- ! 2084 | [[Бейсекуль]] || 238 |- ! 2085 | [[Алфия]] || 238 |- ! 2086 | [[Самия]] || 237 |- ! 2087 | [[Мәрмәр]] || 237 |- ! 2088 | [[Кания]] || 237 |- ! 2089 | [[Есения]] || 237 |- ! 2090 | [[Далила]] || 237 |- ! 2091 | [[Гулім]] || 237 |- ! 2092 | [[Умсын]] || 236 |- ! 2093 | [[Сәулет]] || 236 |- ! 2094 | [[Мия]] || 236 |- ! 2095 | [[Кулшара]] || 236 |- ! 2096 | [[Зейнегул]] || 236 |- ! 2097 | [[Гулсезім]] || 236 |- ! 2098 | [[Гулбахрам]] || 236 |- ! 2099 | [[Айымкуль]] || 236 |- ! 2100 | [[Канслу]] || 235 |- ! 2101 | [[Бибигайша]] || 235 |- ! 2102 | [[Алиман]] || 235 |- ! 2103 | [[Айсел]] || 235 |- ! 2104 | [[Калдыгыз]] || 234 |- ! 2105 | [[Іңкәрім]] || 234 |- ! 2106 | [[Зулкия]] || 234 |- ! 2107 | [[Багит]] || 234 |- ! 2108 | [[Турсынгуль]] || 233 |- ! 2109 | [[Пернекүл]] || 233 |- ! 2110 | [[Кульбан]] || 233 |- ! 2111 | [[Гульниса]] || 233 |- ! 2112 | [[Бахтылы]] || 233 |- ! 2113 | [[Ботагуз]] || 233 |- ! 2114 | [[Гулдерай]] || 232 |- ! 2115 | [[Ауес]] || 232 |- ! 2116 | [[Бахитжамал]] || 232 |- ! 2117 | [[Ұлар]] || 231 |- ! 2118 | [[Мейркуль]] || 231 |- ! 2119 | [[Әйкерім]] || 231 |- ! 2120 | [[Жанылкан]] || 231 |- ! 2121 | [[Марианна]] || 230 |- ! 2122 | [[Құлпынай]] || 230 |- ! 2123 | [[Қалия]] || 230 |- ! 2124 | [[Гульзинат]] || 230 |- ! 2125 | [[Бақжан]] || 230 |- ! 2126 | [[Армангүл]] || 230 |- ! 2127 | [[Гулноза]] || 229 |- ! 2128 | [[Үмітай]] || 228 |- ! 2129 | [[Инеш]] || 228 |- ! 2130 | [[Динагуль]] || 228 |- ! 2131 | [[Гульзахира]] || 228 |- ! 2132 | [[Бірханым]] || 228 |- ! 2133 | [[Ажархан]] || 228 |- ! 2134 | [[Сакипжамал]] || 227 |- ! 2135 | [[Сағира]] || 227 |- ! 2136 | [[Мансура]] || 227 |- ! 2137 | [[Койсын]] || 227 |- ! 2138 | [[Алинура]] || 227 |- ! 2139 | [[Акалтын]] || 227 |- ! 2140 | [[Аиза]] || 227 |- ! 2141 | [[Шынаркуль]] || 226 |- ! 2142 | [[Сапия]] || 226 |- ! 2143 | [[Зинегуль]] || 226 |- ! 2144 | [[Жанеркем]] || 226 |- ! 2145 | [[Сайлау]] || 225 |- ! 2146 | [[Назим]] || 225 |- ! 2147 | [[Каншайм]] || 225 |- ! 2148 | [[Данэля]] || 225 |- ! 2149 | [[Гульсун]] || 225 |- ! 2150 | [[Еркин]] || 225 |- ! 2151 | [[Ғайша]] || 225 |- ! 2152 | [[Балдай]] || 225 |- ! 2153 | [[Балхаш]] || 225 |- ! 2154 | [[Гулбала]] || 225 |- ! 2155 | [[Гулзамира]] || 225 |- ! 2156 | [[Армангул]] || 225 |- ! 2157 | [[Аманбике]] || 225 |- ! 2158 | [[Шырынкуль]] || 224 |- ! 2159 | [[Мубина]] || 224 |- ! 2160 | [[Майрагул]] || 224 |- ! 2161 | [[Кульсум]] || 224 |- ! 2162 | [[Дамелы]] || 224 |- ! 2163 | [[Гулжиян]] || 224 |- ! 2164 | [[Үмітжан]] || 223 |- ! 2165 | [[Сериккайша]] || 223 |- ! 2166 | [[Нейля]] || 223 |- ! 2167 | [[Гульгайша]] || 223 |- ! 2168 | [[Гузаль]] || 223 |- ! 2169 | [[Нурсила]] || 222 |- ! 2170 | [[Оразбике]] || 222 |- ! 2171 | [[Зағипа]] || 222 |- ! 2172 | [[Нурлан]] || 221 |- ! 2173 | [[Майда]] || 221 |- ! 2174 | [[Мариямкуль]] || 221 |- ! 2175 | [[Мейркул]] || 220 |- ! 2176 | [[Майсара]] || 220 |- ! 2177 | [[Лазиза]] || 220 |- ! 2178 | [[Бахтигуль]] || 220 |- ! 2179 | [[Рауия]] || 219 |- ! 2180 | [[Сакыш]] || 219 |- ! 2181 | [[Бадиша]] || 219 |- ! 2182 | [[Гулдарига]] || 219 |- ! 2183 | [[Мидина]] || 218 |- ! 2184 | [[Ляйлим]] || 218 |- ! 2185 | [[Гульназым]] || 218 |- ! 2186 | [[Әлмира]] || 218 |- ! 2187 | [[Бибиажар]] || 218 |- ! 2188 | [[Ырыс]] || 217 |- ! 2189 | [[Панар]] || 217 |- ! 2190 | [[Назымгүл]] || 217 |- ! 2191 | [[Люция]] || 217 |- ! 2192 | [[Илмира]] || 217 |- ! 2193 | [[Нышанкул]] || 216 |- ! 2194 | [[Қаншайым]] || 216 |- ! 2195 | [[Марфуға]] || 216 |- ! 2196 | [[Зинаш]] || 216 |- ! 2197 | [[Бинұр]] || 216 |- ! 2198 | [[Ақлима]] || 216 |- ! 2199 | [[Үкілім]] || 215 |- ! 2200 | [[Нұрдина]] || 215 |- ! 2201 | [[Кумысай]] || 215 |- ! 2202 | [[Капура]] || 215 |- ! 2203 | [[Жансу]] || 215 |- ! 2204 | [[Дилнура]] || 215 |- ! 2205 | [[Бибикул]] || 215 |- ! 2206 | [[Айша-Бибі]] || 215 |- ! 2207 | [[Алияна]] || 215 |- ! 2208 | [[Ранида]] || 214 |- ! 2209 | [[Нурлыхан]] || 214 |- ! 2210 | [[Манара]] || 214 |- ! 2211 | [[Маржангүл]] || 214 |- ! 2212 | [[Зинегул]] || 214 |- ! 2213 | [[Джамал]] || 214 |- ! 2214 | [[Дәриға]] || 214 |- ! 2215 | [[Шамшырак]] || 213 |- ! 2216 | [[Ұлбибі]] || 213 |- ! 2217 | [[Кульпаршин]] || 213 |- ! 2218 | [[Мейіргүл]] || 213 |- ! 2219 | [[Жауһар]] || 213 |- ! 2220 | [[Гульнаш]] || 213 |- ! 2221 | [[Агиба]] || 213 |- ! 2222 | [[Кульжазира]] || 212 |- ! 2223 | [[Кулайна]] || 211 |- ! 2224 | [[Магрифа]] || 211 |- ! 2225 | [[Макира]] || 211 |- ! 2226 | [[Гулнура]] || 211 |- ! 2227 | [[Ұлтуар]] || 210 |- ! 2228 | [[Люба]] || 210 |- ! 2229 | [[Кулбаршин]] || 210 |- ! 2230 | [[Гүлдерай]] || 210 |- ! 2231 | [[Турганкул]] || 209 |- ! 2232 | [[Сандыгуль]] || 209 |- ! 2233 | [[Сажида]] || 209 |- ! 2234 | [[Жанэля]] || 209 |- ! 2235 | [[Кантай]] || 209 |- ! 2236 | [[Әзима]] || 209 |- ! 2237 | [[Тұрсынкүл]] || 208 |- ! 2238 | [[Согдиана]] || 208 |- ! 2239 | [[Таслима]] || 208 |- ! 2240 | [[Калида]] || 208 |- ! 2241 | [[Гүлмайра]] || 208 |- ! 2242 | [[Альдина]] || 208 |- ! 2243 | [[Зилиха]] || 207 |- ! 2244 | [[Эрика]] || 206 |- ! 2245 | [[Нуржамила]] || 206 |- ! 2246 | [[Нұрсулу]] || 206 |- ! 2247 | [[Құттықыз]] || 206 |- ! 2248 | [[Анапия]] || 206 |- ! 2249 | [[Несипжан]] || 205 |- ! 2250 | [[Гульжайнар]] || 205 |- ! 2251 | [[Бакиткуль]] || 205 |- ! 2252 | [[Бибімариям]] || 205 |- ! 2253 | [[Сайёра]] || 204 |- ! 2254 | [[Наташа]] || 204 |- ! 2255 | [[Кульбаршын]] || 204 |- ! 2256 | [[Мафтуна]] || 204 |- ! 2257 | [[Балқия]] || 204 |- ! 2258 | [[Аңсағаным]] || 204 |- ! 2259 | [[Арнагуль]] || 204 |- ! 2260 | [[Қалампыр]] || 203 |- ! 2261 | [[Лескуль]] || 203 |- ! 2262 | [[Каукар]] || 203 |- ! 2263 | [[Жайдары]] || 203 |- ! 2264 | [[Гульдарай]] || 203 |- ! 2265 | [[Ұлназ]] || 202 |- ! 2266 | [[Шахзада]] || 202 |- ! 2267 | [[Турганкуль]] || 202 |- ! 2268 | [[Сағынай]] || 202 |- ! 2269 | [[Мергуль]] || 202 |- ! 2270 | [[Кулзат]] || 202 |- ! 2271 | [[Жаным]] || 202 |- ! 2272 | [[Даная]] || 202 |- ! 2273 | [[Алмахан]] || 202 |- ! 2274 | [[Севиль]] || 201 |- ! 2275 | [[Дүйсенкүл]] || 201 |- ! 2276 | [[Бақытжан]] || 201 |- ! 2277 | [[Асият]] || 201 |- ! 2278 | [[Шахризат]] || 200 |- ! 2279 | [[Ханбибі]] || 200 |- ! 2280 | [[Саулегул]] || 200 |- ! 2281 | [[Клавдия]] || 200 |- ! 2282 | [[Жума]] || 200 |- ! 2283 | [[Аккыз]] || 200 |- ! 2284 | [[Улсерик]] || 199 |- ! 2285 | [[Улман]] || 199 |- ! 2286 | [[Шулпан]] || 199 |- ! 2287 | [[Мара]] || 199 |- ! 2288 | [[Комила]] || 199 |- ! 2289 | [[Гульсина]] || 199 |- ! 2290 | [[Сария]] || 198 |- ! 2291 | [[Мухлиса]] || 198 |- ! 2292 | [[Несибелди]] || 198 |- ! 2293 | [[Нұрлыгүл]] || 198 |- ! 2294 | [[Кульсун]] || 198 |- ! 2295 | [[Кенжекей]] || 198 |- ! 2296 | [[Аккайша]] || 198 |- ! 2297 | [[Альнура]] || 198 |- ! 2298 | [[Чинара]] || 197 |- ! 2299 | [[Тасбике]] || 197 |- ! 2300 | [[Куляйша]] || 197 |- ! 2301 | [[Гульайм]] || 197 |- ! 2302 | [[Бибіажар]] || 197 |- ! 2303 | [[Арайгүл]] || 197 |- ! 2304 | [[Азат]] || 197 |- ! 2305 | [[Азира]] || 197 |- ! 2306 | [[Ақсымбат]] || 197 |- ! 2307 | [[Бахтыкуль]] || 196 |- ! 2308 | [[Алмара]] || 196 |- ! 2309 | [[Арайгуль]] || 196 |- ! 2310 | [[Айкумыс]] || 196 |- ! 2311 | [[Шапагат]] || 195 |- ! 2312 | [[Раушангүл]] || 195 |- ! 2313 | [[Нургүл]] || 195 |- ! 2314 | [[Майнұр]] || 195 |- ! 2315 | [[Лала]] || 195 |- ! 2316 | [[Майса]] || 195 |- ! 2317 | [[Калила]] || 195 |- ! 2318 | [[Каршига]] || 195 |- ! 2319 | [[Афина]] || 195 |- ! 2320 | [[Адилия]] || 195 |- ! 2321 | [[Амани]] || 195 |- ! 2322 | [[Мухсина]] || 194 |- ! 2323 | [[Махфуза]] || 194 |- ! 2324 | [[Зәмзәгүл]] || 194 |- ! 2325 | [[Жаншуақ]] || 194 |- ! 2326 | [[Гульфарида]] || 194 |- ! 2327 | [[Бибизада]] || 194 |- ! 2328 | [[Ұлтай]] || 193 |- ! 2329 | [[Сәндігүл]] || 193 |- ! 2330 | [[Толеухан]] || 193 |- ! 2331 | [[Рузия]] || 193 |- ! 2332 | [[Сағадат]] || 193 |- ! 2333 | [[Кулзина]] || 193 |- ! 2334 | [[Жанипа]] || 193 |- ! 2335 | [[Гүлдариға]] || 193 |- ! 2336 | [[Аширкул]] || 193 |- ! 2337 | [[Балзада]] || 193 |- ! 2338 | [[Айнажан]] || 193 |- ! 2339 | [[Аигул]] || 193 |- ! 2340 | [[Райкүл]] || 192 |- ! 2341 | [[Нагимаш]] || 192 |- ! 2342 | [[Мендигуль]] || 192 |- ! 2343 | [[Нурсара]] || 192 |- ! 2344 | [[Қатира]] || 192 |- ! 2345 | [[Кулимжан]] || 192 |- ! 2346 | [[Кайни]] || 192 |- ! 2347 | [[Әлина]] || 192 |- ! 2348 | [[Дәния]] || 192 |- ! 2349 | [[Барно]] || 192 |- ! 2350 | [[Айымторы]] || 192 |- ! 2351 | [[Райхангуль]] || 191 |- ! 2352 | [[Кульзат]] || 191 |- ! 2353 | [[Дурдона]] || 191 |- ! 2354 | [[Ельдана]] || 191 |- ! 2355 | [[Гульзана]] || 191 |- ! 2356 | [[Аймангуль]] || 191 |- ! 2357 | [[Николь]] || 190 |- ! 2358 | [[Мөлдир]] || 190 |- ! 2359 | [[Несипбала]] || 190 |- ! 2360 | [[Кульжамила]] || 190 |- ! 2361 | [[Казира]] || 190 |- ! 2362 | [[Боранкуль]] || 190 |- ! 2363 | [[Алика]] || 190 |- ! 2364 | [[Алтынсара]] || 190 |- ! 2365 | [[Чарос]] || 189 |- ! 2366 | [[Ырысалды]] || 189 |- ! 2367 | [[Улболган]] || 189 |- ! 2368 | [[Феризат]] || 189 |- ! 2369 | [[Халифа]] || 189 |- ! 2370 | [[Санимай]] || 189 |- ! 2371 | [[Молдір]] || 189 |- ! 2372 | [[Мерейлі]] || 189 |- ! 2373 | [[Загила]] || 189 |- ! 2374 | [[Канзия]] || 189 |- ! 2375 | [[Балмекен]] || 189 |- ! 2376 | [[Бактыкуль]] || 189 |- ! 2377 | [[Пердегул]] || 188 |- ! 2378 | [[Мелек]] || 188 |- ! 2379 | [[Нурсипат]] || 188 |- ! 2380 | [[Кенжебике]] || 188 |- ! 2381 | [[Бибиайша]] || 188 |- ! 2382 | [[Болганай]] || 188 |- ! 2383 | [[Мульдир]] || 187 |- ! 2384 | [[Мендигул]] || 187 |- ! 2385 | [[Курбангул]] || 187 |- ! 2386 | [[Куляра]] || 187 |- ! 2387 | [[Жумахан]] || 187 |- ! 2388 | [[Дамен]] || 187 |- ! 2389 | [[Гульзифа]] || 187 |- ! 2390 | [[Балгерім]] || 187 |- ! 2391 | [[Алипа]] || 187 |- ! 2392 | [[Уазипа]] || 186 |- ! 2393 | [[Снежанна]] || 186 |- ! 2394 | [[Саодат]] || 186 |- ! 2395 | [[Кунсауле]] || 186 |- ! 2396 | [[Кульзайра]] || 186 |- ! 2397 | [[Канымкуль]] || 186 |- ! 2398 | [[Козайым]] || 186 |- ! 2399 | [[Заира]] || 186 |- ! 2400 | [[Бакитжамал]] || 186 |- ! 2401 | [[Бакитжан]] || 186 |- ! 2402 | [[Аспет]] || 186 |- ! 2403 | [[Бибатпа]] || 186 |- ! 2404 | [[Айлы]] || 186 |- ! 2405 | [[Шария]] || 185 |- ! 2406 | [[Равшан]] || 185 |- ! 2407 | [[Рина]] || 185 |- ! 2408 | [[Нурилла]] || 185 |- ! 2409 | [[Кенескуль]] || 185 |- ! 2410 | [[Аилин]] || 185 |- ! 2411 | [[Акыл]] || 185 |- ! 2412 | [[Хаджар]] || 184 |- ! 2413 | [[Слу]] || 184 |- ! 2414 | [[Майрам]] || 184 |- ! 2415 | [[Гүлниса]] || 184 |- ! 2416 | [[Гульзара]] || 184 |- ! 2417 | [[Боранкул]] || 184 |- ! 2418 | [[Гулиза]] || 184 |- ! 2419 | [[Бактигул]] || 184 |- ! 2420 | [[Адила]] || 184 |- ! 2421 | [[Асет]] || 184 |- ! 2422 | [[Шынаркул]] || 183 |- ! 2423 | [[Шаризат]] || 183 |- ! 2424 | [[Саржан]] || 183 |- ! 2425 | [[Назыгуль]] || 183 |- ! 2426 | [[Кыздыгой]] || 183 |- ! 2427 | [[Гүлмерей]] || 183 |- ! 2428 | [[Гульнора]] || 183 |- ! 2429 | [[Бегзат]] || 183 |- ! 2430 | [[Айымкүл]] || 183 |- ! 2431 | [[Адинай]] || 183 |- ! 2432 | [[Ақзия]] || 183 |- ! 2433 | [[Ырысгүл]] || 182 |- ! 2434 | [[Ойгул]] || 182 |- ! 2435 | [[Копей]] || 182 |- ! 2436 | [[Гулшахар]] || 182 |- ! 2437 | [[Алматай]] || 182 |- ! 2438 | [[Шуғыла]] || 181 |- ! 2439 | [[Фаруза]] || 181 |- ! 2440 | [[Сұлужан]] || 181 |- ! 2441 | [[Сайрангуль]] || 181 |- ! 2442 | [[Минаш]] || 181 |- ! 2443 | [[Калбуби]] || 181 |- ! 2444 | [[Жасия]] || 181 |- ! 2445 | [[Гульдарига]] || 181 |- ! 2446 | [[Гулдар]] || 181 |- ! 2447 | [[Айманкуль]] || 181 |- ! 2448 | [[Алевтина]] || 181 |- ! 2449 | [[Айсая]] || 181 |- ! 2450 | [[Акбупе]] || 181 |- ! 2451 | [[Ұлмира]] || 180 |- ! 2452 | [[Улбусин]] || 180 |- ! 2453 | [[Сакен]] || 180 |- ! 2454 | [[Кунсая]] || 180 |- ! 2455 | [[Махбал]] || 180 |- ! 2456 | [[Исмира]] || 180 |- ! 2457 | [[Гульбайра]] || 180 |- ! 2458 | [[Гулпаршын]] || 180 |- ! 2459 | [[Балғаным]] || 180 |- ! 2460 | [[Акманар]] || 180 |- ! 2461 | [[Тәсним]] || 179 |- ! 2462 | [[Саулегуль]] || 179 |- ! 2463 | [[Нуржамол]] || 179 |- ! 2464 | [[Күлжан]] || 179 |- ! 2465 | [[Марпуга]] || 179 |- ! 2466 | [[Мапруза]] || 179 |- ! 2467 | [[Гульбара]] || 179 |- ! 2468 | [[Балмира]] || 179 |- ! 2469 | [[Айсулув]] || 179 |- ! 2470 | [[Набия]] || 178 |- ! 2471 | [[Орындык]] || 178 |- ! 2472 | [[Канзира]] || 178 |- ! 2473 | [[Зиёда]] || 178 |- ! 2474 | [[Бибіайша]] || 178 |- ! 2475 | [[Алтинай]] || 178 |- ! 2476 | [[Аймхан]] || 178 |- ! 2477 | [[Эсманур]] || 177 |- ! 2478 | [[Фирдаус]] || 177 |- ! 2479 | [[Слухан]] || 177 |- ! 2480 | [[Орын]] || 177 |- ! 2481 | [[Майрамгул]] || 177 |- ! 2482 | [[Гүлзинат]] || 177 |- ! 2483 | [[Гюзель]] || 177 |- ! 2484 | [[Бахитгуль]] || 177 |- ! 2485 | [[Айкун]] || 177 |- ! 2486 | [[Ақманат]] || 177 |- ! 2487 | [[Айшакуль]] || 177 |- ! 2488 | [[Айбөпе]] || 177 |- ! 2489 | [[Эсманұр]] || 176 |- ! 2490 | [[Шахаризада]] || 176 |- ! 2491 | [[Рапия]] || 176 |- ! 2492 | [[Таттигуль]] || 176 |- ! 2493 | [[Сайлаухан]] || 176 |- ! 2494 | [[Рамила]] || 176 |- ! 2495 | [[Нурша]] || 176 |- ! 2496 | [[Медине]] || 176 |- ! 2497 | [[Лязиза]] || 176 |- ! 2498 | [[Жайдарман]] || 176 |- ! 2499 | [[Алема]] || 176 |- ! 2500 | [[Ақжайна]] || 176 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Тамерис]] || 175 |- ! 2502 | [[Рамзия]] || 175 |- ! 2503 | [[Диля]] || 175 |- ! 2504 | [[Гульмария]] || 175 |- ! 2505 | [[Агиля]] || 175 |- ! 2506 | [[Эльнора]] || 174 |- ! 2507 | [[Рухшона]] || 174 |- ! 2508 | [[Рабиа]] || 174 |- ! 2509 | [[Меңсұлу]] || 174 |- ! 2510 | [[Нұр]] || 174 |- ! 2511 | [[Нуртай]] || 174 |- ! 2512 | [[Нұрикамал]] || 174 |- ! 2513 | [[Ләзат]] || 174 |- ! 2514 | [[Мариямкул]] || 174 |- ! 2515 | [[Акзада]] || 174 |- ! 2516 | [[Эльвина]] || 173 |- ! 2517 | [[Райкан]] || 173 |- ! 2518 | [[Тамилла]] || 173 |- ! 2519 | [[Илона]] || 173 |- ! 2520 | [[Асылгүл]] || 173 |- ! 2521 | [[Аля]] || 173 |- ! 2522 | [[Ағжан]] || 173 |- ! 2523 | [[Туганай]] || 172 |- ! 2524 | [[Райля]] || 172 |- ! 2525 | [[Сауия]] || 172 |- ! 2526 | [[Нодира]] || 172 |- ! 2527 | [[Мелисса]] || 172 |- ! 2528 | [[Кенжекыз]] || 172 |- ! 2529 | [[Зейнекул]] || 172 |- ! 2530 | [[Зулхия]] || 172 |- ! 2531 | [[Дилафруз]] || 172 |- ! 2532 | [[Гүлстан]] || 172 |- ! 2533 | [[Дилда]] || 172 |- ! 2534 | [[Гульдаурен]] || 172 |- ! 2535 | [[Галияш]] || 172 |- ! 2536 | [[Аман]] || 172 |- ! 2537 | [[Агилаш]] || 172 |- ! 2538 | [[Хамила]] || 171 |- ! 2539 | [[Сүйрік]] || 171 |- ! 2540 | [[Тана]] || 171 |- ! 2541 | [[Зинура]] || 171 |- ! 2542 | [[Гулбахира]] || 171 |- ! 2543 | [[Айяжан]] || 171 |- ! 2544 | [[Ағила]] || 171 |- ! 2545 | [[Тлеужан]] || 170 |- ! 2546 | [[Лейсан]] || 170 |- ! 2547 | [[Доминика]] || 170 |- ! 2548 | [[Ахлима]] || 170 |- ! 2549 | [[Аршын]] || 170 |- ! 2550 | [[Акжолтай]] || 170 |- ! 2551 | [[Аймкул]] || 170 |- ! 2552 | [[Фаиза]] || 169 |- ! 2553 | [[Рианна]] || 169 |- ! 2554 | [[Нүрия]] || 169 |- ! 2555 | [[Қалдыкүл]] || 169 |- ! 2556 | [[Медея]] || 169 |- ! 2557 | [[Каныша]] || 169 |- ! 2558 | [[Жайдар]] || 169 |- ! 2559 | [[Жанарай]] || 169 |- ! 2560 | [[Бибіхан]] || 169 |- ! 2561 | [[Галиябану]] || 169 |- ! 2562 | [[Аруза]] || 169 |- ! 2563 | [[Уразгуль]] || 168 |- ! 2564 | [[Рукия]] || 168 |- ! 2565 | [[Нұржан]] || 168 |- ! 2566 | [[Мендыгуль]] || 168 |- ! 2567 | [[Мүслима]] || 168 |- ! 2568 | [[Зайнап]] || 168 |- ! 2569 | [[Кибат]] || 168 |- ! 2570 | [[Калыш]] || 168 |- ! 2571 | [[Каншай]] || 168 |- ! 2572 | [[Бигуль]] || 168 |- ! 2573 | [[Адас]] || 168 |- ! 2574 | [[Акманат]] || 168 |- ! 2575 | [[Алтнай]] || 168 |- ! 2576 | [[Анаркүл]] || 168 |- ! 2577 | [[Аижан]] || 168 |- ! 2578 | [[Умсындык]] || 167 |- ! 2579 | [[Назигүл]] || 167 |- ! 2580 | [[Мирамгүл]] || 167 |- ! 2581 | [[Нұрилла]] || 167 |- ! 2582 | [[Луина]] || 167 |- ! 2583 | [[Каусәр]] || 167 |- ! 2584 | [[Каинжамал]] || 167 |- ! 2585 | [[Карамат]] || 167 |- ! 2586 | [[Гульайым]] || 167 |- ! 2587 | [[Бакытхан]] || 167 |- ! 2588 | [[Ақсана]] || 167 |- ! 2589 | [[Алемгуль]] || 167 |- ! 2590 | [[Алинур]] || 167 |- ! 2591 | [[Нигара]] || 166 |- ! 2592 | [[Кульзина]] || 166 |- ! 2593 | [[Илия]] || 166 |- ! 2594 | [[Джумакуль]] || 166 |- ! 2595 | [[Атыркуль]] || 166 |- ! 2596 | [[Ай-Ару]] || 166 |- ! 2597 | [[Санимкул]] || 165 |- ! 2598 | [[Гульбадан]] || 165 |- ! 2599 | [[Гулнафис]] || 165 |- ! 2600 | [[Дениза]] || 165 |- ! 2601 | [[Гульжайнат]] || 165 |- ! 2602 | [[Гулгайша]] || 165 |- ! 2603 | [[Ақсамал]] || 165 |- ! 2604 | [[Аманай]] || 165 |- ! 2605 | [[Шакар]] || 164 |- ! 2606 | [[Саяра]] || 164 |- ! 2607 | [[Соня]] || 164 |- ! 2608 | [[Нурсулув]] || 164 |- ! 2609 | [[Кайникамал]] || 164 |- ! 2610 | [[Дилдора]] || 164 |- ! 2611 | [[Гульнази]] || 164 |- ! 2612 | [[Гүлфариза]] || 164 |- ! 2613 | [[Базаргүл]] || 164 |- ! 2614 | [[Бейнегуль]] || 164 |- ! 2615 | [[Бөрте]] || 164 |- ! 2616 | [[Акканым]] || 164 |- ! 2617 | [[Айса]] || 164 |- ! 2618 | [[Улжалғас]] || 163 |- ! 2619 | [[Халила]] || 163 |- ! 2620 | [[Тлеугайша]] || 163 |- ! 2621 | [[Сарагул]] || 163 |- ! 2622 | [[Сальсабиль]] || 163 |- ! 2623 | [[Серикгул]] || 163 |- ! 2624 | [[Мухабат]] || 163 |- ! 2625 | [[Кумысжан]] || 163 |- ! 2626 | [[Зира]] || 163 |- ! 2627 | [[Зағира]] || 163 |- ! 2628 | [[Гулфарида]] || 163 |- ! 2629 | [[Аяш]] || 163 |- ! 2630 | [[Аслы]] || 163 |- ! 2631 | [[Балқадиша]] || 163 |- ! 2632 | [[Араилым]] || 163 |- ! 2633 | [[Айгүлім]] || 163 |- ! 2634 | [[Турганай]] || 162 |- ! 2635 | [[Санимкуль]] || 162 |- ! 2636 | [[Саёра]] || 162 |- ! 2637 | [[Нәзігүл]] || 162 |- ! 2638 | [[Нұрилә]] || 162 |- ! 2639 | [[Магия]] || 162 |- ! 2640 | [[Мадениет]] || 162 |- ! 2641 | [[Кайнижамал]] || 162 |- ! 2642 | [[Жаннель]] || 162 |- ! 2643 | [[Бахытгүл]] || 162 |- ! 2644 | [[Гулзода]] || 162 |- ! 2645 | [[Бубайша]] || 162 |- ! 2646 | [[Бахыткүл]] || 162 |- ! 2647 | [[Айгулим]] || 162 |- ! 2648 | [[Айшахан]] || 162 |- ! 2649 | [[Ұлжарқын]] || 161 |- ! 2650 | [[Шахизат]] || 161 |- ! 2651 | [[Тилла]] || 161 |- ! 2652 | [[Селин]] || 161 |- ! 2653 | [[Назиля]] || 161 |- ! 2654 | [[Кунжан]] || 161 |- ! 2655 | [[Зарима]] || 161 |- ! 2656 | [[Ирода]] || 161 |- ! 2657 | [[Ажаргул]] || 161 |- ! 2658 | [[Сарсекуль]] || 160 |- ! 2659 | [[Лағыл]] || 160 |- ! 2660 | [[Кулсим]] || 160 |- ! 2661 | [[Кульжамиля]] || 160 |- ! 2662 | [[Когаршин]] || 160 |- ! 2663 | [[Замза]] || 160 |- ! 2664 | [[Гульжамиля]] || 160 |- ! 2665 | [[Бейсенкүл]] || 160 |- ! 2666 | [[Винера]] || 160 |- ! 2667 | [[Батба]] || 160 |- ! 2668 | [[Айтбике]] || 160 |- ! 2669 | [[Орынбике]] || 159 |- ! 2670 | [[Мараш]] || 159 |- ! 2671 | [[Кама]] || 159 |- ! 2672 | [[Жалгас]] || 159 |- ! 2673 | [[Ділнұр]] || 159 |- ! 2674 | [[Аксырга]] || 159 |- ! 2675 | [[Шырынкүл]] || 158 |- ! 2676 | [[Таттигул]] || 158 |- ! 2677 | [[Кульмария]] || 158 |- ! 2678 | [[Инесса]] || 158 |- ! 2679 | [[Зайраш]] || 158 |- ! 2680 | [[Елнұр]] || 158 |- ! 2681 | [[Бакжамал]] || 158 |- ! 2682 | [[Гания]] || 158 |- ! 2683 | [[Асемгүл]] || 158 |- ! 2684 | [[Алияш]] || 158 |- ! 2685 | [[Айгерм]] || 158 |- ! 2686 | [[Айнел]] || 158 |- ! 2687 | [[Хатима]] || 157 |- ! 2688 | [[Роксана]] || 157 |- ! 2689 | [[Ситора]] || 157 |- ! 2690 | [[Талшин]] || 157 |- ! 2691 | [[Мәруа]] || 157 |- ! 2692 | [[Марита]] || 157 |- ! 2693 | [[Кулбану]] || 157 |- ! 2694 | [[Кулдар]] || 157 |- ! 2695 | [[Канша]] || 157 |- ! 2696 | [[Збира]] || 157 |- ! 2697 | [[Джанар]] || 157 |- ! 2698 | [[Гулай]] || 157 |- ! 2699 | [[Балслу]] || 157 |- ! 2700 | [[Гакку]] || 157 |- ! 2701 | [[Ақбибі]] || 157 |- ! 2702 | [[Агия]] || 157 |- ! 2703 | [[Сағида]] || 156 |- ! 2704 | [[Сафият]] || 156 |- ! 2705 | [[Наздана]] || 156 |- ! 2706 | [[Кулбаршын]] || 156 |- ! 2707 | [[Майдаш]] || 156 |- ! 2708 | [[Жанакул]] || 156 |- ! 2709 | [[Бакыткан]] || 156 |- ! 2710 | [[Балдырған]] || 156 |- ! 2711 | [[Анифа]] || 156 |- ! 2712 | [[Альфинур]] || 156 |- ! 2713 | [[Акжайык]] || 156 |- ! 2714 | [[Тулеу]] || 155 |- ! 2715 | [[Сагдиана]] || 155 |- ! 2716 | [[Сагима]] || 155 |- ! 2717 | [[Нурбахыт]] || 155 |- ! 2718 | [[Кулпынай]] || 155 |- ! 2719 | [[Қалдықыз]] || 155 |- ! 2720 | [[Дианна]] || 155 |- ! 2721 | [[Гульзайра]] || 155 |- ! 2722 | [[Еркеназым]] || 155 |- ! 2723 | [[Жанылтай]] || 155 |- ! 2724 | [[Гулизат]] || 155 |- ! 2725 | [[Бубихан]] || 155 |- ! 2726 | [[Бахитжан]] || 155 |- ! 2727 | [[Батиш]] || 155 |- ! 2728 | [[Атиргул]] || 155 |- ! 2729 | [[Ануза]] || 155 |- ! 2730 | [[Тынышкуль]] || 154 |- ! 2731 | [[Онай]] || 154 |- ! 2732 | [[Пернегуль]] || 154 |- ! 2733 | [[Нұрым]] || 154 |- ! 2734 | [[Кунимай]] || 154 |- ! 2735 | [[Маржанкүл]] || 154 |- ! 2736 | [[Гульбагира]] || 154 |- ! 2737 | [[Гульбар]] || 154 |- ! 2738 | [[Гүлзипа]] || 154 |- ! 2739 | [[Гульфариза]] || 154 |- ! 2740 | [[Бахар]] || 154 |- ! 2741 | [[Аягул]] || 154 |- ! 2742 | [[Альфина]] || 154 |- ! 2743 | [[Шарафат]] || 153 |- ! 2744 | [[Даригул]] || 153 |- ! 2745 | [[Гуляш]] || 153 |- ! 2746 | [[Жанасыл]] || 153 |- ! 2747 | [[Бибиш]] || 153 |- ! 2748 | [[Гуланда]] || 153 |- ! 2749 | [[Бибит]] || 153 |- ! 2750 | [[Акторгын]] || 153 |- ! 2751 | [[Ширинкуль]] || 152 |- ! 2752 | [[Рыстай]] || 152 |- ! 2753 | [[Меруэрт]] || 152 |- ! 2754 | [[Кульсин]] || 152 |- ! 2755 | [[Кульнара]] || 152 |- ! 2756 | [[Канымкул]] || 152 |- ! 2757 | [[Гулфара]] || 152 |- ! 2758 | [[Джанат]] || 152 |- ! 2759 | [[Гулзар]] || 152 |- ! 2760 | [[Акдана]] || 152 |- ! 2761 | [[Уразкуль]] || 151 |- ! 2762 | [[Сейсекуль]] || 151 |- ! 2763 | [[Сандина]] || 151 |- ! 2764 | [[Сұлухан]] || 151 |- ! 2765 | [[Райхона]] || 151 |- ! 2766 | [[Нұржанар]] || 151 |- ! 2767 | [[Нурлыкыз]] || 151 |- ! 2768 | [[Нышанкуль]] || 151 |- ! 2769 | [[Кулжанат]] || 151 |- ! 2770 | [[Күнімай]] || 151 |- ! 2771 | [[Кыздаркуль]] || 151 |- ! 2772 | [[Замзам]] || 151 |- ! 2773 | [[Жаңылхан]] || 151 |- ! 2774 | [[Гульдар]] || 151 |- ! 2775 | [[Аслима]] || 151 |- ! 2776 | [[Алем]] || 151 |- ! 2777 | [[Фазила]] || 150 |- ! 2778 | [[Серікгүл]] || 150 |- ! 2779 | [[Райза]] || 150 |- ! 2780 | [[Тиштык]] || 150 |- ! 2781 | [[Наргис]] || 150 |- ! 2782 | [[Назымкуль]] || 150 |- ! 2783 | [[Қалжан]] || 150 |- ! 2784 | [[Кадыша]] || 150 |- ! 2785 | [[Гүлжаз]] || 150 |- ! 2786 | [[Балгайша]] || 150 |- ! 2787 | [[Бакиткул]] || 150 |- ! 2788 | [[Аманжол]] || 150 |- ! 2789 | [[Шаркуль]] || 149 |- ! 2790 | [[Кульзейнеп]] || 149 |- ! 2791 | [[Гүлбахар]] || 149 |- ! 2792 | [[Батимаш]] || 149 |- ! 2793 | [[Урик]] || 148 |- ! 2794 | [[Ұлзада]] || 148 |- ! 2795 | [[Улзира]] || 148 |- ! 2796 | [[Ракия]] || 148 |- ! 2797 | [[Саулетай]] || 148 |- ! 2798 | [[Пакиза]] || 148 |- ! 2799 | [[Мехрибан]] || 148 |- ! 2800 | [[Кулбала]] || 148 |- ! 2801 | [[Мадия]] || 148 |- ! 2802 | [[Кыздаркул]] || 148 |- ! 2803 | [[Журсин]] || 148 |- ! 2804 | [[Зәбира]] || 148 |- ! 2805 | [[Жанакуль]] || 148 |- ! 2806 | [[Бакитгуль]] || 148 |- ! 2807 | [[Асылгул]] || 148 |- ! 2808 | [[Гулжахон]] || 148 |- ! 2809 | [[Багитжамал]] || 148 |- ! 2810 | [[Асал]] || 148 |- ! 2811 | [[Саулекуль]] || 147 |- ! 2812 | [[Ранай]] || 147 |- ! 2813 | [[Нуризат]] || 147 |- ! 2814 | [[Нуржанар]] || 147 |- ! 2815 | [[Науша]] || 147 |- ! 2816 | [[Күлаш]] || 147 |- ! 2817 | [[Жәннәт]] || 147 |- ! 2818 | [[Гульзамира]] || 147 |- ! 2819 | [[Гуляйм]] || 147 |- ! 2820 | [[Ғажайып]] || 147 |- ! 2821 | [[Гулзагира]] || 147 |- ! 2822 | [[Айкул]] || 147 |- ! 2823 | [[Турсункул]] || 146 |- ! 2824 | [[Рыста]] || 146 |- ! 2825 | [[Тажикуль]] || 146 |- ! 2826 | [[Сарра]] || 146 |- ! 2827 | [[Сарсенгул]] || 146 |- ! 2828 | [[Назыгүл]] || 146 |- ! 2829 | [[Кулзинат]] || 146 |- ! 2830 | [[Калдан]] || 146 |- ! 2831 | [[Еркетай]] || 146 |- ! 2832 | [[Дильнур]] || 146 |- ! 2833 | [[Жанилсин]] || 146 |- ! 2834 | [[Гулзабира]] || 146 |- ! 2835 | [[Балсая]] || 146 |- ! 2836 | [[Бақтылы]] || 146 |- ! 2837 | [[Ажара]] || 146 |- ! 2838 | [[Турсуной]] || 145 |- ! 2839 | [[Турсунгуль]] || 145 |- ! 2840 | [[Руфия]] || 145 |- ! 2841 | [[Наркес]] || 145 |- ! 2842 | [[Дархан]] || 145 |- ! 2843 | [[Гульбахира]] || 145 |- ! 2844 | [[Бижан]] || 145 |- ! 2845 | [[Аксункар]] || 145 |- ! 2846 | [[Айманкул]] || 145 |- ! 2847 | [[Ақсүйрік]] || 145 |- ! 2848 | [[Шакура]] || 144 |- ! 2849 | [[Сындар]] || 144 |- ! 2850 | [[Саулекул]] || 144 |- ! 2851 | [[Толкин]] || 144 |- ! 2852 | [[Құрманкүл]] || 144 |- ! 2853 | [[Марьяна]] || 144 |- ! 2854 | [[Кәмшәт]] || 144 |- ! 2855 | [[Әтіркүл]] || 144 |- ! 2856 | [[Жанзира]] || 144 |- ! 2857 | [[Гульзагира]] || 144 |- ! 2858 | [[Турсунхан]] || 143 |- ! 2859 | [[Флюра]] || 143 |- ! 2860 | [[Ұлсерік]] || 143 |- ! 2861 | [[Фарзана]] || 143 |- ! 2862 | [[Нұрару]] || 143 |- ! 2863 | [[Гүлдерайым]] || 143 |- ! 2864 | [[Дильбара]] || 143 |- ! 2865 | [[Арианна]] || 143 |- ! 2866 | [[Эсма]] || 142 |- ! 2867 | [[Унзила]] || 142 |- ! 2868 | [[Ульжан]] || 142 |- ! 2869 | [[Раида]] || 142 |- ! 2870 | [[Раухан]] || 142 |- ! 2871 | [[Нагипа]] || 142 |- ! 2872 | [[Мейір]] || 142 |- ! 2873 | [[Гюльнара]] || 142 |- ! 2874 | [[Балкумис]] || 142 |- ! 2875 | [[Аимкуль]] || 142 |- ! 2876 | [[Чинар]] || 141 |- ! 2877 | [[Улбиби]] || 141 |- ! 2878 | [[Мензипа]] || 141 |- ! 2879 | [[Мафруза]] || 141 |- ! 2880 | [[Калиман]] || 141 |- ! 2881 | [[Кенжекүл]] || 141 |- ! 2882 | [[Гульшира]] || 141 |- ! 2883 | [[Даригуль]] || 141 |- ! 2884 | [[Балкерім]] || 141 |- ! 2885 | [[Баянгуль]] || 141 |- ! 2886 | [[Бисенкуль]] || 141 |- ! 2887 | [[Адэлия]] || 141 |- ! 2888 | [[Ұлсана]] || 140 |- ! 2889 | [[Уміт]] || 140 |- ! 2890 | [[Кумус]] || 140 |- ! 2891 | [[Зиада]] || 140 |- ! 2892 | [[Дакен]] || 140 |- ! 2893 | [[Әлбина]] || 140 |- ! 2894 | [[Жансел]] || 140 |- ! 2895 | [[Айханша]] || 140 |- ! 2896 | [[Тұмарым]] || 139 |- ! 2897 | [[Ширинкул]] || 139 |- ! 2898 | [[Сакан]] || 139 |- ! 2899 | [[Елнура]] || 139 |- ! 2900 | [[Гульшахар]] || 139 |- ! 2901 | [[Гульшарат]] || 139 |- ! 2902 | [[Баршагүл]] || 139 |- ! 2903 | [[Алайя]] || 139 |- ! 2904 | [[Айсулыу]] || 139 |- ! 2905 | [[Аманбала]] || 139 |- ! 2906 | [[Амиля]] || 139 |- ! 2907 | [[Улзада]] || 138 |- ! 2908 | [[Тажигул]] || 138 |- ! 2909 | [[Сейсенкуль]] || 138 |- ! 2910 | [[Насипа]] || 138 |- ! 2911 | [[Күлән]] || 138 |- ! 2912 | [[Қалбибі]] || 138 |- ! 2913 | [[Күлзира]] || 138 |- ! 2914 | [[Маруса]] || 138 |- ! 2915 | [[Жәннат]] || 138 |- ! 2916 | [[Гүлханым]] || 138 |- ! 2917 | [[Жанаткуль]] || 138 |- ! 2918 | [[Елнара]] || 138 |- ! 2919 | [[Гулбайра]] || 138 |- ! 2920 | [[Виталина]] || 138 |- ! 2921 | [[Алира]] || 138 |- ! 2922 | [[Улсара]] || 137 |- ! 2923 | [[Умытжан]] || 137 |- ! 2924 | [[Рәбия]] || 137 |- ! 2925 | [[Нәзипа]] || 137 |- ! 2926 | [[Майрамгуль]] || 137 |- ! 2927 | [[Марияхан]] || 137 |- ! 2928 | [[Кулятай]] || 137 |- ! 2929 | [[Данеш]] || 137 |- ! 2930 | [[Гуль]] || 137 |- ! 2931 | [[Есенгул]] || 137 |- ! 2932 | [[Гулбиби]] || 137 |- ! 2933 | [[Гулжамол]] || 137 |- ! 2934 | [[Айпарша]] || 137 |- ! 2935 | [[Абиба]] || 137 |- ! 2936 | [[Алинұр]] || 137 |- ! 2937 | [[Улдархан]] || 136 |- ! 2938 | [[Рыскен]] || 136 |- ! 2939 | [[Таснима]] || 136 |- ! 2940 | [[Мейргуль]] || 136 |- ! 2941 | [[Күнайым]] || 136 |- ! 2942 | [[Зинакуль]] || 136 |- ! 2943 | [[Илан]] || 136 |- ! 2944 | [[Гүлбағым]] || 136 |- ! 2945 | [[Елеусиз]] || 136 |- ! 2946 | [[Аят]] || 136 |- ! 2947 | [[Бакытты]] || 136 |- ! 2948 | [[Алеся]] || 136 |- ! 2949 | [[Уржан]] || 135 |- ! 2950 | [[Раянна]] || 135 |- ! 2951 | [[Салимаш]] || 135 |- ! 2952 | [[Нурайша]] || 135 |- ! 2953 | [[Гүлбибі]] || 135 |- ! 2954 | [[Дамила]] || 135 |- ! 2955 | [[Бибигүл]] || 135 |- ! 2956 | [[Бахытхан]] || 135 |- ! 2957 | [[Айдан]] || 135 |- ! 2958 | [[Улдаш]] || 134 |- ! 2959 | [[Салиман]] || 134 |- ! 2960 | [[Назыгул]] || 134 |- ! 2961 | [[Назмина]] || 134 |- ! 2962 | [[Орынбала]] || 134 |- ! 2963 | [[Кулмария]] || 134 |- ! 2964 | [[Конырша]] || 134 |- ! 2965 | [[Зүлфия]] || 134 |- ! 2966 | [[Гульмарал]] || 134 |- ! 2967 | [[Дамель]] || 134 |- ! 2968 | [[Гүлжаһан]] || 134 |- ! 2969 | [[Багжамал]] || 134 |- ! 2970 | [[Бэлла]] || 134 |- ! 2971 | [[Бинара]] || 134 |- ! 2972 | [[Алтынганым]] || 134 |- ! 2973 | [[Анора]] || 134 |- ! 2974 | [[Алтынбике]] || 134 |- ! 2975 | [[Адемау]] || 134 |- ! 2976 | [[Аим]] || 134 |- ! 2977 | [[Айтбиби]] || 134 |- ! 2978 | [[Акжунус]] || 134 |- ! 2979 | [[Адиа]] || 134 |- ! 2980 | [[Ақмөр]] || 134 |- ! 2981 | [[Савле]] || 133 |- ! 2982 | [[Сенім]] || 133 |- ! 2983 | [[Нарима]] || 133 |- ! 2984 | [[Нәзгүл]] || 133 |- ! 2985 | [[Кульмаш]] || 133 |- ! 2986 | [[Куанышкул]] || 133 |- ! 2987 | [[Зиякуль]] || 133 |- ! 2988 | [[Дилдаш]] || 133 |- ! 2989 | [[Жанелья]] || 133 |- ! 2990 | [[Балсұлу]] || 133 |- ! 2991 | [[Агата]] || 133 |- ! 2992 | [[Айдин]] || 133 |- ! 2993 | [[Рауа]] || 132 |- ! 2994 | [[Сайрангул]] || 132 |- ! 2995 | [[Саянұр]] || 132 |- ! 2996 | [[Тарбие]] || 132 |- ! 2997 | [[Нүрилә]] || 132 |- ! 2998 | [[Кульдана]] || 132 |- ! 2999 | [[Кулжакан]] || 132 |- ! 3000 | [[Күлімхан]] || 132 |- ! 3001 | [[Забида]] || 132 |- ! 3002 | [[Гулфия]] || 132 |- ! 3003 | [[Жансезим]] || 132 |- ! 3004 | [[Жанагүл]] || 132 |- ! 3005 | [[Ақұлпа]] || 132 |- ! 3006 | [[Агжан]] || 132 |- ! 3007 | [[Айгерем]] || 132 |- ! 3008 | [[Акмерей]] || 132 |- ! 3009 | [[Шайкуль]] || 131 |- ! 3010 | [[Сараш]] || 131 |- ! 3011 | [[Майжан]] || 131 |- ! 3012 | [[Зейнехан]] || 131 |- ! 3013 | [[Бибіжамал]] || 131 |- ! 3014 | [[Владислава]] || 131 |- ! 3015 | [[Ақнар]] || 131 |- ! 3016 | [[Аксамал]] || 131 |- ! 3017 | [[Тұнық]] || 130 |- ! 3018 | [[Ярослава]] || 130 |- ! 3019 | [[Таира]] || 130 |- ! 3020 | [[Нәркес]] || 130 |- ! 3021 | [[Мирагуль]] || 130 |- ! 3022 | [[Максат]] || 130 |- ! 3023 | [[Лескул]] || 130 |- ! 3024 | [[Кунзипа]] || 130 |- ! 3025 | [[Кенескул]] || 130 |- ! 3026 | [[Жумаслу]] || 130 |- ! 3027 | [[Елина]] || 130 |- ! 3028 | [[Гүлбарам]] || 130 |- ! 3029 | [[Гулфайрус]] || 130 |- ! 3030 | [[Данэль]] || 130 |- ! 3031 | [[Багым]] || 130 |- ! 3032 | [[Бубисара]] || 130 |- ! 3033 | [[Акбиби]] || 130 |- ! 3034 | [[Адэма]] || 130 |- ! 3035 | [[Уасила]] || 129 |- ! 3036 | [[Тынышкул]] || 129 |- ! 3037 | [[Узилдик]] || 129 |- ! 3038 | [[Сақыпжамал]] || 129 |- ! 3039 | [[Санди]] || 129 |- ! 3040 | [[Сакина]] || 129 |- ! 3041 | [[Тлеукен]] || 129 |- ! 3042 | [[Секер]] || 129 |- ! 3043 | [[Патма]] || 129 |- ! 3044 | [[Кульшира]] || 129 |- ! 3045 | [[Меиз]] || 129 |- ! 3046 | [[Магиза]] || 129 |- ! 3047 | [[Кулбарам]] || 129 |- ! 3048 | [[Гулноз]] || 129 |- ! 3049 | [[Арша]] || 129 |- ! 3050 | [[Амилия]] || 129 |- ! 3051 | [[Үміткүл]] || 128 |- ! 3052 | [[Шынаргүл]] || 128 |- ! 3053 | [[Сафиназ]] || 128 |- ! 3054 | [[Саадат]] || 128 |- ! 3055 | [[Мәншук]] || 128 |- ! 3056 | [[Миуа]] || 128 |- ! 3057 | [[Маруаш]] || 128 |- ! 3058 | [[Мавлюда]] || 128 |- ! 3059 | [[Маира]] || 128 |- ! 3060 | [[Кулбиби]] || 128 |- ! 3061 | [[Канбиби]] || 128 |- ! 3062 | [[Гулфариза]] || 128 |- ! 3063 | [[Вазира]] || 128 |- ! 3064 | [[Бахтыкул]] || 128 |- ! 3065 | [[Ұлман]] || 127 |- ! 3066 | [[Тураш]] || 127 |- ! 3067 | [[Уржамал]] || 127 |- ! 3068 | [[Мумина]] || 127 |- ! 3069 | [[Маряш]] || 127 |- ! 3070 | [[Маржона]] || 127 |- ! 3071 | [[Манура]] || 127 |- ! 3072 | [[Кумусай]] || 127 |- ! 3073 | [[Март]] || 127 |- ! 3074 | [[Күлсара]] || 127 |- ! 3075 | [[Каракас]] || 127 |- ! 3076 | [[Ділбар]] || 127 |- ! 3077 | [[Гүлнүр]] || 127 |- ! 3078 | [[Гулзейнеп]] || 127 |- ! 3079 | [[Бахаргүл]] || 127 |- ! 3080 | [[Арайгул]] || 127 |- ! 3081 | [[Адемы]] || 127 |- ! 3082 | [[Асемжан]] || 127 |- ! 3083 | [[Ұлсая]] || 126 |- ! 3084 | [[Саулехан]] || 126 |- ! 3085 | [[Сейсенкул]] || 126 |- ! 3086 | [[Нелля]] || 126 |- ! 3087 | [[Мугульсум]] || 126 |- ! 3088 | [[Калдигул]] || 126 |- ! 3089 | [[Бибихадиша]] || 126 |- ! 3090 | [[Багилаш]] || 126 |- ! 3091 | [[Балкаш]] || 126 |- ! 3092 | [[Бибатима]] || 126 |- ! 3093 | [[Гулина]] || 126 |- ! 3094 | [[Агзия]] || 126 |- ! 3095 | [[Асиля]] || 126 |- ! 3096 | [[Айжарық]] || 126 |- ! 3097 | [[Амандык]] || 126 |- ! 3098 | [[Флора]] || 125 |- ! 3099 | [[Шәрбат]] || 125 |- ! 3100 | [[Сандыгаш]] || 125 |- ! 3101 | [[Орынжан]] || 125 |- ! 3102 | [[Куанышкуль]] || 125 |- ! 3103 | [[Зульфат]] || 125 |- ! 3104 | [[Зулайха]] || 125 |- ! 3105 | [[Данекуль]] || 125 |- ! 3106 | [[Бибіжан]] || 125 |- ! 3107 | [[Гулдариха]] || 125 |- ! 3108 | [[Асу]] || 125 |- ! 3109 | [[Бифатима]] || 125 |- ! 3110 | [[Адима]] || 125 |- ! 3111 | [[Аиым]] || 125 |- ! 3112 | [[Турдыхан]] || 124 |- ! 3113 | [[Хафса]] || 124 |- ! 3114 | [[Раййана]] || 124 |- ! 3115 | [[Талига]] || 124 |- ! 3116 | [[Нурсулыу]] || 124 |- ! 3117 | [[Насипкуль]] || 124 |- ! 3118 | [[Мейрхан]] || 124 |- ! 3119 | [[Күлзада]] || 124 |- ! 3120 | [[Лиман]] || 124 |- ! 3121 | [[Майрамкул]] || 124 |- ! 3122 | [[Кулсинай]] || 124 |- ! 3123 | [[Лилиана]] || 124 |- ! 3124 | [[Зита]] || 124 |- ! 3125 | [[Зинагул]] || 124 |- ! 3126 | [[Әния]] || 124 |- ! 3127 | [[Гүлбахыт]] || 124 |- ! 3128 | [[Аянур]] || 124 |- ! 3129 | [[Айшакул]] || 124 |- ! 3130 | [[Элла]] || 123 |- ! 3131 | [[Раихан]] || 123 |- ! 3132 | [[Софи]] || 123 |- ! 3133 | [[Розия]] || 123 |- ! 3134 | [[Онал]] || 123 |- ! 3135 | [[Мейрим]] || 123 |- ! 3136 | [[Ляля]] || 123 |- ! 3137 | [[Қамарсұлу]] || 123 |- ! 3138 | [[Магираш]] || 123 |- ! 3139 | [[Кулзейнеп]] || 123 |- ! 3140 | [[Зиягуль]] || 123 |- ! 3141 | [[Бибинұр]] || 123 |- ! 3142 | [[Баянкуль]] || 123 |- ! 3143 | [[Бегаим]] || 123 |- ! 3144 | [[Айнұра]] || 123 |- ! 3145 | [[Арзыгүл]] || 123 |- ! 3146 | [[Аия]] || 123 |- ! 3147 | [[Акима]] || 123 |- ! 3148 | [[Туймеш]] || 122 |- ! 3149 | [[Радмира]] || 122 |- ! 3150 | [[Тансык]] || 122 |- ! 3151 | [[Таңнұры]] || 122 |- ! 3152 | [[Мырзакуль]] || 122 |- ! 3153 | [[Мина]] || 122 |- ! 3154 | [[Маржана]] || 122 |- ! 3155 | [[Кулзахира]] || 122 |- ! 3156 | [[Иман]] || 122 |- ! 3157 | [[Жаңылған]] || 122 |- ! 3158 | [[Дениз]] || 122 |- ! 3159 | [[Дәмира]] || 122 |- ! 3160 | [[Данайым]] || 122 |- ! 3161 | [[Гүлсін]] || 122 |- ! 3162 | [[Айнеля]] || 122 |- ! 3163 | [[Айтоты]] || 122 |- ! 3164 | [[Тыныштық]] || 121 |- ! 3165 | [[Хансулу]] || 121 |- ! 3166 | [[Ұлдар]] || 121 |- ! 3167 | [[Тазакуль]] || 121 |- ! 3168 | [[Токен]] || 121 |- ! 3169 | [[Саина]] || 121 |- ! 3170 | [[Сагиля]] || 121 |- ! 3171 | [[Назикуль]] || 121 |- ! 3172 | [[Мәдинә]] || 121 |- ! 3173 | [[Калампир]] || 121 |- ! 3174 | [[Каиржан]] || 121 |- ! 3175 | [[Джаныл]] || 121 |- ! 3176 | [[Гүлімхан]] || 121 |- ! 3177 | [[Бегзада]] || 121 |- ! 3178 | [[Болдыкыз]] || 121 |- ! 3179 | [[Аманкыз]] || 121 |- ! 3180 | [[Алтынкыз]] || 121 |- ! 3181 | [[Санбиби]] || 120 |- ! 3182 | [[Томерис]] || 120 |- ! 3183 | [[Нуриза]] || 120 |- ! 3184 | [[Наира]] || 120 |- ! 3185 | [[Маруар]] || 120 |- ! 3186 | [[Кулмайра]] || 120 |- ! 3187 | [[Күлайша]] || 120 |- ! 3188 | [[Гулшарат]] || 120 |- ! 3189 | [[Гүлназия]] || 120 |- ! 3190 | [[Жаксыбике]] || 120 |- ! 3191 | [[Диёра]] || 120 |- ! 3192 | [[Дилия]] || 120 |- ! 3193 | [[Гюзаль]] || 120 |- ! 3194 | [[Гулдерайым]] || 120 |- ! 3195 | [[Ақзира]] || 120 |- ! 3196 | [[Ажаркүл]] || 120 |- ! 3197 | [[Ұлтуған]] || 119 |- ! 3198 | [[Ұлтусын]] || 119 |- ! 3199 | [[Ризагүл]] || 119 |- ! 3200 | [[Мағрипа]] || 119 |- ! 3201 | [[Кульбагира]] || 119 |- ! 3202 | [[Зия]] || 119 |- ! 3203 | [[Кәлима]] || 119 |- ! 3204 | [[Зейнаб]] || 119 |- ! 3205 | [[Дәмегүл]] || 119 |- ! 3206 | [[Гүлфайрус]] || 119 |- ! 3207 | [[Гүлбахрам]] || 119 |- ! 3208 | [[Евангелина]] || 119 |- ! 3209 | [[Дарияш]] || 119 |- ! 3210 | [[Гүлерке]] || 119 |- ! 3211 | [[Влада]] || 119 |- ! 3212 | [[Баршын]] || 119 |- ! 3213 | [[Гулбар]] || 119 |- ! 3214 | [[Ағайша]] || 119 |- ! 3215 | [[Шархат]] || 118 |- ! 3216 | [[Шахло]] || 118 |- ! 3217 | [[Ушыга]] || 118 |- ! 3218 | [[Узил]] || 118 |- ! 3219 | [[Турахан]] || 118 |- ! 3220 | [[Ұлнұр]] || 118 |- ! 3221 | [[Сәулеш]] || 118 |- ! 3222 | [[Сыргаш]] || 118 |- ! 3223 | [[Нагира]] || 118 |- ! 3224 | [[Несибельды]] || 118 |- ! 3225 | [[Құрбанкүл]] || 118 |- ! 3226 | [[Майрамкуль]] || 118 |- ! 3227 | [[Кунзада]] || 118 |- ! 3228 | [[Мамыр]] || 118 |- ! 3229 | [[Кульназия]] || 118 |- ! 3230 | [[Кулдан]] || 118 |- ! 3231 | [[Жаннета]] || 118 |- ! 3232 | [[Гульзейнеп]] || 118 |- ! 3233 | [[Батеш]] || 118 |- ! 3234 | [[Гулмария]] || 118 |- ! 3235 | [[Бизада]] || 118 |- ! 3236 | [[Аигерім]] || 118 |- ! 3237 | [[Айтуган]] || 118 |- ! 3238 | [[Акбидай]] || 118 |- ! 3239 | [[Улмира]] || 117 |- ! 3240 | [[Улан]] || 117 |- ! 3241 | [[Рахимаш]] || 117 |- ! 3242 | [[Сарсенгуль]] || 117 |- ! 3243 | [[Наргул]] || 117 |- ! 3244 | [[Одина]] || 117 |- ! 3245 | [[Лайло]] || 117 |- ! 3246 | [[Куттыгыз]] || 117 |- ! 3247 | [[Майрагүл]] || 117 |- ! 3248 | [[Лайлим]] || 117 |- ! 3249 | [[Макка]] || 117 |- ! 3250 | [[Дильноза]] || 117 |- ! 3251 | [[Жанет]] || 117 |- ! 3252 | [[Дүрия]] || 117 |- ! 3253 | [[Гульзабира]] || 117 |- ! 3254 | [[Гульзар]] || 117 |- ! 3255 | [[Гульбира]] || 117 |- ! 3256 | [[Гулсанам]] || 117 |- ! 3257 | [[Багыт]] || 117 |- ! 3258 | [[Бакшагуль]] || 117 |- ! 3259 | [[Гулбазар]] || 117 |- ! 3260 | [[Ұлан]] || 116 |- ! 3261 | [[Эльзара]] || 116 |- ! 3262 | [[Тәттігүл]] || 116 |- ! 3263 | [[Патыма]] || 116 |- ! 3264 | [[Мәнсия]] || 116 |- ! 3265 | [[Кульзинат]] || 116 |- ! 3266 | [[Күләнда]] || 116 |- ! 3267 | [[Мандайлы]] || 116 |- ! 3268 | [[Кулсимхан]] || 116 |- ! 3269 | [[Зекен]] || 116 |- ! 3270 | [[Гүлсінай]] || 116 |- ! 3271 | [[Гулюм]] || 116 |- ! 3272 | [[Гүлсанат]] || 116 |- ! 3273 | [[Еркенур]] || 116 |- ! 3274 | [[Ай Ару]] || 116 |- ! 3275 | [[Шәрипа]] || 115 |- ! 3276 | [[Рыскал]] || 115 |- ! 3277 | [[Тендик]] || 115 |- ! 3278 | [[Тажигуль]] || 115 |- ! 3279 | [[Сәнді]] || 115 |- ! 3280 | [[Токсулу]] || 115 |- ! 3281 | [[Сериккул]] || 115 |- ! 3282 | [[Нұраят]] || 115 |- ! 3283 | [[Нурсезим]] || 115 |- ! 3284 | [[Меңтай]] || 115 |- ! 3285 | [[Камалхан]] || 115 |- ! 3286 | [[Жанбибі]] || 115 |- ! 3287 | [[Гульбарша]] || 115 |- ! 3288 | [[Аякуз]] || 115 |- ! 3289 | [[Бағнұр]] || 115 |- ! 3290 | [[Атина]] || 115 |- ! 3291 | [[Бибимария]] || 115 |- ! 3292 | [[Алтынбала]] || 115 |- ! 3293 | [[Акшагул]] || 115 |- ! 3294 | [[Арайлим]] || 115 |- ! 3295 | [[Паризат]] || 114 |- ! 3296 | [[Нұрәсем]] || 114 |- ! 3297 | [[Нуршаш]] || 114 |- ! 3298 | [[Нозима]] || 114 |- ! 3299 | [[Құрбанай]] || 114 |- ! 3300 | [[Зәмзәм]] || 114 |- ! 3301 | [[Жанниет]] || 114 |- ! 3302 | [[Гүлфара]] || 114 |- ! 3303 | [[Жайнат]] || 114 |- ! 3304 | [[Ботажан]] || 114 |- ! 3305 | [[Бурыш]] || 114 |- ! 3306 | [[Айала]] || 114 |- ! 3307 | [[Аймерек]] || 114 |- ! 3308 | [[Аккумыс]] || 114 |- ! 3309 | [[Актолкин]] || 114 |- ! 3310 | [[Улдыкыз]] || 113 |- ! 3311 | [[Турсин]] || 113 |- ! 3312 | [[Сәфия]] || 113 |- ! 3313 | [[Кызылгул]] || 113 |- ! 3314 | [[Курбангуль]] || 113 |- ! 3315 | [[Кульдарига]] || 113 |- ! 3316 | [[Қаракөзайым]] || 113 |- ! 3317 | [[Зейнегүл]] || 113 |- ! 3318 | [[Калка]] || 113 |- ! 3319 | [[Гульбахор]] || 113 |- ! 3320 | [[Жансия]] || 113 |- ! 3321 | [[Гүлина]] || 113 |- ! 3322 | [[Гульчат]] || 113 |- ! 3323 | [[Жаннура]] || 113 |- ! 3324 | [[Гапура]] || 113 |- ! 3325 | [[Белла]] || 113 |- ! 3326 | [[Балданай]] || 113 |- ! 3327 | [[Бибифатима]] || 113 |- ! 3328 | [[Гулбадан]] || 113 |- ! 3329 | [[Гауһартас]] || 113 |- ! 3330 | [[Айдынгүл]] || 113 |- ! 3331 | [[Асила]] || 113 |- ! 3332 | [[Айнәзік]] || 113 |- ! 3333 | [[Узипа]] || 112 |- ! 3334 | [[Сайрангүл]] || 112 |- ! 3335 | [[Сафира]] || 112 |- ! 3336 | [[Румина]] || 112 |- ! 3337 | [[Ризагул]] || 112 |- ! 3338 | [[Табиғат]] || 112 |- ! 3339 | [[Талжибек]] || 112 |- ! 3340 | [[Нұршаш]] || 112 |- ! 3341 | [[Нуржамиля]] || 112 |- ! 3342 | [[Кулихан]] || 112 |- ! 3343 | [[Құрманай]] || 112 |- ! 3344 | [[Кулимкан]] || 112 |- ! 3345 | [[Журсинай]] || 112 |- ! 3346 | [[Канапия]] || 112 |- ! 3347 | [[Жанбиби]] || 112 |- ! 3348 | [[Гулжаз]] || 112 |- ! 3349 | [[Биғайша]] || 112 |- ! 3350 | [[Амила]] || 112 |- ! 3351 | [[Аимхан]] || 112 |- ! 3352 | [[Айткамал]] || 112 |- ! 3353 | [[Аршагуль]] || 112 |- ! 3354 | [[Ямур]] || 111 |- ! 3355 | [[Санира]] || 111 |- ! 3356 | [[Сайлаугуль]] || 111 |- ! 3357 | [[Сулужан]] || 111 |- ! 3358 | [[Табигат]] || 111 |- ! 3359 | [[Рысбиби]] || 111 |- ! 3360 | [[Неля]] || 111 |- ! 3361 | [[Наргиса]] || 111 |- ! 3362 | [[Назила]] || 111 |- ! 3363 | [[Кульзахира]] || 111 |- ! 3364 | [[Күміскүл]] || 111 |- ! 3365 | [[Зибира]] || 111 |- ! 3366 | [[Жумабала]] || 111 |- ! 3367 | [[Каиржамал]] || 111 |- ! 3368 | [[Камола]] || 111 |- ! 3369 | [[Жаннет]] || 111 |- ! 3370 | [[Жаксигул]] || 111 |- ! 3371 | [[Даме]] || 111 |- ! 3372 | [[Гулшод]] || 111 |- ! 3373 | [[Ельназ]] || 111 |- ! 3374 | [[Аэлина]] || 111 |- ! 3375 | [[Бархыт]] || 111 |- ! 3376 | [[Асылнұр]] || 111 |- ! 3377 | [[Ғайнижамал]] || 111 |- ! 3378 | [[Гулбагила]] || 111 |- ! 3379 | [[Айболган]] || 111 |- ! 3380 | [[Айган]] || 111 |- ! 3381 | [[Аманбиби]] || 111 |- ! 3382 | [[Урия]] || 110 |- ! 3383 | [[Эльзана]] || 110 |- ! 3384 | [[Тамарахан]] || 110 |- ! 3385 | [[Сұңқар]] || 110 |- ! 3386 | [[Нәбира]] || 110 |- ! 3387 | [[Мәриәм]] || 110 |- ! 3388 | [[Оралкуль]] || 110 |- ! 3389 | [[Наркыз]] || 110 |- ! 3390 | [[Күлжахан]] || 110 |- ! 3391 | [[Кызылгуль]] || 110 |- ! 3392 | [[Қарагөз]] || 110 |- ! 3393 | [[Ильнура]] || 110 |- ! 3394 | [[Калиша]] || 110 |- ! 3395 | [[Карилгаш]] || 110 |- ! 3396 | [[Захида]] || 110 |- ! 3397 | [[Әдел]] || 110 |- ! 3398 | [[Гульбике]] || 110 |- ! 3399 | [[Дильмира]] || 110 |- ! 3400 | [[Гулжайнат]] || 110 |- ! 3401 | [[Бейсекул]] || 110 |- ! 3402 | [[Бүлдіршін]] || 110 |- ! 3403 | [[Ақманар]] || 110 |- ! 3404 | [[Айжүрек]] || 110 |- ! 3405 | [[Аймжан]] || 110 |- ! 3406 | [[Ақжүрек]] || 110 |- ! 3407 | [[Шалкар]] || 109 |- ! 3408 | [[Ясира]] || 109 |- ! 3409 | [[Файза]] || 109 |- ! 3410 | [[Шехризат]] || 109 |- ! 3411 | [[Токтасын]] || 109 |- ! 3412 | [[Рсты]] || 109 |- ! 3413 | [[Сарагуль]] || 109 |- ! 3414 | [[Орынганым]] || 109 |- ! 3415 | [[Куляйм]] || 109 |- ! 3416 | [[Кулдархан]] || 109 |- ! 3417 | [[Күнім]] || 109 |- ! 3418 | [[Зилола]] || 109 |- ! 3419 | [[Каракуз]] || 109 |- ! 3420 | [[Зейнеб]] || 109 |- ! 3421 | [[Катша]] || 109 |- ! 3422 | [[Изабелла]] || 109 |- ! 3423 | [[Жаннар]] || 109 |- ! 3424 | [[Балымай]] || 109 |- ! 3425 | [[Уразбике]] || 108 |- ! 3426 | [[Шнара]] || 108 |- ! 3427 | [[Шахсанам]] || 108 |- ! 3428 | [[Сарқыт]] || 108 |- ! 3429 | [[Таня]] || 108 |- ! 3430 | [[Рысжамал]] || 108 |- ! 3431 | [[Раббия]] || 108 |- ! 3432 | [[Орнай]] || 108 |- ! 3433 | [[Нуржахан]] || 108 |- ! 3434 | [[Маусым]] || 108 |- ! 3435 | [[Махира]] || 108 |- ! 3436 | [[Кызбала]] || 108 |- ! 3437 | [[Кәрима]] || 108 |- ! 3438 | [[Карлга]] || 108 |- ! 3439 | [[Гульманат]] || 108 |- ! 3440 | [[Дильшат]] || 108 |- ! 3441 | [[Гүлнафис]] || 108 |- ! 3442 | [[Жамалкан]] || 108 |- ! 3443 | [[Батагоз]] || 108 |- ! 3444 | [[Асылганым]] || 108 |- ! 3445 | [[Бакты]] || 108 |- ! 3446 | [[Шахнұр]] || 107 |- ! 3447 | [[Улмес]] || 107 |- ! 3448 | [[Хазиза]] || 107 |- ! 3449 | [[Эмма]] || 107 |- ! 3450 | [[Ралина]] || 107 |- ! 3451 | [[Мырзакул]] || 107 |- ! 3452 | [[Пердегуль]] || 107 |- ! 3453 | [[Мунара]] || 107 |- ! 3454 | [[Наурызгүл]] || 107 |- ! 3455 | [[Нурида]] || 107 |- ! 3456 | [[Макпуза]] || 107 |- ! 3457 | [[Кульдария]] || 107 |- ! 3458 | [[Лора]] || 107 |- ! 3459 | [[Жбек]] || 107 |- ! 3460 | [[Зумрат]] || 107 |- ! 3461 | [[Әсемгул]] || 107 |- ! 3462 | [[Гульдерай]] || 107 |- ! 3463 | [[Гүлфия]] || 107 |- ! 3464 | [[Гульфат]] || 107 |- ! 3465 | [[Атлас]] || 107 |- ! 3466 | [[Валя]] || 107 |- ! 3467 | [[Акгулим]] || 107 |- ! 3468 | [[Айнат]] || 107 |- ! 3469 | [[Шайда]] || 106 |- ! 3470 | [[Юлиана]] || 106 |- ! 3471 | [[Улжаркын]] || 106 |- ! 3472 | [[Урал]] || 106 |- ! 3473 | [[Саян]] || 106 |- ! 3474 | [[Сусар]] || 106 |- ! 3475 | [[Нышанкүл]] || 106 |- ! 3476 | [[Нурыш]] || 106 |- ! 3477 | [[Несіпкүл]] || 106 |- ! 3478 | [[Мархамат]] || 106 |- ! 3479 | [[Луара]] || 106 |- ! 3480 | [[Джибек]] || 106 |- ! 3481 | [[Дыбыс]] || 106 |- ! 3482 | [[Гульбаран]] || 106 |- ! 3483 | [[Әнипа]] || 106 |- ! 3484 | [[Бактигуль]] || 106 |- ! 3485 | [[Аселия]] || 106 |- ! 3486 | [[Аселим]] || 106 |- ! 3487 | [[Ардагуль]] || 106 |- ! 3488 | [[Алтангул]] || 106 |- ! 3489 | [[Шодиёна]] || 105 |- ! 3490 | [[Туймекуль]] || 105 |- ! 3491 | [[Хаят]] || 105 |- ! 3492 | [[Тиыштык]] || 105 |- ! 3493 | [[Серик]] || 105 |- ! 3494 | [[Тендык]] || 105 |- ! 3495 | [[Сарвиназ]] || 105 |- ! 3496 | [[Семанұр]] || 105 |- ! 3497 | [[Сантай]] || 105 |- ! 3498 | [[Оразбиби]] || 105 |- ! 3499 | [[Мерейлим]] || 105 |- ! 3500 | [[Оркен]] || 105 |- ! 3501 | [[Нұрасыл]] || 105 |- ! 3502 | [[Қундыз]] || 105 |- ! 3503 | [[Меиркуль]] || 105 |- ! 3504 | [[Лязят]] || 105 |- ! 3505 | [[Жайсанкул]] || 105 |- ! 3506 | [[Дилором]] || 105 |- ! 3507 | [[Гульсайран]] || 105 |- ! 3508 | [[Диларам]] || 105 |- ! 3509 | [[Елікай]] || 105 |- ! 3510 | [[Жанаткул]] || 105 |- ! 3511 | [[Жанбике]] || 105 |- ! 3512 | [[Бакиза]] || 105 |- ! 3513 | [[Гулима]] || 105 |- ! 3514 | [[Балымжан]] || 105 |- ! 3515 | [[Асинат]] || 105 |- ! 3516 | [[Ханшаим]] || 104 |- ! 3517 | [[Шаркул]] || 104 |- ! 3518 | [[Туймекул]] || 104 |- ! 3519 | [[Таңнұрым]] || 104 |- ! 3520 | [[Назымкул]] || 104 |- ! 3521 | [[Нияра]] || 104 |- ! 3522 | [[Мадира]] || 104 |- ! 3523 | [[Күлпаш]] || 104 |- ! 3524 | [[Кульман]] || 104 |- ! 3525 | [[Канымай]] || 104 |- ! 3526 | [[Зулейха]] || 104 |- ! 3527 | [[Загифа]] || 104 |- ! 3528 | [[Елана]] || 104 |- ! 3529 | [[Жансара]] || 104 |- ! 3530 | [[Дәмеш]] || 104 |- ! 3531 | [[Гулдархан]] || 104 |- ! 3532 | [[Бакитгул]] || 104 |- ! 3533 | [[Гулбара]] || 104 |- ! 3534 | [[Гулдона]] || 104 |- ! 3535 | [[Гулманат]] || 104 |- ! 3536 | [[Аршагул]] || 104 |- ! 3537 | [[Асельхан]] || 104 |- ! 3538 | [[Акшагуль]] || 104 |- ! 3539 | [[Халиса]] || 103 |- ! 3540 | [[Фания]] || 103 |- ! 3541 | [[Советкуль]] || 103 |- ! 3542 | [[Раййан]] || 103 |- ! 3543 | [[Райма]] || 103 |- ! 3544 | [[Пәрида]] || 103 |- ! 3545 | [[Күлпан]] || 103 |- ! 3546 | [[Коркемай]] || 103 |- ! 3547 | [[Залиха]] || 103 |- ! 3548 | [[Джумагул]] || 103 |- ! 3549 | [[Жанылганым]] || 103 |- ! 3550 | [[Дарика]] || 103 |- ! 3551 | [[Гульжиан]] || 103 |- ! 3552 | [[Есенкүл]] || 103 |- ! 3553 | [[Әселім]] || 103 |- ! 3554 | [[Балбиби]] || 103 |- ! 3555 | [[Гулбагира]] || 103 |- ! 3556 | [[Аяру]] || 103 |- ! 3557 | [[Бибігул]] || 103 |- ! 3558 | [[Айымай]] || 103 |- ! 3559 | [[Ақеркем]] || 103 |- ! 3560 | [[Айтканым]] || 103 |- ! 3561 | [[Ханна]] || 102 |- ! 3562 | [[Умай]] || 102 |- ! 3563 | [[Ұлдан]] || 102 |- ! 3564 | [[Элнура]] || 102 |- ! 3565 | [[Ұлмерей]] || 102 |- ! 3566 | [[Серикгуль]] || 102 |- ! 3567 | [[Сальма]] || 102 |- ! 3568 | [[Озода]] || 102 |- ! 3569 | [[Оңласын]] || 102 |- ! 3570 | [[Мүнира]] || 102 |- ! 3571 | [[Кәмиля]] || 102 |- ! 3572 | [[Зерип]] || 102 |- ! 3573 | [[Инга]] || 102 |- ! 3574 | [[Гүлсамал]] || 102 |- ! 3575 | [[Дамили]] || 102 |- ! 3576 | [[Гүлбала]] || 102 |- ! 3577 | [[Әниса]] || 102 |- ! 3578 | [[Аурика]] || 102 |- ! 3579 | [[Гулира]] || 102 |- ! 3580 | [[Айсылу]] || 102 |- ! 3581 | [[Андыз]] || 102 |- ! 3582 | [[Аймөлдір]] || 102 |- ! 3583 | [[Айбаршин]] || 102 |- ! 3584 | [[Альвира]] || 102 |- ! 3585 | [[Харлыгаш]] || 101 |- ! 3586 | [[Фатыма]] || 101 |- ! 3587 | [[Сурия]] || 101 |- ! 3588 | [[Санат]] || 101 |- ! 3589 | [[Тазагүл]] || 101 |- ! 3590 | [[Сайрагүл]] || 101 |- ! 3591 | [[Нәсіп]] || 101 |- ! 3592 | [[Написа]] || 101 |- ! 3593 | [[Нуркия]] || 101 |- ! 3594 | [[Кульзагира]] || 101 |- ! 3595 | [[Кулмараш]] || 101 |- ! 3596 | [[Линда]] || 101 |- ! 3597 | [[Кокен]] || 101 |- ! 3598 | [[Әселя]] || 101 |- ! 3599 | [[Жазык]] || 101 |- ! 3600 | [[Гүлия]] || 101 |- ! 3601 | [[Бакыткайша]] || 101 |- ! 3602 | [[Балсара]] || 101 |- ! 3603 | [[Асылкуль]] || 101 |- ! 3604 | [[Бибимариям]] || 101 |- ! 3605 | [[Акырыс]] || 101 |- ! 3606 | [[Алпия]] || 101 |- ! 3607 | [[Аиман]] || 101 |- ! 3608 | [[Азипа]] || 101 |- ! 3609 | [[Аймаш]] || 101 |- ! 3610 | [[Айсун]] || 101 |- ! 3611 | [[Армина]] || 101 |- ! 3612 | [[Улболсун]] || 100 |- ! 3613 | [[Холида]] || 100 |- ! 3614 | [[Тлеухан]] || 100 |- ! 3615 | [[Тлек]] || 100 |- ! 3616 | [[Оразай]] || 100 |- ! 3617 | [[Кулдария]] || 100 |- ! 3618 | [[Ләзиза]] || 100 |- ! 3619 | [[Зәмира]] || 100 |- ! 3620 | [[Звайда]] || 100 |- ! 3621 | [[Гульшад]] || 100 |- ! 3622 | [[Елемес]] || 100 |- ! 3623 | [[Жанета]] || 100 |- ! 3624 | [[Бактикамал]] || 100 |- ! 3625 | [[Баркыт]] || 100 |- ! 3626 | [[Баянкул]] || 100 |- ! 3627 | [[Балдана]] || 100 |- ! 3628 | [[Ақмөлдір]] || 100 |- ! 3629 | [[Аққыз]] || 100 |- ! 3630 | [[Аймангул]] || 100 |- ! 3631 | [[Аккагаз]] || 100 |- ! 3632 | [[Альпия]] || 100 |- ! 3633 | [[Хакима]] || 99 |- ! 3634 | [[Тынымкуль]] || 99 |- ! 3635 | [[Тиара]] || 99 |- ! 3636 | [[Сафиянұр]] || 99 |- ! 3637 | [[Сайрагуль]] || 99 |- ! 3638 | [[Талжан]] || 99 |- ! 3639 | [[Нәйла]] || 99 |- ! 3640 | [[Кулбаран]] || 99 |- ! 3641 | [[Макеш]] || 99 |- ! 3642 | [[Кульсим]] || 99 |- ! 3643 | [[Мариякуль]] || 99 |- ! 3644 | [[Заурехан]] || 99 |- ! 3645 | [[Гулнаш]] || 99 |- ! 3646 | [[Ельнара]] || 99 |- ! 3647 | [[Гүлфарида]] || 99 |- ! 3648 | [[Багдаш]] || 99 |- ! 3649 | [[Айяулым]] || 99 |- ! 3650 | [[Айсанам]] || 99 |- ! 3651 | [[Ақсындар]] || 99 |- ! 3652 | [[Ақалтын]] || 99 |- ! 3653 | [[Тумаркуль]] || 98 |- ! 3654 | [[Тажикул]] || 98 |- ! 3655 | [[Оралсын]] || 98 |- ! 3656 | [[Мирай]] || 98 |- ! 3657 | [[Надина]] || 98 |- ! 3658 | [[Кабиба]] || 98 |- ! 3659 | [[Жұмабике]] || 98 |- ! 3660 | [[Дарико]] || 98 |- ! 3661 | [[Гульгуль]] || 98 |- ! 3662 | [[Гулбарша]] || 98 |- ! 3663 | [[Бибихатша]] || 98 |- ! 3664 | [[Бахтыбала]] || 98 |- ! 3665 | [[Акбубек]] || 98 |- ! 3666 | [[Агнур]] || 98 |- ! 3667 | [[Альяна]] || 98 |- ! 3668 | [[Актамак]] || 98 |- ! 3669 | [[Ырыскүл]] || 97 |- ! 3670 | [[Мырзагул]] || 97 |- ! 3671 | [[Мольдыр]] || 97 |- ! 3672 | [[Қарахат]] || 97 |- ! 3673 | [[Лиля]] || 97 |- ! 3674 | [[Күлсін]] || 97 |- ! 3675 | [[Қалипа]] || 97 |- ! 3676 | [[Замзагүл]] || 97 |- ! 3677 | [[Зурахан]] || 97 |- ! 3678 | [[Камелия]] || 97 |- ! 3679 | [[Дамелі]] || 97 |- ! 3680 | [[Елігай]] || 97 |- ! 3681 | [[Гулсайран]] || 97 |- ! 3682 | [[Батия]] || 97 |- ! 3683 | [[Бахытнур]] || 97 |- ! 3684 | [[Бибіхадиша]] || 97 |- ! 3685 | [[Арузат]] || 97 |- ! 3686 | [[Апуза]] || 97 |- ! 3687 | [[Шинара]] || 96 |- ! 3688 | [[Шаризада]] || 96 |- ! 3689 | [[Элия]] || 96 |- ! 3690 | [[Эльенора]] || 96 |- ! 3691 | [[Рафия]] || 96 |- ! 3692 | [[Сулупан]] || 96 |- ! 3693 | [[Самида]] || 96 |- ! 3694 | [[Ойдин]] || 96 |- ! 3695 | [[Олтиной]] || 96 |- ! 3696 | [[Периза]] || 96 |- ! 3697 | [[Лада]] || 96 |- ! 3698 | [[Куркем]] || 96 |- ! 3699 | [[Кумуш]] || 96 |- ! 3700 | [[Майша]] || 96 |- ! 3701 | [[Күлзия]] || 96 |- ! 3702 | [[Жұпаркүл]] || 96 |- ! 3703 | [[Катиша]] || 96 |- ! 3704 | [[Жеміс]] || 96 |- ! 3705 | [[Камеш]] || 96 |- ! 3706 | [[Гульсан]] || 96 |- ! 3707 | [[Бопежан]] || 96 |- ! 3708 | [[Гулзакира]] || 96 |- ! 3709 | [[Бакытканым]] || 96 |- ! 3710 | [[Гулайим]] || 96 |- ! 3711 | [[Ансаған]] || 96 |- ! 3712 | [[Арнагул]] || 96 |- ! 3713 | [[Аисулу]] || 96 |- ! 3714 | [[Эллина]] || 95 |- ! 3715 | [[Шугла]] || 95 |- ! 3716 | [[Тұрғанай]] || 95 |- ! 3717 | [[Сайрагул]] || 95 |- ! 3718 | [[Румиса]] || 95 |- ! 3719 | [[Тенгеш]] || 95 |- ! 3720 | [[Ника]] || 95 |- ! 3721 | [[Омина]] || 95 |- ! 3722 | [[Кулжиян]] || 95 |- ! 3723 | [[Масаты]] || 95 |- ! 3724 | [[Кызжан]] || 95 |- ! 3725 | [[Кульбагила]] || 95 |- ! 3726 | [[Маншүк]] || 95 |- ! 3727 | [[Канымша]] || 95 |- ! 3728 | [[Зульпия]] || 95 |- ! 3729 | [[Зулайхо]] || 95 |- ! 3730 | [[Каргаш]] || 95 |- ! 3731 | [[Даметай]] || 95 |- ! 3732 | [[Джумабике]] || 95 |- ! 3733 | [[Динагул]] || 95 |- ! 3734 | [[Жазерке]] || 95 |- ! 3735 | [[Атика]] || 95 |- ! 3736 | [[Гайния]] || 95 |- ! 3737 | [[Ахерке]] || 95 |- ! 3738 | [[Акрыс]] || 95 |- ! 3739 | [[Турсинай]] || 94 |- ! 3740 | [[Шамшибану]] || 94 |- ! 3741 | [[Мервет]] || 94 |- ! 3742 | [[Орынхан]] || 94 |- ! 3743 | [[Мариямгуль]] || 94 |- ! 3744 | [[Изаура]] || 94 |- ! 3745 | [[Зиягул]] || 94 |- ! 3746 | [[Ильназ]] || 94 |- ! 3747 | [[Зеркуль]] || 94 |- ! 3748 | [[Жанелия]] || 94 |- ! 3749 | [[Жамиш]] || 94 |- ! 3750 | [[Дилнара]] || 94 |- ! 3751 | [[Жаниса]] || 94 |- ! 3752 | [[Гүлзейнеп]] || 94 |- ! 3753 | [[Гульдина]] || 94 |- ! 3754 | [[Бибираба]] || 94 |- ! 3755 | [[Бахиткул]] || 94 |- ! 3756 | [[Альмара]] || 94 |- ! 3757 | [[Айқын]] || 94 |- ! 3758 | [[Ардах]] || 94 |- ! 3759 | [[Аманжан]] || 94 |- ! 3760 | [[Алтынсары]] || 94 |- ! 3761 | [[Хайша]] || 93 |- ! 3762 | [[Ұлсезім]] || 93 |- ! 3763 | [[Сейдана]] || 93 |- ! 3764 | [[Ракима]] || 93 |- ! 3765 | [[Рзагул]] || 93 |- ! 3766 | [[Санам]] || 93 |- ! 3767 | [[Нурдина]] || 93 |- ! 3768 | [[Пернегүл]] || 93 |- ! 3769 | [[Камилия]] || 93 |- ! 3770 | [[Зинара]] || 93 |- ! 3771 | [[Камаль]] || 93 |- ! 3772 | [[Гулсимай]] || 93 |- ! 3773 | [[Гүлназира]] || 93 |- ! 3774 | [[Жакен]] || 93 |- ! 3775 | [[Жақсыкүл]] || 93 |- ! 3776 | [[Гули]] || 93 |- ! 3777 | [[Бексұлу]] || 93 |- ! 3778 | [[Акмолдир]] || 93 |- ! 3779 | [[Агипа]] || 93 |- ! 3780 | [[Айкын]] || 93 |- ! 3781 | [[Азада]] || 93 |- ! 3782 | [[Уазира]] || 92 |- ! 3783 | [[Ырысгул]] || 92 |- ! 3784 | [[Рукайя]] || 92 |- ! 3785 | [[Рысбуби]] || 92 |- ! 3786 | [[Таттыгуль]] || 92 |- ! 3787 | [[Сафийа]] || 92 |- ! 3788 | [[Нурсана]] || 92 |- ! 3789 | [[Майкуль]] || 92 |- ! 3790 | [[Лейли]] || 92 |- ! 3791 | [[Жумасулу]] || 92 |- ! 3792 | [[Жангак]] || 92 |- ! 3793 | [[Гулпаршин]] || 92 |- ! 3794 | [[Гүлжамила]] || 92 |- ! 3795 | [[Дилмира]] || 92 |- ! 3796 | [[Жанарым]] || 92 |- ! 3797 | [[Жанылыс]] || 92 |- ! 3798 | [[Данегуль]] || 92 |- ! 3799 | [[Гульдариха]] || 92 |- ! 3800 | [[Гулсім]] || 92 |- ! 3801 | [[Елік]] || 92 |- ! 3802 | [[Актенге]] || 92 |- ! 3803 | [[Айқаным]] || 92 |- ! 3804 | [[Арнай]] || 92 |- ! 3805 | [[Ажаргүл]] || 92 |- ! 3806 | [[Ширингул]] || 91 |- ! 3807 | [[Нават]] || 91 |- ! 3808 | [[Мирослава]] || 91 |- ! 3809 | [[Мнаура]] || 91 |- ! 3810 | [[Манет]] || 91 |- ! 3811 | [[Қайша]] || 91 |- ! 3812 | [[Кулизат]] || 91 |- ! 3813 | [[Мамила]] || 91 |- ! 3814 | [[Кульдарай]] || 91 |- ! 3815 | [[Зерхан]] || 91 |- ! 3816 | [[Жауказын]] || 91 |- ! 3817 | [[Камия]] || 91 |- ! 3818 | [[Гульсанат]] || 91 |- ! 3819 | [[Әдила]] || 91 |- ! 3820 | [[Жаналык]] || 91 |- ! 3821 | [[Дарижан]] || 91 |- ! 3822 | [[Гүлдина]] || 91 |- ! 3823 | [[Багитжан]] || 91 |- ! 3824 | [[Аннель]] || 91 |- ! 3825 | [[Айше]] || 91 |- ! 3826 | [[Акзат]] || 91 |- ! 3827 | [[Урбиби]] || 90 |- ! 3828 | [[Сахыпжамал]] || 90 |- ! 3829 | [[Ряш]] || 90 |- ! 3830 | [[Слухия]] || 90 |- ! 3831 | [[Сахан]] || 90 |- ! 3832 | [[Сайлаугул]] || 90 |- ! 3833 | [[Сыргакуль]] || 90 |- ! 3834 | [[Нұрлықыз]] || 90 |- ! 3835 | [[Нұрзила]] || 90 |- ! 3836 | [[Нұрша]] || 90 |- ! 3837 | [[Нурсипа]] || 90 |- ! 3838 | [[Нуржиян]] || 90 |- ! 3839 | [[Нургиса]] || 90 |- ! 3840 | [[Кулзагира]] || 90 |- ! 3841 | [[Мамлакат]] || 90 |- ! 3842 | [[Манаргул]] || 90 |- ! 3843 | [[Зүбайра]] || 90 |- ! 3844 | [[Ильвира]] || 90 |- ! 3845 | [[Кайнжамал]] || 90 |- ! 3846 | [[Еркінай]] || 90 |- ! 3847 | [[Жанилган]] || 90 |- ! 3848 | [[Гүлғайша]] || 90 |- ! 3849 | [[Ельнура]] || 90 |- ! 3850 | [[Жадырасын]] || 90 |- ! 3851 | [[Жангулим]] || 90 |- ! 3852 | [[Гулгул]] || 90 |- ! 3853 | [[Бахт]] || 90 |- ! 3854 | [[Гулбону]] || 90 |- ! 3855 | [[Балгуль]] || 90 |- ! 3856 | [[Айгуля]] || 90 |- ! 3857 | [[Айриза]] || 90 |- ! 3858 | [[Айымнұр]] || 90 |- ! 3859 | [[Акблек]] || 90 |- ! 3860 | [[Турымхан]] || 89 |- ! 3861 | [[Тұрсынхан]] || 89 |- ! 3862 | [[Саяш]] || 89 |- ! 3863 | [[Сагынай]] || 89 |- ! 3864 | [[Солтанат]] || 89 |- ! 3865 | [[Оралкул]] || 89 |- ! 3866 | [[Минслу]] || 89 |- ! 3867 | [[Молдер]] || 89 |- ! 3868 | [[Назымхан]] || 89 |- ! 3869 | [[Кунимхан]] || 89 |- ! 3870 | [[Күлжамал]] || 89 |- ! 3871 | [[Лара]] || 89 |- ! 3872 | [[Курмет]] || 89 |- ! 3873 | [[Кульбара]] || 89 |- ! 3874 | [[Кулиман]] || 89 |- ! 3875 | [[Купан]] || 89 |- ! 3876 | [[Кумсай]] || 89 |- ! 3877 | [[Кунтай]] || 89 |- ! 3878 | [[Ильдана]] || 89 |- ! 3879 | [[Зинайда]] || 89 |- ! 3880 | [[Даригаш]] || 89 |- ! 3881 | [[Бейбітгүл]] || 89 |- ! 3882 | [[Багадат]] || 89 |- ! 3883 | [[Тынымкул]] || 88 |- ! 3884 | [[Ульзана]] || 88 |- ! 3885 | [[Ырыскул]] || 88 |- ! 3886 | [[Улзия]] || 88 |- ! 3887 | [[Хапиза]] || 88 |- ! 3888 | [[Тойкул]] || 88 |- ! 3889 | [[Сулуай]] || 88 |- ! 3890 | [[Саяхат]] || 88 |- ! 3891 | [[Несібелді]] || 88 |- ! 3892 | [[Кулпара]] || 88 |- ! 3893 | [[Манаргуль]] || 88 |- ! 3894 | [[Мауия]] || 88 |- ! 3895 | [[Интизар]] || 88 |- ! 3896 | [[Илигай]] || 88 |- ! 3897 | [[Гүлзар]] || 88 |- ! 3898 | [[Гульмара]] || 88 |- ! 3899 | [[Гульсын]] || 88 |- ! 3900 | [[Диляфруз]] || 88 |- ! 3901 | [[Даметкуль]] || 88 |- ! 3902 | [[Батжан]] || 88 |- ! 3903 | [[Арифа]] || 88 |- ! 3904 | [[Акзере]] || 88 |- ! 3905 | [[Турсункан]] || 87 |- ! 3906 | [[Сафаргул]] || 87 |- ! 3907 | [[Табия]] || 87 |- ! 3908 | [[Саманта]] || 87 |- ! 3909 | [[Раткуль]] || 87 |- ! 3910 | [[Сәбила]] || 87 |- ! 3911 | [[Радина]] || 87 |- ! 3912 | [[Насипжан]] || 87 |- ! 3913 | [[Нурмира]] || 87 |- ! 3914 | [[Оралгайша]] || 87 |- ! 3915 | [[Нурбига]] || 87 |- ! 3916 | [[Кулшира]] || 87 |- ! 3917 | [[Қуанышкүл]] || 87 |- ! 3918 | [[Лея]] || 87 |- ! 3919 | [[Жулдиз]] || 87 |- ! 3920 | [[Калдыбике]] || 87 |- ! 3921 | [[Зубира]] || 87 |- ! 3922 | [[Ибадат]] || 87 |- ! 3923 | [[Катия]] || 87 |- ! 3924 | [[Каусария]] || 87 |- ! 3925 | [[Динель]] || 87 |- ! 3926 | [[Дильнас]] || 87 |- ! 3927 | [[Гулдарай]] || 87 |- ! 3928 | [[Бақтыгул]] || 87 |- ! 3929 | [[Балташ]] || 87 |- ! 3930 | [[Арнагүл]] || 87 |- ! 3931 | [[Акзиба]] || 87 |- ! 3932 | [[Акжанар]] || 87 |- ! 3933 | [[Анида]] || 87 |- ! 3934 | [[Айбат]] || 87 |- ! 3935 | [[Аймагуль]] || 87 |- ! 3936 | [[Айпаршын]] || 87 |- ! 3937 | [[Угилой]] || 86 |- ! 3938 | [[Хуралай]] || 86 |- ! 3939 | [[Хания]] || 86 |- ! 3940 | [[Тилекши]] || 86 |- ! 3941 | [[Рашила]] || 86 |- ! 3942 | [[Мукаддас]] || 86 |- ! 3943 | [[Манира]] || 86 |- ! 3944 | [[Күнсая]] || 86 |- ! 3945 | [[Қанипа]] || 86 |- ! 3946 | [[Канчаим]] || 86 |- ! 3947 | [[Зора]] || 86 |- ! 3948 | [[Гулрайхан]] || 86 |- ! 3949 | [[Дурдана]] || 86 |- ! 3950 | [[Гулшира]] || 86 |- ! 3951 | [[Гульбала]] || 86 |- ! 3952 | [[Гулсина]] || 86 |- ! 3953 | [[Жанзия]] || 86 |- ! 3954 | [[Жамбы]] || 86 |- ! 3955 | [[Алпеш]] || 86 |- ! 3956 | [[Айдаркуль]] || 86 |- ! 3957 | [[Ардагул]] || 86 |- ! 3958 | [[Аймгул]] || 86 |- ! 3959 | [[Шахарбану]] || 85 |- ! 3960 | [[Шадия]] || 85 |- ! 3961 | [[Фирюза]] || 85 |- ! 3962 | [[Шәрбану]] || 85 |- ! 3963 | [[Тұрғанкүл]] || 85 |- ! 3964 | [[Сабираш]] || 85 |- ! 3965 | [[Сандира]] || 85 |- ! 3966 | [[Мерверт]] || 85 |- ! 3967 | [[Кулькен]] || 85 |- ! 3968 | [[Зергуль]] || 85 |- ! 3969 | [[Жупаргул]] || 85 |- ! 3970 | [[Әтіргүл]] || 85 |- ! 3971 | [[Данаш]] || 85 |- ! 3972 | [[Әселай]] || 85 |- ! 3973 | [[Гүлайхан]] || 85 |- ! 3974 | [[Данила]] || 85 |- ! 3975 | [[Даниса]] || 85 |- ! 3976 | [[Жамаш]] || 85 |- ! 3977 | [[Бақытгул]] || 85 |- ! 3978 | [[Акжонас]] || 85 |- ! 3979 | [[Анджела]] || 85 |- ! 3980 | [[Аккуль]] || 85 |- ! 3981 | [[Аселья]] || 85 |- ! 3982 | [[Ынта]] || 84 |- ! 3983 | [[Улпаш]] || 84 |- ! 3984 | [[Хауа]] || 84 |- ! 3985 | [[Тыным]] || 84 |- ! 3986 | [[Рысай]] || 84 |- ! 3987 | [[Рауила]] || 84 |- ! 3988 | [[Мила]] || 84 |- ! 3989 | [[Мугилсин]] || 84 |- ! 3990 | [[Лэззат]] || 84 |- ! 3991 | [[Малина]] || 84 |- ! 3992 | [[Күлайхан]] || 84 |- ! 3993 | [[Куннур]] || 84 |- ! 3994 | [[Кунзила]] || 84 |- ! 3995 | [[Махинур]] || 84 |- ! 3996 | [[Күлзипа]] || 84 |- ! 3997 | [[Мейз]] || 84 |- ! 3998 | [[Жупархан]] || 84 |- ! 3999 | [[Жария]] || 84 |- ! 4000 | [[Канткул]] || 84 |- ! 4001 | [[Иба]] || 84 |- ! 4002 | [[Зафура]] || 84 |- ! 4003 | [[Еркетаң]] || 84 |- ! 4004 | [[Дилдакул]] || 84 |- ! 4005 | [[Ажарлым]] || 84 |- ! 4006 | [[Айзиба]] || 84 |- ! 4007 | [[Акбике]] || 84 |- ! 4008 | [[Үмітгүл]] || 83 |- ! 4009 | [[Ханбиби]] || 83 |- ! 4010 | [[Фатма]] || 83 |- ! 4011 | [[Үкілімай]] || 83 |- ! 4012 | [[Умыткан]] || 83 |- ! 4013 | [[Ырысай]] || 83 |- ! 4014 | [[Сапарайым]] || 83 |- ! 4015 | [[Сапарай]] || 83 |- ! 4016 | [[Нарзангуль]] || 83 |- ! 4017 | [[Миргул]] || 83 |- ! 4018 | [[Маркен]] || 83 |- ! 4019 | [[Жаркин]] || 83 |- ! 4020 | [[Калдыбала]] || 83 |- ! 4021 | [[Захра]] || 83 |- ! 4022 | [[Кампит]] || 83 |- ! 4023 | [[Даниэла]] || 83 |- ! 4024 | [[Гульсинай]] || 83 |- ! 4025 | [[Дильназа]] || 83 |- ! 4026 | [[Жайнасын]] || 83 |- ! 4027 | [[Әсемхан]] || 83 |- ! 4028 | [[Гулдари]] || 83 |- ! 4029 | [[Гулбира]] || 83 |- ! 4030 | [[Бибіназ]] || 83 |- ! 4031 | [[Ақбикеш]] || 83 |- ! 4032 | [[Амида]] || 83 |- ! 4033 | [[Аизада]] || 83 |- ! 4034 | [[Аийша]] || 83 |- ! 4035 | [[Тулебике]] || 82 |- ! 4036 | [[Укижан]] || 82 |- ! 4037 | [[Шайкул]] || 82 |- ! 4038 | [[Хасиет]] || 82 |- ! 4039 | [[Тенлик]] || 82 |- ! 4040 | [[Сәулегүл]] || 82 |- ! 4041 | [[Райиана]] || 82 |- ! 4042 | [[Менжамал]] || 82 |- ! 4043 | [[Несибелды]] || 82 |- ! 4044 | [[Нұршапағат]] || 82 |- ! 4045 | [[Кунайым]] || 82 |- ! 4046 | [[Мадиана]] || 82 |- ! 4047 | [[Кулкен]] || 82 |- ! 4048 | [[Курал]] || 82 |- ! 4049 | [[Инайя]] || 82 |- ! 4050 | [[Закен]] || 82 |- ! 4051 | [[Зейнепхан]] || 82 |- ! 4052 | [[Жиде]] || 82 |- ! 4053 | [[Запура]] || 82 |- ! 4054 | [[Зайна]] || 82 |- ! 4055 | [[Канаш]] || 82 |- ! 4056 | [[Каламхас]] || 82 |- ! 4057 | [[Заррина]] || 82 |- ! 4058 | [[Есенгуль]] || 82 |- ! 4059 | [[Диляна]] || 82 |- ! 4060 | [[Гүласыл]] || 82 |- ! 4061 | [[Балшырын]] || 82 |- ! 4062 | [[Багитгуль]] || 82 |- ! 4063 | [[Василя]] || 82 |- ! 4064 | [[Берен]] || 82 |- ! 4065 | [[Батыш]] || 82 |- ! 4066 | [[Айболған]] || 82 |- ! 4067 | [[Хамария]] || 81 |- ! 4068 | [[Халбиби]] || 81 |- ! 4069 | [[Ұлбазар]] || 81 |- ! 4070 | [[Урынша]] || 81 |- ! 4071 | [[Шаригул]] || 81 |- ! 4072 | [[Танслу]] || 81 |- ! 4073 | [[Санияш]] || 81 |- ! 4074 | [[Өміргүл]] || 81 |- ! 4075 | [[Нұризат]] || 81 |- ! 4076 | [[Кулзакира]] || 81 |- ! 4077 | [[Майдагуль]] || 81 |- ! 4078 | [[Махсуда]] || 81 |- ! 4079 | [[Манзия]] || 81 |- ! 4080 | [[Майдан]] || 81 |- ! 4081 | [[Куттикиз]] || 81 |- ! 4082 | [[Кулжазира]] || 81 |- ! 4083 | [[Жупаргуль]] || 81 |- ! 4084 | [[Жеңіс]] || 81 |- ! 4085 | [[Камарья]] || 81 |- ! 4086 | [[Ибагул]] || 81 |- ! 4087 | [[Дилорам]] || 81 |- ! 4088 | [[Гульжаз]] || 81 |- ! 4089 | [[Багиза]] || 81 |- ! 4090 | [[Аимжан]] || 81 |- ! 4091 | [[Айкуним]] || 81 |- ! 4092 | [[Айғанша]] || 81 |- ! 4093 | [[Арилана]] || 81 |- ! 4094 | [[Аглес]] || 81 |- ! 4095 | [[Алтин]] || 81 |- ! 4096 | [[Айнэль]] || 81 |- ! 4097 | [[Турдыгул]] || 80 |- ! 4098 | [[Сұңғыла]] || 80 |- ! 4099 | [[Толхын]] || 80 |- ! 4100 | [[Сахипжамал]] || 80 |- ! 4101 | [[Саулежан]] || 80 |- ! 4102 | [[Тажихан]] || 80 |- ! 4103 | [[Пердеш]] || 80 |- ! 4104 | [[Мубарак]] || 80 |- ! 4105 | [[Ойсулув]] || 80 |- ! 4106 | [[Мариана]] || 80 |- ! 4107 | [[Кулзейнет]] || 80 |- ! 4108 | [[Кульбараш]] || 80 |- ! 4109 | [[Зейнел]] || 80 |- ! 4110 | [[Касира]] || 80 |- ! 4111 | [[Зумрад]] || 80 |- ! 4112 | [[Калтай]] || 80 |- ! 4113 | [[Зиякул]] || 80 |- ! 4114 | [[Инсана]] || 80 |- ! 4115 | [[Зейнель]] || 80 |- ! 4116 | [[Исламия]] || 80 |- ! 4117 | [[Зинегүл]] || 80 |- ! 4118 | [[Карлығаш]] || 80 |- ! 4119 | [[Даулет]] || 80 |- ! 4120 | [[Жаншырай]] || 80 |- ! 4121 | [[Гүләйім]] || 80 |- ! 4122 | [[Думан]] || 80 |- ! 4123 | [[Жанаркүл]] || 80 |- ! 4124 | [[Гүлгүл]] || 80 |- ! 4125 | [[Гульбагила]] || 80 |- ! 4126 | [[Гулипа]] || 80 |- ! 4127 | [[Гоззал]] || 80 |- ! 4128 | [[Базила]] || 80 |- ! 4129 | [[Аруа]] || 80 |- ! 4130 | [[Азизат]] || 80 |- ! 4131 | [[Ақұштап]] || 80 |- ! 4132 | [[Агира]] || 80 |- ! 4133 | [[Артык]] || 80 |- ! 4134 | [[Айсәнім]] || 80 |- ! 4135 | [[Ақмейірім]] || 80 |- ! 4136 | [[Агима]] || 80 |- ! 4137 | [[Алмакүл]] || 80 |- ! 4138 | [[Турсынкан]] || 79 |- ! 4139 | [[Умиткан]] || 79 |- ! 4140 | [[Турымтай]] || 79 |- ! 4141 | [[Сафинұр]] || 79 |- ! 4142 | [[Секерхан]] || 79 |- ! 4143 | [[Солиха]] || 79 |- ! 4144 | [[Саулемай]] || 79 |- ! 4145 | [[Седеп]] || 79 |- ! 4146 | [[Санимгуль]] || 79 |- ! 4147 | [[Нурбатима]] || 79 |- ! 4148 | [[Нураш]] || 79 |- ! 4149 | [[Назылы]] || 79 |- ! 4150 | [[Мейіркүл]] || 79 |- ! 4151 | [[Күлайым]] || 79 |- ! 4152 | [[Кунай]] || 79 |- ! 4153 | [[Күләй]] || 79 |- ! 4154 | [[Лаззет]] || 79 |- ! 4155 | [[Забираш]] || 79 |- ! 4156 | [[Казипа]] || 79 |- ! 4157 | [[Әсемжан]] || 79 |- ! 4158 | [[Гулпаш]] || 79 |- ! 4159 | [[Гульдара]] || 79 |- ! 4160 | [[Гульджан]] || 79 |- ! 4161 | [[Әлем]] || 79 |- ! 4162 | [[Болған]] || 79 |- ! 4163 | [[Биганша]] || 79 |- ! 4164 | [[Алтай]] || 79 |- ! 4165 | [[Айжаркин]] || 79 |- ! 4166 | [[Ақзада]] || 79 |- ! 4167 | [[Аниза]] || 79 |- ! 4168 | [[Айәсем]] || 79 |- ! 4169 | [[Айшайым]] || 79 |- ! 4170 | [[Айзана]] || 79 |- ! 4171 | [[Арзигуль]] || 79 |- ! 4172 | [[Ұлжамал]] || 78 |- ! 4173 | [[Урипа]] || 78 |- ! 4174 | [[Ханша]] || 78 |- ! 4175 | [[Улбулсин]] || 78 |- ! 4176 | [[Умсун]] || 78 |- ! 4177 | [[Шакиза]] || 78 |- ! 4178 | [[Самалхан]] || 78 |- ! 4179 | [[Толеутай]] || 78 |- ! 4180 | [[Рабина]] || 78 |- ! 4181 | [[Наркенже]] || 78 |- ! 4182 | [[Насып]] || 78 |- ! 4183 | [[Наила]] || 78 |- ! 4184 | [[Наргүл]] || 78 |- ! 4185 | [[Лизат]] || 78 |- ! 4186 | [[Меиргуль]] || 78 |- ! 4187 | [[Кулдари]] || 78 |- ! 4188 | [[Мамура]] || 78 |- ! 4189 | [[Маржон]] || 78 |- ! 4190 | [[Ілтипат]] || 78 |- ! 4191 | [[Задаш]] || 78 |- ! 4192 | [[Катя]] || 78 |- ! 4193 | [[Жұмақыз]] || 78 |- ! 4194 | [[Зейнұр]] || 78 |- ! 4195 | [[Гүлрайхан]] || 78 |- ! 4196 | [[Жангил]] || 78 |- ! 4197 | [[Гулсым]] || 78 |- ! 4198 | [[Афият]] || 78 |- ! 4199 | [[Бакшагул]] || 78 |- ! 4200 | [[Бадига]] || 78 |- ! 4201 | [[Болат]] || 78 |- ! 4202 | [[Адел]] || 78 |- ! 4203 | [[Айсанем]] || 78 |- ! 4204 | [[Апиза]] || 78 |- ! 4205 | [[Айнакүл]] || 78 |- ! 4206 | [[Алмас]] || 78 |- ! 4207 | [[Тумаркул]] || 77 |- ! 4208 | [[Ұлпа]] || 77 |- ! 4209 | [[Турсунгул]] || 77 |- ! 4210 | [[Руқия]] || 77 |- ! 4211 | [[Розагул]] || 77 |- ! 4212 | [[Салика]] || 77 |- ! 4213 | [[Райлан]] || 77 |- ! 4214 | [[Толкун]] || 77 |- ! 4215 | [[Оралкан]] || 77 |- ! 4216 | [[Нұрбүбі]] || 77 |- ! 4217 | [[Мәрияш]] || 77 |- ! 4218 | [[Наркиза]] || 77 |- ! 4219 | [[Кусни]] || 77 |- ! 4220 | [[Маулия]] || 77 |- ! 4221 | [[Мамиля]] || 77 |- ! 4222 | [[Мейргул]] || 77 |- ! 4223 | [[Мариаш]] || 77 |- ! 4224 | [[Маймуна]] || 77 |- ! 4225 | [[Лайык]] || 77 |- ! 4226 | [[Масура]] || 77 |- ! 4227 | [[Қазна]] || 77 |- ! 4228 | [[Мақбал]] || 77 |- ! 4229 | [[Зебо]] || 77 |- ! 4230 | [[Ираида]] || 77 |- ! 4231 | [[Кизжибек]] || 77 |- ! 4232 | [[Когершин]] || 77 |- ! 4233 | [[Канымжан]] || 77 |- ! 4234 | [[Зираш]] || 77 |- ! 4235 | [[Данекер]] || 77 |- ! 4236 | [[Гульбагдат]] || 77 |- ! 4237 | [[Гүлманат]] || 77 |- ! 4238 | [[Балымша]] || 77 |- ! 4239 | [[Балбопе]] || 77 |- ! 4240 | [[Акзияш]] || 77 |- ! 4241 | [[Алтынкан]] || 77 |- ! 4242 | [[Айни]] || 77 |- ! 4243 | [[Аккербез]] || 77 |- ! 4244 | [[Асаль]] || 77 |- ! 4245 | [[Шарайна]] || 76 |- ! 4246 | [[Раиля]] || 76 |- ! 4247 | [[Сағила]] || 76 |- ! 4248 | [[Моника]] || 76 |- ! 4249 | [[Пердекул]] || 76 |- ! 4250 | [[Мавлуда]] || 76 |- ! 4251 | [[Жанымкуль]] || 76 |- ! 4252 | [[Зейнет]] || 76 |- ! 4253 | [[Жаңылдық]] || 76 |- ! 4254 | [[Жанилсын]] || 76 |- ! 4255 | [[Жайран]] || 76 |- ! 4256 | [[Дильдаш]] || 76 |- ! 4257 | [[Гүлжайнат]] || 76 |- ! 4258 | [[Дариа]] || 76 |- ! 4259 | [[Гульназа]] || 76 |- ! 4260 | [[Балкүміс]] || 76 |- ! 4261 | [[Василина]] || 76 |- ! 4262 | [[Анниса]] || 76 |- ! 4263 | [[Амалхан]] || 76 |- ! 4264 | [[Ақбопе]] || 76 |- ! 4265 | [[Амелина]] || 76 |- ! 4266 | [[Айтолган]] || 76 |- ! 4267 | [[Ұлболған]] || 75 |- ! 4268 | [[Шадияр]] || 75 |- ! 4269 | [[Урингул]] || 75 |- ! 4270 | [[Сандикул]] || 75 |- ! 4271 | [[Руқайя]] || 75 |- ! 4272 | [[Тлеукуль]] || 75 |- ! 4273 | [[Сандикуль]] || 75 |- ! 4274 | [[Теона]] || 75 |- ! 4275 | [[Нұрхаят]] || 75 |- ! 4276 | [[Кулбуби]] || 75 |- ! 4277 | [[Мейзкуль]] || 75 |- ! 4278 | [[Мафура]] || 75 |- ! 4279 | [[Злика]] || 75 |- ! 4280 | [[Канткуль]] || 75 |- ! 4281 | [[Гулпара]] || 75 |- ! 4282 | [[Гульайна]] || 75 |- ! 4283 | [[Гульпара]] || 75 |- ! 4284 | [[Гульсима]] || 75 |- ! 4285 | [[Ділшат]] || 75 |- ! 4286 | [[Гульнарай]] || 75 |- ! 4287 | [[Данекул]] || 75 |- ! 4288 | [[Багиткуль]] || 75 |- ! 4289 | [[Бакт]] || 75 |- ! 4290 | [[Бегимай]] || 75 |- ! 4291 | [[Баяна]] || 75 |- ! 4292 | [[Баура]] || 75 |- ! 4293 | [[Бигул]] || 75 |- ! 4294 | [[Аима]] || 75 |- ! 4295 | [[Анафия]] || 75 |- ! 4296 | [[Агибаш]] || 75 |- ! 4297 | [[Адилям]] || 75 |- ! 4298 | [[Актлек]] || 75 |- ! 4299 | [[Ұлдария]] || 74 |- ! 4300 | [[Шахадат]] || 74 |- ! 4301 | [[Үрзада]] || 74 |- ! 4302 | [[Хава]] || 74 |- ! 4303 | [[Фая]] || 74 |- ! 4304 | [[Шағала]] || 74 |- ! 4305 | [[Ригина]] || 74 |- ! 4306 | [[Сакип]] || 74 |- ! 4307 | [[Раина]] || 74 |- ! 4308 | [[Рауя]] || 74 |- ! 4309 | [[Сыргакул]] || 74 |- ! 4310 | [[Сұлтана]] || 74 |- ! 4311 | [[Рзагуль]] || 74 |- ! 4312 | [[Орынгайша]] || 74 |- ! 4313 | [[Нурбати]] || 74 |- ! 4314 | [[Меңдігүл]] || 74 |- ! 4315 | [[Кульпаршын]] || 74 |- ! 4316 | [[Кунжамила]] || 74 |- ! 4317 | [[Кулзабира]] || 74 |- ! 4318 | [[Кульбакыт]] || 74 |- ! 4319 | [[Кульбуби]] || 74 |- ! 4320 | [[Лима]] || 74 |- ! 4321 | [[Кульсимхан]] || 74 |- ! 4322 | [[Зибагүл]] || 74 |- ! 4323 | [[Гүлайша]] || 74 |- ! 4324 | [[Жалғас]] || 74 |- ! 4325 | [[Жанбала]] || 74 |- ! 4326 | [[Еркесұлу]] || 74 |- ! 4327 | [[Гульдархан]] || 74 |- ! 4328 | [[Гүлжихан]] || 74 |- ! 4329 | [[Гульбахит]] || 74 |- ! 4330 | [[Дилдакуль]] || 74 |- ! 4331 | [[Атир]] || 74 |- ! 4332 | [[Бейсехан]] || 74 |- ! 4333 | [[Аянна]] || 74 |- ! 4334 | [[Болдык]] || 74 |- ! 4335 | [[Бутакуз]] || 74 |- ! 4336 | [[Абира]] || 74 |- ! 4337 | [[Агис]] || 74 |- ! 4338 | [[Умитгуль]] || 73 |- ! 4339 | [[Туймегул]] || 73 |- ! 4340 | [[Разиля]] || 73 |- ! 4341 | [[Рза]] || 73 |- ! 4342 | [[Тойкуль]] || 73 |- ! 4343 | [[Раушана]] || 73 |- ! 4344 | [[Рысханым]] || 73 |- ! 4345 | [[Саният]] || 73 |- ! 4346 | [[Тазакул]] || 73 |- ! 4347 | [[Сапар]] || 73 |- ! 4348 | [[Сайера]] || 73 |- ! 4349 | [[Ризат]] || 73 |- ! 4350 | [[Тенге]] || 73 |- ! 4351 | [[Мукарама]] || 73 |- ! 4352 | [[Нурзиля]] || 73 |- ! 4353 | [[Назикул]] || 73 |- ! 4354 | [[Кулшай]] || 73 |- ! 4355 | [[Мариямхан]] || 73 |- ! 4356 | [[Махбуба]] || 73 |- ! 4357 | [[Лолита]] || 73 |- ! 4358 | [[Қалида]] || 73 |- ! 4359 | [[Қызылгүл]] || 73 |- ! 4360 | [[Керім]] || 73 |- ! 4361 | [[Калиса]] || 73 |- ! 4362 | [[Зерделі]] || 73 |- ! 4363 | [[Каухар]] || 73 |- ! 4364 | [[Жебек]] || 73 |- ! 4365 | [[Әділет]] || 73 |- ! 4366 | [[Даниэлла]] || 73 |- ! 4367 | [[Жайнаш]] || 73 |- ! 4368 | [[Гулшан]] || 73 |- ! 4369 | [[Аслия]] || 73 |- ! 4370 | [[Айлита]] || 73 |- ! 4371 | [[Анор]] || 73 |- ! 4372 | [[Ақбике]] || 73 |- ! 4373 | [[Акзила]] || 73 |- ! 4374 | [[Шайгуль]] || 72 |- ! 4375 | [[Үмітхан]] || 72 |- ! 4376 | [[Тыныш]] || 72 |- ! 4377 | [[Умитгул]] || 72 |- ! 4378 | [[Шариза]] || 72 |- ! 4379 | [[Ұлана]] || 72 |- ! 4380 | [[Фәриза]] || 72 |- ! 4381 | [[Саят]] || 72 |- ! 4382 | [[Слупан]] || 72 |- ! 4383 | [[Раиана]] || 72 |- ! 4384 | [[Сан]] || 72 |- ! 4385 | [[Оливия]] || 72 |- ! 4386 | [[Мунлык]] || 72 |- ! 4387 | [[Күлпаршын]] || 72 |- ! 4388 | [[Кулшар]] || 72 |- ! 4389 | [[Күлтай]] || 72 |- ! 4390 | [[Кулбагила]] || 72 |- ! 4391 | [[Кунаим]] || 72 |- ! 4392 | [[Калам]] || 72 |- ! 4393 | [[Зайгуль]] || 72 |- ! 4394 | [[Жулдус]] || 72 |- ! 4395 | [[Зеркул]] || 72 |- ! 4396 | [[Канзиба]] || 72 |- ! 4397 | [[Заурекуль]] || 72 |- ! 4398 | [[Гуляем]] || 72 |- ! 4399 | [[Евдокия]] || 72 |- ! 4400 | [[Бакжан]] || 72 |- ! 4401 | [[Ассоль]] || 72 |- ! 4402 | [[Барша]] || 72 |- ! 4403 | [[Айқыз]] || 72 |- ! 4404 | [[Анжелина]] || 72 |- ! 4405 | [[Айпатша]] || 72 |- ! 4406 | [[Арнұр]] || 72 |- ! 4407 | [[Алихан]] || 72 |- ! 4408 | [[Акылай]] || 72 |- ! 4409 | [[Ханипа]] || 71 |- ! 4410 | [[Ырсалды]] || 71 |- ! 4411 | [[Ульмекен]] || 71 |- ! 4412 | [[Улболсин]] || 71 |- ! 4413 | [[Файруза]] || 71 |- ! 4414 | [[Ултуаш]] || 71 |- ! 4415 | [[Тамира]] || 71 |- ! 4416 | [[Райхангүл]] || 71 |- ! 4417 | [[Тиана]] || 71 |- ! 4418 | [[Сайора]] || 71 |- ! 4419 | [[Назик]] || 71 |- ! 4420 | [[Назыкен]] || 71 |- ! 4421 | [[Нұрбағым]] || 71 |- ! 4422 | [[Нурсагат]] || 71 |- ! 4423 | [[Нурсия]] || 71 |- ! 4424 | [[Қанымкүл]] || 71 |- ! 4425 | [[Кунсулув]] || 71 |- ! 4426 | [[Маркизат]] || 71 |- ! 4427 | [[Кулбан]] || 71 |- ! 4428 | [[Кульзара]] || 71 |- ! 4429 | [[Кызылкул]] || 71 |- ! 4430 | [[Кульбаги]] || 71 |- ! 4431 | [[Камида]] || 71 |- ! 4432 | [[Каламсия]] || 71 |- ! 4433 | [[Зульфина]] || 71 |- ! 4434 | [[Жанымай]] || 71 |- ! 4435 | [[Калдикул]] || 71 |- ! 4436 | [[Катыш]] || 71 |- ! 4437 | [[Жанархан]] || 71 |- ! 4438 | [[Енлік]] || 71 |- ! 4439 | [[Данар]] || 71 |- ! 4440 | [[Гульбиби]] || 71 |- ! 4441 | [[Гулан]] || 71 |- ! 4442 | [[Базиля]] || 71 |- ! 4443 | [[Бубиш]] || 71 |- ! 4444 | [[Гулбақыт]] || 71 |- ! 4445 | [[Асылкул]] || 71 |- ! 4446 | [[Баткен]] || 71 |- ! 4447 | [[Виолета]] || 71 |- ! 4448 | [[Ассель]] || 71 |- ! 4449 | [[Арзыгуль]] || 71 |- ! 4450 | [[Ұлзира]] || 70 |- ! 4451 | [[Улар]] || 70 |- ! 4452 | [[Ұлағат]] || 70 |- ! 4453 | [[Райиан]] || 70 |- ! 4454 | [[Таттикул]] || 70 |- ! 4455 | [[Сагираш]] || 70 |- ! 4456 | [[Татти]] || 70 |- ! 4457 | [[Рискул]] || 70 |- ! 4458 | [[Сюзанна]] || 70 |- ! 4459 | [[Нурханым]] || 70 |- ! 4460 | [[Нуркан]] || 70 |- ! 4461 | [[Несипжамал]] || 70 |- ! 4462 | [[Нурпия]] || 70 |- ! 4463 | [[Кулхан]] || 70 |- ! 4464 | [[Күләйхан]] || 70 |- ! 4465 | [[Маралдым]] || 70 |- ! 4466 | [[Мактагул]] || 70 |- ! 4467 | [[Кенжекан]] || 70 |- ! 4468 | [[Корлыгаин]] || 70 |- ! 4469 | [[Канымхан]] || 70 |- ! 4470 | [[Кенжебала]] || 70 |- ! 4471 | [[Зария]] || 70 |- ! 4472 | [[Інжу-Маржан]] || 70 |- ! 4473 | [[Бакира]] || 70 |- ! 4474 | [[Болғанай]] || 70 |- ! 4475 | [[Батила]] || 70 |- ! 4476 | [[Биганым]] || 70 |- ! 4477 | [[Бибикатша]] || 70 |- ! 4478 | [[Баянды]] || 70 |- ! 4479 | [[Ансар]] || 70 |- ! 4480 | [[Айджан]] || 70 |- ! 4481 | [[Айтөре]] || 70 |- ! 4482 | [[Айзира]] || 70 |- ! 4483 | [[Айдара]] || 70 |- ! 4484 | [[Шәрбәт]] || 69 |- ! 4485 | [[Шандоз]] || 69 |- ! 4486 | [[Элизат]] || 69 |- ! 4487 | [[Хазира]] || 69 |- ! 4488 | [[Умуткан]] || 69 |- ! 4489 | [[Тойгул]] || 69 |- ! 4490 | [[Стефания]] || 69 |- ! 4491 | [[Рәбиға]] || 69 |- ! 4492 | [[Сайыпжамал]] || 69 |- ! 4493 | [[Таңсамал]] || 69 |- ! 4494 | [[Тишбала]] || 69 |- ! 4495 | [[Сырға]] || 69 |- ! 4496 | [[Ризана]] || 69 |- ! 4497 | [[Рушана]] || 69 |- ! 4498 | [[Мәруә]] || 69 |- ! 4499 | [[Нагия]] || 69 |- ! 4500 | [[Мырзагуль]] || 69 |- ! 4501 | [[Мукарам]] || 69 |- ! 4502 | [[Несипкан]] || 69 |- ! 4503 | [[Минаим]] || 69 |- ! 4504 | [[Нура]] || 69 |- ! 4505 | [[Нэйла]] || 69 |- ! 4506 | [[Кызтумас]] || 69 |- ! 4507 | [[Макиш]] || 69 |- ! 4508 | [[Қазиза]] || 69 |- ! 4509 | [[Зехра]] || 69 |- ! 4510 | [[Злыха]] || 69 |- ! 4511 | [[Кагаз]] || 69 |- ! 4512 | [[Жиенкул]] || 69 |- ! 4513 | [[Жанымкул]] || 69 |- ! 4514 | [[Зифа]] || 69 |- ! 4515 | [[Гульсия]] || 69 |- ! 4516 | [[Дилора]] || 69 |- ! 4517 | [[Балсекер]] || 69 |- ! 4518 | [[Гулзифа]] || 69 |- ! 4519 | [[Бибижар]] || 69 |- ! 4520 | [[Гулбакша]] || 69 |- ! 4521 | [[Балкадиша]] || 69 |- ! 4522 | [[Булбулхан]] || 69 |- ! 4523 | [[Бибінур]] || 69 |- ! 4524 | [[Бақытхан]] || 69 |- ! 4525 | [[Арзыгул]] || 69 |- ! 4526 | [[Ансара]] || 69 |- ! 4527 | [[Акшабак]] || 69 |- ! 4528 | [[Үкілай]] || 68 |- ! 4529 | [[Саракүл]] || 68 |- ! 4530 | [[Рашиля]] || 68 |- ! 4531 | [[Сарсен]] || 68 |- ! 4532 | [[Сархыт]] || 68 |- ! 4533 | [[Таттикуль]] || 68 |- ! 4534 | [[Сарахан]] || 68 |- ! 4535 | [[Нұрсипат]] || 68 |- ! 4536 | [[Нурсагила]] || 68 |- ! 4537 | [[Паузия]] || 68 |- ! 4538 | [[Наурызгул]] || 68 |- ! 4539 | [[Нурлыайым]] || 68 |- ! 4540 | [[Моншақ]] || 68 |- ! 4541 | [[Нурбикеш]] || 68 |- ! 4542 | [[Оразкан]] || 68 |- ! 4543 | [[Мактагуль]] || 68 |- ! 4544 | [[Мейзкул]] || 68 |- ! 4545 | [[Кульдар]] || 68 |- ! 4546 | [[Інжу Маржан]] || 68 |- ! 4547 | [[Какен]] || 68 |- ! 4548 | [[Ибаш]] || 68 |- ! 4549 | [[Катерина]] || 68 |- ! 4550 | [[Завра]] || 68 |- ! 4551 | [[Гуляра]] || 68 |- ! 4552 | [[Гульрайхан]] || 68 |- ! 4553 | [[Дінзухра]] || 68 |- ! 4554 | [[Жангылсын]] || 68 |- ! 4555 | [[Жана]] || 68 |- ! 4556 | [[Бадигуль]] || 68 |- ! 4557 | [[Бердигул]] || 68 |- ! 4558 | [[Аэлин]] || 68 |- ! 4559 | [[Атиргуль]] || 68 |- ! 4560 | [[Бұлғын]] || 68 |- ! 4561 | [[Бибізада]] || 68 |- ! 4562 | [[Балгул]] || 68 |- ! 4563 | [[Гулнази]] || 68 |- ! 4564 | [[Акбокен]] || 68 |- ! 4565 | [[Айкербез]] || 68 |- ! 4566 | [[Альсара]] || 68 |- ! 4567 | [[Алтыным]] || 68 |- ! 4568 | [[Акуштап]] || 68 |- ! 4569 | [[Айлу]] || 68 |- ! 4570 | [[Алмаз]] || 68 |- ! 4571 | [[Альпеш]] || 68 |- ! 4572 | [[Алшакуль]] || 68 |- ! 4573 | [[Айгайша]] || 68 |- ! 4574 | [[Улша]] || 67 |- ! 4575 | [[Унай]] || 67 |- ! 4576 | [[Уйтолган]] || 67 |- ! 4577 | [[Хилола]] || 67 |- ! 4578 | [[Сайлаукүл]] || 67 |- ! 4579 | [[Сұлуай]] || 67 |- ! 4580 | [[Разила]] || 67 |- ! 4581 | [[Таланды]] || 67 |- ! 4582 | [[Рыскельды]] || 67 |- ! 4583 | [[Сағым]] || 67 |- ! 4584 | [[Санимгул]] || 67 |- ! 4585 | [[Сейсекул]] || 67 |- ! 4586 | [[Раяана]] || 67 |- ! 4587 | [[Сәнімай]] || 67 |- ! 4588 | [[Радия]] || 67 |- ! 4589 | [[Санобар]] || 67 |- ! 4590 | [[Мирас]] || 67 |- ! 4591 | [[Минуар]] || 67 |- ! 4592 | [[Надя]] || 67 |- ! 4593 | [[Нәзия]] || 67 |- ! 4594 | [[Кулназия]] || 67 |- ! 4595 | [[Майнура]] || 67 |- ! 4596 | [[Кулдариха]] || 67 |- ! 4597 | [[Кульбайра]] || 67 |- ! 4598 | [[Лятипа]] || 67 |- ! 4599 | [[Мағира]] || 67 |- ! 4600 | [[Кульзабира]] || 67 |- ! 4601 | [[Индера]] || 67 |- ! 4602 | [[Жаукар]] || 67 |- ! 4603 | [[Жвек]] || 67 |- ! 4604 | [[Жумакиз]] || 67 |- ! 4605 | [[Гульмираш]] || 67 |- ! 4606 | [[Данегул]] || 67 |- ! 4607 | [[Жайсанкуль]] || 67 |- ! 4608 | [[Жазгуль]] || 67 |- ! 4609 | [[Гулжауһар]] || 67 |- ! 4610 | [[Балдаурен]] || 67 |- ! 4611 | [[Багытжамал]] || 67 |- ! 4612 | [[Бегайм]] || 67 |- ! 4613 | [[Ақзат]] || 67 |- ! 4614 | [[Акбал]] || 67 |- ! 4615 | [[Аругүл]] || 67 |- ! 4616 | [[Акилгек]] || 67 |- ! 4617 | [[Айдынай]] || 67 |- ! 4618 | [[Айкумус]] || 67 |- ! 4619 | [[Ақтұмар]] || 67 |- ! 4620 | [[Улмаш]] || 66 |- ! 4621 | [[Ырысгуль]] || 66 |- ! 4622 | [[Шамша]] || 66 |- ! 4623 | [[Ұлшат]] || 66 |- ! 4624 | [[Шаруан]] || 66 |- ! 4625 | [[Эльонора]] || 66 |- ! 4626 | [[Райша]] || 66 |- ! 4627 | [[Сәнімгүл]] || 66 |- ! 4628 | [[Таразы]] || 66 |- ! 4629 | [[Сарсенбиби]] || 66 |- ! 4630 | [[Сахиба]] || 66 |- ! 4631 | [[Тлеухор]] || 66 |- ! 4632 | [[Тотия]] || 66 |- ! 4633 | [[Сезым]] || 66 |- ! 4634 | [[Нэйля]] || 66 |- ! 4635 | [[Мохира]] || 66 |- ! 4636 | [[Палжан]] || 66 |- ! 4637 | [[Назеркем]] || 66 |- ! 4638 | [[Насира]] || 66 |- ! 4639 | [[Ляззят]] || 66 |- ! 4640 | [[Кумар]] || 66 |- ! 4641 | [[Кулчат]] || 66 |- ! 4642 | [[Жумакан]] || 66 |- ! 4643 | [[Кизат]] || 66 |- ! 4644 | [[Жуматай]] || 66 |- ! 4645 | [[Каратай]] || 66 |- ! 4646 | [[Жулдызхан]] || 66 |- ! 4647 | [[Кемелхан]] || 66 |- ! 4648 | [[Диора]] || 66 |- ! 4649 | [[Гулсун]] || 66 |- ! 4650 | [[Гульбагда]] || 66 |- ! 4651 | [[Жайлы]] || 66 |- ! 4652 | [[Гульжауар]] || 66 |- ! 4653 | [[Әлемгүл]] || 66 |- ! 4654 | [[Гулжауар]] || 66 |- ! 4655 | [[Гулзиба]] || 66 |- ! 4656 | [[Балгерим]] || 66 |- ! 4657 | [[Бияш]] || 66 |- ! 4658 | [[Булган]] || 66 |- ! 4659 | [[Гулмерей]] || 66 |- ! 4660 | [[Айтбуби]] || 66 |- ! 4661 | [[Айгирим]] || 66 |- ! 4662 | [[Адилья]] || 66 |- ! 4663 | [[Айшажан]] || 66 |- ! 4664 | [[Акан]] || 66 |- ! 4665 | [[Узилхан]] || 65 |- ! 4666 | [[Фердаус]] || 65 |- ! 4667 | [[Умутай]] || 65 |- ! 4668 | [[Шәмсия]] || 65 |- ! 4669 | [[Тураркуль]] || 65 |- ! 4670 | [[Саркит]] || 65 |- ! 4671 | [[Сафийя]] || 65 |- ! 4672 | [[Сартай]] || 65 |- ! 4673 | [[Сәнімкүл]] || 65 |- ! 4674 | [[Несбели]] || 65 |- ! 4675 | [[Перне]] || 65 |- ! 4676 | [[Мендиганым]] || 65 |- ! 4677 | [[Перезат]] || 65 |- ! 4678 | [[Патшайым]] || 65 |- ! 4679 | [[Меиркул]] || 65 |- ! 4680 | [[Курманбике]] || 65 |- ! 4681 | [[Қамила]] || 65 |- ! 4682 | [[Кульзига]] || 65 |- ! 4683 | [[Кульсагат]] || 65 |- ! 4684 | [[Қолқанат]] || 65 |- ! 4685 | [[Күнсулу]] || 65 |- ! 4686 | [[Күмісхан]] || 65 |- ! 4687 | [[Кияш]] || 65 |- ! 4688 | [[Камарсулу]] || 65 |- ! 4689 | [[Кенжеганым]] || 65 |- ! 4690 | [[Әдемау]] || 65 |- ! 4691 | [[Гүлшахар]] || 65 |- ! 4692 | [[Гүлмария]] || 65 |- ! 4693 | [[Гүлсайран]] || 65 |- ! 4694 | [[Гулсима]] || 65 |- ! 4695 | [[Дарьяна]] || 65 |- ! 4696 | [[Елнұра]] || 65 |- ! 4697 | [[Балбике]] || 65 |- ! 4698 | [[Бидаш]] || 65 |- ! 4699 | [[Гулданай]] || 65 |- ! 4700 | [[Аятхан]] || 65 |- ! 4701 | [[Аяри]] || 65 |- ! 4702 | [[Ақсұнқар]] || 65 |- ! 4703 | [[Ақжамал]] || 65 |- ! 4704 | [[Амангельды]] || 65 |- ! 4705 | [[Айнүр]] || 65 |- ! 4706 | [[Айсері]] || 65 |- ! 4707 | [[Аииша]] || 65 |- ! 4708 | [[Адилет]] || 65 |- ! 4709 | [[Хансұлу]] || 64 |- ! 4710 | [[Эльянора]] || 64 |- ! 4711 | [[Турсынбуби]] || 64 |- ! 4712 | [[Ширингуль]] || 64 |- ! 4713 | [[Эмира]] || 64 |- ! 4714 | [[Юлианна]] || 64 |- ! 4715 | [[Элиана]] || 64 |- ! 4716 | [[Равза]] || 64 |- ! 4717 | [[Севда]] || 64 |- ! 4718 | [[Рауфа]] || 64 |- ! 4719 | [[Союзхан]] || 64 |- ! 4720 | [[Саяла]] || 64 |- ! 4721 | [[Токтар]] || 64 |- ! 4722 | [[Сатен]] || 64 |- ! 4723 | [[Тея]] || 64 |- ! 4724 | [[Сагаткуль]] || 64 |- ! 4725 | [[Пәтима]] || 64 |- ! 4726 | [[Нескен]] || 64 |- ! 4727 | [[Кулатай]] || 64 |- ! 4728 | [[Ләйля]] || 64 |- ! 4729 | [[Кулнара]] || 64 |- ! 4730 | [[Мамык]] || 64 |- ! 4731 | [[Зулхумар]] || 64 |- ! 4732 | [[Жузим]] || 64 |- ! 4733 | [[Гулфира]] || 64 |- ! 4734 | [[Дилярам]] || 64 |- ! 4735 | [[Гульбан]] || 64 |- ! 4736 | [[Даметер]] || 64 |- ! 4737 | [[Жакан]] || 64 |- ! 4738 | [[Елнур]] || 64 |- ! 4739 | [[Гүлжәмила]] || 64 |- ! 4740 | [[Дамеле]] || 64 |- ! 4741 | [[Гүльназ]] || 64 |- ! 4742 | [[Гайникамал]] || 64 |- ! 4743 | [[Болдықыз]] || 64 |- ! 4744 | [[Гайный]] || 64 |- ! 4745 | [[Багия]] || 64 |- ! 4746 | [[Айсары]] || 64 |- ! 4747 | [[Айбуби]] || 64 |- ! 4748 | [[Асимгуль]] || 64 |- ! 4749 | [[Аппак]] || 64 |- ! 4750 | [[Айбөбек]] || 64 |- ! 4751 | [[Арияна]] || 64 |- ! 4752 | [[Шахар]] || 63 |- ! 4753 | [[Шынасыл]] || 63 |- ! 4754 | [[Улана]] || 63 |- ! 4755 | [[Факизат]] || 63 |- ! 4756 | [[Шамшагуль]] || 63 |- ! 4757 | [[Сапаргүл]] || 63 |- ! 4758 | [[Сагынкуль]] || 63 |- ! 4759 | [[Сәруар]] || 63 |- ! 4760 | [[Онайша]] || 63 |- ! 4761 | [[Нарина]] || 63 |- ! 4762 | [[Несипгуль]] || 63 |- ! 4763 | [[Кульбадан]] || 63 |- ! 4764 | [[Люда]] || 63 |- ! 4765 | [[Маралым]] || 63 |- ! 4766 | [[Жарқынгүл]] || 63 |- ! 4767 | [[Казкен]] || 63 |- ! 4768 | [[Зинахан]] || 63 |- ! 4769 | [[Колканат]] || 63 |- ! 4770 | [[Каукер]] || 63 |- ! 4771 | [[Зайкен]] || 63 |- ! 4772 | [[Збайда]] || 63 |- ! 4773 | [[Гульпан]] || 63 |- ! 4774 | [[Гульзакира]] || 63 |- ! 4775 | [[Джанна]] || 63 |- ! 4776 | [[Батихан]] || 63 |- ! 4777 | [[Бахатгул]] || 63 |- ! 4778 | [[Гулжаннат]] || 63 |- ! 4779 | [[Балханым]] || 63 |- ! 4780 | [[Бұлбұлхан]] || 63 |- ! 4781 | [[Бати]] || 63 |- ! 4782 | [[Ауескуль]] || 63 |- ! 4783 | [[Айтолхын]] || 63 |- ! 4784 | [[Айим]] || 63 |- ! 4785 | [[Алила]] || 63 |- ! 4786 | [[Адиба]] || 63 |- ! 4787 | [[Ұлзия]] || 62 |- ! 4788 | [[Эльанора]] || 62 |- ! 4789 | [[Шынаркүл]] || 62 |- ! 4790 | [[Шабнам]] || 62 |- ! 4791 | [[Туйме]] || 62 |- ! 4792 | [[Шеризат]] || 62 |- ! 4793 | [[Токтагул]] || 62 |- ! 4794 | [[Тасмин]] || 62 |- ! 4795 | [[Садия]] || 62 |- ! 4796 | [[Сония]] || 62 |- ! 4797 | [[Танзира]] || 62 |- ! 4798 | [[Толеужан]] || 62 |- ! 4799 | [[Напиза]] || 62 |- ! 4800 | [[Нэля]] || 62 |- ! 4801 | [[Кумусжан]] || 62 |- ! 4802 | [[Кулдарига]] || 62 |- ! 4803 | [[Кумыскан]] || 62 |- ! 4804 | [[Кызылкуль]] || 62 |- ! 4805 | [[Майко]] || 62 |- ! 4806 | [[Карилга]] || 62 |- ! 4807 | [[Кокеш]] || 62 |- ! 4808 | [[Жолтай]] || 62 |- ! 4809 | [[Калимат]] || 62 |- ! 4810 | [[Гульмайрам]] || 62 |- ! 4811 | [[Еркінгүл]] || 62 |- ! 4812 | [[Жангыл]] || 62 |- ! 4813 | [[Джазира]] || 62 |- ! 4814 | [[Жанилхан]] || 62 |- ! 4815 | [[Гульдер]] || 62 |- ! 4816 | [[Дайяна]] || 62 |- ! 4817 | [[Динакуль]] || 62 |- ! 4818 | [[Гулинур]] || 62 |- ! 4819 | [[Биханым]] || 62 |- ! 4820 | [[Гаухара]] || 62 |- ! 4821 | [[Балжанай]] || 62 |- ! 4822 | [[Ақжанат]] || 62 |- ! 4823 | [[Ақжайнақ]] || 62 |- ! 4824 | [[Ақгул]] || 62 |- ! 4825 | [[Азэль]] || 62 |- ! 4826 | [[Акыш]] || 62 |- ! 4827 | [[Хамар]] || 61 |- ! 4828 | [[Умуткуль]] || 61 |- ! 4829 | [[Шарипжамал]] || 61 |- ! 4830 | [[Ұлбану]] || 61 |- ! 4831 | [[Хасият]] || 61 |- ! 4832 | [[Шамшагул]] || 61 |- ! 4833 | [[Фариха]] || 61 |- ! 4834 | [[Руана]] || 61 |- ! 4835 | [[Толеш]] || 61 |- ! 4836 | [[Саулетхан]] || 61 |- ! 4837 | [[Рамия]] || 61 |- ! 4838 | [[Таңсу]] || 61 |- ! 4839 | [[Сакиш]] || 61 |- ! 4840 | [[Розагуль]] || 61 |- ! 4841 | [[Сәлсәбил]] || 61 |- ! 4842 | [[Рубина]] || 61 |- ! 4843 | [[Нұрбота]] || 61 |- ! 4844 | [[Мергүл]] || 61 |- ! 4845 | [[Наурызгуль]] || 61 |- ! 4846 | [[Найра]] || 61 |- ! 4847 | [[Мелиса]] || 61 |- ! 4848 | [[Перизад]] || 61 |- ! 4849 | [[Нурхия]] || 61 |- ! 4850 | [[Онайхан]] || 61 |- ! 4851 | [[Мирагул]] || 61 |- ! 4852 | [[Нурби]] || 61 |- ! 4853 | [[Нажия]] || 61 |- ! 4854 | [[Нуржибек]] || 61 |- ! 4855 | [[Кулдары]] || 61 |- ! 4856 | [[Кунимжан]] || 61 |- ! 4857 | [[Кумыскуль]] || 61 |- ! 4858 | [[Кульжиан]] || 61 |- ! 4859 | [[Жаудір]] || 61 |- ! 4860 | [[Гульсагат]] || 61 |- ! 4861 | [[Гулсанат]] || 61 |- ! 4862 | [[Елерке]] || 61 |- ! 4863 | [[Данакуль]] || 61 |- ! 4864 | [[Гульнира]] || 61 |- ! 4865 | [[Динура]] || 61 |- ! 4866 | [[Дәмежан]] || 61 |- ! 4867 | [[Джумакул]] || 61 |- ! 4868 | [[Гульмай]] || 61 |- ! 4869 | [[Динагүл]] || 61 |- ! 4870 | [[Гульпаршин]] || 61 |- ! 4871 | [[Жанұя]] || 61 |- ! 4872 | [[Ахан]] || 61 |- ! 4873 | [[Ғайникамал]] || 61 |- ! 4874 | [[Гита]] || 61 |- ! 4875 | [[Бүрлен]] || 61 |- ! 4876 | [[Бейбіткүл]] || 61 |- ! 4877 | [[Бибипатима]] || 61 |- ! 4878 | [[Аниша]] || 61 |- ! 4879 | [[Айпери]] || 61 |- ! 4880 | [[Ансаганым]] || 61 |- ! 4881 | [[Аикерим]] || 61 |- ! 4882 | [[Айманай]] || 61 |- ! 4883 | [[Арайжан]] || 61 |- ! 4884 | [[Аиса]] || 61 |- ! 4885 | [[Айли]] || 61 |- ! 4886 | [[Анаис]] || 61 |- ! 4887 | [[Айбопе]] || 61 |- ! 4888 | [[Улшат]] || 60 |- ! 4889 | [[Чулпан]] || 60 |- ! 4890 | [[Тулеш]] || 60 |- ! 4891 | [[Разипа]] || 60 |- ! 4892 | [[Райхангул]] || 60 |- ! 4893 | [[Тансу]] || 60 |- ! 4894 | [[Саулем]] || 60 |- ! 4895 | [[Сункар]] || 60 |- ! 4896 | [[Сарагүл]] || 60 |- ! 4897 | [[Сәбинұр]] || 60 |- ! 4898 | [[Тания]] || 60 |- ! 4899 | [[Наркиз]] || 60 |- ! 4900 | [[Кульбайрам]] || 60 |- ! 4901 | [[Кулмарам]] || 60 |- ! 4902 | [[Кыз-Жибек]] || 60 |- ! 4903 | [[Махсат]] || 60 |- ! 4904 | [[Лаила]] || 60 |- ! 4905 | [[Күнсәуле]] || 60 |- ! 4906 | [[Матлуба]] || 60 |- ! 4907 | [[Майкул]] || 60 |- ! 4908 | [[Ләйлі]] || 60 |- ! 4909 | [[Мантай]] || 60 |- ! 4910 | [[Кулбагира]] || 60 |- ! 4911 | [[Қанзада]] || 60 |- ! 4912 | [[Ману]] || 60 |- ! 4913 | [[Зафира]] || 60 |- ! 4914 | [[Жузимкул]] || 60 |- ! 4915 | [[Завреш]] || 60 |- ! 4916 | [[Дуйсекуль]] || 60 |- ! 4917 | [[Есенбике]] || 60 |- ! 4918 | [[Әльфия]] || 60 |- ! 4919 | [[Гульнат]] || 60 |- ! 4920 | [[Әсема]] || 60 |- ! 4921 | [[Гульдан]] || 60 |- ! 4922 | [[Жайнара]] || 60 |- ! 4923 | [[Гульфайраз]] || 60 |- ! 4924 | [[Бақыткул]] || 60 |- ! 4925 | [[Бубек]] || 60 |- ! 4926 | [[Бекзия]] || 60 |- ! 4927 | [[Бахты]] || 60 |- ! 4928 | [[Бақжанар]] || 60 |- ! 4929 | [[Аслай]] || 60 |- ! 4930 | [[Байрамгул]] || 60 |- ! 4931 | [[Гулзейнет]] || 60 |- ! 4932 | [[Алтынарай]] || 60 |- ! 4933 | [[Айбегім]] || 60 |- ! 4934 | [[Арайым]] || 60 |- ! 4935 | [[Арзигул]] || 60 |- ! 4936 | [[Анжелла]] || 60 |- ! 4937 | [[Анира]] || 60 |- ! 4938 | [[Турмеш]] || 59 |- ! 4939 | [[Умет]] || 59 |- ! 4940 | [[Турлыхан]] || 59 |- ! 4941 | [[Шолпанкуль]] || 59 |- ! 4942 | [[Сангуль]] || 59 |- ! 4943 | [[Таннур]] || 59 |- ! 4944 | [[Рисгул]] || 59 |- ! 4945 | [[Ромина]] || 59 |- ! 4946 | [[Разихан]] || 59 |- ! 4947 | [[Рауаш]] || 59 |- ! 4948 | [[Тилеухан]] || 59 |- ! 4949 | [[Нұрерке]] || 59 |- ! 4950 | [[Мейремхан]] || 59 |- ! 4951 | [[Кульдрайхан]] || 59 |- ! 4952 | [[Курлан]] || 59 |- ! 4953 | [[Кунзия]] || 59 |- ! 4954 | [[Кульдархан]] || 59 |- ! 4955 | [[Зияхан]] || 59 |- ! 4956 | [[Зейнур]] || 59 |- ! 4957 | [[Канымзия]] || 59 |- ! 4958 | [[Жұпаргүл]] || 59 |- ! 4959 | [[Кермекас]] || 59 |- ! 4960 | [[Еркетан]] || 59 |- ! 4961 | [[Жанылша]] || 59 |- ! 4962 | [[Дарима]] || 59 |- ! 4963 | [[Дариякуль]] || 59 |- ! 4964 | [[Гүлсімай]] || 59 |- ! 4965 | [[Гүлбар]] || 59 |- ! 4966 | [[Гулшехра]] || 59 |- ! 4967 | [[Гүлбаһрам]] || 59 |- ! 4968 | [[Жаннагуль]] || 59 |- ! 4969 | [[Гульшан]] || 59 |- ! 4970 | [[Гүльмира]] || 59 |- ! 4971 | [[Гулсан]] || 59 |- ! 4972 | [[Гульбазар]] || 59 |- ! 4973 | [[Бобек]] || 59 |- ! 4974 | [[Гузяль]] || 59 |- ! 4975 | [[Гаусар]] || 59 |- ! 4976 | [[Гулбаран]] || 59 |- ! 4977 | [[Гулдан]] || 59 |- ! 4978 | [[Балажан]] || 59 |- ! 4979 | [[Бакен]] || 59 |- ! 4980 | [[Ақкөркем]] || 59 |- ! 4981 | [[Ақжелен]] || 59 |- ! 4982 | [[Айткайша]] || 59 |- ! 4983 | [[Акару]] || 59 |- ! 4984 | [[Аксымбат]] || 59 |- ! 4985 | [[Аққанат]] || 59 |- ! 4986 | [[Ақбөкен]] || 59 |- ! 4987 | [[Аңсарым]] || 59 |- ! 4988 | [[Шамшинур]] || 58 |- ! 4989 | [[Уримхан]] || 58 |- ! 4990 | [[Шаригуль]] || 58 |- ! 4991 | [[Ұлжанай]] || 58 |- ! 4992 | [[Улия]] || 58 |- ! 4993 | [[Ұлзат]] || 58 |- ! 4994 | [[Ханзира]] || 58 |- ! 4995 | [[Урбигул]] || 58 |- ! 4996 | [[Хабира]] || 58 |- ! 4997 | [[Тажи]] || 58 |- ! 4998 | [[Тилек]] || 58 |- ! 4999 | [[Рста]] || 58 |- ! 5000 | [[Тойған]] || 58 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 6o4jddsx6l75wescohowpfzqwpyef38 3579578 3579518 2026-04-09T10:28:24Z Kaiyr 3134 /* Тағы қараңыз */ 3579578 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 93,7% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Аружан]] || 73 469 |- ! 2 | [[Динара]] || 59 818 |- ! 3 | [[Мадина]] || 59 369 |- ! 4 | [[Айгуль]] || 57 850 |- ! 5 | [[Айзере]] || 56 770 |- ! 6 | [[Айдана]] || 55 029 |- ! 7 | [[Алия]] || 54 921 |- ! 8 | [[Жанар]] || 52 050 |- ! 9 | [[Айша]] || 49 944 |- ! 10 | [[Айару]] || 49 670 |- ! 11 | [[Айнур]] || 49 171 |- ! 12 | [[Айгерим]] || 46 484 |- ! 13 | [[Айжан]] || 45 543 |- ! 14 | [[Аяулым]] || 45 427 |- ! 15 | [[Салтанат]] || 45 080 |- ! 16 | [[Сауле]] || 43 443 |- ! 17 | [[Арайлым]] || 42 917 |- ! 18 | [[Гульмира]] || 42 249 |- ! 19 | [[Амина]] || 41 644 |- ! 20 | [[Диана]] || 40 535 |- ! 21 | [[Кәусар]] || 39 658 |- ! 22 | [[Асель]] || 39 517 |- ! 23 | [[Жансая]] || 37 925 |- ! 24 | [[Роза]] || 35 714 |- ! 25 | [[Меруерт]] || 33 652 |- ! 26 | [[Раяна]] || 33 088 |- ! 27 | [[Назерке]] || 32 825 |- ! 28 | [[Айым]] || 31 816 |- ! 29 | [[Гаухар]] || 31 697 |- ! 30 | [[Інжу]] || 31 010 |- ! 31 | [[Эльмира]] || 30 528 |- ! 32 | [[Шолпан]] || 30 359 |- ! 33 | [[Медина]] || 30 281 |- ! 34 | [[Маржан]] || 30 097 |- ! 35 | [[Аида]] || 29 920 |- ! 36 | [[Алтынай]] || 29 660 |- ! 37 | [[Гульнара]] || 29 098 |- ! 38 | [[Дана]] || 28 835 |- ! 39 | [[Раушан]] || 26 447 |- ! 40 | [[Айлин]] || 26 330 |- ! 41 | [[Аяжан]] || 25 963 |- ! 42 | [[Аяла]] || 25 590 |- ! 43 | [[Мөлдір]] || 25 293 |- ! 44 | [[Алина]] || 24 873 |- ! 45 | [[Асем]] || 24 824 |- ! 46 | [[Гульнар]] || 24 748 |- ! 47 | [[Анар]] || 24 723 |- ! 48 | [[Ақерке]] || 24 558 |- ! 49 | [[Индира]] || 24 134 |- ! 50 | [[Жанерке]] || 24 014 |- ! 51 | [[Жанна]] || 23 517 |- ! 52 | [[Нұрай]] || 23 382 |- ! 53 | [[Лаура]] || 23 269 |- ! 54 | [[Акмарал]] || 23 112 |- ! 55 | [[Зарина]] || 22 930 |- ! 56 | [[Сабина]] || 22 840 |- ! 57 | [[Айман]] || 22 803 |- ! 58 | [[Жазира]] || 22 708 |- ! 59 | [[Сымбат]] || 22 603 |- ! 60 | [[Айгерім]] || 22 567 |- ! 61 | [[Карлыгаш]] || 22 215 |- ! 62 | [[Дина]] || 21 962 |- ! 63 | [[Томирис]] || 21 852 |- ! 64 | [[Камила]] || 21 679 |- ! 65 | [[Аяна]] || 21 053 |- ! 66 | [[Назым]] || 20 682 |- ! 67 | [[Галия]] || 20 622 |- ! 68 | [[Баян]] || 20 533 |- ! 69 | [[Майра]] || 20 220 |- ! 70 | [[Іңкәр]] || 19 984 |- ! 71 | [[Жанат]] || 19 888 |- ! 72 | [[Әмина]] || 19 662 |- ! 73 | [[Дильназ]] || 19 599 |- ! 74 | [[Жадыра]] || 18 711 |- ! 75 | [[Асия]] || 18 603 |- ! 76 | [[Малика]] || 18 488 |- ! 77 | [[Әсел]] || 18 450 |- ! 78 | [[Анель]] || 18 296 |- ! 79 | [[Нургуль]] || 18 205 |- ! 80 | [[Ақбота]] || 18 014 |- ! 81 | [[Айсулу]] || 17 413 |- ! 82 | [[Перизат]] || 17 392 |- ! 83 | [[Фатима]] || 17 360 |- ! 84 | [[Райхан]] || 17 336 |- ! 85 | [[Адина]] || 17 220 |- ! 86 | [[Гульжан]] || 16 926 |- ! 87 | [[Алуа]] || 16 819 |- ! 88 | [[Ажар]] || 16 800 |- ! 89 | [[Альбина]] || 16 662 |- ! 90 | [[Мерей]] || 16 537 |- ! 91 | [[Назира]] || 16 252 |- ! 92 | [[Асылым]] || 16 061 |- ! 93 | [[Дария]] || 15 932 |- ! 94 | [[Светлана]] || 15 635 |- ! 95 | [[Шынар]] || 15 581 |- ! 96 | [[Самал]] || 15 510 |- ! 97 | [[Сезім]] || 15 018 |- ! 98 | [[Алмагуль]] || 14 989 |- ! 99 | [[Адия]] || 14 926 |- ! 100 | [[Зере]] || 14 878 |- ! 101 | [[Балжан]] || 14 848 |- ! 102 | [[Лаззат]] || 14 626 |- ! 103 | [[Жулдыз]] || 14 518 |- ! 104 | [[Мария]] || 14 023 |- ! 105 | [[Айнұр]] || 13 982 |- ! 106 | [[Айкөркем]] || 13 683 |- ! 107 | [[Молдир]] || 13 667 |- ! 108 | [[Жания]] || 13 622 |- ! 109 | [[Сара]] || 13 329 |- ! 110 | [[Еркежан]] || 13 304 |- ! 111 | [[Фариза]] || 13 292 |- ! 112 | [[Айгул]] || 13 263 |- ! 113 | [[Жасмин]] || 13 234 |- ! 114 | [[Әсем]] || 13 219 |- ! 115 | [[Ақнұр]] || 13 157 |- ! 116 | [[Жанель]] || 13 082 |- ! 117 | [[Куралай]] || 13 080 |- ! 118 | [[Ақниет]] || 13 078 |- ! 119 | [[Еркеназ]] || 13 011 |- ! 120 | [[Мариям]] || 12 981 |- ! 121 | [[Азиза]] || 12 619 |- ! 122 | [[Ляззат]] || 12 408 |- ! 123 | [[Бибигуль]] || 12 268 |- ! 124 | [[Фарида]] || 12 211 |- ! 125 | [[Қарақат]] || 12 088 |- ! 126 | [[Сания]] || 11 941 |- ! 127 | [[Сандугаш]] || 11 935 |- ! 128 | [[Айзада]] || 11 831 |- ! 129 | [[Айсана]] || 11 696 |- ! 130 | [[Ботагоз]] || 11 587 |- ! 131 | [[Балауса]] || 11 519 |- ! 132 | [[Арай]] || 11 462 |- ! 133 | [[Венера]] || 11 191 |- ! 134 | [[Даяна]] || 11 165 |- ! 135 | [[Алтын]] || 11 084 |- ! 136 | [[Әйгерім]] || 10 989 |- ! 137 | [[Жұлдыз]] || 10 828 |- ! 138 | [[Карина]] || 10 820 |- ! 139 | [[Көркем]] || 10 767 |- ! 140 | [[Айнагуль]] || 10 747 |- ! 141 | [[Балнұр]] || 10 610 |- ! 142 | [[Ақмарал]] || 10 588 |- ! 143 | [[Айғаным]] || 10 542 |- ! 144 | [[Гульнур]] || 10 525 |- ! 145 | [[Альмира]] || 10 464 |- ! 146 | [[Гульназ]] || 10 265 |- ! 147 | [[Алма]] || 10 195 |- ! 148 | [[Аиша]] || 10 184 |- ! 149 | [[Айсұлу]] || 9 959 |- ! 150 | [[Әлия]] || 9 900 |- ! 151 | [[Зауре]] || 9 869 |- ! 152 | [[Назгуль]] || 9 826 |- ! 153 | [[Гулмира]] || 9 713 |- ! 154 | [[Куляш]] || 9 613 |- ! 155 | [[Әдемі]] || 9 550 |- ! 156 | [[Алима]] || 9 537 |- ! 157 | [[Бакыт]] || 9 529 |- ! 158 | [[Марал]] || 9 422 |- ! 159 | [[Нуржамал]] || 9 415 |- ! 160 | [[Аянат]] || 9 339 |- ! 161 | [[Диляра]] || 9 310 |- ! 162 | [[Эльвира]] || 9 273 |- ! 163 | [[Аруна]] || 9 212 |- ! 164 | [[Камшат]] || 9 201 |- ! 165 | [[Мәдина]] || 9 187 |- ! 166 | [[Шұғыла]] || 9 168 |- ! 167 | [[Ұлжан]] || 9 014 |- ! 168 | [[Макпал]] || 9 014 |- ! 169 | [[Клара]] || 9 005 |- ! 170 | [[Сафия]] || 8 949 |- ! 171 | [[Амира]] || 8 656 |- ! 172 | [[Махаббат]] || 8 570 |- ! 173 | [[Нагима]] || 8 566 |- ! 174 | [[Жібек]] || 8 548 |- ! 175 | [[Асемгуль]] || 8 504 |- ! 176 | [[Зауреш]] || 8 500 |- ! 177 | [[Гүлназ]] || 8 475 |- ! 178 | [[Инабат]] || 8 430 |- ! 179 | [[Гулжан]] || 8 373 |- ! 180 | [[Гүлнұр]] || 8 244 |- ! 181 | [[Нурсулу]] || 8 240 |- ! 182 | [[Айнаш]] || 8 018 |- ! 183 | [[Каусар]] || 7 920 |- ! 184 | [[Жибек]] || 7 856 |- ! 185 | [[Асылай]] || 7 852 |- ! 186 | [[Ардак]] || 7 685 |- ! 187 | [[Замира]] || 7 684 |- ! 188 | [[Акерке]] || 7 678 |- ! 189 | [[Кымбат]] || 7 450 |- ! 190 | [[Нургул]] || 7 426 |- ! 191 | [[Тоғжан]] || 7 376 |- ! 192 | [[Анара]] || 7 356 |- ! 193 | [[Айгүл]] || 7 337 |- ! 194 | [[Айнура]] || 7 332 |- ! 195 | [[Гүлім]] || 7 290 |- ! 196 | [[Гулнар]] || 7 258 |- ! 197 | [[Хадиша]] || 7 229 |- ! 198 | [[Ұлдана]] || 7 187 |- ! 199 | [[Акбота]] || 7 179 |- ! 200 | [[Улжан]] || 7 056 |- ! 201 | [[Құралай]] || 6 990 |- ! 202 | [[Гауһар]] || 6 937 |- ! 203 | [[Гулнур]] || 6 902 |- ! 204 | [[Нұрайым]] || 6 898 |- ! 205 | [[Жаннұр]] || 6 785 |- ! 206 | [[Альфия]] || 6 727 |- ! 207 | [[Асел]] || 6 703 |- ! 208 | [[Аделя]] || 6 663 |- ! 209 | [[Толкын]] || 6 559 |- ! 210 | [[Гүлдана]] || 6 543 |- ! 211 | [[Толғанай]] || 6 506 |- ! 212 | [[Дамира]] || 6 500 |- ! 213 | [[Зейнеп]] || 6 493 |- ! 214 | [[Салима]] || 6 472 |- ! 215 | [[Нұргүл]] || 6 457 |- ! 216 | [[Кәусәр]] || 6 453 |- ! 217 | [[Гүлсезім]] || 6 431 |- ! 218 | [[Дарига]] || 6 418 |- ! 219 | [[Дарина]] || 6 400 |- ! 220 | [[Ясмина]] || 6 199 |- ! 221 | [[Айлана]] || 6 125 |- ! 222 | [[Милана]] || 6 098 |- ! 223 | [[Гульшат]] || 6 083 |- ! 224 | [[Улбосын]] || 6 049 |- ! 225 | [[Сая]] || 5 926 |- ! 226 | [[Тамара]] || 5 919 |- ! 227 | [[Бахыт]] || 5 913 |- ! 228 | [[Ясмин]] || 5 906 |- ! 229 | [[София]] || 5 878 |- ! 230 | [[Еңлік]] || 5 832 |- ! 231 | [[Наргиз]] || 5 818 |- ! 232 | [[Рая]] || 5 811 |- ! 233 | [[Жамила]] || 5 709 |- ! 234 | [[Сабира]] || 5 698 |- ! 235 | [[Зухра]] || 5 665 |- ! 236 | [[Алмагул]] || 5 665 |- ! 237 | [[Адель]] || 5 661 |- ! 238 | [[Қарлығаш]] || 5 605 |- ! 239 | [[Татьяна]] || 5 552 |- ! 240 | [[Наргиза]] || 5 465 |- ! 241 | [[Марина]] || 5 457 |- ! 242 | [[Ханшайым]] || 5 432 |- ! 243 | [[Багила]] || 5 427 |- ! 244 | [[Мереке]] || 5 398 |- ! 245 | [[Айя]] || 5 383 |- ! 246 | [[Зульфия]] || 5 377 |- ! 247 | [[Гулназ]] || 5 376 |- ! 248 | [[Саида]] || 5 363 |- ! 249 | [[Лейла]] || 5 362 |- ! 250 | [[Гульдана]] || 5 355 |- ! 251 | [[Сандуғаш]] || 5 335 |- ! 252 | [[Каламкас]] || 5 335 |- ! 253 | [[Галина]] || 5 279 |- ! 254 | [[Анеля]] || 5 188 |- ! 255 | [[Гульзира]] || 5 166 |- ! 256 | [[Ботакоз]] || 5 113 |- ! 257 | [[Гулдана]] || 5 084 |- ! 258 | [[Талшын]] || 4 947 |- ! 259 | [[Жанайым]] || 4 937 |- ! 260 | [[Жадра]] || 4 906 |- ! 261 | [[Айсезім]] || 4 899 |- ! 262 | [[Рабига]] || 4 892 |- ! 263 | [[Қымбат]] || 4 868 |- ! 264 | [[Елена]] || 4 830 |- ! 265 | [[Нурай]] || 4 817 |- ! 266 | [[Наталья]] || 4 808 |- ! 267 | [[Камилла]] || 4 761 |- ! 268 | [[Анастасия]] || 4 761 |- ! 269 | [[Мира]] || 4 751 |- ! 270 | [[Таңшолпан]] || 4 738 |- ! 271 | [[Айзат]] || 4 727 |- ! 272 | [[Гульсара]] || 4 715 |- ! 273 | [[Гулбану]] || 4 713 |- ! 274 | [[Рахима]] || 4 712 |- ! 275 | [[Нұрсая]] || 4 710 |- ! 276 | [[Көзайым]] || 4 690 |- ! 277 | [[Гулим]] || 4 682 |- ! 278 | [[Жайна]] || 4 662 |- ! 279 | [[Райана]] || 4 654 |- ! 280 | [[Жаныл]] || 4 599 |- ! 281 | [[Гулшат]] || 4 594 |- ! 282 | [[Ләззат]] || 4 581 |- ! 283 | [[Дания]] || 4 581 |- ! 284 | [[Айназ]] || 4 577 |- ! 285 | [[Батима]] || 4 567 |- ! 286 | [[Асылзат]] || 4 499 |- ! 287 | [[Жанара]] || 4 492 |- ! 288 | [[Жамиля]] || 4 482 |- ! 289 | [[Гүлмира]] || 4 476 |- ! 290 | [[Жұлдызай]] || 4 463 |- ! 291 | [[Рамина]] || 4 447 |- ! 292 | [[Мақпал]] || 4 440 |- ! 293 | [[Маншук]] || 4 399 |- ! 294 | [[Самира]] || 4 393 |- ! 295 | [[Ару]] || 4 379 |- ! 296 | [[Гульбану]] || 4 360 |- ! 297 | [[Назгүл]] || 4 355 |- ! 298 | [[Жамал]] || 4 325 |- ! 299 | [[Ясина]] || 4 324 |- ! 300 | [[Разия]] || 4 317 |- ! 301 | [[Дариға]] || 4 308 |- ! 302 | [[Акнур]] || 4 259 |- ! 303 | [[Айжамал]] || 4 254 |- ! 304 | [[Мейрамгуль]] || 4 220 |- ! 305 | [[Бакытгуль]] || 4 191 |- ! 306 | [[Дарья]] || 4 182 |- ! 307 | [[Қазына]] || 4 168 |- ! 308 | [[Айслу]] || 4 124 |- ! 309 | [[Раиса]] || 4 103 |- ! 310 | [[Кунсулу]] || 4 098 |- ! 311 | [[Айсара]] || 4 078 |- ! 312 | [[Бану]] || 4 074 |- ! 313 | [[Гүлжан]] || 4 041 |- ! 314 | [[Рауза]] || 4 030 |- ! 315 | [[Марьям]] || 4 009 |- ! 316 | [[Инкар]] || 3 991 |- ! 317 | [[Айнара]] || 3 958 |- ! 318 | [[Виктория]] || 3 949 |- ! 319 | [[Жасмина]] || 3 933 |- ! 320 | [[Гулнара]] || 3 920 |- ! 321 | [[Асыл]] || 3 908 |- ! 322 | [[Ирина]] || 3 906 |- ! 323 | [[Лязат]] || 3 896 |- ! 324 | [[Гульзада]] || 3 887 |- ! 325 | [[Феруза]] || 3 878 |- ! 326 | [[Балым]] || 3 843 |- ! 327 | [[Гульзат]] || 3 842 |- ! 328 | [[Ольга]] || 3 826 |- ! 329 | [[Бибигул]] || 3 824 |- ! 330 | [[Әсия]] || 3 808 |- ! 331 | [[Екатерина]] || 3 798 |- ! 332 | [[Даметкен]] || 3 778 |- ! 333 | [[Нурия]] || 3 743 |- ! 334 | [[Үміт]] || 3 730 |- ! 335 | [[Гулзира]] || 3 719 |- ! 336 | [[Жанел]] || 3 674 |- ! 337 | [[Зоя]] || 3 661 |- ! 338 | [[Арина]] || 3 649 |- ! 339 | [[Гульжанат]] || 3 641 |- ! 340 | [[Жанаргуль]] || 3 618 |- ! 341 | [[Ерке]] || 3 580 |- ! 342 | [[Айна]] || 3 568 |- ! 343 | [[Айнагул]] || 3 550 |- ! 344 | [[Ботакөз]] || 3 538 |- ! 345 | [[Анаргуль]] || 3 496 |- ! 346 | [[Гулсим]] || 3 492 |- ! 347 | [[Надежда]] || 3 487 |- ! 348 | [[Айбибі]] || 3 473 |- ! 349 | [[Ақмаржан]] || 3 454 |- ! 350 | [[Ұлбосын]] || 3 437 |- ! 351 | [[Умит]] || 3 416 |- ! 352 | [[Газиза]] || 3 398 |- ! 353 | [[Мейірім]] || 3 360 |- ! 354 | [[Бибінұр]] || 3 356 |- ! 355 | [[Валентина]] || 3 356 |- ! 356 | [[Балнур]] || 3 355 |- ! 357 | [[Ардақ]] || 3 338 |- ! 358 | [[Лиза]] || 3 334 |- ! 359 | [[Марзия]] || 3 319 |- ! 360 | [[Анна]] || 3 318 |- ! 361 | [[Муслима]] || 3 317 |- ! 362 | [[Аделина]] || 3 271 |- ! 363 | [[Дариха]] || 3 252 |- ! 364 | [[Ляйля]] || 3 239 |- ! 365 | [[Ұлпан]] || 3 232 |- ! 366 | [[Назгул]] || 3 222 |- ! 367 | [[Света]] || 3 216 |- ! 368 | [[Жаннат]] || 3 197 |- ! 369 | [[Асылжан]] || 3 191 |- ! 370 | [[Айсауле]] || 3 173 |- ! 371 | [[Гулсара]] || 3 099 |- ! 372 | [[Әнел]] || 3 097 |- ! 373 | [[Әсемай]] || 3 096 |- ! 374 | [[Улмекен]] || 3 089 |- ! 375 | [[Нурила]] || 3 067 |- ! 376 | [[Ақжан]] || 3 066 |- ! 377 | [[Аруназ]] || 3 052 |- ! 378 | [[Жансұлу]] || 3 050 |- ! 379 | [[Калима]] || 3 033 |- ! 380 | [[Алтыншаш]] || 3 005 |- ! 381 | [[Жансулу]] || 2 994 |- ! 382 | [[Гүлзат]] || 2 989 |- ! 383 | [[Ақтоты]] || 2 987 |- ! 384 | [[Нұрсезім]] || 2 979 |- ! 385 | [[Айганым]] || 2 975 |- ! 386 | [[Сәуле]] || 2 968 |- ! 387 | [[Людмила]] || 2 955 |- ! 388 | [[Кулаш]] || 2 946 |- ! 389 | [[Гулжанат]] || 2 945 |- ! 390 | [[Жанылсын]] || 2 941 |- ! 391 | [[Айжұлдыз]] || 2 933 |- ! 392 | [[Айшабибі]] || 2 927 |- ! 393 | [[Ақбаян]] || 2 921 |- ! 394 | [[Несібелі]] || 2 917 |- ! 395 | [[Кундыз]] || 2 897 |- ! 396 | [[Аягөз]] || 2 892 |- ! 397 | [[Айтолқын]] || 2 876 |- ! 398 | [[Жумагуль]] || 2 862 |- ! 399 | [[Аягоз]] || 2 845 |- ! 400 | [[Гульсим]] || 2 842 |- ! 401 | [[Аймира]] || 2 820 |- ! 402 | [[Риза]] || 2 813 |- ! 403 | [[Асима]] || 2 811 |- ! 404 | [[Камиля]] || 2 806 |- ! 405 | [[Нұрсұлу]] || 2 798 |- ! 406 | [[Мәриям]] || 2 774 |- ! 407 | [[Тамирис]] || 2 773 |- ! 408 | [[Ботагөз]] || 2 772 |- ! 409 | [[Жулдызай]] || 2 747 |- ! 410 | [[Нұрдана]] || 2 731 |- ! 411 | [[Дамели]] || 2 725 |- ! 412 | [[Ғазиза]] || 2 725 |- ! 413 | [[Калия]] || 2 717 |- ! 414 | [[Бибинур]] || 2 717 |- ! 415 | [[Адема]] || 2 709 |- ! 416 | [[Багдат]] || 2 689 |- ! 417 | [[Ғалия]] || 2 688 |- ! 418 | [[Райяна]] || 2 683 |- ! 419 | [[Айханым]] || 2 677 |- ! 420 | [[Гулзада]] || 2 668 |- ! 421 | [[Майя]] || 2 666 |- ! 422 | [[Айбике]] || 2 660 |- ! 423 | [[Дидар]] || 2 652 |- ! 424 | [[Толганай]] || 2 651 |- ! 425 | [[Аниса]] || 2 645 |- ! 426 | [[Мейрамкуль]] || 2 643 |- ! 427 | [[Инжу]] || 2 639 |- ! 428 | [[Лазат]] || 2 630 |- ! 429 | [[Рысты]] || 2 626 |- ! 430 | [[Құндыз]] || 2 618 |- ! 431 | [[Адиля]] || 2 604 |- ! 432 | [[Несибели]] || 2 591 |- ! 433 | [[Кенжегуль]] || 2 590 |- ! 434 | [[Шырын]] || 2 586 |- ! 435 | [[Айерке]] || 2 573 |- ! 436 | [[Гульден]] || 2 564 |- ! 437 | [[Гулзат]] || 2 564 |- ! 438 | [[Мейрамкул]] || 2 555 |- ! 439 | [[Лайла]] || 2 548 |- ! 440 | [[Рыскуль]] || 2 539 |- ! 441 | [[Тогжан]] || 2 537 |- ! 442 | [[Ақтолқын]] || 2 530 |- ! 443 | [[Ақжарқын]] || 2 525 |- ! 444 | [[Юлия]] || 2 499 |- ! 445 | [[Ұлжалғас]] || 2 497 |- ! 446 | [[Актоты]] || 2 494 |- ! 447 | [[Жумагул]] || 2 486 |- ! 448 | [[Кадиша]] || 2 472 |- ! 449 | [[Карима]] || 2 471 |- ! 450 | [[Айдай]] || 2 462 |- ! 451 | [[Гульбаршин]] || 2 452 |- ! 452 | [[Карашаш]] || 2 440 |- ! 453 | [[Рита]] || 2 424 |- ! 454 | [[Зина]] || 2 419 |- ! 455 | [[Замзагуль]] || 2 417 |- ! 456 | [[Александра]] || 2 415 |- ! 457 | [[Жанбота]] || 2 411 |- ! 458 | [[Жулдуз]] || 2 406 |- ! 459 | [[Райгуль]] || 2 405 |- ! 460 | [[Улжалгас]] || 2 379 |- ! 461 | [[Райса]] || 2 354 |- ! 462 | [[Лариса]] || 2 342 |- ! 463 | [[Ангелина]] || 2 339 |- ! 464 | [[Нұрила]] || 2 334 |- ! 465 | [[Азалия]] || 2 334 |- ! 466 | [[Данара]] || 2 331 |- ! 467 | [[Нұрайлым]] || 2 327 |- ! 468 | [[Бахытгуль]] || 2 304 |- ! 469 | [[Любовь]] || 2 303 |- ! 470 | [[Актолкын]] || 2 303 |- ! 471 | [[Гульсум]] || 2 297 |- ! 472 | [[Гулжамал]] || 2 297 |- ! 473 | [[Данагуль]] || 2 292 |- ! 474 | [[Айдын]] || 2 286 |- ! 475 | [[Данагүл]] || 2 284 |- ! 476 | [[Шапағат]] || 2 282 |- ! 477 | [[Бекзат]] || 2 282 |- ! 478 | [[Жансезім]] || 2 264 |- ! 479 | [[Римма]] || 2 254 |- ! 480 | [[Мерует]] || 2 243 |- ! 481 | [[Саяжан]] || 2 237 |- ! 482 | [[Нұршат]] || 2 233 |- ! 483 | [[Гүлнар]] || 2 231 |- ! 484 | [[Шарипа]] || 2 216 |- ! 485 | [[Елизавета]] || 2 211 |- ! 486 | [[Бағым]] || 2 207 |- ! 487 | [[Гүлжайна]] || 2 206 |- ! 488 | [[Гүлбану]] || 2 186 |- ! 489 | [[Сағыныш]] || 2 178 |- ! 490 | [[Манат]] || 2 172 |- ! 491 | [[Елдана]] || 2 166 |- ! 492 | [[Акжаркын]] || 2 157 |- ! 493 | [[Аякөз]] || 2 150 |- ! 494 | [[Назигуль]] || 2 144 |- ! 495 | [[Жупар]] || 2 138 |- ! 496 | [[Гульвира]] || 2 138 |- ! 497 | [[Ақтілек]] || 2 119 |- ! 498 | [[Нурсауле]] || 2 114 |- ! 499 | [[Мейрамгул]] || 2 100 |- ! 500 | [[Толқын]] || 2 091 |- ! 501 | [[Улболсын]] || 2 086 |- ! 502 | [[Бакытгул]] || 2 066 |- ! 503 | [[Забира]] || 2 063 |- ! 504 | [[Ділназ]] || 2 060 |- ! 505 | [[Лунара]] || 2 059 |- ! 506 | [[Бота]] || 2 056 |- ! 507 | [[Злиха]] || 2 049 |- ! 508 | [[Патима]] || 2 041 |- ! 509 | [[Валерия]] || 2 040 |- ! 510 | [[Әсемгүл]] || 2 035 |- ! 511 | [[Жанеля]] || 2 030 |- ! 512 | [[Алмагүл]] || 2 030 |- ! 513 | [[Жәния]] || 2 023 |- ! 514 | [[Мунира]] || 2 014 |- ! 515 | [[Надира]] || 2 010 |- ! 516 | [[Алтынгуль]] || 2 009 |- ! 517 | [[Айсәуле]] || 2 005 |- ! 518 | [[Алиша]] || 2 000 |- ! 519 | [[Оксана]] || 1 995 |- ! 520 | [[Элмира]] || 1 974 |- ! 521 | [[Аяужан]] || 1 974 |- ! 522 | [[Амангул]] || 1 972 |- ! 523 | [[Айда]] || 1 972 |- ! 524 | [[Маргарита]] || 1 966 |- ! 525 | [[Назипа]] || 1 949 |- ! 526 | [[Айымжан]] || 1 933 |- ! 527 | [[Гулжайна]] || 1 920 |- ! 528 | [[Асемай]] || 1 915 |- ! 529 | [[Айлина]] || 1 910 |- ! 530 | [[Гүлжанат]] || 1 908 |- ! 531 | [[Жумабике]] || 1 905 |- ! 532 | [[Салиха]] || 1 901 |- ! 533 | [[Жаннур]] || 1 892 |- ! 534 | [[Айкен]] || 1 886 |- ! 535 | [[Турсынай]] || 1 884 |- ! 536 | [[Улбала]] || 1 882 |- ! 537 | [[Сулушаш]] || 1 880 |- ! 538 | [[Айшолпан]] || 1 872 |- ! 539 | [[Кристина]] || 1 868 |- ! 540 | [[Кәмшат]] || 1 865 |- ! 541 | [[Халима]] || 1 864 |- ! 542 | [[Гүлден]] || 1 862 |- ! 543 | [[Ақжүніс]] || 1 860 |- ! 544 | [[Хадиджа]] || 1 851 |- ! 545 | [[Ксения]] || 1 847 |- ! 546 | [[Нина]] || 1 844 |- ! 547 | [[Гульжамал]] || 1 840 |- ! 548 | [[Қаламқас]] || 1 839 |- ! 549 | [[Бактыгуль]] || 1 836 |- ! 550 | [[Айкерім]] || 1 820 |- ! 551 | [[Гулжазира]] || 1 806 |- ! 552 | [[Ұлболсын]] || 1 797 |- ! 553 | [[Марияш]] || 1 777 |- ! 554 | [[Сәния]] || 1 771 |- ! 555 | [[Бактыгул]] || 1 765 |- ! 556 | [[Бакытжан]] || 1 762 |- ! 557 | [[Бибігүл]] || 1 755 |- ! 558 | [[Інкәр]] || 1 750 |- ! 559 | [[Бақыт]] || 1 740 |- ! 560 | [[Вероника]] || 1 740 |- ! 561 | [[Айнамкөз]] || 1 734 |- ! 562 | [[Гүлзира]] || 1 733 |- ! 563 | [[Бахыткуль]] || 1 730 |- ! 564 | [[Амангуль]] || 1 730 |- ! 565 | [[Ақгүл]] || 1 730 |- ! 566 | [[Бақытгүл]] || 1 726 |- ! 567 | [[Майгуль]] || 1 723 |- ! 568 | [[Гүлсім]] || 1 723 |- ! 569 | [[Рыскул]] || 1 714 |- ! 570 | [[Айнагүл]] || 1 706 |- ! 571 | [[Турсын]] || 1 704 |- ! 572 | [[Тахмина]] || 1 702 |- ! 573 | [[Қасиет]] || 1 697 |- ! 574 | [[Орынбасар]] || 1 694 |- ! 575 | [[Баглан]] || 1 693 |- ! 576 | [[Айтжамал]] || 1 690 |- ! 577 | [[Гүлшат]] || 1 689 |- ! 578 | [[Кенжегул]] || 1 684 |- ! 579 | [[Ұлмекен]] || 1 683 |- ! 580 | [[Жанаргул]] || 1 682 |- ! 581 | [[Полина]] || 1 680 |- ! 582 | [[Әдия]] || 1 674 |- ! 583 | [[Дилара]] || 1 671 |- ! 584 | [[Джамиля]] || 1 663 |- ! 585 | [[Рахат]] || 1 654 |- ! 586 | [[Улдана]] || 1 650 |- ! 587 | [[Айзия]] || 1 649 |- ! 588 | [[Рахия]] || 1 641 |- ! 589 | [[Айшат]] || 1 638 |- ! 590 | [[Айткуль]] || 1 638 |- ! 591 | [[Жанагуль]] || 1 636 |- ! 592 | [[Карлыга]] || 1 628 |- ! 593 | [[Айкерим]] || 1 626 |- ! 594 | [[Кульжан]] || 1 621 |- ! 595 | [[Гулбаршын]] || 1 620 |- ! 596 | [[Жумакуль]] || 1 619 |- ! 597 | [[Рабия]] || 1 614 |- ! 598 | [[Шара]] || 1 608 |- ! 599 | [[Нурзия]] || 1 598 |- ! 600 | [[Дайана]] || 1 573 |- ! 601 | [[Аделия]] || 1 572 |- ! 602 | [[Элеонора]] || 1 569 |- ! 603 | [[Лилия]] || 1 569 |- ! 604 | [[Бакытжамал]] || 1 568 |- ! 605 | [[Карылгаш]] || 1 565 |- ! 606 | [[Гулайым]] || 1 564 |- ! 607 | [[Айтолкын]] || 1 561 |- ! 608 | [[Аманкуль]] || 1 559 |- ! 609 | [[Базаркуль]] || 1 556 |- ! 610 | [[Мәншүк]] || 1 554 |- ! 611 | [[Софья]] || 1 549 |- ! 612 | [[Бакыткуль]] || 1 549 |- ! 613 | [[Каракоз]] || 1 546 |- ! 614 | [[Гулден]] || 1 545 |- ! 615 | [[Слушаш]] || 1 543 |- ! 616 | [[Мархабат]] || 1 542 |- ! 617 | [[Анаргул]] || 1 539 |- ! 618 | [[Нұрсәуле]] || 1 538 |- ! 619 | [[Катира]] || 1 537 |- ! 620 | [[Жаркынай]] || 1 535 |- ! 621 | [[Жайнагуль]] || 1 535 |- ! 622 | [[Гульзия]] || 1 531 |- ! 623 | [[Бакыткул]] || 1 526 |- ! 624 | [[Амели]] || 1 523 |- ! 625 | [[Нұржамал]] || 1 520 |- ! 626 | [[Мая]] || 1 520 |- ! 627 | [[Еркемай]] || 1 517 |- ! 628 | [[Бибисара]] || 1 515 |- ! 629 | [[Зияда]] || 1 512 |- ! 630 | [[Рысжан]] || 1 504 |- ! 631 | [[Эльнара]] || 1 502 |- ! 632 | [[Сайран]] || 1 496 |- ! 633 | [[Луиза]] || 1 493 |- ! 634 | [[Аманкул]] || 1 492 |- ! 635 | [[Кулшат]] || 1 476 |- ! 636 | [[Ляйла]] || 1 466 |- ! 637 | [[Гульжазира]] || 1 463 |- ! 638 | [[Яна]] || 1 457 |- ! 639 | [[Қаракөз]] || 1 456 |- ! 640 | [[Нургайша]] || 1 454 |- ! 641 | [[Гулжахан]] || 1 454 |- ! 642 | [[Жарқынай]] || 1 452 |- ! 643 | [[Ләйлә]] || 1 445 |- ! 644 | [[Мейрамгүл]] || 1 445 |- ! 645 | [[Улпан]] || 1 442 |- ! 646 | [[Аңсаған]] || 1 442 |- ! 647 | [[Зура]] || 1 433 |- ! 648 | [[Евгения]] || 1 433 |- ! 649 | [[Бекзада]] || 1 433 |- ! 650 | [[Зайра]] || 1 430 |- ! 651 | [[Сабрина]] || 1 427 |- ! 652 | [[Алиса]] || 1 424 |- ! 653 | [[Акниет]] || 1 422 |- ! 654 | [[Кулян]] || 1 419 |- ! 655 | [[Кульбаршин]] || 1 416 |- ! 656 | [[Саулеш]] || 1 415 |- ! 657 | [[Азима]] || 1 413 |- ! 658 | [[Корлан]] || 1 412 |- ! 659 | [[Нуршат]] || 1 403 |- ! 660 | [[Амелия]] || 1 396 |- ! 661 | [[Ұлданай]] || 1 395 |- ! 662 | [[Алтынгул]] || 1 392 |- ! 663 | [[Акжан]] || 1 387 |- ! 664 | [[Айназым]] || 1 385 |- ! 665 | [[Вера]] || 1 380 |- ! 666 | [[Шырайлым]] || 1 379 |- ! 667 | [[Алтынкуль]] || 1 377 |- ! 668 | [[Ақбөпе]] || 1 374 |- ! 669 | [[Найля]] || 1 368 |- ! 670 | [[Балзия]] || 1 367 |- ! 671 | [[Дилназ]] || 1 366 |- ! 672 | [[Зинаида]] || 1 362 |- ! 673 | [[Алмаш]] || 1 359 |- ! 674 | [[Рабиға]] || 1 357 |- ! 675 | [[Гуля]] || 1 354 |- ! 676 | [[Рахила]] || 1 352 |- ! 677 | [[Асемгул]] || 1 351 |- ! 678 | [[Нұрбибі]] || 1 343 |- ! 679 | [[Перуза]] || 1 341 |- ! 680 | [[Манзура]] || 1 325 |- ! 681 | [[Айнель]] || 1 319 |- ! 682 | [[Жумакул]] || 1 318 |- ! 683 | [[Оразкул]] || 1 316 |- ! 684 | [[Умут]] || 1 315 |- ! 685 | [[Кумис]] || 1 315 |- ! 686 | [[Ақсезім]] || 1 309 |- ! 687 | [[Әлима]] || 1 307 |- ! 688 | [[Загипа]] || 1 306 |- ! 689 | [[Данеля]] || 1 306 |- ! 690 | [[Айымгуль]] || 1 306 |- ! 691 | [[Дамеш]] || 1 304 |- ! 692 | [[Шахназ]] || 1 298 |- ! 693 | [[Дәрия]] || 1 295 |- ! 694 | [[Аккенже]] || 1 295 |- ! 695 | [[Бағила]] || 1 292 |- ! 696 | [[Акбопе]] || 1 292 |- ! 697 | [[Жанэль]] || 1 287 |- ! 698 | [[Рима]] || 1 285 |- ! 699 | [[Зулфия]] || 1 284 |- ! 700 | [[Элина]] || 1 283 |- ! 701 | [[Адеми]] || 1 283 |- ! 702 | [[Гульбаршын]] || 1 275 |- ! 703 | [[Жаңыл]] || 1 269 |- ! 704 | [[Кулжан]] || 1 267 |- ! 705 | [[Гүлсая]] || 1 261 |- ! 706 | [[Багдагуль]] || 1 259 |- ! 707 | [[Гүлзада]] || 1 249 |- ! 708 | [[Рашида]] || 1 245 |- ! 709 | [[Сагира]] || 1 240 |- ! 710 | [[Орынша]] || 1 239 |- ! 711 | [[Махабат]] || 1 231 |- ! 712 | [[Бижамал]] || 1 230 |- ! 713 | [[Арна]] || 1 225 |- ! 714 | [[Парида]] || 1 224 |- ! 715 | [[Камар]] || 1 224 |- ! 716 | [[Айдина]] || 1 221 |- ! 717 | [[Нағима]] || 1 218 |- ! 718 | [[Хадия]] || 1 217 |- ! 719 | [[Гульшара]] || 1 216 |- ! 720 | [[Еркенұр]] || 1 212 |- ! 721 | [[Камажай]] || 1 211 |- ! 722 | [[Гульжахан]] || 1 211 |- ! 723 | [[Айымгүл]] || 1 211 |- ! 724 | [[Куаныш]] || 1 210 |- ! 725 | [[Ұлбала]] || 1 208 |- ! 726 | [[Айткул]] || 1 206 |- ! 727 | [[Халида]] || 1 204 |- ! 728 | [[Коркем]] || 1 197 |- ! 729 | [[Инара]] || 1 193 |- ! 730 | [[Балкия]] || 1 192 |- ! 731 | [[Данагул]] || 1 191 |- ! 732 | [[Оразкуль]] || 1 190 |- ! 733 | [[Улбике]] || 1 183 |- ! 734 | [[Лидия]] || 1 180 |- ! 735 | [[Набира]] || 1 176 |- ! 736 | [[Акбаян]] || 1 174 |- ! 737 | [[Орынкуль]] || 1 173 |- ! 738 | [[Айла]] || 1 173 |- ! 739 | [[Жанагул]] || 1 166 |- ! 740 | [[Кумисай]] || 1 165 |- ! 741 | [[Орынкул]] || 1 160 |- ! 742 | [[Гайни]] || 1 156 |- ! 743 | [[Сайра]] || 1 155 |- ! 744 | [[Булбул]] || 1 153 |- ! 745 | [[Зарема]] || 1 150 |- ! 746 | [[Айкүміс]] || 1 150 |- ! 747 | [[Сафина]] || 1 149 |- ! 748 | [[Рауан]] || 1 149 |- ! 749 | [[Береке]] || 1 147 |- ! 750 | [[Балхия]] || 1 147 |- ! 751 | [[Аякоз]] || 1 140 |- ! 752 | [[Кулайша]] || 1 136 |- ! 753 | [[Ариана]] || 1 134 |- ! 754 | [[Сарсенкуль]] || 1 133 |- ! 755 | [[Базаркул]] || 1 127 |- ! 756 | [[Кульсара]] || 1 123 |- ! 757 | [[Ульяна]] || 1 122 |- ! 758 | [[Тлектес]] || 1 114 |- ! 759 | [[Мерейлім]] || 1 113 |- ! 760 | [[Манар]] || 1 111 |- ! 761 | [[Ляйсан]] || 1 108 |- ! 762 | [[Кульшат]] || 1 106 |- ! 763 | [[Магрипа]] || 1 105 |- ! 764 | [[Жайнагул]] || 1 093 |- ! 765 | [[Жаңылсын]] || 1 090 |- ! 766 | [[Насиба]] || 1 085 |- ! 767 | [[Әзиза]] || 1 083 |- ! 768 | [[Торгын]] || 1 082 |- ! 769 | [[Багдагул]] || 1 082 |- ! 770 | [[Асылайым]] || 1 081 |- ! 771 | [[Лашын]] || 1 079 |- ! 772 | [[Каракат]] || 1 079 |- ! 773 | [[Калампыр]] || 1 079 |- ! 774 | [[Тамила]] || 1 074 |- ! 775 | [[Райкуль]] || 1 074 |- ! 776 | [[Гүлнара]] || 1 073 |- ! 777 | [[Гүлайым]] || 1 069 |- ! 778 | [[Айкоркем]] || 1 069 |- ! 779 | [[Гүлбақыт]] || 1 068 |- ! 780 | [[Тұрсынай]] || 1 067 |- ! 781 | [[Айбарша]] || 1 067 |- ! 782 | [[Умида]] || 1 066 |- ! 783 | [[Амангүл]] || 1 066 |- ! 784 | [[Тоқжан]] || 1 065 |- ! 785 | [[Замзагул]] || 1 065 |- ! 786 | [[Майраш]] || 1 059 |- ! 787 | [[Гүлжазира]] || 1 057 |- ! 788 | [[Кулсара]] || 1 056 |- ! 789 | [[Алтынгүл]] || 1 056 |- ! 790 | [[Регина]] || 1 051 |- ! 791 | [[Бигайша]] || 1 047 |- ! 792 | [[Аселя]] || 1 040 |- ! 793 | [[Нурслу]] || 1 038 |- ! 794 | [[Кира]] || 1 038 |- ! 795 | [[Ақдидар]] || 1 035 |- ! 796 | [[Айтжан]] || 1 033 |- ! 797 | [[Улдай]] || 1 031 |- ! 798 | [[Балғын]] || 1 031 |- ! 799 | [[Орал]] || 1 027 |- ! 800 | [[Бахтыгуль]] || 1 025 |- ! 801 | [[Мулдир]] || 1 024 |- ! 802 | [[Тоты]] || 1 023 |- ! 803 | [[Кулимхан]] || 1 022 |- ! 804 | [[Бактылы]] || 1 022 |- ! 805 | [[Нурикамал]] || 1 021 |- ! 806 | [[Сырғалым]] || 1 019 |- ! 807 | [[Шарапат]] || 1 018 |- ! 808 | [[Аксауле]] || 1 018 |- ! 809 | [[Анел]] || 1 013 |- ! 810 | [[Ильмира]] || 1 011 |- ! 811 | [[Алтынкул]] || 1 010 |- ! 812 | [[Таншолпан]] || 1 009 |- ! 813 | [[Гуляим]] || 1 009 |- ! 814 | [[Орынтай]] || 1 006 |- ! 815 | [[Жайнагүл]] || 1 004 |- ! 816 | [[Асемкуль]] || 1 000 |- ! 817 | [[Кәмила]] || 999 |- ! 818 | [[Аяулы]] || 999 |- ! 819 | [[Акмаржан]] || 999 |- ! 820 | [[Нурбану]] || 998 |- ! 821 | [[Ания]] || 995 |- ! 822 | [[Дәмелі]] || 992 |- ! 823 | [[Улданай]] || 989 |- ! 824 | [[Аян]] || 987 |- ! 825 | [[Сарсенкул]] || 986 |- ! 826 | [[Нурайым]] || 986 |- ! 827 | [[Бибайша]] || 986 |- ! 828 | [[Ханифа]] || 983 |- ! 829 | [[Дара]] || 983 |- ! 830 | [[Зәуре]] || 979 |- ! 831 | [[Кульпаш]] || 977 |- ! 832 | [[Сапаркул]] || 972 |- ! 833 | [[Көркемай]] || 970 |- ! 834 | [[Данель]] || 970 |- ! 835 | [[Рысалды]] || 967 |- ! 836 | [[Гулия]] || 966 |- ! 837 | [[Мансия]] || 965 |- ! 838 | [[Ева]] || 965 |- ! 839 | [[Анаркуль]] || 965 |- ! 840 | [[Загира]] || 964 |- ! 841 | [[Тұмар]] || 963 |- ! 842 | [[Енлик]] || 961 |- ! 843 | [[Бахытжан]] || 961 |- ! 844 | [[Лиана]] || 960 |- ! 845 | [[Жанаргүл]] || 960 |- ! 846 | [[Гүлсара]] || 959 |- ! 847 | [[Алёна]] || 958 |- ! 848 | [[Анжелика]] || 957 |- ! 849 | [[Қырмызы]] || 956 |- ! 850 | [[Айана]] || 952 |- ! 851 | [[Сапура]] || 950 |- ! 852 | [[Кульзада]] || 947 |- ! 853 | [[Құндызай]] || 946 |- ! 854 | [[Шаттық]] || 945 |- ! 855 | [[Нұрбақыт]] || 944 |- ! 856 | [[Нурбике]] || 942 |- ! 857 | [[Самина]] || 940 |- ! 858 | [[Куланда]] || 940 |- ! 859 | [[Айкүнім]] || 940 |- ! 860 | [[Саягуль]] || 938 |- ! 861 | [[Ултуар]] || 937 |- ! 862 | [[Гүлназым]] || 937 |- ! 863 | [[Дильнара]] || 935 |- ! 864 | [[Жанару]] || 935 |- ! 865 | [[Анипа]] || 935 |- ! 866 | [[Аклима]] || 931 |- ! 867 | [[Ақзере]] || 928 |- ! 868 | [[Кульзира]] || 926 |- ! 869 | [[Гульфия]] || 926 |- ! 870 | [[Іңкар]] || 921 |- ! 871 | [[Алсу]] || 920 |- ! 872 | [[Сезим]] || 918 |- ! 873 | [[Рания]] || 916 |- ! 874 | [[Марта]] || 914 |- ! 875 | [[Аксулу]] || 914 |- ! 876 | [[Кырмызы]] || 913 |- ! 877 | [[Ақжібек]] || 912 |- ! 878 | [[Маруа]] || 908 |- ! 879 | [[Нәзира]] || 907 |- ! 880 | [[Нурбиби]] || 907 |- ! 881 | [[Зайнаб]] || 906 |- ! 882 | [[Менсулу]] || 900 |- ! 883 | [[Күнсұлу]] || 899 |- ! 884 | [[Ақторғын]] || 892 |- ! 885 | [[Айза]] || 891 |- ! 886 | [[Саркыт]] || 889 |- ! 887 | [[Амаль]] || 889 |- ! 888 | [[Мирамгуль]] || 888 |- ! 889 | [[Гулзия]] || 888 |- ! 890 | [[Кундызай]] || 884 |- ! 891 | [[Кенже]] || 883 |- ! 892 | [[Шинар]] || 882 |- ! 893 | [[Кулянда]] || 881 |- ! 894 | [[Зубайра]] || 881 |- ! 895 | [[Нұрия]] || 879 |- ! 896 | [[Гүлнәз]] || 878 |- ! 897 | [[Аруана]] || 878 |- ! 898 | [[Шарбану]] || 877 |- ! 899 | [[Дамиля]] || 876 |- ! 900 | [[Райгул]] || 868 |- ! 901 | [[Руфина]] || 866 |- ! 902 | [[Нурсая]] || 865 |- ! 903 | [[Жәудір]] || 865 |- ! 904 | [[Наиля]] || 862 |- ! 905 | [[Данелия]] || 862 |- ! 906 | [[Ақпейіл]] || 862 |- ! 907 | [[Эмилия]] || 860 |- ! 908 | [[Токжан]] || 856 |- ! 909 | [[Эльнура]] || 854 |- ! 910 | [[Анэль]] || 850 |- ! 911 | [[Асылтас]] || 849 |- ! 912 | [[Сагыныш]] || 848 |- ! 913 | [[Мухаббат]] || 848 |- ! 914 | [[Ханзада]] || 847 |- ! 915 | [[Әдина]] || 846 |- ! 916 | [[Фируза]] || 844 |- ! 917 | [[Турсун]] || 842 |- ! 918 | [[Гүлбаршын]] || 841 |- ! 919 | [[Бақтыгүл]] || 838 |- ! 920 | [[Тыныштык]] || 837 |- ! 921 | [[Кульзия]] || 837 |- ! 922 | [[Кенжегүл]] || 836 |- ! 923 | [[Саяна]] || 835 |- ! 924 | [[Бахытгул]] || 834 |- ! 925 | [[Таңнұр]] || 833 |- ! 926 | [[Бахытжамал]] || 833 |- ! 927 | [[Закира]] || 828 |- ! 928 | [[Айбота]] || 828 |- ! 929 | [[Базаргул]] || 827 |- ! 930 | [[Айида]] || 827 |- ! 931 | [[Марфуга]] || 825 |- ! 932 | [[Кайша]] || 824 |- ! 933 | [[Алла]] || 823 |- ! 934 | [[Айымгул]] || 822 |- ! 935 | [[Жұмагүл]] || 821 |- ! 936 | [[Акгуль]] || 821 |- ! 937 | [[Рената]] || 820 |- ! 938 | [[Сапаркуль]] || 818 |- ! 939 | [[Назима]] || 818 |- ! 940 | [[Кундуз]] || 818 |- ! 941 | [[Гулшара]] || 818 |- ! 942 | [[Мейрамкүл]] || 817 |- ! 943 | [[Галя]] || 815 |- ! 944 | [[Арман]] || 815 |- ! 945 | [[Ақмерей]] || 814 |- ! 946 | [[Кунслу]] || 810 |- ! 947 | [[Гульмайра]] || 809 |- ! 948 | [[Зара]] || 808 |- ! 949 | [[Кенжекуль]] || 808 |- ! 950 | [[Айшуақ]] || 802 |- ! 951 | [[Шамшия]] || 799 |- ! 952 | [[Тасним]] || 799 |- ! 953 | [[Қызғалдақ]] || 797 |- ! 954 | [[Ермек]] || 794 |- ! 955 | [[Кулзира]] || 793 |- ! 956 | [[Надия]] || 789 |- ! 957 | [[Олеся]] || 789 |- ! 958 | [[Гүлмарал]] || 787 |- ! 959 | [[Сәбина]] || 785 |- ! 960 | [[Дамеля]] || 785 |- ! 961 | [[Айлуна]] || 784 |- ! 962 | [[Кенжетай]] || 783 |- ! 963 | [[Рано]] || 781 |- ! 964 | [[Жәмила]] || 777 |- ! 965 | [[Эльдана]] || 776 |- ! 966 | [[Нұрайша]] || 776 |- ! 967 | [[Жемис]] || 776 |- ! 968 | [[Ақмоншақ]] || 775 |- ! 969 | [[Эвелина]] || 770 |- ! 970 | [[Гульбакыт]] || 769 |- ! 971 | [[Латифа]] || 767 |- ! 972 | [[Бахыткул]] || 766 |- ! 973 | [[Базаргуль]] || 765 |- ! 974 | [[Гулжанар]] || 764 |- ! 975 | [[Нұрлы]] || 763 |- ! 976 | [[Нурзада]] || 762 |- ! 977 | [[Мархаба]] || 761 |- ! 978 | [[Нұрайна]] || 758 |- ! 979 | [[Нуржан]] || 758 |- ! 980 | [[Гүлнәр]] || 758 |- ! 981 | [[Маржангуль]] || 756 |- ! 982 | [[Линара]] || 756 |- ! 983 | [[Набат]] || 755 |- ! 984 | [[Кулзада]] || 755 |- ! 985 | [[Гулчехра]] || 755 |- ! 986 | [[Гульбарам]] || 755 |- ! 987 | [[Рысгуль]] || 754 |- ! 988 | [[Айсу]] || 752 |- ! 989 | [[Динар]] || 750 |- ! 990 | [[Ардана]] || 750 |- ! 991 | [[Анаргүл]] || 750 |- ! 992 | [[Акгул]] || 750 |- ! 993 | [[Лена]] || 747 |- ! 994 | [[Кулпаш]] || 746 |- ! 995 | [[Еркем]] || 744 |- ! 996 | [[Ақкенже]] || 744 |- ! 997 | [[Кульжамал]] || 742 |- ! 998 | [[Гаукар]] || 742 |- ! 999 | [[Кулайхан]] || 740 |- ! 1000 | [[Кабира]] || 739 |- ! 1001 | [[Ләйла]] || 735 |- ! 1002 | [[Гульжанар]] || 735 |- ! 1003 | [[Асылзада]] || 735 |- ! 1004 | [[Гулжаухар]] || 735 |- ! 1005 | [[Баянсулу]] || 735 |- ! 1006 | [[Анжела]] || 732 |- ! 1007 | [[Назия]] || 731 |- ! 1008 | [[Шынарай]] || 729 |- ! 1009 | [[Зада]] || 728 |- ! 1010 | [[Нурипа]] || 727 |- ! 1011 | [[Анаркул]] || 727 |- ! 1012 | [[Хатира]] || 726 |- ! 1013 | [[Бахтыгул]] || 726 |- ! 1014 | [[Хабиба]] || 725 |- ! 1015 | [[Ақбөбек]] || 722 |- ! 1016 | [[Салия]] || 721 |- ! 1017 | [[Милена]] || 720 |- ! 1018 | [[Лия]] || 718 |- ! 1019 | [[Оразкүл]] || 717 |- ! 1020 | [[Лида]] || 717 |- ! 1021 | [[Алмакуль]] || 717 |- ! 1022 | [[Жұпар]] || 715 |- ! 1023 | [[Айзара]] || 715 |- ! 1024 | [[Шнар]] || 712 |- ! 1025 | [[Баянсұлу]] || 712 |- ! 1026 | [[Ұлбике]] || 710 |- ! 1027 | [[Дилбар]] || 706 |- ! 1028 | [[Мольдир]] || 705 |- ! 1029 | [[Жаңагүл]] || 705 |- ! 1030 | [[Тамина]] || 701 |- ! 1031 | [[Тазагул]] || 701 |- ! 1032 | [[Торғын]] || 699 |- ! 1033 | [[Орынгул]] || 698 |- ! 1034 | [[Кулан]] || 698 |- ! 1035 | [[Мирамкуль]] || 697 |- ! 1036 | [[Макен]] || 697 |- ! 1037 | [[Сұлушаш]] || 696 |- ! 1038 | [[Дурия]] || 696 |- ! 1039 | [[Гульфайруз]] || 694 |- ! 1040 | [[Гульжиян]] || 694 |- ! 1041 | [[Орынгуль]] || 692 |- ! 1042 | [[Сафура]] || 690 |- ! 1043 | [[Пернекуль]] || 690 |- ! 1044 | [[Калдыкуль]] || 690 |- ! 1045 | [[Жайнар]] || 690 |- ! 1046 | [[Насип]] || 689 |- ! 1047 | [[Калимаш]] || 687 |- ! 1048 | [[Бегайым]] || 685 |- ! 1049 | [[Жанслу]] || 683 |- ! 1050 | [[Балайым]] || 683 |- ! 1051 | [[Ильнара]] || 682 |- ! 1052 | [[Ултай]] || 677 |- ! 1053 | [[Зейнеш]] || 677 |- ! 1054 | [[Асемкул]] || 677 |- ! 1055 | [[Бақыткүл]] || 675 |- ! 1056 | [[Насихат]] || 674 |- ! 1057 | [[Назигул]] || 674 |- ! 1058 | [[Жанылхан]] || 674 |- ! 1059 | [[Айдария]] || 673 |- ! 1060 | [[Ултуган]] || 672 |- ! 1061 | [[Нуржанат]] || 671 |- ! 1062 | [[Калдыгул]] || 671 |- ! 1063 | [[Женискуль]] || 670 |- ! 1064 | [[Калдыгуль]] || 669 |- ! 1065 | [[Бегімай]] || 669 |- ! 1066 | [[Айқаракөз]] || 669 |- ! 1067 | [[Райкул]] || 668 |- ! 1068 | [[Жаркын]] || 668 |- ! 1069 | [[Кулсин]] || 666 |- ! 1070 | [[Кульзипа]] || 666 |- ! 1071 | [[Гульнура]] || 666 |- ! 1072 | [[Бағжан]] || 666 |- ! 1073 | [[Айбану]] || 666 |- ! 1074 | [[Сулу]] || 665 |- ! 1075 | [[Казиза]] || 665 |- ! 1076 | [[Дилфуза]] || 665 |- ! 1077 | [[Кенжекул]] || 664 |- ! 1078 | [[Шуга]] || 661 |- ! 1079 | [[Зерде]] || 659 |- ! 1080 | [[Маржанкуль]] || 658 |- ! 1081 | [[Базар]] || 658 |- ! 1082 | [[Аққу]] || 658 |- ! 1083 | [[Асма]] || 657 |- ! 1084 | [[Кульпан]] || 656 |- ! 1085 | [[Бұлбұл]] || 656 |- ! 1086 | [[Бақнұр]] || 655 |- ! 1087 | [[Балерке]] || 655 |- ! 1088 | [[Гулбакыт]] || 654 |- ! 1089 | [[Арухан]] || 654 |- ! 1090 | [[Нұрбану]] || 653 |- ! 1091 | [[Жанылдык]] || 653 |- ! 1092 | [[Гайша]] || 652 |- ! 1093 | [[Майгул]] || 648 |- ! 1094 | [[Күләш]] || 647 |- ! 1095 | [[Несипкуль]] || 645 |- ! 1096 | [[Бахтигул]] || 645 |- ! 1097 | [[Албина]] || 645 |- ! 1098 | [[Алана]] || 645 |- ! 1099 | [[Нурдана]] || 644 |- ! 1100 | [[Гулжамила]] || 643 |- ! 1101 | [[Сабила]] || 642 |- ! 1102 | [[Раян]] || 642 |- ! 1103 | [[Калдыкул]] || 641 |- ! 1104 | [[Ельмира]] || 641 |- ! 1105 | [[Айткүл]] || 641 |- ! 1106 | [[Тарбия]] || 639 |- ! 1107 | [[Гүлжамал]] || 638 |- ! 1108 | [[Дияна]] || 638 |- ! 1109 | [[Гулсая]] || 637 |- ! 1110 | [[Балгын]] || 635 |- ! 1111 | [[Айбала]] || 634 |- ! 1112 | [[Саламат]] || 633 |- ! 1113 | [[Тазагуль]] || 633 |- ! 1114 | [[Варвара]] || 633 |- ! 1115 | [[Калжан]] || 632 |- ! 1116 | [[Акку]] || 632 |- ! 1117 | [[Пернекул]] || 631 |- ! 1118 | [[Зайда]] || 630 |- ! 1119 | [[Аймекен]] || 629 |- ! 1120 | [[Кулпан]] || 626 |- ! 1121 | [[Кульбарам]] || 625 |- ! 1122 | [[Аянұр]] || 625 |- ! 1123 | [[Балдырган]] || 624 |- ! 1124 | [[Аэлита]] || 624 |- ! 1125 | [[Дуйсенкул]] || 623 |- ! 1126 | [[Жангүл]] || 623 |- ! 1127 | [[Акжибек]] || 623 |- ! 1128 | [[Шайзада]] || 622 |- ! 1129 | [[Айкумис]] || 622 |- ! 1130 | [[Ырысты]] || 621 |- ! 1131 | [[Сана]] || 620 |- ! 1132 | [[Бикен]] || 616 |- ! 1133 | [[Дамет]] || 613 |- ! 1134 | [[Виолетта]] || 613 |- ! 1135 | [[Бейсенкуль]] || 613 |- ! 1136 | [[Зарипа]] || 612 |- ! 1137 | [[Саним]] || 611 |- ! 1138 | [[Інкар]] || 610 |- ! 1139 | [[Таисия]] || 609 |- ! 1140 | [[Калипа]] || 608 |- ! 1141 | [[Гулзина]] || 608 |- ! 1142 | [[Атиркуль]] || 608 |- ! 1143 | [[Каншаим]] || 607 |- ! 1144 | [[Гулаим]] || 607 |- ! 1145 | [[Ризагуль]] || 606 |- ! 1146 | [[Жаухар]] || 605 |- ! 1147 | [[Нұржанат]] || 604 |- ! 1148 | [[Гулсин]] || 604 |- ! 1149 | [[Менслу]] || 603 |- ! 1150 | [[Руза]] || 602 |- ! 1151 | [[Гульбахыт]] || 602 |- ! 1152 | [[Айнакуль]] || 601 |- ! 1153 | [[Бахит]] || 600 |- ! 1154 | [[Аина]] || 600 |- ! 1155 | [[Шырай]] || 599 |- ! 1156 | [[Ділдә]] || 599 |- ! 1157 | [[Шарбан]] || 598 |- ! 1158 | [[Сұлу]] || 598 |- ! 1159 | [[Саулет]] || 598 |- ! 1160 | [[Кулия]] || 598 |- ! 1161 | [[Гулистан]] || 598 |- ! 1162 | [[Назкен]] || 597 |- ! 1163 | [[Кулжамал]] || 595 |- ! 1164 | [[Сагила]] || 594 |- ! 1165 | [[Дуйсенкуль]] || 593 |- ! 1166 | [[Нурлы]] || 592 |- ! 1167 | [[Армангуль]] || 592 |- ! 1168 | [[Умитжан]] || 591 |- ! 1169 | [[Кулжахан]] || 591 |- ! 1170 | [[Культай]] || 591 |- ! 1171 | [[Аманкүл]] || 591 |- ! 1172 | [[Адэль]] || 588 |- ! 1173 | [[Алмира]] || 588 |- ! 1174 | [[Қарашаш]] || 587 |- ! 1175 | [[Гулбаршин]] || 587 |- ! 1176 | [[Аймерей]] || 587 |- ! 1177 | [[Кызгалдак]] || 586 |- ! 1178 | [[Мирамкул]] || 584 |- ! 1179 | [[Лола]] || 583 |- ! 1180 | [[Юлдуз]] || 582 |- ! 1181 | [[Наз]] || 582 |- ! 1182 | [[Жансель]] || 582 |- ! 1183 | [[Ғайни]] || 580 |- ! 1184 | [[Гулайна]] || 580 |- ! 1185 | [[Амалия]] || 580 |- ! 1186 | [[Назымгуль]] || 579 |- ! 1187 | [[Бибихан]] || 579 |- ! 1188 | [[Бағдат]] || 579 |- ! 1189 | [[Руслана]] || 578 |- ! 1190 | [[Рыскүл]] || 577 |- ! 1191 | [[Маржанкул]] || 577 |- ! 1192 | [[Женискул]] || 576 |- ! 1193 | [[Айсель]] || 576 |- ! 1194 | [[Ұлдай]] || 575 |- ! 1195 | [[Хафиза]] || 574 |- ! 1196 | [[Рымжан]] || 574 |- ! 1197 | [[Кульбану]] || 574 |- ! 1198 | [[Рухия]] || 573 |- ! 1199 | [[Толкынай]] || 572 |- ! 1200 | [[Азель]] || 572 |- ! 1201 | [[Макбал]] || 571 |- ! 1202 | [[Рысбике]] || 569 |- ! 1203 | [[Нұржайна]] || 568 |- ! 1204 | [[Асылназ]] || 568 |- ! 1205 | [[Гульжихан]] || 567 |- ! 1206 | [[Рсалды]] || 566 |- ! 1207 | [[Рымтай]] || 566 |- ! 1208 | [[Манчук]] || 564 |- ! 1209 | [[Бейбіт]] || 564 |- ! 1210 | [[Ақсәуле]] || 564 |- ! 1211 | [[Шугыла]] || 563 |- ! 1212 | [[Сарбиназ]] || 562 |- ! 1213 | [[Нурганым]] || 561 |- ! 1214 | [[Капиза]] || 561 |- ! 1215 | [[Данна]] || 560 |- ! 1216 | [[Әлфия]] || 559 |- ! 1217 | [[Гүлфайруз]] || 559 |- ! 1218 | [[Сәбира]] || 557 |- ! 1219 | [[Орынгүл]] || 556 |- ! 1220 | [[Жумазия]] || 556 |- ! 1221 | [[Гулайм]] || 556 |- ! 1222 | [[Балсезім]] || 556 |- ! 1223 | [[Зияш]] || 555 |- ! 1224 | [[Ақмейір]] || 555 |- ! 1225 | [[Тамаша]] || 553 |- ! 1226 | [[Нұрсауле]] || 552 |- ! 1227 | [[Миргуль]] || 550 |- ! 1228 | [[Гулсезим]] || 550 |- ! 1229 | [[Шахизада]] || 549 |- ! 1230 | [[Оразгул]] || 549 |- ! 1231 | [[Сулухан]] || 547 |- ! 1232 | [[Азия]] || 547 |- ! 1233 | [[Калдыкыз]] || 546 |- ! 1234 | [[Аршат]] || 546 |- ! 1235 | [[Рымкеш]] || 545 |- ! 1236 | [[Гүлімай]] || 545 |- ! 1237 | [[Акшолпан]] || 545 |- ! 1238 | [[Болган]] || 544 |- ! 1239 | [[Гульжайна]] || 543 |- ! 1240 | [[Нурбала]] || 542 |- ! 1241 | [[Ақзер]] || 541 |- ! 1242 | [[Нармина]] || 540 |- ! 1243 | [[Махпал]] || 540 |- ! 1244 | [[Еңілік]] || 539 |- ! 1245 | [[Адэля]] || 539 |- ! 1246 | [[Маржангул]] || 537 |- ! 1247 | [[Рысгул]] || 536 |- ! 1248 | [[Нармин]] || 536 |- ! 1249 | [[Гульназия]] || 536 |- ! 1250 | [[Агила]] || 536 |- ! 1251 | [[Галима]] || 535 |- ! 1252 | [[Аккумис]] || 535 |- ! 1253 | [[Айтбала]] || 534 |- ! 1254 | [[Таңсұлу]] || 533 |- ! 1255 | [[Жаксыгул]] || 533 |- ! 1256 | [[Бейсенкул]] || 531 |- ! 1257 | [[Куляй]] || 530 |- ! 1258 | [[Бегімсұлу]] || 529 |- ! 1259 | [[Ақбілек]] || 529 |- ! 1260 | [[Жанаркуль]] || 528 |- ! 1261 | [[Күмісай]] || 527 |- ! 1262 | [[Кульнар]] || 527 |- ! 1263 | [[Ая]] || 527 |- ! 1264 | [[Анэля]] || 527 |- ! 1265 | [[Айжарқын]] || 527 |- ! 1266 | [[Ислана]] || 526 |- ! 1267 | [[Гульжаухар]] || 526 |- ! 1268 | [[Тилектес]] || 525 |- ! 1269 | [[Жангуль]] || 525 |- ! 1270 | [[Ақкербез]] || 525 |- ! 1271 | [[Шахноза]] || 524 |- ! 1272 | [[Шахризада]] || 524 |- ! 1273 | [[Гулхан]] || 523 |- ! 1274 | [[Каршыга]] || 522 |- ! 1275 | [[Зинеп]] || 521 |- ! 1276 | [[Гульхан]] || 521 |- ! 1277 | [[Айниса]] || 521 |- ! 1278 | [[Ақару]] || 519 |- ! 1279 | [[Шакира]] || 518 |- ! 1280 | [[Райгүл]] || 518 |- ! 1281 | [[Бакит]] || 518 |- ! 1282 | [[Алау]] || 518 |- ! 1283 | [[Шолпанай]] || 516 |- ! 1284 | [[Кульжахан]] || 516 |- ! 1285 | [[Урзада]] || 515 |- ! 1286 | [[Ақшолпан]] || 515 |- ! 1287 | [[Нұрсила]] || 514 |- ! 1288 | [[Асылхан]] || 513 |- ! 1289 | [[Еркеш]] || 512 |- ! 1290 | [[Акбала]] || 511 |- ! 1291 | [[Ализа]] || 511 |- ! 1292 | [[Орынкүл]] || 510 |- ! 1293 | [[Кулзипа]] || 510 |- ! 1294 | [[Алида]] || 510 |- ! 1295 | [[Айтұмар]] || 510 |- ! 1296 | [[Нарқыз]] || 509 |- ! 1297 | [[Елмира]] || 509 |- ! 1298 | [[Акзия]] || 509 |- ! 1299 | [[Сәлима]] || 508 |- ! 1300 | [[Мейраш]] || 508 |- ! 1301 | [[Дамежан]] || 508 |- ! 1302 | [[Аймереке]] || 508 |- ! 1303 | [[Аймен]] || 508 |- ! 1304 | [[Маруся]] || 507 |- ! 1305 | [[Ирада]] || 507 |- ! 1306 | [[Дидара]] || 507 |- ! 1307 | [[Жансауле]] || 506 |- ! 1308 | [[Керемет]] || 505 |- ! 1309 | [[Сайраш]] || 504 |- ! 1310 | [[Раш]] || 502 |- ! 1311 | [[Севара]] || 502 |- ! 1312 | [[Оралхан]] || 502 |- ! 1313 | [[Алмакул]] || 501 |- ! 1314 | [[Сакыпжамал]] || 500 |- ! 1315 | [[Нуриля]] || 500 |- ! 1316 | [[Эльназ]] || 499 |- ! 1317 | [[Хамида]] || 499 |- ! 1318 | [[Гулнора]] || 499 |- ! 1319 | [[Ажаркуль]] || 499 |- ! 1320 | [[Рамиля]] || 498 |- ! 1321 | [[Канипа]] || 498 |- ! 1322 | [[Нұрзада]] || 497 |- ! 1323 | [[Латипа]] || 497 |- ! 1324 | [[Куляим]] || 497 |- ! 1325 | [[Асема]] || 497 |- ! 1326 | [[Гулбахар]] || 495 |- ! 1327 | [[Аигерим]] || 495 |- ! 1328 | [[Сапаргул]] || 494 |- ! 1329 | [[Зиба]] || 494 |- ! 1330 | [[Елназ]] || 494 |- ! 1331 | [[Тойган]] || 493 |- ! 1332 | [[Бегім]] || 493 |- ! 1333 | [[Сәнім]] || 492 |- ! 1334 | [[Қорлан]] || 492 |- ! 1335 | [[Казима]] || 492 |- ! 1336 | [[Қадиша]] || 491 |- ! 1337 | [[Шекер]] || 490 |- ! 1338 | [[Камал]] || 489 |- ! 1339 | [[Алмажан]] || 489 |- ! 1340 | [[Нәзік]] || 488 |- ! 1341 | [[Лайля]] || 488 |- ! 1342 | [[Гавхар]] || 488 |- ! 1343 | [[Ақнәзік]] || 488 |- ! 1344 | [[Аруай]] || 488 |- ! 1345 | [[Снежана]] || 487 |- ! 1346 | [[Мәлика]] || 487 |- ! 1347 | [[Жамига]] || 486 |- ! 1348 | [[Халия]] || 485 |- ! 1349 | [[Дамина]] || 484 |- ! 1350 | [[Эсмира]] || 482 |- ! 1351 | [[Рауана]] || 478 |- ! 1352 | [[Кумыс]] || 478 |- ! 1353 | [[Зейнегуль]] || 478 |- ! 1354 | [[Казына]] || 477 |- ! 1355 | [[Дияра]] || 477 |- ! 1356 | [[Гүлзия]] || 477 |- ! 1357 | [[Агайша]] || 477 |- ! 1358 | [[Айлан]] || 477 |- ! 1359 | [[Атиркул]] || 476 |- ! 1360 | [[Балзира]] || 476 |- ! 1361 | [[Турсынхан]] || 475 |- ! 1362 | [[Лина]] || 475 |- ! 1363 | [[Орынай]] || 474 |- ! 1364 | [[Инаят]] || 474 |- ! 1365 | [[Жангүлім]] || 474 |- ! 1366 | [[Гулзипа]] || 473 |- ! 1367 | [[Анелия]] || 473 |- ! 1368 | [[Данэлия]] || 472 |- ! 1369 | [[Әсима]] || 472 |- ! 1370 | [[Кулай]] || 471 |- ! 1371 | [[Жумаш]] || 471 |- ! 1372 | [[Гүлсана]] || 469 |- ! 1373 | [[Гульсана]] || 469 |- ! 1374 | [[Гулмайра]] || 468 |- ! 1375 | [[Нүргүл]] || 467 |- ! 1376 | [[Гулайша]] || 467 |- ! 1377 | [[Айжана]] || 467 |- ! 1378 | [[Риана]] || 465 |- ! 1379 | [[Раушангуль]] || 465 |- ! 1380 | [[Кульшара]] || 465 |- ! 1381 | [[Злата]] || 465 |- ! 1382 | [[Камаш]] || 465 |- ! 1383 | [[Жанаркул]] || 464 |- ! 1384 | [[Умыт]] || 463 |- ! 1385 | [[Рысхан]] || 462 |- ! 1386 | [[Гүлжанар]] || 462 |- ! 1387 | [[Жанылган]] || 462 |- ! 1388 | [[Парасат]] || 461 |- ! 1389 | [[Ләйлім]] || 460 |- ! 1390 | [[Улбосин]] || 458 |- ! 1391 | [[Саягүл]] || 458 |- ! 1392 | [[Несип]] || 457 |- ! 1393 | [[Мариам]] || 457 |- ! 1394 | [[Инна]] || 456 |- ! 1395 | [[Кансулу]] || 456 |- ! 1396 | [[Дильяра]] || 456 |- ! 1397 | [[Гульзина]] || 454 |- ! 1398 | [[Айхан]] || 454 |- ! 1399 | [[Ширин]] || 453 |- ! 1400 | [[Бақытнұр]] || 452 |- ! 1401 | [[Ұлту]] || 451 |- ! 1402 | [[Турсынкул]] || 450 |- ! 1403 | [[Алена]] || 450 |- ! 1404 | [[Гульфара]] || 449 |- ! 1405 | [[Гулфайруз]] || 449 |- ! 1406 | [[Малике]] || 448 |- ! 1407 | [[Далида]] || 448 |- ! 1408 | [[Майнур]] || 447 |- ! 1409 | [[Бибісара]] || 446 |- ! 1410 | [[Айжаркын]] || 446 |- ! 1411 | [[Нилуфар]] || 445 |- ! 1412 | [[Турсынкуль]] || 444 |- ! 1413 | [[Залина]] || 444 |- ! 1414 | [[Хадича]] || 442 |- ! 1415 | [[Турсунай]] || 442 |- ! 1416 | [[Айшагүл]] || 441 |- ! 1417 | [[Сагида]] || 440 |- ! 1418 | [[Нұрлыайым]] || 440 |- ! 1419 | [[Мәрия]] || 439 |- ! 1420 | [[Канагат]] || 438 |- ! 1421 | [[Акмоншак]] || 437 |- ! 1422 | [[Жумагыз]] || 436 |- ! 1423 | [[Култай]] || 435 |- ! 1424 | [[Кульгайша]] || 435 |- ! 1425 | [[Кулзия]] || 435 |- ! 1426 | [[Сагадат]] || 434 |- ! 1427 | [[Илана]] || 434 |- ! 1428 | [[Еркеайым]] || 433 |- ! 1429 | [[Бірғаным]] || 433 |- ! 1430 | [[Дамегуль]] || 432 |- ! 1431 | [[Тансулу]] || 431 |- ! 1432 | [[Наима]] || 431 |- ! 1433 | [[Әдемай]] || 431 |- ! 1434 | [[Бибижан]] || 431 |- ! 1435 | [[Эльза]] || 430 |- ! 1436 | [[Турар]] || 430 |- ! 1437 | [[Канзада]] || 430 |- ! 1438 | [[Каншайым]] || 429 |- ! 1439 | [[Жәнел]] || 429 |- ! 1440 | [[Севинч]] || 428 |- ! 1441 | [[Зулпия]] || 428 |- ! 1442 | [[Бибижамал]] || 428 |- ! 1443 | [[Айнакул]] || 428 |- ! 1444 | [[Оразгуль]] || 427 |- ! 1445 | [[Гулжайнар]] || 427 |- ! 1446 | [[Айымхан]] || 427 |- ! 1447 | [[Акслу]] || 426 |- ! 1448 | [[Ансаган]] || 426 |- ! 1449 | [[Умитай]] || 425 |- ! 1450 | [[Гульдария]] || 425 |- ! 1451 | [[Баршагуль]] || 424 |- ! 1452 | [[Кульжиян]] || 422 |- ! 1453 | [[Нурлыгул]] || 420 |- ! 1454 | [[Женисгуль]] || 420 |- ! 1455 | [[Рада]] || 419 |- ! 1456 | [[Айкенже]] || 419 |- ! 1457 | [[Гульстан]] || 418 |- ! 1458 | [[Дильфуза]] || 417 |- ! 1459 | [[Әминә]] || 417 |- ! 1460 | [[Бейбитгуль]] || 417 |- ! 1461 | [[Камария]] || 416 |- ! 1462 | [[Анелья]] || 416 |- ! 1463 | [[Мираш]] || 415 |- ! 1464 | [[Жумагайша]] || 415 |- ! 1465 | [[Айтгул]] || 415 |- ! 1466 | [[Шаттык]] || 414 |- ! 1467 | [[Тлеулес]] || 414 |- ! 1468 | [[Еркинай]] || 412 |- ! 1469 | [[Гульчехра]] || 412 |- ! 1470 | [[Гульзипа]] || 412 |- ! 1471 | [[Саягул]] || 411 |- ! 1472 | [[Нуркуль]] || 411 |- ! 1473 | [[Батес]] || 411 |- ! 1474 | [[Насима]] || 410 |- ! 1475 | [[Каролина]] || 410 |- ! 1476 | [[Шакизат]] || 409 |- ! 1477 | [[Нурбакыт]] || 409 |- ! 1478 | [[Гулдария]] || 409 |- ! 1479 | [[Гулайхан]] || 409 |- ! 1480 | [[Зейне]] || 408 |- ! 1481 | [[Султана]] || 407 |- ! 1482 | [[Кербез]] || 407 |- ! 1483 | [[Карлгаш]] || 407 |- ! 1484 | [[Айшабиби]] || 407 |- ! 1485 | [[Танзиля]] || 405 |- ! 1486 | [[Бейбит]] || 405 |- ! 1487 | [[Нафиса]] || 404 |- ! 1488 | [[Зарифа]] || 404 |- ! 1489 | [[Гулстан]] || 404 |- ! 1490 | [[Бибажар]] || 404 |- ! 1491 | [[Райла]] || 403 |- ! 1492 | [[Мирамгул]] || 403 |- ! 1493 | [[Калбике]] || 403 |- ! 1494 | [[Жанетта]] || 403 |- ! 1495 | [[Рахиля]] || 402 |- ! 1496 | [[Казина]] || 402 |- ! 1497 | [[Зылиха]] || 402 |- ! 1498 | [[Алтынзер]] || 402 |- ! 1499 | [[Азина]] || 402 |- ! 1500 | [[Нуржауган]] || 401 |- ! 1501 | [[Гульсая]] || 401 |- ! 1502 | [[Дильбар]] || 401 |- ! 1503 | [[Сагат]] || 400 |- ! 1504 | [[Жанылай]] || 400 |- ! 1505 | [[Самига]] || 399 |- ! 1506 | [[Баршагул]] || 399 |- ! 1507 | [[Бикеш]] || 399 |- ! 1508 | [[Умутжан]] || 397 |- ! 1509 | [[Захира]] || 397 |- ! 1510 | [[Гүлхан]] || 397 |- ! 1511 | [[Кулжамила]] || 396 |- ! 1512 | [[Камчат]] || 396 |- ! 1513 | [[Гузель]] || 396 |- ! 1514 | [[Гульназира]] || 395 |- ! 1515 | [[Анархан]] || 395 |- ! 1516 | [[Аделья]] || 395 |- ! 1517 | [[Райян]] || 394 |- ! 1518 | [[Нұршуақ]] || 394 |- ! 1519 | [[Кенжеш]] || 394 |- ! 1520 | [[Жупаркуль]] || 393 |- ! 1521 | [[Хиуаз]] || 392 |- ! 1522 | [[Гулмаржан]] || 392 |- ! 1523 | [[Лира]] || 391 |- ! 1524 | [[Карлагаш]] || 391 |- ! 1525 | [[Бикамал]] || 391 |- ! 1526 | [[Балхадиша]] || 390 |- ! 1527 | [[Назлы]] || 388 |- ! 1528 | [[Кулаим]] || 387 |- ! 1529 | [[Алимаш]] || 387 |- ! 1530 | [[Айшанұр]] || 386 |- ! 1531 | [[Тумар]] || 385 |- ! 1532 | [[Фаризат]] || 385 |- ! 1533 | [[Мастура]] || 385 |- ! 1534 | [[Камалия]] || 385 |- ! 1535 | [[Аминат]] || 385 |- ! 1536 | [[Акзер]] || 385 |- ! 1537 | [[Элиф]] || 384 |- ! 1538 | [[Арайлы]] || 384 |- ! 1539 | [[Шакизада]] || 383 |- ! 1540 | [[Жумажан]] || 383 |- ! 1541 | [[Жаудир]] || 383 |- ! 1542 | [[Калбиби]] || 383 |- ! 1543 | [[Багиля]] || 383 |- ! 1544 | [[Жәмилә]] || 382 |- ! 1545 | [[Биби]] || 382 |- ! 1546 | [[Айша Бибі]] || 382 |- ! 1547 | [[Румейса]] || 381 |- ! 1548 | [[Қалима]] || 381 |- ! 1549 | [[Лана]] || 381 |- ! 1550 | [[Данира]] || 381 |- ! 1551 | [[Зибагуль]] || 380 |- ! 1552 | [[Гулзинат]] || 380 |- ! 1553 | [[Рымкуль]] || 379 |- ! 1554 | [[Ақнур]] || 379 |- ! 1555 | [[Шайза]] || 378 |- ! 1556 | [[Нелли]] || 378 |- ! 1557 | [[Несипкул]] || 377 |- ! 1558 | [[Саракуль]] || 376 |- ! 1559 | [[Ақсұлу]] || 376 |- ! 1560 | [[Айтгуль]] || 375 |- ! 1561 | [[Элиза]] || 374 |- ! 1562 | [[Толқынай]] || 374 |- ! 1563 | [[Катима]] || 374 |- ! 1564 | [[Гулдаурен]] || 374 |- ! 1565 | [[Багира]] || 374 |- ! 1566 | [[Нуркамал]] || 373 |- ! 1567 | [[Гүлдария]] || 373 |- ! 1568 | [[Минура]] || 372 |- ! 1569 | [[Райан]] || 371 |- ! 1570 | [[Дилноза]] || 370 |- ! 1571 | [[Оразхан]] || 369 |- ! 1572 | [[Зайтуна]] || 369 |- ! 1573 | [[Дамегул]] || 369 |- ! 1574 | [[Гульфира]] || 368 |- ! 1575 | [[Алтынхан]] || 367 |- ! 1576 | [[Молдыр]] || 366 |- ! 1577 | [[Қызжібек]] || 366 |- ! 1578 | [[Куляйхан]] || 366 |- ! 1579 | [[Зару]] || 366 |- ! 1580 | [[Шамшат]] || 365 |- ! 1581 | [[Инкара]] || 365 |- ! 1582 | [[Айеркем]] || 365 |- ! 1583 | [[Оразгүл]] || 364 |- ! 1584 | [[Марям]] || 364 |- ! 1585 | [[Дильда]] || 364 |- ! 1586 | [[Урхия]] || 363 |- ! 1587 | [[Гулимжан]] || 363 |- ! 1588 | [[Балнура]] || 363 |- ! 1589 | [[Курбанкул]] || 362 |- ! 1590 | [[Жәзира]] || 362 |- ! 1591 | [[Гулбарам]] || 362 |- ! 1592 | [[Антонина]] || 362 |- ! 1593 | [[Жаксыгуль]] || 361 |- ! 1594 | [[Айкүн]] || 361 |- ! 1595 | [[Кулгайша]] || 360 |- ! 1596 | [[Ментай]] || 359 |- ! 1597 | [[Балназым]] || 359 |- ! 1598 | [[Аийда]] || 359 |- ! 1599 | [[Нурайлым]] || 358 |- ! 1600 | [[Шарбат]] || 357 |- ! 1601 | [[Тойдык]] || 357 |- ! 1602 | [[Карагоз]] || 357 |- ! 1603 | [[Жамалхан]] || 357 |- ! 1604 | [[Базаркүл]] || 357 |- ! 1605 | [[Амангайша]] || 357 |- ! 1606 | [[Арманай]] || 357 |- ! 1607 | [[Турган]] || 355 |- ! 1608 | [[Қалдыгүл]] || 355 |- ! 1609 | [[Рыс]] || 354 |- ! 1610 | [[Інжумаржан]] || 354 |- ! 1611 | [[Куттыкыз]] || 353 |- ! 1612 | [[Канат]] || 353 |- ! 1613 | [[Гүлжаухар]] || 353 |- ! 1614 | [[Сумайя]] || 352 |- ! 1615 | [[Казна]] || 352 |- ! 1616 | [[Нұрзат]] || 351 |- ! 1617 | [[Назар]] || 350 |- ! 1618 | [[Жеңісгүл]] || 350 |- ! 1619 | [[Рымбала]] || 349 |- ! 1620 | [[Нұрханым]] || 349 |- ! 1621 | [[Жауқазын]] || 349 |- ! 1622 | [[Тілекші]] || 348 |- ! 1623 | [[Карылга]] || 348 |- ! 1624 | [[Әселхан]] || 348 |- ! 1625 | [[Ахмарал]] || 348 |- ! 1626 | [[Алмажай]] || 348 |- ! 1627 | [[Арзу]] || 348 |- ! 1628 | [[Шакен]] || 347 |- ! 1629 | [[Шамсия]] || 347 |- ! 1630 | [[Гульсин]] || 346 |- ! 1631 | [[Джамила]] || 346 |- ! 1632 | [[Сайлаукуль]] || 345 |- ! 1633 | [[Кульмира]] || 345 |- ! 1634 | [[Зәуреш]] || 345 |- ! 1635 | [[Нарғыз]] || 344 |- ! 1636 | [[Нурзипа]] || 344 |- ! 1637 | [[Кулипа]] || 344 |- ! 1638 | [[Аягуль]] || 344 |- ! 1639 | [[Асмира]] || 343 |- ! 1640 | [[Василиса]] || 343 |- ! 1641 | [[Салидат]] || 342 |- ! 1642 | [[Рысбала]] || 342 |- ! 1643 | [[Жаңылай]] || 342 |- ! 1644 | [[Бибикуль]] || 342 |- ! 1645 | [[Нұрзия]] || 341 |- ! 1646 | [[Кулпаршын]] || 341 |- ! 1647 | [[Келбет]] || 341 |- ! 1648 | [[Қанағат]] || 339 |- ! 1649 | [[Магира]] || 339 |- ! 1650 | [[Айгерым]] || 339 |- ! 1651 | [[Айбиби]] || 338 |- ! 1652 | [[Нурайна]] || 336 |- ! 1653 | [[Кызжибек]] || 336 |- ! 1654 | [[Улту]] || 335 |- ! 1655 | [[Тойжан]] || 335 |- ! 1656 | [[Кумискуль]] || 335 |- ! 1657 | [[Алиана]] || 335 |- ! 1658 | [[Ясин]] || 334 |- ! 1659 | [[Бисара]] || 334 |- ! 1660 | [[Гулназым]] || 333 |- ! 1661 | [[Гүлайна]] || 333 |- ! 1662 | [[Гүлмаржан]] || 333 |- ! 1663 | [[Гулмарал]] || 333 |- ! 1664 | [[Тілектес]] || 332 |- ! 1665 | [[Ақсұңқар]] || 332 |- ! 1666 | [[Аймгуль]] || 332 |- ! 1667 | [[Алтынкүл]] || 332 |- ! 1668 | [[Радмила]] || 331 |- ! 1669 | [[Айжанат]] || 331 |- ! 1670 | [[Хорлан]] || 330 |- ! 1671 | [[Рината]] || 330 |- ! 1672 | [[Рымгуль]] || 330 |- ! 1673 | [[Онласын]] || 330 |- ! 1674 | [[Наталия]] || 330 |- ! 1675 | [[Бибіфатима]] || 330 |- ! 1676 | [[Гулимхан]] || 330 |- ! 1677 | [[Нұрғайша]] || 329 |- ! 1678 | [[Есенкул]] || 329 |- ! 1679 | [[Бағлан]] || 329 |- ! 1680 | [[Шуақ]] || 328 |- ! 1681 | [[Толеу]] || 328 |- ! 1682 | [[Нурлыгуль]] || 328 |- ! 1683 | [[Мархаббат]] || 328 |- ! 1684 | [[Жумакыз]] || 328 |- ! 1685 | [[Әсель]] || 328 |- ! 1686 | [[Гулнұр]] || 328 |- ! 1687 | [[Гүлжауһар]] || 328 |- ! 1688 | [[Нүрила]] || 327 |- ! 1689 | [[Багжан]] || 327 |- ! 1690 | [[Аинур]] || 327 |- ! 1691 | [[Аксана]] || 327 |- ! 1692 | [[Айнар]] || 327 |- ! 1693 | [[Лимара]] || 326 |- ! 1694 | [[Жулдузай]] || 326 |- ! 1695 | [[Дамелия]] || 326 |- ! 1696 | [[Бекайым]] || 326 |- ! 1697 | [[Айсапар]] || 326 |- ! 1698 | [[Умиткуль]] || 325 |- ! 1699 | [[Кулайм]] || 325 |- ! 1700 | [[Шұға]] || 324 |- ! 1701 | [[Нұрбала]] || 324 |- ! 1702 | [[Марьяш]] || 324 |- ! 1703 | [[Курманкуль]] || 323 |- ! 1704 | [[Лэйла]] || 323 |- ! 1705 | [[Женисгул]] || 323 |- ! 1706 | [[Гүлімжан]] || 323 |- ! 1707 | [[Ақжайық]] || 323 |- ! 1708 | [[Нұрғаным]] || 321 |- ! 1709 | [[Найла]] || 321 |- ! 1710 | [[Женис]] || 321 |- ! 1711 | [[Каным]] || 321 |- ! 1712 | [[Аселхан]] || 321 |- ! 1713 | [[Фаузия]] || 320 |- ! 1714 | [[Кулара]] || 320 |- ! 1715 | [[Маржанай]] || 320 |- ! 1716 | [[Гульбахрам]] || 320 |- ! 1717 | [[Гулбахор]] || 320 |- ! 1718 | [[Айшагуль]] || 320 |- ! 1719 | [[Нурзила]] || 319 |- ! 1720 | [[Нигора]] || 319 |- ! 1721 | [[Айсафи]] || 319 |- ! 1722 | [[Альмина]] || 319 |- ! 1723 | [[Даржан]] || 318 |- ! 1724 | [[Пернеш]] || 317 |- ! 1725 | [[Гулназия]] || 317 |- ! 1726 | [[Бейбиткул]] || 317 |- ! 1727 | [[Бақытжамал]] || 317 |- ! 1728 | [[Балия]] || 317 |- ! 1729 | [[Шайзат]] || 316 |- ! 1730 | [[Шынара]] || 316 |- ! 1731 | [[Рыскан]] || 316 |- ! 1732 | [[Әсемкүл]] || 316 |- ! 1733 | [[Қаршыға]] || 315 |- ! 1734 | [[Саруар]] || 314 |- ! 1735 | [[Нуржайна]] || 314 |- ! 1736 | [[Гульмаржан]] || 314 |- ! 1737 | [[Рысгүл]] || 313 |- ! 1738 | [[Танзила]] || 313 |- ! 1739 | [[Дәметкен]] || 313 |- ! 1740 | [[Айбаршын]] || 313 |- ! 1741 | [[Ханым]] || 312 |- ! 1742 | [[Сабиля]] || 312 |- ! 1743 | [[Әдеміай]] || 312 |- ! 1744 | [[Гүлзина]] || 312 |- ! 1745 | [[Акжунис]] || 312 |- ! 1746 | [[Балсулу]] || 311 |- ! 1747 | [[Айлун]] || 311 |- ! 1748 | [[Айсезим]] || 311 |- ! 1749 | [[Толеугайша]] || 310 |- ! 1750 | [[Есенкуль]] || 310 |- ! 1751 | [[Нурбуби]] || 309 |- ! 1752 | [[Сайлаукул]] || 308 |- ! 1753 | [[Гульнафис]] || 308 |- ! 1754 | [[Ақайша]] || 308 |- ! 1755 | [[Сәрсенкүл]] || 307 |- ! 1756 | [[Мейрім]] || 307 |- ! 1757 | [[Кумисхан]] || 307 |- ! 1758 | [[Жупаркул]] || 307 |- ! 1759 | [[Ақгүлім]] || 307 |- ! 1760 | [[Турсынгул]] || 306 |- ! 1761 | [[Майгүл]] || 306 |- ! 1762 | [[Зинат]] || 306 |- ! 1763 | [[Жадира]] || 306 |- ! 1764 | [[Расима]] || 305 |- ! 1765 | [[Нұрсыйла]] || 305 |- ! 1766 | [[Даража]] || 305 |- ! 1767 | [[Балапан]] || 305 |- ! 1768 | [[Асылы]] || 304 |- ! 1769 | [[Ақназ]] || 304 |- ! 1770 | [[Айасыл]] || 304 |- ! 1771 | [[Сумая]] || 303 |- ! 1772 | [[Науат]] || 303 |- ! 1773 | [[Айлара]] || 303 |- ! 1774 | [[Тұрсынгүл]] || 302 |- ! 1775 | [[Саялы]] || 302 |- ! 1776 | [[Сакып]] || 302 |- ! 1777 | [[Озипа]] || 302 |- ! 1778 | [[Гульсым]] || 302 |- ! 1779 | [[Айжулдыз]] || 302 |- ! 1780 | [[Ырысжан]] || 301 |- ! 1781 | [[Маусымжан]] || 301 |- ! 1782 | [[Қарлыға]] || 301 |- ! 1783 | [[Жансәуле]] || 301 |- ! 1784 | [[Гүлжайнар]] || 301 |- ! 1785 | [[Балшекер]] || 301 |- ! 1786 | [[Акайша]] || 301 |- ! 1787 | [[Қуралай]] || 300 |- ! 1788 | [[Зибагул]] || 300 |- ! 1789 | [[Уркия]] || 299 |- ! 1790 | [[Советхан]] || 299 |- ! 1791 | [[Жұмакүл]] || 299 |- ! 1792 | [[Батпа]] || 299 |- ! 1793 | [[Гүлжахан]] || 298 |- ! 1794 | [[Бактыбала]] || 298 |- ! 1795 | [[Бағдагүл]] || 298 |- ! 1796 | [[Ақырыс]] || 298 |- ! 1797 | [[Ажаркул]] || 298 |- ! 1798 | [[Рузана]] || 297 |- ! 1799 | [[Кульжанат]] || 297 |- ! 1800 | [[Күміс]] || 297 |- ! 1801 | [[Жарқын]] || 297 |- ! 1802 | [[Жумагиз]] || 297 |- ! 1803 | [[Дильнура]] || 297 |- ! 1804 | [[Гайнижамал]] || 297 |- ! 1805 | [[Ася]] || 297 |- ! 1806 | [[Гулжихан]] || 297 |- ! 1807 | [[Аймкуль]] || 297 |- ! 1808 | [[Айымкул]] || 297 |- ! 1809 | [[Ақбала]] || 297 |- ! 1810 | [[Аидана]] || 296 |- ! 1811 | [[Айиша]] || 296 |- ! 1812 | [[Улдар]] || 295 |- ! 1813 | [[Ділнәз]] || 295 |- ! 1814 | [[Балганым]] || 295 |- ! 1815 | [[Акзира]] || 295 |- ! 1816 | [[Қамар]] || 294 |- ! 1817 | [[Зибаш]] || 294 |- ! 1818 | [[Турсункуль]] || 293 |- ! 1819 | [[Русалина]] || 293 |- ! 1820 | [[Зульфира]] || 293 |- ! 1821 | [[Ділда]] || 293 |- ! 1822 | [[Бибі]] || 293 |- ! 1823 | [[Сарвиноз]] || 292 |- ! 1824 | [[Асылгуль]] || 292 |- ! 1825 | [[Робия]] || 291 |- ! 1826 | [[Күлшат]] || 291 |- ! 1827 | [[Илья]] || 291 |- ! 1828 | [[Базархан]] || 291 |- ! 1829 | [[Тлекши]] || 290 |- ! 1830 | [[Нуркул]] || 290 |- ! 1831 | [[Гулбахыт]] || 290 |- ! 1832 | [[Розалия]] || 289 |- ! 1833 | [[Кенжехан]] || 289 |- ! 1834 | [[Жанил]] || 289 |- ! 1835 | [[Улбазар]] || 288 |- ! 1836 | [[Эльзира]] || 288 |- ! 1837 | [[Сырга]] || 288 |- ! 1838 | [[Румия]] || 288 |- ! 1839 | [[Заура]] || 288 |- ! 1840 | [[Джумагуль]] || 288 |- ! 1841 | [[Еркегул]] || 288 |- ! 1842 | [[Акбобек]] || 288 |- ! 1843 | [[Адемі]] || 288 |- ! 1844 | [[Ақдана]] || 288 |- ! 1845 | [[Рымкул]] || 287 |- ! 1846 | [[Райхон]] || 287 |- ! 1847 | [[Земфира]] || 287 |- ! 1848 | [[Акжамал]] || 287 |- ! 1849 | [[Шарифа]] || 286 |- ! 1850 | [[Рыскайша]] || 286 |- ! 1851 | [[Париза]] || 286 |- ! 1852 | [[Зейнекуль]] || 286 |- ! 1853 | [[Гульжамила]] || 286 |- ! 1854 | [[Акжаркин]] || 286 |- ! 1855 | [[Урзия]] || 285 |- ! 1856 | [[Сандигуль]] || 285 |- ! 1857 | [[Ләззәт]] || 285 |- ! 1858 | [[Зинеш]] || 285 |- ! 1859 | [[Шахзода]] || 284 |- ! 1860 | [[Шынаргуль]] || 284 |- ! 1861 | [[Сафи]] || 284 |- ! 1862 | [[Гулсум]] || 284 |- ! 1863 | [[Гулимай]] || 284 |- ! 1864 | [[Бейбиткуль]] || 284 |- ! 1865 | [[Адэлина]] || 284 |- ! 1866 | [[Кулпаршин]] || 283 |- ! 1867 | [[Мейрам]] || 283 |- ! 1868 | [[Кульмайра]] || 283 |- ! 1869 | [[Курманай]] || 283 |- ! 1870 | [[Зубайда]] || 283 |- ! 1871 | [[Гульсезим]] || 283 |- ! 1872 | [[Аягүл]] || 283 |- ! 1873 | [[Акдидар]] || 283 |- ! 1874 | [[Амантай]] || 283 |- ! 1875 | [[Асемхан]] || 283 |- ! 1876 | [[Наргуль]] || 282 |- ! 1877 | [[Гулзахира]] || 282 |- ! 1878 | [[Ултусын]] || 281 |- ! 1879 | [[Минара]] || 281 |- ! 1880 | [[Гүлдәурен]] || 281 |- ! 1881 | [[Баянслу]] || 281 |- ! 1882 | [[Адемай]] || 281 |- ! 1883 | [[Мейрамхан]] || 280 |- ! 1884 | [[Карлигаш]] || 280 |- ! 1885 | [[Гулсана]] || 280 |- ! 1886 | [[Бейбитгул]] || 280 |- ! 1887 | [[Айаулым]] || 280 |- ! 1888 | [[Даурия]] || 279 |- ! 1889 | [[Сериккуль]] || 278 |- ! 1890 | [[Кульчат]] || 278 |- ! 1891 | [[Жумаганым]] || 278 |- ! 1892 | [[Бахиткуль]] || 278 |- ! 1893 | [[Мәрзия]] || 277 |- ! 1894 | [[Зинагуль]] || 277 |- ! 1895 | [[Хадижа]] || 276 |- ! 1896 | [[Пакизат]] || 276 |- ! 1897 | [[Катипа]] || 276 |- ! 1898 | [[Гүлвира]] || 276 |- ! 1899 | [[Гулвира]] || 276 |- ! 1900 | [[Нәзерке]] || 275 |- ! 1901 | [[Мәлике]] || 275 |- ! 1902 | [[Аширкуль]] || 275 |- ! 1903 | [[Эленора]] || 274 |- ! 1904 | [[Халипа]] || 274 |- ! 1905 | [[Жайсан]] || 274 |- ! 1906 | [[Фотима]] || 273 |- ! 1907 | [[Кулнар]] || 273 |- ! 1908 | [[Далия]] || 273 |- ! 1909 | [[Гулаш]] || 273 |- ! 1910 | [[Ақкүміс]] || 273 |- ! 1911 | [[Умитхан]] || 272 |- ! 1912 | [[Кулайым]] || 272 |- ! 1913 | [[Кимбат]] || 272 |- ! 1914 | [[Кәмилә]] || 272 |- ! 1915 | [[Жангул]] || 272 |- ! 1916 | [[Аимгуль]] || 272 |- ! 1917 | [[Рана]] || 271 |- ! 1918 | [[Диара]] || 271 |- ! 1919 | [[Динора]] || 271 |- ! 1920 | [[Кумискул]] || 270 |- ! 1921 | [[Марья]] || 270 |- ! 1922 | [[Ира]] || 270 |- ! 1923 | [[Камка]] || 270 |- ! 1924 | [[Шырынкул]] || 269 |- ! 1925 | [[Шынаргул]] || 269 |- ! 1926 | [[Санжан]] || 269 |- ! 1927 | [[Курбанай]] || 269 |- ! 1928 | [[Еркегүл]] || 269 |- ! 1929 | [[Бәтима]] || 269 |- ! 1930 | [[Ақсауле]] || 269 |- ! 1931 | [[Уштап]] || 268 |- ! 1932 | [[Шамшырақ]] || 268 |- ! 1933 | [[Сагдат]] || 268 |- ! 1934 | [[Сапаргуль]] || 268 |- ! 1935 | [[Саракул]] || 267 |- ! 1936 | [[Сандигул]] || 267 |- ! 1937 | [[Курбанкуль]] || 267 |- ! 1938 | [[Батен]] || 267 |- ! 1939 | [[Гулназира]] || 266 |- ! 1940 | [[Балкен]] || 266 |- ! 1941 | [[Ария]] || 266 |- ! 1942 | [[Улдан]] || 265 |- ! 1943 | [[Эмина]] || 265 |- ! 1944 | [[Чолпан]] || 265 |- ! 1945 | [[Умсынай]] || 265 |- ! 1946 | [[Мерейім]] || 265 |- ! 1947 | [[Касиет]] || 265 |- ! 1948 | [[Гузал]] || 265 |- ! 1949 | [[Ақберен]] || 265 |- ! 1950 | [[Аймарал]] || 265 |- ! 1951 | [[Умиткул]] || 264 |- ! 1952 | [[Нұргул]] || 264 |- ! 1953 | [[Лейля]] || 264 |- ! 1954 | [[Айкуль]] || 264 |- ! 1955 | [[Рысканым]] || 263 |- ! 1956 | [[Оралай]] || 263 |- ! 1957 | [[Какима]] || 263 |- ! 1958 | [[Жанира]] || 263 |- ! 1959 | [[Жақсыгүл]] || 263 |- ! 1960 | [[Раъно]] || 262 |- ! 1961 | [[Нурхан]] || 262 |- ! 1962 | [[Мирамкүл]] || 261 |- ! 1963 | [[Нұрбике]] || 261 |- ! 1964 | [[Кунзира]] || 261 |- ! 1965 | [[Дилана]] || 261 |- ! 1966 | [[Алтынжан]] || 261 |- ! 1967 | [[Айяна]] || 261 |- ! 1968 | [[Аиида]] || 261 |- ! 1969 | [[Сапаркүл]] || 260 |- ! 1970 | [[Назымгул]] || 260 |- ! 1971 | [[Кульбаран]] || 260 |- ! 1972 | [[Ботакуз]] || 260 |- ! 1973 | [[Актилек]] || 260 |- ! 1974 | [[Уразгул]] || 259 |- ! 1975 | [[Торгай]] || 259 |- ! 1976 | [[Гулниса]] || 259 |- ! 1977 | [[Айрис]] || 259 |- ! 1978 | [[Сати]] || 258 |- ! 1979 | [[Айганша]] || 258 |- ! 1980 | [[Кункияш]] || 257 |- ! 1981 | [[Гүлшара]] || 257 |- ! 1982 | [[Гульфайрус]] || 257 |- ! 1983 | [[Бексулу]] || 257 |- ! 1984 | [[Закия]] || 256 |- ! 1985 | [[Заида]] || 256 |- ! 1986 | [[Гульбахар]] || 256 |- ! 1987 | [[Альфира]] || 256 |- ! 1988 | [[Аймара]] || 256 |- ! 1989 | [[Фарангиз]] || 255 |- ! 1990 | [[Орик]] || 255 |- ! 1991 | [[Гүлнур]] || 255 |- ! 1992 | [[Биназир]] || 255 |- ! 1993 | [[Бакытнур]] || 255 |- ! 1994 | [[Бинура]] || 255 |- ! 1995 | [[Бинур]] || 255 |- ! 1996 | [[Улжамал]] || 254 |- ! 1997 | [[Муниса]] || 254 |- ! 1998 | [[Калияш]] || 254 |- ! 1999 | [[Аңсар]] || 254 |- ! 2000 | [[Айнамкоз]] || 254 |- ! 2001 | [[Нурзат]] || 253 |- ! 2002 | [[Қуаныш]] || 252 |- ! 2003 | [[Жаркинай]] || 252 |- ! 2004 | [[Динаш]] || 252 |- ! 2005 | [[Насиха]] || 251 |- ! 2006 | [[Пану]] || 251 |- ! 2007 | [[Лаула]] || 251 |- ! 2008 | [[Гульаим]] || 251 |- ! 2009 | [[Анита]] || 251 |- ! 2010 | [[Сайда]] || 250 |- ! 2011 | [[Розалина]] || 250 |- ! 2012 | [[Моншак]] || 250 |- ! 2013 | [[Жеңіскүл]] || 250 |- ! 2014 | [[Алданыш]] || 250 |- ! 2015 | [[Тұрсын]] || 249 |- ! 2016 | [[Жаксыкул]] || 249 |- ! 2017 | [[Айсымбат]] || 249 |- ! 2018 | [[Акбилек]] || 249 |- ! 2019 | [[Айрин]] || 249 |- ! 2020 | [[Нәзигүл]] || 248 |- ! 2021 | [[Нұрсана]] || 248 |- ! 2022 | [[Кулмира]] || 248 |- ! 2023 | [[Жәмиля]] || 248 |- ! 2024 | [[Бактыкул]] || 248 |- ! 2025 | [[Гаухартас]] || 248 |- ! 2026 | [[Нұрсара]] || 247 |- ! 2027 | [[Қарылғаш]] || 247 |- ! 2028 | [[Еркегуль]] || 247 |- ! 2029 | [[Айшагул]] || 247 |- ! 2030 | [[Ажаргуль]] || 247 |- ! 2031 | [[Фаина]] || 246 |- ! 2032 | [[Нұржауған]] || 246 |- ! 2033 | [[Нейла]] || 246 |- ! 2034 | [[Қамажай]] || 246 |- ! 2035 | [[Заря]] || 246 |- ! 2036 | [[Жаксыкуль]] || 246 |- ! 2037 | [[Аягуз]] || 246 |- ! 2038 | [[Кумисжан]] || 245 |- ! 2039 | [[Кунжамал]] || 245 |- ! 2040 | [[Зураш]] || 245 |- ! 2041 | [[Алуаш]] || 245 |- ! 2042 | [[Айтгүл]] || 245 |- ! 2043 | [[Курманкул]] || 244 |- ! 2044 | [[Майкен]] || 244 |- ! 2045 | [[Болсынай]] || 244 |- ! 2046 | [[Гулара]] || 244 |- ! 2047 | [[Балкенже]] || 244 |- ! 2048 | [[Айдидар]] || 244 |- ! 2049 | [[Улганым]] || 243 |- ! 2050 | [[Фатиха]] || 243 |- ! 2051 | [[Аялы]] || 243 |- ! 2052 | [[Альвина]] || 243 |- ! 2053 | [[Райхана]] || 242 |- ! 2054 | [[Адиша]] || 242 |- ! 2055 | [[Айсамал]] || 242 |- ! 2056 | [[Раушангул]] || 241 |- ! 2057 | [[Рәзия]] || 241 |- ! 2058 | [[Нигина]] || 241 |- ! 2059 | [[Назифа]] || 241 |- ! 2060 | [[Майрагуль]] || 241 |- ! 2061 | [[Кундузай]] || 241 |- ! 2062 | [[Жанай]] || 241 |- ! 2063 | [[Гульжана]] || 241 |- ! 2064 | [[Айжанар]] || 241 |- ! 2065 | [[Гулшад]] || 240 |- ! 2066 | [[Гулсинай]] || 240 |- ! 2067 | [[Гафура]] || 240 |- ! 2068 | [[Батиха]] || 240 |- ! 2069 | [[Шахида]] || 239 |- ! 2070 | [[Элвира]] || 239 |- ! 2071 | [[Рузанна]] || 239 |- ! 2072 | [[Нургиза]] || 239 |- ! 2073 | [[Кулдана]] || 239 |- ! 2074 | [[Кайныш]] || 239 |- ! 2075 | [[Капия]] || 239 |- ! 2076 | [[Әмира]] || 239 |- ! 2077 | [[Айпара]] || 239 |- ! 2078 | [[Аигуль]] || 239 |- ! 2079 | [[Пернегул]] || 238 |- ! 2080 | [[Несипхан]] || 238 |- ! 2081 | [[Кулиза]] || 238 |- ! 2082 | [[Жаксылык]] || 238 |- ! 2083 | [[Беназир]] || 238 |- ! 2084 | [[Бейсекуль]] || 238 |- ! 2085 | [[Алфия]] || 238 |- ! 2086 | [[Самия]] || 237 |- ! 2087 | [[Мәрмәр]] || 237 |- ! 2088 | [[Кания]] || 237 |- ! 2089 | [[Есения]] || 237 |- ! 2090 | [[Далила]] || 237 |- ! 2091 | [[Гулім]] || 237 |- ! 2092 | [[Умсын]] || 236 |- ! 2093 | [[Сәулет]] || 236 |- ! 2094 | [[Мия]] || 236 |- ! 2095 | [[Кулшара]] || 236 |- ! 2096 | [[Зейнегул]] || 236 |- ! 2097 | [[Гулсезім]] || 236 |- ! 2098 | [[Гулбахрам]] || 236 |- ! 2099 | [[Айымкуль]] || 236 |- ! 2100 | [[Канслу]] || 235 |- ! 2101 | [[Бибигайша]] || 235 |- ! 2102 | [[Алиман]] || 235 |- ! 2103 | [[Айсел]] || 235 |- ! 2104 | [[Калдыгыз]] || 234 |- ! 2105 | [[Іңкәрім]] || 234 |- ! 2106 | [[Зулкия]] || 234 |- ! 2107 | [[Багит]] || 234 |- ! 2108 | [[Турсынгуль]] || 233 |- ! 2109 | [[Пернекүл]] || 233 |- ! 2110 | [[Кульбан]] || 233 |- ! 2111 | [[Гульниса]] || 233 |- ! 2112 | [[Бахтылы]] || 233 |- ! 2113 | [[Ботагуз]] || 233 |- ! 2114 | [[Гулдерай]] || 232 |- ! 2115 | [[Ауес]] || 232 |- ! 2116 | [[Бахитжамал]] || 232 |- ! 2117 | [[Ұлар]] || 231 |- ! 2118 | [[Мейркуль]] || 231 |- ! 2119 | [[Әйкерім]] || 231 |- ! 2120 | [[Жанылкан]] || 231 |- ! 2121 | [[Марианна]] || 230 |- ! 2122 | [[Құлпынай]] || 230 |- ! 2123 | [[Қалия]] || 230 |- ! 2124 | [[Гульзинат]] || 230 |- ! 2125 | [[Бақжан]] || 230 |- ! 2126 | [[Армангүл]] || 230 |- ! 2127 | [[Гулноза]] || 229 |- ! 2128 | [[Үмітай]] || 228 |- ! 2129 | [[Инеш]] || 228 |- ! 2130 | [[Динагуль]] || 228 |- ! 2131 | [[Гульзахира]] || 228 |- ! 2132 | [[Бірханым]] || 228 |- ! 2133 | [[Ажархан]] || 228 |- ! 2134 | [[Сакипжамал]] || 227 |- ! 2135 | [[Сағира]] || 227 |- ! 2136 | [[Мансура]] || 227 |- ! 2137 | [[Койсын]] || 227 |- ! 2138 | [[Алинура]] || 227 |- ! 2139 | [[Акалтын]] || 227 |- ! 2140 | [[Аиза]] || 227 |- ! 2141 | [[Шынаркуль]] || 226 |- ! 2142 | [[Сапия]] || 226 |- ! 2143 | [[Зинегуль]] || 226 |- ! 2144 | [[Жанеркем]] || 226 |- ! 2145 | [[Сайлау]] || 225 |- ! 2146 | [[Назим]] || 225 |- ! 2147 | [[Каншайм]] || 225 |- ! 2148 | [[Данэля]] || 225 |- ! 2149 | [[Гульсун]] || 225 |- ! 2150 | [[Еркин]] || 225 |- ! 2151 | [[Ғайша]] || 225 |- ! 2152 | [[Балдай]] || 225 |- ! 2153 | [[Балхаш]] || 225 |- ! 2154 | [[Гулбала]] || 225 |- ! 2155 | [[Гулзамира]] || 225 |- ! 2156 | [[Армангул]] || 225 |- ! 2157 | [[Аманбике]] || 225 |- ! 2158 | [[Шырынкуль]] || 224 |- ! 2159 | [[Мубина]] || 224 |- ! 2160 | [[Майрагул]] || 224 |- ! 2161 | [[Кульсум]] || 224 |- ! 2162 | [[Дамелы]] || 224 |- ! 2163 | [[Гулжиян]] || 224 |- ! 2164 | [[Үмітжан]] || 223 |- ! 2165 | [[Сериккайша]] || 223 |- ! 2166 | [[Нейля]] || 223 |- ! 2167 | [[Гульгайша]] || 223 |- ! 2168 | [[Гузаль]] || 223 |- ! 2169 | [[Нурсила]] || 222 |- ! 2170 | [[Оразбике]] || 222 |- ! 2171 | [[Зағипа]] || 222 |- ! 2172 | [[Нурлан]] || 221 |- ! 2173 | [[Майда]] || 221 |- ! 2174 | [[Мариямкуль]] || 221 |- ! 2175 | [[Мейркул]] || 220 |- ! 2176 | [[Майсара]] || 220 |- ! 2177 | [[Лазиза]] || 220 |- ! 2178 | [[Бахтигуль]] || 220 |- ! 2179 | [[Рауия]] || 219 |- ! 2180 | [[Сакыш]] || 219 |- ! 2181 | [[Бадиша]] || 219 |- ! 2182 | [[Гулдарига]] || 219 |- ! 2183 | [[Мидина]] || 218 |- ! 2184 | [[Ляйлим]] || 218 |- ! 2185 | [[Гульназым]] || 218 |- ! 2186 | [[Әлмира]] || 218 |- ! 2187 | [[Бибиажар]] || 218 |- ! 2188 | [[Ырыс]] || 217 |- ! 2189 | [[Панар]] || 217 |- ! 2190 | [[Назымгүл]] || 217 |- ! 2191 | [[Люция]] || 217 |- ! 2192 | [[Илмира]] || 217 |- ! 2193 | [[Нышанкул]] || 216 |- ! 2194 | [[Қаншайым]] || 216 |- ! 2195 | [[Марфуға]] || 216 |- ! 2196 | [[Зинаш]] || 216 |- ! 2197 | [[Бинұр]] || 216 |- ! 2198 | [[Ақлима]] || 216 |- ! 2199 | [[Үкілім]] || 215 |- ! 2200 | [[Нұрдина]] || 215 |- ! 2201 | [[Кумысай]] || 215 |- ! 2202 | [[Капура]] || 215 |- ! 2203 | [[Жансу]] || 215 |- ! 2204 | [[Дилнура]] || 215 |- ! 2205 | [[Бибикул]] || 215 |- ! 2206 | [[Айша-Бибі]] || 215 |- ! 2207 | [[Алияна]] || 215 |- ! 2208 | [[Ранида]] || 214 |- ! 2209 | [[Нурлыхан]] || 214 |- ! 2210 | [[Манара]] || 214 |- ! 2211 | [[Маржангүл]] || 214 |- ! 2212 | [[Зинегул]] || 214 |- ! 2213 | [[Джамал]] || 214 |- ! 2214 | [[Дәриға]] || 214 |- ! 2215 | [[Шамшырак]] || 213 |- ! 2216 | [[Ұлбибі]] || 213 |- ! 2217 | [[Кульпаршин]] || 213 |- ! 2218 | [[Мейіргүл]] || 213 |- ! 2219 | [[Жауһар]] || 213 |- ! 2220 | [[Гульнаш]] || 213 |- ! 2221 | [[Агиба]] || 213 |- ! 2222 | [[Кульжазира]] || 212 |- ! 2223 | [[Кулайна]] || 211 |- ! 2224 | [[Магрифа]] || 211 |- ! 2225 | [[Макира]] || 211 |- ! 2226 | [[Гулнура]] || 211 |- ! 2227 | [[Ұлтуар]] || 210 |- ! 2228 | [[Люба]] || 210 |- ! 2229 | [[Кулбаршин]] || 210 |- ! 2230 | [[Гүлдерай]] || 210 |- ! 2231 | [[Турганкул]] || 209 |- ! 2232 | [[Сандыгуль]] || 209 |- ! 2233 | [[Сажида]] || 209 |- ! 2234 | [[Жанэля]] || 209 |- ! 2235 | [[Кантай]] || 209 |- ! 2236 | [[Әзима]] || 209 |- ! 2237 | [[Тұрсынкүл]] || 208 |- ! 2238 | [[Согдиана]] || 208 |- ! 2239 | [[Таслима]] || 208 |- ! 2240 | [[Калида]] || 208 |- ! 2241 | [[Гүлмайра]] || 208 |- ! 2242 | [[Альдина]] || 208 |- ! 2243 | [[Зилиха]] || 207 |- ! 2244 | [[Эрика]] || 206 |- ! 2245 | [[Нуржамила]] || 206 |- ! 2246 | [[Нұрсулу]] || 206 |- ! 2247 | [[Құттықыз]] || 206 |- ! 2248 | [[Анапия]] || 206 |- ! 2249 | [[Несипжан]] || 205 |- ! 2250 | [[Гульжайнар]] || 205 |- ! 2251 | [[Бакиткуль]] || 205 |- ! 2252 | [[Бибімариям]] || 205 |- ! 2253 | [[Сайёра]] || 204 |- ! 2254 | [[Наташа]] || 204 |- ! 2255 | [[Кульбаршын]] || 204 |- ! 2256 | [[Мафтуна]] || 204 |- ! 2257 | [[Балқия]] || 204 |- ! 2258 | [[Аңсағаным]] || 204 |- ! 2259 | [[Арнагуль]] || 204 |- ! 2260 | [[Қалампыр]] || 203 |- ! 2261 | [[Лескуль]] || 203 |- ! 2262 | [[Каукар]] || 203 |- ! 2263 | [[Жайдары]] || 203 |- ! 2264 | [[Гульдарай]] || 203 |- ! 2265 | [[Ұлназ]] || 202 |- ! 2266 | [[Шахзада]] || 202 |- ! 2267 | [[Турганкуль]] || 202 |- ! 2268 | [[Сағынай]] || 202 |- ! 2269 | [[Мергуль]] || 202 |- ! 2270 | [[Кулзат]] || 202 |- ! 2271 | [[Жаным]] || 202 |- ! 2272 | [[Даная]] || 202 |- ! 2273 | [[Алмахан]] || 202 |- ! 2274 | [[Севиль]] || 201 |- ! 2275 | [[Дүйсенкүл]] || 201 |- ! 2276 | [[Бақытжан]] || 201 |- ! 2277 | [[Асият]] || 201 |- ! 2278 | [[Шахризат]] || 200 |- ! 2279 | [[Ханбибі]] || 200 |- ! 2280 | [[Саулегул]] || 200 |- ! 2281 | [[Клавдия]] || 200 |- ! 2282 | [[Жума]] || 200 |- ! 2283 | [[Аккыз]] || 200 |- ! 2284 | [[Улсерик]] || 199 |- ! 2285 | [[Улман]] || 199 |- ! 2286 | [[Шулпан]] || 199 |- ! 2287 | [[Мара]] || 199 |- ! 2288 | [[Комила]] || 199 |- ! 2289 | [[Гульсина]] || 199 |- ! 2290 | [[Сария]] || 198 |- ! 2291 | [[Мухлиса]] || 198 |- ! 2292 | [[Несибелди]] || 198 |- ! 2293 | [[Нұрлыгүл]] || 198 |- ! 2294 | [[Кульсун]] || 198 |- ! 2295 | [[Кенжекей]] || 198 |- ! 2296 | [[Аккайша]] || 198 |- ! 2297 | [[Альнура]] || 198 |- ! 2298 | [[Чинара]] || 197 |- ! 2299 | [[Тасбике]] || 197 |- ! 2300 | [[Куляйша]] || 197 |- ! 2301 | [[Гульайм]] || 197 |- ! 2302 | [[Бибіажар]] || 197 |- ! 2303 | [[Арайгүл]] || 197 |- ! 2304 | [[Азат]] || 197 |- ! 2305 | [[Азира]] || 197 |- ! 2306 | [[Ақсымбат]] || 197 |- ! 2307 | [[Бахтыкуль]] || 196 |- ! 2308 | [[Алмара]] || 196 |- ! 2309 | [[Арайгуль]] || 196 |- ! 2310 | [[Айкумыс]] || 196 |- ! 2311 | [[Шапагат]] || 195 |- ! 2312 | [[Раушангүл]] || 195 |- ! 2313 | [[Нургүл]] || 195 |- ! 2314 | [[Майнұр]] || 195 |- ! 2315 | [[Лала]] || 195 |- ! 2316 | [[Майса]] || 195 |- ! 2317 | [[Калила]] || 195 |- ! 2318 | [[Каршига]] || 195 |- ! 2319 | [[Афина]] || 195 |- ! 2320 | [[Адилия]] || 195 |- ! 2321 | [[Амани]] || 195 |- ! 2322 | [[Мухсина]] || 194 |- ! 2323 | [[Махфуза]] || 194 |- ! 2324 | [[Зәмзәгүл]] || 194 |- ! 2325 | [[Жаншуақ]] || 194 |- ! 2326 | [[Гульфарида]] || 194 |- ! 2327 | [[Бибизада]] || 194 |- ! 2328 | [[Ұлтай]] || 193 |- ! 2329 | [[Сәндігүл]] || 193 |- ! 2330 | [[Толеухан]] || 193 |- ! 2331 | [[Рузия]] || 193 |- ! 2332 | [[Сағадат]] || 193 |- ! 2333 | [[Кулзина]] || 193 |- ! 2334 | [[Жанипа]] || 193 |- ! 2335 | [[Гүлдариға]] || 193 |- ! 2336 | [[Аширкул]] || 193 |- ! 2337 | [[Балзада]] || 193 |- ! 2338 | [[Айнажан]] || 193 |- ! 2339 | [[Аигул]] || 193 |- ! 2340 | [[Райкүл]] || 192 |- ! 2341 | [[Нагимаш]] || 192 |- ! 2342 | [[Мендигуль]] || 192 |- ! 2343 | [[Нурсара]] || 192 |- ! 2344 | [[Қатира]] || 192 |- ! 2345 | [[Кулимжан]] || 192 |- ! 2346 | [[Кайни]] || 192 |- ! 2347 | [[Әлина]] || 192 |- ! 2348 | [[Дәния]] || 192 |- ! 2349 | [[Барно]] || 192 |- ! 2350 | [[Айымторы]] || 192 |- ! 2351 | [[Райхангуль]] || 191 |- ! 2352 | [[Кульзат]] || 191 |- ! 2353 | [[Дурдона]] || 191 |- ! 2354 | [[Ельдана]] || 191 |- ! 2355 | [[Гульзана]] || 191 |- ! 2356 | [[Аймангуль]] || 191 |- ! 2357 | [[Николь]] || 190 |- ! 2358 | [[Мөлдир]] || 190 |- ! 2359 | [[Несипбала]] || 190 |- ! 2360 | [[Кульжамила]] || 190 |- ! 2361 | [[Казира]] || 190 |- ! 2362 | [[Боранкуль]] || 190 |- ! 2363 | [[Алика]] || 190 |- ! 2364 | [[Алтынсара]] || 190 |- ! 2365 | [[Чарос]] || 189 |- ! 2366 | [[Ырысалды]] || 189 |- ! 2367 | [[Улболган]] || 189 |- ! 2368 | [[Феризат]] || 189 |- ! 2369 | [[Халифа]] || 189 |- ! 2370 | [[Санимай]] || 189 |- ! 2371 | [[Молдір]] || 189 |- ! 2372 | [[Мерейлі]] || 189 |- ! 2373 | [[Загила]] || 189 |- ! 2374 | [[Канзия]] || 189 |- ! 2375 | [[Балмекен]] || 189 |- ! 2376 | [[Бактыкуль]] || 189 |- ! 2377 | [[Пердегул]] || 188 |- ! 2378 | [[Мелек]] || 188 |- ! 2379 | [[Нурсипат]] || 188 |- ! 2380 | [[Кенжебике]] || 188 |- ! 2381 | [[Бибиайша]] || 188 |- ! 2382 | [[Болганай]] || 188 |- ! 2383 | [[Мульдир]] || 187 |- ! 2384 | [[Мендигул]] || 187 |- ! 2385 | [[Курбангул]] || 187 |- ! 2386 | [[Куляра]] || 187 |- ! 2387 | [[Жумахан]] || 187 |- ! 2388 | [[Дамен]] || 187 |- ! 2389 | [[Гульзифа]] || 187 |- ! 2390 | [[Балгерім]] || 187 |- ! 2391 | [[Алипа]] || 187 |- ! 2392 | [[Уазипа]] || 186 |- ! 2393 | [[Снежанна]] || 186 |- ! 2394 | [[Саодат]] || 186 |- ! 2395 | [[Кунсауле]] || 186 |- ! 2396 | [[Кульзайра]] || 186 |- ! 2397 | [[Канымкуль]] || 186 |- ! 2398 | [[Козайым]] || 186 |- ! 2399 | [[Заира]] || 186 |- ! 2400 | [[Бакитжамал]] || 186 |- ! 2401 | [[Бакитжан]] || 186 |- ! 2402 | [[Аспет]] || 186 |- ! 2403 | [[Бибатпа]] || 186 |- ! 2404 | [[Айлы]] || 186 |- ! 2405 | [[Шария]] || 185 |- ! 2406 | [[Равшан]] || 185 |- ! 2407 | [[Рина]] || 185 |- ! 2408 | [[Нурилла]] || 185 |- ! 2409 | [[Кенескуль]] || 185 |- ! 2410 | [[Аилин]] || 185 |- ! 2411 | [[Акыл]] || 185 |- ! 2412 | [[Хаджар]] || 184 |- ! 2413 | [[Слу]] || 184 |- ! 2414 | [[Майрам]] || 184 |- ! 2415 | [[Гүлниса]] || 184 |- ! 2416 | [[Гульзара]] || 184 |- ! 2417 | [[Боранкул]] || 184 |- ! 2418 | [[Гулиза]] || 184 |- ! 2419 | [[Бактигул]] || 184 |- ! 2420 | [[Адила]] || 184 |- ! 2421 | [[Асет]] || 184 |- ! 2422 | [[Шынаркул]] || 183 |- ! 2423 | [[Шаризат]] || 183 |- ! 2424 | [[Саржан]] || 183 |- ! 2425 | [[Назыгуль]] || 183 |- ! 2426 | [[Кыздыгой]] || 183 |- ! 2427 | [[Гүлмерей]] || 183 |- ! 2428 | [[Гульнора]] || 183 |- ! 2429 | [[Бегзат]] || 183 |- ! 2430 | [[Айымкүл]] || 183 |- ! 2431 | [[Адинай]] || 183 |- ! 2432 | [[Ақзия]] || 183 |- ! 2433 | [[Ырысгүл]] || 182 |- ! 2434 | [[Ойгул]] || 182 |- ! 2435 | [[Копей]] || 182 |- ! 2436 | [[Гулшахар]] || 182 |- ! 2437 | [[Алматай]] || 182 |- ! 2438 | [[Шуғыла]] || 181 |- ! 2439 | [[Фаруза]] || 181 |- ! 2440 | [[Сұлужан]] || 181 |- ! 2441 | [[Сайрангуль]] || 181 |- ! 2442 | [[Минаш]] || 181 |- ! 2443 | [[Калбуби]] || 181 |- ! 2444 | [[Жасия]] || 181 |- ! 2445 | [[Гульдарига]] || 181 |- ! 2446 | [[Гулдар]] || 181 |- ! 2447 | [[Айманкуль]] || 181 |- ! 2448 | [[Алевтина]] || 181 |- ! 2449 | [[Айсая]] || 181 |- ! 2450 | [[Акбупе]] || 181 |- ! 2451 | [[Ұлмира]] || 180 |- ! 2452 | [[Улбусин]] || 180 |- ! 2453 | [[Сакен]] || 180 |- ! 2454 | [[Кунсая]] || 180 |- ! 2455 | [[Махбал]] || 180 |- ! 2456 | [[Исмира]] || 180 |- ! 2457 | [[Гульбайра]] || 180 |- ! 2458 | [[Гулпаршын]] || 180 |- ! 2459 | [[Балғаным]] || 180 |- ! 2460 | [[Акманар]] || 180 |- ! 2461 | [[Тәсним]] || 179 |- ! 2462 | [[Саулегуль]] || 179 |- ! 2463 | [[Нуржамол]] || 179 |- ! 2464 | [[Күлжан]] || 179 |- ! 2465 | [[Марпуга]] || 179 |- ! 2466 | [[Мапруза]] || 179 |- ! 2467 | [[Гульбара]] || 179 |- ! 2468 | [[Балмира]] || 179 |- ! 2469 | [[Айсулув]] || 179 |- ! 2470 | [[Набия]] || 178 |- ! 2471 | [[Орындык]] || 178 |- ! 2472 | [[Канзира]] || 178 |- ! 2473 | [[Зиёда]] || 178 |- ! 2474 | [[Бибіайша]] || 178 |- ! 2475 | [[Алтинай]] || 178 |- ! 2476 | [[Аймхан]] || 178 |- ! 2477 | [[Эсманур]] || 177 |- ! 2478 | [[Фирдаус]] || 177 |- ! 2479 | [[Слухан]] || 177 |- ! 2480 | [[Орын]] || 177 |- ! 2481 | [[Майрамгул]] || 177 |- ! 2482 | [[Гүлзинат]] || 177 |- ! 2483 | [[Гюзель]] || 177 |- ! 2484 | [[Бахитгуль]] || 177 |- ! 2485 | [[Айкун]] || 177 |- ! 2486 | [[Ақманат]] || 177 |- ! 2487 | [[Айшакуль]] || 177 |- ! 2488 | [[Айбөпе]] || 177 |- ! 2489 | [[Эсманұр]] || 176 |- ! 2490 | [[Шахаризада]] || 176 |- ! 2491 | [[Рапия]] || 176 |- ! 2492 | [[Таттигуль]] || 176 |- ! 2493 | [[Сайлаухан]] || 176 |- ! 2494 | [[Рамила]] || 176 |- ! 2495 | [[Нурша]] || 176 |- ! 2496 | [[Медине]] || 176 |- ! 2497 | [[Лязиза]] || 176 |- ! 2498 | [[Жайдарман]] || 176 |- ! 2499 | [[Алема]] || 176 |- ! 2500 | [[Ақжайна]] || 176 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Тамерис]] || 175 |- ! 2502 | [[Рамзия]] || 175 |- ! 2503 | [[Диля]] || 175 |- ! 2504 | [[Гульмария]] || 175 |- ! 2505 | [[Агиля]] || 175 |- ! 2506 | [[Эльнора]] || 174 |- ! 2507 | [[Рухшона]] || 174 |- ! 2508 | [[Рабиа]] || 174 |- ! 2509 | [[Меңсұлу]] || 174 |- ! 2510 | [[Нұр]] || 174 |- ! 2511 | [[Нуртай]] || 174 |- ! 2512 | [[Нұрикамал]] || 174 |- ! 2513 | [[Ләзат]] || 174 |- ! 2514 | [[Мариямкул]] || 174 |- ! 2515 | [[Акзада]] || 174 |- ! 2516 | [[Эльвина]] || 173 |- ! 2517 | [[Райкан]] || 173 |- ! 2518 | [[Тамилла]] || 173 |- ! 2519 | [[Илона]] || 173 |- ! 2520 | [[Асылгүл]] || 173 |- ! 2521 | [[Аля]] || 173 |- ! 2522 | [[Ағжан]] || 173 |- ! 2523 | [[Туганай]] || 172 |- ! 2524 | [[Райля]] || 172 |- ! 2525 | [[Сауия]] || 172 |- ! 2526 | [[Нодира]] || 172 |- ! 2527 | [[Мелисса]] || 172 |- ! 2528 | [[Кенжекыз]] || 172 |- ! 2529 | [[Зейнекул]] || 172 |- ! 2530 | [[Зулхия]] || 172 |- ! 2531 | [[Дилафруз]] || 172 |- ! 2532 | [[Гүлстан]] || 172 |- ! 2533 | [[Дилда]] || 172 |- ! 2534 | [[Гульдаурен]] || 172 |- ! 2535 | [[Галияш]] || 172 |- ! 2536 | [[Аман]] || 172 |- ! 2537 | [[Агилаш]] || 172 |- ! 2538 | [[Хамила]] || 171 |- ! 2539 | [[Сүйрік]] || 171 |- ! 2540 | [[Тана]] || 171 |- ! 2541 | [[Зинура]] || 171 |- ! 2542 | [[Гулбахира]] || 171 |- ! 2543 | [[Айяжан]] || 171 |- ! 2544 | [[Ағила]] || 171 |- ! 2545 | [[Тлеужан]] || 170 |- ! 2546 | [[Лейсан]] || 170 |- ! 2547 | [[Доминика]] || 170 |- ! 2548 | [[Ахлима]] || 170 |- ! 2549 | [[Аршын]] || 170 |- ! 2550 | [[Акжолтай]] || 170 |- ! 2551 | [[Аймкул]] || 170 |- ! 2552 | [[Фаиза]] || 169 |- ! 2553 | [[Рианна]] || 169 |- ! 2554 | [[Нүрия]] || 169 |- ! 2555 | [[Қалдыкүл]] || 169 |- ! 2556 | [[Медея]] || 169 |- ! 2557 | [[Каныша]] || 169 |- ! 2558 | [[Жайдар]] || 169 |- ! 2559 | [[Жанарай]] || 169 |- ! 2560 | [[Бибіхан]] || 169 |- ! 2561 | [[Галиябану]] || 169 |- ! 2562 | [[Аруза]] || 169 |- ! 2563 | [[Уразгуль]] || 168 |- ! 2564 | [[Рукия]] || 168 |- ! 2565 | [[Нұржан]] || 168 |- ! 2566 | [[Мендыгуль]] || 168 |- ! 2567 | [[Мүслима]] || 168 |- ! 2568 | [[Зайнап]] || 168 |- ! 2569 | [[Кибат]] || 168 |- ! 2570 | [[Калыш]] || 168 |- ! 2571 | [[Каншай]] || 168 |- ! 2572 | [[Бигуль]] || 168 |- ! 2573 | [[Адас]] || 168 |- ! 2574 | [[Акманат]] || 168 |- ! 2575 | [[Алтнай]] || 168 |- ! 2576 | [[Анаркүл]] || 168 |- ! 2577 | [[Аижан]] || 168 |- ! 2578 | [[Умсындык]] || 167 |- ! 2579 | [[Назигүл]] || 167 |- ! 2580 | [[Мирамгүл]] || 167 |- ! 2581 | [[Нұрилла]] || 167 |- ! 2582 | [[Луина]] || 167 |- ! 2583 | [[Каусәр]] || 167 |- ! 2584 | [[Каинжамал]] || 167 |- ! 2585 | [[Карамат]] || 167 |- ! 2586 | [[Гульайым]] || 167 |- ! 2587 | [[Бакытхан]] || 167 |- ! 2588 | [[Ақсана]] || 167 |- ! 2589 | [[Алемгуль]] || 167 |- ! 2590 | [[Алинур]] || 167 |- ! 2591 | [[Нигара]] || 166 |- ! 2592 | [[Кульзина]] || 166 |- ! 2593 | [[Илия]] || 166 |- ! 2594 | [[Джумакуль]] || 166 |- ! 2595 | [[Атыркуль]] || 166 |- ! 2596 | [[Ай-Ару]] || 166 |- ! 2597 | [[Санимкул]] || 165 |- ! 2598 | [[Гульбадан]] || 165 |- ! 2599 | [[Гулнафис]] || 165 |- ! 2600 | [[Дениза]] || 165 |- ! 2601 | [[Гульжайнат]] || 165 |- ! 2602 | [[Гулгайша]] || 165 |- ! 2603 | [[Ақсамал]] || 165 |- ! 2604 | [[Аманай]] || 165 |- ! 2605 | [[Шакар]] || 164 |- ! 2606 | [[Саяра]] || 164 |- ! 2607 | [[Соня]] || 164 |- ! 2608 | [[Нурсулув]] || 164 |- ! 2609 | [[Кайникамал]] || 164 |- ! 2610 | [[Дилдора]] || 164 |- ! 2611 | [[Гульнази]] || 164 |- ! 2612 | [[Гүлфариза]] || 164 |- ! 2613 | [[Базаргүл]] || 164 |- ! 2614 | [[Бейнегуль]] || 164 |- ! 2615 | [[Бөрте]] || 164 |- ! 2616 | [[Акканым]] || 164 |- ! 2617 | [[Айса]] || 164 |- ! 2618 | [[Улжалғас]] || 163 |- ! 2619 | [[Халила]] || 163 |- ! 2620 | [[Тлеугайша]] || 163 |- ! 2621 | [[Сарагул]] || 163 |- ! 2622 | [[Сальсабиль]] || 163 |- ! 2623 | [[Серикгул]] || 163 |- ! 2624 | [[Мухабат]] || 163 |- ! 2625 | [[Кумысжан]] || 163 |- ! 2626 | [[Зира]] || 163 |- ! 2627 | [[Зағира]] || 163 |- ! 2628 | [[Гулфарида]] || 163 |- ! 2629 | [[Аяш]] || 163 |- ! 2630 | [[Аслы]] || 163 |- ! 2631 | [[Балқадиша]] || 163 |- ! 2632 | [[Араилым]] || 163 |- ! 2633 | [[Айгүлім]] || 163 |- ! 2634 | [[Турганай]] || 162 |- ! 2635 | [[Санимкуль]] || 162 |- ! 2636 | [[Саёра]] || 162 |- ! 2637 | [[Нәзігүл]] || 162 |- ! 2638 | [[Нұрилә]] || 162 |- ! 2639 | [[Магия]] || 162 |- ! 2640 | [[Мадениет]] || 162 |- ! 2641 | [[Кайнижамал]] || 162 |- ! 2642 | [[Жаннель]] || 162 |- ! 2643 | [[Бахытгүл]] || 162 |- ! 2644 | [[Гулзода]] || 162 |- ! 2645 | [[Бубайша]] || 162 |- ! 2646 | [[Бахыткүл]] || 162 |- ! 2647 | [[Айгулим]] || 162 |- ! 2648 | [[Айшахан]] || 162 |- ! 2649 | [[Ұлжарқын]] || 161 |- ! 2650 | [[Шахизат]] || 161 |- ! 2651 | [[Тилла]] || 161 |- ! 2652 | [[Селин]] || 161 |- ! 2653 | [[Назиля]] || 161 |- ! 2654 | [[Кунжан]] || 161 |- ! 2655 | [[Зарима]] || 161 |- ! 2656 | [[Ирода]] || 161 |- ! 2657 | [[Ажаргул]] || 161 |- ! 2658 | [[Сарсекуль]] || 160 |- ! 2659 | [[Лағыл]] || 160 |- ! 2660 | [[Кулсим]] || 160 |- ! 2661 | [[Кульжамиля]] || 160 |- ! 2662 | [[Когаршин]] || 160 |- ! 2663 | [[Замза]] || 160 |- ! 2664 | [[Гульжамиля]] || 160 |- ! 2665 | [[Бейсенкүл]] || 160 |- ! 2666 | [[Винера]] || 160 |- ! 2667 | [[Батба]] || 160 |- ! 2668 | [[Айтбике]] || 160 |- ! 2669 | [[Орынбике]] || 159 |- ! 2670 | [[Мараш]] || 159 |- ! 2671 | [[Кама]] || 159 |- ! 2672 | [[Жалгас]] || 159 |- ! 2673 | [[Ділнұр]] || 159 |- ! 2674 | [[Аксырга]] || 159 |- ! 2675 | [[Шырынкүл]] || 158 |- ! 2676 | [[Таттигул]] || 158 |- ! 2677 | [[Кульмария]] || 158 |- ! 2678 | [[Инесса]] || 158 |- ! 2679 | [[Зайраш]] || 158 |- ! 2680 | [[Елнұр]] || 158 |- ! 2681 | [[Бакжамал]] || 158 |- ! 2682 | [[Гания]] || 158 |- ! 2683 | [[Асемгүл]] || 158 |- ! 2684 | [[Алияш]] || 158 |- ! 2685 | [[Айгерм]] || 158 |- ! 2686 | [[Айнел]] || 158 |- ! 2687 | [[Хатима]] || 157 |- ! 2688 | [[Роксана]] || 157 |- ! 2689 | [[Ситора]] || 157 |- ! 2690 | [[Талшин]] || 157 |- ! 2691 | [[Мәруа]] || 157 |- ! 2692 | [[Марита]] || 157 |- ! 2693 | [[Кулбану]] || 157 |- ! 2694 | [[Кулдар]] || 157 |- ! 2695 | [[Канша]] || 157 |- ! 2696 | [[Збира]] || 157 |- ! 2697 | [[Джанар]] || 157 |- ! 2698 | [[Гулай]] || 157 |- ! 2699 | [[Балслу]] || 157 |- ! 2700 | [[Гакку]] || 157 |- ! 2701 | [[Ақбибі]] || 157 |- ! 2702 | [[Агия]] || 157 |- ! 2703 | [[Сағида]] || 156 |- ! 2704 | [[Сафият]] || 156 |- ! 2705 | [[Наздана]] || 156 |- ! 2706 | [[Кулбаршын]] || 156 |- ! 2707 | [[Майдаш]] || 156 |- ! 2708 | [[Жанакул]] || 156 |- ! 2709 | [[Бакыткан]] || 156 |- ! 2710 | [[Балдырған]] || 156 |- ! 2711 | [[Анифа]] || 156 |- ! 2712 | [[Альфинур]] || 156 |- ! 2713 | [[Акжайык]] || 156 |- ! 2714 | [[Тулеу]] || 155 |- ! 2715 | [[Сагдиана]] || 155 |- ! 2716 | [[Сагима]] || 155 |- ! 2717 | [[Нурбахыт]] || 155 |- ! 2718 | [[Кулпынай]] || 155 |- ! 2719 | [[Қалдықыз]] || 155 |- ! 2720 | [[Дианна]] || 155 |- ! 2721 | [[Гульзайра]] || 155 |- ! 2722 | [[Еркеназым]] || 155 |- ! 2723 | [[Жанылтай]] || 155 |- ! 2724 | [[Гулизат]] || 155 |- ! 2725 | [[Бубихан]] || 155 |- ! 2726 | [[Бахитжан]] || 155 |- ! 2727 | [[Батиш]] || 155 |- ! 2728 | [[Атиргул]] || 155 |- ! 2729 | [[Ануза]] || 155 |- ! 2730 | [[Тынышкуль]] || 154 |- ! 2731 | [[Онай]] || 154 |- ! 2732 | [[Пернегуль]] || 154 |- ! 2733 | [[Нұрым]] || 154 |- ! 2734 | [[Кунимай]] || 154 |- ! 2735 | [[Маржанкүл]] || 154 |- ! 2736 | [[Гульбагира]] || 154 |- ! 2737 | [[Гульбар]] || 154 |- ! 2738 | [[Гүлзипа]] || 154 |- ! 2739 | [[Гульфариза]] || 154 |- ! 2740 | [[Бахар]] || 154 |- ! 2741 | [[Аягул]] || 154 |- ! 2742 | [[Альфина]] || 154 |- ! 2743 | [[Шарафат]] || 153 |- ! 2744 | [[Даригул]] || 153 |- ! 2745 | [[Гуляш]] || 153 |- ! 2746 | [[Жанасыл]] || 153 |- ! 2747 | [[Бибиш]] || 153 |- ! 2748 | [[Гуланда]] || 153 |- ! 2749 | [[Бибит]] || 153 |- ! 2750 | [[Акторгын]] || 153 |- ! 2751 | [[Ширинкуль]] || 152 |- ! 2752 | [[Рыстай]] || 152 |- ! 2753 | [[Меруэрт]] || 152 |- ! 2754 | [[Кульсин]] || 152 |- ! 2755 | [[Кульнара]] || 152 |- ! 2756 | [[Канымкул]] || 152 |- ! 2757 | [[Гулфара]] || 152 |- ! 2758 | [[Джанат]] || 152 |- ! 2759 | [[Гулзар]] || 152 |- ! 2760 | [[Акдана]] || 152 |- ! 2761 | [[Уразкуль]] || 151 |- ! 2762 | [[Сейсекуль]] || 151 |- ! 2763 | [[Сандина]] || 151 |- ! 2764 | [[Сұлухан]] || 151 |- ! 2765 | [[Райхона]] || 151 |- ! 2766 | [[Нұржанар]] || 151 |- ! 2767 | [[Нурлыкыз]] || 151 |- ! 2768 | [[Нышанкуль]] || 151 |- ! 2769 | [[Кулжанат]] || 151 |- ! 2770 | [[Күнімай]] || 151 |- ! 2771 | [[Кыздаркуль]] || 151 |- ! 2772 | [[Замзам]] || 151 |- ! 2773 | [[Жаңылхан]] || 151 |- ! 2774 | [[Гульдар]] || 151 |- ! 2775 | [[Аслима]] || 151 |- ! 2776 | [[Алем]] || 151 |- ! 2777 | [[Фазила]] || 150 |- ! 2778 | [[Серікгүл]] || 150 |- ! 2779 | [[Райза]] || 150 |- ! 2780 | [[Тиштык]] || 150 |- ! 2781 | [[Наргис]] || 150 |- ! 2782 | [[Назымкуль]] || 150 |- ! 2783 | [[Қалжан]] || 150 |- ! 2784 | [[Кадыша]] || 150 |- ! 2785 | [[Гүлжаз]] || 150 |- ! 2786 | [[Балгайша]] || 150 |- ! 2787 | [[Бакиткул]] || 150 |- ! 2788 | [[Аманжол]] || 150 |- ! 2789 | [[Шаркуль]] || 149 |- ! 2790 | [[Кульзейнеп]] || 149 |- ! 2791 | [[Гүлбахар]] || 149 |- ! 2792 | [[Батимаш]] || 149 |- ! 2793 | [[Урик]] || 148 |- ! 2794 | [[Ұлзада]] || 148 |- ! 2795 | [[Улзира]] || 148 |- ! 2796 | [[Ракия]] || 148 |- ! 2797 | [[Саулетай]] || 148 |- ! 2798 | [[Пакиза]] || 148 |- ! 2799 | [[Мехрибан]] || 148 |- ! 2800 | [[Кулбала]] || 148 |- ! 2801 | [[Мадия]] || 148 |- ! 2802 | [[Кыздаркул]] || 148 |- ! 2803 | [[Журсин]] || 148 |- ! 2804 | [[Зәбира]] || 148 |- ! 2805 | [[Жанакуль]] || 148 |- ! 2806 | [[Бакитгуль]] || 148 |- ! 2807 | [[Асылгул]] || 148 |- ! 2808 | [[Гулжахон]] || 148 |- ! 2809 | [[Багитжамал]] || 148 |- ! 2810 | [[Асал]] || 148 |- ! 2811 | [[Саулекуль]] || 147 |- ! 2812 | [[Ранай]] || 147 |- ! 2813 | [[Нуризат]] || 147 |- ! 2814 | [[Нуржанар]] || 147 |- ! 2815 | [[Науша]] || 147 |- ! 2816 | [[Күлаш]] || 147 |- ! 2817 | [[Жәннәт]] || 147 |- ! 2818 | [[Гульзамира]] || 147 |- ! 2819 | [[Гуляйм]] || 147 |- ! 2820 | [[Ғажайып]] || 147 |- ! 2821 | [[Гулзагира]] || 147 |- ! 2822 | [[Айкул]] || 147 |- ! 2823 | [[Турсункул]] || 146 |- ! 2824 | [[Рыста]] || 146 |- ! 2825 | [[Тажикуль]] || 146 |- ! 2826 | [[Сарра]] || 146 |- ! 2827 | [[Сарсенгул]] || 146 |- ! 2828 | [[Назыгүл]] || 146 |- ! 2829 | [[Кулзинат]] || 146 |- ! 2830 | [[Калдан]] || 146 |- ! 2831 | [[Еркетай]] || 146 |- ! 2832 | [[Дильнур]] || 146 |- ! 2833 | [[Жанилсин]] || 146 |- ! 2834 | [[Гулзабира]] || 146 |- ! 2835 | [[Балсая]] || 146 |- ! 2836 | [[Бақтылы]] || 146 |- ! 2837 | [[Ажара]] || 146 |- ! 2838 | [[Турсуной]] || 145 |- ! 2839 | [[Турсунгуль]] || 145 |- ! 2840 | [[Руфия]] || 145 |- ! 2841 | [[Наркес]] || 145 |- ! 2842 | [[Дархан]] || 145 |- ! 2843 | [[Гульбахира]] || 145 |- ! 2844 | [[Бижан]] || 145 |- ! 2845 | [[Аксункар]] || 145 |- ! 2846 | [[Айманкул]] || 145 |- ! 2847 | [[Ақсүйрік]] || 145 |- ! 2848 | [[Шакура]] || 144 |- ! 2849 | [[Сындар]] || 144 |- ! 2850 | [[Саулекул]] || 144 |- ! 2851 | [[Толкин]] || 144 |- ! 2852 | [[Құрманкүл]] || 144 |- ! 2853 | [[Марьяна]] || 144 |- ! 2854 | [[Кәмшәт]] || 144 |- ! 2855 | [[Әтіркүл]] || 144 |- ! 2856 | [[Жанзира]] || 144 |- ! 2857 | [[Гульзагира]] || 144 |- ! 2858 | [[Турсунхан]] || 143 |- ! 2859 | [[Флюра]] || 143 |- ! 2860 | [[Ұлсерік]] || 143 |- ! 2861 | [[Фарзана]] || 143 |- ! 2862 | [[Нұрару]] || 143 |- ! 2863 | [[Гүлдерайым]] || 143 |- ! 2864 | [[Дильбара]] || 143 |- ! 2865 | [[Арианна]] || 143 |- ! 2866 | [[Эсма]] || 142 |- ! 2867 | [[Унзила]] || 142 |- ! 2868 | [[Ульжан]] || 142 |- ! 2869 | [[Раида]] || 142 |- ! 2870 | [[Раухан]] || 142 |- ! 2871 | [[Нагипа]] || 142 |- ! 2872 | [[Мейір]] || 142 |- ! 2873 | [[Гюльнара]] || 142 |- ! 2874 | [[Балкумис]] || 142 |- ! 2875 | [[Аимкуль]] || 142 |- ! 2876 | [[Чинар]] || 141 |- ! 2877 | [[Улбиби]] || 141 |- ! 2878 | [[Мензипа]] || 141 |- ! 2879 | [[Мафруза]] || 141 |- ! 2880 | [[Калиман]] || 141 |- ! 2881 | [[Кенжекүл]] || 141 |- ! 2882 | [[Гульшира]] || 141 |- ! 2883 | [[Даригуль]] || 141 |- ! 2884 | [[Балкерім]] || 141 |- ! 2885 | [[Баянгуль]] || 141 |- ! 2886 | [[Бисенкуль]] || 141 |- ! 2887 | [[Адэлия]] || 141 |- ! 2888 | [[Ұлсана]] || 140 |- ! 2889 | [[Уміт]] || 140 |- ! 2890 | [[Кумус]] || 140 |- ! 2891 | [[Зиада]] || 140 |- ! 2892 | [[Дакен]] || 140 |- ! 2893 | [[Әлбина]] || 140 |- ! 2894 | [[Жансел]] || 140 |- ! 2895 | [[Айханша]] || 140 |- ! 2896 | [[Тұмарым]] || 139 |- ! 2897 | [[Ширинкул]] || 139 |- ! 2898 | [[Сакан]] || 139 |- ! 2899 | [[Елнура]] || 139 |- ! 2900 | [[Гульшахар]] || 139 |- ! 2901 | [[Гульшарат]] || 139 |- ! 2902 | [[Баршагүл]] || 139 |- ! 2903 | [[Алайя]] || 139 |- ! 2904 | [[Айсулыу]] || 139 |- ! 2905 | [[Аманбала]] || 139 |- ! 2906 | [[Амиля]] || 139 |- ! 2907 | [[Улзада]] || 138 |- ! 2908 | [[Тажигул]] || 138 |- ! 2909 | [[Сейсенкуль]] || 138 |- ! 2910 | [[Насипа]] || 138 |- ! 2911 | [[Күлән]] || 138 |- ! 2912 | [[Қалбибі]] || 138 |- ! 2913 | [[Күлзира]] || 138 |- ! 2914 | [[Маруса]] || 138 |- ! 2915 | [[Жәннат]] || 138 |- ! 2916 | [[Гүлханым]] || 138 |- ! 2917 | [[Жанаткуль]] || 138 |- ! 2918 | [[Елнара]] || 138 |- ! 2919 | [[Гулбайра]] || 138 |- ! 2920 | [[Виталина]] || 138 |- ! 2921 | [[Алира]] || 138 |- ! 2922 | [[Улсара]] || 137 |- ! 2923 | [[Умытжан]] || 137 |- ! 2924 | [[Рәбия]] || 137 |- ! 2925 | [[Нәзипа]] || 137 |- ! 2926 | [[Майрамгуль]] || 137 |- ! 2927 | [[Марияхан]] || 137 |- ! 2928 | [[Кулятай]] || 137 |- ! 2929 | [[Данеш]] || 137 |- ! 2930 | [[Гуль]] || 137 |- ! 2931 | [[Есенгул]] || 137 |- ! 2932 | [[Гулбиби]] || 137 |- ! 2933 | [[Гулжамол]] || 137 |- ! 2934 | [[Айпарша]] || 137 |- ! 2935 | [[Абиба]] || 137 |- ! 2936 | [[Алинұр]] || 137 |- ! 2937 | [[Улдархан]] || 136 |- ! 2938 | [[Рыскен]] || 136 |- ! 2939 | [[Таснима]] || 136 |- ! 2940 | [[Мейргуль]] || 136 |- ! 2941 | [[Күнайым]] || 136 |- ! 2942 | [[Зинакуль]] || 136 |- ! 2943 | [[Илан]] || 136 |- ! 2944 | [[Гүлбағым]] || 136 |- ! 2945 | [[Елеусиз]] || 136 |- ! 2946 | [[Аят]] || 136 |- ! 2947 | [[Бакытты]] || 136 |- ! 2948 | [[Алеся]] || 136 |- ! 2949 | [[Уржан]] || 135 |- ! 2950 | [[Раянна]] || 135 |- ! 2951 | [[Салимаш]] || 135 |- ! 2952 | [[Нурайша]] || 135 |- ! 2953 | [[Гүлбибі]] || 135 |- ! 2954 | [[Дамила]] || 135 |- ! 2955 | [[Бибигүл]] || 135 |- ! 2956 | [[Бахытхан]] || 135 |- ! 2957 | [[Айдан]] || 135 |- ! 2958 | [[Улдаш]] || 134 |- ! 2959 | [[Салиман]] || 134 |- ! 2960 | [[Назыгул]] || 134 |- ! 2961 | [[Назмина]] || 134 |- ! 2962 | [[Орынбала]] || 134 |- ! 2963 | [[Кулмария]] || 134 |- ! 2964 | [[Конырша]] || 134 |- ! 2965 | [[Зүлфия]] || 134 |- ! 2966 | [[Гульмарал]] || 134 |- ! 2967 | [[Дамель]] || 134 |- ! 2968 | [[Гүлжаһан]] || 134 |- ! 2969 | [[Багжамал]] || 134 |- ! 2970 | [[Бэлла]] || 134 |- ! 2971 | [[Бинара]] || 134 |- ! 2972 | [[Алтынганым]] || 134 |- ! 2973 | [[Анора]] || 134 |- ! 2974 | [[Алтынбике]] || 134 |- ! 2975 | [[Адемау]] || 134 |- ! 2976 | [[Аим]] || 134 |- ! 2977 | [[Айтбиби]] || 134 |- ! 2978 | [[Акжунус]] || 134 |- ! 2979 | [[Адиа]] || 134 |- ! 2980 | [[Ақмөр]] || 134 |- ! 2981 | [[Савле]] || 133 |- ! 2982 | [[Сенім]] || 133 |- ! 2983 | [[Нарима]] || 133 |- ! 2984 | [[Нәзгүл]] || 133 |- ! 2985 | [[Кульмаш]] || 133 |- ! 2986 | [[Куанышкул]] || 133 |- ! 2987 | [[Зиякуль]] || 133 |- ! 2988 | [[Дилдаш]] || 133 |- ! 2989 | [[Жанелья]] || 133 |- ! 2990 | [[Балсұлу]] || 133 |- ! 2991 | [[Агата]] || 133 |- ! 2992 | [[Айдин]] || 133 |- ! 2993 | [[Рауа]] || 132 |- ! 2994 | [[Сайрангул]] || 132 |- ! 2995 | [[Саянұр]] || 132 |- ! 2996 | [[Тарбие]] || 132 |- ! 2997 | [[Нүрилә]] || 132 |- ! 2998 | [[Кульдана]] || 132 |- ! 2999 | [[Кулжакан]] || 132 |- ! 3000 | [[Күлімхан]] || 132 |- ! 3001 | [[Забида]] || 132 |- ! 3002 | [[Гулфия]] || 132 |- ! 3003 | [[Жансезим]] || 132 |- ! 3004 | [[Жанагүл]] || 132 |- ! 3005 | [[Ақұлпа]] || 132 |- ! 3006 | [[Агжан]] || 132 |- ! 3007 | [[Айгерем]] || 132 |- ! 3008 | [[Акмерей]] || 132 |- ! 3009 | [[Шайкуль]] || 131 |- ! 3010 | [[Сараш]] || 131 |- ! 3011 | [[Майжан]] || 131 |- ! 3012 | [[Зейнехан]] || 131 |- ! 3013 | [[Бибіжамал]] || 131 |- ! 3014 | [[Владислава]] || 131 |- ! 3015 | [[Ақнар]] || 131 |- ! 3016 | [[Аксамал]] || 131 |- ! 3017 | [[Тұнық]] || 130 |- ! 3018 | [[Ярослава]] || 130 |- ! 3019 | [[Таира]] || 130 |- ! 3020 | [[Нәркес]] || 130 |- ! 3021 | [[Мирагуль]] || 130 |- ! 3022 | [[Максат]] || 130 |- ! 3023 | [[Лескул]] || 130 |- ! 3024 | [[Кунзипа]] || 130 |- ! 3025 | [[Кенескул]] || 130 |- ! 3026 | [[Жумаслу]] || 130 |- ! 3027 | [[Елина]] || 130 |- ! 3028 | [[Гүлбарам]] || 130 |- ! 3029 | [[Гулфайрус]] || 130 |- ! 3030 | [[Данэль]] || 130 |- ! 3031 | [[Багым]] || 130 |- ! 3032 | [[Бубисара]] || 130 |- ! 3033 | [[Акбиби]] || 130 |- ! 3034 | [[Адэма]] || 130 |- ! 3035 | [[Уасила]] || 129 |- ! 3036 | [[Тынышкул]] || 129 |- ! 3037 | [[Узилдик]] || 129 |- ! 3038 | [[Сақыпжамал]] || 129 |- ! 3039 | [[Санди]] || 129 |- ! 3040 | [[Сакина]] || 129 |- ! 3041 | [[Тлеукен]] || 129 |- ! 3042 | [[Секер]] || 129 |- ! 3043 | [[Патма]] || 129 |- ! 3044 | [[Кульшира]] || 129 |- ! 3045 | [[Меиз]] || 129 |- ! 3046 | [[Магиза]] || 129 |- ! 3047 | [[Кулбарам]] || 129 |- ! 3048 | [[Гулноз]] || 129 |- ! 3049 | [[Арша]] || 129 |- ! 3050 | [[Амилия]] || 129 |- ! 3051 | [[Үміткүл]] || 128 |- ! 3052 | [[Шынаргүл]] || 128 |- ! 3053 | [[Сафиназ]] || 128 |- ! 3054 | [[Саадат]] || 128 |- ! 3055 | [[Мәншук]] || 128 |- ! 3056 | [[Миуа]] || 128 |- ! 3057 | [[Маруаш]] || 128 |- ! 3058 | [[Мавлюда]] || 128 |- ! 3059 | [[Маира]] || 128 |- ! 3060 | [[Кулбиби]] || 128 |- ! 3061 | [[Канбиби]] || 128 |- ! 3062 | [[Гулфариза]] || 128 |- ! 3063 | [[Вазира]] || 128 |- ! 3064 | [[Бахтыкул]] || 128 |- ! 3065 | [[Ұлман]] || 127 |- ! 3066 | [[Тураш]] || 127 |- ! 3067 | [[Уржамал]] || 127 |- ! 3068 | [[Мумина]] || 127 |- ! 3069 | [[Маряш]] || 127 |- ! 3070 | [[Маржона]] || 127 |- ! 3071 | [[Манура]] || 127 |- ! 3072 | [[Кумусай]] || 127 |- ! 3073 | [[Март]] || 127 |- ! 3074 | [[Күлсара]] || 127 |- ! 3075 | [[Каракас]] || 127 |- ! 3076 | [[Ділбар]] || 127 |- ! 3077 | [[Гүлнүр]] || 127 |- ! 3078 | [[Гулзейнеп]] || 127 |- ! 3079 | [[Бахаргүл]] || 127 |- ! 3080 | [[Арайгул]] || 127 |- ! 3081 | [[Адемы]] || 127 |- ! 3082 | [[Асемжан]] || 127 |- ! 3083 | [[Ұлсая]] || 126 |- ! 3084 | [[Саулехан]] || 126 |- ! 3085 | [[Сейсенкул]] || 126 |- ! 3086 | [[Нелля]] || 126 |- ! 3087 | [[Мугульсум]] || 126 |- ! 3088 | [[Калдигул]] || 126 |- ! 3089 | [[Бибихадиша]] || 126 |- ! 3090 | [[Багилаш]] || 126 |- ! 3091 | [[Балкаш]] || 126 |- ! 3092 | [[Бибатима]] || 126 |- ! 3093 | [[Гулина]] || 126 |- ! 3094 | [[Агзия]] || 126 |- ! 3095 | [[Асиля]] || 126 |- ! 3096 | [[Айжарық]] || 126 |- ! 3097 | [[Амандык]] || 126 |- ! 3098 | [[Флора]] || 125 |- ! 3099 | [[Шәрбат]] || 125 |- ! 3100 | [[Сандыгаш]] || 125 |- ! 3101 | [[Орынжан]] || 125 |- ! 3102 | [[Куанышкуль]] || 125 |- ! 3103 | [[Зульфат]] || 125 |- ! 3104 | [[Зулайха]] || 125 |- ! 3105 | [[Данекуль]] || 125 |- ! 3106 | [[Бибіжан]] || 125 |- ! 3107 | [[Гулдариха]] || 125 |- ! 3108 | [[Асу]] || 125 |- ! 3109 | [[Бифатима]] || 125 |- ! 3110 | [[Адима]] || 125 |- ! 3111 | [[Аиым]] || 125 |- ! 3112 | [[Турдыхан]] || 124 |- ! 3113 | [[Хафса]] || 124 |- ! 3114 | [[Раййана]] || 124 |- ! 3115 | [[Талига]] || 124 |- ! 3116 | [[Нурсулыу]] || 124 |- ! 3117 | [[Насипкуль]] || 124 |- ! 3118 | [[Мейрхан]] || 124 |- ! 3119 | [[Күлзада]] || 124 |- ! 3120 | [[Лиман]] || 124 |- ! 3121 | [[Майрамкул]] || 124 |- ! 3122 | [[Кулсинай]] || 124 |- ! 3123 | [[Лилиана]] || 124 |- ! 3124 | [[Зита]] || 124 |- ! 3125 | [[Зинагул]] || 124 |- ! 3126 | [[Әния]] || 124 |- ! 3127 | [[Гүлбахыт]] || 124 |- ! 3128 | [[Аянур]] || 124 |- ! 3129 | [[Айшакул]] || 124 |- ! 3130 | [[Элла]] || 123 |- ! 3131 | [[Раихан]] || 123 |- ! 3132 | [[Софи]] || 123 |- ! 3133 | [[Розия]] || 123 |- ! 3134 | [[Онал]] || 123 |- ! 3135 | [[Мейрим]] || 123 |- ! 3136 | [[Ляля]] || 123 |- ! 3137 | [[Қамарсұлу]] || 123 |- ! 3138 | [[Магираш]] || 123 |- ! 3139 | [[Кулзейнеп]] || 123 |- ! 3140 | [[Зиягуль]] || 123 |- ! 3141 | [[Бибинұр]] || 123 |- ! 3142 | [[Баянкуль]] || 123 |- ! 3143 | [[Бегаим]] || 123 |- ! 3144 | [[Айнұра]] || 123 |- ! 3145 | [[Арзыгүл]] || 123 |- ! 3146 | [[Аия]] || 123 |- ! 3147 | [[Акима]] || 123 |- ! 3148 | [[Туймеш]] || 122 |- ! 3149 | [[Радмира]] || 122 |- ! 3150 | [[Тансык]] || 122 |- ! 3151 | [[Таңнұры]] || 122 |- ! 3152 | [[Мырзакуль]] || 122 |- ! 3153 | [[Мина]] || 122 |- ! 3154 | [[Маржана]] || 122 |- ! 3155 | [[Кулзахира]] || 122 |- ! 3156 | [[Иман]] || 122 |- ! 3157 | [[Жаңылған]] || 122 |- ! 3158 | [[Дениз]] || 122 |- ! 3159 | [[Дәмира]] || 122 |- ! 3160 | [[Данайым]] || 122 |- ! 3161 | [[Гүлсін]] || 122 |- ! 3162 | [[Айнеля]] || 122 |- ! 3163 | [[Айтоты]] || 122 |- ! 3164 | [[Тыныштық]] || 121 |- ! 3165 | [[Хансулу]] || 121 |- ! 3166 | [[Ұлдар]] || 121 |- ! 3167 | [[Тазакуль]] || 121 |- ! 3168 | [[Токен]] || 121 |- ! 3169 | [[Саина]] || 121 |- ! 3170 | [[Сагиля]] || 121 |- ! 3171 | [[Назикуль]] || 121 |- ! 3172 | [[Мәдинә]] || 121 |- ! 3173 | [[Калампир]] || 121 |- ! 3174 | [[Каиржан]] || 121 |- ! 3175 | [[Джаныл]] || 121 |- ! 3176 | [[Гүлімхан]] || 121 |- ! 3177 | [[Бегзада]] || 121 |- ! 3178 | [[Болдыкыз]] || 121 |- ! 3179 | [[Аманкыз]] || 121 |- ! 3180 | [[Алтынкыз]] || 121 |- ! 3181 | [[Санбиби]] || 120 |- ! 3182 | [[Томерис]] || 120 |- ! 3183 | [[Нуриза]] || 120 |- ! 3184 | [[Наира]] || 120 |- ! 3185 | [[Маруар]] || 120 |- ! 3186 | [[Кулмайра]] || 120 |- ! 3187 | [[Күлайша]] || 120 |- ! 3188 | [[Гулшарат]] || 120 |- ! 3189 | [[Гүлназия]] || 120 |- ! 3190 | [[Жаксыбике]] || 120 |- ! 3191 | [[Диёра]] || 120 |- ! 3192 | [[Дилия]] || 120 |- ! 3193 | [[Гюзаль]] || 120 |- ! 3194 | [[Гулдерайым]] || 120 |- ! 3195 | [[Ақзира]] || 120 |- ! 3196 | [[Ажаркүл]] || 120 |- ! 3197 | [[Ұлтуған]] || 119 |- ! 3198 | [[Ұлтусын]] || 119 |- ! 3199 | [[Ризагүл]] || 119 |- ! 3200 | [[Мағрипа]] || 119 |- ! 3201 | [[Кульбагира]] || 119 |- ! 3202 | [[Зия]] || 119 |- ! 3203 | [[Кәлима]] || 119 |- ! 3204 | [[Зейнаб]] || 119 |- ! 3205 | [[Дәмегүл]] || 119 |- ! 3206 | [[Гүлфайрус]] || 119 |- ! 3207 | [[Гүлбахрам]] || 119 |- ! 3208 | [[Евангелина]] || 119 |- ! 3209 | [[Дарияш]] || 119 |- ! 3210 | [[Гүлерке]] || 119 |- ! 3211 | [[Влада]] || 119 |- ! 3212 | [[Баршын]] || 119 |- ! 3213 | [[Гулбар]] || 119 |- ! 3214 | [[Ағайша]] || 119 |- ! 3215 | [[Шархат]] || 118 |- ! 3216 | [[Шахло]] || 118 |- ! 3217 | [[Ушыга]] || 118 |- ! 3218 | [[Узил]] || 118 |- ! 3219 | [[Турахан]] || 118 |- ! 3220 | [[Ұлнұр]] || 118 |- ! 3221 | [[Сәулеш]] || 118 |- ! 3222 | [[Сыргаш]] || 118 |- ! 3223 | [[Нагира]] || 118 |- ! 3224 | [[Несибельды]] || 118 |- ! 3225 | [[Құрбанкүл]] || 118 |- ! 3226 | [[Майрамкуль]] || 118 |- ! 3227 | [[Кунзада]] || 118 |- ! 3228 | [[Мамыр]] || 118 |- ! 3229 | [[Кульназия]] || 118 |- ! 3230 | [[Кулдан]] || 118 |- ! 3231 | [[Жаннета]] || 118 |- ! 3232 | [[Гульзейнеп]] || 118 |- ! 3233 | [[Батеш]] || 118 |- ! 3234 | [[Гулмария]] || 118 |- ! 3235 | [[Бизада]] || 118 |- ! 3236 | [[Аигерім]] || 118 |- ! 3237 | [[Айтуган]] || 118 |- ! 3238 | [[Акбидай]] || 118 |- ! 3239 | [[Улмира]] || 117 |- ! 3240 | [[Улан]] || 117 |- ! 3241 | [[Рахимаш]] || 117 |- ! 3242 | [[Сарсенгуль]] || 117 |- ! 3243 | [[Наргул]] || 117 |- ! 3244 | [[Одина]] || 117 |- ! 3245 | [[Лайло]] || 117 |- ! 3246 | [[Куттыгыз]] || 117 |- ! 3247 | [[Майрагүл]] || 117 |- ! 3248 | [[Лайлим]] || 117 |- ! 3249 | [[Макка]] || 117 |- ! 3250 | [[Дильноза]] || 117 |- ! 3251 | [[Жанет]] || 117 |- ! 3252 | [[Дүрия]] || 117 |- ! 3253 | [[Гульзабира]] || 117 |- ! 3254 | [[Гульзар]] || 117 |- ! 3255 | [[Гульбира]] || 117 |- ! 3256 | [[Гулсанам]] || 117 |- ! 3257 | [[Багыт]] || 117 |- ! 3258 | [[Бакшагуль]] || 117 |- ! 3259 | [[Гулбазар]] || 117 |- ! 3260 | [[Ұлан]] || 116 |- ! 3261 | [[Эльзара]] || 116 |- ! 3262 | [[Тәттігүл]] || 116 |- ! 3263 | [[Патыма]] || 116 |- ! 3264 | [[Мәнсия]] || 116 |- ! 3265 | [[Кульзинат]] || 116 |- ! 3266 | [[Күләнда]] || 116 |- ! 3267 | [[Мандайлы]] || 116 |- ! 3268 | [[Кулсимхан]] || 116 |- ! 3269 | [[Зекен]] || 116 |- ! 3270 | [[Гүлсінай]] || 116 |- ! 3271 | [[Гулюм]] || 116 |- ! 3272 | [[Гүлсанат]] || 116 |- ! 3273 | [[Еркенур]] || 116 |- ! 3274 | [[Ай Ару]] || 116 |- ! 3275 | [[Шәрипа]] || 115 |- ! 3276 | [[Рыскал]] || 115 |- ! 3277 | [[Тендик]] || 115 |- ! 3278 | [[Тажигуль]] || 115 |- ! 3279 | [[Сәнді]] || 115 |- ! 3280 | [[Токсулу]] || 115 |- ! 3281 | [[Сериккул]] || 115 |- ! 3282 | [[Нұраят]] || 115 |- ! 3283 | [[Нурсезим]] || 115 |- ! 3284 | [[Меңтай]] || 115 |- ! 3285 | [[Камалхан]] || 115 |- ! 3286 | [[Жанбибі]] || 115 |- ! 3287 | [[Гульбарша]] || 115 |- ! 3288 | [[Аякуз]] || 115 |- ! 3289 | [[Бағнұр]] || 115 |- ! 3290 | [[Атина]] || 115 |- ! 3291 | [[Бибимария]] || 115 |- ! 3292 | [[Алтынбала]] || 115 |- ! 3293 | [[Акшагул]] || 115 |- ! 3294 | [[Арайлим]] || 115 |- ! 3295 | [[Паризат]] || 114 |- ! 3296 | [[Нұрәсем]] || 114 |- ! 3297 | [[Нуршаш]] || 114 |- ! 3298 | [[Нозима]] || 114 |- ! 3299 | [[Құрбанай]] || 114 |- ! 3300 | [[Зәмзәм]] || 114 |- ! 3301 | [[Жанниет]] || 114 |- ! 3302 | [[Гүлфара]] || 114 |- ! 3303 | [[Жайнат]] || 114 |- ! 3304 | [[Ботажан]] || 114 |- ! 3305 | [[Бурыш]] || 114 |- ! 3306 | [[Айала]] || 114 |- ! 3307 | [[Аймерек]] || 114 |- ! 3308 | [[Аккумыс]] || 114 |- ! 3309 | [[Актолкин]] || 114 |- ! 3310 | [[Улдыкыз]] || 113 |- ! 3311 | [[Турсин]] || 113 |- ! 3312 | [[Сәфия]] || 113 |- ! 3313 | [[Кызылгул]] || 113 |- ! 3314 | [[Курбангуль]] || 113 |- ! 3315 | [[Кульдарига]] || 113 |- ! 3316 | [[Қаракөзайым]] || 113 |- ! 3317 | [[Зейнегүл]] || 113 |- ! 3318 | [[Калка]] || 113 |- ! 3319 | [[Гульбахор]] || 113 |- ! 3320 | [[Жансия]] || 113 |- ! 3321 | [[Гүлина]] || 113 |- ! 3322 | [[Гульчат]] || 113 |- ! 3323 | [[Жаннура]] || 113 |- ! 3324 | [[Гапура]] || 113 |- ! 3325 | [[Белла]] || 113 |- ! 3326 | [[Балданай]] || 113 |- ! 3327 | [[Бибифатима]] || 113 |- ! 3328 | [[Гулбадан]] || 113 |- ! 3329 | [[Гауһартас]] || 113 |- ! 3330 | [[Айдынгүл]] || 113 |- ! 3331 | [[Асила]] || 113 |- ! 3332 | [[Айнәзік]] || 113 |- ! 3333 | [[Узипа]] || 112 |- ! 3334 | [[Сайрангүл]] || 112 |- ! 3335 | [[Сафира]] || 112 |- ! 3336 | [[Румина]] || 112 |- ! 3337 | [[Ризагул]] || 112 |- ! 3338 | [[Табиғат]] || 112 |- ! 3339 | [[Талжибек]] || 112 |- ! 3340 | [[Нұршаш]] || 112 |- ! 3341 | [[Нуржамиля]] || 112 |- ! 3342 | [[Кулихан]] || 112 |- ! 3343 | [[Құрманай]] || 112 |- ! 3344 | [[Кулимкан]] || 112 |- ! 3345 | [[Журсинай]] || 112 |- ! 3346 | [[Канапия]] || 112 |- ! 3347 | [[Жанбиби]] || 112 |- ! 3348 | [[Гулжаз]] || 112 |- ! 3349 | [[Биғайша]] || 112 |- ! 3350 | [[Амила]] || 112 |- ! 3351 | [[Аимхан]] || 112 |- ! 3352 | [[Айткамал]] || 112 |- ! 3353 | [[Аршагуль]] || 112 |- ! 3354 | [[Ямур]] || 111 |- ! 3355 | [[Санира]] || 111 |- ! 3356 | [[Сайлаугуль]] || 111 |- ! 3357 | [[Сулужан]] || 111 |- ! 3358 | [[Табигат]] || 111 |- ! 3359 | [[Рысбиби]] || 111 |- ! 3360 | [[Неля]] || 111 |- ! 3361 | [[Наргиса]] || 111 |- ! 3362 | [[Назила]] || 111 |- ! 3363 | [[Кульзахира]] || 111 |- ! 3364 | [[Күміскүл]] || 111 |- ! 3365 | [[Зибира]] || 111 |- ! 3366 | [[Жумабала]] || 111 |- ! 3367 | [[Каиржамал]] || 111 |- ! 3368 | [[Камола]] || 111 |- ! 3369 | [[Жаннет]] || 111 |- ! 3370 | [[Жаксигул]] || 111 |- ! 3371 | [[Даме]] || 111 |- ! 3372 | [[Гулшод]] || 111 |- ! 3373 | [[Ельназ]] || 111 |- ! 3374 | [[Аэлина]] || 111 |- ! 3375 | [[Бархыт]] || 111 |- ! 3376 | [[Асылнұр]] || 111 |- ! 3377 | [[Ғайнижамал]] || 111 |- ! 3378 | [[Гулбагила]] || 111 |- ! 3379 | [[Айболган]] || 111 |- ! 3380 | [[Айган]] || 111 |- ! 3381 | [[Аманбиби]] || 111 |- ! 3382 | [[Урия]] || 110 |- ! 3383 | [[Эльзана]] || 110 |- ! 3384 | [[Тамарахан]] || 110 |- ! 3385 | [[Сұңқар]] || 110 |- ! 3386 | [[Нәбира]] || 110 |- ! 3387 | [[Мәриәм]] || 110 |- ! 3388 | [[Оралкуль]] || 110 |- ! 3389 | [[Наркыз]] || 110 |- ! 3390 | [[Күлжахан]] || 110 |- ! 3391 | [[Кызылгуль]] || 110 |- ! 3392 | [[Қарагөз]] || 110 |- ! 3393 | [[Ильнура]] || 110 |- ! 3394 | [[Калиша]] || 110 |- ! 3395 | [[Карилгаш]] || 110 |- ! 3396 | [[Захида]] || 110 |- ! 3397 | [[Әдел]] || 110 |- ! 3398 | [[Гульбике]] || 110 |- ! 3399 | [[Дильмира]] || 110 |- ! 3400 | [[Гулжайнат]] || 110 |- ! 3401 | [[Бейсекул]] || 110 |- ! 3402 | [[Бүлдіршін]] || 110 |- ! 3403 | [[Ақманар]] || 110 |- ! 3404 | [[Айжүрек]] || 110 |- ! 3405 | [[Аймжан]] || 110 |- ! 3406 | [[Ақжүрек]] || 110 |- ! 3407 | [[Шалкар]] || 109 |- ! 3408 | [[Ясира]] || 109 |- ! 3409 | [[Файза]] || 109 |- ! 3410 | [[Шехризат]] || 109 |- ! 3411 | [[Токтасын]] || 109 |- ! 3412 | [[Рсты]] || 109 |- ! 3413 | [[Сарагуль]] || 109 |- ! 3414 | [[Орынганым]] || 109 |- ! 3415 | [[Куляйм]] || 109 |- ! 3416 | [[Кулдархан]] || 109 |- ! 3417 | [[Күнім]] || 109 |- ! 3418 | [[Зилола]] || 109 |- ! 3419 | [[Каракуз]] || 109 |- ! 3420 | [[Зейнеб]] || 109 |- ! 3421 | [[Катша]] || 109 |- ! 3422 | [[Изабелла]] || 109 |- ! 3423 | [[Жаннар]] || 109 |- ! 3424 | [[Балымай]] || 109 |- ! 3425 | [[Уразбике]] || 108 |- ! 3426 | [[Шнара]] || 108 |- ! 3427 | [[Шахсанам]] || 108 |- ! 3428 | [[Сарқыт]] || 108 |- ! 3429 | [[Таня]] || 108 |- ! 3430 | [[Рысжамал]] || 108 |- ! 3431 | [[Раббия]] || 108 |- ! 3432 | [[Орнай]] || 108 |- ! 3433 | [[Нуржахан]] || 108 |- ! 3434 | [[Маусым]] || 108 |- ! 3435 | [[Махира]] || 108 |- ! 3436 | [[Кызбала]] || 108 |- ! 3437 | [[Кәрима]] || 108 |- ! 3438 | [[Карлга]] || 108 |- ! 3439 | [[Гульманат]] || 108 |- ! 3440 | [[Дильшат]] || 108 |- ! 3441 | [[Гүлнафис]] || 108 |- ! 3442 | [[Жамалкан]] || 108 |- ! 3443 | [[Батагоз]] || 108 |- ! 3444 | [[Асылганым]] || 108 |- ! 3445 | [[Бакты]] || 108 |- ! 3446 | [[Шахнұр]] || 107 |- ! 3447 | [[Улмес]] || 107 |- ! 3448 | [[Хазиза]] || 107 |- ! 3449 | [[Эмма]] || 107 |- ! 3450 | [[Ралина]] || 107 |- ! 3451 | [[Мырзакул]] || 107 |- ! 3452 | [[Пердегуль]] || 107 |- ! 3453 | [[Мунара]] || 107 |- ! 3454 | [[Наурызгүл]] || 107 |- ! 3455 | [[Нурида]] || 107 |- ! 3456 | [[Макпуза]] || 107 |- ! 3457 | [[Кульдария]] || 107 |- ! 3458 | [[Лора]] || 107 |- ! 3459 | [[Жбек]] || 107 |- ! 3460 | [[Зумрат]] || 107 |- ! 3461 | [[Әсемгул]] || 107 |- ! 3462 | [[Гульдерай]] || 107 |- ! 3463 | [[Гүлфия]] || 107 |- ! 3464 | [[Гульфат]] || 107 |- ! 3465 | [[Атлас]] || 107 |- ! 3466 | [[Валя]] || 107 |- ! 3467 | [[Акгулим]] || 107 |- ! 3468 | [[Айнат]] || 107 |- ! 3469 | [[Шайда]] || 106 |- ! 3470 | [[Юлиана]] || 106 |- ! 3471 | [[Улжаркын]] || 106 |- ! 3472 | [[Урал]] || 106 |- ! 3473 | [[Саян]] || 106 |- ! 3474 | [[Сусар]] || 106 |- ! 3475 | [[Нышанкүл]] || 106 |- ! 3476 | [[Нурыш]] || 106 |- ! 3477 | [[Несіпкүл]] || 106 |- ! 3478 | [[Мархамат]] || 106 |- ! 3479 | [[Луара]] || 106 |- ! 3480 | [[Джибек]] || 106 |- ! 3481 | [[Дыбыс]] || 106 |- ! 3482 | [[Гульбаран]] || 106 |- ! 3483 | [[Әнипа]] || 106 |- ! 3484 | [[Бактигуль]] || 106 |- ! 3485 | [[Аселия]] || 106 |- ! 3486 | [[Аселим]] || 106 |- ! 3487 | [[Ардагуль]] || 106 |- ! 3488 | [[Алтангул]] || 106 |- ! 3489 | [[Шодиёна]] || 105 |- ! 3490 | [[Туймекуль]] || 105 |- ! 3491 | [[Хаят]] || 105 |- ! 3492 | [[Тиыштык]] || 105 |- ! 3493 | [[Серик]] || 105 |- ! 3494 | [[Тендык]] || 105 |- ! 3495 | [[Сарвиназ]] || 105 |- ! 3496 | [[Семанұр]] || 105 |- ! 3497 | [[Сантай]] || 105 |- ! 3498 | [[Оразбиби]] || 105 |- ! 3499 | [[Мерейлим]] || 105 |- ! 3500 | [[Оркен]] || 105 |- ! 3501 | [[Нұрасыл]] || 105 |- ! 3502 | [[Қундыз]] || 105 |- ! 3503 | [[Меиркуль]] || 105 |- ! 3504 | [[Лязят]] || 105 |- ! 3505 | [[Жайсанкул]] || 105 |- ! 3506 | [[Дилором]] || 105 |- ! 3507 | [[Гульсайран]] || 105 |- ! 3508 | [[Диларам]] || 105 |- ! 3509 | [[Елікай]] || 105 |- ! 3510 | [[Жанаткул]] || 105 |- ! 3511 | [[Жанбике]] || 105 |- ! 3512 | [[Бакиза]] || 105 |- ! 3513 | [[Гулима]] || 105 |- ! 3514 | [[Балымжан]] || 105 |- ! 3515 | [[Асинат]] || 105 |- ! 3516 | [[Ханшаим]] || 104 |- ! 3517 | [[Шаркул]] || 104 |- ! 3518 | [[Туймекул]] || 104 |- ! 3519 | [[Таңнұрым]] || 104 |- ! 3520 | [[Назымкул]] || 104 |- ! 3521 | [[Нияра]] || 104 |- ! 3522 | [[Мадира]] || 104 |- ! 3523 | [[Күлпаш]] || 104 |- ! 3524 | [[Кульман]] || 104 |- ! 3525 | [[Канымай]] || 104 |- ! 3526 | [[Зулейха]] || 104 |- ! 3527 | [[Загифа]] || 104 |- ! 3528 | [[Елана]] || 104 |- ! 3529 | [[Жансара]] || 104 |- ! 3530 | [[Дәмеш]] || 104 |- ! 3531 | [[Гулдархан]] || 104 |- ! 3532 | [[Бакитгул]] || 104 |- ! 3533 | [[Гулбара]] || 104 |- ! 3534 | [[Гулдона]] || 104 |- ! 3535 | [[Гулманат]] || 104 |- ! 3536 | [[Аршагул]] || 104 |- ! 3537 | [[Асельхан]] || 104 |- ! 3538 | [[Акшагуль]] || 104 |- ! 3539 | [[Халиса]] || 103 |- ! 3540 | [[Фания]] || 103 |- ! 3541 | [[Советкуль]] || 103 |- ! 3542 | [[Раййан]] || 103 |- ! 3543 | [[Райма]] || 103 |- ! 3544 | [[Пәрида]] || 103 |- ! 3545 | [[Күлпан]] || 103 |- ! 3546 | [[Коркемай]] || 103 |- ! 3547 | [[Залиха]] || 103 |- ! 3548 | [[Джумагул]] || 103 |- ! 3549 | [[Жанылганым]] || 103 |- ! 3550 | [[Дарика]] || 103 |- ! 3551 | [[Гульжиан]] || 103 |- ! 3552 | [[Есенкүл]] || 103 |- ! 3553 | [[Әселім]] || 103 |- ! 3554 | [[Балбиби]] || 103 |- ! 3555 | [[Гулбагира]] || 103 |- ! 3556 | [[Аяру]] || 103 |- ! 3557 | [[Бибігул]] || 103 |- ! 3558 | [[Айымай]] || 103 |- ! 3559 | [[Ақеркем]] || 103 |- ! 3560 | [[Айтканым]] || 103 |- ! 3561 | [[Ханна]] || 102 |- ! 3562 | [[Умай]] || 102 |- ! 3563 | [[Ұлдан]] || 102 |- ! 3564 | [[Элнура]] || 102 |- ! 3565 | [[Ұлмерей]] || 102 |- ! 3566 | [[Серикгуль]] || 102 |- ! 3567 | [[Сальма]] || 102 |- ! 3568 | [[Озода]] || 102 |- ! 3569 | [[Оңласын]] || 102 |- ! 3570 | [[Мүнира]] || 102 |- ! 3571 | [[Кәмиля]] || 102 |- ! 3572 | [[Зерип]] || 102 |- ! 3573 | [[Инга]] || 102 |- ! 3574 | [[Гүлсамал]] || 102 |- ! 3575 | [[Дамили]] || 102 |- ! 3576 | [[Гүлбала]] || 102 |- ! 3577 | [[Әниса]] || 102 |- ! 3578 | [[Аурика]] || 102 |- ! 3579 | [[Гулира]] || 102 |- ! 3580 | [[Айсылу]] || 102 |- ! 3581 | [[Андыз]] || 102 |- ! 3582 | [[Аймөлдір]] || 102 |- ! 3583 | [[Айбаршин]] || 102 |- ! 3584 | [[Альвира]] || 102 |- ! 3585 | [[Харлыгаш]] || 101 |- ! 3586 | [[Фатыма]] || 101 |- ! 3587 | [[Сурия]] || 101 |- ! 3588 | [[Санат]] || 101 |- ! 3589 | [[Тазагүл]] || 101 |- ! 3590 | [[Сайрагүл]] || 101 |- ! 3591 | [[Нәсіп]] || 101 |- ! 3592 | [[Написа]] || 101 |- ! 3593 | [[Нуркия]] || 101 |- ! 3594 | [[Кульзагира]] || 101 |- ! 3595 | [[Кулмараш]] || 101 |- ! 3596 | [[Линда]] || 101 |- ! 3597 | [[Кокен]] || 101 |- ! 3598 | [[Әселя]] || 101 |- ! 3599 | [[Жазык]] || 101 |- ! 3600 | [[Гүлия]] || 101 |- ! 3601 | [[Бакыткайша]] || 101 |- ! 3602 | [[Балсара]] || 101 |- ! 3603 | [[Асылкуль]] || 101 |- ! 3604 | [[Бибимариям]] || 101 |- ! 3605 | [[Акырыс]] || 101 |- ! 3606 | [[Алпия]] || 101 |- ! 3607 | [[Аиман]] || 101 |- ! 3608 | [[Азипа]] || 101 |- ! 3609 | [[Аймаш]] || 101 |- ! 3610 | [[Айсун]] || 101 |- ! 3611 | [[Армина]] || 101 |- ! 3612 | [[Улболсун]] || 100 |- ! 3613 | [[Холида]] || 100 |- ! 3614 | [[Тлеухан]] || 100 |- ! 3615 | [[Тлек]] || 100 |- ! 3616 | [[Оразай]] || 100 |- ! 3617 | [[Кулдария]] || 100 |- ! 3618 | [[Ләзиза]] || 100 |- ! 3619 | [[Зәмира]] || 100 |- ! 3620 | [[Звайда]] || 100 |- ! 3621 | [[Гульшад]] || 100 |- ! 3622 | [[Елемес]] || 100 |- ! 3623 | [[Жанета]] || 100 |- ! 3624 | [[Бактикамал]] || 100 |- ! 3625 | [[Баркыт]] || 100 |- ! 3626 | [[Баянкул]] || 100 |- ! 3627 | [[Балдана]] || 100 |- ! 3628 | [[Ақмөлдір]] || 100 |- ! 3629 | [[Аққыз]] || 100 |- ! 3630 | [[Аймангул]] || 100 |- ! 3631 | [[Аккагаз]] || 100 |- ! 3632 | [[Альпия]] || 100 |- ! 3633 | [[Хакима]] || 99 |- ! 3634 | [[Тынымкуль]] || 99 |- ! 3635 | [[Тиара]] || 99 |- ! 3636 | [[Сафиянұр]] || 99 |- ! 3637 | [[Сайрагуль]] || 99 |- ! 3638 | [[Талжан]] || 99 |- ! 3639 | [[Нәйла]] || 99 |- ! 3640 | [[Кулбаран]] || 99 |- ! 3641 | [[Макеш]] || 99 |- ! 3642 | [[Кульсим]] || 99 |- ! 3643 | [[Мариякуль]] || 99 |- ! 3644 | [[Заурехан]] || 99 |- ! 3645 | [[Гулнаш]] || 99 |- ! 3646 | [[Ельнара]] || 99 |- ! 3647 | [[Гүлфарида]] || 99 |- ! 3648 | [[Багдаш]] || 99 |- ! 3649 | [[Айяулым]] || 99 |- ! 3650 | [[Айсанам]] || 99 |- ! 3651 | [[Ақсындар]] || 99 |- ! 3652 | [[Ақалтын]] || 99 |- ! 3653 | [[Тумаркуль]] || 98 |- ! 3654 | [[Тажикул]] || 98 |- ! 3655 | [[Оралсын]] || 98 |- ! 3656 | [[Мирай]] || 98 |- ! 3657 | [[Надина]] || 98 |- ! 3658 | [[Кабиба]] || 98 |- ! 3659 | [[Жұмабике]] || 98 |- ! 3660 | [[Дарико]] || 98 |- ! 3661 | [[Гульгуль]] || 98 |- ! 3662 | [[Гулбарша]] || 98 |- ! 3663 | [[Бибихатша]] || 98 |- ! 3664 | [[Бахтыбала]] || 98 |- ! 3665 | [[Акбубек]] || 98 |- ! 3666 | [[Агнур]] || 98 |- ! 3667 | [[Альяна]] || 98 |- ! 3668 | [[Актамак]] || 98 |- ! 3669 | [[Ырыскүл]] || 97 |- ! 3670 | [[Мырзагул]] || 97 |- ! 3671 | [[Мольдыр]] || 97 |- ! 3672 | [[Қарахат]] || 97 |- ! 3673 | [[Лиля]] || 97 |- ! 3674 | [[Күлсін]] || 97 |- ! 3675 | [[Қалипа]] || 97 |- ! 3676 | [[Замзагүл]] || 97 |- ! 3677 | [[Зурахан]] || 97 |- ! 3678 | [[Камелия]] || 97 |- ! 3679 | [[Дамелі]] || 97 |- ! 3680 | [[Елігай]] || 97 |- ! 3681 | [[Гулсайран]] || 97 |- ! 3682 | [[Батия]] || 97 |- ! 3683 | [[Бахытнур]] || 97 |- ! 3684 | [[Бибіхадиша]] || 97 |- ! 3685 | [[Арузат]] || 97 |- ! 3686 | [[Апуза]] || 97 |- ! 3687 | [[Шинара]] || 96 |- ! 3688 | [[Шаризада]] || 96 |- ! 3689 | [[Элия]] || 96 |- ! 3690 | [[Эльенора]] || 96 |- ! 3691 | [[Рафия]] || 96 |- ! 3692 | [[Сулупан]] || 96 |- ! 3693 | [[Самида]] || 96 |- ! 3694 | [[Ойдин]] || 96 |- ! 3695 | [[Олтиной]] || 96 |- ! 3696 | [[Периза]] || 96 |- ! 3697 | [[Лада]] || 96 |- ! 3698 | [[Куркем]] || 96 |- ! 3699 | [[Кумуш]] || 96 |- ! 3700 | [[Майша]] || 96 |- ! 3701 | [[Күлзия]] || 96 |- ! 3702 | [[Жұпаркүл]] || 96 |- ! 3703 | [[Катиша]] || 96 |- ! 3704 | [[Жеміс]] || 96 |- ! 3705 | [[Камеш]] || 96 |- ! 3706 | [[Гульсан]] || 96 |- ! 3707 | [[Бопежан]] || 96 |- ! 3708 | [[Гулзакира]] || 96 |- ! 3709 | [[Бакытканым]] || 96 |- ! 3710 | [[Гулайим]] || 96 |- ! 3711 | [[Ансаған]] || 96 |- ! 3712 | [[Арнагул]] || 96 |- ! 3713 | [[Аисулу]] || 96 |- ! 3714 | [[Эллина]] || 95 |- ! 3715 | [[Шугла]] || 95 |- ! 3716 | [[Тұрғанай]] || 95 |- ! 3717 | [[Сайрагул]] || 95 |- ! 3718 | [[Румиса]] || 95 |- ! 3719 | [[Тенгеш]] || 95 |- ! 3720 | [[Ника]] || 95 |- ! 3721 | [[Омина]] || 95 |- ! 3722 | [[Кулжиян]] || 95 |- ! 3723 | [[Масаты]] || 95 |- ! 3724 | [[Кызжан]] || 95 |- ! 3725 | [[Кульбагила]] || 95 |- ! 3726 | [[Маншүк]] || 95 |- ! 3727 | [[Канымша]] || 95 |- ! 3728 | [[Зульпия]] || 95 |- ! 3729 | [[Зулайхо]] || 95 |- ! 3730 | [[Каргаш]] || 95 |- ! 3731 | [[Даметай]] || 95 |- ! 3732 | [[Джумабике]] || 95 |- ! 3733 | [[Динагул]] || 95 |- ! 3734 | [[Жазерке]] || 95 |- ! 3735 | [[Атика]] || 95 |- ! 3736 | [[Гайния]] || 95 |- ! 3737 | [[Ахерке]] || 95 |- ! 3738 | [[Акрыс]] || 95 |- ! 3739 | [[Турсинай]] || 94 |- ! 3740 | [[Шамшибану]] || 94 |- ! 3741 | [[Мервет]] || 94 |- ! 3742 | [[Орынхан]] || 94 |- ! 3743 | [[Мариямгуль]] || 94 |- ! 3744 | [[Изаура]] || 94 |- ! 3745 | [[Зиягул]] || 94 |- ! 3746 | [[Ильназ]] || 94 |- ! 3747 | [[Зеркуль]] || 94 |- ! 3748 | [[Жанелия]] || 94 |- ! 3749 | [[Жамиш]] || 94 |- ! 3750 | [[Дилнара]] || 94 |- ! 3751 | [[Жаниса]] || 94 |- ! 3752 | [[Гүлзейнеп]] || 94 |- ! 3753 | [[Гульдина]] || 94 |- ! 3754 | [[Бибираба]] || 94 |- ! 3755 | [[Бахиткул]] || 94 |- ! 3756 | [[Альмара]] || 94 |- ! 3757 | [[Айқын]] || 94 |- ! 3758 | [[Ардах]] || 94 |- ! 3759 | [[Аманжан]] || 94 |- ! 3760 | [[Алтынсары]] || 94 |- ! 3761 | [[Хайша]] || 93 |- ! 3762 | [[Ұлсезім]] || 93 |- ! 3763 | [[Сейдана]] || 93 |- ! 3764 | [[Ракима]] || 93 |- ! 3765 | [[Рзагул]] || 93 |- ! 3766 | [[Санам]] || 93 |- ! 3767 | [[Нурдина]] || 93 |- ! 3768 | [[Пернегүл]] || 93 |- ! 3769 | [[Камилия]] || 93 |- ! 3770 | [[Зинара]] || 93 |- ! 3771 | [[Камаль]] || 93 |- ! 3772 | [[Гулсимай]] || 93 |- ! 3773 | [[Гүлназира]] || 93 |- ! 3774 | [[Жакен]] || 93 |- ! 3775 | [[Жақсыкүл]] || 93 |- ! 3776 | [[Гули]] || 93 |- ! 3777 | [[Бексұлу]] || 93 |- ! 3778 | [[Акмолдир]] || 93 |- ! 3779 | [[Агипа]] || 93 |- ! 3780 | [[Айкын]] || 93 |- ! 3781 | [[Азада]] || 93 |- ! 3782 | [[Уазира]] || 92 |- ! 3783 | [[Ырысгул]] || 92 |- ! 3784 | [[Рукайя]] || 92 |- ! 3785 | [[Рысбуби]] || 92 |- ! 3786 | [[Таттыгуль]] || 92 |- ! 3787 | [[Сафийа]] || 92 |- ! 3788 | [[Нурсана]] || 92 |- ! 3789 | [[Майкуль]] || 92 |- ! 3790 | [[Лейли]] || 92 |- ! 3791 | [[Жумасулу]] || 92 |- ! 3792 | [[Жангак]] || 92 |- ! 3793 | [[Гулпаршин]] || 92 |- ! 3794 | [[Гүлжамила]] || 92 |- ! 3795 | [[Дилмира]] || 92 |- ! 3796 | [[Жанарым]] || 92 |- ! 3797 | [[Жанылыс]] || 92 |- ! 3798 | [[Данегуль]] || 92 |- ! 3799 | [[Гульдариха]] || 92 |- ! 3800 | [[Гулсім]] || 92 |- ! 3801 | [[Елік]] || 92 |- ! 3802 | [[Актенге]] || 92 |- ! 3803 | [[Айқаным]] || 92 |- ! 3804 | [[Арнай]] || 92 |- ! 3805 | [[Ажаргүл]] || 92 |- ! 3806 | [[Ширингул]] || 91 |- ! 3807 | [[Нават]] || 91 |- ! 3808 | [[Мирослава]] || 91 |- ! 3809 | [[Мнаура]] || 91 |- ! 3810 | [[Манет]] || 91 |- ! 3811 | [[Қайша]] || 91 |- ! 3812 | [[Кулизат]] || 91 |- ! 3813 | [[Мамила]] || 91 |- ! 3814 | [[Кульдарай]] || 91 |- ! 3815 | [[Зерхан]] || 91 |- ! 3816 | [[Жауказын]] || 91 |- ! 3817 | [[Камия]] || 91 |- ! 3818 | [[Гульсанат]] || 91 |- ! 3819 | [[Әдила]] || 91 |- ! 3820 | [[Жаналык]] || 91 |- ! 3821 | [[Дарижан]] || 91 |- ! 3822 | [[Гүлдина]] || 91 |- ! 3823 | [[Багитжан]] || 91 |- ! 3824 | [[Аннель]] || 91 |- ! 3825 | [[Айше]] || 91 |- ! 3826 | [[Акзат]] || 91 |- ! 3827 | [[Урбиби]] || 90 |- ! 3828 | [[Сахыпжамал]] || 90 |- ! 3829 | [[Ряш]] || 90 |- ! 3830 | [[Слухия]] || 90 |- ! 3831 | [[Сахан]] || 90 |- ! 3832 | [[Сайлаугул]] || 90 |- ! 3833 | [[Сыргакуль]] || 90 |- ! 3834 | [[Нұрлықыз]] || 90 |- ! 3835 | [[Нұрзила]] || 90 |- ! 3836 | [[Нұрша]] || 90 |- ! 3837 | [[Нурсипа]] || 90 |- ! 3838 | [[Нуржиян]] || 90 |- ! 3839 | [[Нургиса]] || 90 |- ! 3840 | [[Кулзагира]] || 90 |- ! 3841 | [[Мамлакат]] || 90 |- ! 3842 | [[Манаргул]] || 90 |- ! 3843 | [[Зүбайра]] || 90 |- ! 3844 | [[Ильвира]] || 90 |- ! 3845 | [[Кайнжамал]] || 90 |- ! 3846 | [[Еркінай]] || 90 |- ! 3847 | [[Жанилган]] || 90 |- ! 3848 | [[Гүлғайша]] || 90 |- ! 3849 | [[Ельнура]] || 90 |- ! 3850 | [[Жадырасын]] || 90 |- ! 3851 | [[Жангулим]] || 90 |- ! 3852 | [[Гулгул]] || 90 |- ! 3853 | [[Бахт]] || 90 |- ! 3854 | [[Гулбону]] || 90 |- ! 3855 | [[Балгуль]] || 90 |- ! 3856 | [[Айгуля]] || 90 |- ! 3857 | [[Айриза]] || 90 |- ! 3858 | [[Айымнұр]] || 90 |- ! 3859 | [[Акблек]] || 90 |- ! 3860 | [[Турымхан]] || 89 |- ! 3861 | [[Тұрсынхан]] || 89 |- ! 3862 | [[Саяш]] || 89 |- ! 3863 | [[Сагынай]] || 89 |- ! 3864 | [[Солтанат]] || 89 |- ! 3865 | [[Оралкул]] || 89 |- ! 3866 | [[Минслу]] || 89 |- ! 3867 | [[Молдер]] || 89 |- ! 3868 | [[Назымхан]] || 89 |- ! 3869 | [[Кунимхан]] || 89 |- ! 3870 | [[Күлжамал]] || 89 |- ! 3871 | [[Лара]] || 89 |- ! 3872 | [[Курмет]] || 89 |- ! 3873 | [[Кульбара]] || 89 |- ! 3874 | [[Кулиман]] || 89 |- ! 3875 | [[Купан]] || 89 |- ! 3876 | [[Кумсай]] || 89 |- ! 3877 | [[Кунтай]] || 89 |- ! 3878 | [[Ильдана]] || 89 |- ! 3879 | [[Зинайда]] || 89 |- ! 3880 | [[Даригаш]] || 89 |- ! 3881 | [[Бейбітгүл]] || 89 |- ! 3882 | [[Багадат]] || 89 |- ! 3883 | [[Тынымкул]] || 88 |- ! 3884 | [[Ульзана]] || 88 |- ! 3885 | [[Ырыскул]] || 88 |- ! 3886 | [[Улзия]] || 88 |- ! 3887 | [[Хапиза]] || 88 |- ! 3888 | [[Тойкул]] || 88 |- ! 3889 | [[Сулуай]] || 88 |- ! 3890 | [[Саяхат]] || 88 |- ! 3891 | [[Несібелді]] || 88 |- ! 3892 | [[Кулпара]] || 88 |- ! 3893 | [[Манаргуль]] || 88 |- ! 3894 | [[Мауия]] || 88 |- ! 3895 | [[Интизар]] || 88 |- ! 3896 | [[Илигай]] || 88 |- ! 3897 | [[Гүлзар]] || 88 |- ! 3898 | [[Гульмара]] || 88 |- ! 3899 | [[Гульсын]] || 88 |- ! 3900 | [[Диляфруз]] || 88 |- ! 3901 | [[Даметкуль]] || 88 |- ! 3902 | [[Батжан]] || 88 |- ! 3903 | [[Арифа]] || 88 |- ! 3904 | [[Акзере]] || 88 |- ! 3905 | [[Турсункан]] || 87 |- ! 3906 | [[Сафаргул]] || 87 |- ! 3907 | [[Табия]] || 87 |- ! 3908 | [[Саманта]] || 87 |- ! 3909 | [[Раткуль]] || 87 |- ! 3910 | [[Сәбила]] || 87 |- ! 3911 | [[Радина]] || 87 |- ! 3912 | [[Насипжан]] || 87 |- ! 3913 | [[Нурмира]] || 87 |- ! 3914 | [[Оралгайша]] || 87 |- ! 3915 | [[Нурбига]] || 87 |- ! 3916 | [[Кулшира]] || 87 |- ! 3917 | [[Қуанышкүл]] || 87 |- ! 3918 | [[Лея]] || 87 |- ! 3919 | [[Жулдиз]] || 87 |- ! 3920 | [[Калдыбике]] || 87 |- ! 3921 | [[Зубира]] || 87 |- ! 3922 | [[Ибадат]] || 87 |- ! 3923 | [[Катия]] || 87 |- ! 3924 | [[Каусария]] || 87 |- ! 3925 | [[Динель]] || 87 |- ! 3926 | [[Дильнас]] || 87 |- ! 3927 | [[Гулдарай]] || 87 |- ! 3928 | [[Бақтыгул]] || 87 |- ! 3929 | [[Балташ]] || 87 |- ! 3930 | [[Арнагүл]] || 87 |- ! 3931 | [[Акзиба]] || 87 |- ! 3932 | [[Акжанар]] || 87 |- ! 3933 | [[Анида]] || 87 |- ! 3934 | [[Айбат]] || 87 |- ! 3935 | [[Аймагуль]] || 87 |- ! 3936 | [[Айпаршын]] || 87 |- ! 3937 | [[Угилой]] || 86 |- ! 3938 | [[Хуралай]] || 86 |- ! 3939 | [[Хания]] || 86 |- ! 3940 | [[Тилекши]] || 86 |- ! 3941 | [[Рашила]] || 86 |- ! 3942 | [[Мукаддас]] || 86 |- ! 3943 | [[Манира]] || 86 |- ! 3944 | [[Күнсая]] || 86 |- ! 3945 | [[Қанипа]] || 86 |- ! 3946 | [[Канчаим]] || 86 |- ! 3947 | [[Зора]] || 86 |- ! 3948 | [[Гулрайхан]] || 86 |- ! 3949 | [[Дурдана]] || 86 |- ! 3950 | [[Гулшира]] || 86 |- ! 3951 | [[Гульбала]] || 86 |- ! 3952 | [[Гулсина]] || 86 |- ! 3953 | [[Жанзия]] || 86 |- ! 3954 | [[Жамбы]] || 86 |- ! 3955 | [[Алпеш]] || 86 |- ! 3956 | [[Айдаркуль]] || 86 |- ! 3957 | [[Ардагул]] || 86 |- ! 3958 | [[Аймгул]] || 86 |- ! 3959 | [[Шахарбану]] || 85 |- ! 3960 | [[Шадия]] || 85 |- ! 3961 | [[Фирюза]] || 85 |- ! 3962 | [[Шәрбану]] || 85 |- ! 3963 | [[Тұрғанкүл]] || 85 |- ! 3964 | [[Сабираш]] || 85 |- ! 3965 | [[Сандира]] || 85 |- ! 3966 | [[Мерверт]] || 85 |- ! 3967 | [[Кулькен]] || 85 |- ! 3968 | [[Зергуль]] || 85 |- ! 3969 | [[Жупаргул]] || 85 |- ! 3970 | [[Әтіргүл]] || 85 |- ! 3971 | [[Данаш]] || 85 |- ! 3972 | [[Әселай]] || 85 |- ! 3973 | [[Гүлайхан]] || 85 |- ! 3974 | [[Данила]] || 85 |- ! 3975 | [[Даниса]] || 85 |- ! 3976 | [[Жамаш]] || 85 |- ! 3977 | [[Бақытгул]] || 85 |- ! 3978 | [[Акжонас]] || 85 |- ! 3979 | [[Анджела]] || 85 |- ! 3980 | [[Аккуль]] || 85 |- ! 3981 | [[Аселья]] || 85 |- ! 3982 | [[Ынта]] || 84 |- ! 3983 | [[Улпаш]] || 84 |- ! 3984 | [[Хауа]] || 84 |- ! 3985 | [[Тыным]] || 84 |- ! 3986 | [[Рысай]] || 84 |- ! 3987 | [[Рауила]] || 84 |- ! 3988 | [[Мила]] || 84 |- ! 3989 | [[Мугилсин]] || 84 |- ! 3990 | [[Лэззат]] || 84 |- ! 3991 | [[Малина]] || 84 |- ! 3992 | [[Күлайхан]] || 84 |- ! 3993 | [[Куннур]] || 84 |- ! 3994 | [[Кунзила]] || 84 |- ! 3995 | [[Махинур]] || 84 |- ! 3996 | [[Күлзипа]] || 84 |- ! 3997 | [[Мейз]] || 84 |- ! 3998 | [[Жупархан]] || 84 |- ! 3999 | [[Жария]] || 84 |- ! 4000 | [[Канткул]] || 84 |- ! 4001 | [[Иба]] || 84 |- ! 4002 | [[Зафура]] || 84 |- ! 4003 | [[Еркетаң]] || 84 |- ! 4004 | [[Дилдакул]] || 84 |- ! 4005 | [[Ажарлым]] || 84 |- ! 4006 | [[Айзиба]] || 84 |- ! 4007 | [[Акбике]] || 84 |- ! 4008 | [[Үмітгүл]] || 83 |- ! 4009 | [[Ханбиби]] || 83 |- ! 4010 | [[Фатма]] || 83 |- ! 4011 | [[Үкілімай]] || 83 |- ! 4012 | [[Умыткан]] || 83 |- ! 4013 | [[Ырысай]] || 83 |- ! 4014 | [[Сапарайым]] || 83 |- ! 4015 | [[Сапарай]] || 83 |- ! 4016 | [[Нарзангуль]] || 83 |- ! 4017 | [[Миргул]] || 83 |- ! 4018 | [[Маркен]] || 83 |- ! 4019 | [[Жаркин]] || 83 |- ! 4020 | [[Калдыбала]] || 83 |- ! 4021 | [[Захра]] || 83 |- ! 4022 | [[Кампит]] || 83 |- ! 4023 | [[Даниэла]] || 83 |- ! 4024 | [[Гульсинай]] || 83 |- ! 4025 | [[Дильназа]] || 83 |- ! 4026 | [[Жайнасын]] || 83 |- ! 4027 | [[Әсемхан]] || 83 |- ! 4028 | [[Гулдари]] || 83 |- ! 4029 | [[Гулбира]] || 83 |- ! 4030 | [[Бибіназ]] || 83 |- ! 4031 | [[Ақбикеш]] || 83 |- ! 4032 | [[Амида]] || 83 |- ! 4033 | [[Аизада]] || 83 |- ! 4034 | [[Аийша]] || 83 |- ! 4035 | [[Тулебике]] || 82 |- ! 4036 | [[Укижан]] || 82 |- ! 4037 | [[Шайкул]] || 82 |- ! 4038 | [[Хасиет]] || 82 |- ! 4039 | [[Тенлик]] || 82 |- ! 4040 | [[Сәулегүл]] || 82 |- ! 4041 | [[Райиана]] || 82 |- ! 4042 | [[Менжамал]] || 82 |- ! 4043 | [[Несибелды]] || 82 |- ! 4044 | [[Нұршапағат]] || 82 |- ! 4045 | [[Кунайым]] || 82 |- ! 4046 | [[Мадиана]] || 82 |- ! 4047 | [[Кулкен]] || 82 |- ! 4048 | [[Курал]] || 82 |- ! 4049 | [[Инайя]] || 82 |- ! 4050 | [[Закен]] || 82 |- ! 4051 | [[Зейнепхан]] || 82 |- ! 4052 | [[Жиде]] || 82 |- ! 4053 | [[Запура]] || 82 |- ! 4054 | [[Зайна]] || 82 |- ! 4055 | [[Канаш]] || 82 |- ! 4056 | [[Каламхас]] || 82 |- ! 4057 | [[Заррина]] || 82 |- ! 4058 | [[Есенгуль]] || 82 |- ! 4059 | [[Диляна]] || 82 |- ! 4060 | [[Гүласыл]] || 82 |- ! 4061 | [[Балшырын]] || 82 |- ! 4062 | [[Багитгуль]] || 82 |- ! 4063 | [[Василя]] || 82 |- ! 4064 | [[Берен]] || 82 |- ! 4065 | [[Батыш]] || 82 |- ! 4066 | [[Айболған]] || 82 |- ! 4067 | [[Хамария]] || 81 |- ! 4068 | [[Халбиби]] || 81 |- ! 4069 | [[Ұлбазар]] || 81 |- ! 4070 | [[Урынша]] || 81 |- ! 4071 | [[Шаригул]] || 81 |- ! 4072 | [[Танслу]] || 81 |- ! 4073 | [[Санияш]] || 81 |- ! 4074 | [[Өміргүл]] || 81 |- ! 4075 | [[Нұризат]] || 81 |- ! 4076 | [[Кулзакира]] || 81 |- ! 4077 | [[Майдагуль]] || 81 |- ! 4078 | [[Махсуда]] || 81 |- ! 4079 | [[Манзия]] || 81 |- ! 4080 | [[Майдан]] || 81 |- ! 4081 | [[Куттикиз]] || 81 |- ! 4082 | [[Кулжазира]] || 81 |- ! 4083 | [[Жупаргуль]] || 81 |- ! 4084 | [[Жеңіс]] || 81 |- ! 4085 | [[Камарья]] || 81 |- ! 4086 | [[Ибагул]] || 81 |- ! 4087 | [[Дилорам]] || 81 |- ! 4088 | [[Гульжаз]] || 81 |- ! 4089 | [[Багиза]] || 81 |- ! 4090 | [[Аимжан]] || 81 |- ! 4091 | [[Айкуним]] || 81 |- ! 4092 | [[Айғанша]] || 81 |- ! 4093 | [[Арилана]] || 81 |- ! 4094 | [[Аглес]] || 81 |- ! 4095 | [[Алтин]] || 81 |- ! 4096 | [[Айнэль]] || 81 |- ! 4097 | [[Турдыгул]] || 80 |- ! 4098 | [[Сұңғыла]] || 80 |- ! 4099 | [[Толхын]] || 80 |- ! 4100 | [[Сахипжамал]] || 80 |- ! 4101 | [[Саулежан]] || 80 |- ! 4102 | [[Тажихан]] || 80 |- ! 4103 | [[Пердеш]] || 80 |- ! 4104 | [[Мубарак]] || 80 |- ! 4105 | [[Ойсулув]] || 80 |- ! 4106 | [[Мариана]] || 80 |- ! 4107 | [[Кулзейнет]] || 80 |- ! 4108 | [[Кульбараш]] || 80 |- ! 4109 | [[Зейнел]] || 80 |- ! 4110 | [[Касира]] || 80 |- ! 4111 | [[Зумрад]] || 80 |- ! 4112 | [[Калтай]] || 80 |- ! 4113 | [[Зиякул]] || 80 |- ! 4114 | [[Инсана]] || 80 |- ! 4115 | [[Зейнель]] || 80 |- ! 4116 | [[Исламия]] || 80 |- ! 4117 | [[Зинегүл]] || 80 |- ! 4118 | [[Карлығаш]] || 80 |- ! 4119 | [[Даулет]] || 80 |- ! 4120 | [[Жаншырай]] || 80 |- ! 4121 | [[Гүләйім]] || 80 |- ! 4122 | [[Думан]] || 80 |- ! 4123 | [[Жанаркүл]] || 80 |- ! 4124 | [[Гүлгүл]] || 80 |- ! 4125 | [[Гульбагила]] || 80 |- ! 4126 | [[Гулипа]] || 80 |- ! 4127 | [[Гоззал]] || 80 |- ! 4128 | [[Базила]] || 80 |- ! 4129 | [[Аруа]] || 80 |- ! 4130 | [[Азизат]] || 80 |- ! 4131 | [[Ақұштап]] || 80 |- ! 4132 | [[Агира]] || 80 |- ! 4133 | [[Артык]] || 80 |- ! 4134 | [[Айсәнім]] || 80 |- ! 4135 | [[Ақмейірім]] || 80 |- ! 4136 | [[Агима]] || 80 |- ! 4137 | [[Алмакүл]] || 80 |- ! 4138 | [[Турсынкан]] || 79 |- ! 4139 | [[Умиткан]] || 79 |- ! 4140 | [[Турымтай]] || 79 |- ! 4141 | [[Сафинұр]] || 79 |- ! 4142 | [[Секерхан]] || 79 |- ! 4143 | [[Солиха]] || 79 |- ! 4144 | [[Саулемай]] || 79 |- ! 4145 | [[Седеп]] || 79 |- ! 4146 | [[Санимгуль]] || 79 |- ! 4147 | [[Нурбатима]] || 79 |- ! 4148 | [[Нураш]] || 79 |- ! 4149 | [[Назылы]] || 79 |- ! 4150 | [[Мейіркүл]] || 79 |- ! 4151 | [[Күлайым]] || 79 |- ! 4152 | [[Кунай]] || 79 |- ! 4153 | [[Күләй]] || 79 |- ! 4154 | [[Лаззет]] || 79 |- ! 4155 | [[Забираш]] || 79 |- ! 4156 | [[Казипа]] || 79 |- ! 4157 | [[Әсемжан]] || 79 |- ! 4158 | [[Гулпаш]] || 79 |- ! 4159 | [[Гульдара]] || 79 |- ! 4160 | [[Гульджан]] || 79 |- ! 4161 | [[Әлем]] || 79 |- ! 4162 | [[Болған]] || 79 |- ! 4163 | [[Биганша]] || 79 |- ! 4164 | [[Алтай]] || 79 |- ! 4165 | [[Айжаркин]] || 79 |- ! 4166 | [[Ақзада]] || 79 |- ! 4167 | [[Аниза]] || 79 |- ! 4168 | [[Айәсем]] || 79 |- ! 4169 | [[Айшайым]] || 79 |- ! 4170 | [[Айзана]] || 79 |- ! 4171 | [[Арзигуль]] || 79 |- ! 4172 | [[Ұлжамал]] || 78 |- ! 4173 | [[Урипа]] || 78 |- ! 4174 | [[Ханша]] || 78 |- ! 4175 | [[Улбулсин]] || 78 |- ! 4176 | [[Умсун]] || 78 |- ! 4177 | [[Шакиза]] || 78 |- ! 4178 | [[Самалхан]] || 78 |- ! 4179 | [[Толеутай]] || 78 |- ! 4180 | [[Рабина]] || 78 |- ! 4181 | [[Наркенже]] || 78 |- ! 4182 | [[Насып]] || 78 |- ! 4183 | [[Наила]] || 78 |- ! 4184 | [[Наргүл]] || 78 |- ! 4185 | [[Лизат]] || 78 |- ! 4186 | [[Меиргуль]] || 78 |- ! 4187 | [[Кулдари]] || 78 |- ! 4188 | [[Мамура]] || 78 |- ! 4189 | [[Маржон]] || 78 |- ! 4190 | [[Ілтипат]] || 78 |- ! 4191 | [[Задаш]] || 78 |- ! 4192 | [[Катя]] || 78 |- ! 4193 | [[Жұмақыз]] || 78 |- ! 4194 | [[Зейнұр]] || 78 |- ! 4195 | [[Гүлрайхан]] || 78 |- ! 4196 | [[Жангил]] || 78 |- ! 4197 | [[Гулсым]] || 78 |- ! 4198 | [[Афият]] || 78 |- ! 4199 | [[Бакшагул]] || 78 |- ! 4200 | [[Бадига]] || 78 |- ! 4201 | [[Болат]] || 78 |- ! 4202 | [[Адел]] || 78 |- ! 4203 | [[Айсанем]] || 78 |- ! 4204 | [[Апиза]] || 78 |- ! 4205 | [[Айнакүл]] || 78 |- ! 4206 | [[Алмас]] || 78 |- ! 4207 | [[Тумаркул]] || 77 |- ! 4208 | [[Ұлпа]] || 77 |- ! 4209 | [[Турсунгул]] || 77 |- ! 4210 | [[Руқия]] || 77 |- ! 4211 | [[Розагул]] || 77 |- ! 4212 | [[Салика]] || 77 |- ! 4213 | [[Райлан]] || 77 |- ! 4214 | [[Толкун]] || 77 |- ! 4215 | [[Оралкан]] || 77 |- ! 4216 | [[Нұрбүбі]] || 77 |- ! 4217 | [[Мәрияш]] || 77 |- ! 4218 | [[Наркиза]] || 77 |- ! 4219 | [[Кусни]] || 77 |- ! 4220 | [[Маулия]] || 77 |- ! 4221 | [[Мамиля]] || 77 |- ! 4222 | [[Мейргул]] || 77 |- ! 4223 | [[Мариаш]] || 77 |- ! 4224 | [[Маймуна]] || 77 |- ! 4225 | [[Лайык]] || 77 |- ! 4226 | [[Масура]] || 77 |- ! 4227 | [[Қазна]] || 77 |- ! 4228 | [[Мақбал]] || 77 |- ! 4229 | [[Зебо]] || 77 |- ! 4230 | [[Ираида]] || 77 |- ! 4231 | [[Кизжибек]] || 77 |- ! 4232 | [[Когершин]] || 77 |- ! 4233 | [[Канымжан]] || 77 |- ! 4234 | [[Зираш]] || 77 |- ! 4235 | [[Данекер]] || 77 |- ! 4236 | [[Гульбагдат]] || 77 |- ! 4237 | [[Гүлманат]] || 77 |- ! 4238 | [[Балымша]] || 77 |- ! 4239 | [[Балбопе]] || 77 |- ! 4240 | [[Акзияш]] || 77 |- ! 4241 | [[Алтынкан]] || 77 |- ! 4242 | [[Айни]] || 77 |- ! 4243 | [[Аккербез]] || 77 |- ! 4244 | [[Асаль]] || 77 |- ! 4245 | [[Шарайна]] || 76 |- ! 4246 | [[Раиля]] || 76 |- ! 4247 | [[Сағила]] || 76 |- ! 4248 | [[Моника]] || 76 |- ! 4249 | [[Пердекул]] || 76 |- ! 4250 | [[Мавлуда]] || 76 |- ! 4251 | [[Жанымкуль]] || 76 |- ! 4252 | [[Зейнет]] || 76 |- ! 4253 | [[Жаңылдық]] || 76 |- ! 4254 | [[Жанилсын]] || 76 |- ! 4255 | [[Жайран]] || 76 |- ! 4256 | [[Дильдаш]] || 76 |- ! 4257 | [[Гүлжайнат]] || 76 |- ! 4258 | [[Дариа]] || 76 |- ! 4259 | [[Гульназа]] || 76 |- ! 4260 | [[Балкүміс]] || 76 |- ! 4261 | [[Василина]] || 76 |- ! 4262 | [[Анниса]] || 76 |- ! 4263 | [[Амалхан]] || 76 |- ! 4264 | [[Ақбопе]] || 76 |- ! 4265 | [[Амелина]] || 76 |- ! 4266 | [[Айтолган]] || 76 |- ! 4267 | [[Ұлболған]] || 75 |- ! 4268 | [[Шадияр]] || 75 |- ! 4269 | [[Урингул]] || 75 |- ! 4270 | [[Сандикул]] || 75 |- ! 4271 | [[Руқайя]] || 75 |- ! 4272 | [[Тлеукуль]] || 75 |- ! 4273 | [[Сандикуль]] || 75 |- ! 4274 | [[Теона]] || 75 |- ! 4275 | [[Нұрхаят]] || 75 |- ! 4276 | [[Кулбуби]] || 75 |- ! 4277 | [[Мейзкуль]] || 75 |- ! 4278 | [[Мафура]] || 75 |- ! 4279 | [[Злика]] || 75 |- ! 4280 | [[Канткуль]] || 75 |- ! 4281 | [[Гулпара]] || 75 |- ! 4282 | [[Гульайна]] || 75 |- ! 4283 | [[Гульпара]] || 75 |- ! 4284 | [[Гульсима]] || 75 |- ! 4285 | [[Ділшат]] || 75 |- ! 4286 | [[Гульнарай]] || 75 |- ! 4287 | [[Данекул]] || 75 |- ! 4288 | [[Багиткуль]] || 75 |- ! 4289 | [[Бакт]] || 75 |- ! 4290 | [[Бегимай]] || 75 |- ! 4291 | [[Баяна]] || 75 |- ! 4292 | [[Баура]] || 75 |- ! 4293 | [[Бигул]] || 75 |- ! 4294 | [[Аима]] || 75 |- ! 4295 | [[Анафия]] || 75 |- ! 4296 | [[Агибаш]] || 75 |- ! 4297 | [[Адилям]] || 75 |- ! 4298 | [[Актлек]] || 75 |- ! 4299 | [[Ұлдария]] || 74 |- ! 4300 | [[Шахадат]] || 74 |- ! 4301 | [[Үрзада]] || 74 |- ! 4302 | [[Хава]] || 74 |- ! 4303 | [[Фая]] || 74 |- ! 4304 | [[Шағала]] || 74 |- ! 4305 | [[Ригина]] || 74 |- ! 4306 | [[Сакип]] || 74 |- ! 4307 | [[Раина]] || 74 |- ! 4308 | [[Рауя]] || 74 |- ! 4309 | [[Сыргакул]] || 74 |- ! 4310 | [[Сұлтана]] || 74 |- ! 4311 | [[Рзагуль]] || 74 |- ! 4312 | [[Орынгайша]] || 74 |- ! 4313 | [[Нурбати]] || 74 |- ! 4314 | [[Меңдігүл]] || 74 |- ! 4315 | [[Кульпаршын]] || 74 |- ! 4316 | [[Кунжамила]] || 74 |- ! 4317 | [[Кулзабира]] || 74 |- ! 4318 | [[Кульбакыт]] || 74 |- ! 4319 | [[Кульбуби]] || 74 |- ! 4320 | [[Лима]] || 74 |- ! 4321 | [[Кульсимхан]] || 74 |- ! 4322 | [[Зибагүл]] || 74 |- ! 4323 | [[Гүлайша]] || 74 |- ! 4324 | [[Жалғас]] || 74 |- ! 4325 | [[Жанбала]] || 74 |- ! 4326 | [[Еркесұлу]] || 74 |- ! 4327 | [[Гульдархан]] || 74 |- ! 4328 | [[Гүлжихан]] || 74 |- ! 4329 | [[Гульбахит]] || 74 |- ! 4330 | [[Дилдакуль]] || 74 |- ! 4331 | [[Атир]] || 74 |- ! 4332 | [[Бейсехан]] || 74 |- ! 4333 | [[Аянна]] || 74 |- ! 4334 | [[Болдык]] || 74 |- ! 4335 | [[Бутакуз]] || 74 |- ! 4336 | [[Абира]] || 74 |- ! 4337 | [[Агис]] || 74 |- ! 4338 | [[Умитгуль]] || 73 |- ! 4339 | [[Туймегул]] || 73 |- ! 4340 | [[Разиля]] || 73 |- ! 4341 | [[Рза]] || 73 |- ! 4342 | [[Тойкуль]] || 73 |- ! 4343 | [[Раушана]] || 73 |- ! 4344 | [[Рысханым]] || 73 |- ! 4345 | [[Саният]] || 73 |- ! 4346 | [[Тазакул]] || 73 |- ! 4347 | [[Сапар]] || 73 |- ! 4348 | [[Сайера]] || 73 |- ! 4349 | [[Ризат]] || 73 |- ! 4350 | [[Тенге]] || 73 |- ! 4351 | [[Мукарама]] || 73 |- ! 4352 | [[Нурзиля]] || 73 |- ! 4353 | [[Назикул]] || 73 |- ! 4354 | [[Кулшай]] || 73 |- ! 4355 | [[Мариямхан]] || 73 |- ! 4356 | [[Махбуба]] || 73 |- ! 4357 | [[Лолита]] || 73 |- ! 4358 | [[Қалида]] || 73 |- ! 4359 | [[Қызылгүл]] || 73 |- ! 4360 | [[Керім]] || 73 |- ! 4361 | [[Калиса]] || 73 |- ! 4362 | [[Зерделі]] || 73 |- ! 4363 | [[Каухар]] || 73 |- ! 4364 | [[Жебек]] || 73 |- ! 4365 | [[Әділет]] || 73 |- ! 4366 | [[Даниэлла]] || 73 |- ! 4367 | [[Жайнаш]] || 73 |- ! 4368 | [[Гулшан]] || 73 |- ! 4369 | [[Аслия]] || 73 |- ! 4370 | [[Айлита]] || 73 |- ! 4371 | [[Анор]] || 73 |- ! 4372 | [[Ақбике]] || 73 |- ! 4373 | [[Акзила]] || 73 |- ! 4374 | [[Шайгуль]] || 72 |- ! 4375 | [[Үмітхан]] || 72 |- ! 4376 | [[Тыныш]] || 72 |- ! 4377 | [[Умитгул]] || 72 |- ! 4378 | [[Шариза]] || 72 |- ! 4379 | [[Ұлана]] || 72 |- ! 4380 | [[Фәриза]] || 72 |- ! 4381 | [[Саят]] || 72 |- ! 4382 | [[Слупан]] || 72 |- ! 4383 | [[Раиана]] || 72 |- ! 4384 | [[Сан]] || 72 |- ! 4385 | [[Оливия]] || 72 |- ! 4386 | [[Мунлык]] || 72 |- ! 4387 | [[Күлпаршын]] || 72 |- ! 4388 | [[Кулшар]] || 72 |- ! 4389 | [[Күлтай]] || 72 |- ! 4390 | [[Кулбагила]] || 72 |- ! 4391 | [[Кунаим]] || 72 |- ! 4392 | [[Калам]] || 72 |- ! 4393 | [[Зайгуль]] || 72 |- ! 4394 | [[Жулдус]] || 72 |- ! 4395 | [[Зеркул]] || 72 |- ! 4396 | [[Канзиба]] || 72 |- ! 4397 | [[Заурекуль]] || 72 |- ! 4398 | [[Гуляем]] || 72 |- ! 4399 | [[Евдокия]] || 72 |- ! 4400 | [[Бакжан]] || 72 |- ! 4401 | [[Ассоль]] || 72 |- ! 4402 | [[Барша]] || 72 |- ! 4403 | [[Айқыз]] || 72 |- ! 4404 | [[Анжелина]] || 72 |- ! 4405 | [[Айпатша]] || 72 |- ! 4406 | [[Арнұр]] || 72 |- ! 4407 | [[Алихан]] || 72 |- ! 4408 | [[Акылай]] || 72 |- ! 4409 | [[Ханипа]] || 71 |- ! 4410 | [[Ырсалды]] || 71 |- ! 4411 | [[Ульмекен]] || 71 |- ! 4412 | [[Улболсин]] || 71 |- ! 4413 | [[Файруза]] || 71 |- ! 4414 | [[Ултуаш]] || 71 |- ! 4415 | [[Тамира]] || 71 |- ! 4416 | [[Райхангүл]] || 71 |- ! 4417 | [[Тиана]] || 71 |- ! 4418 | [[Сайора]] || 71 |- ! 4419 | [[Назик]] || 71 |- ! 4420 | [[Назыкен]] || 71 |- ! 4421 | [[Нұрбағым]] || 71 |- ! 4422 | [[Нурсагат]] || 71 |- ! 4423 | [[Нурсия]] || 71 |- ! 4424 | [[Қанымкүл]] || 71 |- ! 4425 | [[Кунсулув]] || 71 |- ! 4426 | [[Маркизат]] || 71 |- ! 4427 | [[Кулбан]] || 71 |- ! 4428 | [[Кульзара]] || 71 |- ! 4429 | [[Кызылкул]] || 71 |- ! 4430 | [[Кульбаги]] || 71 |- ! 4431 | [[Камида]] || 71 |- ! 4432 | [[Каламсия]] || 71 |- ! 4433 | [[Зульфина]] || 71 |- ! 4434 | [[Жанымай]] || 71 |- ! 4435 | [[Калдикул]] || 71 |- ! 4436 | [[Катыш]] || 71 |- ! 4437 | [[Жанархан]] || 71 |- ! 4438 | [[Енлік]] || 71 |- ! 4439 | [[Данар]] || 71 |- ! 4440 | [[Гульбиби]] || 71 |- ! 4441 | [[Гулан]] || 71 |- ! 4442 | [[Базиля]] || 71 |- ! 4443 | [[Бубиш]] || 71 |- ! 4444 | [[Гулбақыт]] || 71 |- ! 4445 | [[Асылкул]] || 71 |- ! 4446 | [[Баткен]] || 71 |- ! 4447 | [[Виолета]] || 71 |- ! 4448 | [[Ассель]] || 71 |- ! 4449 | [[Арзыгуль]] || 71 |- ! 4450 | [[Ұлзира]] || 70 |- ! 4451 | [[Улар]] || 70 |- ! 4452 | [[Ұлағат]] || 70 |- ! 4453 | [[Райиан]] || 70 |- ! 4454 | [[Таттикул]] || 70 |- ! 4455 | [[Сагираш]] || 70 |- ! 4456 | [[Татти]] || 70 |- ! 4457 | [[Рискул]] || 70 |- ! 4458 | [[Сюзанна]] || 70 |- ! 4459 | [[Нурханым]] || 70 |- ! 4460 | [[Нуркан]] || 70 |- ! 4461 | [[Несипжамал]] || 70 |- ! 4462 | [[Нурпия]] || 70 |- ! 4463 | [[Кулхан]] || 70 |- ! 4464 | [[Күләйхан]] || 70 |- ! 4465 | [[Маралдым]] || 70 |- ! 4466 | [[Мактагул]] || 70 |- ! 4467 | [[Кенжекан]] || 70 |- ! 4468 | [[Корлыгаин]] || 70 |- ! 4469 | [[Канымхан]] || 70 |- ! 4470 | [[Кенжебала]] || 70 |- ! 4471 | [[Зария]] || 70 |- ! 4472 | [[Інжу-Маржан]] || 70 |- ! 4473 | [[Бакира]] || 70 |- ! 4474 | [[Болғанай]] || 70 |- ! 4475 | [[Батила]] || 70 |- ! 4476 | [[Биганым]] || 70 |- ! 4477 | [[Бибикатша]] || 70 |- ! 4478 | [[Баянды]] || 70 |- ! 4479 | [[Ансар]] || 70 |- ! 4480 | [[Айджан]] || 70 |- ! 4481 | [[Айтөре]] || 70 |- ! 4482 | [[Айзира]] || 70 |- ! 4483 | [[Айдара]] || 70 |- ! 4484 | [[Шәрбәт]] || 69 |- ! 4485 | [[Шандоз]] || 69 |- ! 4486 | [[Элизат]] || 69 |- ! 4487 | [[Хазира]] || 69 |- ! 4488 | [[Умуткан]] || 69 |- ! 4489 | [[Тойгул]] || 69 |- ! 4490 | [[Стефания]] || 69 |- ! 4491 | [[Рәбиға]] || 69 |- ! 4492 | [[Сайыпжамал]] || 69 |- ! 4493 | [[Таңсамал]] || 69 |- ! 4494 | [[Тишбала]] || 69 |- ! 4495 | [[Сырға]] || 69 |- ! 4496 | [[Ризана]] || 69 |- ! 4497 | [[Рушана]] || 69 |- ! 4498 | [[Мәруә]] || 69 |- ! 4499 | [[Нагия]] || 69 |- ! 4500 | [[Мырзагуль]] || 69 |- ! 4501 | [[Мукарам]] || 69 |- ! 4502 | [[Несипкан]] || 69 |- ! 4503 | [[Минаим]] || 69 |- ! 4504 | [[Нура]] || 69 |- ! 4505 | [[Нэйла]] || 69 |- ! 4506 | [[Кызтумас]] || 69 |- ! 4507 | [[Макиш]] || 69 |- ! 4508 | [[Қазиза]] || 69 |- ! 4509 | [[Зехра]] || 69 |- ! 4510 | [[Злыха]] || 69 |- ! 4511 | [[Кагаз]] || 69 |- ! 4512 | [[Жиенкул]] || 69 |- ! 4513 | [[Жанымкул]] || 69 |- ! 4514 | [[Зифа]] || 69 |- ! 4515 | [[Гульсия]] || 69 |- ! 4516 | [[Дилора]] || 69 |- ! 4517 | [[Балсекер]] || 69 |- ! 4518 | [[Гулзифа]] || 69 |- ! 4519 | [[Бибижар]] || 69 |- ! 4520 | [[Гулбакша]] || 69 |- ! 4521 | [[Балкадиша]] || 69 |- ! 4522 | [[Булбулхан]] || 69 |- ! 4523 | [[Бибінур]] || 69 |- ! 4524 | [[Бақытхан]] || 69 |- ! 4525 | [[Арзыгул]] || 69 |- ! 4526 | [[Ансара]] || 69 |- ! 4527 | [[Акшабак]] || 69 |- ! 4528 | [[Үкілай]] || 68 |- ! 4529 | [[Саракүл]] || 68 |- ! 4530 | [[Рашиля]] || 68 |- ! 4531 | [[Сарсен]] || 68 |- ! 4532 | [[Сархыт]] || 68 |- ! 4533 | [[Таттикуль]] || 68 |- ! 4534 | [[Сарахан]] || 68 |- ! 4535 | [[Нұрсипат]] || 68 |- ! 4536 | [[Нурсагила]] || 68 |- ! 4537 | [[Паузия]] || 68 |- ! 4538 | [[Наурызгул]] || 68 |- ! 4539 | [[Нурлыайым]] || 68 |- ! 4540 | [[Моншақ]] || 68 |- ! 4541 | [[Нурбикеш]] || 68 |- ! 4542 | [[Оразкан]] || 68 |- ! 4543 | [[Мактагуль]] || 68 |- ! 4544 | [[Мейзкул]] || 68 |- ! 4545 | [[Кульдар]] || 68 |- ! 4546 | [[Інжу Маржан]] || 68 |- ! 4547 | [[Какен]] || 68 |- ! 4548 | [[Ибаш]] || 68 |- ! 4549 | [[Катерина]] || 68 |- ! 4550 | [[Завра]] || 68 |- ! 4551 | [[Гуляра]] || 68 |- ! 4552 | [[Гульрайхан]] || 68 |- ! 4553 | [[Дінзухра]] || 68 |- ! 4554 | [[Жангылсын]] || 68 |- ! 4555 | [[Жана]] || 68 |- ! 4556 | [[Бадигуль]] || 68 |- ! 4557 | [[Бердигул]] || 68 |- ! 4558 | [[Аэлин]] || 68 |- ! 4559 | [[Атиргуль]] || 68 |- ! 4560 | [[Бұлғын]] || 68 |- ! 4561 | [[Бибізада]] || 68 |- ! 4562 | [[Балгул]] || 68 |- ! 4563 | [[Гулнази]] || 68 |- ! 4564 | [[Акбокен]] || 68 |- ! 4565 | [[Айкербез]] || 68 |- ! 4566 | [[Альсара]] || 68 |- ! 4567 | [[Алтыным]] || 68 |- ! 4568 | [[Акуштап]] || 68 |- ! 4569 | [[Айлу]] || 68 |- ! 4570 | [[Алмаз]] || 68 |- ! 4571 | [[Альпеш]] || 68 |- ! 4572 | [[Алшакуль]] || 68 |- ! 4573 | [[Айгайша]] || 68 |- ! 4574 | [[Улша]] || 67 |- ! 4575 | [[Унай]] || 67 |- ! 4576 | [[Уйтолган]] || 67 |- ! 4577 | [[Хилола]] || 67 |- ! 4578 | [[Сайлаукүл]] || 67 |- ! 4579 | [[Сұлуай]] || 67 |- ! 4580 | [[Разила]] || 67 |- ! 4581 | [[Таланды]] || 67 |- ! 4582 | [[Рыскельды]] || 67 |- ! 4583 | [[Сағым]] || 67 |- ! 4584 | [[Санимгул]] || 67 |- ! 4585 | [[Сейсекул]] || 67 |- ! 4586 | [[Раяана]] || 67 |- ! 4587 | [[Сәнімай]] || 67 |- ! 4588 | [[Радия]] || 67 |- ! 4589 | [[Санобар]] || 67 |- ! 4590 | [[Мирас]] || 67 |- ! 4591 | [[Минуар]] || 67 |- ! 4592 | [[Надя]] || 67 |- ! 4593 | [[Нәзия]] || 67 |- ! 4594 | [[Кулназия]] || 67 |- ! 4595 | [[Майнура]] || 67 |- ! 4596 | [[Кулдариха]] || 67 |- ! 4597 | [[Кульбайра]] || 67 |- ! 4598 | [[Лятипа]] || 67 |- ! 4599 | [[Мағира]] || 67 |- ! 4600 | [[Кульзабира]] || 67 |- ! 4601 | [[Индера]] || 67 |- ! 4602 | [[Жаукар]] || 67 |- ! 4603 | [[Жвек]] || 67 |- ! 4604 | [[Жумакиз]] || 67 |- ! 4605 | [[Гульмираш]] || 67 |- ! 4606 | [[Данегул]] || 67 |- ! 4607 | [[Жайсанкуль]] || 67 |- ! 4608 | [[Жазгуль]] || 67 |- ! 4609 | [[Гулжауһар]] || 67 |- ! 4610 | [[Балдаурен]] || 67 |- ! 4611 | [[Багытжамал]] || 67 |- ! 4612 | [[Бегайм]] || 67 |- ! 4613 | [[Ақзат]] || 67 |- ! 4614 | [[Акбал]] || 67 |- ! 4615 | [[Аругүл]] || 67 |- ! 4616 | [[Акилгек]] || 67 |- ! 4617 | [[Айдынай]] || 67 |- ! 4618 | [[Айкумус]] || 67 |- ! 4619 | [[Ақтұмар]] || 67 |- ! 4620 | [[Улмаш]] || 66 |- ! 4621 | [[Ырысгуль]] || 66 |- ! 4622 | [[Шамша]] || 66 |- ! 4623 | [[Ұлшат]] || 66 |- ! 4624 | [[Шаруан]] || 66 |- ! 4625 | [[Эльонора]] || 66 |- ! 4626 | [[Райша]] || 66 |- ! 4627 | [[Сәнімгүл]] || 66 |- ! 4628 | [[Таразы]] || 66 |- ! 4629 | [[Сарсенбиби]] || 66 |- ! 4630 | [[Сахиба]] || 66 |- ! 4631 | [[Тлеухор]] || 66 |- ! 4632 | [[Тотия]] || 66 |- ! 4633 | [[Сезым]] || 66 |- ! 4634 | [[Нэйля]] || 66 |- ! 4635 | [[Мохира]] || 66 |- ! 4636 | [[Палжан]] || 66 |- ! 4637 | [[Назеркем]] || 66 |- ! 4638 | [[Насира]] || 66 |- ! 4639 | [[Ляззят]] || 66 |- ! 4640 | [[Кумар]] || 66 |- ! 4641 | [[Кулчат]] || 66 |- ! 4642 | [[Жумакан]] || 66 |- ! 4643 | [[Кизат]] || 66 |- ! 4644 | [[Жуматай]] || 66 |- ! 4645 | [[Каратай]] || 66 |- ! 4646 | [[Жулдызхан]] || 66 |- ! 4647 | [[Кемелхан]] || 66 |- ! 4648 | [[Диора]] || 66 |- ! 4649 | [[Гулсун]] || 66 |- ! 4650 | [[Гульбагда]] || 66 |- ! 4651 | [[Жайлы]] || 66 |- ! 4652 | [[Гульжауар]] || 66 |- ! 4653 | [[Әлемгүл]] || 66 |- ! 4654 | [[Гулжауар]] || 66 |- ! 4655 | [[Гулзиба]] || 66 |- ! 4656 | [[Балгерим]] || 66 |- ! 4657 | [[Бияш]] || 66 |- ! 4658 | [[Булган]] || 66 |- ! 4659 | [[Гулмерей]] || 66 |- ! 4660 | [[Айтбуби]] || 66 |- ! 4661 | [[Айгирим]] || 66 |- ! 4662 | [[Адилья]] || 66 |- ! 4663 | [[Айшажан]] || 66 |- ! 4664 | [[Акан]] || 66 |- ! 4665 | [[Узилхан]] || 65 |- ! 4666 | [[Фердаус]] || 65 |- ! 4667 | [[Умутай]] || 65 |- ! 4668 | [[Шәмсия]] || 65 |- ! 4669 | [[Тураркуль]] || 65 |- ! 4670 | [[Саркит]] || 65 |- ! 4671 | [[Сафийя]] || 65 |- ! 4672 | [[Сартай]] || 65 |- ! 4673 | [[Сәнімкүл]] || 65 |- ! 4674 | [[Несбели]] || 65 |- ! 4675 | [[Перне]] || 65 |- ! 4676 | [[Мендиганым]] || 65 |- ! 4677 | [[Перезат]] || 65 |- ! 4678 | [[Патшайым]] || 65 |- ! 4679 | [[Меиркул]] || 65 |- ! 4680 | [[Курманбике]] || 65 |- ! 4681 | [[Қамила]] || 65 |- ! 4682 | [[Кульзига]] || 65 |- ! 4683 | [[Кульсагат]] || 65 |- ! 4684 | [[Қолқанат]] || 65 |- ! 4685 | [[Күнсулу]] || 65 |- ! 4686 | [[Күмісхан]] || 65 |- ! 4687 | [[Кияш]] || 65 |- ! 4688 | [[Камарсулу]] || 65 |- ! 4689 | [[Кенжеганым]] || 65 |- ! 4690 | [[Әдемау]] || 65 |- ! 4691 | [[Гүлшахар]] || 65 |- ! 4692 | [[Гүлмария]] || 65 |- ! 4693 | [[Гүлсайран]] || 65 |- ! 4694 | [[Гулсима]] || 65 |- ! 4695 | [[Дарьяна]] || 65 |- ! 4696 | [[Елнұра]] || 65 |- ! 4697 | [[Балбике]] || 65 |- ! 4698 | [[Бидаш]] || 65 |- ! 4699 | [[Гулданай]] || 65 |- ! 4700 | [[Аятхан]] || 65 |- ! 4701 | [[Аяри]] || 65 |- ! 4702 | [[Ақсұнқар]] || 65 |- ! 4703 | [[Ақжамал]] || 65 |- ! 4704 | [[Амангельды]] || 65 |- ! 4705 | [[Айнүр]] || 65 |- ! 4706 | [[Айсері]] || 65 |- ! 4707 | [[Аииша]] || 65 |- ! 4708 | [[Адилет]] || 65 |- ! 4709 | [[Хансұлу]] || 64 |- ! 4710 | [[Эльянора]] || 64 |- ! 4711 | [[Турсынбуби]] || 64 |- ! 4712 | [[Ширингуль]] || 64 |- ! 4713 | [[Эмира]] || 64 |- ! 4714 | [[Юлианна]] || 64 |- ! 4715 | [[Элиана]] || 64 |- ! 4716 | [[Равза]] || 64 |- ! 4717 | [[Севда]] || 64 |- ! 4718 | [[Рауфа]] || 64 |- ! 4719 | [[Союзхан]] || 64 |- ! 4720 | [[Саяла]] || 64 |- ! 4721 | [[Токтар]] || 64 |- ! 4722 | [[Сатен]] || 64 |- ! 4723 | [[Тея]] || 64 |- ! 4724 | [[Сагаткуль]] || 64 |- ! 4725 | [[Пәтима]] || 64 |- ! 4726 | [[Нескен]] || 64 |- ! 4727 | [[Кулатай]] || 64 |- ! 4728 | [[Ләйля]] || 64 |- ! 4729 | [[Кулнара]] || 64 |- ! 4730 | [[Мамык]] || 64 |- ! 4731 | [[Зулхумар]] || 64 |- ! 4732 | [[Жузим]] || 64 |- ! 4733 | [[Гулфира]] || 64 |- ! 4734 | [[Дилярам]] || 64 |- ! 4735 | [[Гульбан]] || 64 |- ! 4736 | [[Даметер]] || 64 |- ! 4737 | [[Жакан]] || 64 |- ! 4738 | [[Елнур]] || 64 |- ! 4739 | [[Гүлжәмила]] || 64 |- ! 4740 | [[Дамеле]] || 64 |- ! 4741 | [[Гүльназ]] || 64 |- ! 4742 | [[Гайникамал]] || 64 |- ! 4743 | [[Болдықыз]] || 64 |- ! 4744 | [[Гайный]] || 64 |- ! 4745 | [[Багия]] || 64 |- ! 4746 | [[Айсары]] || 64 |- ! 4747 | [[Айбуби]] || 64 |- ! 4748 | [[Асимгуль]] || 64 |- ! 4749 | [[Аппак]] || 64 |- ! 4750 | [[Айбөбек]] || 64 |- ! 4751 | [[Арияна]] || 64 |- ! 4752 | [[Шахар]] || 63 |- ! 4753 | [[Шынасыл]] || 63 |- ! 4754 | [[Улана]] || 63 |- ! 4755 | [[Факизат]] || 63 |- ! 4756 | [[Шамшагуль]] || 63 |- ! 4757 | [[Сапаргүл]] || 63 |- ! 4758 | [[Сагынкуль]] || 63 |- ! 4759 | [[Сәруар]] || 63 |- ! 4760 | [[Онайша]] || 63 |- ! 4761 | [[Нарина]] || 63 |- ! 4762 | [[Несипгуль]] || 63 |- ! 4763 | [[Кульбадан]] || 63 |- ! 4764 | [[Люда]] || 63 |- ! 4765 | [[Маралым]] || 63 |- ! 4766 | [[Жарқынгүл]] || 63 |- ! 4767 | [[Казкен]] || 63 |- ! 4768 | [[Зинахан]] || 63 |- ! 4769 | [[Колканат]] || 63 |- ! 4770 | [[Каукер]] || 63 |- ! 4771 | [[Зайкен]] || 63 |- ! 4772 | [[Збайда]] || 63 |- ! 4773 | [[Гульпан]] || 63 |- ! 4774 | [[Гульзакира]] || 63 |- ! 4775 | [[Джанна]] || 63 |- ! 4776 | [[Батихан]] || 63 |- ! 4777 | [[Бахатгул]] || 63 |- ! 4778 | [[Гулжаннат]] || 63 |- ! 4779 | [[Балханым]] || 63 |- ! 4780 | [[Бұлбұлхан]] || 63 |- ! 4781 | [[Бати]] || 63 |- ! 4782 | [[Ауескуль]] || 63 |- ! 4783 | [[Айтолхын]] || 63 |- ! 4784 | [[Айим]] || 63 |- ! 4785 | [[Алила]] || 63 |- ! 4786 | [[Адиба]] || 63 |- ! 4787 | [[Ұлзия]] || 62 |- ! 4788 | [[Эльанора]] || 62 |- ! 4789 | [[Шынаркүл]] || 62 |- ! 4790 | [[Шабнам]] || 62 |- ! 4791 | [[Туйме]] || 62 |- ! 4792 | [[Шеризат]] || 62 |- ! 4793 | [[Токтагул]] || 62 |- ! 4794 | [[Тасмин]] || 62 |- ! 4795 | [[Садия]] || 62 |- ! 4796 | [[Сония]] || 62 |- ! 4797 | [[Танзира]] || 62 |- ! 4798 | [[Толеужан]] || 62 |- ! 4799 | [[Напиза]] || 62 |- ! 4800 | [[Нэля]] || 62 |- ! 4801 | [[Кумусжан]] || 62 |- ! 4802 | [[Кулдарига]] || 62 |- ! 4803 | [[Кумыскан]] || 62 |- ! 4804 | [[Кызылкуль]] || 62 |- ! 4805 | [[Майко]] || 62 |- ! 4806 | [[Карилга]] || 62 |- ! 4807 | [[Кокеш]] || 62 |- ! 4808 | [[Жолтай]] || 62 |- ! 4809 | [[Калимат]] || 62 |- ! 4810 | [[Гульмайрам]] || 62 |- ! 4811 | [[Еркінгүл]] || 62 |- ! 4812 | [[Жангыл]] || 62 |- ! 4813 | [[Джазира]] || 62 |- ! 4814 | [[Жанилхан]] || 62 |- ! 4815 | [[Гульдер]] || 62 |- ! 4816 | [[Дайяна]] || 62 |- ! 4817 | [[Динакуль]] || 62 |- ! 4818 | [[Гулинур]] || 62 |- ! 4819 | [[Биханым]] || 62 |- ! 4820 | [[Гаухара]] || 62 |- ! 4821 | [[Балжанай]] || 62 |- ! 4822 | [[Ақжанат]] || 62 |- ! 4823 | [[Ақжайнақ]] || 62 |- ! 4824 | [[Ақгул]] || 62 |- ! 4825 | [[Азэль]] || 62 |- ! 4826 | [[Акыш]] || 62 |- ! 4827 | [[Хамар]] || 61 |- ! 4828 | [[Умуткуль]] || 61 |- ! 4829 | [[Шарипжамал]] || 61 |- ! 4830 | [[Ұлбану]] || 61 |- ! 4831 | [[Хасият]] || 61 |- ! 4832 | [[Шамшагул]] || 61 |- ! 4833 | [[Фариха]] || 61 |- ! 4834 | [[Руана]] || 61 |- ! 4835 | [[Толеш]] || 61 |- ! 4836 | [[Саулетхан]] || 61 |- ! 4837 | [[Рамия]] || 61 |- ! 4838 | [[Таңсу]] || 61 |- ! 4839 | [[Сакиш]] || 61 |- ! 4840 | [[Розагуль]] || 61 |- ! 4841 | [[Сәлсәбил]] || 61 |- ! 4842 | [[Рубина]] || 61 |- ! 4843 | [[Нұрбота]] || 61 |- ! 4844 | [[Мергүл]] || 61 |- ! 4845 | [[Наурызгуль]] || 61 |- ! 4846 | [[Найра]] || 61 |- ! 4847 | [[Мелиса]] || 61 |- ! 4848 | [[Перизад]] || 61 |- ! 4849 | [[Нурхия]] || 61 |- ! 4850 | [[Онайхан]] || 61 |- ! 4851 | [[Мирагул]] || 61 |- ! 4852 | [[Нурби]] || 61 |- ! 4853 | [[Нажия]] || 61 |- ! 4854 | [[Нуржибек]] || 61 |- ! 4855 | [[Кулдары]] || 61 |- ! 4856 | [[Кунимжан]] || 61 |- ! 4857 | [[Кумыскуль]] || 61 |- ! 4858 | [[Кульжиан]] || 61 |- ! 4859 | [[Жаудір]] || 61 |- ! 4860 | [[Гульсагат]] || 61 |- ! 4861 | [[Гулсанат]] || 61 |- ! 4862 | [[Елерке]] || 61 |- ! 4863 | [[Данакуль]] || 61 |- ! 4864 | [[Гульнира]] || 61 |- ! 4865 | [[Динура]] || 61 |- ! 4866 | [[Дәмежан]] || 61 |- ! 4867 | [[Джумакул]] || 61 |- ! 4868 | [[Гульмай]] || 61 |- ! 4869 | [[Динагүл]] || 61 |- ! 4870 | [[Гульпаршин]] || 61 |- ! 4871 | [[Жанұя]] || 61 |- ! 4872 | [[Ахан]] || 61 |- ! 4873 | [[Ғайникамал]] || 61 |- ! 4874 | [[Гита]] || 61 |- ! 4875 | [[Бүрлен]] || 61 |- ! 4876 | [[Бейбіткүл]] || 61 |- ! 4877 | [[Бибипатима]] || 61 |- ! 4878 | [[Аниша]] || 61 |- ! 4879 | [[Айпери]] || 61 |- ! 4880 | [[Ансаганым]] || 61 |- ! 4881 | [[Аикерим]] || 61 |- ! 4882 | [[Айманай]] || 61 |- ! 4883 | [[Арайжан]] || 61 |- ! 4884 | [[Аиса]] || 61 |- ! 4885 | [[Айли]] || 61 |- ! 4886 | [[Анаис]] || 61 |- ! 4887 | [[Айбопе]] || 61 |- ! 4888 | [[Улшат]] || 60 |- ! 4889 | [[Чулпан]] || 60 |- ! 4890 | [[Тулеш]] || 60 |- ! 4891 | [[Разипа]] || 60 |- ! 4892 | [[Райхангул]] || 60 |- ! 4893 | [[Тансу]] || 60 |- ! 4894 | [[Саулем]] || 60 |- ! 4895 | [[Сункар]] || 60 |- ! 4896 | [[Сарагүл]] || 60 |- ! 4897 | [[Сәбинұр]] || 60 |- ! 4898 | [[Тания]] || 60 |- ! 4899 | [[Наркиз]] || 60 |- ! 4900 | [[Кульбайрам]] || 60 |- ! 4901 | [[Кулмарам]] || 60 |- ! 4902 | [[Кыз-Жибек]] || 60 |- ! 4903 | [[Махсат]] || 60 |- ! 4904 | [[Лаила]] || 60 |- ! 4905 | [[Күнсәуле]] || 60 |- ! 4906 | [[Матлуба]] || 60 |- ! 4907 | [[Майкул]] || 60 |- ! 4908 | [[Ләйлі]] || 60 |- ! 4909 | [[Мантай]] || 60 |- ! 4910 | [[Кулбагира]] || 60 |- ! 4911 | [[Қанзада]] || 60 |- ! 4912 | [[Ману]] || 60 |- ! 4913 | [[Зафира]] || 60 |- ! 4914 | [[Жузимкул]] || 60 |- ! 4915 | [[Завреш]] || 60 |- ! 4916 | [[Дуйсекуль]] || 60 |- ! 4917 | [[Есенбике]] || 60 |- ! 4918 | [[Әльфия]] || 60 |- ! 4919 | [[Гульнат]] || 60 |- ! 4920 | [[Әсема]] || 60 |- ! 4921 | [[Гульдан]] || 60 |- ! 4922 | [[Жайнара]] || 60 |- ! 4923 | [[Гульфайраз]] || 60 |- ! 4924 | [[Бақыткул]] || 60 |- ! 4925 | [[Бубек]] || 60 |- ! 4926 | [[Бекзия]] || 60 |- ! 4927 | [[Бахты]] || 60 |- ! 4928 | [[Бақжанар]] || 60 |- ! 4929 | [[Аслай]] || 60 |- ! 4930 | [[Байрамгул]] || 60 |- ! 4931 | [[Гулзейнет]] || 60 |- ! 4932 | [[Алтынарай]] || 60 |- ! 4933 | [[Айбегім]] || 60 |- ! 4934 | [[Арайым]] || 60 |- ! 4935 | [[Арзигул]] || 60 |- ! 4936 | [[Анжелла]] || 60 |- ! 4937 | [[Анира]] || 60 |- ! 4938 | [[Турмеш]] || 59 |- ! 4939 | [[Умет]] || 59 |- ! 4940 | [[Турлыхан]] || 59 |- ! 4941 | [[Шолпанкуль]] || 59 |- ! 4942 | [[Сангуль]] || 59 |- ! 4943 | [[Таннур]] || 59 |- ! 4944 | [[Рисгул]] || 59 |- ! 4945 | [[Ромина]] || 59 |- ! 4946 | [[Разихан]] || 59 |- ! 4947 | [[Рауаш]] || 59 |- ! 4948 | [[Тилеухан]] || 59 |- ! 4949 | [[Нұрерке]] || 59 |- ! 4950 | [[Мейремхан]] || 59 |- ! 4951 | [[Кульдрайхан]] || 59 |- ! 4952 | [[Курлан]] || 59 |- ! 4953 | [[Кунзия]] || 59 |- ! 4954 | [[Кульдархан]] || 59 |- ! 4955 | [[Зияхан]] || 59 |- ! 4956 | [[Зейнур]] || 59 |- ! 4957 | [[Канымзия]] || 59 |- ! 4958 | [[Жұпаргүл]] || 59 |- ! 4959 | [[Кермекас]] || 59 |- ! 4960 | [[Еркетан]] || 59 |- ! 4961 | [[Жанылша]] || 59 |- ! 4962 | [[Дарима]] || 59 |- ! 4963 | [[Дариякуль]] || 59 |- ! 4964 | [[Гүлсімай]] || 59 |- ! 4965 | [[Гүлбар]] || 59 |- ! 4966 | [[Гулшехра]] || 59 |- ! 4967 | [[Гүлбаһрам]] || 59 |- ! 4968 | [[Жаннагуль]] || 59 |- ! 4969 | [[Гульшан]] || 59 |- ! 4970 | [[Гүльмира]] || 59 |- ! 4971 | [[Гулсан]] || 59 |- ! 4972 | [[Гульбазар]] || 59 |- ! 4973 | [[Бобек]] || 59 |- ! 4974 | [[Гузяль]] || 59 |- ! 4975 | [[Гаусар]] || 59 |- ! 4976 | [[Гулбаран]] || 59 |- ! 4977 | [[Гулдан]] || 59 |- ! 4978 | [[Балажан]] || 59 |- ! 4979 | [[Бакен]] || 59 |- ! 4980 | [[Ақкөркем]] || 59 |- ! 4981 | [[Ақжелен]] || 59 |- ! 4982 | [[Айткайша]] || 59 |- ! 4983 | [[Акару]] || 59 |- ! 4984 | [[Аксымбат]] || 59 |- ! 4985 | [[Аққанат]] || 59 |- ! 4986 | [[Ақбөкен]] || 59 |- ! 4987 | [[Аңсарым]] || 59 |- ! 4988 | [[Шамшинур]] || 58 |- ! 4989 | [[Уримхан]] || 58 |- ! 4990 | [[Шаригуль]] || 58 |- ! 4991 | [[Ұлжанай]] || 58 |- ! 4992 | [[Улия]] || 58 |- ! 4993 | [[Ұлзат]] || 58 |- ! 4994 | [[Ханзира]] || 58 |- ! 4995 | [[Урбигул]] || 58 |- ! 4996 | [[Хабира]] || 58 |- ! 4997 | [[Тажи]] || 58 |- ! 4998 | [[Тилек]] || 58 |- ! 4999 | [[Рста]] || 58 |- ! 5000 | [[Тойған]] || 58 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 1sbp3ibc0iljricuwm1gvxfuk75fek8 3579579 3579578 2026-04-09T10:28:47Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3579579 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 93,7% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 1 | [[Аружан]] || 73 469 |- ! 2 | [[Динара]] || 59 818 |- ! 3 | [[Мадина]] || 59 369 |- ! 4 | [[Айгуль]] || 57 850 |- ! 5 | [[Айзере]] || 56 770 |- ! 6 | [[Айдана]] || 55 029 |- ! 7 | [[Алия]] || 54 921 |- ! 8 | [[Жанар]] || 52 050 |- ! 9 | [[Айша]] || 49 944 |- ! 10 | [[Айару]] || 49 670 |- ! 11 | [[Айнур]] || 49 171 |- ! 12 | [[Айгерим]] || 46 484 |- ! 13 | [[Айжан]] || 45 543 |- ! 14 | [[Аяулым]] || 45 427 |- ! 15 | [[Салтанат]] || 45 080 |- ! 16 | [[Сауле]] || 43 443 |- ! 17 | [[Арайлым]] || 42 917 |- ! 18 | [[Гульмира]] || 42 249 |- ! 19 | [[Амина]] || 41 644 |- ! 20 | [[Диана]] || 40 535 |- ! 21 | [[Кәусар]] || 39 658 |- ! 22 | [[Асель]] || 39 517 |- ! 23 | [[Жансая]] || 37 925 |- ! 24 | [[Роза]] || 35 714 |- ! 25 | [[Меруерт]] || 33 652 |- ! 26 | [[Раяна]] || 33 088 |- ! 27 | [[Назерке]] || 32 825 |- ! 28 | [[Айым]] || 31 816 |- ! 29 | [[Гаухар]] || 31 697 |- ! 30 | [[Інжу]] || 31 010 |- ! 31 | [[Эльмира]] || 30 528 |- ! 32 | [[Шолпан]] || 30 359 |- ! 33 | [[Медина]] || 30 281 |- ! 34 | [[Маржан]] || 30 097 |- ! 35 | [[Аида]] || 29 920 |- ! 36 | [[Алтынай]] || 29 660 |- ! 37 | [[Гульнара]] || 29 098 |- ! 38 | [[Дана]] || 28 835 |- ! 39 | [[Раушан]] || 26 447 |- ! 40 | [[Айлин]] || 26 330 |- ! 41 | [[Аяжан]] || 25 963 |- ! 42 | [[Аяла]] || 25 590 |- ! 43 | [[Мөлдір]] || 25 293 |- ! 44 | [[Алина]] || 24 873 |- ! 45 | [[Асем]] || 24 824 |- ! 46 | [[Гульнар]] || 24 748 |- ! 47 | [[Анар]] || 24 723 |- ! 48 | [[Ақерке]] || 24 558 |- ! 49 | [[Индира]] || 24 134 |- ! 50 | [[Жанерке]] || 24 014 |- ! 51 | [[Жанна]] || 23 517 |- ! 52 | [[Нұрай]] || 23 382 |- ! 53 | [[Лаура]] || 23 269 |- ! 54 | [[Акмарал]] || 23 112 |- ! 55 | [[Зарина]] || 22 930 |- ! 56 | [[Сабина]] || 22 840 |- ! 57 | [[Айман]] || 22 803 |- ! 58 | [[Жазира]] || 22 708 |- ! 59 | [[Сымбат]] || 22 603 |- ! 60 | [[Айгерім]] || 22 567 |- ! 61 | [[Карлыгаш]] || 22 215 |- ! 62 | [[Дина]] || 21 962 |- ! 63 | [[Томирис]] || 21 852 |- ! 64 | [[Камила]] || 21 679 |- ! 65 | [[Аяна]] || 21 053 |- ! 66 | [[Назым]] || 20 682 |- ! 67 | [[Галия]] || 20 622 |- ! 68 | [[Баян]] || 20 533 |- ! 69 | [[Майра]] || 20 220 |- ! 70 | [[Іңкәр]] || 19 984 |- ! 71 | [[Жанат]] || 19 888 |- ! 72 | [[Әмина]] || 19 662 |- ! 73 | [[Дильназ]] || 19 599 |- ! 74 | [[Жадыра]] || 18 711 |- ! 75 | [[Асия]] || 18 603 |- ! 76 | [[Малика]] || 18 488 |- ! 77 | [[Әсел]] || 18 450 |- ! 78 | [[Анель]] || 18 296 |- ! 79 | [[Нургуль]] || 18 205 |- ! 80 | [[Ақбота]] || 18 014 |- ! 81 | [[Айсулу]] || 17 413 |- ! 82 | [[Перизат]] || 17 392 |- ! 83 | [[Фатима]] || 17 360 |- ! 84 | [[Райхан]] || 17 336 |- ! 85 | [[Адина]] || 17 220 |- ! 86 | [[Гульжан]] || 16 926 |- ! 87 | [[Алуа]] || 16 819 |- ! 88 | [[Ажар]] || 16 800 |- ! 89 | [[Альбина]] || 16 662 |- ! 90 | [[Мерей]] || 16 537 |- ! 91 | [[Назира]] || 16 252 |- ! 92 | [[Асылым]] || 16 061 |- ! 93 | [[Дария]] || 15 932 |- ! 94 | [[Светлана]] || 15 635 |- ! 95 | [[Шынар]] || 15 581 |- ! 96 | [[Самал]] || 15 510 |- ! 97 | [[Сезім]] || 15 018 |- ! 98 | [[Алмагуль]] || 14 989 |- ! 99 | [[Адия]] || 14 926 |- ! 100 | [[Зере]] || 14 878 |- ! 101 | [[Балжан]] || 14 848 |- ! 102 | [[Лаззат]] || 14 626 |- ! 103 | [[Жулдыз]] || 14 518 |- ! 104 | [[Мария]] || 14 023 |- ! 105 | [[Айнұр]] || 13 982 |- ! 106 | [[Айкөркем]] || 13 683 |- ! 107 | [[Молдир]] || 13 667 |- ! 108 | [[Жания]] || 13 622 |- ! 109 | [[Сара]] || 13 329 |- ! 110 | [[Еркежан]] || 13 304 |- ! 111 | [[Фариза]] || 13 292 |- ! 112 | [[Айгул]] || 13 263 |- ! 113 | [[Жасмин]] || 13 234 |- ! 114 | [[Әсем]] || 13 219 |- ! 115 | [[Ақнұр]] || 13 157 |- ! 116 | [[Жанель]] || 13 082 |- ! 117 | [[Куралай]] || 13 080 |- ! 118 | [[Ақниет]] || 13 078 |- ! 119 | [[Еркеназ]] || 13 011 |- ! 120 | [[Мариям]] || 12 981 |- ! 121 | [[Азиза]] || 12 619 |- ! 122 | [[Ляззат]] || 12 408 |- ! 123 | [[Бибигуль]] || 12 268 |- ! 124 | [[Фарида]] || 12 211 |- ! 125 | [[Қарақат]] || 12 088 |- ! 126 | [[Сания]] || 11 941 |- ! 127 | [[Сандугаш]] || 11 935 |- ! 128 | [[Айзада]] || 11 831 |- ! 129 | [[Айсана]] || 11 696 |- ! 130 | [[Ботагоз]] || 11 587 |- ! 131 | [[Балауса]] || 11 519 |- ! 132 | [[Арай]] || 11 462 |- ! 133 | [[Венера]] || 11 191 |- ! 134 | [[Даяна]] || 11 165 |- ! 135 | [[Алтын]] || 11 084 |- ! 136 | [[Әйгерім]] || 10 989 |- ! 137 | [[Жұлдыз]] || 10 828 |- ! 138 | [[Карина]] || 10 820 |- ! 139 | [[Көркем]] || 10 767 |- ! 140 | [[Айнагуль]] || 10 747 |- ! 141 | [[Балнұр]] || 10 610 |- ! 142 | [[Ақмарал]] || 10 588 |- ! 143 | [[Айғаным]] || 10 542 |- ! 144 | [[Гульнур]] || 10 525 |- ! 145 | [[Альмира]] || 10 464 |- ! 146 | [[Гульназ]] || 10 265 |- ! 147 | [[Алма]] || 10 195 |- ! 148 | [[Аиша]] || 10 184 |- ! 149 | [[Айсұлу]] || 9 959 |- ! 150 | [[Әлия]] || 9 900 |- ! 151 | [[Зауре]] || 9 869 |- ! 152 | [[Назгуль]] || 9 826 |- ! 153 | [[Гулмира]] || 9 713 |- ! 154 | [[Куляш]] || 9 613 |- ! 155 | [[Әдемі]] || 9 550 |- ! 156 | [[Алима]] || 9 537 |- ! 157 | [[Бакыт]] || 9 529 |- ! 158 | [[Марал]] || 9 422 |- ! 159 | [[Нуржамал]] || 9 415 |- ! 160 | [[Аянат]] || 9 339 |- ! 161 | [[Диляра]] || 9 310 |- ! 162 | [[Эльвира]] || 9 273 |- ! 163 | [[Аруна]] || 9 212 |- ! 164 | [[Камшат]] || 9 201 |- ! 165 | [[Мәдина]] || 9 187 |- ! 166 | [[Шұғыла]] || 9 168 |- ! 167 | [[Ұлжан]] || 9 014 |- ! 168 | [[Макпал]] || 9 014 |- ! 169 | [[Клара]] || 9 005 |- ! 170 | [[Сафия]] || 8 949 |- ! 171 | [[Амира]] || 8 656 |- ! 172 | [[Махаббат]] || 8 570 |- ! 173 | [[Нагима]] || 8 566 |- ! 174 | [[Жібек]] || 8 548 |- ! 175 | [[Асемгуль]] || 8 504 |- ! 176 | [[Зауреш]] || 8 500 |- ! 177 | [[Гүлназ]] || 8 475 |- ! 178 | [[Инабат]] || 8 430 |- ! 179 | [[Гулжан]] || 8 373 |- ! 180 | [[Гүлнұр]] || 8 244 |- ! 181 | [[Нурсулу]] || 8 240 |- ! 182 | [[Айнаш]] || 8 018 |- ! 183 | [[Каусар]] || 7 920 |- ! 184 | [[Жибек]] || 7 856 |- ! 185 | [[Асылай]] || 7 852 |- ! 186 | [[Ардак]] || 7 685 |- ! 187 | [[Замира]] || 7 684 |- ! 188 | [[Акерке]] || 7 678 |- ! 189 | [[Кымбат]] || 7 450 |- ! 190 | [[Нургул]] || 7 426 |- ! 191 | [[Тоғжан]] || 7 376 |- ! 192 | [[Анара]] || 7 356 |- ! 193 | [[Айгүл]] || 7 337 |- ! 194 | [[Айнура]] || 7 332 |- ! 195 | [[Гүлім]] || 7 290 |- ! 196 | [[Гулнар]] || 7 258 |- ! 197 | [[Хадиша]] || 7 229 |- ! 198 | [[Ұлдана]] || 7 187 |- ! 199 | [[Акбота]] || 7 179 |- ! 200 | [[Улжан]] || 7 056 |- ! 201 | [[Құралай]] || 6 990 |- ! 202 | [[Гауһар]] || 6 937 |- ! 203 | [[Гулнур]] || 6 902 |- ! 204 | [[Нұрайым]] || 6 898 |- ! 205 | [[Жаннұр]] || 6 785 |- ! 206 | [[Альфия]] || 6 727 |- ! 207 | [[Асел]] || 6 703 |- ! 208 | [[Аделя]] || 6 663 |- ! 209 | [[Толкын]] || 6 559 |- ! 210 | [[Гүлдана]] || 6 543 |- ! 211 | [[Толғанай]] || 6 506 |- ! 212 | [[Дамира]] || 6 500 |- ! 213 | [[Зейнеп]] || 6 493 |- ! 214 | [[Салима]] || 6 472 |- ! 215 | [[Нұргүл]] || 6 457 |- ! 216 | [[Кәусәр]] || 6 453 |- ! 217 | [[Гүлсезім]] || 6 431 |- ! 218 | [[Дарига]] || 6 418 |- ! 219 | [[Дарина]] || 6 400 |- ! 220 | [[Ясмина]] || 6 199 |- ! 221 | [[Айлана]] || 6 125 |- ! 222 | [[Милана]] || 6 098 |- ! 223 | [[Гульшат]] || 6 083 |- ! 224 | [[Улбосын]] || 6 049 |- ! 225 | [[Сая]] || 5 926 |- ! 226 | [[Тамара]] || 5 919 |- ! 227 | [[Бахыт]] || 5 913 |- ! 228 | [[Ясмин]] || 5 906 |- ! 229 | [[София]] || 5 878 |- ! 230 | [[Еңлік]] || 5 832 |- ! 231 | [[Наргиз]] || 5 818 |- ! 232 | [[Рая]] || 5 811 |- ! 233 | [[Жамила]] || 5 709 |- ! 234 | [[Сабира]] || 5 698 |- ! 235 | [[Зухра]] || 5 665 |- ! 236 | [[Алмагул]] || 5 665 |- ! 237 | [[Адель]] || 5 661 |- ! 238 | [[Қарлығаш]] || 5 605 |- ! 239 | [[Татьяна]] || 5 552 |- ! 240 | [[Наргиза]] || 5 465 |- ! 241 | [[Марина]] || 5 457 |- ! 242 | [[Ханшайым]] || 5 432 |- ! 243 | [[Багила]] || 5 427 |- ! 244 | [[Мереке]] || 5 398 |- ! 245 | [[Айя]] || 5 383 |- ! 246 | [[Зульфия]] || 5 377 |- ! 247 | [[Гулназ]] || 5 376 |- ! 248 | [[Саида]] || 5 363 |- ! 249 | [[Лейла]] || 5 362 |- ! 250 | [[Гульдана]] || 5 355 |- ! 251 | [[Сандуғаш]] || 5 335 |- ! 252 | [[Каламкас]] || 5 335 |- ! 253 | [[Галина]] || 5 279 |- ! 254 | [[Анеля]] || 5 188 |- ! 255 | [[Гульзира]] || 5 166 |- ! 256 | [[Ботакоз]] || 5 113 |- ! 257 | [[Гулдана]] || 5 084 |- ! 258 | [[Талшын]] || 4 947 |- ! 259 | [[Жанайым]] || 4 937 |- ! 260 | [[Жадра]] || 4 906 |- ! 261 | [[Айсезім]] || 4 899 |- ! 262 | [[Рабига]] || 4 892 |- ! 263 | [[Қымбат]] || 4 868 |- ! 264 | [[Елена]] || 4 830 |- ! 265 | [[Нурай]] || 4 817 |- ! 266 | [[Наталья]] || 4 808 |- ! 267 | [[Камилла]] || 4 761 |- ! 268 | [[Анастасия]] || 4 761 |- ! 269 | [[Мира]] || 4 751 |- ! 270 | [[Таңшолпан]] || 4 738 |- ! 271 | [[Айзат]] || 4 727 |- ! 272 | [[Гульсара]] || 4 715 |- ! 273 | [[Гулбану]] || 4 713 |- ! 274 | [[Рахима]] || 4 712 |- ! 275 | [[Нұрсая]] || 4 710 |- ! 276 | [[Көзайым]] || 4 690 |- ! 277 | [[Гулим]] || 4 682 |- ! 278 | [[Жайна]] || 4 662 |- ! 279 | [[Райана]] || 4 654 |- ! 280 | [[Жаныл]] || 4 599 |- ! 281 | [[Гулшат]] || 4 594 |- ! 282 | [[Ләззат]] || 4 581 |- ! 283 | [[Дания]] || 4 581 |- ! 284 | [[Айназ]] || 4 577 |- ! 285 | [[Батима]] || 4 567 |- ! 286 | [[Асылзат]] || 4 499 |- ! 287 | [[Жанара]] || 4 492 |- ! 288 | [[Жамиля]] || 4 482 |- ! 289 | [[Гүлмира]] || 4 476 |- ! 290 | [[Жұлдызай]] || 4 463 |- ! 291 | [[Рамина]] || 4 447 |- ! 292 | [[Мақпал]] || 4 440 |- ! 293 | [[Маншук]] || 4 399 |- ! 294 | [[Самира]] || 4 393 |- ! 295 | [[Ару]] || 4 379 |- ! 296 | [[Гульбану]] || 4 360 |- ! 297 | [[Назгүл]] || 4 355 |- ! 298 | [[Жамал]] || 4 325 |- ! 299 | [[Ясина]] || 4 324 |- ! 300 | [[Разия]] || 4 317 |- ! 301 | [[Дариға]] || 4 308 |- ! 302 | [[Акнур]] || 4 259 |- ! 303 | [[Айжамал]] || 4 254 |- ! 304 | [[Мейрамгуль]] || 4 220 |- ! 305 | [[Бакытгуль]] || 4 191 |- ! 306 | [[Дарья]] || 4 182 |- ! 307 | [[Қазына]] || 4 168 |- ! 308 | [[Айслу]] || 4 124 |- ! 309 | [[Раиса]] || 4 103 |- ! 310 | [[Кунсулу]] || 4 098 |- ! 311 | [[Айсара]] || 4 078 |- ! 312 | [[Бану]] || 4 074 |- ! 313 | [[Гүлжан]] || 4 041 |- ! 314 | [[Рауза]] || 4 030 |- ! 315 | [[Марьям]] || 4 009 |- ! 316 | [[Инкар]] || 3 991 |- ! 317 | [[Айнара]] || 3 958 |- ! 318 | [[Виктория]] || 3 949 |- ! 319 | [[Жасмина]] || 3 933 |- ! 320 | [[Гулнара]] || 3 920 |- ! 321 | [[Асыл]] || 3 908 |- ! 322 | [[Ирина]] || 3 906 |- ! 323 | [[Лязат]] || 3 896 |- ! 324 | [[Гульзада]] || 3 887 |- ! 325 | [[Феруза]] || 3 878 |- ! 326 | [[Балым]] || 3 843 |- ! 327 | [[Гульзат]] || 3 842 |- ! 328 | [[Ольга]] || 3 826 |- ! 329 | [[Бибигул]] || 3 824 |- ! 330 | [[Әсия]] || 3 808 |- ! 331 | [[Екатерина]] || 3 798 |- ! 332 | [[Даметкен]] || 3 778 |- ! 333 | [[Нурия]] || 3 743 |- ! 334 | [[Үміт]] || 3 730 |- ! 335 | [[Гулзира]] || 3 719 |- ! 336 | [[Жанел]] || 3 674 |- ! 337 | [[Зоя]] || 3 661 |- ! 338 | [[Арина]] || 3 649 |- ! 339 | [[Гульжанат]] || 3 641 |- ! 340 | [[Жанаргуль]] || 3 618 |- ! 341 | [[Ерке]] || 3 580 |- ! 342 | [[Айна]] || 3 568 |- ! 343 | [[Айнагул]] || 3 550 |- ! 344 | [[Ботакөз]] || 3 538 |- ! 345 | [[Анаргуль]] || 3 496 |- ! 346 | [[Гулсим]] || 3 492 |- ! 347 | [[Надежда]] || 3 487 |- ! 348 | [[Айбибі]] || 3 473 |- ! 349 | [[Ақмаржан]] || 3 454 |- ! 350 | [[Ұлбосын]] || 3 437 |- ! 351 | [[Умит]] || 3 416 |- ! 352 | [[Газиза]] || 3 398 |- ! 353 | [[Мейірім]] || 3 360 |- ! 354 | [[Бибінұр]] || 3 356 |- ! 355 | [[Валентина]] || 3 356 |- ! 356 | [[Балнур]] || 3 355 |- ! 357 | [[Ардақ]] || 3 338 |- ! 358 | [[Лиза]] || 3 334 |- ! 359 | [[Марзия]] || 3 319 |- ! 360 | [[Анна]] || 3 318 |- ! 361 | [[Муслима]] || 3 317 |- ! 362 | [[Аделина]] || 3 271 |- ! 363 | [[Дариха]] || 3 252 |- ! 364 | [[Ляйля]] || 3 239 |- ! 365 | [[Ұлпан]] || 3 232 |- ! 366 | [[Назгул]] || 3 222 |- ! 367 | [[Света]] || 3 216 |- ! 368 | [[Жаннат]] || 3 197 |- ! 369 | [[Асылжан]] || 3 191 |- ! 370 | [[Айсауле]] || 3 173 |- ! 371 | [[Гулсара]] || 3 099 |- ! 372 | [[Әнел]] || 3 097 |- ! 373 | [[Әсемай]] || 3 096 |- ! 374 | [[Улмекен]] || 3 089 |- ! 375 | [[Нурила]] || 3 067 |- ! 376 | [[Ақжан]] || 3 066 |- ! 377 | [[Аруназ]] || 3 052 |- ! 378 | [[Жансұлу]] || 3 050 |- ! 379 | [[Калима]] || 3 033 |- ! 380 | [[Алтыншаш]] || 3 005 |- ! 381 | [[Жансулу]] || 2 994 |- ! 382 | [[Гүлзат]] || 2 989 |- ! 383 | [[Ақтоты]] || 2 987 |- ! 384 | [[Нұрсезім]] || 2 979 |- ! 385 | [[Айганым]] || 2 975 |- ! 386 | [[Сәуле]] || 2 968 |- ! 387 | [[Людмила]] || 2 955 |- ! 388 | [[Кулаш]] || 2 946 |- ! 389 | [[Гулжанат]] || 2 945 |- ! 390 | [[Жанылсын]] || 2 941 |- ! 391 | [[Айжұлдыз]] || 2 933 |- ! 392 | [[Айшабибі]] || 2 927 |- ! 393 | [[Ақбаян]] || 2 921 |- ! 394 | [[Несібелі]] || 2 917 |- ! 395 | [[Кундыз]] || 2 897 |- ! 396 | [[Аягөз]] || 2 892 |- ! 397 | [[Айтолқын]] || 2 876 |- ! 398 | [[Жумагуль]] || 2 862 |- ! 399 | [[Аягоз]] || 2 845 |- ! 400 | [[Гульсим]] || 2 842 |- ! 401 | [[Аймира]] || 2 820 |- ! 402 | [[Риза]] || 2 813 |- ! 403 | [[Асима]] || 2 811 |- ! 404 | [[Камиля]] || 2 806 |- ! 405 | [[Нұрсұлу]] || 2 798 |- ! 406 | [[Мәриям]] || 2 774 |- ! 407 | [[Тамирис]] || 2 773 |- ! 408 | [[Ботагөз]] || 2 772 |- ! 409 | [[Жулдызай]] || 2 747 |- ! 410 | [[Нұрдана]] || 2 731 |- ! 411 | [[Дамели]] || 2 725 |- ! 412 | [[Ғазиза]] || 2 725 |- ! 413 | [[Калия]] || 2 717 |- ! 414 | [[Бибинур]] || 2 717 |- ! 415 | [[Адема]] || 2 709 |- ! 416 | [[Багдат]] || 2 689 |- ! 417 | [[Ғалия]] || 2 688 |- ! 418 | [[Райяна]] || 2 683 |- ! 419 | [[Айханым]] || 2 677 |- ! 420 | [[Гулзада]] || 2 668 |- ! 421 | [[Майя]] || 2 666 |- ! 422 | [[Айбике]] || 2 660 |- ! 423 | [[Дидар]] || 2 652 |- ! 424 | [[Толганай]] || 2 651 |- ! 425 | [[Аниса]] || 2 645 |- ! 426 | [[Мейрамкуль]] || 2 643 |- ! 427 | [[Инжу]] || 2 639 |- ! 428 | [[Лазат]] || 2 630 |- ! 429 | [[Рысты]] || 2 626 |- ! 430 | [[Құндыз]] || 2 618 |- ! 431 | [[Адиля]] || 2 604 |- ! 432 | [[Несибели]] || 2 591 |- ! 433 | [[Кенжегуль]] || 2 590 |- ! 434 | [[Шырын]] || 2 586 |- ! 435 | [[Айерке]] || 2 573 |- ! 436 | [[Гульден]] || 2 564 |- ! 437 | [[Гулзат]] || 2 564 |- ! 438 | [[Мейрамкул]] || 2 555 |- ! 439 | [[Лайла]] || 2 548 |- ! 440 | [[Рыскуль]] || 2 539 |- ! 441 | [[Тогжан]] || 2 537 |- ! 442 | [[Ақтолқын]] || 2 530 |- ! 443 | [[Ақжарқын]] || 2 525 |- ! 444 | [[Юлия]] || 2 499 |- ! 445 | [[Ұлжалғас]] || 2 497 |- ! 446 | [[Актоты]] || 2 494 |- ! 447 | [[Жумагул]] || 2 486 |- ! 448 | [[Кадиша]] || 2 472 |- ! 449 | [[Карима]] || 2 471 |- ! 450 | [[Айдай]] || 2 462 |- ! 451 | [[Гульбаршин]] || 2 452 |- ! 452 | [[Карашаш]] || 2 440 |- ! 453 | [[Рита]] || 2 424 |- ! 454 | [[Зина]] || 2 419 |- ! 455 | [[Замзагуль]] || 2 417 |- ! 456 | [[Александра]] || 2 415 |- ! 457 | [[Жанбота]] || 2 411 |- ! 458 | [[Жулдуз]] || 2 406 |- ! 459 | [[Райгуль]] || 2 405 |- ! 460 | [[Улжалгас]] || 2 379 |- ! 461 | [[Райса]] || 2 354 |- ! 462 | [[Лариса]] || 2 342 |- ! 463 | [[Ангелина]] || 2 339 |- ! 464 | [[Нұрила]] || 2 334 |- ! 465 | [[Азалия]] || 2 334 |- ! 466 | [[Данара]] || 2 331 |- ! 467 | [[Нұрайлым]] || 2 327 |- ! 468 | [[Бахытгуль]] || 2 304 |- ! 469 | [[Любовь]] || 2 303 |- ! 470 | [[Актолкын]] || 2 303 |- ! 471 | [[Гульсум]] || 2 297 |- ! 472 | [[Гулжамал]] || 2 297 |- ! 473 | [[Данагуль]] || 2 292 |- ! 474 | [[Айдын]] || 2 286 |- ! 475 | [[Данагүл]] || 2 284 |- ! 476 | [[Шапағат]] || 2 282 |- ! 477 | [[Бекзат]] || 2 282 |- ! 478 | [[Жансезім]] || 2 264 |- ! 479 | [[Римма]] || 2 254 |- ! 480 | [[Мерует]] || 2 243 |- ! 481 | [[Саяжан]] || 2 237 |- ! 482 | [[Нұршат]] || 2 233 |- ! 483 | [[Гүлнар]] || 2 231 |- ! 484 | [[Шарипа]] || 2 216 |- ! 485 | [[Елизавета]] || 2 211 |- ! 486 | [[Бағым]] || 2 207 |- ! 487 | [[Гүлжайна]] || 2 206 |- ! 488 | [[Гүлбану]] || 2 186 |- ! 489 | [[Сағыныш]] || 2 178 |- ! 490 | [[Манат]] || 2 172 |- ! 491 | [[Елдана]] || 2 166 |- ! 492 | [[Акжаркын]] || 2 157 |- ! 493 | [[Аякөз]] || 2 150 |- ! 494 | [[Назигуль]] || 2 144 |- ! 495 | [[Жупар]] || 2 138 |- ! 496 | [[Гульвира]] || 2 138 |- ! 497 | [[Ақтілек]] || 2 119 |- ! 498 | [[Нурсауле]] || 2 114 |- ! 499 | [[Мейрамгул]] || 2 100 |- ! 500 | [[Толқын]] || 2 091 |- ! 501 | [[Улболсын]] || 2 086 |- ! 502 | [[Бакытгул]] || 2 066 |- ! 503 | [[Забира]] || 2 063 |- ! 504 | [[Ділназ]] || 2 060 |- ! 505 | [[Лунара]] || 2 059 |- ! 506 | [[Бота]] || 2 056 |- ! 507 | [[Злиха]] || 2 049 |- ! 508 | [[Патима]] || 2 041 |- ! 509 | [[Валерия]] || 2 040 |- ! 510 | [[Әсемгүл]] || 2 035 |- ! 511 | [[Жанеля]] || 2 030 |- ! 512 | [[Алмагүл]] || 2 030 |- ! 513 | [[Жәния]] || 2 023 |- ! 514 | [[Мунира]] || 2 014 |- ! 515 | [[Надира]] || 2 010 |- ! 516 | [[Алтынгуль]] || 2 009 |- ! 517 | [[Айсәуле]] || 2 005 |- ! 518 | [[Алиша]] || 2 000 |- ! 519 | [[Оксана]] || 1 995 |- ! 520 | [[Элмира]] || 1 974 |- ! 521 | [[Аяужан]] || 1 974 |- ! 522 | [[Амангул]] || 1 972 |- ! 523 | [[Айда]] || 1 972 |- ! 524 | [[Маргарита]] || 1 966 |- ! 525 | [[Назипа]] || 1 949 |- ! 526 | [[Айымжан]] || 1 933 |- ! 527 | [[Гулжайна]] || 1 920 |- ! 528 | [[Асемай]] || 1 915 |- ! 529 | [[Айлина]] || 1 910 |- ! 530 | [[Гүлжанат]] || 1 908 |- ! 531 | [[Жумабике]] || 1 905 |- ! 532 | [[Салиха]] || 1 901 |- ! 533 | [[Жаннур]] || 1 892 |- ! 534 | [[Айкен]] || 1 886 |- ! 535 | [[Турсынай]] || 1 884 |- ! 536 | [[Улбала]] || 1 882 |- ! 537 | [[Сулушаш]] || 1 880 |- ! 538 | [[Айшолпан]] || 1 872 |- ! 539 | [[Кристина]] || 1 868 |- ! 540 | [[Кәмшат]] || 1 865 |- ! 541 | [[Халима]] || 1 864 |- ! 542 | [[Гүлден]] || 1 862 |- ! 543 | [[Ақжүніс]] || 1 860 |- ! 544 | [[Хадиджа]] || 1 851 |- ! 545 | [[Ксения]] || 1 847 |- ! 546 | [[Нина]] || 1 844 |- ! 547 | [[Гульжамал]] || 1 840 |- ! 548 | [[Қаламқас]] || 1 839 |- ! 549 | [[Бактыгуль]] || 1 836 |- ! 550 | [[Айкерім]] || 1 820 |- ! 551 | [[Гулжазира]] || 1 806 |- ! 552 | [[Ұлболсын]] || 1 797 |- ! 553 | [[Марияш]] || 1 777 |- ! 554 | [[Сәния]] || 1 771 |- ! 555 | [[Бактыгул]] || 1 765 |- ! 556 | [[Бакытжан]] || 1 762 |- ! 557 | [[Бибігүл]] || 1 755 |- ! 558 | [[Інкәр]] || 1 750 |- ! 559 | [[Бақыт]] || 1 740 |- ! 560 | [[Вероника]] || 1 740 |- ! 561 | [[Айнамкөз]] || 1 734 |- ! 562 | [[Гүлзира]] || 1 733 |- ! 563 | [[Бахыткуль]] || 1 730 |- ! 564 | [[Амангуль]] || 1 730 |- ! 565 | [[Ақгүл]] || 1 730 |- ! 566 | [[Бақытгүл]] || 1 726 |- ! 567 | [[Майгуль]] || 1 723 |- ! 568 | [[Гүлсім]] || 1 723 |- ! 569 | [[Рыскул]] || 1 714 |- ! 570 | [[Айнагүл]] || 1 706 |- ! 571 | [[Турсын]] || 1 704 |- ! 572 | [[Тахмина]] || 1 702 |- ! 573 | [[Қасиет]] || 1 697 |- ! 574 | [[Орынбасар]] || 1 694 |- ! 575 | [[Баглан]] || 1 693 |- ! 576 | [[Айтжамал]] || 1 690 |- ! 577 | [[Гүлшат]] || 1 689 |- ! 578 | [[Кенжегул]] || 1 684 |- ! 579 | [[Ұлмекен]] || 1 683 |- ! 580 | [[Жанаргул]] || 1 682 |- ! 581 | [[Полина]] || 1 680 |- ! 582 | [[Әдия]] || 1 674 |- ! 583 | [[Дилара]] || 1 671 |- ! 584 | [[Джамиля]] || 1 663 |- ! 585 | [[Рахат]] || 1 654 |- ! 586 | [[Улдана]] || 1 650 |- ! 587 | [[Айзия]] || 1 649 |- ! 588 | [[Рахия]] || 1 641 |- ! 589 | [[Айшат]] || 1 638 |- ! 590 | [[Айткуль]] || 1 638 |- ! 591 | [[Жанагуль]] || 1 636 |- ! 592 | [[Карлыга]] || 1 628 |- ! 593 | [[Айкерим]] || 1 626 |- ! 594 | [[Кульжан]] || 1 621 |- ! 595 | [[Гулбаршын]] || 1 620 |- ! 596 | [[Жумакуль]] || 1 619 |- ! 597 | [[Рабия]] || 1 614 |- ! 598 | [[Шара]] || 1 608 |- ! 599 | [[Нурзия]] || 1 598 |- ! 600 | [[Дайана]] || 1 573 |- ! 601 | [[Аделия]] || 1 572 |- ! 602 | [[Элеонора]] || 1 569 |- ! 603 | [[Лилия]] || 1 569 |- ! 604 | [[Бакытжамал]] || 1 568 |- ! 605 | [[Карылгаш]] || 1 565 |- ! 606 | [[Гулайым]] || 1 564 |- ! 607 | [[Айтолкын]] || 1 561 |- ! 608 | [[Аманкуль]] || 1 559 |- ! 609 | [[Базаркуль]] || 1 556 |- ! 610 | [[Мәншүк]] || 1 554 |- ! 611 | [[Софья]] || 1 549 |- ! 612 | [[Бакыткуль]] || 1 549 |- ! 613 | [[Каракоз]] || 1 546 |- ! 614 | [[Гулден]] || 1 545 |- ! 615 | [[Слушаш]] || 1 543 |- ! 616 | [[Мархабат]] || 1 542 |- ! 617 | [[Анаргул]] || 1 539 |- ! 618 | [[Нұрсәуле]] || 1 538 |- ! 619 | [[Катира]] || 1 537 |- ! 620 | [[Жаркынай]] || 1 535 |- ! 621 | [[Жайнагуль]] || 1 535 |- ! 622 | [[Гульзия]] || 1 531 |- ! 623 | [[Бакыткул]] || 1 526 |- ! 624 | [[Амели]] || 1 523 |- ! 625 | [[Нұржамал]] || 1 520 |- ! 626 | [[Мая]] || 1 520 |- ! 627 | [[Еркемай]] || 1 517 |- ! 628 | [[Бибисара]] || 1 515 |- ! 629 | [[Зияда]] || 1 512 |- ! 630 | [[Рысжан]] || 1 504 |- ! 631 | [[Эльнара]] || 1 502 |- ! 632 | [[Сайран]] || 1 496 |- ! 633 | [[Луиза]] || 1 493 |- ! 634 | [[Аманкул]] || 1 492 |- ! 635 | [[Кулшат]] || 1 476 |- ! 636 | [[Ляйла]] || 1 466 |- ! 637 | [[Гульжазира]] || 1 463 |- ! 638 | [[Яна]] || 1 457 |- ! 639 | [[Қаракөз]] || 1 456 |- ! 640 | [[Нургайша]] || 1 454 |- ! 641 | [[Гулжахан]] || 1 454 |- ! 642 | [[Жарқынай]] || 1 452 |- ! 643 | [[Ләйлә]] || 1 445 |- ! 644 | [[Мейрамгүл]] || 1 445 |- ! 645 | [[Улпан]] || 1 442 |- ! 646 | [[Аңсаған]] || 1 442 |- ! 647 | [[Зура]] || 1 433 |- ! 648 | [[Евгения]] || 1 433 |- ! 649 | [[Бекзада]] || 1 433 |- ! 650 | [[Зайра]] || 1 430 |- ! 651 | [[Сабрина]] || 1 427 |- ! 652 | [[Алиса]] || 1 424 |- ! 653 | [[Акниет]] || 1 422 |- ! 654 | [[Кулян]] || 1 419 |- ! 655 | [[Кульбаршин]] || 1 416 |- ! 656 | [[Саулеш]] || 1 415 |- ! 657 | [[Азима]] || 1 413 |- ! 658 | [[Корлан]] || 1 412 |- ! 659 | [[Нуршат]] || 1 403 |- ! 660 | [[Амелия]] || 1 396 |- ! 661 | [[Ұлданай]] || 1 395 |- ! 662 | [[Алтынгул]] || 1 392 |- ! 663 | [[Акжан]] || 1 387 |- ! 664 | [[Айназым]] || 1 385 |- ! 665 | [[Вера]] || 1 380 |- ! 666 | [[Шырайлым]] || 1 379 |- ! 667 | [[Алтынкуль]] || 1 377 |- ! 668 | [[Ақбөпе]] || 1 374 |- ! 669 | [[Найля]] || 1 368 |- ! 670 | [[Балзия]] || 1 367 |- ! 671 | [[Дилназ]] || 1 366 |- ! 672 | [[Зинаида]] || 1 362 |- ! 673 | [[Алмаш]] || 1 359 |- ! 674 | [[Рабиға]] || 1 357 |- ! 675 | [[Гуля]] || 1 354 |- ! 676 | [[Рахила]] || 1 352 |- ! 677 | [[Асемгул]] || 1 351 |- ! 678 | [[Нұрбибі]] || 1 343 |- ! 679 | [[Перуза]] || 1 341 |- ! 680 | [[Манзура]] || 1 325 |- ! 681 | [[Айнель]] || 1 319 |- ! 682 | [[Жумакул]] || 1 318 |- ! 683 | [[Оразкул]] || 1 316 |- ! 684 | [[Умут]] || 1 315 |- ! 685 | [[Кумис]] || 1 315 |- ! 686 | [[Ақсезім]] || 1 309 |- ! 687 | [[Әлима]] || 1 307 |- ! 688 | [[Загипа]] || 1 306 |- ! 689 | [[Данеля]] || 1 306 |- ! 690 | [[Айымгуль]] || 1 306 |- ! 691 | [[Дамеш]] || 1 304 |- ! 692 | [[Шахназ]] || 1 298 |- ! 693 | [[Дәрия]] || 1 295 |- ! 694 | [[Аккенже]] || 1 295 |- ! 695 | [[Бағила]] || 1 292 |- ! 696 | [[Акбопе]] || 1 292 |- ! 697 | [[Жанэль]] || 1 287 |- ! 698 | [[Рима]] || 1 285 |- ! 699 | [[Зулфия]] || 1 284 |- ! 700 | [[Элина]] || 1 283 |- ! 701 | [[Адеми]] || 1 283 |- ! 702 | [[Гульбаршын]] || 1 275 |- ! 703 | [[Жаңыл]] || 1 269 |- ! 704 | [[Кулжан]] || 1 267 |- ! 705 | [[Гүлсая]] || 1 261 |- ! 706 | [[Багдагуль]] || 1 259 |- ! 707 | [[Гүлзада]] || 1 249 |- ! 708 | [[Рашида]] || 1 245 |- ! 709 | [[Сагира]] || 1 240 |- ! 710 | [[Орынша]] || 1 239 |- ! 711 | [[Махабат]] || 1 231 |- ! 712 | [[Бижамал]] || 1 230 |- ! 713 | [[Арна]] || 1 225 |- ! 714 | [[Парида]] || 1 224 |- ! 715 | [[Камар]] || 1 224 |- ! 716 | [[Айдина]] || 1 221 |- ! 717 | [[Нағима]] || 1 218 |- ! 718 | [[Хадия]] || 1 217 |- ! 719 | [[Гульшара]] || 1 216 |- ! 720 | [[Еркенұр]] || 1 212 |- ! 721 | [[Камажай]] || 1 211 |- ! 722 | [[Гульжахан]] || 1 211 |- ! 723 | [[Айымгүл]] || 1 211 |- ! 724 | [[Куаныш]] || 1 210 |- ! 725 | [[Ұлбала]] || 1 208 |- ! 726 | [[Айткул]] || 1 206 |- ! 727 | [[Халида]] || 1 204 |- ! 728 | [[Коркем]] || 1 197 |- ! 729 | [[Инара]] || 1 193 |- ! 730 | [[Балкия]] || 1 192 |- ! 731 | [[Данагул]] || 1 191 |- ! 732 | [[Оразкуль]] || 1 190 |- ! 733 | [[Улбике]] || 1 183 |- ! 734 | [[Лидия]] || 1 180 |- ! 735 | [[Набира]] || 1 176 |- ! 736 | [[Акбаян]] || 1 174 |- ! 737 | [[Орынкуль]] || 1 173 |- ! 738 | [[Айла]] || 1 173 |- ! 739 | [[Жанагул]] || 1 166 |- ! 740 | [[Кумисай]] || 1 165 |- ! 741 | [[Орынкул]] || 1 160 |- ! 742 | [[Гайни]] || 1 156 |- ! 743 | [[Сайра]] || 1 155 |- ! 744 | [[Булбул]] || 1 153 |- ! 745 | [[Зарема]] || 1 150 |- ! 746 | [[Айкүміс]] || 1 150 |- ! 747 | [[Сафина]] || 1 149 |- ! 748 | [[Рауан]] || 1 149 |- ! 749 | [[Береке]] || 1 147 |- ! 750 | [[Балхия]] || 1 147 |- ! 751 | [[Аякоз]] || 1 140 |- ! 752 | [[Кулайша]] || 1 136 |- ! 753 | [[Ариана]] || 1 134 |- ! 754 | [[Сарсенкуль]] || 1 133 |- ! 755 | [[Базаркул]] || 1 127 |- ! 756 | [[Кульсара]] || 1 123 |- ! 757 | [[Ульяна]] || 1 122 |- ! 758 | [[Тлектес]] || 1 114 |- ! 759 | [[Мерейлім]] || 1 113 |- ! 760 | [[Манар]] || 1 111 |- ! 761 | [[Ляйсан]] || 1 108 |- ! 762 | [[Кульшат]] || 1 106 |- ! 763 | [[Магрипа]] || 1 105 |- ! 764 | [[Жайнагул]] || 1 093 |- ! 765 | [[Жаңылсын]] || 1 090 |- ! 766 | [[Насиба]] || 1 085 |- ! 767 | [[Әзиза]] || 1 083 |- ! 768 | [[Торгын]] || 1 082 |- ! 769 | [[Багдагул]] || 1 082 |- ! 770 | [[Асылайым]] || 1 081 |- ! 771 | [[Лашын]] || 1 079 |- ! 772 | [[Каракат]] || 1 079 |- ! 773 | [[Калампыр]] || 1 079 |- ! 774 | [[Тамила]] || 1 074 |- ! 775 | [[Райкуль]] || 1 074 |- ! 776 | [[Гүлнара]] || 1 073 |- ! 777 | [[Гүлайым]] || 1 069 |- ! 778 | [[Айкоркем]] || 1 069 |- ! 779 | [[Гүлбақыт]] || 1 068 |- ! 780 | [[Тұрсынай]] || 1 067 |- ! 781 | [[Айбарша]] || 1 067 |- ! 782 | [[Умида]] || 1 066 |- ! 783 | [[Амангүл]] || 1 066 |- ! 784 | [[Тоқжан]] || 1 065 |- ! 785 | [[Замзагул]] || 1 065 |- ! 786 | [[Майраш]] || 1 059 |- ! 787 | [[Гүлжазира]] || 1 057 |- ! 788 | [[Кулсара]] || 1 056 |- ! 789 | [[Алтынгүл]] || 1 056 |- ! 790 | [[Регина]] || 1 051 |- ! 791 | [[Бигайша]] || 1 047 |- ! 792 | [[Аселя]] || 1 040 |- ! 793 | [[Нурслу]] || 1 038 |- ! 794 | [[Кира]] || 1 038 |- ! 795 | [[Ақдидар]] || 1 035 |- ! 796 | [[Айтжан]] || 1 033 |- ! 797 | [[Улдай]] || 1 031 |- ! 798 | [[Балғын]] || 1 031 |- ! 799 | [[Орал]] || 1 027 |- ! 800 | [[Бахтыгуль]] || 1 025 |- ! 801 | [[Мулдир]] || 1 024 |- ! 802 | [[Тоты]] || 1 023 |- ! 803 | [[Кулимхан]] || 1 022 |- ! 804 | [[Бактылы]] || 1 022 |- ! 805 | [[Нурикамал]] || 1 021 |- ! 806 | [[Сырғалым]] || 1 019 |- ! 807 | [[Шарапат]] || 1 018 |- ! 808 | [[Аксауле]] || 1 018 |- ! 809 | [[Анел]] || 1 013 |- ! 810 | [[Ильмира]] || 1 011 |- ! 811 | [[Алтынкул]] || 1 010 |- ! 812 | [[Таншолпан]] || 1 009 |- ! 813 | [[Гуляим]] || 1 009 |- ! 814 | [[Орынтай]] || 1 006 |- ! 815 | [[Жайнагүл]] || 1 004 |- ! 816 | [[Асемкуль]] || 1 000 |- ! 817 | [[Кәмила]] || 999 |- ! 818 | [[Аяулы]] || 999 |- ! 819 | [[Акмаржан]] || 999 |- ! 820 | [[Нурбану]] || 998 |- ! 821 | [[Ания]] || 995 |- ! 822 | [[Дәмелі]] || 992 |- ! 823 | [[Улданай]] || 989 |- ! 824 | [[Аян]] || 987 |- ! 825 | [[Сарсенкул]] || 986 |- ! 826 | [[Нурайым]] || 986 |- ! 827 | [[Бибайша]] || 986 |- ! 828 | [[Ханифа]] || 983 |- ! 829 | [[Дара]] || 983 |- ! 830 | [[Зәуре]] || 979 |- ! 831 | [[Кульпаш]] || 977 |- ! 832 | [[Сапаркул]] || 972 |- ! 833 | [[Көркемай]] || 970 |- ! 834 | [[Данель]] || 970 |- ! 835 | [[Рысалды]] || 967 |- ! 836 | [[Гулия]] || 966 |- ! 837 | [[Мансия]] || 965 |- ! 838 | [[Ева]] || 965 |- ! 839 | [[Анаркуль]] || 965 |- ! 840 | [[Загира]] || 964 |- ! 841 | [[Тұмар]] || 963 |- ! 842 | [[Енлик]] || 961 |- ! 843 | [[Бахытжан]] || 961 |- ! 844 | [[Лиана]] || 960 |- ! 845 | [[Жанаргүл]] || 960 |- ! 846 | [[Гүлсара]] || 959 |- ! 847 | [[Алёна]] || 958 |- ! 848 | [[Анжелика]] || 957 |- ! 849 | [[Қырмызы]] || 956 |- ! 850 | [[Айана]] || 952 |- ! 851 | [[Сапура]] || 950 |- ! 852 | [[Кульзада]] || 947 |- ! 853 | [[Құндызай]] || 946 |- ! 854 | [[Шаттық]] || 945 |- ! 855 | [[Нұрбақыт]] || 944 |- ! 856 | [[Нурбике]] || 942 |- ! 857 | [[Самина]] || 940 |- ! 858 | [[Куланда]] || 940 |- ! 859 | [[Айкүнім]] || 940 |- ! 860 | [[Саягуль]] || 938 |- ! 861 | [[Ултуар]] || 937 |- ! 862 | [[Гүлназым]] || 937 |- ! 863 | [[Дильнара]] || 935 |- ! 864 | [[Жанару]] || 935 |- ! 865 | [[Анипа]] || 935 |- ! 866 | [[Аклима]] || 931 |- ! 867 | [[Ақзере]] || 928 |- ! 868 | [[Кульзира]] || 926 |- ! 869 | [[Гульфия]] || 926 |- ! 870 | [[Іңкар]] || 921 |- ! 871 | [[Алсу]] || 920 |- ! 872 | [[Сезим]] || 918 |- ! 873 | [[Рания]] || 916 |- ! 874 | [[Марта]] || 914 |- ! 875 | [[Аксулу]] || 914 |- ! 876 | [[Кырмызы]] || 913 |- ! 877 | [[Ақжібек]] || 912 |- ! 878 | [[Маруа]] || 908 |- ! 879 | [[Нәзира]] || 907 |- ! 880 | [[Нурбиби]] || 907 |- ! 881 | [[Зайнаб]] || 906 |- ! 882 | [[Менсулу]] || 900 |- ! 883 | [[Күнсұлу]] || 899 |- ! 884 | [[Ақторғын]] || 892 |- ! 885 | [[Айза]] || 891 |- ! 886 | [[Саркыт]] || 889 |- ! 887 | [[Амаль]] || 889 |- ! 888 | [[Мирамгуль]] || 888 |- ! 889 | [[Гулзия]] || 888 |- ! 890 | [[Кундызай]] || 884 |- ! 891 | [[Кенже]] || 883 |- ! 892 | [[Шинар]] || 882 |- ! 893 | [[Кулянда]] || 881 |- ! 894 | [[Зубайра]] || 881 |- ! 895 | [[Нұрия]] || 879 |- ! 896 | [[Гүлнәз]] || 878 |- ! 897 | [[Аруана]] || 878 |- ! 898 | [[Шарбану]] || 877 |- ! 899 | [[Дамиля]] || 876 |- ! 900 | [[Райгул]] || 868 |- ! 901 | [[Руфина]] || 866 |- ! 902 | [[Нурсая]] || 865 |- ! 903 | [[Жәудір]] || 865 |- ! 904 | [[Наиля]] || 862 |- ! 905 | [[Данелия]] || 862 |- ! 906 | [[Ақпейіл]] || 862 |- ! 907 | [[Эмилия]] || 860 |- ! 908 | [[Токжан]] || 856 |- ! 909 | [[Эльнура]] || 854 |- ! 910 | [[Анэль]] || 850 |- ! 911 | [[Асылтас]] || 849 |- ! 912 | [[Сагыныш]] || 848 |- ! 913 | [[Мухаббат]] || 848 |- ! 914 | [[Ханзада]] || 847 |- ! 915 | [[Әдина]] || 846 |- ! 916 | [[Фируза]] || 844 |- ! 917 | [[Турсун]] || 842 |- ! 918 | [[Гүлбаршын]] || 841 |- ! 919 | [[Бақтыгүл]] || 838 |- ! 920 | [[Тыныштык]] || 837 |- ! 921 | [[Кульзия]] || 837 |- ! 922 | [[Кенжегүл]] || 836 |- ! 923 | [[Саяна]] || 835 |- ! 924 | [[Бахытгул]] || 834 |- ! 925 | [[Таңнұр]] || 833 |- ! 926 | [[Бахытжамал]] || 833 |- ! 927 | [[Закира]] || 828 |- ! 928 | [[Айбота]] || 828 |- ! 929 | [[Базаргул]] || 827 |- ! 930 | [[Айида]] || 827 |- ! 931 | [[Марфуга]] || 825 |- ! 932 | [[Кайша]] || 824 |- ! 933 | [[Алла]] || 823 |- ! 934 | [[Айымгул]] || 822 |- ! 935 | [[Жұмагүл]] || 821 |- ! 936 | [[Акгуль]] || 821 |- ! 937 | [[Рената]] || 820 |- ! 938 | [[Сапаркуль]] || 818 |- ! 939 | [[Назима]] || 818 |- ! 940 | [[Кундуз]] || 818 |- ! 941 | [[Гулшара]] || 818 |- ! 942 | [[Мейрамкүл]] || 817 |- ! 943 | [[Галя]] || 815 |- ! 944 | [[Арман]] || 815 |- ! 945 | [[Ақмерей]] || 814 |- ! 946 | [[Кунслу]] || 810 |- ! 947 | [[Гульмайра]] || 809 |- ! 948 | [[Зара]] || 808 |- ! 949 | [[Кенжекуль]] || 808 |- ! 950 | [[Айшуақ]] || 802 |- ! 951 | [[Шамшия]] || 799 |- ! 952 | [[Тасним]] || 799 |- ! 953 | [[Қызғалдақ]] || 797 |- ! 954 | [[Ермек]] || 794 |- ! 955 | [[Кулзира]] || 793 |- ! 956 | [[Надия]] || 789 |- ! 957 | [[Олеся]] || 789 |- ! 958 | [[Гүлмарал]] || 787 |- ! 959 | [[Сәбина]] || 785 |- ! 960 | [[Дамеля]] || 785 |- ! 961 | [[Айлуна]] || 784 |- ! 962 | [[Кенжетай]] || 783 |- ! 963 | [[Рано]] || 781 |- ! 964 | [[Жәмила]] || 777 |- ! 965 | [[Эльдана]] || 776 |- ! 966 | [[Нұрайша]] || 776 |- ! 967 | [[Жемис]] || 776 |- ! 968 | [[Ақмоншақ]] || 775 |- ! 969 | [[Эвелина]] || 770 |- ! 970 | [[Гульбакыт]] || 769 |- ! 971 | [[Латифа]] || 767 |- ! 972 | [[Бахыткул]] || 766 |- ! 973 | [[Базаргуль]] || 765 |- ! 974 | [[Гулжанар]] || 764 |- ! 975 | [[Нұрлы]] || 763 |- ! 976 | [[Нурзада]] || 762 |- ! 977 | [[Мархаба]] || 761 |- ! 978 | [[Нұрайна]] || 758 |- ! 979 | [[Нуржан]] || 758 |- ! 980 | [[Гүлнәр]] || 758 |- ! 981 | [[Маржангуль]] || 756 |- ! 982 | [[Линара]] || 756 |- ! 983 | [[Набат]] || 755 |- ! 984 | [[Кулзада]] || 755 |- ! 985 | [[Гулчехра]] || 755 |- ! 986 | [[Гульбарам]] || 755 |- ! 987 | [[Рысгуль]] || 754 |- ! 988 | [[Айсу]] || 752 |- ! 989 | [[Динар]] || 750 |- ! 990 | [[Ардана]] || 750 |- ! 991 | [[Анаргүл]] || 750 |- ! 992 | [[Акгул]] || 750 |- ! 993 | [[Лена]] || 747 |- ! 994 | [[Кулпаш]] || 746 |- ! 995 | [[Еркем]] || 744 |- ! 996 | [[Ақкенже]] || 744 |- ! 997 | [[Кульжамал]] || 742 |- ! 998 | [[Гаукар]] || 742 |- ! 999 | [[Кулайхан]] || 740 |- ! 1000 | [[Кабира]] || 739 |- ! 1001 | [[Ләйла]] || 735 |- ! 1002 | [[Гульжанар]] || 735 |- ! 1003 | [[Асылзада]] || 735 |- ! 1004 | [[Гулжаухар]] || 735 |- ! 1005 | [[Баянсулу]] || 735 |- ! 1006 | [[Анжела]] || 732 |- ! 1007 | [[Назия]] || 731 |- ! 1008 | [[Шынарай]] || 729 |- ! 1009 | [[Зада]] || 728 |- ! 1010 | [[Нурипа]] || 727 |- ! 1011 | [[Анаркул]] || 727 |- ! 1012 | [[Хатира]] || 726 |- ! 1013 | [[Бахтыгул]] || 726 |- ! 1014 | [[Хабиба]] || 725 |- ! 1015 | [[Ақбөбек]] || 722 |- ! 1016 | [[Салия]] || 721 |- ! 1017 | [[Милена]] || 720 |- ! 1018 | [[Лия]] || 718 |- ! 1019 | [[Оразкүл]] || 717 |- ! 1020 | [[Лида]] || 717 |- ! 1021 | [[Алмакуль]] || 717 |- ! 1022 | [[Жұпар]] || 715 |- ! 1023 | [[Айзара]] || 715 |- ! 1024 | [[Шнар]] || 712 |- ! 1025 | [[Баянсұлу]] || 712 |- ! 1026 | [[Ұлбике]] || 710 |- ! 1027 | [[Дилбар]] || 706 |- ! 1028 | [[Мольдир]] || 705 |- ! 1029 | [[Жаңагүл]] || 705 |- ! 1030 | [[Тамина]] || 701 |- ! 1031 | [[Тазагул]] || 701 |- ! 1032 | [[Торғын]] || 699 |- ! 1033 | [[Орынгул]] || 698 |- ! 1034 | [[Кулан]] || 698 |- ! 1035 | [[Мирамкуль]] || 697 |- ! 1036 | [[Макен]] || 697 |- ! 1037 | [[Сұлушаш]] || 696 |- ! 1038 | [[Дурия]] || 696 |- ! 1039 | [[Гульфайруз]] || 694 |- ! 1040 | [[Гульжиян]] || 694 |- ! 1041 | [[Орынгуль]] || 692 |- ! 1042 | [[Сафура]] || 690 |- ! 1043 | [[Пернекуль]] || 690 |- ! 1044 | [[Калдыкуль]] || 690 |- ! 1045 | [[Жайнар]] || 690 |- ! 1046 | [[Насип]] || 689 |- ! 1047 | [[Калимаш]] || 687 |- ! 1048 | [[Бегайым]] || 685 |- ! 1049 | [[Жанслу]] || 683 |- ! 1050 | [[Балайым]] || 683 |- ! 1051 | [[Ильнара]] || 682 |- ! 1052 | [[Ултай]] || 677 |- ! 1053 | [[Зейнеш]] || 677 |- ! 1054 | [[Асемкул]] || 677 |- ! 1055 | [[Бақыткүл]] || 675 |- ! 1056 | [[Насихат]] || 674 |- ! 1057 | [[Назигул]] || 674 |- ! 1058 | [[Жанылхан]] || 674 |- ! 1059 | [[Айдария]] || 673 |- ! 1060 | [[Ултуган]] || 672 |- ! 1061 | [[Нуржанат]] || 671 |- ! 1062 | [[Калдыгул]] || 671 |- ! 1063 | [[Женискуль]] || 670 |- ! 1064 | [[Калдыгуль]] || 669 |- ! 1065 | [[Бегімай]] || 669 |- ! 1066 | [[Айқаракөз]] || 669 |- ! 1067 | [[Райкул]] || 668 |- ! 1068 | [[Жаркын]] || 668 |- ! 1069 | [[Кулсин]] || 666 |- ! 1070 | [[Кульзипа]] || 666 |- ! 1071 | [[Гульнура]] || 666 |- ! 1072 | [[Бағжан]] || 666 |- ! 1073 | [[Айбану]] || 666 |- ! 1074 | [[Сулу]] || 665 |- ! 1075 | [[Казиза]] || 665 |- ! 1076 | [[Дилфуза]] || 665 |- ! 1077 | [[Кенжекул]] || 664 |- ! 1078 | [[Шуга]] || 661 |- ! 1079 | [[Зерде]] || 659 |- ! 1080 | [[Маржанкуль]] || 658 |- ! 1081 | [[Базар]] || 658 |- ! 1082 | [[Аққу]] || 658 |- ! 1083 | [[Асма]] || 657 |- ! 1084 | [[Кульпан]] || 656 |- ! 1085 | [[Бұлбұл]] || 656 |- ! 1086 | [[Бақнұр]] || 655 |- ! 1087 | [[Балерке]] || 655 |- ! 1088 | [[Гулбакыт]] || 654 |- ! 1089 | [[Арухан]] || 654 |- ! 1090 | [[Нұрбану]] || 653 |- ! 1091 | [[Жанылдык]] || 653 |- ! 1092 | [[Гайша]] || 652 |- ! 1093 | [[Майгул]] || 648 |- ! 1094 | [[Күләш]] || 647 |- ! 1095 | [[Несипкуль]] || 645 |- ! 1096 | [[Бахтигул]] || 645 |- ! 1097 | [[Албина]] || 645 |- ! 1098 | [[Алана]] || 645 |- ! 1099 | [[Нурдана]] || 644 |- ! 1100 | [[Гулжамила]] || 643 |- ! 1101 | [[Сабила]] || 642 |- ! 1102 | [[Раян]] || 642 |- ! 1103 | [[Калдыкул]] || 641 |- ! 1104 | [[Ельмира]] || 641 |- ! 1105 | [[Айткүл]] || 641 |- ! 1106 | [[Тарбия]] || 639 |- ! 1107 | [[Гүлжамал]] || 638 |- ! 1108 | [[Дияна]] || 638 |- ! 1109 | [[Гулсая]] || 637 |- ! 1110 | [[Балгын]] || 635 |- ! 1111 | [[Айбала]] || 634 |- ! 1112 | [[Саламат]] || 633 |- ! 1113 | [[Тазагуль]] || 633 |- ! 1114 | [[Варвара]] || 633 |- ! 1115 | [[Калжан]] || 632 |- ! 1116 | [[Акку]] || 632 |- ! 1117 | [[Пернекул]] || 631 |- ! 1118 | [[Зайда]] || 630 |- ! 1119 | [[Аймекен]] || 629 |- ! 1120 | [[Кулпан]] || 626 |- ! 1121 | [[Кульбарам]] || 625 |- ! 1122 | [[Аянұр]] || 625 |- ! 1123 | [[Балдырган]] || 624 |- ! 1124 | [[Аэлита]] || 624 |- ! 1125 | [[Дуйсенкул]] || 623 |- ! 1126 | [[Жангүл]] || 623 |- ! 1127 | [[Акжибек]] || 623 |- ! 1128 | [[Шайзада]] || 622 |- ! 1129 | [[Айкумис]] || 622 |- ! 1130 | [[Ырысты]] || 621 |- ! 1131 | [[Сана]] || 620 |- ! 1132 | [[Бикен]] || 616 |- ! 1133 | [[Дамет]] || 613 |- ! 1134 | [[Виолетта]] || 613 |- ! 1135 | [[Бейсенкуль]] || 613 |- ! 1136 | [[Зарипа]] || 612 |- ! 1137 | [[Саним]] || 611 |- ! 1138 | [[Інкар]] || 610 |- ! 1139 | [[Таисия]] || 609 |- ! 1140 | [[Калипа]] || 608 |- ! 1141 | [[Гулзина]] || 608 |- ! 1142 | [[Атиркуль]] || 608 |- ! 1143 | [[Каншаим]] || 607 |- ! 1144 | [[Гулаим]] || 607 |- ! 1145 | [[Ризагуль]] || 606 |- ! 1146 | [[Жаухар]] || 605 |- ! 1147 | [[Нұржанат]] || 604 |- ! 1148 | [[Гулсин]] || 604 |- ! 1149 | [[Менслу]] || 603 |- ! 1150 | [[Руза]] || 602 |- ! 1151 | [[Гульбахыт]] || 602 |- ! 1152 | [[Айнакуль]] || 601 |- ! 1153 | [[Бахит]] || 600 |- ! 1154 | [[Аина]] || 600 |- ! 1155 | [[Шырай]] || 599 |- ! 1156 | [[Ділдә]] || 599 |- ! 1157 | [[Шарбан]] || 598 |- ! 1158 | [[Сұлу]] || 598 |- ! 1159 | [[Саулет]] || 598 |- ! 1160 | [[Кулия]] || 598 |- ! 1161 | [[Гулистан]] || 598 |- ! 1162 | [[Назкен]] || 597 |- ! 1163 | [[Кулжамал]] || 595 |- ! 1164 | [[Сагила]] || 594 |- ! 1165 | [[Дуйсенкуль]] || 593 |- ! 1166 | [[Нурлы]] || 592 |- ! 1167 | [[Армангуль]] || 592 |- ! 1168 | [[Умитжан]] || 591 |- ! 1169 | [[Кулжахан]] || 591 |- ! 1170 | [[Культай]] || 591 |- ! 1171 | [[Аманкүл]] || 591 |- ! 1172 | [[Адэль]] || 588 |- ! 1173 | [[Алмира]] || 588 |- ! 1174 | [[Қарашаш]] || 587 |- ! 1175 | [[Гулбаршин]] || 587 |- ! 1176 | [[Аймерей]] || 587 |- ! 1177 | [[Кызгалдак]] || 586 |- ! 1178 | [[Мирамкул]] || 584 |- ! 1179 | [[Лола]] || 583 |- ! 1180 | [[Юлдуз]] || 582 |- ! 1181 | [[Наз]] || 582 |- ! 1182 | [[Жансель]] || 582 |- ! 1183 | [[Ғайни]] || 580 |- ! 1184 | [[Гулайна]] || 580 |- ! 1185 | [[Амалия]] || 580 |- ! 1186 | [[Назымгуль]] || 579 |- ! 1187 | [[Бибихан]] || 579 |- ! 1188 | [[Бағдат]] || 579 |- ! 1189 | [[Руслана]] || 578 |- ! 1190 | [[Рыскүл]] || 577 |- ! 1191 | [[Маржанкул]] || 577 |- ! 1192 | [[Женискул]] || 576 |- ! 1193 | [[Айсель]] || 576 |- ! 1194 | [[Ұлдай]] || 575 |- ! 1195 | [[Хафиза]] || 574 |- ! 1196 | [[Рымжан]] || 574 |- ! 1197 | [[Кульбану]] || 574 |- ! 1198 | [[Рухия]] || 573 |- ! 1199 | [[Толкынай]] || 572 |- ! 1200 | [[Азель]] || 572 |- ! 1201 | [[Макбал]] || 571 |- ! 1202 | [[Рысбике]] || 569 |- ! 1203 | [[Нұржайна]] || 568 |- ! 1204 | [[Асылназ]] || 568 |- ! 1205 | [[Гульжихан]] || 567 |- ! 1206 | [[Рсалды]] || 566 |- ! 1207 | [[Рымтай]] || 566 |- ! 1208 | [[Манчук]] || 564 |- ! 1209 | [[Бейбіт]] || 564 |- ! 1210 | [[Ақсәуле]] || 564 |- ! 1211 | [[Шугыла]] || 563 |- ! 1212 | [[Сарбиназ]] || 562 |- ! 1213 | [[Нурганым]] || 561 |- ! 1214 | [[Капиза]] || 561 |- ! 1215 | [[Данна]] || 560 |- ! 1216 | [[Әлфия]] || 559 |- ! 1217 | [[Гүлфайруз]] || 559 |- ! 1218 | [[Сәбира]] || 557 |- ! 1219 | [[Орынгүл]] || 556 |- ! 1220 | [[Жумазия]] || 556 |- ! 1221 | [[Гулайм]] || 556 |- ! 1222 | [[Балсезім]] || 556 |- ! 1223 | [[Зияш]] || 555 |- ! 1224 | [[Ақмейір]] || 555 |- ! 1225 | [[Тамаша]] || 553 |- ! 1226 | [[Нұрсауле]] || 552 |- ! 1227 | [[Миргуль]] || 550 |- ! 1228 | [[Гулсезим]] || 550 |- ! 1229 | [[Шахизада]] || 549 |- ! 1230 | [[Оразгул]] || 549 |- ! 1231 | [[Сулухан]] || 547 |- ! 1232 | [[Азия]] || 547 |- ! 1233 | [[Калдыкыз]] || 546 |- ! 1234 | [[Аршат]] || 546 |- ! 1235 | [[Рымкеш]] || 545 |- ! 1236 | [[Гүлімай]] || 545 |- ! 1237 | [[Акшолпан]] || 545 |- ! 1238 | [[Болган]] || 544 |- ! 1239 | [[Гульжайна]] || 543 |- ! 1240 | [[Нурбала]] || 542 |- ! 1241 | [[Ақзер]] || 541 |- ! 1242 | [[Нармина]] || 540 |- ! 1243 | [[Махпал]] || 540 |- ! 1244 | [[Еңілік]] || 539 |- ! 1245 | [[Адэля]] || 539 |- ! 1246 | [[Маржангул]] || 537 |- ! 1247 | [[Рысгул]] || 536 |- ! 1248 | [[Нармин]] || 536 |- ! 1249 | [[Гульназия]] || 536 |- ! 1250 | [[Агила]] || 536 |- ! 1251 | [[Галима]] || 535 |- ! 1252 | [[Аккумис]] || 535 |- ! 1253 | [[Айтбала]] || 534 |- ! 1254 | [[Таңсұлу]] || 533 |- ! 1255 | [[Жаксыгул]] || 533 |- ! 1256 | [[Бейсенкул]] || 531 |- ! 1257 | [[Куляй]] || 530 |- ! 1258 | [[Бегімсұлу]] || 529 |- ! 1259 | [[Ақбілек]] || 529 |- ! 1260 | [[Жанаркуль]] || 528 |- ! 1261 | [[Күмісай]] || 527 |- ! 1262 | [[Кульнар]] || 527 |- ! 1263 | [[Ая]] || 527 |- ! 1264 | [[Анэля]] || 527 |- ! 1265 | [[Айжарқын]] || 527 |- ! 1266 | [[Ислана]] || 526 |- ! 1267 | [[Гульжаухар]] || 526 |- ! 1268 | [[Тилектес]] || 525 |- ! 1269 | [[Жангуль]] || 525 |- ! 1270 | [[Ақкербез]] || 525 |- ! 1271 | [[Шахноза]] || 524 |- ! 1272 | [[Шахризада]] || 524 |- ! 1273 | [[Гулхан]] || 523 |- ! 1274 | [[Каршыга]] || 522 |- ! 1275 | [[Зинеп]] || 521 |- ! 1276 | [[Гульхан]] || 521 |- ! 1277 | [[Айниса]] || 521 |- ! 1278 | [[Ақару]] || 519 |- ! 1279 | [[Шакира]] || 518 |- ! 1280 | [[Райгүл]] || 518 |- ! 1281 | [[Бакит]] || 518 |- ! 1282 | [[Алау]] || 518 |- ! 1283 | [[Шолпанай]] || 516 |- ! 1284 | [[Кульжахан]] || 516 |- ! 1285 | [[Урзада]] || 515 |- ! 1286 | [[Ақшолпан]] || 515 |- ! 1287 | [[Нұрсила]] || 514 |- ! 1288 | [[Асылхан]] || 513 |- ! 1289 | [[Еркеш]] || 512 |- ! 1290 | [[Акбала]] || 511 |- ! 1291 | [[Ализа]] || 511 |- ! 1292 | [[Орынкүл]] || 510 |- ! 1293 | [[Кулзипа]] || 510 |- ! 1294 | [[Алида]] || 510 |- ! 1295 | [[Айтұмар]] || 510 |- ! 1296 | [[Нарқыз]] || 509 |- ! 1297 | [[Елмира]] || 509 |- ! 1298 | [[Акзия]] || 509 |- ! 1299 | [[Сәлима]] || 508 |- ! 1300 | [[Мейраш]] || 508 |- ! 1301 | [[Дамежан]] || 508 |- ! 1302 | [[Аймереке]] || 508 |- ! 1303 | [[Аймен]] || 508 |- ! 1304 | [[Маруся]] || 507 |- ! 1305 | [[Ирада]] || 507 |- ! 1306 | [[Дидара]] || 507 |- ! 1307 | [[Жансауле]] || 506 |- ! 1308 | [[Керемет]] || 505 |- ! 1309 | [[Сайраш]] || 504 |- ! 1310 | [[Раш]] || 502 |- ! 1311 | [[Севара]] || 502 |- ! 1312 | [[Оралхан]] || 502 |- ! 1313 | [[Алмакул]] || 501 |- ! 1314 | [[Сакыпжамал]] || 500 |- ! 1315 | [[Нуриля]] || 500 |- ! 1316 | [[Эльназ]] || 499 |- ! 1317 | [[Хамида]] || 499 |- ! 1318 | [[Гулнора]] || 499 |- ! 1319 | [[Ажаркуль]] || 499 |- ! 1320 | [[Рамиля]] || 498 |- ! 1321 | [[Канипа]] || 498 |- ! 1322 | [[Нұрзада]] || 497 |- ! 1323 | [[Латипа]] || 497 |- ! 1324 | [[Куляим]] || 497 |- ! 1325 | [[Асема]] || 497 |- ! 1326 | [[Гулбахар]] || 495 |- ! 1327 | [[Аигерим]] || 495 |- ! 1328 | [[Сапаргул]] || 494 |- ! 1329 | [[Зиба]] || 494 |- ! 1330 | [[Елназ]] || 494 |- ! 1331 | [[Тойган]] || 493 |- ! 1332 | [[Бегім]] || 493 |- ! 1333 | [[Сәнім]] || 492 |- ! 1334 | [[Қорлан]] || 492 |- ! 1335 | [[Казима]] || 492 |- ! 1336 | [[Қадиша]] || 491 |- ! 1337 | [[Шекер]] || 490 |- ! 1338 | [[Камал]] || 489 |- ! 1339 | [[Алмажан]] || 489 |- ! 1340 | [[Нәзік]] || 488 |- ! 1341 | [[Лайля]] || 488 |- ! 1342 | [[Гавхар]] || 488 |- ! 1343 | [[Ақнәзік]] || 488 |- ! 1344 | [[Аруай]] || 488 |- ! 1345 | [[Снежана]] || 487 |- ! 1346 | [[Мәлика]] || 487 |- ! 1347 | [[Жамига]] || 486 |- ! 1348 | [[Халия]] || 485 |- ! 1349 | [[Дамина]] || 484 |- ! 1350 | [[Эсмира]] || 482 |- ! 1351 | [[Рауана]] || 478 |- ! 1352 | [[Кумыс]] || 478 |- ! 1353 | [[Зейнегуль]] || 478 |- ! 1354 | [[Казына]] || 477 |- ! 1355 | [[Дияра]] || 477 |- ! 1356 | [[Гүлзия]] || 477 |- ! 1357 | [[Агайша]] || 477 |- ! 1358 | [[Айлан]] || 477 |- ! 1359 | [[Атиркул]] || 476 |- ! 1360 | [[Балзира]] || 476 |- ! 1361 | [[Турсынхан]] || 475 |- ! 1362 | [[Лина]] || 475 |- ! 1363 | [[Орынай]] || 474 |- ! 1364 | [[Инаят]] || 474 |- ! 1365 | [[Жангүлім]] || 474 |- ! 1366 | [[Гулзипа]] || 473 |- ! 1367 | [[Анелия]] || 473 |- ! 1368 | [[Данэлия]] || 472 |- ! 1369 | [[Әсима]] || 472 |- ! 1370 | [[Кулай]] || 471 |- ! 1371 | [[Жумаш]] || 471 |- ! 1372 | [[Гүлсана]] || 469 |- ! 1373 | [[Гульсана]] || 469 |- ! 1374 | [[Гулмайра]] || 468 |- ! 1375 | [[Нүргүл]] || 467 |- ! 1376 | [[Гулайша]] || 467 |- ! 1377 | [[Айжана]] || 467 |- ! 1378 | [[Риана]] || 465 |- ! 1379 | [[Раушангуль]] || 465 |- ! 1380 | [[Кульшара]] || 465 |- ! 1381 | [[Злата]] || 465 |- ! 1382 | [[Камаш]] || 465 |- ! 1383 | [[Жанаркул]] || 464 |- ! 1384 | [[Умыт]] || 463 |- ! 1385 | [[Рысхан]] || 462 |- ! 1386 | [[Гүлжанар]] || 462 |- ! 1387 | [[Жанылган]] || 462 |- ! 1388 | [[Парасат]] || 461 |- ! 1389 | [[Ләйлім]] || 460 |- ! 1390 | [[Улбосин]] || 458 |- ! 1391 | [[Саягүл]] || 458 |- ! 1392 | [[Несип]] || 457 |- ! 1393 | [[Мариам]] || 457 |- ! 1394 | [[Инна]] || 456 |- ! 1395 | [[Кансулу]] || 456 |- ! 1396 | [[Дильяра]] || 456 |- ! 1397 | [[Гульзина]] || 454 |- ! 1398 | [[Айхан]] || 454 |- ! 1399 | [[Ширин]] || 453 |- ! 1400 | [[Бақытнұр]] || 452 |- ! 1401 | [[Ұлту]] || 451 |- ! 1402 | [[Турсынкул]] || 450 |- ! 1403 | [[Алена]] || 450 |- ! 1404 | [[Гульфара]] || 449 |- ! 1405 | [[Гулфайруз]] || 449 |- ! 1406 | [[Малике]] || 448 |- ! 1407 | [[Далида]] || 448 |- ! 1408 | [[Майнур]] || 447 |- ! 1409 | [[Бибісара]] || 446 |- ! 1410 | [[Айжаркын]] || 446 |- ! 1411 | [[Нилуфар]] || 445 |- ! 1412 | [[Турсынкуль]] || 444 |- ! 1413 | [[Залина]] || 444 |- ! 1414 | [[Хадича]] || 442 |- ! 1415 | [[Турсунай]] || 442 |- ! 1416 | [[Айшагүл]] || 441 |- ! 1417 | [[Сагида]] || 440 |- ! 1418 | [[Нұрлыайым]] || 440 |- ! 1419 | [[Мәрия]] || 439 |- ! 1420 | [[Канагат]] || 438 |- ! 1421 | [[Акмоншак]] || 437 |- ! 1422 | [[Жумагыз]] || 436 |- ! 1423 | [[Култай]] || 435 |- ! 1424 | [[Кульгайша]] || 435 |- ! 1425 | [[Кулзия]] || 435 |- ! 1426 | [[Сагадат]] || 434 |- ! 1427 | [[Илана]] || 434 |- ! 1428 | [[Еркеайым]] || 433 |- ! 1429 | [[Бірғаным]] || 433 |- ! 1430 | [[Дамегуль]] || 432 |- ! 1431 | [[Тансулу]] || 431 |- ! 1432 | [[Наима]] || 431 |- ! 1433 | [[Әдемай]] || 431 |- ! 1434 | [[Бибижан]] || 431 |- ! 1435 | [[Эльза]] || 430 |- ! 1436 | [[Турар]] || 430 |- ! 1437 | [[Канзада]] || 430 |- ! 1438 | [[Каншайым]] || 429 |- ! 1439 | [[Жәнел]] || 429 |- ! 1440 | [[Севинч]] || 428 |- ! 1441 | [[Зулпия]] || 428 |- ! 1442 | [[Бибижамал]] || 428 |- ! 1443 | [[Айнакул]] || 428 |- ! 1444 | [[Оразгуль]] || 427 |- ! 1445 | [[Гулжайнар]] || 427 |- ! 1446 | [[Айымхан]] || 427 |- ! 1447 | [[Акслу]] || 426 |- ! 1448 | [[Ансаган]] || 426 |- ! 1449 | [[Умитай]] || 425 |- ! 1450 | [[Гульдария]] || 425 |- ! 1451 | [[Баршагуль]] || 424 |- ! 1452 | [[Кульжиян]] || 422 |- ! 1453 | [[Нурлыгул]] || 420 |- ! 1454 | [[Женисгуль]] || 420 |- ! 1455 | [[Рада]] || 419 |- ! 1456 | [[Айкенже]] || 419 |- ! 1457 | [[Гульстан]] || 418 |- ! 1458 | [[Дильфуза]] || 417 |- ! 1459 | [[Әминә]] || 417 |- ! 1460 | [[Бейбитгуль]] || 417 |- ! 1461 | [[Камария]] || 416 |- ! 1462 | [[Анелья]] || 416 |- ! 1463 | [[Мираш]] || 415 |- ! 1464 | [[Жумагайша]] || 415 |- ! 1465 | [[Айтгул]] || 415 |- ! 1466 | [[Шаттык]] || 414 |- ! 1467 | [[Тлеулес]] || 414 |- ! 1468 | [[Еркинай]] || 412 |- ! 1469 | [[Гульчехра]] || 412 |- ! 1470 | [[Гульзипа]] || 412 |- ! 1471 | [[Саягул]] || 411 |- ! 1472 | [[Нуркуль]] || 411 |- ! 1473 | [[Батес]] || 411 |- ! 1474 | [[Насима]] || 410 |- ! 1475 | [[Каролина]] || 410 |- ! 1476 | [[Шакизат]] || 409 |- ! 1477 | [[Нурбакыт]] || 409 |- ! 1478 | [[Гулдария]] || 409 |- ! 1479 | [[Гулайхан]] || 409 |- ! 1480 | [[Зейне]] || 408 |- ! 1481 | [[Султана]] || 407 |- ! 1482 | [[Кербез]] || 407 |- ! 1483 | [[Карлгаш]] || 407 |- ! 1484 | [[Айшабиби]] || 407 |- ! 1485 | [[Танзиля]] || 405 |- ! 1486 | [[Бейбит]] || 405 |- ! 1487 | [[Нафиса]] || 404 |- ! 1488 | [[Зарифа]] || 404 |- ! 1489 | [[Гулстан]] || 404 |- ! 1490 | [[Бибажар]] || 404 |- ! 1491 | [[Райла]] || 403 |- ! 1492 | [[Мирамгул]] || 403 |- ! 1493 | [[Калбике]] || 403 |- ! 1494 | [[Жанетта]] || 403 |- ! 1495 | [[Рахиля]] || 402 |- ! 1496 | [[Казина]] || 402 |- ! 1497 | [[Зылиха]] || 402 |- ! 1498 | [[Алтынзер]] || 402 |- ! 1499 | [[Азина]] || 402 |- ! 1500 | [[Нуржауган]] || 401 |- ! 1501 | [[Гульсая]] || 401 |- ! 1502 | [[Дильбар]] || 401 |- ! 1503 | [[Сагат]] || 400 |- ! 1504 | [[Жанылай]] || 400 |- ! 1505 | [[Самига]] || 399 |- ! 1506 | [[Баршагул]] || 399 |- ! 1507 | [[Бикеш]] || 399 |- ! 1508 | [[Умутжан]] || 397 |- ! 1509 | [[Захира]] || 397 |- ! 1510 | [[Гүлхан]] || 397 |- ! 1511 | [[Кулжамила]] || 396 |- ! 1512 | [[Камчат]] || 396 |- ! 1513 | [[Гузель]] || 396 |- ! 1514 | [[Гульназира]] || 395 |- ! 1515 | [[Анархан]] || 395 |- ! 1516 | [[Аделья]] || 395 |- ! 1517 | [[Райян]] || 394 |- ! 1518 | [[Нұршуақ]] || 394 |- ! 1519 | [[Кенжеш]] || 394 |- ! 1520 | [[Жупаркуль]] || 393 |- ! 1521 | [[Хиуаз]] || 392 |- ! 1522 | [[Гулмаржан]] || 392 |- ! 1523 | [[Лира]] || 391 |- ! 1524 | [[Карлагаш]] || 391 |- ! 1525 | [[Бикамал]] || 391 |- ! 1526 | [[Балхадиша]] || 390 |- ! 1527 | [[Назлы]] || 388 |- ! 1528 | [[Кулаим]] || 387 |- ! 1529 | [[Алимаш]] || 387 |- ! 1530 | [[Айшанұр]] || 386 |- ! 1531 | [[Тумар]] || 385 |- ! 1532 | [[Фаризат]] || 385 |- ! 1533 | [[Мастура]] || 385 |- ! 1534 | [[Камалия]] || 385 |- ! 1535 | [[Аминат]] || 385 |- ! 1536 | [[Акзер]] || 385 |- ! 1537 | [[Элиф]] || 384 |- ! 1538 | [[Арайлы]] || 384 |- ! 1539 | [[Шакизада]] || 383 |- ! 1540 | [[Жумажан]] || 383 |- ! 1541 | [[Жаудир]] || 383 |- ! 1542 | [[Калбиби]] || 383 |- ! 1543 | [[Багиля]] || 383 |- ! 1544 | [[Жәмилә]] || 382 |- ! 1545 | [[Биби]] || 382 |- ! 1546 | [[Айша Бибі]] || 382 |- ! 1547 | [[Румейса]] || 381 |- ! 1548 | [[Қалима]] || 381 |- ! 1549 | [[Лана]] || 381 |- ! 1550 | [[Данира]] || 381 |- ! 1551 | [[Зибагуль]] || 380 |- ! 1552 | [[Гулзинат]] || 380 |- ! 1553 | [[Рымкуль]] || 379 |- ! 1554 | [[Ақнур]] || 379 |- ! 1555 | [[Шайза]] || 378 |- ! 1556 | [[Нелли]] || 378 |- ! 1557 | [[Несипкул]] || 377 |- ! 1558 | [[Саракуль]] || 376 |- ! 1559 | [[Ақсұлу]] || 376 |- ! 1560 | [[Айтгуль]] || 375 |- ! 1561 | [[Элиза]] || 374 |- ! 1562 | [[Толқынай]] || 374 |- ! 1563 | [[Катима]] || 374 |- ! 1564 | [[Гулдаурен]] || 374 |- ! 1565 | [[Багира]] || 374 |- ! 1566 | [[Нуркамал]] || 373 |- ! 1567 | [[Гүлдария]] || 373 |- ! 1568 | [[Минура]] || 372 |- ! 1569 | [[Райан]] || 371 |- ! 1570 | [[Дилноза]] || 370 |- ! 1571 | [[Оразхан]] || 369 |- ! 1572 | [[Зайтуна]] || 369 |- ! 1573 | [[Дамегул]] || 369 |- ! 1574 | [[Гульфира]] || 368 |- ! 1575 | [[Алтынхан]] || 367 |- ! 1576 | [[Молдыр]] || 366 |- ! 1577 | [[Қызжібек]] || 366 |- ! 1578 | [[Куляйхан]] || 366 |- ! 1579 | [[Зару]] || 366 |- ! 1580 | [[Шамшат]] || 365 |- ! 1581 | [[Инкара]] || 365 |- ! 1582 | [[Айеркем]] || 365 |- ! 1583 | [[Оразгүл]] || 364 |- ! 1584 | [[Марям]] || 364 |- ! 1585 | [[Дильда]] || 364 |- ! 1586 | [[Урхия]] || 363 |- ! 1587 | [[Гулимжан]] || 363 |- ! 1588 | [[Балнура]] || 363 |- ! 1589 | [[Курбанкул]] || 362 |- ! 1590 | [[Жәзира]] || 362 |- ! 1591 | [[Гулбарам]] || 362 |- ! 1592 | [[Антонина]] || 362 |- ! 1593 | [[Жаксыгуль]] || 361 |- ! 1594 | [[Айкүн]] || 361 |- ! 1595 | [[Кулгайша]] || 360 |- ! 1596 | [[Ментай]] || 359 |- ! 1597 | [[Балназым]] || 359 |- ! 1598 | [[Аийда]] || 359 |- ! 1599 | [[Нурайлым]] || 358 |- ! 1600 | [[Шарбат]] || 357 |- ! 1601 | [[Тойдык]] || 357 |- ! 1602 | [[Карагоз]] || 357 |- ! 1603 | [[Жамалхан]] || 357 |- ! 1604 | [[Базаркүл]] || 357 |- ! 1605 | [[Амангайша]] || 357 |- ! 1606 | [[Арманай]] || 357 |- ! 1607 | [[Турган]] || 355 |- ! 1608 | [[Қалдыгүл]] || 355 |- ! 1609 | [[Рыс]] || 354 |- ! 1610 | [[Інжумаржан]] || 354 |- ! 1611 | [[Куттыкыз]] || 353 |- ! 1612 | [[Канат]] || 353 |- ! 1613 | [[Гүлжаухар]] || 353 |- ! 1614 | [[Сумайя]] || 352 |- ! 1615 | [[Казна]] || 352 |- ! 1616 | [[Нұрзат]] || 351 |- ! 1617 | [[Назар]] || 350 |- ! 1618 | [[Жеңісгүл]] || 350 |- ! 1619 | [[Рымбала]] || 349 |- ! 1620 | [[Нұрханым]] || 349 |- ! 1621 | [[Жауқазын]] || 349 |- ! 1622 | [[Тілекші]] || 348 |- ! 1623 | [[Карылга]] || 348 |- ! 1624 | [[Әселхан]] || 348 |- ! 1625 | [[Ахмарал]] || 348 |- ! 1626 | [[Алмажай]] || 348 |- ! 1627 | [[Арзу]] || 348 |- ! 1628 | [[Шакен]] || 347 |- ! 1629 | [[Шамсия]] || 347 |- ! 1630 | [[Гульсин]] || 346 |- ! 1631 | [[Джамила]] || 346 |- ! 1632 | [[Сайлаукуль]] || 345 |- ! 1633 | [[Кульмира]] || 345 |- ! 1634 | [[Зәуреш]] || 345 |- ! 1635 | [[Нарғыз]] || 344 |- ! 1636 | [[Нурзипа]] || 344 |- ! 1637 | [[Кулипа]] || 344 |- ! 1638 | [[Аягуль]] || 344 |- ! 1639 | [[Асмира]] || 343 |- ! 1640 | [[Василиса]] || 343 |- ! 1641 | [[Салидат]] || 342 |- ! 1642 | [[Рысбала]] || 342 |- ! 1643 | [[Жаңылай]] || 342 |- ! 1644 | [[Бибикуль]] || 342 |- ! 1645 | [[Нұрзия]] || 341 |- ! 1646 | [[Кулпаршын]] || 341 |- ! 1647 | [[Келбет]] || 341 |- ! 1648 | [[Қанағат]] || 339 |- ! 1649 | [[Магира]] || 339 |- ! 1650 | [[Айгерым]] || 339 |- ! 1651 | [[Айбиби]] || 338 |- ! 1652 | [[Нурайна]] || 336 |- ! 1653 | [[Кызжибек]] || 336 |- ! 1654 | [[Улту]] || 335 |- ! 1655 | [[Тойжан]] || 335 |- ! 1656 | [[Кумискуль]] || 335 |- ! 1657 | [[Алиана]] || 335 |- ! 1658 | [[Ясин]] || 334 |- ! 1659 | [[Бисара]] || 334 |- ! 1660 | [[Гулназым]] || 333 |- ! 1661 | [[Гүлайна]] || 333 |- ! 1662 | [[Гүлмаржан]] || 333 |- ! 1663 | [[Гулмарал]] || 333 |- ! 1664 | [[Тілектес]] || 332 |- ! 1665 | [[Ақсұңқар]] || 332 |- ! 1666 | [[Аймгуль]] || 332 |- ! 1667 | [[Алтынкүл]] || 332 |- ! 1668 | [[Радмила]] || 331 |- ! 1669 | [[Айжанат]] || 331 |- ! 1670 | [[Хорлан]] || 330 |- ! 1671 | [[Рината]] || 330 |- ! 1672 | [[Рымгуль]] || 330 |- ! 1673 | [[Онласын]] || 330 |- ! 1674 | [[Наталия]] || 330 |- ! 1675 | [[Бибіфатима]] || 330 |- ! 1676 | [[Гулимхан]] || 330 |- ! 1677 | [[Нұрғайша]] || 329 |- ! 1678 | [[Есенкул]] || 329 |- ! 1679 | [[Бағлан]] || 329 |- ! 1680 | [[Шуақ]] || 328 |- ! 1681 | [[Толеу]] || 328 |- ! 1682 | [[Нурлыгуль]] || 328 |- ! 1683 | [[Мархаббат]] || 328 |- ! 1684 | [[Жумакыз]] || 328 |- ! 1685 | [[Әсель]] || 328 |- ! 1686 | [[Гулнұр]] || 328 |- ! 1687 | [[Гүлжауһар]] || 328 |- ! 1688 | [[Нүрила]] || 327 |- ! 1689 | [[Багжан]] || 327 |- ! 1690 | [[Аинур]] || 327 |- ! 1691 | [[Аксана]] || 327 |- ! 1692 | [[Айнар]] || 327 |- ! 1693 | [[Лимара]] || 326 |- ! 1694 | [[Жулдузай]] || 326 |- ! 1695 | [[Дамелия]] || 326 |- ! 1696 | [[Бекайым]] || 326 |- ! 1697 | [[Айсапар]] || 326 |- ! 1698 | [[Умиткуль]] || 325 |- ! 1699 | [[Кулайм]] || 325 |- ! 1700 | [[Шұға]] || 324 |- ! 1701 | [[Нұрбала]] || 324 |- ! 1702 | [[Марьяш]] || 324 |- ! 1703 | [[Курманкуль]] || 323 |- ! 1704 | [[Лэйла]] || 323 |- ! 1705 | [[Женисгул]] || 323 |- ! 1706 | [[Гүлімжан]] || 323 |- ! 1707 | [[Ақжайық]] || 323 |- ! 1708 | [[Нұрғаным]] || 321 |- ! 1709 | [[Найла]] || 321 |- ! 1710 | [[Женис]] || 321 |- ! 1711 | [[Каным]] || 321 |- ! 1712 | [[Аселхан]] || 321 |- ! 1713 | [[Фаузия]] || 320 |- ! 1714 | [[Кулара]] || 320 |- ! 1715 | [[Маржанай]] || 320 |- ! 1716 | [[Гульбахрам]] || 320 |- ! 1717 | [[Гулбахор]] || 320 |- ! 1718 | [[Айшагуль]] || 320 |- ! 1719 | [[Нурзила]] || 319 |- ! 1720 | [[Нигора]] || 319 |- ! 1721 | [[Айсафи]] || 319 |- ! 1722 | [[Альмина]] || 319 |- ! 1723 | [[Даржан]] || 318 |- ! 1724 | [[Пернеш]] || 317 |- ! 1725 | [[Гулназия]] || 317 |- ! 1726 | [[Бейбиткул]] || 317 |- ! 1727 | [[Бақытжамал]] || 317 |- ! 1728 | [[Балия]] || 317 |- ! 1729 | [[Шайзат]] || 316 |- ! 1730 | [[Шынара]] || 316 |- ! 1731 | [[Рыскан]] || 316 |- ! 1732 | [[Әсемкүл]] || 316 |- ! 1733 | [[Қаршыға]] || 315 |- ! 1734 | [[Саруар]] || 314 |- ! 1735 | [[Нуржайна]] || 314 |- ! 1736 | [[Гульмаржан]] || 314 |- ! 1737 | [[Рысгүл]] || 313 |- ! 1738 | [[Танзила]] || 313 |- ! 1739 | [[Дәметкен]] || 313 |- ! 1740 | [[Айбаршын]] || 313 |- ! 1741 | [[Ханым]] || 312 |- ! 1742 | [[Сабиля]] || 312 |- ! 1743 | [[Әдеміай]] || 312 |- ! 1744 | [[Гүлзина]] || 312 |- ! 1745 | [[Акжунис]] || 312 |- ! 1746 | [[Балсулу]] || 311 |- ! 1747 | [[Айлун]] || 311 |- ! 1748 | [[Айсезим]] || 311 |- ! 1749 | [[Толеугайша]] || 310 |- ! 1750 | [[Есенкуль]] || 310 |- ! 1751 | [[Нурбуби]] || 309 |- ! 1752 | [[Сайлаукул]] || 308 |- ! 1753 | [[Гульнафис]] || 308 |- ! 1754 | [[Ақайша]] || 308 |- ! 1755 | [[Сәрсенкүл]] || 307 |- ! 1756 | [[Мейрім]] || 307 |- ! 1757 | [[Кумисхан]] || 307 |- ! 1758 | [[Жупаркул]] || 307 |- ! 1759 | [[Ақгүлім]] || 307 |- ! 1760 | [[Турсынгул]] || 306 |- ! 1761 | [[Майгүл]] || 306 |- ! 1762 | [[Зинат]] || 306 |- ! 1763 | [[Жадира]] || 306 |- ! 1764 | [[Расима]] || 305 |- ! 1765 | [[Нұрсыйла]] || 305 |- ! 1766 | [[Даража]] || 305 |- ! 1767 | [[Балапан]] || 305 |- ! 1768 | [[Асылы]] || 304 |- ! 1769 | [[Ақназ]] || 304 |- ! 1770 | [[Айасыл]] || 304 |- ! 1771 | [[Сумая]] || 303 |- ! 1772 | [[Науат]] || 303 |- ! 1773 | [[Айлара]] || 303 |- ! 1774 | [[Тұрсынгүл]] || 302 |- ! 1775 | [[Саялы]] || 302 |- ! 1776 | [[Сакып]] || 302 |- ! 1777 | [[Озипа]] || 302 |- ! 1778 | [[Гульсым]] || 302 |- ! 1779 | [[Айжулдыз]] || 302 |- ! 1780 | [[Ырысжан]] || 301 |- ! 1781 | [[Маусымжан]] || 301 |- ! 1782 | [[Қарлыға]] || 301 |- ! 1783 | [[Жансәуле]] || 301 |- ! 1784 | [[Гүлжайнар]] || 301 |- ! 1785 | [[Балшекер]] || 301 |- ! 1786 | [[Акайша]] || 301 |- ! 1787 | [[Қуралай]] || 300 |- ! 1788 | [[Зибагул]] || 300 |- ! 1789 | [[Уркия]] || 299 |- ! 1790 | [[Советхан]] || 299 |- ! 1791 | [[Жұмакүл]] || 299 |- ! 1792 | [[Батпа]] || 299 |- ! 1793 | [[Гүлжахан]] || 298 |- ! 1794 | [[Бактыбала]] || 298 |- ! 1795 | [[Бағдагүл]] || 298 |- ! 1796 | [[Ақырыс]] || 298 |- ! 1797 | [[Ажаркул]] || 298 |- ! 1798 | [[Рузана]] || 297 |- ! 1799 | [[Кульжанат]] || 297 |- ! 1800 | [[Күміс]] || 297 |- ! 1801 | [[Жарқын]] || 297 |- ! 1802 | [[Жумагиз]] || 297 |- ! 1803 | [[Дильнура]] || 297 |- ! 1804 | [[Гайнижамал]] || 297 |- ! 1805 | [[Ася]] || 297 |- ! 1806 | [[Гулжихан]] || 297 |- ! 1807 | [[Аймкуль]] || 297 |- ! 1808 | [[Айымкул]] || 297 |- ! 1809 | [[Ақбала]] || 297 |- ! 1810 | [[Аидана]] || 296 |- ! 1811 | [[Айиша]] || 296 |- ! 1812 | [[Улдар]] || 295 |- ! 1813 | [[Ділнәз]] || 295 |- ! 1814 | [[Балганым]] || 295 |- ! 1815 | [[Акзира]] || 295 |- ! 1816 | [[Қамар]] || 294 |- ! 1817 | [[Зибаш]] || 294 |- ! 1818 | [[Турсункуль]] || 293 |- ! 1819 | [[Русалина]] || 293 |- ! 1820 | [[Зульфира]] || 293 |- ! 1821 | [[Ділда]] || 293 |- ! 1822 | [[Бибі]] || 293 |- ! 1823 | [[Сарвиноз]] || 292 |- ! 1824 | [[Асылгуль]] || 292 |- ! 1825 | [[Робия]] || 291 |- ! 1826 | [[Күлшат]] || 291 |- ! 1827 | [[Илья]] || 291 |- ! 1828 | [[Базархан]] || 291 |- ! 1829 | [[Тлекши]] || 290 |- ! 1830 | [[Нуркул]] || 290 |- ! 1831 | [[Гулбахыт]] || 290 |- ! 1832 | [[Розалия]] || 289 |- ! 1833 | [[Кенжехан]] || 289 |- ! 1834 | [[Жанил]] || 289 |- ! 1835 | [[Улбазар]] || 288 |- ! 1836 | [[Эльзира]] || 288 |- ! 1837 | [[Сырга]] || 288 |- ! 1838 | [[Румия]] || 288 |- ! 1839 | [[Заура]] || 288 |- ! 1840 | [[Джумагуль]] || 288 |- ! 1841 | [[Еркегул]] || 288 |- ! 1842 | [[Акбобек]] || 288 |- ! 1843 | [[Адемі]] || 288 |- ! 1844 | [[Ақдана]] || 288 |- ! 1845 | [[Рымкул]] || 287 |- ! 1846 | [[Райхон]] || 287 |- ! 1847 | [[Земфира]] || 287 |- ! 1848 | [[Акжамал]] || 287 |- ! 1849 | [[Шарифа]] || 286 |- ! 1850 | [[Рыскайша]] || 286 |- ! 1851 | [[Париза]] || 286 |- ! 1852 | [[Зейнекуль]] || 286 |- ! 1853 | [[Гульжамила]] || 286 |- ! 1854 | [[Акжаркин]] || 286 |- ! 1855 | [[Урзия]] || 285 |- ! 1856 | [[Сандигуль]] || 285 |- ! 1857 | [[Ләззәт]] || 285 |- ! 1858 | [[Зинеш]] || 285 |- ! 1859 | [[Шахзода]] || 284 |- ! 1860 | [[Шынаргуль]] || 284 |- ! 1861 | [[Сафи]] || 284 |- ! 1862 | [[Гулсум]] || 284 |- ! 1863 | [[Гулимай]] || 284 |- ! 1864 | [[Бейбиткуль]] || 284 |- ! 1865 | [[Адэлина]] || 284 |- ! 1866 | [[Кулпаршин]] || 283 |- ! 1867 | [[Мейрам]] || 283 |- ! 1868 | [[Кульмайра]] || 283 |- ! 1869 | [[Курманай]] || 283 |- ! 1870 | [[Зубайда]] || 283 |- ! 1871 | [[Гульсезим]] || 283 |- ! 1872 | [[Аягүл]] || 283 |- ! 1873 | [[Акдидар]] || 283 |- ! 1874 | [[Амантай]] || 283 |- ! 1875 | [[Асемхан]] || 283 |- ! 1876 | [[Наргуль]] || 282 |- ! 1877 | [[Гулзахира]] || 282 |- ! 1878 | [[Ултусын]] || 281 |- ! 1879 | [[Минара]] || 281 |- ! 1880 | [[Гүлдәурен]] || 281 |- ! 1881 | [[Баянслу]] || 281 |- ! 1882 | [[Адемай]] || 281 |- ! 1883 | [[Мейрамхан]] || 280 |- ! 1884 | [[Карлигаш]] || 280 |- ! 1885 | [[Гулсана]] || 280 |- ! 1886 | [[Бейбитгул]] || 280 |- ! 1887 | [[Айаулым]] || 280 |- ! 1888 | [[Даурия]] || 279 |- ! 1889 | [[Сериккуль]] || 278 |- ! 1890 | [[Кульчат]] || 278 |- ! 1891 | [[Жумаганым]] || 278 |- ! 1892 | [[Бахиткуль]] || 278 |- ! 1893 | [[Мәрзия]] || 277 |- ! 1894 | [[Зинагуль]] || 277 |- ! 1895 | [[Хадижа]] || 276 |- ! 1896 | [[Пакизат]] || 276 |- ! 1897 | [[Катипа]] || 276 |- ! 1898 | [[Гүлвира]] || 276 |- ! 1899 | [[Гулвира]] || 276 |- ! 1900 | [[Нәзерке]] || 275 |- ! 1901 | [[Мәлике]] || 275 |- ! 1902 | [[Аширкуль]] || 275 |- ! 1903 | [[Эленора]] || 274 |- ! 1904 | [[Халипа]] || 274 |- ! 1905 | [[Жайсан]] || 274 |- ! 1906 | [[Фотима]] || 273 |- ! 1907 | [[Кулнар]] || 273 |- ! 1908 | [[Далия]] || 273 |- ! 1909 | [[Гулаш]] || 273 |- ! 1910 | [[Ақкүміс]] || 273 |- ! 1911 | [[Умитхан]] || 272 |- ! 1912 | [[Кулайым]] || 272 |- ! 1913 | [[Кимбат]] || 272 |- ! 1914 | [[Кәмилә]] || 272 |- ! 1915 | [[Жангул]] || 272 |- ! 1916 | [[Аимгуль]] || 272 |- ! 1917 | [[Рана]] || 271 |- ! 1918 | [[Диара]] || 271 |- ! 1919 | [[Динора]] || 271 |- ! 1920 | [[Кумискул]] || 270 |- ! 1921 | [[Марья]] || 270 |- ! 1922 | [[Ира]] || 270 |- ! 1923 | [[Камка]] || 270 |- ! 1924 | [[Шырынкул]] || 269 |- ! 1925 | [[Шынаргул]] || 269 |- ! 1926 | [[Санжан]] || 269 |- ! 1927 | [[Курбанай]] || 269 |- ! 1928 | [[Еркегүл]] || 269 |- ! 1929 | [[Бәтима]] || 269 |- ! 1930 | [[Ақсауле]] || 269 |- ! 1931 | [[Уштап]] || 268 |- ! 1932 | [[Шамшырақ]] || 268 |- ! 1933 | [[Сагдат]] || 268 |- ! 1934 | [[Сапаргуль]] || 268 |- ! 1935 | [[Саракул]] || 267 |- ! 1936 | [[Сандигул]] || 267 |- ! 1937 | [[Курбанкуль]] || 267 |- ! 1938 | [[Батен]] || 267 |- ! 1939 | [[Гулназира]] || 266 |- ! 1940 | [[Балкен]] || 266 |- ! 1941 | [[Ария]] || 266 |- ! 1942 | [[Улдан]] || 265 |- ! 1943 | [[Эмина]] || 265 |- ! 1944 | [[Чолпан]] || 265 |- ! 1945 | [[Умсынай]] || 265 |- ! 1946 | [[Мерейім]] || 265 |- ! 1947 | [[Касиет]] || 265 |- ! 1948 | [[Гузал]] || 265 |- ! 1949 | [[Ақберен]] || 265 |- ! 1950 | [[Аймарал]] || 265 |- ! 1951 | [[Умиткул]] || 264 |- ! 1952 | [[Нұргул]] || 264 |- ! 1953 | [[Лейля]] || 264 |- ! 1954 | [[Айкуль]] || 264 |- ! 1955 | [[Рысканым]] || 263 |- ! 1956 | [[Оралай]] || 263 |- ! 1957 | [[Какима]] || 263 |- ! 1958 | [[Жанира]] || 263 |- ! 1959 | [[Жақсыгүл]] || 263 |- ! 1960 | [[Раъно]] || 262 |- ! 1961 | [[Нурхан]] || 262 |- ! 1962 | [[Мирамкүл]] || 261 |- ! 1963 | [[Нұрбике]] || 261 |- ! 1964 | [[Кунзира]] || 261 |- ! 1965 | [[Дилана]] || 261 |- ! 1966 | [[Алтынжан]] || 261 |- ! 1967 | [[Айяна]] || 261 |- ! 1968 | [[Аиида]] || 261 |- ! 1969 | [[Сапаркүл]] || 260 |- ! 1970 | [[Назымгул]] || 260 |- ! 1971 | [[Кульбаран]] || 260 |- ! 1972 | [[Ботакуз]] || 260 |- ! 1973 | [[Актилек]] || 260 |- ! 1974 | [[Уразгул]] || 259 |- ! 1975 | [[Торгай]] || 259 |- ! 1976 | [[Гулниса]] || 259 |- ! 1977 | [[Айрис]] || 259 |- ! 1978 | [[Сати]] || 258 |- ! 1979 | [[Айганша]] || 258 |- ! 1980 | [[Кункияш]] || 257 |- ! 1981 | [[Гүлшара]] || 257 |- ! 1982 | [[Гульфайрус]] || 257 |- ! 1983 | [[Бексулу]] || 257 |- ! 1984 | [[Закия]] || 256 |- ! 1985 | [[Заида]] || 256 |- ! 1986 | [[Гульбахар]] || 256 |- ! 1987 | [[Альфира]] || 256 |- ! 1988 | [[Аймара]] || 256 |- ! 1989 | [[Фарангиз]] || 255 |- ! 1990 | [[Орик]] || 255 |- ! 1991 | [[Гүлнур]] || 255 |- ! 1992 | [[Биназир]] || 255 |- ! 1993 | [[Бакытнур]] || 255 |- ! 1994 | [[Бинура]] || 255 |- ! 1995 | [[Бинур]] || 255 |- ! 1996 | [[Улжамал]] || 254 |- ! 1997 | [[Муниса]] || 254 |- ! 1998 | [[Калияш]] || 254 |- ! 1999 | [[Аңсар]] || 254 |- ! 2000 | [[Айнамкоз]] || 254 |- ! 2001 | [[Нурзат]] || 253 |- ! 2002 | [[Қуаныш]] || 252 |- ! 2003 | [[Жаркинай]] || 252 |- ! 2004 | [[Динаш]] || 252 |- ! 2005 | [[Насиха]] || 251 |- ! 2006 | [[Пану]] || 251 |- ! 2007 | [[Лаула]] || 251 |- ! 2008 | [[Гульаим]] || 251 |- ! 2009 | [[Анита]] || 251 |- ! 2010 | [[Сайда]] || 250 |- ! 2011 | [[Розалина]] || 250 |- ! 2012 | [[Моншак]] || 250 |- ! 2013 | [[Жеңіскүл]] || 250 |- ! 2014 | [[Алданыш]] || 250 |- ! 2015 | [[Тұрсын]] || 249 |- ! 2016 | [[Жаксыкул]] || 249 |- ! 2017 | [[Айсымбат]] || 249 |- ! 2018 | [[Акбилек]] || 249 |- ! 2019 | [[Айрин]] || 249 |- ! 2020 | [[Нәзигүл]] || 248 |- ! 2021 | [[Нұрсана]] || 248 |- ! 2022 | [[Кулмира]] || 248 |- ! 2023 | [[Жәмиля]] || 248 |- ! 2024 | [[Бактыкул]] || 248 |- ! 2025 | [[Гаухартас]] || 248 |- ! 2026 | [[Нұрсара]] || 247 |- ! 2027 | [[Қарылғаш]] || 247 |- ! 2028 | [[Еркегуль]] || 247 |- ! 2029 | [[Айшагул]] || 247 |- ! 2030 | [[Ажаргуль]] || 247 |- ! 2031 | [[Фаина]] || 246 |- ! 2032 | [[Нұржауған]] || 246 |- ! 2033 | [[Нейла]] || 246 |- ! 2034 | [[Қамажай]] || 246 |- ! 2035 | [[Заря]] || 246 |- ! 2036 | [[Жаксыкуль]] || 246 |- ! 2037 | [[Аягуз]] || 246 |- ! 2038 | [[Кумисжан]] || 245 |- ! 2039 | [[Кунжамал]] || 245 |- ! 2040 | [[Зураш]] || 245 |- ! 2041 | [[Алуаш]] || 245 |- ! 2042 | [[Айтгүл]] || 245 |- ! 2043 | [[Курманкул]] || 244 |- ! 2044 | [[Майкен]] || 244 |- ! 2045 | [[Болсынай]] || 244 |- ! 2046 | [[Гулара]] || 244 |- ! 2047 | [[Балкенже]] || 244 |- ! 2048 | [[Айдидар]] || 244 |- ! 2049 | [[Улганым]] || 243 |- ! 2050 | [[Фатиха]] || 243 |- ! 2051 | [[Аялы]] || 243 |- ! 2052 | [[Альвина]] || 243 |- ! 2053 | [[Райхана]] || 242 |- ! 2054 | [[Адиша]] || 242 |- ! 2055 | [[Айсамал]] || 242 |- ! 2056 | [[Раушангул]] || 241 |- ! 2057 | [[Рәзия]] || 241 |- ! 2058 | [[Нигина]] || 241 |- ! 2059 | [[Назифа]] || 241 |- ! 2060 | [[Майрагуль]] || 241 |- ! 2061 | [[Кундузай]] || 241 |- ! 2062 | [[Жанай]] || 241 |- ! 2063 | [[Гульжана]] || 241 |- ! 2064 | [[Айжанар]] || 241 |- ! 2065 | [[Гулшад]] || 240 |- ! 2066 | [[Гулсинай]] || 240 |- ! 2067 | [[Гафура]] || 240 |- ! 2068 | [[Батиха]] || 240 |- ! 2069 | [[Шахида]] || 239 |- ! 2070 | [[Элвира]] || 239 |- ! 2071 | [[Рузанна]] || 239 |- ! 2072 | [[Нургиза]] || 239 |- ! 2073 | [[Кулдана]] || 239 |- ! 2074 | [[Кайныш]] || 239 |- ! 2075 | [[Капия]] || 239 |- ! 2076 | [[Әмира]] || 239 |- ! 2077 | [[Айпара]] || 239 |- ! 2078 | [[Аигуль]] || 239 |- ! 2079 | [[Пернегул]] || 238 |- ! 2080 | [[Несипхан]] || 238 |- ! 2081 | [[Кулиза]] || 238 |- ! 2082 | [[Жаксылык]] || 238 |- ! 2083 | [[Беназир]] || 238 |- ! 2084 | [[Бейсекуль]] || 238 |- ! 2085 | [[Алфия]] || 238 |- ! 2086 | [[Самия]] || 237 |- ! 2087 | [[Мәрмәр]] || 237 |- ! 2088 | [[Кания]] || 237 |- ! 2089 | [[Есения]] || 237 |- ! 2090 | [[Далила]] || 237 |- ! 2091 | [[Гулім]] || 237 |- ! 2092 | [[Умсын]] || 236 |- ! 2093 | [[Сәулет]] || 236 |- ! 2094 | [[Мия]] || 236 |- ! 2095 | [[Кулшара]] || 236 |- ! 2096 | [[Зейнегул]] || 236 |- ! 2097 | [[Гулсезім]] || 236 |- ! 2098 | [[Гулбахрам]] || 236 |- ! 2099 | [[Айымкуль]] || 236 |- ! 2100 | [[Канслу]] || 235 |- ! 2101 | [[Бибигайша]] || 235 |- ! 2102 | [[Алиман]] || 235 |- ! 2103 | [[Айсел]] || 235 |- ! 2104 | [[Калдыгыз]] || 234 |- ! 2105 | [[Іңкәрім]] || 234 |- ! 2106 | [[Зулкия]] || 234 |- ! 2107 | [[Багит]] || 234 |- ! 2108 | [[Турсынгуль]] || 233 |- ! 2109 | [[Пернекүл]] || 233 |- ! 2110 | [[Кульбан]] || 233 |- ! 2111 | [[Гульниса]] || 233 |- ! 2112 | [[Бахтылы]] || 233 |- ! 2113 | [[Ботагуз]] || 233 |- ! 2114 | [[Гулдерай]] || 232 |- ! 2115 | [[Ауес]] || 232 |- ! 2116 | [[Бахитжамал]] || 232 |- ! 2117 | [[Ұлар]] || 231 |- ! 2118 | [[Мейркуль]] || 231 |- ! 2119 | [[Әйкерім]] || 231 |- ! 2120 | [[Жанылкан]] || 231 |- ! 2121 | [[Марианна]] || 230 |- ! 2122 | [[Құлпынай]] || 230 |- ! 2123 | [[Қалия]] || 230 |- ! 2124 | [[Гульзинат]] || 230 |- ! 2125 | [[Бақжан]] || 230 |- ! 2126 | [[Армангүл]] || 230 |- ! 2127 | [[Гулноза]] || 229 |- ! 2128 | [[Үмітай]] || 228 |- ! 2129 | [[Инеш]] || 228 |- ! 2130 | [[Динагуль]] || 228 |- ! 2131 | [[Гульзахира]] || 228 |- ! 2132 | [[Бірханым]] || 228 |- ! 2133 | [[Ажархан]] || 228 |- ! 2134 | [[Сакипжамал]] || 227 |- ! 2135 | [[Сағира]] || 227 |- ! 2136 | [[Мансура]] || 227 |- ! 2137 | [[Койсын]] || 227 |- ! 2138 | [[Алинура]] || 227 |- ! 2139 | [[Акалтын]] || 227 |- ! 2140 | [[Аиза]] || 227 |- ! 2141 | [[Шынаркуль]] || 226 |- ! 2142 | [[Сапия]] || 226 |- ! 2143 | [[Зинегуль]] || 226 |- ! 2144 | [[Жанеркем]] || 226 |- ! 2145 | [[Сайлау]] || 225 |- ! 2146 | [[Назим]] || 225 |- ! 2147 | [[Каншайм]] || 225 |- ! 2148 | [[Данэля]] || 225 |- ! 2149 | [[Гульсун]] || 225 |- ! 2150 | [[Еркин]] || 225 |- ! 2151 | [[Ғайша]] || 225 |- ! 2152 | [[Балдай]] || 225 |- ! 2153 | [[Балхаш]] || 225 |- ! 2154 | [[Гулбала]] || 225 |- ! 2155 | [[Гулзамира]] || 225 |- ! 2156 | [[Армангул]] || 225 |- ! 2157 | [[Аманбике]] || 225 |- ! 2158 | [[Шырынкуль]] || 224 |- ! 2159 | [[Мубина]] || 224 |- ! 2160 | [[Майрагул]] || 224 |- ! 2161 | [[Кульсум]] || 224 |- ! 2162 | [[Дамелы]] || 224 |- ! 2163 | [[Гулжиян]] || 224 |- ! 2164 | [[Үмітжан]] || 223 |- ! 2165 | [[Сериккайша]] || 223 |- ! 2166 | [[Нейля]] || 223 |- ! 2167 | [[Гульгайша]] || 223 |- ! 2168 | [[Гузаль]] || 223 |- ! 2169 | [[Нурсила]] || 222 |- ! 2170 | [[Оразбике]] || 222 |- ! 2171 | [[Зағипа]] || 222 |- ! 2172 | [[Нурлан]] || 221 |- ! 2173 | [[Майда]] || 221 |- ! 2174 | [[Мариямкуль]] || 221 |- ! 2175 | [[Мейркул]] || 220 |- ! 2176 | [[Майсара]] || 220 |- ! 2177 | [[Лазиза]] || 220 |- ! 2178 | [[Бахтигуль]] || 220 |- ! 2179 | [[Рауия]] || 219 |- ! 2180 | [[Сакыш]] || 219 |- ! 2181 | [[Бадиша]] || 219 |- ! 2182 | [[Гулдарига]] || 219 |- ! 2183 | [[Мидина]] || 218 |- ! 2184 | [[Ляйлим]] || 218 |- ! 2185 | [[Гульназым]] || 218 |- ! 2186 | [[Әлмира]] || 218 |- ! 2187 | [[Бибиажар]] || 218 |- ! 2188 | [[Ырыс]] || 217 |- ! 2189 | [[Панар]] || 217 |- ! 2190 | [[Назымгүл]] || 217 |- ! 2191 | [[Люция]] || 217 |- ! 2192 | [[Илмира]] || 217 |- ! 2193 | [[Нышанкул]] || 216 |- ! 2194 | [[Қаншайым]] || 216 |- ! 2195 | [[Марфуға]] || 216 |- ! 2196 | [[Зинаш]] || 216 |- ! 2197 | [[Бинұр]] || 216 |- ! 2198 | [[Ақлима]] || 216 |- ! 2199 | [[Үкілім]] || 215 |- ! 2200 | [[Нұрдина]] || 215 |- ! 2201 | [[Кумысай]] || 215 |- ! 2202 | [[Капура]] || 215 |- ! 2203 | [[Жансу]] || 215 |- ! 2204 | [[Дилнура]] || 215 |- ! 2205 | [[Бибикул]] || 215 |- ! 2206 | [[Айша-Бибі]] || 215 |- ! 2207 | [[Алияна]] || 215 |- ! 2208 | [[Ранида]] || 214 |- ! 2209 | [[Нурлыхан]] || 214 |- ! 2210 | [[Манара]] || 214 |- ! 2211 | [[Маржангүл]] || 214 |- ! 2212 | [[Зинегул]] || 214 |- ! 2213 | [[Джамал]] || 214 |- ! 2214 | [[Дәриға]] || 214 |- ! 2215 | [[Шамшырак]] || 213 |- ! 2216 | [[Ұлбибі]] || 213 |- ! 2217 | [[Кульпаршин]] || 213 |- ! 2218 | [[Мейіргүл]] || 213 |- ! 2219 | [[Жауһар]] || 213 |- ! 2220 | [[Гульнаш]] || 213 |- ! 2221 | [[Агиба]] || 213 |- ! 2222 | [[Кульжазира]] || 212 |- ! 2223 | [[Кулайна]] || 211 |- ! 2224 | [[Магрифа]] || 211 |- ! 2225 | [[Макира]] || 211 |- ! 2226 | [[Гулнура]] || 211 |- ! 2227 | [[Ұлтуар]] || 210 |- ! 2228 | [[Люба]] || 210 |- ! 2229 | [[Кулбаршин]] || 210 |- ! 2230 | [[Гүлдерай]] || 210 |- ! 2231 | [[Турганкул]] || 209 |- ! 2232 | [[Сандыгуль]] || 209 |- ! 2233 | [[Сажида]] || 209 |- ! 2234 | [[Жанэля]] || 209 |- ! 2235 | [[Кантай]] || 209 |- ! 2236 | [[Әзима]] || 209 |- ! 2237 | [[Тұрсынкүл]] || 208 |- ! 2238 | [[Согдиана]] || 208 |- ! 2239 | [[Таслима]] || 208 |- ! 2240 | [[Калида]] || 208 |- ! 2241 | [[Гүлмайра]] || 208 |- ! 2242 | [[Альдина]] || 208 |- ! 2243 | [[Зилиха]] || 207 |- ! 2244 | [[Эрика]] || 206 |- ! 2245 | [[Нуржамила]] || 206 |- ! 2246 | [[Нұрсулу]] || 206 |- ! 2247 | [[Құттықыз]] || 206 |- ! 2248 | [[Анапия]] || 206 |- ! 2249 | [[Несипжан]] || 205 |- ! 2250 | [[Гульжайнар]] || 205 |- ! 2251 | [[Бакиткуль]] || 205 |- ! 2252 | [[Бибімариям]] || 205 |- ! 2253 | [[Сайёра]] || 204 |- ! 2254 | [[Наташа]] || 204 |- ! 2255 | [[Кульбаршын]] || 204 |- ! 2256 | [[Мафтуна]] || 204 |- ! 2257 | [[Балқия]] || 204 |- ! 2258 | [[Аңсағаным]] || 204 |- ! 2259 | [[Арнагуль]] || 204 |- ! 2260 | [[Қалампыр]] || 203 |- ! 2261 | [[Лескуль]] || 203 |- ! 2262 | [[Каукар]] || 203 |- ! 2263 | [[Жайдары]] || 203 |- ! 2264 | [[Гульдарай]] || 203 |- ! 2265 | [[Ұлназ]] || 202 |- ! 2266 | [[Шахзада]] || 202 |- ! 2267 | [[Турганкуль]] || 202 |- ! 2268 | [[Сағынай]] || 202 |- ! 2269 | [[Мергуль]] || 202 |- ! 2270 | [[Кулзат]] || 202 |- ! 2271 | [[Жаным]] || 202 |- ! 2272 | [[Даная]] || 202 |- ! 2273 | [[Алмахан]] || 202 |- ! 2274 | [[Севиль]] || 201 |- ! 2275 | [[Дүйсенкүл]] || 201 |- ! 2276 | [[Бақытжан]] || 201 |- ! 2277 | [[Асият]] || 201 |- ! 2278 | [[Шахризат]] || 200 |- ! 2279 | [[Ханбибі]] || 200 |- ! 2280 | [[Саулегул]] || 200 |- ! 2281 | [[Клавдия]] || 200 |- ! 2282 | [[Жума]] || 200 |- ! 2283 | [[Аккыз]] || 200 |- ! 2284 | [[Улсерик]] || 199 |- ! 2285 | [[Улман]] || 199 |- ! 2286 | [[Шулпан]] || 199 |- ! 2287 | [[Мара]] || 199 |- ! 2288 | [[Комила]] || 199 |- ! 2289 | [[Гульсина]] || 199 |- ! 2290 | [[Сария]] || 198 |- ! 2291 | [[Мухлиса]] || 198 |- ! 2292 | [[Несибелди]] || 198 |- ! 2293 | [[Нұрлыгүл]] || 198 |- ! 2294 | [[Кульсун]] || 198 |- ! 2295 | [[Кенжекей]] || 198 |- ! 2296 | [[Аккайша]] || 198 |- ! 2297 | [[Альнура]] || 198 |- ! 2298 | [[Чинара]] || 197 |- ! 2299 | [[Тасбике]] || 197 |- ! 2300 | [[Куляйша]] || 197 |- ! 2301 | [[Гульайм]] || 197 |- ! 2302 | [[Бибіажар]] || 197 |- ! 2303 | [[Арайгүл]] || 197 |- ! 2304 | [[Азат]] || 197 |- ! 2305 | [[Азира]] || 197 |- ! 2306 | [[Ақсымбат]] || 197 |- ! 2307 | [[Бахтыкуль]] || 196 |- ! 2308 | [[Алмара]] || 196 |- ! 2309 | [[Арайгуль]] || 196 |- ! 2310 | [[Айкумыс]] || 196 |- ! 2311 | [[Шапагат]] || 195 |- ! 2312 | [[Раушангүл]] || 195 |- ! 2313 | [[Нургүл]] || 195 |- ! 2314 | [[Майнұр]] || 195 |- ! 2315 | [[Лала]] || 195 |- ! 2316 | [[Майса]] || 195 |- ! 2317 | [[Калила]] || 195 |- ! 2318 | [[Каршига]] || 195 |- ! 2319 | [[Афина]] || 195 |- ! 2320 | [[Адилия]] || 195 |- ! 2321 | [[Амани]] || 195 |- ! 2322 | [[Мухсина]] || 194 |- ! 2323 | [[Махфуза]] || 194 |- ! 2324 | [[Зәмзәгүл]] || 194 |- ! 2325 | [[Жаншуақ]] || 194 |- ! 2326 | [[Гульфарида]] || 194 |- ! 2327 | [[Бибизада]] || 194 |- ! 2328 | [[Ұлтай]] || 193 |- ! 2329 | [[Сәндігүл]] || 193 |- ! 2330 | [[Толеухан]] || 193 |- ! 2331 | [[Рузия]] || 193 |- ! 2332 | [[Сағадат]] || 193 |- ! 2333 | [[Кулзина]] || 193 |- ! 2334 | [[Жанипа]] || 193 |- ! 2335 | [[Гүлдариға]] || 193 |- ! 2336 | [[Аширкул]] || 193 |- ! 2337 | [[Балзада]] || 193 |- ! 2338 | [[Айнажан]] || 193 |- ! 2339 | [[Аигул]] || 193 |- ! 2340 | [[Райкүл]] || 192 |- ! 2341 | [[Нагимаш]] || 192 |- ! 2342 | [[Мендигуль]] || 192 |- ! 2343 | [[Нурсара]] || 192 |- ! 2344 | [[Қатира]] || 192 |- ! 2345 | [[Кулимжан]] || 192 |- ! 2346 | [[Кайни]] || 192 |- ! 2347 | [[Әлина]] || 192 |- ! 2348 | [[Дәния]] || 192 |- ! 2349 | [[Барно]] || 192 |- ! 2350 | [[Айымторы]] || 192 |- ! 2351 | [[Райхангуль]] || 191 |- ! 2352 | [[Кульзат]] || 191 |- ! 2353 | [[Дурдона]] || 191 |- ! 2354 | [[Ельдана]] || 191 |- ! 2355 | [[Гульзана]] || 191 |- ! 2356 | [[Аймангуль]] || 191 |- ! 2357 | [[Николь]] || 190 |- ! 2358 | [[Мөлдир]] || 190 |- ! 2359 | [[Несипбала]] || 190 |- ! 2360 | [[Кульжамила]] || 190 |- ! 2361 | [[Казира]] || 190 |- ! 2362 | [[Боранкуль]] || 190 |- ! 2363 | [[Алика]] || 190 |- ! 2364 | [[Алтынсара]] || 190 |- ! 2365 | [[Чарос]] || 189 |- ! 2366 | [[Ырысалды]] || 189 |- ! 2367 | [[Улболган]] || 189 |- ! 2368 | [[Феризат]] || 189 |- ! 2369 | [[Халифа]] || 189 |- ! 2370 | [[Санимай]] || 189 |- ! 2371 | [[Молдір]] || 189 |- ! 2372 | [[Мерейлі]] || 189 |- ! 2373 | [[Загила]] || 189 |- ! 2374 | [[Канзия]] || 189 |- ! 2375 | [[Балмекен]] || 189 |- ! 2376 | [[Бактыкуль]] || 189 |- ! 2377 | [[Пердегул]] || 188 |- ! 2378 | [[Мелек]] || 188 |- ! 2379 | [[Нурсипат]] || 188 |- ! 2380 | [[Кенжебике]] || 188 |- ! 2381 | [[Бибиайша]] || 188 |- ! 2382 | [[Болганай]] || 188 |- ! 2383 | [[Мульдир]] || 187 |- ! 2384 | [[Мендигул]] || 187 |- ! 2385 | [[Курбангул]] || 187 |- ! 2386 | [[Куляра]] || 187 |- ! 2387 | [[Жумахан]] || 187 |- ! 2388 | [[Дамен]] || 187 |- ! 2389 | [[Гульзифа]] || 187 |- ! 2390 | [[Балгерім]] || 187 |- ! 2391 | [[Алипа]] || 187 |- ! 2392 | [[Уазипа]] || 186 |- ! 2393 | [[Снежанна]] || 186 |- ! 2394 | [[Саодат]] || 186 |- ! 2395 | [[Кунсауле]] || 186 |- ! 2396 | [[Кульзайра]] || 186 |- ! 2397 | [[Канымкуль]] || 186 |- ! 2398 | [[Козайым]] || 186 |- ! 2399 | [[Заира]] || 186 |- ! 2400 | [[Бакитжамал]] || 186 |- ! 2401 | [[Бакитжан]] || 186 |- ! 2402 | [[Аспет]] || 186 |- ! 2403 | [[Бибатпа]] || 186 |- ! 2404 | [[Айлы]] || 186 |- ! 2405 | [[Шария]] || 185 |- ! 2406 | [[Равшан]] || 185 |- ! 2407 | [[Рина]] || 185 |- ! 2408 | [[Нурилла]] || 185 |- ! 2409 | [[Кенескуль]] || 185 |- ! 2410 | [[Аилин]] || 185 |- ! 2411 | [[Акыл]] || 185 |- ! 2412 | [[Хаджар]] || 184 |- ! 2413 | [[Слу]] || 184 |- ! 2414 | [[Майрам]] || 184 |- ! 2415 | [[Гүлниса]] || 184 |- ! 2416 | [[Гульзара]] || 184 |- ! 2417 | [[Боранкул]] || 184 |- ! 2418 | [[Гулиза]] || 184 |- ! 2419 | [[Бактигул]] || 184 |- ! 2420 | [[Адила]] || 184 |- ! 2421 | [[Асет]] || 184 |- ! 2422 | [[Шынаркул]] || 183 |- ! 2423 | [[Шаризат]] || 183 |- ! 2424 | [[Саржан]] || 183 |- ! 2425 | [[Назыгуль]] || 183 |- ! 2426 | [[Кыздыгой]] || 183 |- ! 2427 | [[Гүлмерей]] || 183 |- ! 2428 | [[Гульнора]] || 183 |- ! 2429 | [[Бегзат]] || 183 |- ! 2430 | [[Айымкүл]] || 183 |- ! 2431 | [[Адинай]] || 183 |- ! 2432 | [[Ақзия]] || 183 |- ! 2433 | [[Ырысгүл]] || 182 |- ! 2434 | [[Ойгул]] || 182 |- ! 2435 | [[Копей]] || 182 |- ! 2436 | [[Гулшахар]] || 182 |- ! 2437 | [[Алматай]] || 182 |- ! 2438 | [[Шуғыла]] || 181 |- ! 2439 | [[Фаруза]] || 181 |- ! 2440 | [[Сұлужан]] || 181 |- ! 2441 | [[Сайрангуль]] || 181 |- ! 2442 | [[Минаш]] || 181 |- ! 2443 | [[Калбуби]] || 181 |- ! 2444 | [[Жасия]] || 181 |- ! 2445 | [[Гульдарига]] || 181 |- ! 2446 | [[Гулдар]] || 181 |- ! 2447 | [[Айманкуль]] || 181 |- ! 2448 | [[Алевтина]] || 181 |- ! 2449 | [[Айсая]] || 181 |- ! 2450 | [[Акбупе]] || 181 |- ! 2451 | [[Ұлмира]] || 180 |- ! 2452 | [[Улбусин]] || 180 |- ! 2453 | [[Сакен]] || 180 |- ! 2454 | [[Кунсая]] || 180 |- ! 2455 | [[Махбал]] || 180 |- ! 2456 | [[Исмира]] || 180 |- ! 2457 | [[Гульбайра]] || 180 |- ! 2458 | [[Гулпаршын]] || 180 |- ! 2459 | [[Балғаным]] || 180 |- ! 2460 | [[Акманар]] || 180 |- ! 2461 | [[Тәсним]] || 179 |- ! 2462 | [[Саулегуль]] || 179 |- ! 2463 | [[Нуржамол]] || 179 |- ! 2464 | [[Күлжан]] || 179 |- ! 2465 | [[Марпуга]] || 179 |- ! 2466 | [[Мапруза]] || 179 |- ! 2467 | [[Гульбара]] || 179 |- ! 2468 | [[Балмира]] || 179 |- ! 2469 | [[Айсулув]] || 179 |- ! 2470 | [[Набия]] || 178 |- ! 2471 | [[Орындык]] || 178 |- ! 2472 | [[Канзира]] || 178 |- ! 2473 | [[Зиёда]] || 178 |- ! 2474 | [[Бибіайша]] || 178 |- ! 2475 | [[Алтинай]] || 178 |- ! 2476 | [[Аймхан]] || 178 |- ! 2477 | [[Эсманур]] || 177 |- ! 2478 | [[Фирдаус]] || 177 |- ! 2479 | [[Слухан]] || 177 |- ! 2480 | [[Орын]] || 177 |- ! 2481 | [[Майрамгул]] || 177 |- ! 2482 | [[Гүлзинат]] || 177 |- ! 2483 | [[Гюзель]] || 177 |- ! 2484 | [[Бахитгуль]] || 177 |- ! 2485 | [[Айкун]] || 177 |- ! 2486 | [[Ақманат]] || 177 |- ! 2487 | [[Айшакуль]] || 177 |- ! 2488 | [[Айбөпе]] || 177 |- ! 2489 | [[Эсманұр]] || 176 |- ! 2490 | [[Шахаризада]] || 176 |- ! 2491 | [[Рапия]] || 176 |- ! 2492 | [[Таттигуль]] || 176 |- ! 2493 | [[Сайлаухан]] || 176 |- ! 2494 | [[Рамила]] || 176 |- ! 2495 | [[Нурша]] || 176 |- ! 2496 | [[Медине]] || 176 |- ! 2497 | [[Лязиза]] || 176 |- ! 2498 | [[Жайдарман]] || 176 |- ! 2499 | [[Алема]] || 176 |- ! 2500 | [[Ақжайна]] || 176 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 2501 | [[Тамерис]] || 175 |- ! 2502 | [[Рамзия]] || 175 |- ! 2503 | [[Диля]] || 175 |- ! 2504 | [[Гульмария]] || 175 |- ! 2505 | [[Агиля]] || 175 |- ! 2506 | [[Эльнора]] || 174 |- ! 2507 | [[Рухшона]] || 174 |- ! 2508 | [[Рабиа]] || 174 |- ! 2509 | [[Меңсұлу]] || 174 |- ! 2510 | [[Нұр]] || 174 |- ! 2511 | [[Нуртай]] || 174 |- ! 2512 | [[Нұрикамал]] || 174 |- ! 2513 | [[Ләзат]] || 174 |- ! 2514 | [[Мариямкул]] || 174 |- ! 2515 | [[Акзада]] || 174 |- ! 2516 | [[Эльвина]] || 173 |- ! 2517 | [[Райкан]] || 173 |- ! 2518 | [[Тамилла]] || 173 |- ! 2519 | [[Илона]] || 173 |- ! 2520 | [[Асылгүл]] || 173 |- ! 2521 | [[Аля]] || 173 |- ! 2522 | [[Ағжан]] || 173 |- ! 2523 | [[Туганай]] || 172 |- ! 2524 | [[Райля]] || 172 |- ! 2525 | [[Сауия]] || 172 |- ! 2526 | [[Нодира]] || 172 |- ! 2527 | [[Мелисса]] || 172 |- ! 2528 | [[Кенжекыз]] || 172 |- ! 2529 | [[Зейнекул]] || 172 |- ! 2530 | [[Зулхия]] || 172 |- ! 2531 | [[Дилафруз]] || 172 |- ! 2532 | [[Гүлстан]] || 172 |- ! 2533 | [[Дилда]] || 172 |- ! 2534 | [[Гульдаурен]] || 172 |- ! 2535 | [[Галияш]] || 172 |- ! 2536 | [[Аман]] || 172 |- ! 2537 | [[Агилаш]] || 172 |- ! 2538 | [[Хамила]] || 171 |- ! 2539 | [[Сүйрік]] || 171 |- ! 2540 | [[Тана]] || 171 |- ! 2541 | [[Зинура]] || 171 |- ! 2542 | [[Гулбахира]] || 171 |- ! 2543 | [[Айяжан]] || 171 |- ! 2544 | [[Ағила]] || 171 |- ! 2545 | [[Тлеужан]] || 170 |- ! 2546 | [[Лейсан]] || 170 |- ! 2547 | [[Доминика]] || 170 |- ! 2548 | [[Ахлима]] || 170 |- ! 2549 | [[Аршын]] || 170 |- ! 2550 | [[Акжолтай]] || 170 |- ! 2551 | [[Аймкул]] || 170 |- ! 2552 | [[Фаиза]] || 169 |- ! 2553 | [[Рианна]] || 169 |- ! 2554 | [[Нүрия]] || 169 |- ! 2555 | [[Қалдыкүл]] || 169 |- ! 2556 | [[Медея]] || 169 |- ! 2557 | [[Каныша]] || 169 |- ! 2558 | [[Жайдар]] || 169 |- ! 2559 | [[Жанарай]] || 169 |- ! 2560 | [[Бибіхан]] || 169 |- ! 2561 | [[Галиябану]] || 169 |- ! 2562 | [[Аруза]] || 169 |- ! 2563 | [[Уразгуль]] || 168 |- ! 2564 | [[Рукия]] || 168 |- ! 2565 | [[Нұржан]] || 168 |- ! 2566 | [[Мендыгуль]] || 168 |- ! 2567 | [[Мүслима]] || 168 |- ! 2568 | [[Зайнап]] || 168 |- ! 2569 | [[Кибат]] || 168 |- ! 2570 | [[Калыш]] || 168 |- ! 2571 | [[Каншай]] || 168 |- ! 2572 | [[Бигуль]] || 168 |- ! 2573 | [[Адас]] || 168 |- ! 2574 | [[Акманат]] || 168 |- ! 2575 | [[Алтнай]] || 168 |- ! 2576 | [[Анаркүл]] || 168 |- ! 2577 | [[Аижан]] || 168 |- ! 2578 | [[Умсындык]] || 167 |- ! 2579 | [[Назигүл]] || 167 |- ! 2580 | [[Мирамгүл]] || 167 |- ! 2581 | [[Нұрилла]] || 167 |- ! 2582 | [[Луина]] || 167 |- ! 2583 | [[Каусәр]] || 167 |- ! 2584 | [[Каинжамал]] || 167 |- ! 2585 | [[Карамат]] || 167 |- ! 2586 | [[Гульайым]] || 167 |- ! 2587 | [[Бакытхан]] || 167 |- ! 2588 | [[Ақсана]] || 167 |- ! 2589 | [[Алемгуль]] || 167 |- ! 2590 | [[Алинур]] || 167 |- ! 2591 | [[Нигара]] || 166 |- ! 2592 | [[Кульзина]] || 166 |- ! 2593 | [[Илия]] || 166 |- ! 2594 | [[Джумакуль]] || 166 |- ! 2595 | [[Атыркуль]] || 166 |- ! 2596 | [[Ай-Ару]] || 166 |- ! 2597 | [[Санимкул]] || 165 |- ! 2598 | [[Гульбадан]] || 165 |- ! 2599 | [[Гулнафис]] || 165 |- ! 2600 | [[Дениза]] || 165 |- ! 2601 | [[Гульжайнат]] || 165 |- ! 2602 | [[Гулгайша]] || 165 |- ! 2603 | [[Ақсамал]] || 165 |- ! 2604 | [[Аманай]] || 165 |- ! 2605 | [[Шакар]] || 164 |- ! 2606 | [[Саяра]] || 164 |- ! 2607 | [[Соня]] || 164 |- ! 2608 | [[Нурсулув]] || 164 |- ! 2609 | [[Кайникамал]] || 164 |- ! 2610 | [[Дилдора]] || 164 |- ! 2611 | [[Гульнази]] || 164 |- ! 2612 | [[Гүлфариза]] || 164 |- ! 2613 | [[Базаргүл]] || 164 |- ! 2614 | [[Бейнегуль]] || 164 |- ! 2615 | [[Бөрте]] || 164 |- ! 2616 | [[Акканым]] || 164 |- ! 2617 | [[Айса]] || 164 |- ! 2618 | [[Улжалғас]] || 163 |- ! 2619 | [[Халила]] || 163 |- ! 2620 | [[Тлеугайша]] || 163 |- ! 2621 | [[Сарагул]] || 163 |- ! 2622 | [[Сальсабиль]] || 163 |- ! 2623 | [[Серикгул]] || 163 |- ! 2624 | [[Мухабат]] || 163 |- ! 2625 | [[Кумысжан]] || 163 |- ! 2626 | [[Зира]] || 163 |- ! 2627 | [[Зағира]] || 163 |- ! 2628 | [[Гулфарида]] || 163 |- ! 2629 | [[Аяш]] || 163 |- ! 2630 | [[Аслы]] || 163 |- ! 2631 | [[Балқадиша]] || 163 |- ! 2632 | [[Араилым]] || 163 |- ! 2633 | [[Айгүлім]] || 163 |- ! 2634 | [[Турганай]] || 162 |- ! 2635 | [[Санимкуль]] || 162 |- ! 2636 | [[Саёра]] || 162 |- ! 2637 | [[Нәзігүл]] || 162 |- ! 2638 | [[Нұрилә]] || 162 |- ! 2639 | [[Магия]] || 162 |- ! 2640 | [[Мадениет]] || 162 |- ! 2641 | [[Кайнижамал]] || 162 |- ! 2642 | [[Жаннель]] || 162 |- ! 2643 | [[Бахытгүл]] || 162 |- ! 2644 | [[Гулзода]] || 162 |- ! 2645 | [[Бубайша]] || 162 |- ! 2646 | [[Бахыткүл]] || 162 |- ! 2647 | [[Айгулим]] || 162 |- ! 2648 | [[Айшахан]] || 162 |- ! 2649 | [[Ұлжарқын]] || 161 |- ! 2650 | [[Шахизат]] || 161 |- ! 2651 | [[Тилла]] || 161 |- ! 2652 | [[Селин]] || 161 |- ! 2653 | [[Назиля]] || 161 |- ! 2654 | [[Кунжан]] || 161 |- ! 2655 | [[Зарима]] || 161 |- ! 2656 | [[Ирода]] || 161 |- ! 2657 | [[Ажаргул]] || 161 |- ! 2658 | [[Сарсекуль]] || 160 |- ! 2659 | [[Лағыл]] || 160 |- ! 2660 | [[Кулсим]] || 160 |- ! 2661 | [[Кульжамиля]] || 160 |- ! 2662 | [[Когаршин]] || 160 |- ! 2663 | [[Замза]] || 160 |- ! 2664 | [[Гульжамиля]] || 160 |- ! 2665 | [[Бейсенкүл]] || 160 |- ! 2666 | [[Винера]] || 160 |- ! 2667 | [[Батба]] || 160 |- ! 2668 | [[Айтбике]] || 160 |- ! 2669 | [[Орынбике]] || 159 |- ! 2670 | [[Мараш]] || 159 |- ! 2671 | [[Кама]] || 159 |- ! 2672 | [[Жалгас]] || 159 |- ! 2673 | [[Ділнұр]] || 159 |- ! 2674 | [[Аксырга]] || 159 |- ! 2675 | [[Шырынкүл]] || 158 |- ! 2676 | [[Таттигул]] || 158 |- ! 2677 | [[Кульмария]] || 158 |- ! 2678 | [[Инесса]] || 158 |- ! 2679 | [[Зайраш]] || 158 |- ! 2680 | [[Елнұр]] || 158 |- ! 2681 | [[Бакжамал]] || 158 |- ! 2682 | [[Гания]] || 158 |- ! 2683 | [[Асемгүл]] || 158 |- ! 2684 | [[Алияш]] || 158 |- ! 2685 | [[Айгерм]] || 158 |- ! 2686 | [[Айнел]] || 158 |- ! 2687 | [[Хатима]] || 157 |- ! 2688 | [[Роксана]] || 157 |- ! 2689 | [[Ситора]] || 157 |- ! 2690 | [[Талшин]] || 157 |- ! 2691 | [[Мәруа]] || 157 |- ! 2692 | [[Марита]] || 157 |- ! 2693 | [[Кулбану]] || 157 |- ! 2694 | [[Кулдар]] || 157 |- ! 2695 | [[Канша]] || 157 |- ! 2696 | [[Збира]] || 157 |- ! 2697 | [[Джанар]] || 157 |- ! 2698 | [[Гулай]] || 157 |- ! 2699 | [[Балслу]] || 157 |- ! 2700 | [[Гакку]] || 157 |- ! 2701 | [[Ақбибі]] || 157 |- ! 2702 | [[Агия]] || 157 |- ! 2703 | [[Сағида]] || 156 |- ! 2704 | [[Сафият]] || 156 |- ! 2705 | [[Наздана]] || 156 |- ! 2706 | [[Кулбаршын]] || 156 |- ! 2707 | [[Майдаш]] || 156 |- ! 2708 | [[Жанакул]] || 156 |- ! 2709 | [[Бакыткан]] || 156 |- ! 2710 | [[Балдырған]] || 156 |- ! 2711 | [[Анифа]] || 156 |- ! 2712 | [[Альфинур]] || 156 |- ! 2713 | [[Акжайык]] || 156 |- ! 2714 | [[Тулеу]] || 155 |- ! 2715 | [[Сагдиана]] || 155 |- ! 2716 | [[Сагима]] || 155 |- ! 2717 | [[Нурбахыт]] || 155 |- ! 2718 | [[Кулпынай]] || 155 |- ! 2719 | [[Қалдықыз]] || 155 |- ! 2720 | [[Дианна]] || 155 |- ! 2721 | [[Гульзайра]] || 155 |- ! 2722 | [[Еркеназым]] || 155 |- ! 2723 | [[Жанылтай]] || 155 |- ! 2724 | [[Гулизат]] || 155 |- ! 2725 | [[Бубихан]] || 155 |- ! 2726 | [[Бахитжан]] || 155 |- ! 2727 | [[Батиш]] || 155 |- ! 2728 | [[Атиргул]] || 155 |- ! 2729 | [[Ануза]] || 155 |- ! 2730 | [[Тынышкуль]] || 154 |- ! 2731 | [[Онай]] || 154 |- ! 2732 | [[Пернегуль]] || 154 |- ! 2733 | [[Нұрым]] || 154 |- ! 2734 | [[Кунимай]] || 154 |- ! 2735 | [[Маржанкүл]] || 154 |- ! 2736 | [[Гульбагира]] || 154 |- ! 2737 | [[Гульбар]] || 154 |- ! 2738 | [[Гүлзипа]] || 154 |- ! 2739 | [[Гульфариза]] || 154 |- ! 2740 | [[Бахар]] || 154 |- ! 2741 | [[Аягул]] || 154 |- ! 2742 | [[Альфина]] || 154 |- ! 2743 | [[Шарафат]] || 153 |- ! 2744 | [[Даригул]] || 153 |- ! 2745 | [[Гуляш]] || 153 |- ! 2746 | [[Жанасыл]] || 153 |- ! 2747 | [[Бибиш]] || 153 |- ! 2748 | [[Гуланда]] || 153 |- ! 2749 | [[Бибит]] || 153 |- ! 2750 | [[Акторгын]] || 153 |- ! 2751 | [[Ширинкуль]] || 152 |- ! 2752 | [[Рыстай]] || 152 |- ! 2753 | [[Меруэрт]] || 152 |- ! 2754 | [[Кульсин]] || 152 |- ! 2755 | [[Кульнара]] || 152 |- ! 2756 | [[Канымкул]] || 152 |- ! 2757 | [[Гулфара]] || 152 |- ! 2758 | [[Джанат]] || 152 |- ! 2759 | [[Гулзар]] || 152 |- ! 2760 | [[Акдана]] || 152 |- ! 2761 | [[Уразкуль]] || 151 |- ! 2762 | [[Сейсекуль]] || 151 |- ! 2763 | [[Сандина]] || 151 |- ! 2764 | [[Сұлухан]] || 151 |- ! 2765 | [[Райхона]] || 151 |- ! 2766 | [[Нұржанар]] || 151 |- ! 2767 | [[Нурлыкыз]] || 151 |- ! 2768 | [[Нышанкуль]] || 151 |- ! 2769 | [[Кулжанат]] || 151 |- ! 2770 | [[Күнімай]] || 151 |- ! 2771 | [[Кыздаркуль]] || 151 |- ! 2772 | [[Замзам]] || 151 |- ! 2773 | [[Жаңылхан]] || 151 |- ! 2774 | [[Гульдар]] || 151 |- ! 2775 | [[Аслима]] || 151 |- ! 2776 | [[Алем]] || 151 |- ! 2777 | [[Фазила]] || 150 |- ! 2778 | [[Серікгүл]] || 150 |- ! 2779 | [[Райза]] || 150 |- ! 2780 | [[Тиштык]] || 150 |- ! 2781 | [[Наргис]] || 150 |- ! 2782 | [[Назымкуль]] || 150 |- ! 2783 | [[Қалжан]] || 150 |- ! 2784 | [[Кадыша]] || 150 |- ! 2785 | [[Гүлжаз]] || 150 |- ! 2786 | [[Балгайша]] || 150 |- ! 2787 | [[Бакиткул]] || 150 |- ! 2788 | [[Аманжол]] || 150 |- ! 2789 | [[Шаркуль]] || 149 |- ! 2790 | [[Кульзейнеп]] || 149 |- ! 2791 | [[Гүлбахар]] || 149 |- ! 2792 | [[Батимаш]] || 149 |- ! 2793 | [[Урик]] || 148 |- ! 2794 | [[Ұлзада]] || 148 |- ! 2795 | [[Улзира]] || 148 |- ! 2796 | [[Ракия]] || 148 |- ! 2797 | [[Саулетай]] || 148 |- ! 2798 | [[Пакиза]] || 148 |- ! 2799 | [[Мехрибан]] || 148 |- ! 2800 | [[Кулбала]] || 148 |- ! 2801 | [[Мадия]] || 148 |- ! 2802 | [[Кыздаркул]] || 148 |- ! 2803 | [[Журсин]] || 148 |- ! 2804 | [[Зәбира]] || 148 |- ! 2805 | [[Жанакуль]] || 148 |- ! 2806 | [[Бакитгуль]] || 148 |- ! 2807 | [[Асылгул]] || 148 |- ! 2808 | [[Гулжахон]] || 148 |- ! 2809 | [[Багитжамал]] || 148 |- ! 2810 | [[Асал]] || 148 |- ! 2811 | [[Саулекуль]] || 147 |- ! 2812 | [[Ранай]] || 147 |- ! 2813 | [[Нуризат]] || 147 |- ! 2814 | [[Нуржанар]] || 147 |- ! 2815 | [[Науша]] || 147 |- ! 2816 | [[Күлаш]] || 147 |- ! 2817 | [[Жәннәт]] || 147 |- ! 2818 | [[Гульзамира]] || 147 |- ! 2819 | [[Гуляйм]] || 147 |- ! 2820 | [[Ғажайып]] || 147 |- ! 2821 | [[Гулзагира]] || 147 |- ! 2822 | [[Айкул]] || 147 |- ! 2823 | [[Турсункул]] || 146 |- ! 2824 | [[Рыста]] || 146 |- ! 2825 | [[Тажикуль]] || 146 |- ! 2826 | [[Сарра]] || 146 |- ! 2827 | [[Сарсенгул]] || 146 |- ! 2828 | [[Назыгүл]] || 146 |- ! 2829 | [[Кулзинат]] || 146 |- ! 2830 | [[Калдан]] || 146 |- ! 2831 | [[Еркетай]] || 146 |- ! 2832 | [[Дильнур]] || 146 |- ! 2833 | [[Жанилсин]] || 146 |- ! 2834 | [[Гулзабира]] || 146 |- ! 2835 | [[Балсая]] || 146 |- ! 2836 | [[Бақтылы]] || 146 |- ! 2837 | [[Ажара]] || 146 |- ! 2838 | [[Турсуной]] || 145 |- ! 2839 | [[Турсунгуль]] || 145 |- ! 2840 | [[Руфия]] || 145 |- ! 2841 | [[Наркес]] || 145 |- ! 2842 | [[Дархан]] || 145 |- ! 2843 | [[Гульбахира]] || 145 |- ! 2844 | [[Бижан]] || 145 |- ! 2845 | [[Аксункар]] || 145 |- ! 2846 | [[Айманкул]] || 145 |- ! 2847 | [[Ақсүйрік]] || 145 |- ! 2848 | [[Шакура]] || 144 |- ! 2849 | [[Сындар]] || 144 |- ! 2850 | [[Саулекул]] || 144 |- ! 2851 | [[Толкин]] || 144 |- ! 2852 | [[Құрманкүл]] || 144 |- ! 2853 | [[Марьяна]] || 144 |- ! 2854 | [[Кәмшәт]] || 144 |- ! 2855 | [[Әтіркүл]] || 144 |- ! 2856 | [[Жанзира]] || 144 |- ! 2857 | [[Гульзагира]] || 144 |- ! 2858 | [[Турсунхан]] || 143 |- ! 2859 | [[Флюра]] || 143 |- ! 2860 | [[Ұлсерік]] || 143 |- ! 2861 | [[Фарзана]] || 143 |- ! 2862 | [[Нұрару]] || 143 |- ! 2863 | [[Гүлдерайым]] || 143 |- ! 2864 | [[Дильбара]] || 143 |- ! 2865 | [[Арианна]] || 143 |- ! 2866 | [[Эсма]] || 142 |- ! 2867 | [[Унзила]] || 142 |- ! 2868 | [[Ульжан]] || 142 |- ! 2869 | [[Раида]] || 142 |- ! 2870 | [[Раухан]] || 142 |- ! 2871 | [[Нагипа]] || 142 |- ! 2872 | [[Мейір]] || 142 |- ! 2873 | [[Гюльнара]] || 142 |- ! 2874 | [[Балкумис]] || 142 |- ! 2875 | [[Аимкуль]] || 142 |- ! 2876 | [[Чинар]] || 141 |- ! 2877 | [[Улбиби]] || 141 |- ! 2878 | [[Мензипа]] || 141 |- ! 2879 | [[Мафруза]] || 141 |- ! 2880 | [[Калиман]] || 141 |- ! 2881 | [[Кенжекүл]] || 141 |- ! 2882 | [[Гульшира]] || 141 |- ! 2883 | [[Даригуль]] || 141 |- ! 2884 | [[Балкерім]] || 141 |- ! 2885 | [[Баянгуль]] || 141 |- ! 2886 | [[Бисенкуль]] || 141 |- ! 2887 | [[Адэлия]] || 141 |- ! 2888 | [[Ұлсана]] || 140 |- ! 2889 | [[Уміт]] || 140 |- ! 2890 | [[Кумус]] || 140 |- ! 2891 | [[Зиада]] || 140 |- ! 2892 | [[Дакен]] || 140 |- ! 2893 | [[Әлбина]] || 140 |- ! 2894 | [[Жансел]] || 140 |- ! 2895 | [[Айханша]] || 140 |- ! 2896 | [[Тұмарым]] || 139 |- ! 2897 | [[Ширинкул]] || 139 |- ! 2898 | [[Сакан]] || 139 |- ! 2899 | [[Елнура]] || 139 |- ! 2900 | [[Гульшахар]] || 139 |- ! 2901 | [[Гульшарат]] || 139 |- ! 2902 | [[Баршагүл]] || 139 |- ! 2903 | [[Алайя]] || 139 |- ! 2904 | [[Айсулыу]] || 139 |- ! 2905 | [[Аманбала]] || 139 |- ! 2906 | [[Амиля]] || 139 |- ! 2907 | [[Улзада]] || 138 |- ! 2908 | [[Тажигул]] || 138 |- ! 2909 | [[Сейсенкуль]] || 138 |- ! 2910 | [[Насипа]] || 138 |- ! 2911 | [[Күлән]] || 138 |- ! 2912 | [[Қалбибі]] || 138 |- ! 2913 | [[Күлзира]] || 138 |- ! 2914 | [[Маруса]] || 138 |- ! 2915 | [[Жәннат]] || 138 |- ! 2916 | [[Гүлханым]] || 138 |- ! 2917 | [[Жанаткуль]] || 138 |- ! 2918 | [[Елнара]] || 138 |- ! 2919 | [[Гулбайра]] || 138 |- ! 2920 | [[Виталина]] || 138 |- ! 2921 | [[Алира]] || 138 |- ! 2922 | [[Улсара]] || 137 |- ! 2923 | [[Умытжан]] || 137 |- ! 2924 | [[Рәбия]] || 137 |- ! 2925 | [[Нәзипа]] || 137 |- ! 2926 | [[Майрамгуль]] || 137 |- ! 2927 | [[Марияхан]] || 137 |- ! 2928 | [[Кулятай]] || 137 |- ! 2929 | [[Данеш]] || 137 |- ! 2930 | [[Гуль]] || 137 |- ! 2931 | [[Есенгул]] || 137 |- ! 2932 | [[Гулбиби]] || 137 |- ! 2933 | [[Гулжамол]] || 137 |- ! 2934 | [[Айпарша]] || 137 |- ! 2935 | [[Абиба]] || 137 |- ! 2936 | [[Алинұр]] || 137 |- ! 2937 | [[Улдархан]] || 136 |- ! 2938 | [[Рыскен]] || 136 |- ! 2939 | [[Таснима]] || 136 |- ! 2940 | [[Мейргуль]] || 136 |- ! 2941 | [[Күнайым]] || 136 |- ! 2942 | [[Зинакуль]] || 136 |- ! 2943 | [[Илан]] || 136 |- ! 2944 | [[Гүлбағым]] || 136 |- ! 2945 | [[Елеусиз]] || 136 |- ! 2946 | [[Аят]] || 136 |- ! 2947 | [[Бакытты]] || 136 |- ! 2948 | [[Алеся]] || 136 |- ! 2949 | [[Уржан]] || 135 |- ! 2950 | [[Раянна]] || 135 |- ! 2951 | [[Салимаш]] || 135 |- ! 2952 | [[Нурайша]] || 135 |- ! 2953 | [[Гүлбибі]] || 135 |- ! 2954 | [[Дамила]] || 135 |- ! 2955 | [[Бибигүл]] || 135 |- ! 2956 | [[Бахытхан]] || 135 |- ! 2957 | [[Айдан]] || 135 |- ! 2958 | [[Улдаш]] || 134 |- ! 2959 | [[Салиман]] || 134 |- ! 2960 | [[Назыгул]] || 134 |- ! 2961 | [[Назмина]] || 134 |- ! 2962 | [[Орынбала]] || 134 |- ! 2963 | [[Кулмария]] || 134 |- ! 2964 | [[Конырша]] || 134 |- ! 2965 | [[Зүлфия]] || 134 |- ! 2966 | [[Гульмарал]] || 134 |- ! 2967 | [[Дамель]] || 134 |- ! 2968 | [[Гүлжаһан]] || 134 |- ! 2969 | [[Багжамал]] || 134 |- ! 2970 | [[Бэлла]] || 134 |- ! 2971 | [[Бинара]] || 134 |- ! 2972 | [[Алтынганым]] || 134 |- ! 2973 | [[Анора]] || 134 |- ! 2974 | [[Алтынбике]] || 134 |- ! 2975 | [[Адемау]] || 134 |- ! 2976 | [[Аим]] || 134 |- ! 2977 | [[Айтбиби]] || 134 |- ! 2978 | [[Акжунус]] || 134 |- ! 2979 | [[Адиа]] || 134 |- ! 2980 | [[Ақмөр]] || 134 |- ! 2981 | [[Савле]] || 133 |- ! 2982 | [[Сенім]] || 133 |- ! 2983 | [[Нарима]] || 133 |- ! 2984 | [[Нәзгүл]] || 133 |- ! 2985 | [[Кульмаш]] || 133 |- ! 2986 | [[Куанышкул]] || 133 |- ! 2987 | [[Зиякуль]] || 133 |- ! 2988 | [[Дилдаш]] || 133 |- ! 2989 | [[Жанелья]] || 133 |- ! 2990 | [[Балсұлу]] || 133 |- ! 2991 | [[Агата]] || 133 |- ! 2992 | [[Айдин]] || 133 |- ! 2993 | [[Рауа]] || 132 |- ! 2994 | [[Сайрангул]] || 132 |- ! 2995 | [[Саянұр]] || 132 |- ! 2996 | [[Тарбие]] || 132 |- ! 2997 | [[Нүрилә]] || 132 |- ! 2998 | [[Кульдана]] || 132 |- ! 2999 | [[Кулжакан]] || 132 |- ! 3000 | [[Күлімхан]] || 132 |- ! 3001 | [[Забида]] || 132 |- ! 3002 | [[Гулфия]] || 132 |- ! 3003 | [[Жансезим]] || 132 |- ! 3004 | [[Жанагүл]] || 132 |- ! 3005 | [[Ақұлпа]] || 132 |- ! 3006 | [[Агжан]] || 132 |- ! 3007 | [[Айгерем]] || 132 |- ! 3008 | [[Акмерей]] || 132 |- ! 3009 | [[Шайкуль]] || 131 |- ! 3010 | [[Сараш]] || 131 |- ! 3011 | [[Майжан]] || 131 |- ! 3012 | [[Зейнехан]] || 131 |- ! 3013 | [[Бибіжамал]] || 131 |- ! 3014 | [[Владислава]] || 131 |- ! 3015 | [[Ақнар]] || 131 |- ! 3016 | [[Аксамал]] || 131 |- ! 3017 | [[Тұнық]] || 130 |- ! 3018 | [[Ярослава]] || 130 |- ! 3019 | [[Таира]] || 130 |- ! 3020 | [[Нәркес]] || 130 |- ! 3021 | [[Мирагуль]] || 130 |- ! 3022 | [[Максат]] || 130 |- ! 3023 | [[Лескул]] || 130 |- ! 3024 | [[Кунзипа]] || 130 |- ! 3025 | [[Кенескул]] || 130 |- ! 3026 | [[Жумаслу]] || 130 |- ! 3027 | [[Елина]] || 130 |- ! 3028 | [[Гүлбарам]] || 130 |- ! 3029 | [[Гулфайрус]] || 130 |- ! 3030 | [[Данэль]] || 130 |- ! 3031 | [[Багым]] || 130 |- ! 3032 | [[Бубисара]] || 130 |- ! 3033 | [[Акбиби]] || 130 |- ! 3034 | [[Адэма]] || 130 |- ! 3035 | [[Уасила]] || 129 |- ! 3036 | [[Тынышкул]] || 129 |- ! 3037 | [[Узилдик]] || 129 |- ! 3038 | [[Сақыпжамал]] || 129 |- ! 3039 | [[Санди]] || 129 |- ! 3040 | [[Сакина]] || 129 |- ! 3041 | [[Тлеукен]] || 129 |- ! 3042 | [[Секер]] || 129 |- ! 3043 | [[Патма]] || 129 |- ! 3044 | [[Кульшира]] || 129 |- ! 3045 | [[Меиз]] || 129 |- ! 3046 | [[Магиза]] || 129 |- ! 3047 | [[Кулбарам]] || 129 |- ! 3048 | [[Гулноз]] || 129 |- ! 3049 | [[Арша]] || 129 |- ! 3050 | [[Амилия]] || 129 |- ! 3051 | [[Үміткүл]] || 128 |- ! 3052 | [[Шынаргүл]] || 128 |- ! 3053 | [[Сафиназ]] || 128 |- ! 3054 | [[Саадат]] || 128 |- ! 3055 | [[Мәншук]] || 128 |- ! 3056 | [[Миуа]] || 128 |- ! 3057 | [[Маруаш]] || 128 |- ! 3058 | [[Мавлюда]] || 128 |- ! 3059 | [[Маира]] || 128 |- ! 3060 | [[Кулбиби]] || 128 |- ! 3061 | [[Канбиби]] || 128 |- ! 3062 | [[Гулфариза]] || 128 |- ! 3063 | [[Вазира]] || 128 |- ! 3064 | [[Бахтыкул]] || 128 |- ! 3065 | [[Ұлман]] || 127 |- ! 3066 | [[Тураш]] || 127 |- ! 3067 | [[Уржамал]] || 127 |- ! 3068 | [[Мумина]] || 127 |- ! 3069 | [[Маряш]] || 127 |- ! 3070 | [[Маржона]] || 127 |- ! 3071 | [[Манура]] || 127 |- ! 3072 | [[Кумусай]] || 127 |- ! 3073 | [[Март]] || 127 |- ! 3074 | [[Күлсара]] || 127 |- ! 3075 | [[Каракас]] || 127 |- ! 3076 | [[Ділбар]] || 127 |- ! 3077 | [[Гүлнүр]] || 127 |- ! 3078 | [[Гулзейнеп]] || 127 |- ! 3079 | [[Бахаргүл]] || 127 |- ! 3080 | [[Арайгул]] || 127 |- ! 3081 | [[Адемы]] || 127 |- ! 3082 | [[Асемжан]] || 127 |- ! 3083 | [[Ұлсая]] || 126 |- ! 3084 | [[Саулехан]] || 126 |- ! 3085 | [[Сейсенкул]] || 126 |- ! 3086 | [[Нелля]] || 126 |- ! 3087 | [[Мугульсум]] || 126 |- ! 3088 | [[Калдигул]] || 126 |- ! 3089 | [[Бибихадиша]] || 126 |- ! 3090 | [[Багилаш]] || 126 |- ! 3091 | [[Балкаш]] || 126 |- ! 3092 | [[Бибатима]] || 126 |- ! 3093 | [[Гулина]] || 126 |- ! 3094 | [[Агзия]] || 126 |- ! 3095 | [[Асиля]] || 126 |- ! 3096 | [[Айжарық]] || 126 |- ! 3097 | [[Амандык]] || 126 |- ! 3098 | [[Флора]] || 125 |- ! 3099 | [[Шәрбат]] || 125 |- ! 3100 | [[Сандыгаш]] || 125 |- ! 3101 | [[Орынжан]] || 125 |- ! 3102 | [[Куанышкуль]] || 125 |- ! 3103 | [[Зульфат]] || 125 |- ! 3104 | [[Зулайха]] || 125 |- ! 3105 | [[Данекуль]] || 125 |- ! 3106 | [[Бибіжан]] || 125 |- ! 3107 | [[Гулдариха]] || 125 |- ! 3108 | [[Асу]] || 125 |- ! 3109 | [[Бифатима]] || 125 |- ! 3110 | [[Адима]] || 125 |- ! 3111 | [[Аиым]] || 125 |- ! 3112 | [[Турдыхан]] || 124 |- ! 3113 | [[Хафса]] || 124 |- ! 3114 | [[Раййана]] || 124 |- ! 3115 | [[Талига]] || 124 |- ! 3116 | [[Нурсулыу]] || 124 |- ! 3117 | [[Насипкуль]] || 124 |- ! 3118 | [[Мейрхан]] || 124 |- ! 3119 | [[Күлзада]] || 124 |- ! 3120 | [[Лиман]] || 124 |- ! 3121 | [[Майрамкул]] || 124 |- ! 3122 | [[Кулсинай]] || 124 |- ! 3123 | [[Лилиана]] || 124 |- ! 3124 | [[Зита]] || 124 |- ! 3125 | [[Зинагул]] || 124 |- ! 3126 | [[Әния]] || 124 |- ! 3127 | [[Гүлбахыт]] || 124 |- ! 3128 | [[Аянур]] || 124 |- ! 3129 | [[Айшакул]] || 124 |- ! 3130 | [[Элла]] || 123 |- ! 3131 | [[Раихан]] || 123 |- ! 3132 | [[Софи]] || 123 |- ! 3133 | [[Розия]] || 123 |- ! 3134 | [[Онал]] || 123 |- ! 3135 | [[Мейрим]] || 123 |- ! 3136 | [[Ляля]] || 123 |- ! 3137 | [[Қамарсұлу]] || 123 |- ! 3138 | [[Магираш]] || 123 |- ! 3139 | [[Кулзейнеп]] || 123 |- ! 3140 | [[Зиягуль]] || 123 |- ! 3141 | [[Бибинұр]] || 123 |- ! 3142 | [[Баянкуль]] || 123 |- ! 3143 | [[Бегаим]] || 123 |- ! 3144 | [[Айнұра]] || 123 |- ! 3145 | [[Арзыгүл]] || 123 |- ! 3146 | [[Аия]] || 123 |- ! 3147 | [[Акима]] || 123 |- ! 3148 | [[Туймеш]] || 122 |- ! 3149 | [[Радмира]] || 122 |- ! 3150 | [[Тансык]] || 122 |- ! 3151 | [[Таңнұры]] || 122 |- ! 3152 | [[Мырзакуль]] || 122 |- ! 3153 | [[Мина]] || 122 |- ! 3154 | [[Маржана]] || 122 |- ! 3155 | [[Кулзахира]] || 122 |- ! 3156 | [[Иман]] || 122 |- ! 3157 | [[Жаңылған]] || 122 |- ! 3158 | [[Дениз]] || 122 |- ! 3159 | [[Дәмира]] || 122 |- ! 3160 | [[Данайым]] || 122 |- ! 3161 | [[Гүлсін]] || 122 |- ! 3162 | [[Айнеля]] || 122 |- ! 3163 | [[Айтоты]] || 122 |- ! 3164 | [[Тыныштық]] || 121 |- ! 3165 | [[Хансулу]] || 121 |- ! 3166 | [[Ұлдар]] || 121 |- ! 3167 | [[Тазакуль]] || 121 |- ! 3168 | [[Токен]] || 121 |- ! 3169 | [[Саина]] || 121 |- ! 3170 | [[Сагиля]] || 121 |- ! 3171 | [[Назикуль]] || 121 |- ! 3172 | [[Мәдинә]] || 121 |- ! 3173 | [[Калампир]] || 121 |- ! 3174 | [[Каиржан]] || 121 |- ! 3175 | [[Джаныл]] || 121 |- ! 3176 | [[Гүлімхан]] || 121 |- ! 3177 | [[Бегзада]] || 121 |- ! 3178 | [[Болдыкыз]] || 121 |- ! 3179 | [[Аманкыз]] || 121 |- ! 3180 | [[Алтынкыз]] || 121 |- ! 3181 | [[Санбиби]] || 120 |- ! 3182 | [[Томерис]] || 120 |- ! 3183 | [[Нуриза]] || 120 |- ! 3184 | [[Наира]] || 120 |- ! 3185 | [[Маруар]] || 120 |- ! 3186 | [[Кулмайра]] || 120 |- ! 3187 | [[Күлайша]] || 120 |- ! 3188 | [[Гулшарат]] || 120 |- ! 3189 | [[Гүлназия]] || 120 |- ! 3190 | [[Жаксыбике]] || 120 |- ! 3191 | [[Диёра]] || 120 |- ! 3192 | [[Дилия]] || 120 |- ! 3193 | [[Гюзаль]] || 120 |- ! 3194 | [[Гулдерайым]] || 120 |- ! 3195 | [[Ақзира]] || 120 |- ! 3196 | [[Ажаркүл]] || 120 |- ! 3197 | [[Ұлтуған]] || 119 |- ! 3198 | [[Ұлтусын]] || 119 |- ! 3199 | [[Ризагүл]] || 119 |- ! 3200 | [[Мағрипа]] || 119 |- ! 3201 | [[Кульбагира]] || 119 |- ! 3202 | [[Зия]] || 119 |- ! 3203 | [[Кәлима]] || 119 |- ! 3204 | [[Зейнаб]] || 119 |- ! 3205 | [[Дәмегүл]] || 119 |- ! 3206 | [[Гүлфайрус]] || 119 |- ! 3207 | [[Гүлбахрам]] || 119 |- ! 3208 | [[Евангелина]] || 119 |- ! 3209 | [[Дарияш]] || 119 |- ! 3210 | [[Гүлерке]] || 119 |- ! 3211 | [[Влада]] || 119 |- ! 3212 | [[Баршын]] || 119 |- ! 3213 | [[Гулбар]] || 119 |- ! 3214 | [[Ағайша]] || 119 |- ! 3215 | [[Шархат]] || 118 |- ! 3216 | [[Шахло]] || 118 |- ! 3217 | [[Ушыга]] || 118 |- ! 3218 | [[Узил]] || 118 |- ! 3219 | [[Турахан]] || 118 |- ! 3220 | [[Ұлнұр]] || 118 |- ! 3221 | [[Сәулеш]] || 118 |- ! 3222 | [[Сыргаш]] || 118 |- ! 3223 | [[Нагира]] || 118 |- ! 3224 | [[Несибельды]] || 118 |- ! 3225 | [[Құрбанкүл]] || 118 |- ! 3226 | [[Майрамкуль]] || 118 |- ! 3227 | [[Кунзада]] || 118 |- ! 3228 | [[Мамыр]] || 118 |- ! 3229 | [[Кульназия]] || 118 |- ! 3230 | [[Кулдан]] || 118 |- ! 3231 | [[Жаннета]] || 118 |- ! 3232 | [[Гульзейнеп]] || 118 |- ! 3233 | [[Батеш]] || 118 |- ! 3234 | [[Гулмария]] || 118 |- ! 3235 | [[Бизада]] || 118 |- ! 3236 | [[Аигерім]] || 118 |- ! 3237 | [[Айтуган]] || 118 |- ! 3238 | [[Акбидай]] || 118 |- ! 3239 | [[Улмира]] || 117 |- ! 3240 | [[Улан]] || 117 |- ! 3241 | [[Рахимаш]] || 117 |- ! 3242 | [[Сарсенгуль]] || 117 |- ! 3243 | [[Наргул]] || 117 |- ! 3244 | [[Одина]] || 117 |- ! 3245 | [[Лайло]] || 117 |- ! 3246 | [[Куттыгыз]] || 117 |- ! 3247 | [[Майрагүл]] || 117 |- ! 3248 | [[Лайлим]] || 117 |- ! 3249 | [[Макка]] || 117 |- ! 3250 | [[Дильноза]] || 117 |- ! 3251 | [[Жанет]] || 117 |- ! 3252 | [[Дүрия]] || 117 |- ! 3253 | [[Гульзабира]] || 117 |- ! 3254 | [[Гульзар]] || 117 |- ! 3255 | [[Гульбира]] || 117 |- ! 3256 | [[Гулсанам]] || 117 |- ! 3257 | [[Багыт]] || 117 |- ! 3258 | [[Бакшагуль]] || 117 |- ! 3259 | [[Гулбазар]] || 117 |- ! 3260 | [[Ұлан]] || 116 |- ! 3261 | [[Эльзара]] || 116 |- ! 3262 | [[Тәттігүл]] || 116 |- ! 3263 | [[Патыма]] || 116 |- ! 3264 | [[Мәнсия]] || 116 |- ! 3265 | [[Кульзинат]] || 116 |- ! 3266 | [[Күләнда]] || 116 |- ! 3267 | [[Мандайлы]] || 116 |- ! 3268 | [[Кулсимхан]] || 116 |- ! 3269 | [[Зекен]] || 116 |- ! 3270 | [[Гүлсінай]] || 116 |- ! 3271 | [[Гулюм]] || 116 |- ! 3272 | [[Гүлсанат]] || 116 |- ! 3273 | [[Еркенур]] || 116 |- ! 3274 | [[Ай Ару]] || 116 |- ! 3275 | [[Шәрипа]] || 115 |- ! 3276 | [[Рыскал]] || 115 |- ! 3277 | [[Тендик]] || 115 |- ! 3278 | [[Тажигуль]] || 115 |- ! 3279 | [[Сәнді]] || 115 |- ! 3280 | [[Токсулу]] || 115 |- ! 3281 | [[Сериккул]] || 115 |- ! 3282 | [[Нұраят]] || 115 |- ! 3283 | [[Нурсезим]] || 115 |- ! 3284 | [[Меңтай]] || 115 |- ! 3285 | [[Камалхан]] || 115 |- ! 3286 | [[Жанбибі]] || 115 |- ! 3287 | [[Гульбарша]] || 115 |- ! 3288 | [[Аякуз]] || 115 |- ! 3289 | [[Бағнұр]] || 115 |- ! 3290 | [[Атина]] || 115 |- ! 3291 | [[Бибимария]] || 115 |- ! 3292 | [[Алтынбала]] || 115 |- ! 3293 | [[Акшагул]] || 115 |- ! 3294 | [[Арайлим]] || 115 |- ! 3295 | [[Паризат]] || 114 |- ! 3296 | [[Нұрәсем]] || 114 |- ! 3297 | [[Нуршаш]] || 114 |- ! 3298 | [[Нозима]] || 114 |- ! 3299 | [[Құрбанай]] || 114 |- ! 3300 | [[Зәмзәм]] || 114 |- ! 3301 | [[Жанниет]] || 114 |- ! 3302 | [[Гүлфара]] || 114 |- ! 3303 | [[Жайнат]] || 114 |- ! 3304 | [[Ботажан]] || 114 |- ! 3305 | [[Бурыш]] || 114 |- ! 3306 | [[Айала]] || 114 |- ! 3307 | [[Аймерек]] || 114 |- ! 3308 | [[Аккумыс]] || 114 |- ! 3309 | [[Актолкин]] || 114 |- ! 3310 | [[Улдыкыз]] || 113 |- ! 3311 | [[Турсин]] || 113 |- ! 3312 | [[Сәфия]] || 113 |- ! 3313 | [[Кызылгул]] || 113 |- ! 3314 | [[Курбангуль]] || 113 |- ! 3315 | [[Кульдарига]] || 113 |- ! 3316 | [[Қаракөзайым]] || 113 |- ! 3317 | [[Зейнегүл]] || 113 |- ! 3318 | [[Калка]] || 113 |- ! 3319 | [[Гульбахор]] || 113 |- ! 3320 | [[Жансия]] || 113 |- ! 3321 | [[Гүлина]] || 113 |- ! 3322 | [[Гульчат]] || 113 |- ! 3323 | [[Жаннура]] || 113 |- ! 3324 | [[Гапура]] || 113 |- ! 3325 | [[Белла]] || 113 |- ! 3326 | [[Балданай]] || 113 |- ! 3327 | [[Бибифатима]] || 113 |- ! 3328 | [[Гулбадан]] || 113 |- ! 3329 | [[Гауһартас]] || 113 |- ! 3330 | [[Айдынгүл]] || 113 |- ! 3331 | [[Асила]] || 113 |- ! 3332 | [[Айнәзік]] || 113 |- ! 3333 | [[Узипа]] || 112 |- ! 3334 | [[Сайрангүл]] || 112 |- ! 3335 | [[Сафира]] || 112 |- ! 3336 | [[Румина]] || 112 |- ! 3337 | [[Ризагул]] || 112 |- ! 3338 | [[Табиғат]] || 112 |- ! 3339 | [[Талжибек]] || 112 |- ! 3340 | [[Нұршаш]] || 112 |- ! 3341 | [[Нуржамиля]] || 112 |- ! 3342 | [[Кулихан]] || 112 |- ! 3343 | [[Құрманай]] || 112 |- ! 3344 | [[Кулимкан]] || 112 |- ! 3345 | [[Журсинай]] || 112 |- ! 3346 | [[Канапия]] || 112 |- ! 3347 | [[Жанбиби]] || 112 |- ! 3348 | [[Гулжаз]] || 112 |- ! 3349 | [[Биғайша]] || 112 |- ! 3350 | [[Амила]] || 112 |- ! 3351 | [[Аимхан]] || 112 |- ! 3352 | [[Айткамал]] || 112 |- ! 3353 | [[Аршагуль]] || 112 |- ! 3354 | [[Ямур]] || 111 |- ! 3355 | [[Санира]] || 111 |- ! 3356 | [[Сайлаугуль]] || 111 |- ! 3357 | [[Сулужан]] || 111 |- ! 3358 | [[Табигат]] || 111 |- ! 3359 | [[Рысбиби]] || 111 |- ! 3360 | [[Неля]] || 111 |- ! 3361 | [[Наргиса]] || 111 |- ! 3362 | [[Назила]] || 111 |- ! 3363 | [[Кульзахира]] || 111 |- ! 3364 | [[Күміскүл]] || 111 |- ! 3365 | [[Зибира]] || 111 |- ! 3366 | [[Жумабала]] || 111 |- ! 3367 | [[Каиржамал]] || 111 |- ! 3368 | [[Камола]] || 111 |- ! 3369 | [[Жаннет]] || 111 |- ! 3370 | [[Жаксигул]] || 111 |- ! 3371 | [[Даме]] || 111 |- ! 3372 | [[Гулшод]] || 111 |- ! 3373 | [[Ельназ]] || 111 |- ! 3374 | [[Аэлина]] || 111 |- ! 3375 | [[Бархыт]] || 111 |- ! 3376 | [[Асылнұр]] || 111 |- ! 3377 | [[Ғайнижамал]] || 111 |- ! 3378 | [[Гулбагила]] || 111 |- ! 3379 | [[Айболган]] || 111 |- ! 3380 | [[Айган]] || 111 |- ! 3381 | [[Аманбиби]] || 111 |- ! 3382 | [[Урия]] || 110 |- ! 3383 | [[Эльзана]] || 110 |- ! 3384 | [[Тамарахан]] || 110 |- ! 3385 | [[Сұңқар]] || 110 |- ! 3386 | [[Нәбира]] || 110 |- ! 3387 | [[Мәриәм]] || 110 |- ! 3388 | [[Оралкуль]] || 110 |- ! 3389 | [[Наркыз]] || 110 |- ! 3390 | [[Күлжахан]] || 110 |- ! 3391 | [[Кызылгуль]] || 110 |- ! 3392 | [[Қарагөз]] || 110 |- ! 3393 | [[Ильнура]] || 110 |- ! 3394 | [[Калиша]] || 110 |- ! 3395 | [[Карилгаш]] || 110 |- ! 3396 | [[Захида]] || 110 |- ! 3397 | [[Әдел]] || 110 |- ! 3398 | [[Гульбике]] || 110 |- ! 3399 | [[Дильмира]] || 110 |- ! 3400 | [[Гулжайнат]] || 110 |- ! 3401 | [[Бейсекул]] || 110 |- ! 3402 | [[Бүлдіршін]] || 110 |- ! 3403 | [[Ақманар]] || 110 |- ! 3404 | [[Айжүрек]] || 110 |- ! 3405 | [[Аймжан]] || 110 |- ! 3406 | [[Ақжүрек]] || 110 |- ! 3407 | [[Шалкар]] || 109 |- ! 3408 | [[Ясира]] || 109 |- ! 3409 | [[Файза]] || 109 |- ! 3410 | [[Шехризат]] || 109 |- ! 3411 | [[Токтасын]] || 109 |- ! 3412 | [[Рсты]] || 109 |- ! 3413 | [[Сарагуль]] || 109 |- ! 3414 | [[Орынганым]] || 109 |- ! 3415 | [[Куляйм]] || 109 |- ! 3416 | [[Кулдархан]] || 109 |- ! 3417 | [[Күнім]] || 109 |- ! 3418 | [[Зилола]] || 109 |- ! 3419 | [[Каракуз]] || 109 |- ! 3420 | [[Зейнеб]] || 109 |- ! 3421 | [[Катша]] || 109 |- ! 3422 | [[Изабелла]] || 109 |- ! 3423 | [[Жаннар]] || 109 |- ! 3424 | [[Балымай]] || 109 |- ! 3425 | [[Уразбике]] || 108 |- ! 3426 | [[Шнара]] || 108 |- ! 3427 | [[Шахсанам]] || 108 |- ! 3428 | [[Сарқыт]] || 108 |- ! 3429 | [[Таня]] || 108 |- ! 3430 | [[Рысжамал]] || 108 |- ! 3431 | [[Раббия]] || 108 |- ! 3432 | [[Орнай]] || 108 |- ! 3433 | [[Нуржахан]] || 108 |- ! 3434 | [[Маусым]] || 108 |- ! 3435 | [[Махира]] || 108 |- ! 3436 | [[Кызбала]] || 108 |- ! 3437 | [[Кәрима]] || 108 |- ! 3438 | [[Карлга]] || 108 |- ! 3439 | [[Гульманат]] || 108 |- ! 3440 | [[Дильшат]] || 108 |- ! 3441 | [[Гүлнафис]] || 108 |- ! 3442 | [[Жамалкан]] || 108 |- ! 3443 | [[Батагоз]] || 108 |- ! 3444 | [[Асылганым]] || 108 |- ! 3445 | [[Бакты]] || 108 |- ! 3446 | [[Шахнұр]] || 107 |- ! 3447 | [[Улмес]] || 107 |- ! 3448 | [[Хазиза]] || 107 |- ! 3449 | [[Эмма]] || 107 |- ! 3450 | [[Ралина]] || 107 |- ! 3451 | [[Мырзакул]] || 107 |- ! 3452 | [[Пердегуль]] || 107 |- ! 3453 | [[Мунара]] || 107 |- ! 3454 | [[Наурызгүл]] || 107 |- ! 3455 | [[Нурида]] || 107 |- ! 3456 | [[Макпуза]] || 107 |- ! 3457 | [[Кульдария]] || 107 |- ! 3458 | [[Лора]] || 107 |- ! 3459 | [[Жбек]] || 107 |- ! 3460 | [[Зумрат]] || 107 |- ! 3461 | [[Әсемгул]] || 107 |- ! 3462 | [[Гульдерай]] || 107 |- ! 3463 | [[Гүлфия]] || 107 |- ! 3464 | [[Гульфат]] || 107 |- ! 3465 | [[Атлас]] || 107 |- ! 3466 | [[Валя]] || 107 |- ! 3467 | [[Акгулим]] || 107 |- ! 3468 | [[Айнат]] || 107 |- ! 3469 | [[Шайда]] || 106 |- ! 3470 | [[Юлиана]] || 106 |- ! 3471 | [[Улжаркын]] || 106 |- ! 3472 | [[Урал]] || 106 |- ! 3473 | [[Саян]] || 106 |- ! 3474 | [[Сусар]] || 106 |- ! 3475 | [[Нышанкүл]] || 106 |- ! 3476 | [[Нурыш]] || 106 |- ! 3477 | [[Несіпкүл]] || 106 |- ! 3478 | [[Мархамат]] || 106 |- ! 3479 | [[Луара]] || 106 |- ! 3480 | [[Джибек]] || 106 |- ! 3481 | [[Дыбыс]] || 106 |- ! 3482 | [[Гульбаран]] || 106 |- ! 3483 | [[Әнипа]] || 106 |- ! 3484 | [[Бактигуль]] || 106 |- ! 3485 | [[Аселия]] || 106 |- ! 3486 | [[Аселим]] || 106 |- ! 3487 | [[Ардагуль]] || 106 |- ! 3488 | [[Алтангул]] || 106 |- ! 3489 | [[Шодиёна]] || 105 |- ! 3490 | [[Туймекуль]] || 105 |- ! 3491 | [[Хаят]] || 105 |- ! 3492 | [[Тиыштык]] || 105 |- ! 3493 | [[Серик]] || 105 |- ! 3494 | [[Тендык]] || 105 |- ! 3495 | [[Сарвиназ]] || 105 |- ! 3496 | [[Семанұр]] || 105 |- ! 3497 | [[Сантай]] || 105 |- ! 3498 | [[Оразбиби]] || 105 |- ! 3499 | [[Мерейлим]] || 105 |- ! 3500 | [[Оркен]] || 105 |- ! 3501 | [[Нұрасыл]] || 105 |- ! 3502 | [[Қундыз]] || 105 |- ! 3503 | [[Меиркуль]] || 105 |- ! 3504 | [[Лязят]] || 105 |- ! 3505 | [[Жайсанкул]] || 105 |- ! 3506 | [[Дилором]] || 105 |- ! 3507 | [[Гульсайран]] || 105 |- ! 3508 | [[Диларам]] || 105 |- ! 3509 | [[Елікай]] || 105 |- ! 3510 | [[Жанаткул]] || 105 |- ! 3511 | [[Жанбике]] || 105 |- ! 3512 | [[Бакиза]] || 105 |- ! 3513 | [[Гулима]] || 105 |- ! 3514 | [[Балымжан]] || 105 |- ! 3515 | [[Асинат]] || 105 |- ! 3516 | [[Ханшаим]] || 104 |- ! 3517 | [[Шаркул]] || 104 |- ! 3518 | [[Туймекул]] || 104 |- ! 3519 | [[Таңнұрым]] || 104 |- ! 3520 | [[Назымкул]] || 104 |- ! 3521 | [[Нияра]] || 104 |- ! 3522 | [[Мадира]] || 104 |- ! 3523 | [[Күлпаш]] || 104 |- ! 3524 | [[Кульман]] || 104 |- ! 3525 | [[Канымай]] || 104 |- ! 3526 | [[Зулейха]] || 104 |- ! 3527 | [[Загифа]] || 104 |- ! 3528 | [[Елана]] || 104 |- ! 3529 | [[Жансара]] || 104 |- ! 3530 | [[Дәмеш]] || 104 |- ! 3531 | [[Гулдархан]] || 104 |- ! 3532 | [[Бакитгул]] || 104 |- ! 3533 | [[Гулбара]] || 104 |- ! 3534 | [[Гулдона]] || 104 |- ! 3535 | [[Гулманат]] || 104 |- ! 3536 | [[Аршагул]] || 104 |- ! 3537 | [[Асельхан]] || 104 |- ! 3538 | [[Акшагуль]] || 104 |- ! 3539 | [[Халиса]] || 103 |- ! 3540 | [[Фания]] || 103 |- ! 3541 | [[Советкуль]] || 103 |- ! 3542 | [[Раййан]] || 103 |- ! 3543 | [[Райма]] || 103 |- ! 3544 | [[Пәрида]] || 103 |- ! 3545 | [[Күлпан]] || 103 |- ! 3546 | [[Коркемай]] || 103 |- ! 3547 | [[Залиха]] || 103 |- ! 3548 | [[Джумагул]] || 103 |- ! 3549 | [[Жанылганым]] || 103 |- ! 3550 | [[Дарика]] || 103 |- ! 3551 | [[Гульжиан]] || 103 |- ! 3552 | [[Есенкүл]] || 103 |- ! 3553 | [[Әселім]] || 103 |- ! 3554 | [[Балбиби]] || 103 |- ! 3555 | [[Гулбагира]] || 103 |- ! 3556 | [[Аяру]] || 103 |- ! 3557 | [[Бибігул]] || 103 |- ! 3558 | [[Айымай]] || 103 |- ! 3559 | [[Ақеркем]] || 103 |- ! 3560 | [[Айтканым]] || 103 |- ! 3561 | [[Ханна]] || 102 |- ! 3562 | [[Умай]] || 102 |- ! 3563 | [[Ұлдан]] || 102 |- ! 3564 | [[Элнура]] || 102 |- ! 3565 | [[Ұлмерей]] || 102 |- ! 3566 | [[Серикгуль]] || 102 |- ! 3567 | [[Сальма]] || 102 |- ! 3568 | [[Озода]] || 102 |- ! 3569 | [[Оңласын]] || 102 |- ! 3570 | [[Мүнира]] || 102 |- ! 3571 | [[Кәмиля]] || 102 |- ! 3572 | [[Зерип]] || 102 |- ! 3573 | [[Инга]] || 102 |- ! 3574 | [[Гүлсамал]] || 102 |- ! 3575 | [[Дамили]] || 102 |- ! 3576 | [[Гүлбала]] || 102 |- ! 3577 | [[Әниса]] || 102 |- ! 3578 | [[Аурика]] || 102 |- ! 3579 | [[Гулира]] || 102 |- ! 3580 | [[Айсылу]] || 102 |- ! 3581 | [[Андыз]] || 102 |- ! 3582 | [[Аймөлдір]] || 102 |- ! 3583 | [[Айбаршин]] || 102 |- ! 3584 | [[Альвира]] || 102 |- ! 3585 | [[Харлыгаш]] || 101 |- ! 3586 | [[Фатыма]] || 101 |- ! 3587 | [[Сурия]] || 101 |- ! 3588 | [[Санат]] || 101 |- ! 3589 | [[Тазагүл]] || 101 |- ! 3590 | [[Сайрагүл]] || 101 |- ! 3591 | [[Нәсіп]] || 101 |- ! 3592 | [[Написа]] || 101 |- ! 3593 | [[Нуркия]] || 101 |- ! 3594 | [[Кульзагира]] || 101 |- ! 3595 | [[Кулмараш]] || 101 |- ! 3596 | [[Линда]] || 101 |- ! 3597 | [[Кокен]] || 101 |- ! 3598 | [[Әселя]] || 101 |- ! 3599 | [[Жазык]] || 101 |- ! 3600 | [[Гүлия]] || 101 |- ! 3601 | [[Бакыткайша]] || 101 |- ! 3602 | [[Балсара]] || 101 |- ! 3603 | [[Асылкуль]] || 101 |- ! 3604 | [[Бибимариям]] || 101 |- ! 3605 | [[Акырыс]] || 101 |- ! 3606 | [[Алпия]] || 101 |- ! 3607 | [[Аиман]] || 101 |- ! 3608 | [[Азипа]] || 101 |- ! 3609 | [[Аймаш]] || 101 |- ! 3610 | [[Айсун]] || 101 |- ! 3611 | [[Армина]] || 101 |- ! 3612 | [[Улболсун]] || 100 |- ! 3613 | [[Холида]] || 100 |- ! 3614 | [[Тлеухан]] || 100 |- ! 3615 | [[Тлек]] || 100 |- ! 3616 | [[Оразай]] || 100 |- ! 3617 | [[Кулдария]] || 100 |- ! 3618 | [[Ләзиза]] || 100 |- ! 3619 | [[Зәмира]] || 100 |- ! 3620 | [[Звайда]] || 100 |- ! 3621 | [[Гульшад]] || 100 |- ! 3622 | [[Елемес]] || 100 |- ! 3623 | [[Жанета]] || 100 |- ! 3624 | [[Бактикамал]] || 100 |- ! 3625 | [[Баркыт]] || 100 |- ! 3626 | [[Баянкул]] || 100 |- ! 3627 | [[Балдана]] || 100 |- ! 3628 | [[Ақмөлдір]] || 100 |- ! 3629 | [[Аққыз]] || 100 |- ! 3630 | [[Аймангул]] || 100 |- ! 3631 | [[Аккагаз]] || 100 |- ! 3632 | [[Альпия]] || 100 |- ! 3633 | [[Хакима]] || 99 |- ! 3634 | [[Тынымкуль]] || 99 |- ! 3635 | [[Тиара]] || 99 |- ! 3636 | [[Сафиянұр]] || 99 |- ! 3637 | [[Сайрагуль]] || 99 |- ! 3638 | [[Талжан]] || 99 |- ! 3639 | [[Нәйла]] || 99 |- ! 3640 | [[Кулбаран]] || 99 |- ! 3641 | [[Макеш]] || 99 |- ! 3642 | [[Кульсим]] || 99 |- ! 3643 | [[Мариякуль]] || 99 |- ! 3644 | [[Заурехан]] || 99 |- ! 3645 | [[Гулнаш]] || 99 |- ! 3646 | [[Ельнара]] || 99 |- ! 3647 | [[Гүлфарида]] || 99 |- ! 3648 | [[Багдаш]] || 99 |- ! 3649 | [[Айяулым]] || 99 |- ! 3650 | [[Айсанам]] || 99 |- ! 3651 | [[Ақсындар]] || 99 |- ! 3652 | [[Ақалтын]] || 99 |- ! 3653 | [[Тумаркуль]] || 98 |- ! 3654 | [[Тажикул]] || 98 |- ! 3655 | [[Оралсын]] || 98 |- ! 3656 | [[Мирай]] || 98 |- ! 3657 | [[Надина]] || 98 |- ! 3658 | [[Кабиба]] || 98 |- ! 3659 | [[Жұмабике]] || 98 |- ! 3660 | [[Дарико]] || 98 |- ! 3661 | [[Гульгуль]] || 98 |- ! 3662 | [[Гулбарша]] || 98 |- ! 3663 | [[Бибихатша]] || 98 |- ! 3664 | [[Бахтыбала]] || 98 |- ! 3665 | [[Акбубек]] || 98 |- ! 3666 | [[Агнур]] || 98 |- ! 3667 | [[Альяна]] || 98 |- ! 3668 | [[Актамак]] || 98 |- ! 3669 | [[Ырыскүл]] || 97 |- ! 3670 | [[Мырзагул]] || 97 |- ! 3671 | [[Мольдыр]] || 97 |- ! 3672 | [[Қарахат]] || 97 |- ! 3673 | [[Лиля]] || 97 |- ! 3674 | [[Күлсін]] || 97 |- ! 3675 | [[Қалипа]] || 97 |- ! 3676 | [[Замзагүл]] || 97 |- ! 3677 | [[Зурахан]] || 97 |- ! 3678 | [[Камелия]] || 97 |- ! 3679 | [[Дамелі]] || 97 |- ! 3680 | [[Елігай]] || 97 |- ! 3681 | [[Гулсайран]] || 97 |- ! 3682 | [[Батия]] || 97 |- ! 3683 | [[Бахытнур]] || 97 |- ! 3684 | [[Бибіхадиша]] || 97 |- ! 3685 | [[Арузат]] || 97 |- ! 3686 | [[Апуза]] || 97 |- ! 3687 | [[Шинара]] || 96 |- ! 3688 | [[Шаризада]] || 96 |- ! 3689 | [[Элия]] || 96 |- ! 3690 | [[Эльенора]] || 96 |- ! 3691 | [[Рафия]] || 96 |- ! 3692 | [[Сулупан]] || 96 |- ! 3693 | [[Самида]] || 96 |- ! 3694 | [[Ойдин]] || 96 |- ! 3695 | [[Олтиной]] || 96 |- ! 3696 | [[Периза]] || 96 |- ! 3697 | [[Лада]] || 96 |- ! 3698 | [[Куркем]] || 96 |- ! 3699 | [[Кумуш]] || 96 |- ! 3700 | [[Майша]] || 96 |- ! 3701 | [[Күлзия]] || 96 |- ! 3702 | [[Жұпаркүл]] || 96 |- ! 3703 | [[Катиша]] || 96 |- ! 3704 | [[Жеміс]] || 96 |- ! 3705 | [[Камеш]] || 96 |- ! 3706 | [[Гульсан]] || 96 |- ! 3707 | [[Бопежан]] || 96 |- ! 3708 | [[Гулзакира]] || 96 |- ! 3709 | [[Бакытканым]] || 96 |- ! 3710 | [[Гулайим]] || 96 |- ! 3711 | [[Ансаған]] || 96 |- ! 3712 | [[Арнагул]] || 96 |- ! 3713 | [[Аисулу]] || 96 |- ! 3714 | [[Эллина]] || 95 |- ! 3715 | [[Шугла]] || 95 |- ! 3716 | [[Тұрғанай]] || 95 |- ! 3717 | [[Сайрагул]] || 95 |- ! 3718 | [[Румиса]] || 95 |- ! 3719 | [[Тенгеш]] || 95 |- ! 3720 | [[Ника]] || 95 |- ! 3721 | [[Омина]] || 95 |- ! 3722 | [[Кулжиян]] || 95 |- ! 3723 | [[Масаты]] || 95 |- ! 3724 | [[Кызжан]] || 95 |- ! 3725 | [[Кульбагила]] || 95 |- ! 3726 | [[Маншүк]] || 95 |- ! 3727 | [[Канымша]] || 95 |- ! 3728 | [[Зульпия]] || 95 |- ! 3729 | [[Зулайхо]] || 95 |- ! 3730 | [[Каргаш]] || 95 |- ! 3731 | [[Даметай]] || 95 |- ! 3732 | [[Джумабике]] || 95 |- ! 3733 | [[Динагул]] || 95 |- ! 3734 | [[Жазерке]] || 95 |- ! 3735 | [[Атика]] || 95 |- ! 3736 | [[Гайния]] || 95 |- ! 3737 | [[Ахерке]] || 95 |- ! 3738 | [[Акрыс]] || 95 |- ! 3739 | [[Турсинай]] || 94 |- ! 3740 | [[Шамшибану]] || 94 |- ! 3741 | [[Мервет]] || 94 |- ! 3742 | [[Орынхан]] || 94 |- ! 3743 | [[Мариямгуль]] || 94 |- ! 3744 | [[Изаура]] || 94 |- ! 3745 | [[Зиягул]] || 94 |- ! 3746 | [[Ильназ]] || 94 |- ! 3747 | [[Зеркуль]] || 94 |- ! 3748 | [[Жанелия]] || 94 |- ! 3749 | [[Жамиш]] || 94 |- ! 3750 | [[Дилнара]] || 94 |- ! 3751 | [[Жаниса]] || 94 |- ! 3752 | [[Гүлзейнеп]] || 94 |- ! 3753 | [[Гульдина]] || 94 |- ! 3754 | [[Бибираба]] || 94 |- ! 3755 | [[Бахиткул]] || 94 |- ! 3756 | [[Альмара]] || 94 |- ! 3757 | [[Айқын]] || 94 |- ! 3758 | [[Ардах]] || 94 |- ! 3759 | [[Аманжан]] || 94 |- ! 3760 | [[Алтынсары]] || 94 |- ! 3761 | [[Хайша]] || 93 |- ! 3762 | [[Ұлсезім]] || 93 |- ! 3763 | [[Сейдана]] || 93 |- ! 3764 | [[Ракима]] || 93 |- ! 3765 | [[Рзагул]] || 93 |- ! 3766 | [[Санам]] || 93 |- ! 3767 | [[Нурдина]] || 93 |- ! 3768 | [[Пернегүл]] || 93 |- ! 3769 | [[Камилия]] || 93 |- ! 3770 | [[Зинара]] || 93 |- ! 3771 | [[Камаль]] || 93 |- ! 3772 | [[Гулсимай]] || 93 |- ! 3773 | [[Гүлназира]] || 93 |- ! 3774 | [[Жакен]] || 93 |- ! 3775 | [[Жақсыкүл]] || 93 |- ! 3776 | [[Гули]] || 93 |- ! 3777 | [[Бексұлу]] || 93 |- ! 3778 | [[Акмолдир]] || 93 |- ! 3779 | [[Агипа]] || 93 |- ! 3780 | [[Айкын]] || 93 |- ! 3781 | [[Азада]] || 93 |- ! 3782 | [[Уазира]] || 92 |- ! 3783 | [[Ырысгул]] || 92 |- ! 3784 | [[Рукайя]] || 92 |- ! 3785 | [[Рысбуби]] || 92 |- ! 3786 | [[Таттыгуль]] || 92 |- ! 3787 | [[Сафийа]] || 92 |- ! 3788 | [[Нурсана]] || 92 |- ! 3789 | [[Майкуль]] || 92 |- ! 3790 | [[Лейли]] || 92 |- ! 3791 | [[Жумасулу]] || 92 |- ! 3792 | [[Жангак]] || 92 |- ! 3793 | [[Гулпаршин]] || 92 |- ! 3794 | [[Гүлжамила]] || 92 |- ! 3795 | [[Дилмира]] || 92 |- ! 3796 | [[Жанарым]] || 92 |- ! 3797 | [[Жанылыс]] || 92 |- ! 3798 | [[Данегуль]] || 92 |- ! 3799 | [[Гульдариха]] || 92 |- ! 3800 | [[Гулсім]] || 92 |- ! 3801 | [[Елік]] || 92 |- ! 3802 | [[Актенге]] || 92 |- ! 3803 | [[Айқаным]] || 92 |- ! 3804 | [[Арнай]] || 92 |- ! 3805 | [[Ажаргүл]] || 92 |- ! 3806 | [[Ширингул]] || 91 |- ! 3807 | [[Нават]] || 91 |- ! 3808 | [[Мирослава]] || 91 |- ! 3809 | [[Мнаура]] || 91 |- ! 3810 | [[Манет]] || 91 |- ! 3811 | [[Қайша]] || 91 |- ! 3812 | [[Кулизат]] || 91 |- ! 3813 | [[Мамила]] || 91 |- ! 3814 | [[Кульдарай]] || 91 |- ! 3815 | [[Зерхан]] || 91 |- ! 3816 | [[Жауказын]] || 91 |- ! 3817 | [[Камия]] || 91 |- ! 3818 | [[Гульсанат]] || 91 |- ! 3819 | [[Әдила]] || 91 |- ! 3820 | [[Жаналык]] || 91 |- ! 3821 | [[Дарижан]] || 91 |- ! 3822 | [[Гүлдина]] || 91 |- ! 3823 | [[Багитжан]] || 91 |- ! 3824 | [[Аннель]] || 91 |- ! 3825 | [[Айше]] || 91 |- ! 3826 | [[Акзат]] || 91 |- ! 3827 | [[Урбиби]] || 90 |- ! 3828 | [[Сахыпжамал]] || 90 |- ! 3829 | [[Ряш]] || 90 |- ! 3830 | [[Слухия]] || 90 |- ! 3831 | [[Сахан]] || 90 |- ! 3832 | [[Сайлаугул]] || 90 |- ! 3833 | [[Сыргакуль]] || 90 |- ! 3834 | [[Нұрлықыз]] || 90 |- ! 3835 | [[Нұрзила]] || 90 |- ! 3836 | [[Нұрша]] || 90 |- ! 3837 | [[Нурсипа]] || 90 |- ! 3838 | [[Нуржиян]] || 90 |- ! 3839 | [[Нургиса]] || 90 |- ! 3840 | [[Кулзагира]] || 90 |- ! 3841 | [[Мамлакат]] || 90 |- ! 3842 | [[Манаргул]] || 90 |- ! 3843 | [[Зүбайра]] || 90 |- ! 3844 | [[Ильвира]] || 90 |- ! 3845 | [[Кайнжамал]] || 90 |- ! 3846 | [[Еркінай]] || 90 |- ! 3847 | [[Жанилган]] || 90 |- ! 3848 | [[Гүлғайша]] || 90 |- ! 3849 | [[Ельнура]] || 90 |- ! 3850 | [[Жадырасын]] || 90 |- ! 3851 | [[Жангулим]] || 90 |- ! 3852 | [[Гулгул]] || 90 |- ! 3853 | [[Бахт]] || 90 |- ! 3854 | [[Гулбону]] || 90 |- ! 3855 | [[Балгуль]] || 90 |- ! 3856 | [[Айгуля]] || 90 |- ! 3857 | [[Айриза]] || 90 |- ! 3858 | [[Айымнұр]] || 90 |- ! 3859 | [[Акблек]] || 90 |- ! 3860 | [[Турымхан]] || 89 |- ! 3861 | [[Тұрсынхан]] || 89 |- ! 3862 | [[Саяш]] || 89 |- ! 3863 | [[Сагынай]] || 89 |- ! 3864 | [[Солтанат]] || 89 |- ! 3865 | [[Оралкул]] || 89 |- ! 3866 | [[Минслу]] || 89 |- ! 3867 | [[Молдер]] || 89 |- ! 3868 | [[Назымхан]] || 89 |- ! 3869 | [[Кунимхан]] || 89 |- ! 3870 | [[Күлжамал]] || 89 |- ! 3871 | [[Лара]] || 89 |- ! 3872 | [[Курмет]] || 89 |- ! 3873 | [[Кульбара]] || 89 |- ! 3874 | [[Кулиман]] || 89 |- ! 3875 | [[Купан]] || 89 |- ! 3876 | [[Кумсай]] || 89 |- ! 3877 | [[Кунтай]] || 89 |- ! 3878 | [[Ильдана]] || 89 |- ! 3879 | [[Зинайда]] || 89 |- ! 3880 | [[Даригаш]] || 89 |- ! 3881 | [[Бейбітгүл]] || 89 |- ! 3882 | [[Багадат]] || 89 |- ! 3883 | [[Тынымкул]] || 88 |- ! 3884 | [[Ульзана]] || 88 |- ! 3885 | [[Ырыскул]] || 88 |- ! 3886 | [[Улзия]] || 88 |- ! 3887 | [[Хапиза]] || 88 |- ! 3888 | [[Тойкул]] || 88 |- ! 3889 | [[Сулуай]] || 88 |- ! 3890 | [[Саяхат]] || 88 |- ! 3891 | [[Несібелді]] || 88 |- ! 3892 | [[Кулпара]] || 88 |- ! 3893 | [[Манаргуль]] || 88 |- ! 3894 | [[Мауия]] || 88 |- ! 3895 | [[Интизар]] || 88 |- ! 3896 | [[Илигай]] || 88 |- ! 3897 | [[Гүлзар]] || 88 |- ! 3898 | [[Гульмара]] || 88 |- ! 3899 | [[Гульсын]] || 88 |- ! 3900 | [[Диляфруз]] || 88 |- ! 3901 | [[Даметкуль]] || 88 |- ! 3902 | [[Батжан]] || 88 |- ! 3903 | [[Арифа]] || 88 |- ! 3904 | [[Акзере]] || 88 |- ! 3905 | [[Турсункан]] || 87 |- ! 3906 | [[Сафаргул]] || 87 |- ! 3907 | [[Табия]] || 87 |- ! 3908 | [[Саманта]] || 87 |- ! 3909 | [[Раткуль]] || 87 |- ! 3910 | [[Сәбила]] || 87 |- ! 3911 | [[Радина]] || 87 |- ! 3912 | [[Насипжан]] || 87 |- ! 3913 | [[Нурмира]] || 87 |- ! 3914 | [[Оралгайша]] || 87 |- ! 3915 | [[Нурбига]] || 87 |- ! 3916 | [[Кулшира]] || 87 |- ! 3917 | [[Қуанышкүл]] || 87 |- ! 3918 | [[Лея]] || 87 |- ! 3919 | [[Жулдиз]] || 87 |- ! 3920 | [[Калдыбике]] || 87 |- ! 3921 | [[Зубира]] || 87 |- ! 3922 | [[Ибадат]] || 87 |- ! 3923 | [[Катия]] || 87 |- ! 3924 | [[Каусария]] || 87 |- ! 3925 | [[Динель]] || 87 |- ! 3926 | [[Дильнас]] || 87 |- ! 3927 | [[Гулдарай]] || 87 |- ! 3928 | [[Бақтыгул]] || 87 |- ! 3929 | [[Балташ]] || 87 |- ! 3930 | [[Арнагүл]] || 87 |- ! 3931 | [[Акзиба]] || 87 |- ! 3932 | [[Акжанар]] || 87 |- ! 3933 | [[Анида]] || 87 |- ! 3934 | [[Айбат]] || 87 |- ! 3935 | [[Аймагуль]] || 87 |- ! 3936 | [[Айпаршын]] || 87 |- ! 3937 | [[Угилой]] || 86 |- ! 3938 | [[Хуралай]] || 86 |- ! 3939 | [[Хания]] || 86 |- ! 3940 | [[Тилекши]] || 86 |- ! 3941 | [[Рашила]] || 86 |- ! 3942 | [[Мукаддас]] || 86 |- ! 3943 | [[Манира]] || 86 |- ! 3944 | [[Күнсая]] || 86 |- ! 3945 | [[Қанипа]] || 86 |- ! 3946 | [[Канчаим]] || 86 |- ! 3947 | [[Зора]] || 86 |- ! 3948 | [[Гулрайхан]] || 86 |- ! 3949 | [[Дурдана]] || 86 |- ! 3950 | [[Гулшира]] || 86 |- ! 3951 | [[Гульбала]] || 86 |- ! 3952 | [[Гулсина]] || 86 |- ! 3953 | [[Жанзия]] || 86 |- ! 3954 | [[Жамбы]] || 86 |- ! 3955 | [[Алпеш]] || 86 |- ! 3956 | [[Айдаркуль]] || 86 |- ! 3957 | [[Ардагул]] || 86 |- ! 3958 | [[Аймгул]] || 86 |- ! 3959 | [[Шахарбану]] || 85 |- ! 3960 | [[Шадия]] || 85 |- ! 3961 | [[Фирюза]] || 85 |- ! 3962 | [[Шәрбану]] || 85 |- ! 3963 | [[Тұрғанкүл]] || 85 |- ! 3964 | [[Сабираш]] || 85 |- ! 3965 | [[Сандира]] || 85 |- ! 3966 | [[Мерверт]] || 85 |- ! 3967 | [[Кулькен]] || 85 |- ! 3968 | [[Зергуль]] || 85 |- ! 3969 | [[Жупаргул]] || 85 |- ! 3970 | [[Әтіргүл]] || 85 |- ! 3971 | [[Данаш]] || 85 |- ! 3972 | [[Әселай]] || 85 |- ! 3973 | [[Гүлайхан]] || 85 |- ! 3974 | [[Данила]] || 85 |- ! 3975 | [[Даниса]] || 85 |- ! 3976 | [[Жамаш]] || 85 |- ! 3977 | [[Бақытгул]] || 85 |- ! 3978 | [[Акжонас]] || 85 |- ! 3979 | [[Анджела]] || 85 |- ! 3980 | [[Аккуль]] || 85 |- ! 3981 | [[Аселья]] || 85 |- ! 3982 | [[Ынта]] || 84 |- ! 3983 | [[Улпаш]] || 84 |- ! 3984 | [[Хауа]] || 84 |- ! 3985 | [[Тыным]] || 84 |- ! 3986 | [[Рысай]] || 84 |- ! 3987 | [[Рауила]] || 84 |- ! 3988 | [[Мила]] || 84 |- ! 3989 | [[Мугилсин]] || 84 |- ! 3990 | [[Лэззат]] || 84 |- ! 3991 | [[Малина]] || 84 |- ! 3992 | [[Күлайхан]] || 84 |- ! 3993 | [[Куннур]] || 84 |- ! 3994 | [[Кунзила]] || 84 |- ! 3995 | [[Махинур]] || 84 |- ! 3996 | [[Күлзипа]] || 84 |- ! 3997 | [[Мейз]] || 84 |- ! 3998 | [[Жупархан]] || 84 |- ! 3999 | [[Жария]] || 84 |- ! 4000 | [[Канткул]] || 84 |- ! 4001 | [[Иба]] || 84 |- ! 4002 | [[Зафура]] || 84 |- ! 4003 | [[Еркетаң]] || 84 |- ! 4004 | [[Дилдакул]] || 84 |- ! 4005 | [[Ажарлым]] || 84 |- ! 4006 | [[Айзиба]] || 84 |- ! 4007 | [[Акбике]] || 84 |- ! 4008 | [[Үмітгүл]] || 83 |- ! 4009 | [[Ханбиби]] || 83 |- ! 4010 | [[Фатма]] || 83 |- ! 4011 | [[Үкілімай]] || 83 |- ! 4012 | [[Умыткан]] || 83 |- ! 4013 | [[Ырысай]] || 83 |- ! 4014 | [[Сапарайым]] || 83 |- ! 4015 | [[Сапарай]] || 83 |- ! 4016 | [[Нарзангуль]] || 83 |- ! 4017 | [[Миргул]] || 83 |- ! 4018 | [[Маркен]] || 83 |- ! 4019 | [[Жаркин]] || 83 |- ! 4020 | [[Калдыбала]] || 83 |- ! 4021 | [[Захра]] || 83 |- ! 4022 | [[Кампит]] || 83 |- ! 4023 | [[Даниэла]] || 83 |- ! 4024 | [[Гульсинай]] || 83 |- ! 4025 | [[Дильназа]] || 83 |- ! 4026 | [[Жайнасын]] || 83 |- ! 4027 | [[Әсемхан]] || 83 |- ! 4028 | [[Гулдари]] || 83 |- ! 4029 | [[Гулбира]] || 83 |- ! 4030 | [[Бибіназ]] || 83 |- ! 4031 | [[Ақбикеш]] || 83 |- ! 4032 | [[Амида]] || 83 |- ! 4033 | [[Аизада]] || 83 |- ! 4034 | [[Аийша]] || 83 |- ! 4035 | [[Тулебике]] || 82 |- ! 4036 | [[Укижан]] || 82 |- ! 4037 | [[Шайкул]] || 82 |- ! 4038 | [[Хасиет]] || 82 |- ! 4039 | [[Тенлик]] || 82 |- ! 4040 | [[Сәулегүл]] || 82 |- ! 4041 | [[Райиана]] || 82 |- ! 4042 | [[Менжамал]] || 82 |- ! 4043 | [[Несибелды]] || 82 |- ! 4044 | [[Нұршапағат]] || 82 |- ! 4045 | [[Кунайым]] || 82 |- ! 4046 | [[Мадиана]] || 82 |- ! 4047 | [[Кулкен]] || 82 |- ! 4048 | [[Курал]] || 82 |- ! 4049 | [[Инайя]] || 82 |- ! 4050 | [[Закен]] || 82 |- ! 4051 | [[Зейнепхан]] || 82 |- ! 4052 | [[Жиде]] || 82 |- ! 4053 | [[Запура]] || 82 |- ! 4054 | [[Зайна]] || 82 |- ! 4055 | [[Канаш]] || 82 |- ! 4056 | [[Каламхас]] || 82 |- ! 4057 | [[Заррина]] || 82 |- ! 4058 | [[Есенгуль]] || 82 |- ! 4059 | [[Диляна]] || 82 |- ! 4060 | [[Гүласыл]] || 82 |- ! 4061 | [[Балшырын]] || 82 |- ! 4062 | [[Багитгуль]] || 82 |- ! 4063 | [[Василя]] || 82 |- ! 4064 | [[Берен]] || 82 |- ! 4065 | [[Батыш]] || 82 |- ! 4066 | [[Айболған]] || 82 |- ! 4067 | [[Хамария]] || 81 |- ! 4068 | [[Халбиби]] || 81 |- ! 4069 | [[Ұлбазар]] || 81 |- ! 4070 | [[Урынша]] || 81 |- ! 4071 | [[Шаригул]] || 81 |- ! 4072 | [[Танслу]] || 81 |- ! 4073 | [[Санияш]] || 81 |- ! 4074 | [[Өміргүл]] || 81 |- ! 4075 | [[Нұризат]] || 81 |- ! 4076 | [[Кулзакира]] || 81 |- ! 4077 | [[Майдагуль]] || 81 |- ! 4078 | [[Махсуда]] || 81 |- ! 4079 | [[Манзия]] || 81 |- ! 4080 | [[Майдан]] || 81 |- ! 4081 | [[Куттикиз]] || 81 |- ! 4082 | [[Кулжазира]] || 81 |- ! 4083 | [[Жупаргуль]] || 81 |- ! 4084 | [[Жеңіс]] || 81 |- ! 4085 | [[Камарья]] || 81 |- ! 4086 | [[Ибагул]] || 81 |- ! 4087 | [[Дилорам]] || 81 |- ! 4088 | [[Гульжаз]] || 81 |- ! 4089 | [[Багиза]] || 81 |- ! 4090 | [[Аимжан]] || 81 |- ! 4091 | [[Айкуним]] || 81 |- ! 4092 | [[Айғанша]] || 81 |- ! 4093 | [[Арилана]] || 81 |- ! 4094 | [[Аглес]] || 81 |- ! 4095 | [[Алтин]] || 81 |- ! 4096 | [[Айнэль]] || 81 |- ! 4097 | [[Турдыгул]] || 80 |- ! 4098 | [[Сұңғыла]] || 80 |- ! 4099 | [[Толхын]] || 80 |- ! 4100 | [[Сахипжамал]] || 80 |- ! 4101 | [[Саулежан]] || 80 |- ! 4102 | [[Тажихан]] || 80 |- ! 4103 | [[Пердеш]] || 80 |- ! 4104 | [[Мубарак]] || 80 |- ! 4105 | [[Ойсулув]] || 80 |- ! 4106 | [[Мариана]] || 80 |- ! 4107 | [[Кулзейнет]] || 80 |- ! 4108 | [[Кульбараш]] || 80 |- ! 4109 | [[Зейнел]] || 80 |- ! 4110 | [[Касира]] || 80 |- ! 4111 | [[Зумрад]] || 80 |- ! 4112 | [[Калтай]] || 80 |- ! 4113 | [[Зиякул]] || 80 |- ! 4114 | [[Инсана]] || 80 |- ! 4115 | [[Зейнель]] || 80 |- ! 4116 | [[Исламия]] || 80 |- ! 4117 | [[Зинегүл]] || 80 |- ! 4118 | [[Карлығаш]] || 80 |- ! 4119 | [[Даулет]] || 80 |- ! 4120 | [[Жаншырай]] || 80 |- ! 4121 | [[Гүләйім]] || 80 |- ! 4122 | [[Думан]] || 80 |- ! 4123 | [[Жанаркүл]] || 80 |- ! 4124 | [[Гүлгүл]] || 80 |- ! 4125 | [[Гульбагила]] || 80 |- ! 4126 | [[Гулипа]] || 80 |- ! 4127 | [[Гоззал]] || 80 |- ! 4128 | [[Базила]] || 80 |- ! 4129 | [[Аруа]] || 80 |- ! 4130 | [[Азизат]] || 80 |- ! 4131 | [[Ақұштап]] || 80 |- ! 4132 | [[Агира]] || 80 |- ! 4133 | [[Артык]] || 80 |- ! 4134 | [[Айсәнім]] || 80 |- ! 4135 | [[Ақмейірім]] || 80 |- ! 4136 | [[Агима]] || 80 |- ! 4137 | [[Алмакүл]] || 80 |- ! 4138 | [[Турсынкан]] || 79 |- ! 4139 | [[Умиткан]] || 79 |- ! 4140 | [[Турымтай]] || 79 |- ! 4141 | [[Сафинұр]] || 79 |- ! 4142 | [[Секерхан]] || 79 |- ! 4143 | [[Солиха]] || 79 |- ! 4144 | [[Саулемай]] || 79 |- ! 4145 | [[Седеп]] || 79 |- ! 4146 | [[Санимгуль]] || 79 |- ! 4147 | [[Нурбатима]] || 79 |- ! 4148 | [[Нураш]] || 79 |- ! 4149 | [[Назылы]] || 79 |- ! 4150 | [[Мейіркүл]] || 79 |- ! 4151 | [[Күлайым]] || 79 |- ! 4152 | [[Кунай]] || 79 |- ! 4153 | [[Күләй]] || 79 |- ! 4154 | [[Лаззет]] || 79 |- ! 4155 | [[Забираш]] || 79 |- ! 4156 | [[Казипа]] || 79 |- ! 4157 | [[Әсемжан]] || 79 |- ! 4158 | [[Гулпаш]] || 79 |- ! 4159 | [[Гульдара]] || 79 |- ! 4160 | [[Гульджан]] || 79 |- ! 4161 | [[Әлем]] || 79 |- ! 4162 | [[Болған]] || 79 |- ! 4163 | [[Биганша]] || 79 |- ! 4164 | [[Алтай]] || 79 |- ! 4165 | [[Айжаркин]] || 79 |- ! 4166 | [[Ақзада]] || 79 |- ! 4167 | [[Аниза]] || 79 |- ! 4168 | [[Айәсем]] || 79 |- ! 4169 | [[Айшайым]] || 79 |- ! 4170 | [[Айзана]] || 79 |- ! 4171 | [[Арзигуль]] || 79 |- ! 4172 | [[Ұлжамал]] || 78 |- ! 4173 | [[Урипа]] || 78 |- ! 4174 | [[Ханша]] || 78 |- ! 4175 | [[Улбулсин]] || 78 |- ! 4176 | [[Умсун]] || 78 |- ! 4177 | [[Шакиза]] || 78 |- ! 4178 | [[Самалхан]] || 78 |- ! 4179 | [[Толеутай]] || 78 |- ! 4180 | [[Рабина]] || 78 |- ! 4181 | [[Наркенже]] || 78 |- ! 4182 | [[Насып]] || 78 |- ! 4183 | [[Наила]] || 78 |- ! 4184 | [[Наргүл]] || 78 |- ! 4185 | [[Лизат]] || 78 |- ! 4186 | [[Меиргуль]] || 78 |- ! 4187 | [[Кулдари]] || 78 |- ! 4188 | [[Мамура]] || 78 |- ! 4189 | [[Маржон]] || 78 |- ! 4190 | [[Ілтипат]] || 78 |- ! 4191 | [[Задаш]] || 78 |- ! 4192 | [[Катя]] || 78 |- ! 4193 | [[Жұмақыз]] || 78 |- ! 4194 | [[Зейнұр]] || 78 |- ! 4195 | [[Гүлрайхан]] || 78 |- ! 4196 | [[Жангил]] || 78 |- ! 4197 | [[Гулсым]] || 78 |- ! 4198 | [[Афият]] || 78 |- ! 4199 | [[Бакшагул]] || 78 |- ! 4200 | [[Бадига]] || 78 |- ! 4201 | [[Болат]] || 78 |- ! 4202 | [[Адел]] || 78 |- ! 4203 | [[Айсанем]] || 78 |- ! 4204 | [[Апиза]] || 78 |- ! 4205 | [[Айнакүл]] || 78 |- ! 4206 | [[Алмас]] || 78 |- ! 4207 | [[Тумаркул]] || 77 |- ! 4208 | [[Ұлпа]] || 77 |- ! 4209 | [[Турсунгул]] || 77 |- ! 4210 | [[Руқия]] || 77 |- ! 4211 | [[Розагул]] || 77 |- ! 4212 | [[Салика]] || 77 |- ! 4213 | [[Райлан]] || 77 |- ! 4214 | [[Толкун]] || 77 |- ! 4215 | [[Оралкан]] || 77 |- ! 4216 | [[Нұрбүбі]] || 77 |- ! 4217 | [[Мәрияш]] || 77 |- ! 4218 | [[Наркиза]] || 77 |- ! 4219 | [[Кусни]] || 77 |- ! 4220 | [[Маулия]] || 77 |- ! 4221 | [[Мамиля]] || 77 |- ! 4222 | [[Мейргул]] || 77 |- ! 4223 | [[Мариаш]] || 77 |- ! 4224 | [[Маймуна]] || 77 |- ! 4225 | [[Лайык]] || 77 |- ! 4226 | [[Масура]] || 77 |- ! 4227 | [[Қазна]] || 77 |- ! 4228 | [[Мақбал]] || 77 |- ! 4229 | [[Зебо]] || 77 |- ! 4230 | [[Ираида]] || 77 |- ! 4231 | [[Кизжибек]] || 77 |- ! 4232 | [[Когершин]] || 77 |- ! 4233 | [[Канымжан]] || 77 |- ! 4234 | [[Зираш]] || 77 |- ! 4235 | [[Данекер]] || 77 |- ! 4236 | [[Гульбагдат]] || 77 |- ! 4237 | [[Гүлманат]] || 77 |- ! 4238 | [[Балымша]] || 77 |- ! 4239 | [[Балбопе]] || 77 |- ! 4240 | [[Акзияш]] || 77 |- ! 4241 | [[Алтынкан]] || 77 |- ! 4242 | [[Айни]] || 77 |- ! 4243 | [[Аккербез]] || 77 |- ! 4244 | [[Асаль]] || 77 |- ! 4245 | [[Шарайна]] || 76 |- ! 4246 | [[Раиля]] || 76 |- ! 4247 | [[Сағила]] || 76 |- ! 4248 | [[Моника]] || 76 |- ! 4249 | [[Пердекул]] || 76 |- ! 4250 | [[Мавлуда]] || 76 |- ! 4251 | [[Жанымкуль]] || 76 |- ! 4252 | [[Зейнет]] || 76 |- ! 4253 | [[Жаңылдық]] || 76 |- ! 4254 | [[Жанилсын]] || 76 |- ! 4255 | [[Жайран]] || 76 |- ! 4256 | [[Дильдаш]] || 76 |- ! 4257 | [[Гүлжайнат]] || 76 |- ! 4258 | [[Дариа]] || 76 |- ! 4259 | [[Гульназа]] || 76 |- ! 4260 | [[Балкүміс]] || 76 |- ! 4261 | [[Василина]] || 76 |- ! 4262 | [[Анниса]] || 76 |- ! 4263 | [[Амалхан]] || 76 |- ! 4264 | [[Ақбопе]] || 76 |- ! 4265 | [[Амелина]] || 76 |- ! 4266 | [[Айтолган]] || 76 |- ! 4267 | [[Ұлболған]] || 75 |- ! 4268 | [[Шадияр]] || 75 |- ! 4269 | [[Урингул]] || 75 |- ! 4270 | [[Сандикул]] || 75 |- ! 4271 | [[Руқайя]] || 75 |- ! 4272 | [[Тлеукуль]] || 75 |- ! 4273 | [[Сандикуль]] || 75 |- ! 4274 | [[Теона]] || 75 |- ! 4275 | [[Нұрхаят]] || 75 |- ! 4276 | [[Кулбуби]] || 75 |- ! 4277 | [[Мейзкуль]] || 75 |- ! 4278 | [[Мафура]] || 75 |- ! 4279 | [[Злика]] || 75 |- ! 4280 | [[Канткуль]] || 75 |- ! 4281 | [[Гулпара]] || 75 |- ! 4282 | [[Гульайна]] || 75 |- ! 4283 | [[Гульпара]] || 75 |- ! 4284 | [[Гульсима]] || 75 |- ! 4285 | [[Ділшат]] || 75 |- ! 4286 | [[Гульнарай]] || 75 |- ! 4287 | [[Данекул]] || 75 |- ! 4288 | [[Багиткуль]] || 75 |- ! 4289 | [[Бакт]] || 75 |- ! 4290 | [[Бегимай]] || 75 |- ! 4291 | [[Баяна]] || 75 |- ! 4292 | [[Баура]] || 75 |- ! 4293 | [[Бигул]] || 75 |- ! 4294 | [[Аима]] || 75 |- ! 4295 | [[Анафия]] || 75 |- ! 4296 | [[Агибаш]] || 75 |- ! 4297 | [[Адилям]] || 75 |- ! 4298 | [[Актлек]] || 75 |- ! 4299 | [[Ұлдария]] || 74 |- ! 4300 | [[Шахадат]] || 74 |- ! 4301 | [[Үрзада]] || 74 |- ! 4302 | [[Хава]] || 74 |- ! 4303 | [[Фая]] || 74 |- ! 4304 | [[Шағала]] || 74 |- ! 4305 | [[Ригина]] || 74 |- ! 4306 | [[Сакип]] || 74 |- ! 4307 | [[Раина]] || 74 |- ! 4308 | [[Рауя]] || 74 |- ! 4309 | [[Сыргакул]] || 74 |- ! 4310 | [[Сұлтана]] || 74 |- ! 4311 | [[Рзагуль]] || 74 |- ! 4312 | [[Орынгайша]] || 74 |- ! 4313 | [[Нурбати]] || 74 |- ! 4314 | [[Меңдігүл]] || 74 |- ! 4315 | [[Кульпаршын]] || 74 |- ! 4316 | [[Кунжамила]] || 74 |- ! 4317 | [[Кулзабира]] || 74 |- ! 4318 | [[Кульбакыт]] || 74 |- ! 4319 | [[Кульбуби]] || 74 |- ! 4320 | [[Лима]] || 74 |- ! 4321 | [[Кульсимхан]] || 74 |- ! 4322 | [[Зибагүл]] || 74 |- ! 4323 | [[Гүлайша]] || 74 |- ! 4324 | [[Жалғас]] || 74 |- ! 4325 | [[Жанбала]] || 74 |- ! 4326 | [[Еркесұлу]] || 74 |- ! 4327 | [[Гульдархан]] || 74 |- ! 4328 | [[Гүлжихан]] || 74 |- ! 4329 | [[Гульбахит]] || 74 |- ! 4330 | [[Дилдакуль]] || 74 |- ! 4331 | [[Атир]] || 74 |- ! 4332 | [[Бейсехан]] || 74 |- ! 4333 | [[Аянна]] || 74 |- ! 4334 | [[Болдык]] || 74 |- ! 4335 | [[Бутакуз]] || 74 |- ! 4336 | [[Абира]] || 74 |- ! 4337 | [[Агис]] || 74 |- ! 4338 | [[Умитгуль]] || 73 |- ! 4339 | [[Туймегул]] || 73 |- ! 4340 | [[Разиля]] || 73 |- ! 4341 | [[Рза]] || 73 |- ! 4342 | [[Тойкуль]] || 73 |- ! 4343 | [[Раушана]] || 73 |- ! 4344 | [[Рысханым]] || 73 |- ! 4345 | [[Саният]] || 73 |- ! 4346 | [[Тазакул]] || 73 |- ! 4347 | [[Сапар]] || 73 |- ! 4348 | [[Сайера]] || 73 |- ! 4349 | [[Ризат]] || 73 |- ! 4350 | [[Тенге]] || 73 |- ! 4351 | [[Мукарама]] || 73 |- ! 4352 | [[Нурзиля]] || 73 |- ! 4353 | [[Назикул]] || 73 |- ! 4354 | [[Кулшай]] || 73 |- ! 4355 | [[Мариямхан]] || 73 |- ! 4356 | [[Махбуба]] || 73 |- ! 4357 | [[Лолита]] || 73 |- ! 4358 | [[Қалида]] || 73 |- ! 4359 | [[Қызылгүл]] || 73 |- ! 4360 | [[Керім]] || 73 |- ! 4361 | [[Калиса]] || 73 |- ! 4362 | [[Зерделі]] || 73 |- ! 4363 | [[Каухар]] || 73 |- ! 4364 | [[Жебек]] || 73 |- ! 4365 | [[Әділет]] || 73 |- ! 4366 | [[Даниэлла]] || 73 |- ! 4367 | [[Жайнаш]] || 73 |- ! 4368 | [[Гулшан]] || 73 |- ! 4369 | [[Аслия]] || 73 |- ! 4370 | [[Айлита]] || 73 |- ! 4371 | [[Анор]] || 73 |- ! 4372 | [[Ақбике]] || 73 |- ! 4373 | [[Акзила]] || 73 |- ! 4374 | [[Шайгуль]] || 72 |- ! 4375 | [[Үмітхан]] || 72 |- ! 4376 | [[Тыныш]] || 72 |- ! 4377 | [[Умитгул]] || 72 |- ! 4378 | [[Шариза]] || 72 |- ! 4379 | [[Ұлана]] || 72 |- ! 4380 | [[Фәриза]] || 72 |- ! 4381 | [[Саят]] || 72 |- ! 4382 | [[Слупан]] || 72 |- ! 4383 | [[Раиана]] || 72 |- ! 4384 | [[Сан]] || 72 |- ! 4385 | [[Оливия]] || 72 |- ! 4386 | [[Мунлык]] || 72 |- ! 4387 | [[Күлпаршын]] || 72 |- ! 4388 | [[Кулшар]] || 72 |- ! 4389 | [[Күлтай]] || 72 |- ! 4390 | [[Кулбагила]] || 72 |- ! 4391 | [[Кунаим]] || 72 |- ! 4392 | [[Калам]] || 72 |- ! 4393 | [[Зайгуль]] || 72 |- ! 4394 | [[Жулдус]] || 72 |- ! 4395 | [[Зеркул]] || 72 |- ! 4396 | [[Канзиба]] || 72 |- ! 4397 | [[Заурекуль]] || 72 |- ! 4398 | [[Гуляем]] || 72 |- ! 4399 | [[Евдокия]] || 72 |- ! 4400 | [[Бакжан]] || 72 |- ! 4401 | [[Ассоль]] || 72 |- ! 4402 | [[Барша]] || 72 |- ! 4403 | [[Айқыз]] || 72 |- ! 4404 | [[Анжелина]] || 72 |- ! 4405 | [[Айпатша]] || 72 |- ! 4406 | [[Арнұр]] || 72 |- ! 4407 | [[Алихан]] || 72 |- ! 4408 | [[Акылай]] || 72 |- ! 4409 | [[Ханипа]] || 71 |- ! 4410 | [[Ырсалды]] || 71 |- ! 4411 | [[Ульмекен]] || 71 |- ! 4412 | [[Улболсин]] || 71 |- ! 4413 | [[Файруза]] || 71 |- ! 4414 | [[Ултуаш]] || 71 |- ! 4415 | [[Тамира]] || 71 |- ! 4416 | [[Райхангүл]] || 71 |- ! 4417 | [[Тиана]] || 71 |- ! 4418 | [[Сайора]] || 71 |- ! 4419 | [[Назик]] || 71 |- ! 4420 | [[Назыкен]] || 71 |- ! 4421 | [[Нұрбағым]] || 71 |- ! 4422 | [[Нурсагат]] || 71 |- ! 4423 | [[Нурсия]] || 71 |- ! 4424 | [[Қанымкүл]] || 71 |- ! 4425 | [[Кунсулув]] || 71 |- ! 4426 | [[Маркизат]] || 71 |- ! 4427 | [[Кулбан]] || 71 |- ! 4428 | [[Кульзара]] || 71 |- ! 4429 | [[Кызылкул]] || 71 |- ! 4430 | [[Кульбаги]] || 71 |- ! 4431 | [[Камида]] || 71 |- ! 4432 | [[Каламсия]] || 71 |- ! 4433 | [[Зульфина]] || 71 |- ! 4434 | [[Жанымай]] || 71 |- ! 4435 | [[Калдикул]] || 71 |- ! 4436 | [[Катыш]] || 71 |- ! 4437 | [[Жанархан]] || 71 |- ! 4438 | [[Енлік]] || 71 |- ! 4439 | [[Данар]] || 71 |- ! 4440 | [[Гульбиби]] || 71 |- ! 4441 | [[Гулан]] || 71 |- ! 4442 | [[Базиля]] || 71 |- ! 4443 | [[Бубиш]] || 71 |- ! 4444 | [[Гулбақыт]] || 71 |- ! 4445 | [[Асылкул]] || 71 |- ! 4446 | [[Баткен]] || 71 |- ! 4447 | [[Виолета]] || 71 |- ! 4448 | [[Ассель]] || 71 |- ! 4449 | [[Арзыгуль]] || 71 |- ! 4450 | [[Ұлзира]] || 70 |- ! 4451 | [[Улар]] || 70 |- ! 4452 | [[Ұлағат]] || 70 |- ! 4453 | [[Райиан]] || 70 |- ! 4454 | [[Таттикул]] || 70 |- ! 4455 | [[Сагираш]] || 70 |- ! 4456 | [[Татти]] || 70 |- ! 4457 | [[Рискул]] || 70 |- ! 4458 | [[Сюзанна]] || 70 |- ! 4459 | [[Нурханым]] || 70 |- ! 4460 | [[Нуркан]] || 70 |- ! 4461 | [[Несипжамал]] || 70 |- ! 4462 | [[Нурпия]] || 70 |- ! 4463 | [[Кулхан]] || 70 |- ! 4464 | [[Күләйхан]] || 70 |- ! 4465 | [[Маралдым]] || 70 |- ! 4466 | [[Мактагул]] || 70 |- ! 4467 | [[Кенжекан]] || 70 |- ! 4468 | [[Корлыгаин]] || 70 |- ! 4469 | [[Канымхан]] || 70 |- ! 4470 | [[Кенжебала]] || 70 |- ! 4471 | [[Зария]] || 70 |- ! 4472 | [[Інжу-Маржан]] || 70 |- ! 4473 | [[Бакира]] || 70 |- ! 4474 | [[Болғанай]] || 70 |- ! 4475 | [[Батила]] || 70 |- ! 4476 | [[Биганым]] || 70 |- ! 4477 | [[Бибикатша]] || 70 |- ! 4478 | [[Баянды]] || 70 |- ! 4479 | [[Ансар]] || 70 |- ! 4480 | [[Айджан]] || 70 |- ! 4481 | [[Айтөре]] || 70 |- ! 4482 | [[Айзира]] || 70 |- ! 4483 | [[Айдара]] || 70 |- ! 4484 | [[Шәрбәт]] || 69 |- ! 4485 | [[Шандоз]] || 69 |- ! 4486 | [[Элизат]] || 69 |- ! 4487 | [[Хазира]] || 69 |- ! 4488 | [[Умуткан]] || 69 |- ! 4489 | [[Тойгул]] || 69 |- ! 4490 | [[Стефания]] || 69 |- ! 4491 | [[Рәбиға]] || 69 |- ! 4492 | [[Сайыпжамал]] || 69 |- ! 4493 | [[Таңсамал]] || 69 |- ! 4494 | [[Тишбала]] || 69 |- ! 4495 | [[Сырға]] || 69 |- ! 4496 | [[Ризана]] || 69 |- ! 4497 | [[Рушана]] || 69 |- ! 4498 | [[Мәруә]] || 69 |- ! 4499 | [[Нагия]] || 69 |- ! 4500 | [[Мырзагуль]] || 69 |- ! 4501 | [[Мукарам]] || 69 |- ! 4502 | [[Несипкан]] || 69 |- ! 4503 | [[Минаим]] || 69 |- ! 4504 | [[Нура]] || 69 |- ! 4505 | [[Нэйла]] || 69 |- ! 4506 | [[Кызтумас]] || 69 |- ! 4507 | [[Макиш]] || 69 |- ! 4508 | [[Қазиза]] || 69 |- ! 4509 | [[Зехра]] || 69 |- ! 4510 | [[Злыха]] || 69 |- ! 4511 | [[Кагаз]] || 69 |- ! 4512 | [[Жиенкул]] || 69 |- ! 4513 | [[Жанымкул]] || 69 |- ! 4514 | [[Зифа]] || 69 |- ! 4515 | [[Гульсия]] || 69 |- ! 4516 | [[Дилора]] || 69 |- ! 4517 | [[Балсекер]] || 69 |- ! 4518 | [[Гулзифа]] || 69 |- ! 4519 | [[Бибижар]] || 69 |- ! 4520 | [[Гулбакша]] || 69 |- ! 4521 | [[Балкадиша]] || 69 |- ! 4522 | [[Булбулхан]] || 69 |- ! 4523 | [[Бибінур]] || 69 |- ! 4524 | [[Бақытхан]] || 69 |- ! 4525 | [[Арзыгул]] || 69 |- ! 4526 | [[Ансара]] || 69 |- ! 4527 | [[Акшабак]] || 69 |- ! 4528 | [[Үкілай]] || 68 |- ! 4529 | [[Саракүл]] || 68 |- ! 4530 | [[Рашиля]] || 68 |- ! 4531 | [[Сарсен]] || 68 |- ! 4532 | [[Сархыт]] || 68 |- ! 4533 | [[Таттикуль]] || 68 |- ! 4534 | [[Сарахан]] || 68 |- ! 4535 | [[Нұрсипат]] || 68 |- ! 4536 | [[Нурсагила]] || 68 |- ! 4537 | [[Паузия]] || 68 |- ! 4538 | [[Наурызгул]] || 68 |- ! 4539 | [[Нурлыайым]] || 68 |- ! 4540 | [[Моншақ]] || 68 |- ! 4541 | [[Нурбикеш]] || 68 |- ! 4542 | [[Оразкан]] || 68 |- ! 4543 | [[Мактагуль]] || 68 |- ! 4544 | [[Мейзкул]] || 68 |- ! 4545 | [[Кульдар]] || 68 |- ! 4546 | [[Інжу Маржан]] || 68 |- ! 4547 | [[Какен]] || 68 |- ! 4548 | [[Ибаш]] || 68 |- ! 4549 | [[Катерина]] || 68 |- ! 4550 | [[Завра]] || 68 |- ! 4551 | [[Гуляра]] || 68 |- ! 4552 | [[Гульрайхан]] || 68 |- ! 4553 | [[Дінзухра]] || 68 |- ! 4554 | [[Жангылсын]] || 68 |- ! 4555 | [[Жана]] || 68 |- ! 4556 | [[Бадигуль]] || 68 |- ! 4557 | [[Бердигул]] || 68 |- ! 4558 | [[Аэлин]] || 68 |- ! 4559 | [[Атиргуль]] || 68 |- ! 4560 | [[Бұлғын]] || 68 |- ! 4561 | [[Бибізада]] || 68 |- ! 4562 | [[Балгул]] || 68 |- ! 4563 | [[Гулнази]] || 68 |- ! 4564 | [[Акбокен]] || 68 |- ! 4565 | [[Айкербез]] || 68 |- ! 4566 | [[Альсара]] || 68 |- ! 4567 | [[Алтыным]] || 68 |- ! 4568 | [[Акуштап]] || 68 |- ! 4569 | [[Айлу]] || 68 |- ! 4570 | [[Алмаз]] || 68 |- ! 4571 | [[Альпеш]] || 68 |- ! 4572 | [[Алшакуль]] || 68 |- ! 4573 | [[Айгайша]] || 68 |- ! 4574 | [[Улша]] || 67 |- ! 4575 | [[Унай]] || 67 |- ! 4576 | [[Уйтолган]] || 67 |- ! 4577 | [[Хилола]] || 67 |- ! 4578 | [[Сайлаукүл]] || 67 |- ! 4579 | [[Сұлуай]] || 67 |- ! 4580 | [[Разила]] || 67 |- ! 4581 | [[Таланды]] || 67 |- ! 4582 | [[Рыскельды]] || 67 |- ! 4583 | [[Сағым]] || 67 |- ! 4584 | [[Санимгул]] || 67 |- ! 4585 | [[Сейсекул]] || 67 |- ! 4586 | [[Раяана]] || 67 |- ! 4587 | [[Сәнімай]] || 67 |- ! 4588 | [[Радия]] || 67 |- ! 4589 | [[Санобар]] || 67 |- ! 4590 | [[Мирас]] || 67 |- ! 4591 | [[Минуар]] || 67 |- ! 4592 | [[Надя]] || 67 |- ! 4593 | [[Нәзия]] || 67 |- ! 4594 | [[Кулназия]] || 67 |- ! 4595 | [[Майнура]] || 67 |- ! 4596 | [[Кулдариха]] || 67 |- ! 4597 | [[Кульбайра]] || 67 |- ! 4598 | [[Лятипа]] || 67 |- ! 4599 | [[Мағира]] || 67 |- ! 4600 | [[Кульзабира]] || 67 |- ! 4601 | [[Индера]] || 67 |- ! 4602 | [[Жаукар]] || 67 |- ! 4603 | [[Жвек]] || 67 |- ! 4604 | [[Жумакиз]] || 67 |- ! 4605 | [[Гульмираш]] || 67 |- ! 4606 | [[Данегул]] || 67 |- ! 4607 | [[Жайсанкуль]] || 67 |- ! 4608 | [[Жазгуль]] || 67 |- ! 4609 | [[Гулжауһар]] || 67 |- ! 4610 | [[Балдаурен]] || 67 |- ! 4611 | [[Багытжамал]] || 67 |- ! 4612 | [[Бегайм]] || 67 |- ! 4613 | [[Ақзат]] || 67 |- ! 4614 | [[Акбал]] || 67 |- ! 4615 | [[Аругүл]] || 67 |- ! 4616 | [[Акилгек]] || 67 |- ! 4617 | [[Айдынай]] || 67 |- ! 4618 | [[Айкумус]] || 67 |- ! 4619 | [[Ақтұмар]] || 67 |- ! 4620 | [[Улмаш]] || 66 |- ! 4621 | [[Ырысгуль]] || 66 |- ! 4622 | [[Шамша]] || 66 |- ! 4623 | [[Ұлшат]] || 66 |- ! 4624 | [[Шаруан]] || 66 |- ! 4625 | [[Эльонора]] || 66 |- ! 4626 | [[Райша]] || 66 |- ! 4627 | [[Сәнімгүл]] || 66 |- ! 4628 | [[Таразы]] || 66 |- ! 4629 | [[Сарсенбиби]] || 66 |- ! 4630 | [[Сахиба]] || 66 |- ! 4631 | [[Тлеухор]] || 66 |- ! 4632 | [[Тотия]] || 66 |- ! 4633 | [[Сезым]] || 66 |- ! 4634 | [[Нэйля]] || 66 |- ! 4635 | [[Мохира]] || 66 |- ! 4636 | [[Палжан]] || 66 |- ! 4637 | [[Назеркем]] || 66 |- ! 4638 | [[Насира]] || 66 |- ! 4639 | [[Ляззят]] || 66 |- ! 4640 | [[Кумар]] || 66 |- ! 4641 | [[Кулчат]] || 66 |- ! 4642 | [[Жумакан]] || 66 |- ! 4643 | [[Кизат]] || 66 |- ! 4644 | [[Жуматай]] || 66 |- ! 4645 | [[Каратай]] || 66 |- ! 4646 | [[Жулдызхан]] || 66 |- ! 4647 | [[Кемелхан]] || 66 |- ! 4648 | [[Диора]] || 66 |- ! 4649 | [[Гулсун]] || 66 |- ! 4650 | [[Гульбагда]] || 66 |- ! 4651 | [[Жайлы]] || 66 |- ! 4652 | [[Гульжауар]] || 66 |- ! 4653 | [[Әлемгүл]] || 66 |- ! 4654 | [[Гулжауар]] || 66 |- ! 4655 | [[Гулзиба]] || 66 |- ! 4656 | [[Балгерим]] || 66 |- ! 4657 | [[Бияш]] || 66 |- ! 4658 | [[Булган]] || 66 |- ! 4659 | [[Гулмерей]] || 66 |- ! 4660 | [[Айтбуби]] || 66 |- ! 4661 | [[Айгирим]] || 66 |- ! 4662 | [[Адилья]] || 66 |- ! 4663 | [[Айшажан]] || 66 |- ! 4664 | [[Акан]] || 66 |- ! 4665 | [[Узилхан]] || 65 |- ! 4666 | [[Фердаус]] || 65 |- ! 4667 | [[Умутай]] || 65 |- ! 4668 | [[Шәмсия]] || 65 |- ! 4669 | [[Тураркуль]] || 65 |- ! 4670 | [[Саркит]] || 65 |- ! 4671 | [[Сафийя]] || 65 |- ! 4672 | [[Сартай]] || 65 |- ! 4673 | [[Сәнімкүл]] || 65 |- ! 4674 | [[Несбели]] || 65 |- ! 4675 | [[Перне]] || 65 |- ! 4676 | [[Мендиганым]] || 65 |- ! 4677 | [[Перезат]] || 65 |- ! 4678 | [[Патшайым]] || 65 |- ! 4679 | [[Меиркул]] || 65 |- ! 4680 | [[Курманбике]] || 65 |- ! 4681 | [[Қамила]] || 65 |- ! 4682 | [[Кульзига]] || 65 |- ! 4683 | [[Кульсагат]] || 65 |- ! 4684 | [[Қолқанат]] || 65 |- ! 4685 | [[Күнсулу]] || 65 |- ! 4686 | [[Күмісхан]] || 65 |- ! 4687 | [[Кияш]] || 65 |- ! 4688 | [[Камарсулу]] || 65 |- ! 4689 | [[Кенжеганым]] || 65 |- ! 4690 | [[Әдемау]] || 65 |- ! 4691 | [[Гүлшахар]] || 65 |- ! 4692 | [[Гүлмария]] || 65 |- ! 4693 | [[Гүлсайран]] || 65 |- ! 4694 | [[Гулсима]] || 65 |- ! 4695 | [[Дарьяна]] || 65 |- ! 4696 | [[Елнұра]] || 65 |- ! 4697 | [[Балбике]] || 65 |- ! 4698 | [[Бидаш]] || 65 |- ! 4699 | [[Гулданай]] || 65 |- ! 4700 | [[Аятхан]] || 65 |- ! 4701 | [[Аяри]] || 65 |- ! 4702 | [[Ақсұнқар]] || 65 |- ! 4703 | [[Ақжамал]] || 65 |- ! 4704 | [[Амангельды]] || 65 |- ! 4705 | [[Айнүр]] || 65 |- ! 4706 | [[Айсері]] || 65 |- ! 4707 | [[Аииша]] || 65 |- ! 4708 | [[Адилет]] || 65 |- ! 4709 | [[Хансұлу]] || 64 |- ! 4710 | [[Эльянора]] || 64 |- ! 4711 | [[Турсынбуби]] || 64 |- ! 4712 | [[Ширингуль]] || 64 |- ! 4713 | [[Эмира]] || 64 |- ! 4714 | [[Юлианна]] || 64 |- ! 4715 | [[Элиана]] || 64 |- ! 4716 | [[Равза]] || 64 |- ! 4717 | [[Севда]] || 64 |- ! 4718 | [[Рауфа]] || 64 |- ! 4719 | [[Союзхан]] || 64 |- ! 4720 | [[Саяла]] || 64 |- ! 4721 | [[Токтар]] || 64 |- ! 4722 | [[Сатен]] || 64 |- ! 4723 | [[Тея]] || 64 |- ! 4724 | [[Сагаткуль]] || 64 |- ! 4725 | [[Пәтима]] || 64 |- ! 4726 | [[Нескен]] || 64 |- ! 4727 | [[Кулатай]] || 64 |- ! 4728 | [[Ләйля]] || 64 |- ! 4729 | [[Кулнара]] || 64 |- ! 4730 | [[Мамык]] || 64 |- ! 4731 | [[Зулхумар]] || 64 |- ! 4732 | [[Жузим]] || 64 |- ! 4733 | [[Гулфира]] || 64 |- ! 4734 | [[Дилярам]] || 64 |- ! 4735 | [[Гульбан]] || 64 |- ! 4736 | [[Даметер]] || 64 |- ! 4737 | [[Жакан]] || 64 |- ! 4738 | [[Елнур]] || 64 |- ! 4739 | [[Гүлжәмила]] || 64 |- ! 4740 | [[Дамеле]] || 64 |- ! 4741 | [[Гүльназ]] || 64 |- ! 4742 | [[Гайникамал]] || 64 |- ! 4743 | [[Болдықыз]] || 64 |- ! 4744 | [[Гайный]] || 64 |- ! 4745 | [[Багия]] || 64 |- ! 4746 | [[Айсары]] || 64 |- ! 4747 | [[Айбуби]] || 64 |- ! 4748 | [[Асимгуль]] || 64 |- ! 4749 | [[Аппак]] || 64 |- ! 4750 | [[Айбөбек]] || 64 |- ! 4751 | [[Арияна]] || 64 |- ! 4752 | [[Шахар]] || 63 |- ! 4753 | [[Шынасыл]] || 63 |- ! 4754 | [[Улана]] || 63 |- ! 4755 | [[Факизат]] || 63 |- ! 4756 | [[Шамшагуль]] || 63 |- ! 4757 | [[Сапаргүл]] || 63 |- ! 4758 | [[Сагынкуль]] || 63 |- ! 4759 | [[Сәруар]] || 63 |- ! 4760 | [[Онайша]] || 63 |- ! 4761 | [[Нарина]] || 63 |- ! 4762 | [[Несипгуль]] || 63 |- ! 4763 | [[Кульбадан]] || 63 |- ! 4764 | [[Люда]] || 63 |- ! 4765 | [[Маралым]] || 63 |- ! 4766 | [[Жарқынгүл]] || 63 |- ! 4767 | [[Казкен]] || 63 |- ! 4768 | [[Зинахан]] || 63 |- ! 4769 | [[Колканат]] || 63 |- ! 4770 | [[Каукер]] || 63 |- ! 4771 | [[Зайкен]] || 63 |- ! 4772 | [[Збайда]] || 63 |- ! 4773 | [[Гульпан]] || 63 |- ! 4774 | [[Гульзакира]] || 63 |- ! 4775 | [[Джанна]] || 63 |- ! 4776 | [[Батихан]] || 63 |- ! 4777 | [[Бахатгул]] || 63 |- ! 4778 | [[Гулжаннат]] || 63 |- ! 4779 | [[Балханым]] || 63 |- ! 4780 | [[Бұлбұлхан]] || 63 |- ! 4781 | [[Бати]] || 63 |- ! 4782 | [[Ауескуль]] || 63 |- ! 4783 | [[Айтолхын]] || 63 |- ! 4784 | [[Айим]] || 63 |- ! 4785 | [[Алила]] || 63 |- ! 4786 | [[Адиба]] || 63 |- ! 4787 | [[Ұлзия]] || 62 |- ! 4788 | [[Эльанора]] || 62 |- ! 4789 | [[Шынаркүл]] || 62 |- ! 4790 | [[Шабнам]] || 62 |- ! 4791 | [[Туйме]] || 62 |- ! 4792 | [[Шеризат]] || 62 |- ! 4793 | [[Токтагул]] || 62 |- ! 4794 | [[Тасмин]] || 62 |- ! 4795 | [[Садия]] || 62 |- ! 4796 | [[Сония]] || 62 |- ! 4797 | [[Танзира]] || 62 |- ! 4798 | [[Толеужан]] || 62 |- ! 4799 | [[Напиза]] || 62 |- ! 4800 | [[Нэля]] || 62 |- ! 4801 | [[Кумусжан]] || 62 |- ! 4802 | [[Кулдарига]] || 62 |- ! 4803 | [[Кумыскан]] || 62 |- ! 4804 | [[Кызылкуль]] || 62 |- ! 4805 | [[Майко]] || 62 |- ! 4806 | [[Карилга]] || 62 |- ! 4807 | [[Кокеш]] || 62 |- ! 4808 | [[Жолтай]] || 62 |- ! 4809 | [[Калимат]] || 62 |- ! 4810 | [[Гульмайрам]] || 62 |- ! 4811 | [[Еркінгүл]] || 62 |- ! 4812 | [[Жангыл]] || 62 |- ! 4813 | [[Джазира]] || 62 |- ! 4814 | [[Жанилхан]] || 62 |- ! 4815 | [[Гульдер]] || 62 |- ! 4816 | [[Дайяна]] || 62 |- ! 4817 | [[Динакуль]] || 62 |- ! 4818 | [[Гулинур]] || 62 |- ! 4819 | [[Биханым]] || 62 |- ! 4820 | [[Гаухара]] || 62 |- ! 4821 | [[Балжанай]] || 62 |- ! 4822 | [[Ақжанат]] || 62 |- ! 4823 | [[Ақжайнақ]] || 62 |- ! 4824 | [[Ақгул]] || 62 |- ! 4825 | [[Азэль]] || 62 |- ! 4826 | [[Акыш]] || 62 |- ! 4827 | [[Хамар]] || 61 |- ! 4828 | [[Умуткуль]] || 61 |- ! 4829 | [[Шарипжамал]] || 61 |- ! 4830 | [[Ұлбану]] || 61 |- ! 4831 | [[Хасият]] || 61 |- ! 4832 | [[Шамшагул]] || 61 |- ! 4833 | [[Фариха]] || 61 |- ! 4834 | [[Руана]] || 61 |- ! 4835 | [[Толеш]] || 61 |- ! 4836 | [[Саулетхан]] || 61 |- ! 4837 | [[Рамия]] || 61 |- ! 4838 | [[Таңсу]] || 61 |- ! 4839 | [[Сакиш]] || 61 |- ! 4840 | [[Розагуль]] || 61 |- ! 4841 | [[Сәлсәбил]] || 61 |- ! 4842 | [[Рубина]] || 61 |- ! 4843 | [[Нұрбота]] || 61 |- ! 4844 | [[Мергүл]] || 61 |- ! 4845 | [[Наурызгуль]] || 61 |- ! 4846 | [[Найра]] || 61 |- ! 4847 | [[Мелиса]] || 61 |- ! 4848 | [[Перизад]] || 61 |- ! 4849 | [[Нурхия]] || 61 |- ! 4850 | [[Онайхан]] || 61 |- ! 4851 | [[Мирагул]] || 61 |- ! 4852 | [[Нурби]] || 61 |- ! 4853 | [[Нажия]] || 61 |- ! 4854 | [[Нуржибек]] || 61 |- ! 4855 | [[Кулдары]] || 61 |- ! 4856 | [[Кунимжан]] || 61 |- ! 4857 | [[Кумыскуль]] || 61 |- ! 4858 | [[Кульжиан]] || 61 |- ! 4859 | [[Жаудір]] || 61 |- ! 4860 | [[Гульсагат]] || 61 |- ! 4861 | [[Гулсанат]] || 61 |- ! 4862 | [[Елерке]] || 61 |- ! 4863 | [[Данакуль]] || 61 |- ! 4864 | [[Гульнира]] || 61 |- ! 4865 | [[Динура]] || 61 |- ! 4866 | [[Дәмежан]] || 61 |- ! 4867 | [[Джумакул]] || 61 |- ! 4868 | [[Гульмай]] || 61 |- ! 4869 | [[Динагүл]] || 61 |- ! 4870 | [[Гульпаршин]] || 61 |- ! 4871 | [[Жанұя]] || 61 |- ! 4872 | [[Ахан]] || 61 |- ! 4873 | [[Ғайникамал]] || 61 |- ! 4874 | [[Гита]] || 61 |- ! 4875 | [[Бүрлен]] || 61 |- ! 4876 | [[Бейбіткүл]] || 61 |- ! 4877 | [[Бибипатима]] || 61 |- ! 4878 | [[Аниша]] || 61 |- ! 4879 | [[Айпери]] || 61 |- ! 4880 | [[Ансаганым]] || 61 |- ! 4881 | [[Аикерим]] || 61 |- ! 4882 | [[Айманай]] || 61 |- ! 4883 | [[Арайжан]] || 61 |- ! 4884 | [[Аиса]] || 61 |- ! 4885 | [[Айли]] || 61 |- ! 4886 | [[Анаис]] || 61 |- ! 4887 | [[Айбопе]] || 61 |- ! 4888 | [[Улшат]] || 60 |- ! 4889 | [[Чулпан]] || 60 |- ! 4890 | [[Тулеш]] || 60 |- ! 4891 | [[Разипа]] || 60 |- ! 4892 | [[Райхангул]] || 60 |- ! 4893 | [[Тансу]] || 60 |- ! 4894 | [[Саулем]] || 60 |- ! 4895 | [[Сункар]] || 60 |- ! 4896 | [[Сарагүл]] || 60 |- ! 4897 | [[Сәбинұр]] || 60 |- ! 4898 | [[Тания]] || 60 |- ! 4899 | [[Наркиз]] || 60 |- ! 4900 | [[Кульбайрам]] || 60 |- ! 4901 | [[Кулмарам]] || 60 |- ! 4902 | [[Кыз-Жибек]] || 60 |- ! 4903 | [[Махсат]] || 60 |- ! 4904 | [[Лаила]] || 60 |- ! 4905 | [[Күнсәуле]] || 60 |- ! 4906 | [[Матлуба]] || 60 |- ! 4907 | [[Майкул]] || 60 |- ! 4908 | [[Ләйлі]] || 60 |- ! 4909 | [[Мантай]] || 60 |- ! 4910 | [[Кулбагира]] || 60 |- ! 4911 | [[Қанзада]] || 60 |- ! 4912 | [[Ману]] || 60 |- ! 4913 | [[Зафира]] || 60 |- ! 4914 | [[Жузимкул]] || 60 |- ! 4915 | [[Завреш]] || 60 |- ! 4916 | [[Дуйсекуль]] || 60 |- ! 4917 | [[Есенбике]] || 60 |- ! 4918 | [[Әльфия]] || 60 |- ! 4919 | [[Гульнат]] || 60 |- ! 4920 | [[Әсема]] || 60 |- ! 4921 | [[Гульдан]] || 60 |- ! 4922 | [[Жайнара]] || 60 |- ! 4923 | [[Гульфайраз]] || 60 |- ! 4924 | [[Бақыткул]] || 60 |- ! 4925 | [[Бубек]] || 60 |- ! 4926 | [[Бекзия]] || 60 |- ! 4927 | [[Бахты]] || 60 |- ! 4928 | [[Бақжанар]] || 60 |- ! 4929 | [[Аслай]] || 60 |- ! 4930 | [[Байрамгул]] || 60 |- ! 4931 | [[Гулзейнет]] || 60 |- ! 4932 | [[Алтынарай]] || 60 |- ! 4933 | [[Айбегім]] || 60 |- ! 4934 | [[Арайым]] || 60 |- ! 4935 | [[Арзигул]] || 60 |- ! 4936 | [[Анжелла]] || 60 |- ! 4937 | [[Анира]] || 60 |- ! 4938 | [[Турмеш]] || 59 |- ! 4939 | [[Умет]] || 59 |- ! 4940 | [[Турлыхан]] || 59 |- ! 4941 | [[Шолпанкуль]] || 59 |- ! 4942 | [[Сангуль]] || 59 |- ! 4943 | [[Таннур]] || 59 |- ! 4944 | [[Рисгул]] || 59 |- ! 4945 | [[Ромина]] || 59 |- ! 4946 | [[Разихан]] || 59 |- ! 4947 | [[Рауаш]] || 59 |- ! 4948 | [[Тилеухан]] || 59 |- ! 4949 | [[Нұрерке]] || 59 |- ! 4950 | [[Мейремхан]] || 59 |- ! 4951 | [[Кульдрайхан]] || 59 |- ! 4952 | [[Курлан]] || 59 |- ! 4953 | [[Кунзия]] || 59 |- ! 4954 | [[Кульдархан]] || 59 |- ! 4955 | [[Зияхан]] || 59 |- ! 4956 | [[Зейнур]] || 59 |- ! 4957 | [[Канымзия]] || 59 |- ! 4958 | [[Жұпаргүл]] || 59 |- ! 4959 | [[Кермекас]] || 59 |- ! 4960 | [[Еркетан]] || 59 |- ! 4961 | [[Жанылша]] || 59 |- ! 4962 | [[Дарима]] || 59 |- ! 4963 | [[Дариякуль]] || 59 |- ! 4964 | [[Гүлсімай]] || 59 |- ! 4965 | [[Гүлбар]] || 59 |- ! 4966 | [[Гулшехра]] || 59 |- ! 4967 | [[Гүлбаһрам]] || 59 |- ! 4968 | [[Жаннагуль]] || 59 |- ! 4969 | [[Гульшан]] || 59 |- ! 4970 | [[Гүльмира]] || 59 |- ! 4971 | [[Гулсан]] || 59 |- ! 4972 | [[Гульбазар]] || 59 |- ! 4973 | [[Бобек]] || 59 |- ! 4974 | [[Гузяль]] || 59 |- ! 4975 | [[Гаусар]] || 59 |- ! 4976 | [[Гулбаран]] || 59 |- ! 4977 | [[Гулдан]] || 59 |- ! 4978 | [[Балажан]] || 59 |- ! 4979 | [[Бакен]] || 59 |- ! 4980 | [[Ақкөркем]] || 59 |- ! 4981 | [[Ақжелен]] || 59 |- ! 4982 | [[Айткайша]] || 59 |- ! 4983 | [[Акару]] || 59 |- ! 4984 | [[Аксымбат]] || 59 |- ! 4985 | [[Аққанат]] || 59 |- ! 4986 | [[Ақбөкен]] || 59 |- ! 4987 | [[Аңсарым]] || 59 |- ! 4988 | [[Шамшинур]] || 58 |- ! 4989 | [[Уримхан]] || 58 |- ! 4990 | [[Шаригуль]] || 58 |- ! 4991 | [[Ұлжанай]] || 58 |- ! 4992 | [[Улия]] || 58 |- ! 4993 | [[Ұлзат]] || 58 |- ! 4994 | [[Ханзира]] || 58 |- ! 4995 | [[Урбигул]] || 58 |- ! 4996 | [[Хабира]] || 58 |- ! 4997 | [[Тажи]] || 58 |- ! 4998 | [[Тилек]] || 58 |- ! 4999 | [[Рста]] || 58 |- ! 5000 | [[Тойған]] || 58 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] sn7848keoebfdz2p0tptv3e5vlpq97s 2 725520 3578979 3578499 2026-04-08T13:53:43Z 1nter pares 146705 3578979 wikitext text/x-wiki == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * [[Алтын Бесік]], [[Шахрух би]], [[Әбдірахым би]], [[Әбдікәрім би]], [[Бобобек]], [[Ердене би]], [[Мұхаммед Әли хан]], [[Шерәлі хан]], [[Мұрат хан]], [[Малла хан]], [[Шахмұрат хан]], [[Насриддин хан]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 mft02bnktaeacoa323n5yxcyphp9m64 3579067 3578979 2026-04-08T17:39:58Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3579067 wikitext text/x-wiki == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} == Тізім (кейін) == * == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 3z35y01si555sdip707v7mqdciczppi 3579117 3579067 2026-04-08T20:05:22Z 1nter pares 146705 /* Үлгі */ 3579117 wikitext text/x-wiki == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 0w7kg4f4hrvgwzbpkv118ovageu9xia 3579480 3579117 2026-04-09T08:34:48Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3579480 wikitext text/x-wiki == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Хорезм ханы]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 js7iubweum5hfreafh1fznma2saxqmz 3579490 3579480 2026-04-09T08:46:29Z 1nter pares 146705 /* Тізім (кейін) */ 3579490 wikitext text/x-wiki == Жоспар == Хиуа хандығы, Бұхара хандығы (+ Шайбани әулеті ?) * Хиуа хандары: ** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — ? == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Тізім (кейін) == * [[Хорезм ханы]], [[Қоқан ханы]] == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * ? == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] (7 сәуір) # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] (7 сәуір) # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] (1 мамыр) # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 bt1bkh72rada6ktjbqcib0wwa37r3af 0 737900 3579549 3551832 2026-04-09T09:55:57Z 19642206g 179570 сөйлем құрылымы, емле қателері түзетілді. 3579549 wikitext text/x-wiki П'''Лонгвуд Симфониялық Оркестрі''' - [[Массачусетс]] штатының [[Бостон]] қаласында орналасқан, медицина қызметкерлерінен құралған ерікті, коммерциялық емес оркестр. Олардың концерттері денсаулық сақтаумен байланысты коммерциялық емес ұйымдарға қаражат жинау ретінде қызмет етеді. Оның негізін 1982 жылы Гарвард медициналық мектебінің мүшелері қалаған. Олар Жаңа Англия консерваториясының Jordan Hall-ында жылына төрт концерт, сонымен қатар The Hatch Shell-де жазғы ашық концерт береді. Қазіргі музыкалық жетекшісі және дирижері - Джотаро Накано. Оркестр туралы мақалалар the Wall Street Journal,<ref>Scherer, Barrymore Laurence (May 12, 2005). "[https://www.wsj.com/articles/SB111586127000431350 Practicing the Healing Art of Music]". [[:en:The_Wall_Street_Journal|''The Wall Street Journal''.]] Retrieved September 4, 2007.</ref> The Boston Globe,<ref>Dyer, Richard (December 7, 2004). "[https://web.archive.org/web/20070630133437/http://longwoodsymphony.org/reviews.htm Director makes a resounding debut]". ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Archived from [http://longwoodsymphony.org/reviews.htm the original] on June 30, 2007. Retrieved September 4, 2007 – via longwoodsymphony.org.</ref> және The Boston Herald журналдарында жарияланған. 2007 жылдың маусым айында Лонгвуд Симфониялық Оркестрі “2007 жылғы MetLife” сыйлығын, Американдық Симфониялық Оркестрлер Лигасының қоғамдастықпен қарым-қатынас саласындағы "үздігі" марапатын алды. == Дереккөздер == <references /> {{ Тексерілмеген мақала| data=сәуір 2024}} {{Тексерілмеген макала|date=сәуір 2024}} eonugupq6ibeix913ogl4efqfen6wtf 3579653 3579549 2026-04-09T11:09:01Z Пірмахан Әлиби НЗМ 173450 3579653 wikitext text/x-wiki '''Лонгвуд Симфониялық Оркестрі''' - [[Массачусетс]] штатының [[Бостон]] қаласында орналасқан, медицина қызметкерлерінен құралған ерікті, коммерциялық емес оркестр. Олардың концерттері денсаулық сақтаумен байланысты коммерциялық емес ұйымдарға қаражат жинау ретінде қызмет етеді. Оның негізін 1982 жылы Гарвард медициналық мектебінің мүшелері қалаған. Олар Жаңа Англия консерваториясының Jordan Hall-ында жылына төрт концерт, сонымен қатар The Hatch Shell-де жазғы ашық концерт береді. Қазіргі музыкалық жетекшісі және дирижері - Джотаро Накано. Оркестр туралы мақалалар the Wall Street Journal,<ref>Scherer, Barrymore Laurence (May 12, 2005). "[https://www.wsj.com/articles/SB111586127000431350 Practicing the Healing Art of Music]". [[:en:The_Wall_Street_Journal|''The Wall Street Journal''.]] Retrieved September 4, 2007.</ref> The Boston Globe,<ref>Dyer, Richard (December 7, 2004). "[https://web.archive.org/web/20070630133437/http://longwoodsymphony.org/reviews.htm Director makes a resounding debut]". ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Archived from [http://longwoodsymphony.org/reviews.htm the original] on June 30, 2007. Retrieved September 4, 2007 – via longwoodsymphony.org.</ref> және The Boston Herald журналдарында жарияланған. 2007 жылдың маусым айында Лонгвуд Симфониялық Оркестрі “2007 жылғы MetLife” сыйлығын, Американдық Симфониялық Оркестрлер Лигасының қоғамдастықпен қарым-қатынас саласындағы "үздігі" марапатын алды. == Дереккөздер == <references /> {{ Тексерілмеген мақала| data=сәуір 2024}} {{Тексерілмеген макала|date=сәуір 2024}} dome2d51d6xilbvo2bhjckykqvjwwir 3579657 3579653 2026-04-09T11:10:35Z Пірмахан Әлиби НЗМ 173450 3579657 wikitext text/x-wiki '''Лонгвуд Симфониялық Оркестрі''' - [[Массачусетс]] штатының [[Бостон]] қаласында орналасқан, медицина қызметкерлерінен құралған ерікті, коммерциялық емес оркестр. Олардың концерттері денсаулық сақтаумен байланысты коммерциялық емес ұйымдарға қаражат жинау ретінде қызмет етеді. Оның негізін 1982 жылы Гарвард медициналық мектебінің мүшелері қалаған. Олар Жаңа [[Англия]] консерваториясының Jordan Hall-ында жылына төрт концерт, сонымен қатар The Hatch Shell-де жазғы ашық концерт береді. Қазіргі музыкалық жетекшісі және дирижері - Джотаро Накано. Оркестр туралы мақалалар the Wall Street Journal,<ref>Scherer, Barrymore Laurence (May 12, 2005). "[https://www.wsj.com/articles/SB111586127000431350 Practicing the Healing Art of Music]". [[:en:The_Wall_Street_Journal|''The Wall Street Journal''.]] Retrieved September 4, 2007.</ref> The Boston Globe,<ref>Dyer, Richard (December 7, 2004). "[https://web.archive.org/web/20070630133437/http://longwoodsymphony.org/reviews.htm Director makes a resounding debut]". ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Archived from [http://longwoodsymphony.org/reviews.htm the original] on June 30, 2007. Retrieved September 4, 2007 – via longwoodsymphony.org.</ref> және The Boston Herald журналдарында жарияланған. 2007 жылдың маусым айында Лонгвуд Симфониялық Оркестрі “2007 жылғы MetLife” сыйлығын, Американдық Симфониялық Оркестрлер Лигасының қоғамдастықпен қарым-қатынас саласындағы "үздігі" марапатын алды. == Дереккөздер == <references /> {{ Тексерілмеген мақала| data=сәуір 2024}} {{Тексерілмеген макала|date=сәуір 2024}} tfxtxb6arw11u6rui2e6yq6jiztwrl6 3579682 3579657 2026-04-09T11:28:35Z Пірмахан Әлиби НЗМ 173450 3579682 wikitext text/x-wiki '''Лонгвуд Симфониялық Оркестрі''' - [[Массачусетс]] штатының [[Бостон]] қаласында орналасқан, медицина қызметкерлерінен құралған ерікті, коммерциялық емес оркестр. Олардың концерттері денсаулық сақтаумен байланысты коммерциялық емес ұйымдарға қаражат жинау ретінде қызмет етеді. Оның негізін 1982 жылы Гарвард медициналық мектебінің мүшелері қалаған. Олар Жаңа [[Англия]] консерваториясының Jordan Hall-ында жылына төрт концерт, сонымен қатар The Hatch Shell-де жазғы ашық концерт береді. Қазіргі музыкалық жетекшісі және дирижері - Джотаро Накано. Оркестр туралы мақалалар the Wall Street Journal,<ref>Scherer, Barrymore Laurence (May 12, 2005). "[https://www.wsj.com/articles/SB111586127000431350 Practicing the Healing Art of Music]". [[:en:The_Wall_Street_Journal|''The Wall Street Journal''.]] Retrieved September 4, 2007.</ref> The Boston Globe,<ref>Dyer, Richard (December 7, 2004). "[https://web.archive.org/web/20070630133437/http://longwoodsymphony.org/reviews.htm Director makes a resounding debut]". ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Archived from [http://longwoodsymphony.org/reviews.htm the original] on June 30, 2007. Retrieved September 4, 2007 – via longwoodsymphony.org.</ref> және <ref>The Boston Herald</ref> журналдарында жарияланған. 2007 жылдың маусым айында Лонгвуд Симфониялық Оркестрі “2007 жылғы MetLife” сыйлығын, Американдық Симфониялық Оркестрлер Лигасының қоғамдастықпен қарым-қатынас саласындағы "үздігі" марапатын алды. == Дереккөздер == <references /> {{ Тексерілмеген мақала| data=сәуір 2024}} {{Тексерілмеген макала|date=сәуір 2024}} tkpdc1iot7suaaakwfbrnaffuf7hjrt 3579687 3579682 2026-04-09T11:29:12Z Пірмахан Әлиби НЗМ 173450 3579687 wikitext text/x-wiki '''Лонгвуд Симфониялық Оркестрі''' - [[Массачусетс]] штатының [[Бостон]] қаласында орналасқан, медицина қызметкерлерінен құралған ерікті, коммерциялық емес оркестр. Олардың концерттері денсаулық сақтаумен байланысты коммерциялық емес ұйымдарға қаражат жинау ретінде қызмет етеді. Оның негізін 1982 жылы Гарвард медициналық мектебінің мүшелері қалаған. Олар Жаңа [[Англия]] консерваториясының Jordan Hall-ында жылына төрт концерт, сонымен қатар The Hatch Shell-де жазғы ашық концерт береді. Қазіргі музыкалық жетекшісі және дирижері - Джотаро Накано. Оркестр туралы мақалалар the Wall Street Journal,<ref>Scherer, Barrymore Laurence (May 12, 2005). "[https://www.wsj.com/articles/SB111586127000431350 Practicing the Healing Art of Music]". [[:en:The_Wall_Street_Journal|''The Wall Street Journal''.]] Retrieved September 4, 2007.</ref> The Boston Globe,<ref>Dyer, Richard (December 7, 2004). "[https://web.archive.org/web/20070630133437/http://longwoodsymphony.org/reviews.htm Director makes a resounding debut]". ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Archived from [http://longwoodsymphony.org/reviews.htm the original] on June 30, 2007. Retrieved September 4, 2007 – via longwoodsymphony.org.</ref> және The Boston Herald журналдарында жарияланған. 2007 жылдың маусым айында Лонгвуд Симфониялық Оркестрі “2007 жылғы MetLife” сыйлығын, Американдық Симфониялық Оркестрлер Лигасының қоғамдастықпен қарым-қатынас саласындағы "үздігі" марапатын алды. == Дереккөздер == <references /> {{ Тексерілмеген мақала| data=сәуір 2024}} {{Тексерілмеген макала|date=сәуір 2024}} tfxtxb6arw11u6rui2e6yq6jiztwrl6 0 739929 3579583 3577737 2026-04-09T10:35:09Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579583 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = күйші, өнертанушы, өнертану, этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, музыка, фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі Солтүстік Қазақстан облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, Іле қазақ автономиялы облысы Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, домбыра тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) ouhg42uw158uvam512oftjbenw30zsz 3579584 3579583 2026-04-09T10:37:18Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579584 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = күйші, өнертанушы, өнертану, этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, музыка, фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі Солтүстік Қазақстан облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, домбыра тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) af0gw0yaoscki7xqtvjkugfr6yo2h5r 3579585 3579584 2026-04-09T10:37:50Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579585 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = күйші, өнертанушы, өнертану, этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі Солтүстік Қазақстан облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, домбыра тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) pfwyuxllz2vu1nn9zzxjfy3q0g7x6of 3579586 3579585 2026-04-09T10:38:38Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579586 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = күйші, өнертанушы, өнертану, этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі Солтүстік Қазақстан облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) mg6h1sasv6g25v0cka55ymwmny63dxe 3579588 3579586 2026-04-09T10:39:23Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579588 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = күйші, өнертанушы, өнертану, этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе күй мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) n794lquja2zmh0xqak8o20f8uapl3y6 3579590 3579588 2026-04-09T10:40:58Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579590 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = күйші, өнертанушы, өнертану, этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) a9c5kxs0hmzfrb1k8s8cq6j3greygc7 3579592 3579590 2026-04-09T10:42:50Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579592 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], өнертанушы, өнертану, этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) a5qnippt4ca4awbolj44rh1g4nzonfb 3579593 3579592 2026-04-09T10:43:35Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579593 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], өнертану, этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) igjn2hkj9ew0h09aue37023uqnc4tvg 3579594 3579593 2026-04-09T10:43:57Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579594 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], этнограф |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) s5tdh9k207jrktpcmex8e2icmwja999 3579595 3579594 2026-04-09T10:44:24Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579595 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «Солтүстік Қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) 6e64b6rok3fzkwn5feqx1xz6ect2hca 3579596 3579595 2026-04-09T10:45:43Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579596 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, Шығыс Қазақстан өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) bevcg4rht26xjspa7vfd7yyix8vt88l 3579598 3579596 2026-04-09T10:46:56Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579598 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен түрік халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) eyzo78948jnga4rhwxsavbc2noccotm 3579602 3579598 2026-04-09T10:48:06Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579602 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 домбыра және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И. Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) 9zvn7r4zcvwucbdrfhye0o334lglccp 3579610 3579602 2026-04-09T10:51:06Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579610 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал күйшілер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) mmvjcd6kiq2ikv1468c09gcojrguno6 3579619 3579610 2026-04-09T10:54:58Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579619 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, Шыңжаң қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) iny1vqu40me26gql8n4162gx3caxv84 3579621 3579619 2026-04-09T10:55:50Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579621 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген Абай Құнанбайұлының [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) czwkx0onahp77xjxxzny3b659xxay5e 3579623 3579621 2026-04-09T10:56:54Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579623 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. Қазақ радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) q4n6ngsbi1rghoh5bbeh0wo3zv04aba 3579624 3579623 2026-04-09T10:57:43Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579624 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары музейі ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақатың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) ehzuex03krpbekt5odx6bbu3kj5zbp1 3579625 3579624 2026-04-09T10:58:27Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579625 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) a3h7prb9sy44igxj20dn1wcyadiidya 3579626 3579625 2026-04-09T10:59:05Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579626 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, Шығыс Қазақстан өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) owh30v9dhbzc4si31gks1bfmps5o183 3579628 3579626 2026-04-09T10:59:56Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579628 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– Астана, 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) dmcelrtkusx5xh46ryyvjoiu1053gjy 3579630 3579628 2026-04-09T11:00:33Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579630 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) e4pzpkygsd266xs87r6evsusjgx86vc 3579633 3579630 2026-04-09T11:01:19Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579633 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен күй үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) tgev8h4zkq2s41c820oex72wmumxfbf 3579635 3579633 2026-04-09T11:01:50Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579635 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – Алматы, 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) 9g93k1bkzah729iu9xyum9oibavo9z3 3579636 3579635 2026-04-09T11:02:40Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579636 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – Алматы. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) i5dsl1cdi0y0uwhknzofn5v805h8zfb 3579637 3579636 2026-04-09T11:03:24Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579637 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз күйші [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) deqsqr17tketf0di5s86x055qhzzyqo 3579639 3579637 2026-04-09T11:04:05Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579639 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап ҚР Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) l1tbqo14c96pmpqgi4gkg9rwecxrxtk 3579641 3579639 2026-04-09T11:05:05Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579641 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) 1f2ia0magl5pw8mo4x49es8wtq1ld2e 3579647 3579641 2026-04-09T11:07:13Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579647 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған ән, күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) tnbz4pg9g4t0jo79vgseiegt5c2o6pt 3579650 3579647 2026-04-09T11:08:03Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579650 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], күй, жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) br8nrdhs7usr368ai1op96yqtio5pka 3579652 3579650 2026-04-09T11:08:31Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579652 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, толғау, дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) 72ypn09jrphdxso8g2pg4pafmkjhp6a 3579654 3579652 2026-04-09T11:09:23Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579654 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], фольклор және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) t2vx97p2dj0xistbldotv2smt8ynrk8 3579655 3579654 2026-04-09T11:10:00Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579655 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], [[фольклор]] және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], дастан, қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) qhpxjv3yr5guxp4mtjag4hzrqydvfn2 3579656 3579655 2026-04-09T11:10:34Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579656 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], [[фольклор]] және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], [[дастан]], қисса, жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) tpf557mcfim0yvgl7pdpwtcteg02ugt 3579659 3579656 2026-04-09T11:11:03Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579659 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], [[фольклор]] және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], [[дастан]], [[қисса]], жарапазан, жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) 7q4i3wz7b5qd849pb3jv4n4lnkxxvxq 3579660 3579659 2026-04-09T11:11:32Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579660 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], [[фольклор]] және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], [[дастан]], [[қисса]], [[жарапазан]], жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – қазақ, орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) 91xhlf1q7kp2m4fv04yl4698fa0tk8d 3579661 3579660 2026-04-09T11:11:57Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579661 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], [[фольклор]] және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], [[дастан]], [[қисса]], [[жарапазан]], жоқтау, сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – [[Қазақтар|қазақ]], орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) dh4ljhgrbs4h1xkhedzip5c81ijjcdh 3579662 3579661 2026-04-09T11:12:38Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579662 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], [[фольклор]] және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], [[дастан]], [[қисса]], [[жарапазан]], [[жоқтау]], сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық өнер бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – [[Қазақтар|қазақ]], орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) f4bl98sm1caj4u9hvkwxoo6j4o1ywrm 3579663 3579662 2026-04-09T11:13:07Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579663 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], [[фольклор]] және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], [[дастан]], [[қисса]], [[жарапазан]], [[жоқтау]], сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық монография мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық [[өнер]] бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – [[Қазақтар|қазақ]], орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) cgz5rvs5q741q175ife4uhghdoixno9 3579664 3579663 2026-04-09T11:13:58Z Арманбекқызы Еркежан НЗМ 173274 3579664 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ардаби Мәулет |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 01.06.1984 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр]] [[Ауыл|ауылы]], [[Қорғас (Қытай)]] ауданы, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]], [[Шыңжаң]] өлкесі [[ҚХР]] |Мансабы = [[күйші]], [[өнертанушы]], [[өнертану]], [[Этнограф|этнограф]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мәулет Жақыпұлы |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = https://www.facebook.com/profile.php?id=100033861520756 |Commons = }} '''Ардаби Мәулетұлы''' (1 маусым [[ҚХР]] [[Шыңжаң]] өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы]] Қорғас ауданы, Мұқыр ауылы 1984) – күйші, өнертанушы, өнертану PhD докторы, [[музыка]], [[фольклор]] және этнография зерттеушісі. «Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том.» атты ғылыми еңбегі Ақмола облысының 12 ауданы көлемін толық қамтыған далалық көлемді зерттеу саналады (2022 ж). Бұл еңбек үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) жарық көрді. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 «[[Солтүстік Қазақстан]] облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том»] атты еңбегі [[Солтүстік Қазақстан]] облысының 3 ауданы бойынша рухани мұраларға (фольклор) далалық зерттеу еңбегі саналады (2022). Бұл еңбек екі тілде (қазақ, орыс) жарық көрді. Бұл зерттеулер мемлекеттік тапсырыспен жарық көрді. == Өмірбаяны == Ардаби Мәулетұлы (Маулет) 1984 жылы маусымның 1-күні ҚХР Шыңжаң өлкесі, [[Іле Қазақ автономиялық облысы|Іле қазақ автономиялы облысы]] Қорғас ауданы Мұқыр ауылында дүниеге келген. Ардабидің атасы [https://kaz.inform.kz/news/abay-kuyleri-shetel-kazaktaryna-kalay-taragan-kuyshi-ardabi-mauletulymen-suhbat_a3688975/ Жақып Әбдіраманұлы] халық арасында бүркіт, қаршыға қайырған құсбегі, қақпаншы болумен қатар, ел аузында аты аталған халық күйшісі болған. Әкесі [https://www.youtube.com/shorts/yAmnjSE0CnM Мәулет] те құс салып, қақпан құрып, гармон, [[домбыра]] тартады. Арғы аталарынан дарыған күйшілік Ардабиге дарыса, құсбегілік пен қақпаншылық өнері ағасы [https://www.youtube.com/watch?v=Jn2wD8MYWEE Бұғыбек Мәулетұлына] дарыған. Ардабидің балалық шағы, қазақтың байырғы көшпенді мәдениетінің қаймағы бұзылмай сақталған ортасында өткендіктен ұлттық өнер мен этнографиялық құндылықтарға бала жасынан сусындап өседі. Ардаби орта мектепті оқып жүргенде, [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]] қазақтарына танымал өнер зерттеушісі, композитор Мәлік Шипанұлының баласы, күйші-домбырашы Асқар Мәлікұлынан домбырадан алғашқы сауатын ашады. Орта мектепті тамамдаған соң, Шыңжаң жеріне танымал [[күйші]]лер [https://on.kz/culture/ile-kuisilik-mektebi-turaly-53235/ Ұран Ақатайұлы] мен абыз [[күйші]] [https://janabastau.kz/post/eshim-kuyshilik-desturinin-murageri-kamal-makayuly Камал Мақайұлынан] дәріс алып, сол өңірдегі халық күйлерімен қоса халық композиторларының шығармаларын ден қоса үйренген. Ардаби Мәулетұлы (Маулет) - [[Байжігіт]] (XVIII ғасыр), [[Бейсенбі]] (XIX ғасыр), [[Қожеке]] (XIX ғасыр), [[Қайрақбай]] (XIX ғасыр), [[Әшім Дүңшіұлы]] (XIX-XX ғасыр), Камал Мақайұлы, [[Таласбек Әсемқұлов]], [https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj Жанғали Жүзбаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://qazaqconcert.kz/artist/zangali-zzbaj |date=2024-05-31 }} сияқты күйшілердің жолын қуған шертпе [[күй]] мектебінің өкілі. Қазақстанның ауылдық елді-мекендерінде және шетелдерде өмір сүріп жатқан қандастарымызбен [[Түріктер|түрік]] халықтарының материалдық емес мәдени мұрасы (рухани мұра) туралы іргелі жинау, сақтау жұмыстарымен жүйелі айналысып, осы уақытқа дейін Қазақстанның Өнертану ғылымына енбеген 1000-нан астам аса құнды рухани мұра элементтерін (елді-мекендерде қатары күн санап сиреп бара жатқан үлкен кісілердің жадында сақталған [[ән]], [[күй]], жыр-терме, [[толғау]], [[дастан]], [[қисса]], [[жарапазан]], [[жоқтау]], сыңсу, ел мен жерге қатысты аңыз-әнгімелер т.б.) және оларды сақтаушы көзі тірі мұрагерлерді жазып сақтады. Еліміздің рухани тарихында аса маңызға ие «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасына қатысып, [https://kaz.inform.kz/news/astanada-kazaktyn-dasturli-1000-ani-antologiyasynyn-tusauy-kesildi_a2309102/ «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын] құрастырушы жұмыс тобының мүшесі болып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің күйшілік өнеріне тән стильдегі бұрын-соңды жарық көрмеген, 100 домбыра және сыбызғы күйлерін аталмыш антологияға енгізді. Сондай-ақ антологияда бұған дейін еш жерде жарық көрмеген ел арасынан табылған 10 ға тарта көне күйлерді тарихымен орындап енгізді. 30 дан астам ғылыми мақалалары отандық және шетелдік ғылыми басылымдарда жарық көрген. 5 авторлық және ұжымдық [[монография]] мен ғылыми зерттеулердің авторы. «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясына енген құндылықтарды қайталамайтын, «Қазақ күйлерінің антологиясы 500 күйі» (2020 ж) атты антологияға да, Ардаби Маулет жеке қорынан бұдан бұрын еш жерде жарық көрмеген ел арасынан жинаған, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің халық және халық композиторларынан 100 [[домбыра]] және сыбызғы күйлерін (үнтаспасы және аңызымен) енгізді. Ардабидің орындаушылығының арқасында бертінге дейін музыкатану ғылымына белгісіз болып келген [[Абай Құнанбайұлы]]ның [https://www.youtube.com/watch?si=yKJadyjMgFvCi-dN&v=zD-F2plQ6oU «Ақтолқын»], Бейсенбі Дөненбайұлының [https://www.youtube.com/watch?v=TNJgBxZqSok «Кеңес»], Әшім, Тергеусіз Бәлекейұлының [https://www.youtube.com/watch?v=tKV4OcguXOE «Теріс қақпай»] қатарлы көптеген күйлері мәлім болды. Ардаби Мәулетұлы шертпе күй шеберлерінің күйлерін орындаумен қатар өз жанынан да бірнеше күйлер шығарған. Өз жанынан шығарған 5 авторлық күйі бар, олар: [https://www.youtube.com/watch?v=Bc2NHCHM4Mo «Ардабидің шертпесі»], [https://www.youtube.com/watch?v=vQyMFFJRSfM «Ер аға»], [https://www.youtube.com/watch?v=pOifC37lFXg «Таласбекке арнау»], [https://www.youtube.com/watch?v=vXYuLov49sQ «Несіпбек»], [«Ана»]. == Білімі == * 2005-2009 жж. П.И.Чайковский атындағы [[Алматы музыкалық колледжі]]. Халық аспаптары мамандығы бойынша оркестр, ансамбль әртісі (Алматы қ). * 2009-2013 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Дәстүрлі музыкалық [[өнер]] бакалавры академиялық дәрежесі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]]. Музыкатану мамандығы бойынша магистр дәрежесі (Астана қ); * 2015-2018 жж. Т. Жүргенов атындағы [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]. Өнертану мамандығы бойынша Философия PhD докторы дәрежесі (Алматы қ); * 2022-2024 жж. Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]. Постдокторант (Астана қ). == Қызметі == * 2010-2015 жж. [[Қазақ ұлттық өнер университеті]], Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (Астана қ); * 2010-2013 жж. Еркеғали Рахмадиев атындағы Мемлекеттік академиялық филармония қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі (Астана қ); * 2013-2015 жж. [[Қазақтар|Қазақ]] радиосының редактор-жүргізушісі (Астана қ); * 01.02-01.05.2016 жж. Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыкалық аспаптары [[музей]]і ғылым бөлімінің меңгерушісі (Алматы қ); * 01.11.2016 ж. бастап [[Қазақстан|ҚР]] Ұлттық музейі Мәдени мұраны ғылыми-зерттеу институты Қазақтың дәстүрлі мәдениеті бөлімінің жетекшісі (Астана қ); * 2022 ж. бастап Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия Ұлттық университеті]] постдокторанты, оқытушы (Астана қ). == Шығармашылығы == '''Ардаби Мәулетұлы орындаған күйлерге арқау болған бейнебаяндар''' * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=tD27a_nSxdE «Кемеңгер»] күйі сарынымен. * Таласбек Әсемқұлов [https://www.youtube.com/watch?v=G516FlVdIiY «Кемеңгер»] күйі сарынымен ІІ бейне. '''Ардаби Мәулетұлының домбыра үйрену бейне сабақтары''' 1-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=8Lh0LcRPFVs Домбыраның құрылысы және дұрыс отыру] «El.kz» интернет-жобасы. 20.07. 2020. 2-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RVn-qhqar8A Сол қолдың перне басу әдістері]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 3-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=eekKLtlraHg Халық әні «Еркем-ай» әнін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 21.07. 2020. 4-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=vE-DPkhK408 Халық күйі «Кеңес» үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 22.07. 2020. 5-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=KnwSxJRuBZ0 Халық күйі «Келіншек» үйрену]. 22.07. 2020. 6-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=jvI4p_ZdoU0 С. Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену] (1-бөлім). «El.kz» интернет-жобасы. 30.07. 2020. 7-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=bINs0VA5kY8 Секен Тұрысбековтың «Көңіл толқыны» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 01.08. 2020 8-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=pxC3evHZ_rE Әбдімомын Желдібаевтың «Ерке сылқым» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 9-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=NsQpW3wAw9E Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (1-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 10-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=esw77nh3vw4 Құрманғазының «Алатау» күйін үйрену (2-бөлім)]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 11-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=AZtjZaLMhwQ Құйма құлақтықпен немесе нотамен [[күй]] үйренудің ерекшеліктері туралы]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 12-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=3C7eSKV0RtY Төлеген Момбековтың «Салтанат» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 13-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=cZ6P9Z_gF_I Құрманғазының «Ақсақ киік» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 14-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=HWCHi8RQXoA&t=104s Дәулеткерейдің «Көрұғылы» күйін үйрену]. «El.kz» интернет-жобасы. 19.08. 2020. 15-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=izWtMQA3skQ Құрманғазының «Балбырауын» күйін үйрену]. 12.08. 2020. 16-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=2bppGtPJT3w Үш ішекті домбыраның құрылысы және Жанғали Жүзбаевтің «Кетбұға» күйін үш ішекті домбырада ойнап үйрену]. 12.08. 2020. 17-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LZwWnWAtc9o Абайдың «Ақтолқын» атты күйін үш ішекті домбырада тартып үйрену]. 19.08. 2020. 18-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=siHvYo3XJqM Халық күйі «Шернияз» ды үйрену]. 19.08. 2020. 19-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=fIvmkSnBal0 Динаның «Науай» күйін үйрену]. 19.08. 2020. 20-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=Kn7VAUlatZA Құрманғазының «Адай» күйін үйрену]. 01.09. 2020 21-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=S3JZ1_tRPeo&t=631s Маулет А. Байжігіттің «Бөкен жарғақ» күйін үйрену]. 06.05. 2021 22-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=oaqrYhWGfOs&t=510s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Ботам» күйін үйрену]. 21.06.2021 23-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=06aYiv1uKNE&t=381s Маулет А. Наурызбектің «Арман-ай» күйін үйрену]. 22.07.2021. 24-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=LQz3L_R_02s&t=23s Маулет А. Ұран Ақатайұлының «Саятшы сағынышы» күйін үйрену]. 21.12.2020. 25-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=nbiXG7NZBGU&t=258s Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Кеңес» күйін үйрену]. 15.08.2021. 26-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=iCuzTIDZ9AA&t=225s Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі» күйін үйрену]. 15.08.2021. 29-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=-pEOJWfxpG4&t=231s Маулет А. Абайдың «Ақтолқын» күйін үйрену]. 06.10.2021. 30-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=uDiP7bnojE8&t=410s Маулет А. Сүгірдің «Бозінгеннің бүлкілі» күйін үйрену]. 04.10.2021. 31-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=TMIPXVuO8kk Маулет А. Кетбұқаның «Сауға» күйін үйрену]. 24.09.2021. 32-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=RIHMbKs4_hI Маулет А. Әшім Дүңшіұлының «Алмалы кеңес» күйін үйрену]. 23.09.2021. 33-сабақ. [https://www.youtube.com/watch?v=1IfqruIjDjQ&t=479s Маулет А. Халық күйі «Шыңырау» үйрену]. 16.09.2021. == Ғылыми жарияланымдар == '''Докторлық диссертация''' «Шыңжаңдағы қазақ домбыра күйлерінің көркем-шығармашылық тәжірибесі - ұлттық бірегейлікті сақтау факторы ретінде» '''Ұжымдық монография''' 1. Әбуғазы М., Мәулетұлы А. Әшім және Іле аймағының күйлері. – [[Алматы]]. 2008. – 139 б. 2. Жолдасбеков М., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1177579 Қазақ өнерінің антологиясы]. 25 томдық. – Астана, «Күлтегін» баспасы. Т.VІІ. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б. 3. А. Оңғарұлы., А. Асылбеков., А. Каирмагамбетов., С. Рахимжанова., А. Мусагажинова., Маулет А., И. Бекзаткызы., А. Нускабай. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1609653 Далалық Еуразия төсіндегі Сарыарқа мұрасы]. – «Қазына» сериясы. VІ-том. – Нұр-Сұлтан: Қазақстан Республикасы Ұлттық музейі, 2020. – 352 б. – қазақша, орысша. 4. А. Касеналин., С. Есен., Маулет А. [https://kazneb.kz/kk/bookView/view?brId=1683979&simple=true Ақмола облысының метариалдық емес мәдени мұралары // Ақмола өңірінің мәдени мұралары: жаңа зерттеулер]. – Көкшетау, 2021. – 108 б. '''Авторлық монография''' 5. [https://kazneb.kz/ru/catalogue/view/1662039 Ақмола облысының материалдық емес мәдени мұрасы: кешенді экспедициялық зерттеулер. І том].– [[Астана]], 2022. – 600 б. – [[Қазақтар|қазақ]], орыс, ағылшын. 6. [https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1662044 Солтүстік қазақстан облысының материалдық емес мәдени мұрасы: экспедициялық зерттеулер. І том]. – Астана, 2022. – 232 б. – қазақша, орысша. '''Ғылыми және ғылыми көпшілік мақалалар''' [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен арнайы басылымдарының Скопустың (Scopus) деректер базасына кіретін Халықаралық ғылыми журналда: 1. Ardabi Maulet, Zaure N. Smakova, Balzhan B. Junussova, Aigerim A. Karsakbayeva, and Assel Rakymzhan. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The Art of Kui Performance of Kazakh Ethnic Group in China // International journal of environmental & science education]. – 2016. Scopus. –Б.11449-11465. 2. Sabirova A. S, Yergalieva A. T, Maulet A, Gabdiyev M, Takezhanova R. [https://orcid.org/0000-0002-7625-0407 The phenomenon of spirituality in the Kazakh art songs]//JOURNAL OPTION ACCEPTANCE CERTIFICATEOF SCIENTIFICS ARTICLES& Opción. – 2020. Scopus. –Б:130-149. [[Қазақстан Республикасы]] Ғылым және жоғарғы білім министрлігі Ғылыми комитетінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми журналдарында: 3. [https://www.conservatoire.edu.kz/kz/science/alimi-publicatiilor/2016-well-scientific-publicatiilor/ Іле казақтарының күйшілік өнері] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі.– Астана, 2016. – №2 (36). –Б. 345-349. 4. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA Шыңжаңдағы қазақтарда сақталған ескі домбыралардың үлгісі // Қазақстанның ғылымы мен өмірі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/73548/116/123/731/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA |date=2024-05-31 }}. – Астана, 2016. -№ 6 (42). –Б. 37-40. 5. [http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20201128052604.pdf Тарбағатай аймағы күйшілік мектебінің қалыптасуы] // Абай атындағы қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Хабаршы, Вестник вulletin. – [[Алматы]], 2016. – №3 (48). –Б. 51-55. 6. [https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 Әшімнің шәкірті – Күйші Камал Мақайұлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531133600/https://pps.kaznu.kz/ru/Main/FileShow2/60008/105/124/1774/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0 |date=2024-05-31 }} // Музыкалық білім беру мәселелері мен болашағы және Қазақстан Республикасында көркем білім берудің жаңа моделін қалыптастыру атты ҚР Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжрибелік конференция материалдары. - Алматы, 16 сәуір, 2016 жыл. –Б. 252-256. 7. Қазақ халықтық музыкасының шығу қайнары ең алғашқы діни салтында - Қазақ бақсыларының бейнелеу салтын мысалға алғанда // Қытай музыка теориясының баяндау жүйесінің тұңғыш ғылыми конференциясының ғылыми мақалалар жинағы. – ҚХР Жыжияң өлкесі Жинхуа қаласы: 3-6 қараша. –Б. 2017. 55-56. 8. Қазақ халқының дәстүрлі музыка аспабы - домбыраның эволюциялық ерекшеліктері // 2017 жылы 6 кезекті мемлекеттік дәстүрлі музыка аспаптары және шығыс музыка аспаптары жөніндегі халықаралық ғылыми конференциясының мақалалар жинағы. – ҚХР Пекин: 8-10 желтоқсан. - 2017. –Б.21-23. 9. [https://www.researchgate.net/publication/324476273_NURPEIS_B_Krkem_sygarmadagy_azattyk_ni/link/5acf1a250f7e9b18965ab94a/download Күйші Тергеусіз Бәлекейұлы] // Қазақстанның ғылымы мен өмірі. – Астана, 2017. – №1 (43). –Б. 38-41. 10. [https://bulphil.enu.kz/index.php/main/article/view/278 Сарыарқа қазақтары фольклорлық мұрасының тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. 2023. – №2 (143). –Б. 102-114. 11. [https://bulpedps.enu.kz/index.php/main/article/view/365 Қызылжар қазақтары фольклорлық мұрасының жас ұрпақты оқытудағы тәрбиелік мәні] // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінің хабаршысы. – Астана, 2023. – №3 (144). –Б. 156-169. 12. [https://history-philosophy-vestnik.ksu.kz/index.php/history-philosophy-vestnik/article/view/591 Сарыарқа қазақтарының этнографиялық құндылықтары: халық емшілігі (Ақмола этнографиялық экспедициясы материалдарының негізінде)] // Қарағанды университетінің хабаршысы. – Қарағанды, 2023. - №4 (112). – Б. 81-90. 13. А. Маулет., Қ.И. Қобландин. [https://ojs.egi.kz/BULLETIN/article/view/363 Ақмола қазақтары фольклорлық мұрасының эстетикалық мәні] // Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. – Астана, 2023. – №4/2023. –Б. 220-237. 14. [https://abai.kz/index.php/post/44023 Таласбектің қызыл домбырасы]. 2016 ж. 15. [https://egemen.kz/article/235971-abaydynh-aqtolqyn-kuyi Абайдың «Ақтолқын» күйі]. 2020 ж. 16. [https://qazaqadebieti.kz/8777/eldi-a-sa-an-asyl-m-ralar Елді аңсаған асыл мұралар]. 2016 ж. 17. [https://www.abai.kz/post/94129 Ұлттық жәдігер – ұлы мұрамыз]. 2019 ж. 18. [https://adebiportal.kz/kz/news/view/ardabi-mauletuly-qazaqtyn-kuii-tanirdin-syiy__22829 Қазақтың күйі – Тәңірдің сыйы]. 2020 ж '''Ғылыми жобалар мен далалық зерттеулері''' * «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» антологиясын құрастыру жобасы. Мәдени мұра мемлекеттік бағдарламасы. Жобада жұмыс тобының мүшесі (2009 ж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің «Түрік халықтарының музыкалық мұрасын жинау, зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2011- 2013 жж). * ҚР Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің BR05236868 «Сарыарқаның мәдени мұрасын зерттеу, сақтау және дәріптеу» тақырыбы бойынша ПЦФ жобасы. Орындаушы, экспедиция жетекшісі (2018-2020 жж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Сарыарқаның тарихи-мәдени мұрасы: ежелгі және ортағасырлық мәдениеттердің сабақтастығы» тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2021 ж). * Ақмола облыстық тарихи-өлкетану музейінің «Ақмола облысының аумағында сақталған қазақ халқының музыкалық-фольклорлық мұрасын ғылыми-зерттеу» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «Солтүстік Қазақстан облыстық музей бірлестігі» КМҚК «Солтүстік Қазақстан облысының аумағында сақтаулы қазақ халқының материалдық емес мәдени мұрасын жинау, сақтау, насихаттау» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ мемлекеттік тапсырысы аясында, Кәсіби тарихшылар және қоғамтанушылар лигасының [https://www.youtube.com/watch?v=PRBsaWPEwT0&t=41s «Қазақстанмен шекаралас мемлекеттердің аумағын мекендеген қазақтардың тарихын зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2022 ж). * «[[Отандастар қоры]]» КЕАҚ-ның [https://www.youtube.com/watch?v=mAX4GsyRV4w&t=14s «Өзбекстандағы қазақтардың рухани мәдени мұрасын жинау, сақтау, зерттеу»] тақырыбындағы жобасы. Жобада орындаушы және экспедиция жетекшісі (2023). * ҚР ҒжЖБМ Ғылым комитетінің AP14972919 «Ұлттық бірегейлік аспектісінде, шетелден оралған қазақтардың музыкалық мәдениетінің аймақтық-орындаушылық стилін тарихи-мәдени тұрғыдан зерделеу» тақырыбындағы «Жас ғалым» тақырыбындағы жобасы. Жоба және экспедиция жетекшісі (2022-2024 жж). == Ардаби Мәулетұлы туралы == • Данияр Әбілқасымұлы. [https://www.youtube.com/watch?v=0hlIWhzxhjs&t=38s «Ардаби»] (Ардаби Мәулетұлына арнаған сыбызғы күйі). '''Ардабитану''' * Несіпбек Айтұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=9kNhaQt5MXw Ардаби Мәулетұлының «Ардабидің шертпесі», «Ер аға» атты күйлерінің тууына орай]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=PE5aFiwk6mw Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы еңбегіне қатысты]) * Мырзатай Жолдасбеков. ([https://www.youtube.com/watch?v=IjSEguzkRPQ Ардаби Мәудлетұлының Таласбек Әсемқұлов туралы жазған мақаласы туралы естелік]) * Жүсіп Мамайұлы. (Манас жырын толық жаттаған, заңғар манасшы [https://www.youtube.com/watch?v=YI72XNq2Om8 Ардаби Мәулетұлына берген батасы]) * Камал Мақайұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=RPPNNimm-2k&t=162s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы пікірі]) * Таласбек Әсемқұлов. ([https://www.youtube.com/watch?v=ooGNBQjRZHQ&t=13s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі туралы]) * Дүкен Мәсімханұлы. ([https://www.youtube.com/watch?v=44MnH9mCyMU&t=2s Ардаби Мәулетұлының күйшілігі мен ғылымдағы жетістіктері туралы]) h4y1nuye820qdx478vce6wexkin10in 0 739952 3579111 3344192 2026-04-08T19:56:14Z Nurushevmaqsat 2008 168484 3579111 wikitext text/x-wiki {{Кино|Қазақша атауы=Хотя бы кинода 3|Жанры=[[Комедия]], шытырман оқиға|Режиссёрі=Дастан Садманов|Актерлер=Қайрат Әділгерей, Аманғали Сыпабеков, Нұрбек Муқушев, [[Қанат Әлжапаров]], Muyun Brothers|Ұзақтығы=90 минут|Жыл=2024 жыл 30 мамыр|Мемлекет={{KAZ}}|Дистрибьютор=SulpakCinema|Композиторы=Абай Ақбаев<ref>{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/5629414/?utm_referrer=www.google.com|title=Хотя бы в кино 3 (2024)|publisher=Кинопоиск|lang=ru}}</ref>|Тілі=қазақша, орысша}} '''Хотя бы кинода 3''' — Қайрат тағы да қиындыққа тап болады, бұл жолы ол екі қылмыстық топтың арасына түседі, бірақ ол қытайлық кунг-фу мектебіне тығылып үлгереді. Қайрат науқас анасын аман алып қалу үшін команда жинап, бұрынғы қазақ олигархтарының жоғалған алтындарын табуға дайындалып жатыр.<ref>{{cite web|url=https://m.ticketon.kz/event/khotya-by-kinoda-3-2024|title=Хотя бы кинода 3 (2024)|publisher=Freedom ticketon|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inform.kz/ru/kinopremeri-nedeli-hotya-bi-v-kino-3-ya-ne-killer-i-mayor-grom-igra-5fd64d|title=Кинопремьеры недели: «Хотя бы в кино 3», «Я не киллер» и «Майор Гром: Игра»|publisher=Inform.kz|lang=ru|accessdate=30.05.2024}}</ref> == Сюжеті == Қайрат түрмеден шыққан соң бірден науқас анасын құтқарудың амалын іздейді. Дәрігерлердің қойған диагнозы аяусыз болып шығады: анасының өмірін сақтап қалу үшін [[Қытай|Қытай]]дан қымбат медициналық құрал-жабдықтар мен миллион доллар тұратын дәрі-дәрмек алу керек. Ақшасы мен тұрақты жұмысы жоқ Қайрат түрмеде отырған бұрынғы олигархтардың көмегіне жүгінеді. Олар көмектесуге келіседі, бірақ шарты бар: Қайрат Қытайға бір машина астық жеткізуі керек. Таңдау алдында тұрған Қайрат келіседі. Қытай шекарасынан өтіп бара жатқан Қайрат пен оның жүргізушісін белгісіз қылмыстық топ тоқтатып, шабуыл жасайды. Екеуі есінен танып қалады. Қайрат есін жиса, Қытайдың «Кунг-фу мектебіне» түседі. Жергілікті тұрғын оған көліктері өртеніп кеткендіктен өзін және жүргізушіні құтқарып қалғанын түсіндіреді. Қайрат бірден Қазақстандағы олигархтармен байланысып, болған оқиғаны хабарлайды. Олар жоғалған жүктің ішінде бағалы алтын болғанын мойындап, оны табуды талап етеді, әйтпесе анамды енді көрмейтінін айтып қорқытады. Енді Қайрат жүктің ұрлануының құпиясын ашуы керек. Оған кунг-фу мектебінің мұғалімдері мен оқушылары көмектеседі.<ref>{{cite web|url=https://www.kinopark.kz/ru/movies/details/66474f0ab28f9f0c484f1194|title=Хотя бы кинода 3|publisher=Kinopark.kz|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kino.kz/movie/10832|title=Хотя бы кинода 3|publisher=Kino.kz|lang=ru}}</ref> == Қызықты фактілер == * Кинода [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Бишимбаев]]қа ұқсас кейіпркердің болуы.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/2024-05-31/v-hotya-by-v-kino-3-zametili-geroya-zeka-pohozhego-na-bishimbaeva/|title=В «Хотя бы кинода 3» заметили героя-зека, похожего на Бишимбаева|publisher=Курсив|lang=ru|accessdate=31.05.2024|author= Татьяна Кондратьева}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/189069-v-novom-kazakhstanskom-filme-zametili-geroia-zeka-pokhozhego-na-kuandyka-bishimbaeva|title=В новом казахстанском фильме заметили героя-зека, похожего на Куандыка Бишимбаева|publisher=Newtimes|lang=ru|accessdate=31.05.2024|author=Индира Малгаждарова}}</ref> * [[Джеки Чан|Джеки Чан]]ның киноға шақырылуының ықтымалдығы.<ref>{{cite web|url=https://ru.qaz365.kz/show-business/6930-dzheki-chan-poprosil-600-tysiach-dollarov-na-semki-v-kazakhstanskom-kino/|title=Джеки Чан попросил 600 тысяч долларов на съемки в казахстанском кино|publisher=Qaz365.kz|lang=ru|accessdate=29.05.2024}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.youtube.com/watch?v=zsqhlWfqTUs Ресми трейлер] [[Санат:2024 жылғы Қазақстан фильмдері]] [[Санат:Қазақ тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Орыс тіліндегі фильмдер]] [[Санат:2024 жылғы Қазақстан кинокомедиялары]] [[Санат:Дастан Садманов фильмдері]] 6r2yhm2hnum68xznelgntv716vqf73m 0 740095 3578971 3566492 2026-04-08T13:21:46Z 1nter pares 146705 3578971 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Эрик Эллин Корнелл |Шынайы есімі = Eric Allin Cornell |Суреті = Physics_Nobel_Laureate_Eric_Allin_Cornell,_in_June_of_2015.jpg |Сурет ені = 300px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.12.1961 |Туған жері = {{Туғанжері|Пало Альто|Пало-Альтода (Калифорния)|Калифорния (штат)}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |Ғылыми аясы = физик, университет оқытушысы, ғылыми қызметкер |Жұмыс орны = [[Стэнфорд университеті]]<br>[[Ұлттық стандарттар және технологиялар институты]]<br>[[Біріккен зертханалық астрофизика институты]]<br>[[Колорадо Боулдер университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Стэнфорд университеті]]<br>[[Массачусетс технологиялық институты]]<br>[[Кембридж Риндж және Латын мектебі]] |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Нобельдік медаль|физика}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]]<br>[[Бенджамин Франклин медалі]] (2000)<br>[[Лоренц медалі]] (1998)<br>[[Король Фейсал халықаралық ғылым сыйлығы]] (1997)<br>[[Фриц Лондон сыйлығы]] (1996) <br>[[Карл Цейс сыйлығы]] (1996) <br>[[Алан Уотерман сыйлығы]] (1997) <br>[[И.И.Раби сыйлығы]] (1997) [[Вуд сыйлығы]] (1999)<br>[[Американдық физика қоғамының мүшесі]] <br>[[Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі]]<br>[[Ғалымдар мен инженерлерге арналған Президенттің ерте мансабындағы сыйлығы]]<br>[[Флоренция университетінің құрметті докторы]]<br>[[Ньюкомб Кливленд сыйлыығы]]<br>[[Сэмюэл Уэсли Страттон сыйлығы]] (1995) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = https://experts.colorado.edu/display/fisid_100112 |Commons = }} '''Эрик Эллин Корнелл''' ({{Lang-en|Eric Allin Cornell}}; [[19 желтоқсан]] [[1961 жыл|1961]], [[Пало Альто|Пало-Альто]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық [[Физика|физик]], 2001 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты, Вольфганг Кеттерле және Карл Виманмен бірге «сиректелген металдар атомдарындағы [[Бозе–Эйнштейн конденсаттануы|Бозе-Эйнштейн конденсациясын]] эксперименттік бақылағаны үшін». және мұндай конденсаттардың қасиеттеріне алғашқы іргелі зерттеулері үшін». [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі (2000). == Өмірбаяны == Эрик Корнелл [[Массачусетс технологиялық институты|MIT]] құрылыс ғылымының профессоры және ағылшын тілі мұғалімінің отбасында дүниеге келген. Ол [[Стэнфорд университеті|Стэнфорд университетінде]] физиканы оқыды және 1985 жылы MIT-ті бітіргеннен кейін екі жасынан бастап өзі өмір сүрген [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]] қаласында жұмыс істеді. Дэйва Притчард тобында <nowiki><sup id="mwKA">3</sup></nowiki>He және [[Тритий|<sup>3</sup>H]] массасын анықтау үшін жұмыс істеді. 1990 жылы кандидаттық диссертация қорғады. Бір қызығы, Корнелл [[Массачусетс технологиялық институты|MIT-тен]] кеткеннен кейін Притчард тобына Вольфганг Кеттерле қосылды, Корнелл кейінірек Нобель сыйлығын бөлісті. Корнелл Ұлттық стандарттар мен технологиялар институтында Дэйв Винленд тобында постдокторлық лауазымға өтініш берді, бірақ мақұлданбады. Оның орнына ол [[Колорадо|Колорадо штатындағы]] [[Боулдер (Колорадо)|Боулдер]] қаласындағы Ұлттық стандарттар және технологиялар институтында жұмыс істеген Карл Виман тобына ұсынылды. Екі жылдық постдокторлық стипендияны аяқтағаннан кейін ол сол жерде доцент болып жұмыс істеу үшін қалды. 1995 жылы профессор, 1994 жылдан Ұлттық стандарттар және технологиялар институтының мүшесі. 1995 жылы Корнелл Стэнфордта 10 жылдан астам таныс болған Селест Ландриге үйленді. Олардың екі қызы бар — Элиза мен София. 2004 жылы некроздаушы фасциит инфекциясына байланысты оның сол қолы ампутацияланған. 2006 жылы ол қайтадан жұмысқа кірісті. == Жетістіктер == 2001 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алды. Бозе-Эйнштейн конденсатын сәтті алғаннан кейін оның қасиеттерін зерттей бастады. == Марапаттары == * Самюэл Уэсли Страттон сыйлығы, NIST, 1995 * Ньюкомб Кливленд сыйлығы, Америка ғылымды дамыту қауымдастығы, 1995/96 * Сауда министрлігінің Алтын медалі, 1996 * [[Карл Манне Георг Сигбан|Манне Сигбанның мемориалдық лекциясы]], 1996 * Төмен температура физикасы бойынша Фриц Лондон сыйлығы, 1996 * Карл Цейс сыйлығы, Эрнст Эббе қоры, 1996 * Ұлттық ғылым қорының Алан Уотерман сыйлығы, АҚШ, 1997 * Король Фейсал халықаралық сыйлығы, 1997 * Атомдық физика, молекулалық физика және оптика бойынша Раби сыйлығы, Америка физикалық қоғамы, 1997 * Американдық физикалық қоғамының сайланған мүшесі, 1997 * Лоренц медалі, Нидерланды корольдік ғылым академиясы, 1998 * Физика бойынша Бенджамин Франклин медалі, 1999 * Р. В. Вуд сыйлығы, Американың оптикалық қоғамы, 1999 * Американың оптикалық қоғамының сайланған мүшесі, 2000 * [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] мүшесі, 2000 * [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]], 2001 == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2001/ Нобель комитетінің сайтынан алынған ақпарат]{{Ref-en}} * ''Е.'' ''А.Корнелл, К.Е.'' ''Виман.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2003/12/d/ «Сиректелген газдағы Бозе-Эйнштейн конденсациясы. Алғашқы 70 жыл және соңғы бірнеше тәжірибе».] [http://ufn.ru/ru/articles/2003/12/d/ Нобель дәрісі] , UFN, 173 том, 12 шығарылым, желтоқсан 2003 ж * [http://www.colorado.edu/NewsServices/nobel/cornell.html Колорадо университетінің веб-сайтындағы Эрик Корнеллдің басты беті]{{Ref-en}} * [http://jilawww.colorado.edu/bec/CornellGroup/ Колорадо университетінің веб-сайтындағы Корнелл зерттеу тобының беті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091112203137/http://jilawww.colorado.edu/bec/CornellGroup/ |date=2009-11-12 }}{{Ref-en}} {{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 2001—2025}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:АҚШ физиктері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері]] [[Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері]] [[Санат:Стэнфорд университеті түлектері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Стэнфорд университеті оқытушылары]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XXI ғасыр физиктері]] 1tyu7v2eefynlvg3k6nzob7fqxr462i 0 741689 3579214 3551812 2026-04-09T05:05:16Z 19642206g 179570 мәтін ықшамдалды 3579214 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Biography |subject_name = Сейсен Қожеке | date_of_birth = 1951 жылы 28 желтоқсанда туған. | place_of_birth = Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы Жаңатұрмыс ауылы | date_of_death = | occupation = журналист | nationality = [[Қазақтар|қазақ]] }} '''Сейсен (Сейсенбай) Шәмінұлы Қожеке''' (28.12.1951 ж. [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс ауылында]] туған. Журналист, жазушы, аудармашы, ақын. ҚазМУ-дің журналистика факультетін 1978 жылы бітірген. «Құлан тарихы», «Қожай қызыр, береке», «Темірқұл, Теміржол, Темірқанат», «Аты аңызға айналған», «Екі майданның жауынгері» атты әр жылдарда жарық көрген тарихи-шежіре кітаптардың, повесть, әңгімелердің және «Айкөл» өлең жинағының авторы. 43 жыл бойы аудандық, облыстық газеттерде қызмет етіп, облыстық «Ақ жол» газетінен зейнетке шықты. Қарымды журналистің қаламынан туған очерктер мен публицистикалық мақалалар, әңгімелер мен фельетондар республикалық, облыстық баспасөзде жиі жарияланады.<ref>{{cite web|title=Жалғыздың жаны |url=https://abai.kz/post/62453|publisher=abai.kz|lang=kk|accessdate=2018-03-06|date=2017-11-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Тұрар Рысқұлов ауданында ақын Сейсенбай Қожекенің шығармашылық кеші өтті|url=https://zhambylnews.kz/lentanews/102966-t-rar-rys-lov-audanynda-a-yn-sejsenbaj-ozhekeni-shy-armashyly-keshi-tti.html?ysclid=lye8x7olp2432015592|publisher=zhambylnews.kz| |date=2021-12-05|accessdate=2018-03-06}}</ref> =Марапаты= *Қазақстан журналистер Одағы сыйлығының лауреаты; *Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы. ==Дереккөз== [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Журналистер]] nldp9qvu9luu94ut9inig9i3c29xtx8 3579217 3579214 2026-04-09T05:07:30Z 19642206g 179570 /* Марапаты */ көпше түрде көрсетілді 3579217 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Biography |subject_name = Сейсен Қожеке | date_of_birth = 1951 жылы 28 желтоқсанда туған. | place_of_birth = Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы Жаңатұрмыс ауылы | date_of_death = | occupation = журналист | nationality = [[Қазақтар|қазақ]] }} '''Сейсен (Сейсенбай) Шәмінұлы Қожеке''' (28.12.1951 ж. [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс ауылында]] туған. Журналист, жазушы, аудармашы, ақын. ҚазМУ-дің журналистика факультетін 1978 жылы бітірген. «Құлан тарихы», «Қожай қызыр, береке», «Темірқұл, Теміржол, Темірқанат», «Аты аңызға айналған», «Екі майданның жауынгері» атты әр жылдарда жарық көрген тарихи-шежіре кітаптардың, повесть, әңгімелердің және «Айкөл» өлең жинағының авторы. 43 жыл бойы аудандық, облыстық газеттерде қызмет етіп, облыстық «Ақ жол» газетінен зейнетке шықты. Қарымды журналистің қаламынан туған очерктер мен публицистикалық мақалалар, әңгімелер мен фельетондар республикалық, облыстық баспасөзде жиі жарияланады.<ref>{{cite web|title=Жалғыздың жаны |url=https://abai.kz/post/62453|publisher=abai.kz|lang=kk|accessdate=2018-03-06|date=2017-11-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Тұрар Рысқұлов ауданында ақын Сейсенбай Қожекенің шығармашылық кеші өтті|url=https://zhambylnews.kz/lentanews/102966-t-rar-rys-lov-audanynda-a-yn-sejsenbaj-ozhekeni-shy-armashyly-keshi-tti.html?ysclid=lye8x7olp2432015592|publisher=zhambylnews.kz| |date=2021-12-05|accessdate=2018-03-06}}</ref> =Марапаттары= *Қазақстан журналистер Одағы сыйлығының лауреаты; *Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы. ==Дереккөз== [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Журналистер]] i1lh9ddz0vkw5wpzez5rcsbzdwm2h76 0 742755 3579612 3363225 2026-04-09T10:52:01Z 19642206g 179570 Артық сөздер алынып тасталды, тыныс белгілері қойылды. 3579612 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Хайрие Айше Нермин Нефтчи''' (1924 жыл – 20 тамыз 2003 жыл) — түрік заңгері және саясаткері. == Өмірбаяны == Нермин Нефтчи 1924 жылы [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] Реджеп бей мен оның әйелі Эмина Музейен ханымның отбасында дүниеге келген<ref>Невзат Эрдоган: ''Мушун Илк Кадын Миллетвекили, Нермин Нефтчи (1924-2003).'' Анемон Муш Алпарслан Юниверситеси Сосял Билимлер Дергиси, 3-й год, № 1, июль 2015 г., стр. 9–32, следующая улица. 14.</ref>. Ол Ыстанбұлдағы бастауыш және орта мектепте оқыды, содан кейін Анкарадағы қыздар орта мектебіне ауысты. Анкара университетінің заң факультетін бітірген<ref>http://www.hurriyet.com.tr/ilk-kadin-tbmm-baskanvekili-vefat-etti-166476</ref>. Оқуды бітіргеннен кейін ол Эминоню әкімшілігінде, содан кейін Ыстанбұл провинциясының әкімшілігінде жұмыс істеді<ref>Невзат Эрдоган (2015), ул. 15.</ref>. 1969 жылы Мушадан Ұлы Ұлттық Мәжіліске депутат болып сайланды. Нермин Нефтчи—Түркияның [[Түркияның әкімшілік бөлінуі|шығысынан]] Ұлы Ұлттық Мәжіліске сайланған алғашқы әйел болды. Ол сондай-ақ Ұлы Ұлттық Мәжіліс төрағасының орынбасары болып сайланды. Ол осы лауазымды атқарған алғашқы әйел болды. Ол 1973 жылғы парламенттік сайлауға қатыспады, бірақ Сади Ырмак үкіметіне Мәдениет министрі болып кірді. Нефтчи бұл қызметті 1974 жылдың 17 қарашасынан 1975 жылдың 31 наурызына дейін атқарды<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D1%87%D0%B8,_%D0%9D%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD#cite_note-h1-1</ref>. Нермин 1972 жылғы 24 сәуірде 1971 жылғы 12 наурыздағы төңкерістен кейін тұтқындалған Түрік халық азаттық армиясының үш мүшесін өлім жазасына кесу туралы үкімге дауыс беруге қатысты. Нефтчи қарсы дауыс берген 48 парламентарийдің қатарында болса, 273-і қолдап дауыс берді. Президент үкімге қол қойғаннан кейін Дениз Гезмишті қоса алғанда, үш адам 1972 жылы 6 мамырда дарға асылды. Бұл орындау ұзақ уақыт бойы қызу пікірталастың тақырыбы болды<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D1%87%D0%B8,_%D0%9D%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD#cite_note-c1-2</ref>. Нермин Нефтчи бірнеше газет-журналдарда очерктер мен мақалалар жазды. Ол сондай-ақ түрік тілінің құрылымы мен [[Керкүт|Киркук]] [[Ирак түрікмендері|ирак түрікмендерінің]] фольклоры туралы кітап жазды. Нефтчи 2003 жылы 20 тамызда Бодрумда қайтыс болды. Оның Салих (1947–2009) және Синан атты екі ұлы болды. == Дереккөздер == [[Санат:Ыстанбұл саясаткерлері]] [[Санат:Ыстанбұл заңгерлері]] edczl0zghjoceojhj2i3g8jxzk9p5u0 3579692 3579612 2026-04-09T11:30:03Z Әбдірахман Сара НЗМ 174103 3579692 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Хайрие Айше Нермин Нефтчи''' (1924 жыл – 20 тамыз 2003 жыл) — түрік заңгері және саясаткері. == Өмірбаяны == Нермин Нефтчи 1924 жылы [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] Реджеп бей мен оның әйелі Эмина Музейен ханымның отбасында дүниеге келген<ref>Невзат Эрдоган: ''Мушун Илк Кадын Миллетвекили, Нермин Нефтчи (1924-2003).'' Анемон Муш Алпарслан Юниверситеси Сосял Билимлер Дергиси, 3-й год, № 1, июль 2015 г., стр. 9–32, следующая улица. 14.</ref>. Ол Ыстанбұлдағы бастауыш және орта мектепте оқыды, содан кейін Анкарадағы қыздар орта мектебіне ауысты. [[Анкара]] университетінің заң факультетін бітірген<ref>http://www.hurriyet.com.tr/ilk-kadin-tbmm-baskanvekili-vefat-etti-166476</ref>. Оқуды бітіргеннен кейін ол Эминоню әкімшілігінде, содан кейін Ыстанбұл провинциясының әкімшілігінде жұмыс істеді<ref>Невзат Эрдоган (2015), ул. 15.</ref>. 1969 жылы Мушадан Ұлы Ұлттық Мәжіліске депутат болып сайланды. Нермин Нефтчи—Түркияның [[Түркияның әкімшілік бөлінуі|шығысынан]] Ұлы Ұлттық Мәжіліске сайланған алғашқы әйел болды. Ол сондай-ақ Ұлы Ұлттық Мәжіліс төрағасының орынбасары болып сайланды. Ол осы лауазымды атқарған алғашқы әйел болды. Ол 1973 жылғы парламенттік сайлауға қатыспады, бірақ Сади Ырмак үкіметіне Мәдениет министрі болып кірді. Нефтчи бұл қызметті 1974 жылдың 17 қарашасынан 1975 жылдың 31 наурызына дейін атқарды<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D1%87%D0%B8,_%D0%9D%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD#cite_note-h1-1</ref>. Нермин 1972 жылғы 24 сәуірде 1971 жылғы 12 наурыздағы төңкерістен кейін тұтқындалған Түрік халық азаттық армиясының үш мүшесін өлім жазасына кесу туралы үкімге дауыс беруге қатысты. Нефтчи қарсы дауыс берген 48 парламентарийдің қатарында болса, 273-і қолдап дауыс берді. Президент үкімге қол қойғаннан кейін Дениз Гезмишті қоса алғанда, үш адам 1972 жылы 6 мамырда дарға асылды. Бұл орындау ұзақ уақыт бойы қызу пікірталастың тақырыбы болды<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%82%D1%87%D0%B8,_%D0%9D%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD#cite_note-c1-2</ref>. Нермин Нефтчи бірнеше газет-журналдарда очерктер мен мақалалар жазды. Ол сондай-ақ түрік тілінің құрылымы мен [[Керкүт|Киркук]] [[Ирак түрікмендері|ирак түрікмендерінің]] фольклоры туралы кітап жазды. Нефтчи 2003 жылы 20 тамызда Бодрумда қайтыс болды. Оның Салих (1947–2009) және Синан атты екі ұлы болды. == Дереккөздер == [[Санат:Ыстанбұл саясаткерлері]] [[Санат:Ыстанбұл заңгерлері]] e9p3vn9a6fsbbs8tnvf9gl1m6lz7y6f 0 743077 3579587 3551923 2026-04-09T10:38:56Z 19642206g 179570 Кейбір сөздердіӊ қазақша аудармасы жазылды, артық сөздер алынып тасталды, сөйлем құрылымы өзгертілді, тыныс белгілері толықтырылды. 3579587 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} '''Неджип Хаблемитоглу''' ({{Lang-tr|Necip Hablemitoğlu}}; 28 қараша 1954 ж.) — түрік ғалымы, тарихшы. Оны 2002 жылы үйінің алдында өлтіріп кеткен. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ. == Өмірбаяны == 1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің саясаттану факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы ''«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»'' ({{Lang-ru|Единство в языке, идее и работе}}). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды. Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен отбасын құрды және олардан [[Осман империясы|Осман империясының]] батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қыз дүниеге келді. <ref name="icc">{{Cite web|url=http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html|accessdate=2008-10-21|title=Dr. Necip Hablemitoğlu (1954–2002)|date=2003-08-22|work=International Committee for Crimea|first=Mubeyyin Batu|last=Altan|archivedate=2008-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924111955/http://www.iccrimea.org/reports/hablemitoglu.html}}</ref>. == Ғылыми қызметі == Хаблемитоглу Анкара университетінде [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] туралы дәріс оқыды. === Қырым татарларын зерттеу === Оның алғашқы жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар жинағы болды ({{Lang-ru|Депортация сотен тысяч}}) 1970 жылдары түріктің ''Akşam'' газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның [[Қырғи қабақ соғысы|қырғи-қабақ соғыс]] кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында ''«Бірлік»'' журналын шығарып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды. Кейінірек ол терең қызығушылық танытып [[Ресей империясы|Ресейдегі]] түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» ({{Lang-ru|Тюркские конгрессы в царской России (1915–1917)}}) атты кітабын шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар [[Қырым]] және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі [[Түркия|Түркияның]] [[Анкара]] қаласында айына екі рет шығатын «Қырым татарлары» журналында жарияланған. == Соңғы жылдары == [[Сурет:Necip_Hablemitoğlu'nun_Mezarı,_Karşıyaka_Mezarlığı,_2022_Mart-ön.jpg|оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті]] Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында «Гюлен қозғалысын» әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:<blockquote> «Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық пікір қалыптастыруға шақырамын...» <ref>{{Cite web|url=http://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/|title=Necip Hablemitoğlu Cinayeti|accessdate=2021-05-11|archivedate=2021-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420163847/https://fetogercekleri.com/cinayetler/zirve-yayinevi-katliami-2/}}</ref></blockquote>Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары шабуыл жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған. Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін үйден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол дүкеннен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді <ref name="aksam">{{Cite news|url=http://www.aksam.com.tr/arsiv/aksam/2002/12/21/ozel/ozel1.html|title=Hoca'nın son günü|work=Aksam Gazetesi|date=2002-12-20|language=Turkish}}</ref>. Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.<ref>{{Cite web|title=Hablemitoğlu uğurlandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110|work=hurriyet.com.tr|lang=Turkish|date=2002-12-21|accessdate=2020-10-28|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102030349/https://www.hurriyet.com.tr/gundem/hablemitoglu-ugurlandi-117110}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Түркия тарихшылары]] 56vs1nxv4szc60156kymi7vdtizlkcq 0 745415 3579509 3562278 2026-04-09T09:02:20Z Gaukhar1980 179552 3579509 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} '''Әуесерік''' (сондай-ақ '''аспансерік''') — қызметі жолаушыларды қауіпсіздікпен, жайлылықпен қамтамасыз етумен байланысты әуе кемесі экипажының құрамындағы маман. Әуесерік мамандығының 3 санаты бар. Үшінші санат - бастауыш, ал біріншісі - ең жоғары санат. Қызметте жоғарылау үшін сапардағы сағат саны көп болуы тиіс. Әлемдегі ең бірінші стюардесса — [[Эллен Черч]]. Ол 1930 жылы ең алғашқы сапарға шыққан. «Боинг» компаниясына жұмысқа қабылданған Эллен және 8 стюардесса атқарған қызмет бүгінгі күн стюардессалары қызметінен артық болмаса, кем емес. Одан бөлек стюардессалар жолаушыларды және олардың жүгін өлшеп, ұшаққа жағармай құюға, тұраққа орналастыруға көмектескен. Бұрын стюардессалардың сырт келбетіне қойылатын талаптар бойынша бойы 160 см, салмағы 50 кг болуы тиіс болған. 7xeb862rec64kodl093tj20bbh097z0 2 747228 3579029 3578798 2026-04-08T15:58:32Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3579029 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Сунни}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|41}} == Мақала == [[41]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 38 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 093pqr29ma67akwvcb9pwxdnf28lxcc 3579030 3579029 2026-04-08T15:58:45Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3579030 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Сунни}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|41}} == Мақала == [[42]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 38 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 375q25nr6e4k7p1aoww3m2zr0ao37wi 3579031 3579030 2026-04-08T15:58:59Z MuratbekErkebulan 162992 3579031 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Сунни}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|42}} == Мақала == [[42]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 38 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 7wzfzbijcqqh1pnk9zdvwoom5kbpt9u 3579146 3579031 2026-04-09T03:08:23Z MuratbekErkebulan 162992 3579146 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Сунни}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|42}} == Мақала == [[42]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 38 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> [[ky:Колдоонучу:MuratbekErkebulan]] kxu5j4it7i5p5d04bosajg29g3xgnq7 3579147 3579146 2026-04-09T03:08:53Z MuratbekErkebulan 162992 3579147 wikitext text/x-wiki </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Сунни}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|42}} == Мақала == [[42]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 38 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] 2bcd9785n3y52p5ry9qr2i105o9p5bb 3579148 3579147 2026-04-09T03:09:18Z MuratbekErkebulan 162992 3579148 wikitext text/x-wiki [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Сунни}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|42}} == Мақала == [[42]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон облысы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 38 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 8d46wzh5k7h6g8gzqq9t42bqkigfgac 3579444 3579148 2026-04-09T07:50:39Z MuratbekErkebulan 162992 /* Мақала */ 3579444 wikitext text/x-wiki [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай}} {{User:Box/Қызығушылық:Жапония}} {{User:Box/Қызығушылық:Моңғолия}} {{User:Box/Қызығушылық:Оңтүстік Корея}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Мақала санын көбейту үшін}} {{User:Box/Мұсылман}} {{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}} {{User:Box/Сунни}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|42}} == Мақала == [[42]] {| class="wikitable" ! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі |- | 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+3991</span></center> |- | 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9515</span></center> |- | 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+3543</span></center> |- | 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] || <center><span style="color:green;">+4614</span></center> |- | 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+18 586</span></center> |- | 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8020</span></center> |- | 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5060</span></center> |- | 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+4016</span></center> |- | 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+8882</span></center> |- | 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 352</span></center> |- | 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+34 879</span></center> |- | 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 410</span></center> |- | 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5254</span></center> |- | 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+16 153</span></center> |- | 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9097</span></center> |- | 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+1637</span></center> |- | 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+20 638</span></center> |- | 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9411</span></center> |- | 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5599</span></center> |- | 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+17 165</span></center> |- | 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+25 862</span></center> |- | 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 470</span></center> |- | 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+38 617</span></center> |- | 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+9246</span></center> |- | 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+2679</span></center> |- | 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5376</span></center> |- | 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5588</span></center> |- |28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+5438</span></center> |- | 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+11 367</span></center> |- | 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| <center><span style="color:green;">+12 480</span></center> |- | 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+8557</span></center> |- | 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+40 850</span></center> |- | 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2862</span></center> |- | 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5109</span></center> |- | 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+2678</span></center> |- | 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+6117</span></center> |- | 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 542</span></center> |- | 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+1827</span></center> |- | 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+3449</span></center> |- | 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+5836</span></center> |- | 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+9281</span></center> |- | 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||<center><span style="color:green;">+13 152</span></center> |} * Таңбаланған тізім элементі ==Үлгі мақалалар== 38 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> 60lk9mvay1jo2izn9dkmt69r11cgk6n 0 749222 3579237 3578694 2026-04-09T05:26:00Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579237 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Кино |Қазақша атауы = Жексұрын мен 4 |Шынайы атауы = {{lang-en|Despicable Me 4}} |Суреті = Despicable Me logo.svg |Сурет ені = |Жанры = [[комедия]], [[фантастика]], [[отбасылық фильм|отбасылық]] |Режиссёрі = Крис Рено |Продюсері = Крис Меледандри, Бретт Хоффман |Сценарист = Майк Уайт, Кен Даурио |Актерлер = [[Стив Карелл]], [[Кристен Уиг]], [[Пьер Коффен]], [[Миранда Косгроув]], [[Стив Куган]] |Операторы = |Композиторы = Эйтор Перейра, [[Фаррелл Уильямс]] |Компания = [[Illumination Entertainment]] |Бюджеті = 100 млн. $<ref name="TheHollywoodMonday">{{Cite web|title=Despicable Me 4 Budget Revealed: It's Reportedly 100 Million|url=https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million#tab=summary|website=The Hollywood Monday|date=June 8, 2024|access-date=June 21, 2024|archive-date=July 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705215618/https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million/#tab=summary|url-status=dead}}</ref> |Түсім = 968 млн. $<ref name="NUM">{{Cite web |title=Despicable Me 4 — Financial Information|url=https://the-numbers.com/movie/Despicable-Me-4-(2024)#tab=summary|website=The Numbers|access-date=November 15, 2024 }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = ағылшын тілі |Ұзақтығы = 95 мин. |Жыл = 2024 |Алдыңғы фильм = [[Жексұрын мен 3]] |Келесі фильм = |imdb_id = 7510222 }} '''«Жексұрын мен 4»''' ({{lang-en|Despicable Me 4}}) — [[Illumination Entertainment]] компаниясы шығарған компьютерлік [[мультфильм]]. == Сюжеті == Антизұлымдар лигасының (АЗЛ) агенті Грю лицейде ескі жауымен кездеседі. Максим Ле Маль оған әлі өш екенін жеткізіп, өзін [[тарақан]] қасиеттерімен күшейтіп алғанын айтады. АЗЛ оны қамауға алады. Алайда көп ұзамай ол абақтыдан қашып кетеді және дүниені жаулап алу жоспарын жүзеге асыруға кіріседі. Грю достарымен бірге оған қарсы тұрады. == Кейіпкерлерді дыбыстағандар == * [[Стив Карелл]] — Грю: басты кейіпкер. * [[Кристен Уиг]] — Люси Уайлд: АЗЛ агенті және Грюдің әйелі. * [[Уилл Феррелл]] — Максим Ле Маль: суперзұлым, Грюдің қарсыласы. * [[Джоуи Кинг]] — Поппи, Грюдің көршісі. * [[София Вергара]] — Валентина: Ле Мальдің әйелі. * [[Миранда Косгроув]] — Марго:Грю асырап алған қыздардың ең үлкені және ең ақылдысы, көзілдірік киеді. * [[Стив Куган]] — Сайлас Найспопс: АЗЛ лигасының бұрынғы бастығы. * Дана Гайер — Эдит: қыздардың ортаншысы, сары шашты қыз, әрқашан қызғылт тоқылған бөрік киіп жүреді. * Мэдисон Полан — Агнес: қыздардың ең кішісі, пырақтарды жақсы көреді. * [[Пьер Коффен]] — Миньондар: [[цилиндр]]лік сары ағзалар. Дөңгелек көзілдірік киіп жүретін, екі немесе бір көзді келеді. Бір-бірімен өз тілінде сөйлесіп, кейбір кезде адамға түсінікті сөздер айтады. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{IMDb title|7510222}} * {{Rotten Tomatoes|Despicable Me 4}} * {{metacritic film|Despicable Me 4}} * {{mojo title|tt7510222}} kh1u3ict8xkzkpbhrmcz1vothq43omw 3579375 3579237 2026-04-09T06:22:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3565627 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Кино |Қазақша атауы = Жексұрын мен 4 |Шынайы атауы = {{lang-en|Despicable Me 4}} |Суреті = Despicable Me logo.svg |Сурет ені = |Жанры = [[комедия]], [[фантастика]], [[отбасылық фильм|отбасылық]] |Режиссёрі = Крис Рено |Продюсері = Крис Меледандри, Бретт Хоффман |Сценарист = Майк Уайт, Кен Даурио |Актерлер = [[Стив Карелл]], [[Кристен Уиг]], [[Пьер Коффен]], [[Миранда Косгроув]], [[Стив Куган]] |Операторы = |Композиторы = Эйтор Перейра, [[Фаррелл Уильямс]] |Компания = [[Illumination Entertainment]] |Бюджеті = 100 млн. $<ref name="TheHollywoodMonday">{{Cite web|title=Despicable Me 4 Budget Revealed: It's Reportedly 100 Million|url=https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million#tab=summary|website=The Hollywood Monday|date=June 8, 2024|access-date=June 21, 2024|archive-date=July 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705215618/https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million/#tab=summary|url-status=dead}}</ref> |Түсім = 968 млн. $<ref name="NUM">{{Cite web |title=Despicable Me 4 — Financial Information|url=https://the-numbers.com/movie/Despicable-Me-4-(2024)#tab=summary|website=The Numbers|access-date=November 15, 2024 }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = ағылшын тілі |Ұзақтығы = 95 мин. |Жыл = 2024 |Алдыңғы фильм = [[Жексұрын мен 3]] |Келесі фильм = |imdb_id = 7510222 }} '''«Жексұрын мен 4»''' ({{lang-en|Despicable Me 4}}) — [[Illumination Entertainment]] компаниясы шығарған компьютерлік [[мультфильм]]. == Сюжеті == Антизұлымдар лигасының (АЗЛ) агенті Грю лицейде ескі жауымен кездеседі. Максим Ле Маль оған әлі өш екенін жеткізіп, өзін [[тарақан]] қасиеттерімен күшейтіп алғанын айтады. АЗЛ оны қамауға алады. Алайда көп ұзамай ол абақтыдан қашып кетеді және дүниені жаулап алу жоспарын жүзеге асыруға кіріседі. Грю достарымен бірге оған қарсы тұрады. == Кейіпкерлерді дыбыстағандар == * [[Стив Карелл]] — Грю: басты кейіпкер. * [[Кристен Уиг]] — Люси Уайлд: АЗЛ агенті және Грюдің әйелі. * [[Уилл Феррелл]] — Максим Ле Маль: суперзұлым, Грюдің қарсыласы. * [[Джоуи Кинг]] — Поппи, Грюдің көршісі. * [[София Вергара]] — Валентина: Ле Мальдің әйелі. * [[Миранда Косгроув]] — Марго: Грю асырап алған қыздардың ең үлкені және ең ақылдысы, көзілдірік киеді. * [[Стив Куган]] — Сайлас Найспопс: АЗЛ лигасының бұрынғы бастығы. * Дана Гайер — Эдит: қыздардың ортаншысы, сары шашты қыз, әрқашан қызғылт тоқылған бөрік киіп жүреді. * Мэдисон Полан — Агнес: қыздардың ең кішісі, пырақтарды жақсы көреді. * [[Пьер Коффен]] — Миньондар: [[цилиндр]]лік сары ағзалар. Дөңгелек көзілдірік киіп жүретін, екі немесе бір көзді келеді. Бір-бірімен өз тілінде сөйлесіп, кейбір кезде адамға түсінікті сөздер айтады. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{IMDb title|7510222}} * {{Rotten Tomatoes|Despicable Me 4}} * {{metacritic film|Despicable Me 4}} * {{mojo title|tt7510222}} i55f0yt4xw8z6fw81o90bji48gqnmjt 3579638 3579375 2026-04-09T11:03:56Z Құралай Мұратқызы 179559 3579638 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Кино |Қазақша атауы = Жексұрын мен 4 |Шынайы атауы = {{lang-en|Despicable Me 4}} |Суреті = Despicable Me logo.svg |Сурет ені = |Жанры = [[комедия]], [[фантастика]], [[отбасылық фильм|отбасылық]] |Режиссёрі = Крис Рено |Продюсері = Крис Меледандри, Бретт Хоффман |Сценарист = Майк Уайт, Кен Даурио |Актерлер = [[Стив Карелл]], [[Кристен Уиг]], [[Пьер Коффен]], [[Миранда Косгроув]], [[Стив Куган]] |Операторы = |Композиторы = Эйтор Перейра, [[Фаррелл Уильямс]] |Компания = [[Illumination Entertainment]] |Бюджеті = 100 млн. $<ref name="TheHollywoodMonday">{{Cite web|title=Despicable Me 4 Budget Revealed: It's Reportedly 100 Million|url=https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million#tab=summary|website=The Hollywood Monday|date=June 8, 2024|access-date=June 21, 2024|archive-date=July 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705215618/https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million/#tab=summary|url-status=dead}}</ref> |Түсім = 968 млн. $<ref name="NUM">{{Cite web |title=Despicable Me 4 — Financial Information|url=https://the-numbers.com/movie/Despicable-Me-4-(2024)#tab=summary|website=The Numbers|access-date=November 15, 2024 }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = ағылшын тілі |Ұзақтығы = 95 мин. |Жыл = 2024 |Алдыңғы фильм = [[Жексұрын мен 3]] |Келесі фильм = |imdb_id = 7510222 }} '''«Жексұрын мен 4»''' ({{lang-en|Despicable Me 4}}) — [[Illumination Entertainment]] компаниясы шығарған компьютерлік [[мультфильм]]. == Сюжеті == Антизұлымдар лигасының (АЗЛ) агенті Грю лицейде ескі жауымен кездеседі.Максим Ле Маль оған әлі өш екенін жеткізіп, өзін [[тарақан]] қасиеттерімен күшейтіп алғанын айтады. АЗЛ оны қамауға алады. Алайда көп ұзамай ол абақтыдан қашып кетеді және дүниені жаулап алу жоспарын жүзеге асыруға кіріседі. Грю достарымен бірге оған қарсы тұрады. == Кейіпкерлерді дыбыстағандар == * [[Стив Карелл]] — Грю: басты кейіпкер. * [[Кристен Уиг]] — Люси Уайлд: АЗЛ агенті және Грюдің әйелі. * [[Уилл Феррелл]] — Максим Ле Маль: суперзұлым, Грюдің қарсыласы. * [[Джоуи Кинг]] — Поппи, Грюдің көршісі. * [[София Вергара]] — Валентина: Ле Мальдің әйелі. * [[Миранда Косгроув]] — Марго: Грю асырап алған қыздардың ең үлкені және ең ақылдысы, көзілдірік киеді. * [[Стив Куган]] — Сайлас Найспопс: АЗЛ лигасының бұрынғы бастығы. * Дана Гайер — Эдит: қыздардың ортаншысы, сары шашты қыз, әрқашан қызғылт тоқылған бөрік киіп жүреді. * Мэдисон Полан — Агнес: қыздардың ең кішісі, пырақтарды жақсы көреді. * [[Пьер Коффен]] — Миньондар: [[цилиндр]]лік сары ағзалар. Дөңгелек көзілдірік киіп жүретін, екі немесе бір көзді келеді. Бір-бірімен өз тілінде сөйлесіп, кейбір кезде адамға түсінікті сөздер айтады. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{IMDb title|7510222}} * {{Rotten Tomatoes|Despicable Me 4}} * {{metacritic film|Despicable Me 4}} * {{mojo title|tt7510222}} 67du1bvgzl4x9ls4h01u7gfdl6ukyoz 3579640 3579638 2026-04-09T11:04:25Z Құралай Мұратқызы 179559 3579640 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Кино |Қазақша атауы = Жексұрын мен 4 |Шынайы атауы = {{lang-en|Despicable Me 4}} |Суреті = Despicable Me logo.svg |Сурет ені = |Жанры = [[комедия]], [[фантастика]], [[отбасылық фильм|отбасылық]] |Режиссёрі = Крис Рено |Продюсері = Крис Меледандри, Бретт Хоффман |Сценарист = Майк Уайт, Кен Даурио |Актерлер = [[Стив Карелл]], [[Кристен Уиг]], [[Пьер Коффен]], [[Миранда Косгроув]], [[Стив Куган]] |Операторы = |Композиторы = Эйтор Перейра, [[Фаррелл Уильямс]] |Компания = [[Illumination Entertainment]] |Бюджеті = 100 млн. $<ref name="TheHollywoodMonday">{{Cite web|title=Despicable Me 4 Budget Revealed: It's Reportedly 100 Million|url=https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million#tab=summary|website=The Hollywood Monday|date=June 8, 2024|access-date=June 21, 2024|archive-date=July 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705215618/https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million/#tab=summary|url-status=dead}}</ref> |Түсім = 968 млн. $<ref name="NUM">{{Cite web |title=Despicable Me 4 — Financial Information|url=https://the-numbers.com/movie/Despicable-Me-4-(2024)#tab=summary|website=The Numbers|access-date=November 15, 2024 }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = ағылшын тілі |Ұзақтығы = 95 мин. |Жыл = 2024 |Алдыңғы фильм = [[Жексұрын мен 3]] |Келесі фильм = |imdb_id = 7510222 }} '''«Жексұрын мен 4»''' ({{lang-en|Despicable Me 4}}) — [[Illumination Entertainment]] компаниясы шығарған компьютерлік [[мультфильм]]. == Сюжеті == Антизұлымдар лигасының (АЗЛ) агенті Грю лицейде ескі жауымен кездеседі.Максим Ле Маль оған әлі өш екенін жеткізіп, өзін [[тарақан]] қасиеттерімен күшейтіп алғанын айтады.АЗЛ оны қамауға алады.Алайда көп ұзамай ол абақтыдан қашып кетеді және дүниені жаулап алу жоспарын жүзеге асыруға кіріседі.Грю достарымен бірге оған қарсы тұрады. == Кейіпкерлерді дыбыстағандар == * [[Стив Карелл]] — Грю: басты кейіпкер. * [[Кристен Уиг]] — Люси Уайлд: АЗЛ агенті және Грюдің әйелі. * [[Уилл Феррелл]] — Максим Ле Маль: суперзұлым, Грюдің қарсыласы. * [[Джоуи Кинг]] — Поппи, Грюдің көршісі. * [[София Вергара]] — Валентина: Ле Мальдің әйелі. * [[Миранда Косгроув]] — Марго: Грю асырап алған қыздардың ең үлкені және ең ақылдысы, көзілдірік киеді. * [[Стив Куган]] — Сайлас Найспопс: АЗЛ лигасының бұрынғы бастығы. * Дана Гайер — Эдит: қыздардың ортаншысы, сары шашты қыз, әрқашан қызғылт тоқылған бөрік киіп жүреді. * Мэдисон Полан — Агнес: қыздардың ең кішісі, пырақтарды жақсы көреді. * [[Пьер Коффен]] — Миньондар: [[цилиндр]]лік сары ағзалар. Дөңгелек көзілдірік киіп жүретін, екі немесе бір көзді келеді. Бір-бірімен өз тілінде сөйлесіп, кейбір кезде адамға түсінікті сөздер айтады. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{IMDb title|7510222}} * {{Rotten Tomatoes|Despicable Me 4}} * {{metacritic film|Despicable Me 4}} * {{mojo title|tt7510222}} 2aatbihv99yq1s3pq7jnq7tlp3noq2r 3579705 3579640 2026-04-09T11:36:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3565627 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Кино |Қазақша атауы = Жексұрын мен 4 |Шынайы атауы = {{lang-en|Despicable Me 4}} |Суреті = Despicable Me logo.svg |Сурет ені = |Жанры = [[комедия]], [[фантастика]], [[отбасылық фильм|отбасылық]] |Режиссёрі = Крис Рено |Продюсері = Крис Меледандри, Бретт Хоффман |Сценарист = Майк Уайт, Кен Даурио |Актерлер = [[Стив Карелл]], [[Кристен Уиг]], [[Пьер Коффен]], [[Миранда Косгроув]], [[Стив Куган]] |Операторы = |Композиторы = Эйтор Перейра, [[Фаррелл Уильямс]] |Компания = [[Illumination Entertainment]] |Бюджеті = 100 млн. $<ref name="TheHollywoodMonday">{{Cite web|title=Despicable Me 4 Budget Revealed: It's Reportedly 100 Million|url=https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million#tab=summary|website=The Hollywood Monday|date=June 8, 2024|access-date=June 21, 2024|archive-date=July 5, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240705215618/https://www.hollywoodmonday.com/despicable-me-4-budget-revealed-its-reportedly-100-million/#tab=summary|url-status=dead}}</ref> |Түсім = 968 млн. $<ref name="NUM">{{Cite web |title=Despicable Me 4 — Financial Information|url=https://the-numbers.com/movie/Despicable-Me-4-(2024)#tab=summary|website=The Numbers|access-date=November 15, 2024 }}</ref> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = ағылшын тілі |Ұзақтығы = 95 мин. |Жыл = 2024 |Алдыңғы фильм = [[Жексұрын мен 3]] |Келесі фильм = |imdb_id = 7510222 }} '''«Жексұрын мен 4»''' ({{lang-en|Despicable Me 4}}) — [[Illumination Entertainment]] компаниясы шығарған компьютерлік [[мультфильм]]. == Сюжеті == Антизұлымдар лигасының (АЗЛ) агенті Грю лицейде ескі жауымен кездеседі. Максим Ле Маль оған әлі өш екенін жеткізіп, өзін [[тарақан]] қасиеттерімен күшейтіп алғанын айтады. АЗЛ оны қамауға алады. Алайда көп ұзамай ол абақтыдан қашып кетеді және дүниені жаулап алу жоспарын жүзеге асыруға кіріседі. Грю достарымен бірге оған қарсы тұрады. == Кейіпкерлерді дыбыстағандар == * [[Стив Карелл]] — Грю: басты кейіпкер. * [[Кристен Уиг]] — Люси Уайлд: АЗЛ агенті және Грюдің әйелі. * [[Уилл Феррелл]] — Максим Ле Маль: суперзұлым, Грюдің қарсыласы. * [[Джоуи Кинг]] — Поппи, Грюдің көршісі. * [[София Вергара]] — Валентина: Ле Мальдің әйелі. * [[Миранда Косгроув]] — Марго: Грю асырап алған қыздардың ең үлкені және ең ақылдысы, көзілдірік киеді. * [[Стив Куган]] — Сайлас Найспопс: АЗЛ лигасының бұрынғы бастығы. * Дана Гайер — Эдит: қыздардың ортаншысы, сары шашты қыз, әрқашан қызғылт тоқылған бөрік киіп жүреді. * Мэдисон Полан — Агнес: қыздардың ең кішісі, пырақтарды жақсы көреді. * [[Пьер Коффен]] — Миньондар: [[цилиндр]]лік сары ағзалар. Дөңгелек көзілдірік киіп жүретін, екі немесе бір көзді келеді. Бір-бірімен өз тілінде сөйлесіп, кейбір кезде адамға түсінікті сөздер айтады. ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{IMDb title|7510222}} * {{Rotten Tomatoes|Despicable Me 4}} * {{metacritic film|Despicable Me 4}} * {{mojo title|tt7510222}} i55f0yt4xw8z6fw81o90bji48gqnmjt 0 749810 3579238 3565657 2026-04-09T05:26:17Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579238 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,(тарихи-архитектуралық). Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса,1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған. Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда келемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі 3,6м, материалы құмтас. Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iu3l9e08whe1quovip4ira0dlzq47qm 3579374 3579238 2026-04-09T06:22:30Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3565657 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,(тарихи-архитектуралық). Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған. Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда келемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі 3,6м, материалы құмтас . Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0uo49okjplfesmgt7q3uwyhmk1btkxs 3579642 3579374 2026-04-09T11:06:00Z Құралай Мұратқызы 179559 3579642 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,(тарихи-архитектуралық). Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған. Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда көлемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі 3,6м, материалы құмтас . Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ix669x8swpu3861la4mdely1df2om0t 3579644 3579642 2026-04-09T11:06:32Z Құралай Мұратқызы 179559 3579644 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,(тарихи-архитектуралық). Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған. Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда көлемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі — 3,6м, материалы құмтас . Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e0i5l5vhwe8o6t8oyktwngjx7lsqm9h 3579645 3579644 2026-04-09T11:06:45Z Құралай Мұратқызы 179559 3579645 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,(тарихи-архитектуралық). Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған. Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда көлемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі — 3,6м, материалы — құмтас. Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tq9904665fbxalbm5ti29dof4lqji5a 3579648 3579645 2026-04-09T11:07:22Z Құралай Мұратқызы 179559 3579648 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,(тарихи-архитектуралық). Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған. Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда көлемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі — 3,6м, материалы — құмтас.Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған.Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған.Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды.Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады.Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} q646s72fqbplsvf28pvm53nxn65soc4 3579651 3579648 2026-04-09T11:08:06Z Құралай Мұратқызы 179559 3579651 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,тарихи-архитектуралық ескерткіш.Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан.«Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген.Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан.Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан.Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген.Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған.Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда көлемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі — 3,6м, материалы — құмтас.Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған.Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған.Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды.Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады.Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} danm4x32mldmtg2tuxvv6pary3x0nyp 3579658 3579651 2026-04-09T11:10:38Z Құралай Мұратқызы 179559 3579658 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,тарихи-архитектуралық ескерткіш.Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан.«Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген.Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан.Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан.Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген.Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған.Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда көлемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі — 3,6м, материалы — құмтас.Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған.Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған.Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды.Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады.Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған.Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген.Материалы — әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі — 2,35 м.Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған.Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады.Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі — 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған.Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі бөлігі отырып қалған. Ол бөлігінде полихромды бояумен бедерленген жазба сақталған.Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі — 2,15м.Есік қуысы П тәрізді жиектелген.Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады.Материалы — құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8mks50lal5sba5d70lxr36kg8zybjh6 3579704 3579658 2026-04-09T11:36:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] ([[User talk:Құралай Мұратқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3565657 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — 19 ғ.,(тарихи-архитектуралық). Сенек ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз онша биік емес 2 сатылы төменгі қаланды үстіне орналаса, 1 бөлмелі, жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қаландымен салынған. Ішкі қабатта тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғалары бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда келемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі 3,6м, материалы құмтас . Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан.Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шой тастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы әкті-құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы (Nº2) сағанатаммен аналогиялық жағдайда, алайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігіндеполихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материал-құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0uo49okjplfesmgt7q3uwyhmk1btkxs 0 750675 3579236 3413948 2026-04-09T05:25:42Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579236 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Абдраманов Бахтиар|Туған күні=27.09.1961|Туған жері=[[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі=[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]|Марапаттары=[[Ерен еңбегі үшін медалі]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''' ([[27 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961 жыл]] туған, [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы ([[1978 жыл|1978]]),«Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-88, [[Свердловск облысы]] Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жыл|1991]]),«Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «ХаррикейнҚұмкөлмұнай» АҚ-да бөлім басшысы (1991-98),«ҚұмкөлКөлікҚызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000-15) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта АзияКөлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосты. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші,4-ші шақырылған (2003, 2007) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] mwanqit3ktgas8bcgr2mg3vym2r0xhb 3579376 3579236 2026-04-09T06:22:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 3413649 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Есімі=Абдраманов Бахтиар|Туған күні=27.09.1961|Туған жері=[[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі=[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]]|Марапаттары=[[Ерен еңбегі үшін медалі]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''' ([[27 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961 жыл]] туған, [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы ([[1978 жыл|1978]]), «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-88, [[Свердловск облысы]] Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жыл|1991]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «ХаррикейнҚұмкөлмұнай» АҚ-да бөлім басшысы (1991-98), «ҚұмкөлКөлікҚызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000-15) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта АзияКөлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосты. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003, 2007) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref> == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] naaauirjjjr56r2qja73kaxs9ek2if3 0 750776 3579239 3578577 2026-04-09T05:26:43Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579239 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Лұқпан Есенов Досжанұлы |Шынайы есімі = |Сурет = LukpanEsenov.jpg |Туған күні = 1939 |Туған жері = {{туғанжері|Батыс Қазақстан облысы|Жаңа ауылы}} |Мансабы = режиссёр, продюсер |Ғылыми атағы = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 13.10.2007 |Қайтыс болған жері = [[Алматы]] |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Лұқпан Есенов Досжанұлы''' — Қазақстанның мәдени қайраткері , режиссёр, продюсер. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2003 жыл|2003]]). == Өмірбаяны == Туған жері [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысы]].Музыкалық білім алған және 10 жасында «[[Гүлдер]]» эстрада ансамблінің солисі болған.Әріптестері айтуынша, оның дауысы топты танымал еткен.Режиссерлікке Лұқпан Еспанов 70-жылдардың ортасында келген. 1969-1976 жылдары Лұқпан Еспанов ұлттық «Гүлдер» ансамблінде, 1976-1992 жж. ұлттық арнада қызмет еткен. Ол 1977 жылы телеарнаға қазақ тілінде шыққан әзіл-сықақ «[[Тамаша]]» бағдарламасын жасайды. Лұқпан Еспанов қазақ мәдениетіне көп үлесін қосып, ұлттық юмор жанрында миниатюра театрын жасайды. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері,танымал продюсер және режиссер [[Алтын жұлдыз|«Алтын Жұлдыз»]] телевизиялық премиясымен марапатталған. 13 қазан 2007 жылы қайтыс болған.<ref>{{cite web|title=Тамаша шоу жасаушысы Лұқпан Есенов қайтыс болды|url=http://www.gorodpavlodar.kz/News_4820_4.html|website=gorodpavlodar.kz|date=2007-10-14|lang=ru|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612232348/http://www.gorodpavlodar.kz/News_4820_4.html|deadlink=no}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{cite web|title=Лұқпан Есенов|url=https://shora-batyr.kz/582|website="Шора батыр" - shora-batyr.kz|lang=kz}} h657p0fkxoiijxtjsl0im8b00xup0ed 3579373 3579239 2026-04-09T06:22:27Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578577 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Лұқпан Есенов Досжанұлы |Шынайы есімі = |Сурет = LukpanEsenov.jpg |Туған күні = 1939 |Туған жері = {{туғанжері|Батыс Қазақстан облысы|Жаңа ауылы}} |Мансабы = режиссёр, продюсер |Ғылыми атағы = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 13.10.2007 |Қайтыс болған жері = [[Алматы]] |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} '''Лұқпан Есенов Досжанұлы''' — Қазақстанның мәдени қайраткері , режиссёр, продюсер. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2003 жыл|2003]]). == Өмірбаяны == Туған жері [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысы]]. Музыкалық білім алған және 10 жасында «[[Гүлдер]]» эстрада ансамблінің солисі болған . Әріптестері айтуынша, оның дауысы топты танымал еткен. Режиссерлікке Лұқпан Еспанов 70-жылдардың ортасында келген. 1969-1976 жылдары Лұқпан Еспанов ұлттық «Гүлдер» ансамблінде, 1976-1992 жж. ұлттық арнада қызмет еткен. Ол 1977 жылы телеарнаға қазақ тілінде шыққан әзіл-сықақ «[[Тамаша]]» бағдарламасын жасайды. Лұқпан Еспанов қазақ мәдениетіне көп үлесін қосып, ұлттық юмор жанрында миниатюра театрын жасайды. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, танымал продюсер және режиссер [[Алтын жұлдыз|«Алтын Жұлдыз»]] телевизиялық премиясымен марапатталған. 13 қазан 2007 жылы қайтыс болған.<ref>{{cite web|title=Тамаша шоу жасаушысы Лұқпан Есенов қайтыс болды|url=http://www.gorodpavlodar.kz/News_4820_4.html|website=gorodpavlodar.kz|date=2007-10-14|lang=ru|access-date=2023-06-12|archive-date=2023-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612232348/http://www.gorodpavlodar.kz/News_4820_4.html|deadlink=no}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{cite web|title=Лұқпан Есенов|url=https://shora-batyr.kz/582|website="Шора батыр" - shora-batyr.kz|lang=kz}} 3rtiu3ofboi5gd9hexp5v30moqptyyi 0 750777 3579241 3472925 2026-04-09T05:27:03Z Дәриға Жалынқызы 179560 3579241 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Тұлға |Есімі = Русс Фарвелл |Шынайы есімі = Russ Farwell |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні = 20 сәуір 1956 |Туылған жері = Альберта, {{ту|Канада}}Канада |Мансабы = [[Филадельфия Флайерз]] командасының бұрынғы бас менеджері (1990–1994) [[Сиэтл Тандербёрдз]] командасының иесі және басқарушысы |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = |Туған күні=20 сәуір 1956}} '''Русс Фарвелл''' ({{lang-en|Russ Farwell}}; 1956 жылы 20 сәуірде [[Канада]]ның [[Альберта]] штатында туған) — Батыс хоккей лигасындағы (WHL) [[Сиэтл Тандербёрдз]] командасының иесі, басқарушысы және бас менеджері. Ол 1990–1994 жылдар аралығында [[Филадельфия Флайерз]] командасының бас менеджері қызметін атқарғанымен танымал. Осы кезеңде ол [[Квебек Нордикс]]пен келісімге келіп, Эрик Линдросты алу үшін екі драфт таңдау құқығы мен бірнеше ойыншыны, соның ішінде Хоккей Даңқ Залының орталық ойыншысы Питер Форсбергті қамтитын ірі айырбас жасады.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-07-01-sp-1181-story.html|title=Lindros Goes to Flyers: Hockey: Arbitrator upholds Philadelphia's trade, rather than the New York Rangers' deal|first=Lisa|last=Dillman|work=Los Angeles Times|access-date=December 26, 2024|lang=en}}</ref> Алайда, Фарвелл бас менеджер болған кезеңде Флайерз плей-оффқа бірде-бір рет шыққан жоқ.Жалпы рекорды 136 жеңіс,150 жеңіліс және 42 тең ойын болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} == Сілтемелер == *[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE5DE103AF935A35755C0A966958260 Flyers Consider Farwell (6/6/1990)] *[http://www.seattlethunderbirds.com/team/staff/index.html?staff_id=7 Seattle Thunderbirds profile] 8gn5qabgx3eih9y87kjn1la0gzre5hr 3579372 3579241 2026-04-09T06:22:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] ([[User talk:Дәриға Жалынқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3472925 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Тұлға |Есімі = Русс Фарвелл |Шынайы есімі = Russ Farwell |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні = 20 сәуір 1956 |Туылған жері = Альберта, {{ту|Канада}}Канада |Мансабы = [[Филадельфия Флайерз]] командасының бұрынғы бас менеджері (1990–1994) [[Сиэтл Тандербёрдз]] командасының иесі және басқарушысы |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = |Туған күні=20 сәуір 1956}} '''Русс Фарвелл''' ({{lang-en|Russ Farwell}}; 1956 жылы 20 сәуірде [[Канада]]ның [[Альберта]] штатында туған) — Батыс хоккей лигасындағы (WHL) [[Сиэтл Тандербёрдз]] командасының иесі, басқарушысы және бас менеджері. Ол 1990–1994 жылдар аралығында [[Филадельфия Флайерз]] командасының бас менеджері қызметін атқарғанымен танымал. Осы кезеңде ол [[Квебек Нордикс]]пен келісімге келіп, Эрик Линдросты алу үшін екі драфт таңдау құқығы мен бірнеше ойыншыны, соның ішінде Хоккей Даңқ Залының орталық ойыншысы Питер Форсбергті қамтитын ірі айырбас жасады.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-07-01-sp-1181-story.html|title=Lindros Goes to Flyers: Hockey: Arbitrator upholds Philadelphia's trade, rather than the New York Rangers' deal|first=Lisa|last=Dillman|work=Los Angeles Times|access-date=December 26, 2024|lang=en}}</ref> Алайда, Фарвелл бас менеджер болған кезеңде Флайерз плей-оффқа бірде-бір рет шыққан жоқ. Жалпы рекорды 136 жеңіс, 150 жеңіліс және 42 тең ойын болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} == Сілтемелер == *[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE5DE103AF935A35755C0A966958260 Flyers Consider Farwell (6/6/1990)] *[http://www.seattlethunderbirds.com/team/staff/index.html?staff_id=7 Seattle Thunderbirds profile] kgb2hpt7ihxrp91naxhz40k2ikltmut 0 750927 3579088 3415576 2026-04-08T18:06:41Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Arken-Arystanov.jpg|Arken-Arystanov.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] [[commons:File:Arken-Arystanov.jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Arken-Arystanov.j 3579088 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Суреті=|Титулы=[[Қазақстан]]ның [[Аустралия]]дағы елшісі|Ту=Flag of Australia.svg|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=22 мамыр 2020|Басқаруын аяқтады=21 қазан 2022|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=Үсен Абдухадырұлы Сүлеймен|Ізбасары=Асқар Сейітахметұлы Құттықадам|Титулы_2=[[Қазақстан]]ның [[Жаңа Зеландия]]дағы елшісі|Ту_2=Flag of New Zealand.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=23 желтоқсан 2019|Басқаруын аяқтады_2=21 қазан 2022|Ізашары_2=Үсен Абдухадырұлы Сүлеймен|Ізбасары_2=Асқар Сейітахметұлы Құттықадам|Президент_2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Титулы_3=[[Қазақстан]]ның [[Сингапур]]дағы елшісі|Ту_3=Flag of Singapore.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 маусым 2019|Басқаруын аяқтады_3=21 қазан 2022|Ізбасары_3=Асқар Сейітахметұлы Құттықадам|Ізашары_3=Үсен Абдухадырұлы Сүлеймен|Президент_3=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Титулы_4=[[Қазпошта]] төрағасы|Ту_4=QazPost logo.svg|Басқара бастады_4=20 сәуір 2011|Басқаруын аяқтады_4=желтоқсан 2013|Ізбасары_4=Асхат Ниязбекұлы Бейсенбаев|Ізашары_4=Салауат Қалымғазыұлы Шериязданов ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br>Дәурен Тұманбайұлы Молдағәлиев|Білімі=[[Мәскеу мемлекеттік университеті]]|Мамандығы=[[Экономист]]|Ғылыми дәрежесі=Экономика ғылымдарының докторы|Қызметі=[[Елші]], [[дипломатия]], [[экономика]], [[қаржы]]|Азаматтығы={{Байрақ|КСРО}}→ <br> {{Байрақ|Қазақстан}}|Туған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Әкесі=Кеңесбек Арыстанов|Анасы=Күләнда Хәкімжанова|Жұбайы=Индира Бабаева|Балалары='''қыздары'''<br>Азиза<br>Женева (1998 туған)|Туған күні=07.03.1966|Сайты=[https://www.gov.kz/memleket/entities/kazaid/about/structure/people/34502?lang=kk KazAID]|Марапаттары={{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}}}} {{Қатар |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} | {{Қазақстан темір жолына 100 жыл медалі}}}}|Commons=Аркен Арыстанов|Басқара бастады_5=маусым 2000|Басқаруын аяқтады_5=ақпан 2006|Ізашары_5=Оразәлі Сантайұлы Ержанов|Ізбасары_5=Дәурен Тұманбайұлы Молдағәлиев}} '''Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов''' ([[7 наурыз]] [[1966 жыл|1966]], [[Алматы]]) — қазақстандық дипломат, елші, экономист, [[Қазпошта]] төрағасы (2000—2006, 2011—2013). Экономика ғылымдарының докторы және II дәрежелі Төтенше және Өкілетті уәкіл. == Өмірбаяны == 1966 жылы 7 наурызда [[Алматы|Алматыда]] дүниеге келді. === Білімі === 1988 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] [[ММУ экономика факультеті|экономика факультетін]] “экономист” мамандығы бойынша тәмамдады. Одан бөлек, [[Джавахарлал Неру университеті|Джавахарлал Неру]] және [[Қазан университеті|Қазан университеттерінде]] тәжірибеден өтті. 2004 жылы “Қазақстанның қаржы-банк қызметтері нарығындағы пошта-жинақ жүйесі: реформалау теориясы, әдіснамасы және практикасы” тақырыбында жоба қорғап экономика ғылымдарының докторы атанды. === Мансабы === * 1992—1993 — "Қазақстан-Коммерция" РВПА бас маманы,"Қазхлебпродукт" мемлекеттік концернінің ЖЭС бөлімінің бастығы; * 1993—1994 — [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстан Экономика министрлігі]] жанындағы Шетелдік инвестициялар жөніндегі ұлттық агенттік басқармасының бастығы; * 1994—1996 — Валюталық реттеу департаменті директорының орынбасары, Халықаралық қатынастар департаментінің директоры; * 1996—1998 — [[АТФ Банк|АТФ Банкі]] төрағасының кеңесшісі, орынбасары, коммерциялық Департамент бастығы; * 1998—2000 — [[Қазақстан Халық банкі]] төрағасының кеңесшісі, Облыстық филиал директорының бірінші орынбасары, кредиттік департамент басшысы-Басқарушы директор, кредиттік тәуекелдер департаментінің директоры; * 2000—2006 — [[Қазпошта]] төрағасы, төраға орынбасары; * 2001—2005 — Байланыс саласындағы өңірлік достастықтың пошта байланысы операторлары Кеңесі төрағасының орынбасары; * 2003—2006 — “Пошталық байланыс. Техника және технология” журналының редакциялық алқасының мүшесі; * 2005—2006 — Байланыс саласындағы өңірлік достастықтың пошта байланысы операторлары Кеңесінің төрағасы; * 2008—2011 — [[Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі|Қазақстан Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігінің]] Басқарма мүшесі * 2006—2011 — [[Алматы|Алматы қаласының]] өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің төрағасы;<ref>{{Cite web|url=https://exclusive.kz/expertiza/antresoli/10714/|title=Новые назначения|date=2007-06-22|lang=ru|work=exclusive.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/predsedateli-afn-i-rd-rftsa-osvobojdenyi-ot-doljnosti-184594/amp/|title=Председатели АФН и РД РФЦА освобождены от должности|date=2011-04-14|lang=ru|work=tengrinews.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref> * 2011—2013 — [[Қазпошта]] төрағасы;<ref>{{Cite web|url=https://kase.kz/ru/news/show/1133975/|title=К. Масимов дал согласие на назначение А. Арыстанова главой АО "Казпочта"|date=2011-04-20|lang=ru|work=kase.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/22845/smenilsya-glava-kazpochty.html|title=Сменился глава Казпочты|date=2013-10-13|lang=ru|work=kapital.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref> * 2014—2019 — [[Қазақстанның Франциядағы Елшілігі|Қазақстанның Франциядағы Елшілігінің]] Инвестициялар жөніндегі кеңесшісі; * 2019—2022 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Сингапур]], [[Жаңа Зеландия]] және [[Аустралия|Аустралиядағы]] елшісі;<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192715|title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен:|date=2020-05-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/2019-12-22/naznacheny-posly-v-slovakii-estonii-novoy-zelandii-kambodzhe-i/amp/|title=Назначены послы в Словакии, Эстонии, Новой Зеландии, Камбодже и Лаосе|date=2019-12-22|lang=ru|work=kz.kursiv.media|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/amp/naznacheniya/78810/naznachen-posol-kazakhstana-v-singapure.html|title=Назначен Посол Казахстана в Сингапуре|date=2019-06-06|lang=ru|work=kz.kursiv.media|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mirror.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-arken-kenesbekuly-arystanov-kazakstan-respublikasynyn-singapur-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-219130|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов Қазақстан Республикасының Сингапур Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Жаңа Зеландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Аустралия Одағындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметтерін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды|date=2022-10-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2024-12-29}}</ref> * 2023 — "KazAID" Қазақстандық халықаралық даму агенттігінің” төрағасы.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kazaid/about?lang=kk|title=KazAID туралы|lang=kz|work="KazAID" Қазақстандық халықаралық даму агенттігі|accessdate=2024-12-29}}</ref> === Жеке өмірі === Үйленген, әйелі Индира Сәбитқызы Бабаева (1967 туған) [[Ғылым кандидаты|экономика ғылымдарының кандидаты]]. Балалары: 2 қызы — Азиза Арыстан мен Женева Арыстан (1998 туған). Қызы Женева 2024 жылы жазда тұрмысқа шықты.<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/m/amp/document/30098050|title=Арыстанов Аркен Кенесбекович (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref> Әкесі Кеңесбек Арыстанұлы Арыстанов геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, доцент; анасы Күләнда Хәкімжанқызы Хәкімжанова медицина ғылымдарының кандидаты, доцент. == Еңбектері == * “Қаржы-банк қызметтері нарығындағы Қазақстанның пошталық жинақ жүйесі” монографиясы (2010); * «Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығы» монографиясы (2010); * “Бағалы қағаздар нарығы. Оқу құралы.” (2010); * «Сингапурдың табыс құпиялары» кітабының электронды нұсқасы (2021). == Марапаттары == * Қазақстан кәсіподақтар федерациясының Құрмет грамотасы (2002); * [[Қазақстан темiр жолына 100 жыл медалі]] (2004); * [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]], [[Құрмет ордені]] (2005); * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008); * [[Парасат ордені]] (2012); * II дәрежелі Төтенше және Өкілетті уәкіл (2019). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан елшілері]] 5e1l65hjajry9z3yxiux51iyv5ukh49 3579089 3579088 2026-04-08T18:06:43Z KiranBOT 168555 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v2.2.9s 3579089 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Суреті=|Титулы=[[Қазақстан]]ның [[Аустралия]]дағы елшісі|Ту=Flag of Australia.svg|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=22 мамыр 2020|Басқаруын аяқтады=21 қазан 2022|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=Үсен Абдухадырұлы Сүлеймен|Ізбасары=Асқар Сейітахметұлы Құттықадам|Титулы_2=[[Қазақстан]]ның [[Жаңа Зеландия]]дағы елшісі|Ту_2=Flag of New Zealand.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=23 желтоқсан 2019|Басқаруын аяқтады_2=21 қазан 2022|Ізашары_2=Үсен Абдухадырұлы Сүлеймен|Ізбасары_2=Асқар Сейітахметұлы Құттықадам|Президент_2=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Титулы_3=[[Қазақстан]]ның [[Сингапур]]дағы елшісі|Ту_3=Flag of Singapore.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 маусым 2019|Басқаруын аяқтады_3=21 қазан 2022|Ізбасары_3=Асқар Сейітахметұлы Құттықадам|Ізашары_3=Үсен Абдухадырұлы Сүлеймен|Президент_3=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Титулы_4=[[Қазпошта]] төрағасы|Ту_4=QazPost logo.svg|Басқара бастады_4=20 сәуір 2011|Басқаруын аяқтады_4=желтоқсан 2013|Ізбасары_4=Асхат Ниязбекұлы Бейсенбаев|Ізашары_4=Салауат Қалымғазыұлы Шериязданов ({{comment|м.а.|міндетін атқарушы}})<br>Дәурен Тұманбайұлы Молдағәлиев|Білімі=[[Мәскеу мемлекеттік университеті]]|Мамандығы=[[Экономист]]|Ғылыми дәрежесі=Экономика ғылымдарының докторы|Қызметі=[[Елші]], [[дипломатия]], [[экономика]], [[қаржы]]|Азаматтығы={{Байрақ|КСРО}}→ <br> {{Байрақ|Қазақстан}}|Туған жері={{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|Әкесі=Кеңесбек Арыстанов|Анасы=Күләнда Хәкімжанова|Жұбайы=Индира Бабаева|Балалары='''қыздары'''<br>Азиза<br>Женева (1998 туған)|Туған күні=07.03.1966|Сайты=[https://www.gov.kz/memleket/entities/kazaid/about/structure/people/34502?lang=kk KazAID]|Марапаттары={{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}}}} {{Қатар |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} | {{Қазақстан темір жолына 100 жыл медалі}}}}|Commons=Аркен Арыстанов|Басқара бастады_5=маусым 2000|Басқаруын аяқтады_5=ақпан 2006|Ізашары_5=Оразәлі Сантайұлы Ержанов|Ізбасары_5=Дәурен Тұманбайұлы Молдағәлиев}} '''Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов''' ([[7 наурыз]] [[1966 жыл|1966]], [[Алматы]]) — қазақстандық дипломат, елші, экономист, [[Қазпошта]] төрағасы (2000—2006, 2011—2013). Экономика ғылымдарының докторы және II дәрежелі Төтенше және Өкілетті уәкіл. == Өмірбаяны == 1966 жылы 7 наурызда [[Алматы|Алматыда]] дүниеге келді. === Білімі === 1988 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|Мәскеу мемлекеттік университетінің]] [[ММУ экономика факультеті|экономика факультетін]] “экономист” мамандығы бойынша тәмамдады. Одан бөлек, [[Джавахарлал Неру университеті|Джавахарлал Неру]] және [[Қазан университеті|Қазан университеттерінде]] тәжірибеден өтті. 2004 жылы “Қазақстанның қаржы-банк қызметтері нарығындағы пошта-жинақ жүйесі: реформалау теориясы, әдіснамасы және практикасы” тақырыбында жоба қорғап экономика ғылымдарының докторы атанды. === Мансабы === * 1992—1993 — "Қазақстан-Коммерция" РВПА бас маманы,"Қазхлебпродукт" мемлекеттік концернінің ЖЭС бөлімінің бастығы; * 1993—1994 — [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Қазақстан Экономика министрлігі]] жанындағы Шетелдік инвестициялар жөніндегі ұлттық агенттік басқармасының бастығы; * 1994—1996 — Валюталық реттеу департаменті директорының орынбасары, Халықаралық қатынастар департаментінің директоры; * 1996—1998 — [[АТФ Банк|АТФ Банкі]] төрағасының кеңесшісі, орынбасары, коммерциялық Департамент бастығы; * 1998—2000 — [[Қазақстан Халық банкі]] төрағасының кеңесшісі, Облыстық филиал директорының бірінші орынбасары, кредиттік департамент басшысы-Басқарушы директор, кредиттік тәуекелдер департаментінің директоры; * 2000—2006 — [[Қазпошта]] төрағасы, төраға орынбасары; * 2001—2005 — Байланыс саласындағы өңірлік достастықтың пошта байланысы операторлары Кеңесі төрағасының орынбасары; * 2003—2006 — “Пошталық байланыс. Техника және технология” журналының редакциялық алқасының мүшесі; * 2005—2006 — Байланыс саласындағы өңірлік достастықтың пошта байланысы операторлары Кеңесінің төрағасы; * 2008—2011 — [[Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі|Қазақстан Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігінің]] Басқарма мүшесі * 2006—2011 — [[Алматы|Алматы қаласының]] өңірлік қаржы орталығының қызметін реттеу агенттігінің төрағасы;<ref>{{Cite web|url=https://exclusive.kz/expertiza/antresoli/10714/|title=Новые назначения|date=2007-06-22|lang=ru|work=exclusive.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/predsedateli-afn-i-rd-rftsa-osvobojdenyi-ot-doljnosti-184594/amp/|title=Председатели АФН и РД РФЦА освобождены от должности|date=2011-04-14|lang=ru|work=tengrinews.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref> * 2011—2013 — [[Қазпошта]] төрағасы;<ref>{{Cite web|url=https://kase.kz/ru/news/show/1133975/|title=К. Масимов дал согласие на назначение А. Арыстанова главой АО "Казпочта"|date=2011-04-20|lang=ru|work=kase.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/22845/smenilsya-glava-kazpochty.html|title=Сменился глава Казпочты|date=2013-10-13|lang=ru|work=kapital.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref> * 2014—2019 — [[Қазақстанның Франциядағы Елшілігі|Қазақстанның Франциядағы Елшілігінің]] Инвестициялар жөніндегі кеңесшісі; * 2019—2022 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Сингапур]], [[Жаңа Зеландия]] және [[Аустралия|Аустралиядағы]] елшісі;<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192715|title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен:|date=2020-05-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/2019-12-22/naznacheny-posly-v-slovakii-estonii-novoy-zelandii-kambodzhe-i/|title=Назначены послы в Словакии, Эстонии, Новой Зеландии, Камбодже и Лаосе|date=2019-12-22|lang=ru|work=kz.kursiv.media|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/78810/naznachen-posol-kazakhstana-v-singapure.html|title=Назначен Посол Казахстана в Сингапуре|date=2019-06-06|lang=ru|work=kz.kursiv.media|accessdate=2024-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mirror.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-arken-kenesbekuly-arystanov-kazakstan-respublikasynyn-singapur-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-219130|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов Қазақстан Республикасының Сингапур Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Жаңа Зеландиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Аустралия Одағындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметтерін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды|date=2022-10-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2024-12-29}}</ref> * 2023 — "KazAID" Қазақстандық халықаралық даму агенттігінің” төрағасы.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/kazaid/about?lang=kk|title=KazAID туралы|lang=kz|work="KazAID" Қазақстандық халықаралық даму агенттігі|accessdate=2024-12-29}}</ref> === Жеке өмірі === Үйленген, әйелі Индира Сәбитқызы Бабаева (1967 туған) [[Ғылым кандидаты|экономика ғылымдарының кандидаты]]. Балалары: 2 қызы — Азиза Арыстан мен Женева Арыстан (1998 туған). Қызы Женева 2024 жылы жазда тұрмысқа шықты.<ref>{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/document/?doc_id=30098050#sub_id=0|title=Арыстанов Аркен Кенесбекович (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate=2024-12-29}}</ref> Әкесі Кеңесбек Арыстанұлы Арыстанов геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, доцент; анасы Күләнда Хәкімжанқызы Хәкімжанова медицина ғылымдарының кандидаты, доцент. == Еңбектері == * “Қаржы-банк қызметтері нарығындағы Қазақстанның пошталық жинақ жүйесі” монографиясы (2010); * «Алматы қаласының өңірлік қаржы орталығы» монографиясы (2010); * “Бағалы қағаздар нарығы. Оқу құралы.” (2010); * «Сингапурдың табыс құпиялары» кітабының электронды нұсқасы (2021). == Марапаттары == * Қазақстан кәсіподақтар федерациясының Құрмет грамотасы (2002); * [[Қазақстан темiр жолына 100 жыл медалі]] (2004); * [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]], [[Құрмет ордені]] (2005); * [[Астанаға 10 жыл медалі]] (2008); * [[Парасат ордені]] (2012); * II дәрежелі Төтенше және Өкілетті уәкіл (2019). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан елшілері]] 53bnhjymg74jl4bm9wecc3vyezky8ch 0 751026 3579150 3574793 2026-04-09T03:40:17Z 1nter pares 146705 3579150 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Эрдэнэт |шынайы атауы = {{lang-mn|Эрдэнэт}} |сурет = Erdenet 01.jpg |жағдайы = Қала |ел = Моңғолия |елтаңба = Mn coa erdenet.png |ту = Erdenet City Flag.png |елтаңба сипаттамасы = Эрдэнэт елтаңбасы |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 140 |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 1 |lat_sec = 48 |lon_dir = E |lon_deg = 104 |lon_min = 2 |lon_sec = 24 |CoordAddon = type:city(50000)_region:MN |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Орхон облысы |басшының түрi = Мэр |басшысы = |құрылған уақыты = 1974 |жер аумағы = 186,43 |орталығының биіктігі = |тұрғыны = {{өсім}} 97 893 |санақ жылы = 2018 |тығыздығы = 733 |уақыт белдеуі = +8 |телефон коды = +976 |пошта индексі = |автомобиль коды = OP_ |ортаққордағы санаты = Erdenet |сайты = }} '''Эрдэнэт''' — [[Моңғолия]]дағы қала, [[Орхон облысы]]ның орталығы, елдің өнеркәсіп, мәдениет орталығы. Қаланың негізі [[1974 жыл]]ы қаланған. == Қысқаша сипаттама == Эрдэнэт — Моңғолияның солтүстігінде орналасқан ірі қала. Қала халқы 104 000 адамды құрайды. Қазіргі кезде Эрдэнэт қаласы елдің ең маңызды өндірістік және өнеркәсіптік орталықтарының бірі. Қалада 60-қа жуық ірі және орта кәсіпорындар бар, олардың ішінде түсті металдар өндіретін Эрдэнэт мыс зауыты ең ірі орын алады. Эрдэнэт қаласы жақсы дамыған көлік желісіне ие, ол автокөлік, теміржол және әуе жолдарымен байланысады. Қалада көптеген мәдениет мекемелері, білім беру орындары, сауда кәсіпорындары бар. == Қаланың құрылу тарихы == Эрдэнэт қаласы [[1970 жыл]]дары құрылған. Оның негізі Эрдэнэт мыс зауытының құрылысымен байланысты. Зауыттың құрылысы [[1974 жыл]]ы басталып, [[1978 жыл]]ы толық іске қосылды. Бұл зауыт сол кезде Еуразиядағы ең ірі мыс өндіретін кәсіпорындардың бірі болып табылады. Зауыттың іске қосылуы қала өміріне үлкен әсерін тигізді, себебі көптеген адамдар қалаға жұмыс істеуге келіп, Эрдэнэтте жаңа тұрғын үйлер мен инфрақұрылымдар салынды. Қала жылдам қарқынмен дамып, оны өнеркәсіптік қалаға айналдырды. === Оқиғалар жылнамасы === * '''[[1974 жыл|1974 ж.]]''' — Эрдэнэт қаласының негізі қаланды. * '''[[1974 жыл|1978 ж.]]''' — Эрдэнэт мыс зауыты толық қуатында іске қосылды. * '''[[1990 жыл|1990 ж.]]''' — Эрдэнэт қаласында көптеген ірі кәсіпорындар мен өндірістік алаңдар іске қосылды. * '''[[2000 жыл|2000 ж.]]''' — Эрдэнэт қаласы экономикалық және мәдени даму тұрғысынан жаңа кезеңге аяқ басты. * '''[[2010 жыл|2010 ж.]]''' — Қалада жаңа білім беру мекемелері мен әлеуметтік нысандар салынды. * '''[[2020 жыл|2020 ж.]]''' — Эрдэнэт қаласында халықаралық деңгейдегі өнеркәсіптік және мәдени шаралар өткізілуде. [[Санат:Моңғолия қалалары]] [[Санат:Орхон облысы]] 1bmkx68n960k1zu22lrin6e9paws1as 0 759660 3578890 3578419 2026-04-08T12:02:16Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578890 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} {{Сайлау | ел = Румыния | сайлау атауы = | сайлау күні = {{date|04|05|2025|1}} (бірінші айналым)<br />{{date|18|05|2025|1}} (екінші айналым) | алдыңғы сайлау = Румыниядағы президент сайлауы (2024) | алдыңғы сайлау жылы = 2024 | түрі = [[Президенттік сайлау]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 17988031 | сайлаушылар = 9571740 | жарамды = 9430274 | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 53.21 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 52.56 | босжәнежарамсыз = 141466 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Nicușor Dan, Sept. 2025.jpg | түс1 = #dcdcdc | кандидат1 = [[Никушор Дан]] | партия1 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | дауыс1 = 1979767 | пайыз1 = 20.99 | дауыс2v1 = 6168642 | пайыз2v1 = 53.60 | сурет2 = | түс2 = #FCB21F | кандидат2 = [[Джордже Симион]] | партия2 = Румындар одағы үшін альянс | партия2 коалиция1 = Жастар партиясы | дауыс2 = 3862761 | пайыз2 = 40.96 | алдыңғы пайыз2 = 13.86 | дауыс2v2 = 5339053 | пайыз2v2 = 46.40 | сурет3 = Crin Antonescu - 28 March 2025.jpg | түс3 = #dcdcdc | кандидат3 = [[Крин Антонеску]] | партия3 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | коалиция3 = «Румыния алға» Cайлау альянсы мен [[Румыниядағы этникалық азшылықтар партиясы|этникалық азшылықтар]] | партия1 коалиция3 = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] | партия2 коалиция3 = [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | партия3 коалиция3 = [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] | дауыс3 = 1892930 | пайыз3 = 20.07 | сурет4 = Victor Ponta debate November 2014.jpg | түс4 = #dcdcdc | кандидат4 = [[Виктор Понта]] | партия4 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | партия1 коалиция4 = [[ПРО Румыния]] | дауыс4 = 1230164 | пайыз4 = 13.04 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = Romanian Presidential Elections 2025 - First Round.svg | қарта тақарыбы = Бірінші айналымдың нәтижелері | қарта шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br>{{colorbox|#169F9F}} [[Крин Антонеску]]<br>{{colorbox|#E02043}} [[Виктор Понта]]<br>{{colorbox|#002A59}} [[Елена Ласкони]]<br> | қарта шарты2 = | қарта шарты3 = | қарта2 атауы = | қарта2 = Romanian Presidential Elections 2025 - Second Round.svg | қарта2 тақарыбы = Екінші айналымдың нәтижелері | қарта2 шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br> | қарта2 шарты2 = | қарта2 шарты3 = | диаграмма атауы = | диаграмма = | ізашар = [[Илие Боложан]] <small>({{м.а.}})</small> | ізашар партия = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]] }} '''[[Румыния|Румынияда]] қайта президенттік сайлау''' 2025 жылдың 4 мамырында өтті.<ref>[https://b365.ro/guvernul-a-decis-data-noilor-alegeri-prezidentiale-din-romania-vor-avea-loc-in-luna-mai-2025-surse-553388/ Guvernul a decis data noilor alegeri prezidențiale din România. Vor avea loc în luna mai 2025]</ref> [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Кезекті сайлау 2024 жылы өтті]], бірақ Румыния Конституциялық соты ықтимал [[Интервенция|шетелдік араласуға]] күдікпен олардың нәтижелерін жойғаннан кейін, [[Румыния үкіметі]] 2025 жылдың мамырында жаңа сайлау жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1003277|title=Правительство Румынии утвердило проведение президентских выборов в мае|date=2025-01-16|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250117051633/https://www.interfax.ru/world/1003277|archive-date=2025-01-17|access-date=2025-02-14|url-status=live|lang=ru}}</ref> 2025 жылдың 4 мамырында өткен сайлаудың бірінші айналымда ең көп дауыс жинаған (41%) оңшыл кандидат Симион болды. 2025 жылдың 18 мамырында өткен сайлаудың екінші айналымда 54 % дауыс жинап, Бухарест примары [[Никушор Дан]] жеңіске жетті.<ref>{{Cite web|title=Румынияда президент сайлауында Никушор Дан жеңіске жетті|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/710716-rumyniada-prezident-sajlauynda-nikusor-dan-zeniske-zetti|accessdate=2025-05-19|date=2025-05-19|publisher=[[24KZ]]}}</ref> == Рәсімі == [[Румыния конституциясы|Румыния конституциясының]] 83-бабына сәйкес, «Румыния президентінің өкілеттік мерзімі бес жыл»,<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|title=Title III|date=|publisher=[[Палата депутатов Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185732/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|archive-date=2018-05-08|access-date=2014-11-02|url-status=live}}</ref> бірақ тек екі мерзім. [[Мемлекет басшысы]] тең және тікелей жалпыға бірдей жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Үшінші мерзімге ұсыныла алмайды, бірақ оның қолданыстағы мерзімі мемлекеттегі [[Төтенше жағдай|төтенше]] немесе [[әскери жағдай]] жағдайында ұзартылуы мүмкін. Тұрақты сайлау органы (ТCО) — сайлау арасындағы кезеңде сайлау инфрақұрылымын басқаратын Румыния агенттігі.<ref>[https://www.roaep.ro/prezentare/en/prima-pagina/ Permanent Electoral Authority – general view]</ref> Сайлаудың өзі кезінде әр сайлау үшін арнайы құрылған Орталық сайлау бюросы (ОCB) құрылады.<ref>[https://valahia.news/romania-implements-e-vote-2024/ Romanian Permanent Electoral Authority: Romania will implement e-vote system by 2024]</ref> Президенттік сайлауда ОCB Румынияның Жоғарғы кассациялық соты мен сот төрелігінің бес судьясынан, ПИО төрағасы мен Төрағасының орынбасарларынан және 10-ға дейін саяси партиялардың өкілдерінен тұрады.<ref>[https://www.te.gob.mx/vota_elections/thesaurus/article/49232/16589/161 Law on the Election of the President of Romania]</ref> == Алғышарттары == === 2024 жылғы сайлау нәтижелерінің күшін жою === [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Румыниядағы президенттік сайлау]] 2024 жылдың 24 қарашасында өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|title=Romanian ruling coalition agrees parliamentary, presidential election dates|lang=en|website=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110957/https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|title=Romania’s ruling parties agree on dates for presidential and parliamentary elections|lang=en|website=Romania Insider|date=2024-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110736/https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref> Екінші тур 8 желтоқсанда күтілді, өйткені үміткерлердің ешқайсысы бірінші турда абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады,<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203010358/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-01-14}}</ref> ал келесі президенттік сайлау 2029 жылдың соңында өтуі керек еді,<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202171151/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-01-14}}</ref> алайда 6 желтоқсанда [[Румыния Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] «сайлау процесінің айқын бұзылуына» сілтеме жасай отырып, бірінші турдың қорытындыларын жойды және [[Ресей]] тарапынан ықтимал араласу.<ref>[https://protv.md/international/ultima-ora-alegerile-preziden%C8%9Biale-din-romania-au-fost-anulate-judecatorii-cur%C8%9Bii-constitu%C8%9Bionale-au-anulat-rezultatele-primului-tur-hotararea-este-definitiva-si-obligatorie---2707105.html%7D PRO TV Chisinau: Stiri din Moldova]</ref><ref>[https://www.romania-insider.com/romania-declassified-reports-calin-georgescu-presidential-elections-2024 Romanian authorities reveal massive financing for pro-Russian presidential candidate Calin Georgescu]</ref><ref>[https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears]</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/articles/cgq18w507dko Romania hit by major election influence campaign and Russian cyber-attacks]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/06/romania-court-annuls-presidential-election/ Romanian court annuls presidential vote after Russian interference claims]</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2024/12/06/europe/romania-annuls-presidential-election-intl/index.html Romania’s top court annuls presidential election result]</ref> === Клаус Йоханнистің отставкасы === 2024 жылғы желтоқсандағы сайлау қорытындылары жойылғаннан кейін Конституциялық сот [[Клаус Йоханнис|Йоханниске]] мұрагер сайланғанға дейін [[Румыния президенті]] болып қалуға рұқсат берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|title=Romania's President Iohannis resigns in face of impeachment threat from hard-right opposition|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211034144/https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|archive-date=2025-02-11|access-date=2025-02-11}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 10 ақпанында ол «бөлінген Румынияны құрмау» үшін отставкаға кететінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|title=Президент Румынии подал в отставку|lang=ru|website=|date=2025-02-10|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250210151324/https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|archive-date=2025-02-10|access-date=2025-02-11}}</ref> Сенат спикері [[Илие Боложан]] сайлауға дейін президенттің міндетін атқаруға ниетті. Йоханнистің отставкасы 12 ақпанда, оппозиция оны шеттету туралы өтініш бергеннен кейін екі күн өткен соң күшіне енді.<ref>{{Cite news|title=Cinci probleme majore cu care președintele interimar Ilie Bolojan se va confrunta în următoarele trei luni|first=Ionuț|last=Benea|url=https://romania.europalibera.org/a/cinci-probleme-majore-cu-care-presedintele-interimar-ilie-bolojan-se-va-confrunta-in-urmatoarele-trei-luni/33310960.html|website=[[Радио «Свобода»|Europa Liberă România]]|date=2025-02-11|access-date=2025-02-11|lang=ro}}</ref> === Кэлин Джорджеску ісі === 2025 жылдың 26 ақпанында [[Кэлин Джорджеску|Джорджескуға]] конституциялық құрылысқа қарсы іс-қимылдарды қозғау, сайлау науқаны аясында жалған ақпарат тарату, фашистік, нәсілшіл немесе ксенофобиялық ұйымды бастау немесе құру туралы айып тағылды. Тергеу Джорджескуға жақын әскери нұсқаушы [[Хорациу Потра]] фашистік ксенофобиялық ұйымды құрды деп санайды, оған қатысушылар конституциялық құрылысқа қарсы қылмыстар жасады, қару-жарақтың заңсыз айналымы, сондай-ақ геноцид актілеріне кінәлі адамдарға табынушылықты насихаттады деп күдіктенеді. Джорджескудің көлігін жол полициясы тоқтатты, содан кейін ол Бас прокуратураға жеткізілді. Бұлтартпау шарасымен оған 60 күн бойы сот бақылауы сайланды-ол бостандықта қалды, бірақ оған белгілі бір әрекеттерге тыйым салынды.<ref>{{Cite news|title=Как Джорджеску стал фигурантом дела о попытке переворота в Румынии|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2025/67bf30289a7947a956dc1f19|website=[[РБК]]|date=2025-02-26}}</ref> 2025 жылдың 8 наурызында Румынияның Конституциялық соты Джорджескуға алдағы президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берді, ол тіркеуге қарсы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=Джорджеску допустили к участию в президентских выборах в Румынии|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23343431|website=[[ТАСС]]|date=2025-03-08|access-date=2025-03-15}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 9 наурызында Орталық сайлау комиссиясының 14 мүшесінің он адамы Джорджескудің кандидат ретінде тіркелуден бас тартуына дауыс берді. Ресми мәлімдемеде ол сайлауға қатысу үшін қажетті шарттарды орындамады және Румыниядағы демократияны қорғайтынына кепілдік бермеді деп мәлімдеді. Осыдан кейін Джорджеску Конституциялық сотқа шағым түсірді. 2025 жылғы 11 наурызда Конституциялық сот бұл апелляцияны бірауыздан қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=КС Румынии отказал Джорджеску в участии в президентских выборах|url=https://www.rbc.ru/politics/11/03/2025/67d0759f9a794700344a9eb2|website=РБК|date=2025-03-11|access-date=2025-03-15}}</ref> Конституциялық Соттың сайтында жарияланған хабарламада:<blockquote>«Конституциялық сот конституциялық принциптер мен құндылықтарды бұзған адамның кандидатурасын тіркеуден бас тарту бұл адамның Румыния президенті болып сайлану құқығынан мерзімсіз айырылуына әкелмейді деп шешті. Бұл аспектілер әр жағдайда бөлек талданады және сайлаудың циклдік сипатына және кандидаттың негізгі конституциялық принциптер мен құндылықтарды құрметтеуін бағалауға байланысты белгілі бір уақытша шарттылыққа ие».</blockquote> == Үміткерлері == === Тіркелген === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="width: 10px;" |№{{efn|Бюллетеньдегі нөмір}} ! style="width: 110px;" |Аты (өмір күндері) ! style="width: 145px;" |Науқаны ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Лауазымдары ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Білімі және мамандығы ! colspan="2" style="width: 215px;" |Партиясы ! colspan="4" style="width: 215px;" |Қолдау !Даты<!-- анонсирование, утверждение партией, регистрация в избиркоме, утверждение Конституционным судом и т. д. --> |- |1 |{{hs|Simion|format=dmy}} [[Сурет:George_Simion_(1_July_2024).png|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Джордже Симион]]'''<br/ >{{date|21|09|1986|4}} ж.т.<br/ >({{жас|21|09|1986}})<br/ >[[Фокшани]], [[Вранча (жудец)|Вранча]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-14 181250.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Democrație. (Демократия.)''<br/ >[https://georgesimion.ro/ Georgesimion.ro] |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |Бизнес және әкімшілік факультеті, [[Бухарест университеті]] (2008)<br/ >Азаматтық белсенді | style="background:#fcb21f" | | style="text-align:left;" |Румындар одағы үшін альянс | bgcolor="#350299" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Жастар партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 19CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_19.pdf|access-date=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului SIMION GEORGE-NICOLAE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_31D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- | rowspan="4" |2 | rowspan="4" data-sort-value="Antonescu, Crin" |[[Сурет:Crin_Antonescu_-_24_February_2025_(cropped).jpg|160x160 нүкте]] '''[[Крин Антонеску]]'''<br/ >{{date|21|09|1959|4}} ж.т.<br/ >({{жас |21|09|1959}})<br/ >[[Тулча]], [[Тулча (жудец)|Тулча]] | rowspan="4" |[[Сурет:Crin Antonescu 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România, înainte!''<br/ >''(Алға, Румыния!)''<br/ >[https://crinantonescu.ro Crinantonescu.ro] | rowspan="4" |[[Румыния президенті|Президент]] міндетін атқарушы<br/ >(2012)<br/ >Жастар және спорт министрі<br/ >(1997–2000)<br/ >[[Румыния Сенаты]]ның төрағасы<br/ >(2012–2014)<br/ >Сенатор<br/ >(2008–2016)<br/ >[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(1992–2008) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]]<br/ >Тарих пәнінің мұғалімі, мұражай кураторы | rowspan="4" bgcolor=#aaaaaa | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Crin Antonescu și-a anunțat demisia din PNL: Voi ajunge în turul doi|url=https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|accessdate=2025-03-07|website=Capital.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241230070346/https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|archivedate=30 December 2024|url-status=live}}</ref> | rowspan="3" style="background:#2596be" | | rowspan="3" style="text-align:left;" |«Румыния алға» Cайлау альянсы | bgcolor="#ef3340" | | style="text-align:left;" |[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | rowspan="4" |{{small|[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]], [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] және [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] қолдады:<br>{{date|24|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-23|title=BREAKING Crin Antonescu a fost propus candidat comun la prezidențiale de șefii coaliției. Cine e Crin Antonescu, șomer de lux timp de zece ani după puciul din 2012|url=https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|accessdate=2025-03-01|website=G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241223094513/https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|archivedate=23 December 2024|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанның өзін-өзі тоқтатуы туралы жарияланды:<br>{{date|04|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-04|title=Crin Antonescu anunță că își "suspendă" candidatura la prezidențiale și acuză PSD, PNL și UDMR că l-au lăsat singur / "Dacă dânșii vor sa fiu din nou candidat, să mă caute"|url=https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|accessdate=2025-03-01|website=HotNews.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250104184748/https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|archivedate=4 January 2025|url-status=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]: {{date|26|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-26|title=Crin Antonescu, validat de PNL drept candidat la alegerile prezidențiale|url=https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|access-date=2025-03-01|website=romania.europalibera.org|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207172051/https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live|last1=Amariei|first1=Cezar}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]: {{date|29|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-29|title=UDMR a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale|url=https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|accessdate=2025-03-01|website=digi2G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207235243/https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] <nowiki>:</nowiki> {{date|02|02|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-02|title=PSD a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale: "Ăsta poate fi începutul unei frumoase prietenii"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|accessdate=2025-03-01|website=digi24.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304113243/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|archivedate=4 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-09|title=Crin Antonescu și-a depus candidatura la prezidențiale în huidulieli: Doar eu îl pot învinge pe Călin Georgescu|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|accessdate=2025-03-09|website=adevarul.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121412/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|11|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului ANTONESCU GEORGE-CRIN-LAURENȚIU şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_20D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#ffdd00" | | style="text-align:left;" |[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] |- | bgcolor="#00833e" | | style="text-align:left;" |[[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] |- | bgcolor="black" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Этникалық азшылықтар |- |3 | data-sort-value="Lasconi, Elena" |[[Сурет:Elena_Lasconi_2024-11-25_(cropped).png|160x160 нүкте]] '''[[Елена Ласкони]]'''<br/ >{{date|20|04|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|04|1972}})<br/ >[[Хацег]], [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]] |[[Сурет:Elena Lasconi 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Am curaj să fac dreptate!''<br/ >''(Менде әділеттілікті қалпына келтіруге батылдық бар!)''<br/ >[https://elenalasconi.ro/ Elenalasconi.ro] |[[Кымпулунг]] мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |[[Экономикалық академия (Бухарест)|Бухарест Экономикалық академиясы]]<br/ >(2001)<ref>{{cite web|url=https://www.primariacampulung.ro/primarul-municipiului-campulung/biografie|title=Primarul Municipiului Câmpulung – Biografie}}</ref><br/ >Экономист, журналист | bgcolor="#011E41" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Румыния Құтқару одағы]] |{{small|[[Румыния Құтқару одағы]] кандидаты деп жарияланды:<br>{{date|10|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Elena Lasconi rămâne candidatul USR pentru alegerile prezidențiale din 4-18 mai 2025. #elenalasconi|url=https://www.facebook.com/watch/?v=943949890671992|work=Facebook.com|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121605/https://www.facebook.com/usrgalati/videos/943949890671992/|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Elena Lasconi, președinta USR, şi-a depus candidatura la BEC|url=https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|work=Monitorul de Cluj|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250317085325/https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|archivedate=17 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei LASCONI ELENA-VALERICA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_25D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |4 |{{hs|Terheș|format=dmy}} [[Сурет:MEP_Cristian_Terheș_2024.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''Кристиан Терхеш'''<br/ >род. {{date|4|12|1978|4}}<br/ >({{жас|4|12|1978}})<br/ >[[Залэу]], [[Сэлаж]] |Ұран: ''Credincios națiunii române''<br/ >''(Румын халқына адал)'' |[[Еуропалық парламент]] мүшесі (2019–{{н.в.}}) |[[Бабеш — Бойяй университеті]] (2000)<br/ >Грек католик діни қызметкері | bgcolor="#1665fe" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Румыния ұлттық консервативті партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Cristian Terheş şi-a depus candidatura pentru alegerile prezidenţiale|url=https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313161710/https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului TERHEŞ CRISTIAN-VASILE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_26D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |5 |{{hs|Șandru|format=dmy}} [[Сурет:Lavinia_Sandru.PNG|160x160 нүкте]]<br/ >'''Лавиния Шандру'''<br/ >{{date|6|02|1975|4}} ж.т.<br/ >({{жас|6|02|1975}})<br/ >[[Деж]], [[Клуж (жудец)|Клуж]] |Ұран: ''România Reală''<br/ >''(Нағыз Румыния)'' |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2008) |[[Тыргу-Муреш өнер университеті]]<br/ >Журналист | style="background:#0066b6" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Социал-либералды гуманистік партия |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 18CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_18.pdf|accessdate=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei ŞANDRU MARCELA-LAVINIA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_30D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |6 | data-sort-value="Ponta, Victor" |[[Сурет:Victor_Ponta_debate_November_2014.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Виктор Понта]]'''<br/ >{{date|20|09|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|09|1972}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''România pe primul loc''<br/ >(''Румыния бәрінен бұрын!'')<br/ >[https://victorponta.ro/ Victorponta.ro] |[[Румыния премьер-министрі]]<br/ >(2012–2015) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2020, 2024–{{н.в.}})<br/ >Парламенттік байланыстар министрі<br/ >(2008–2009)<br/ >Министр-халықаралық гранттық бағдарламалардың іске асырылуын бақылау және Acquis Communautaire қолдану мониторингі жөніндегі делегат<br/ >(2004) |[[Бухарест университеті]],<br/ >Кэрол I атындағы Ұлттық қорғаныс университеті<br/ >Прокурор | bgcolor=#aaaaaa | | style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | bgcolor="#0f73bc" | | colspan="3" style="text-align:left;" |ПРО Румыния |{{small|Қызығушылық білдірді:<br>{{date|19|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta: Nu am cu cine să votez dintre candidații actuali la prezidențiale. "Poate voi candida chiar eu"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|accessdate=2025-01-20|website=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220083659/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|archivedate=20 February 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta nu exclude o candidatură la prezidențiale, în ciuda avertismentului dat de Ciolacu. "Coaliția foarte greu o să intre cu un candidat în turul al doilea"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|accessdate=2025-01-20|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250202083700/https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|archivedate=2 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Қолдау үшін қол жинау жарияланды:<br>{{date|5|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Victor Ponta strânge semnături pentru candidatura sa la alegerile prezidențiale|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309121813/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333?__grsc=cookieIsUndef0&__grts=58050756&__grua=9e90f00bfd79edbeb2910967839a1fb1&__grrn=1|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|19|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-19|title=Victor Ponta anunţă că va candida la alegerile prezidenţiale: "Nu voi lăsa votanţii fără candidat"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|accessdate=2025-02-19|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250219131458/https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|archivedate=19 February 2025|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанды бастады:<br>{{date|6|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-06|title=Prezidențiale2025/ Ponta: Am luat decizia de a candida; m-am schimbat mult față de acum 10 ani|url=https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|work=Agerpres.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309122009/https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|12|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-12|title=Victor Ponta și-a depus candidatura la alegerile prezidențiale: „România are nevoie de un nou început”|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313201632/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului PONTA VICTOR-VIOREL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_24D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |7 |{{hs|Popescu|format=dmy}} <br/ >'''Себастьян Попеску'''<br/ >{{date|12|02|1982|4}} ж.т.<br/ >({{жас|12|02|1982}}) [[Балш (Румыния)|Балш]], [[Олт (жудец)|Олт]] |{{д/ж}} |«Жаңа Румыния» партиясынан 2024 жылғы президенттік сайлауға үміткер |Банат ауылшаруашылық ғылымдары және ветеринарлық медицина университеті Ветеринар | style="background:#005593" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Жаңа Румыния |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 29CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_29.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 40D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_40D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |8 |{{hs|Predoiu|format=dmy}} <br/ >'''Сильвиу Предойу'''<br/ >{{date|5|08|1958|4}} <br/ >{{жас|5|08|1958}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''Competență. Caracter. Curaj''<br/ >''(Құзыреттілік. Мінез. Батылдық.)''<br/ >[https://silviupredoiu.ro/ Silviupredoiu.ro] |[[Румыния Сыртқы барлау қызметі]] директорының міндетін атқарушы<br/ >(2006, 2007),<br/ >Румыния Сыртқы барлау қызметі директорының бірінші орынбасары<br/ >(2005–2018) |География-геология факультеті, [[Бухарест университеті]] (1984)<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|url=https://silviupredoiu.ro/biografie/|title=Biograhy|work=Biograhy|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241206020338/https://silviupredoiu.ro/biografie/|archivedate=6 December 2024|url-status=live}}</ref><br/ >Барлау офицері | bgcolor="#4975ba" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 25CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_25.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref><br/ >ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 35D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_35D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |9 |{{hs|Banu-Muscel|format=dmy}} '''Джон-Ион Бану Муссел'''<br/ >{{date|8|07|1960|4}} ж.т.<br/ >({{жас|8|07|1960}})<br/ >[[Роман (Румыния)|Роман]], [[Нямц (жудец)|Нямц]] |[[Сурет:John Ion Banu Muscel 2025 presidential campaign.png|center|177x177px]]<br/ >Слоган: ''Democrația și Civilizația trebuiesc apărate de către cetățeni''<br/ >''(Демократия мен өркениетті азаматтар қорғауы керек!)''<br/ >[http://www.banumuscel.ro/ banumuscel.ro] |Румын саясаткері және американдық кәсіпкер, «Румыния ұлты партиясының» мүшесі |[[Бухарест политехникалық университеті]]<br/ >Инженер-механик | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 20CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_20.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului BANU-MUSCEL JOHN-ION şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_32D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |10 |{{hs|Funeriu|format=dmy}} [[Сурет:Replace_this_image_male.svg|жиекті|160x160 нүкте]]<br/ >'''Даниэль Фунериу'''<br/ >род. {{date|11|04|1971|4}}<br/ >({{жас|11|04|1971}})<br/ >[[Арад (Румыния)|Арад]], [[Арад (жудец)|Арад]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-09 110148.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Asta-i direcția!''<br/ >''(Бұл бағыт!)'' |Румыния Білім министрі<br/ >(2009–2012),<br/ >[[Еуропалық парламент]] мүшесі<br/ >(2008–2009) | | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 26CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_26.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 36D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_36D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- | rowspan="4" |11 | rowspan="4" data-sort-value="Dan, Nicușor" |[[Сурет:Nicușor_Dan_candidatura_bgiu.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Дан, Никушор|Никушор Дан]]'''<br/ >{{date|20|12|1969|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|12|1969}})<br/ >[[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов]] | rowspan="4" |[[Сурет:Capture d'écran 2025-02-06 211124.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România onestă''<br/ >''(Честная Румыния!)''<br/ >[https://nicusordan.ro Nicusordan.ro] | rowspan="4" |Бухарест мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2016–2020)<br/ >Бухарест бас кеңесшісі<br/ >(2016) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]], [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]]<br/ >Математика профессоры | rowspan="4" style="background:#aaaaaa" | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | style="background:#1bbeff" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған | rowspan="4" |{{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|16|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-16|title=VIDEO Nicușor Dan: Intenționez să candidez la alegerile prezidențiale din 2025 / Sunt zone întregi din statul român capturate de grupuri de interese|url=https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|accessdate=2024-12-16|work=HotNews.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203134325/https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|archivedate=3 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған қолдау көрсетті:<br>{{date|18|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-18|title=Primul partid care anunță public susținerea pentru Nicușor Dan: "Dorim ca acesta să fie primul pas către o alianță de susținere"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|accessdate=2024-12-18|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115093324/https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|archivedate=15 January 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан [[Партия Народного движения|Партией народного движения]] и Силами правых:<br>{{date|02|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|title=Nicușor Dan, susținut de PMP și Forța Dreptei la alegerile prezidențiale 2025. "O să merg până la capăt cu candidatura"|language=ro|work=|date=2025-02-02|publisher=[[Euronews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214130924/https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|archivedate=14 February 2025|accessdate=2025-02-06|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан партией Обновление европейского проекта Румынии қолдау көрсетті:<br>{{date|01|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-01|title=România Onestă are nevoie de lideri integri!|url=https://www.instagram.com/partidulreper/p/DGpo-28MX0H/?img_index=1|accessdate=2025-03-07|language=ro}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|07|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-07|title=VIDEO&FOTO Nicușor Dan și-a depus candidatura la prezidențiale: "Este rolul preşedintelui să adune toate energiile pentru a face o țară puternică"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|accessdate=2025-03-07|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307170913/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|archivedate=7 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului DAN NICUȘOR-DANIEL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_17D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#a7cf35" | | colspan="3" style="text-align:left;" |[[Халықтық қозғалыс партиясы]] |- | bgcolor="#08510a" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Оңшылар күші |- | bgcolor="#c40075" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Румыния Еуропалық жобасын жаңарту |- |} === Тіркелмеген === * Петру Мындру — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_13D.pdf Decision 13D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мария Марку — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_15D.pdf Decision 15D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ион Попа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_16D.pdf Decision 16D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Кэлин Джорджеску]] — [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы президенттікке]] кандидат, бірінші турда жеңіске жетіп, екінші турға шықты[44].<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_18D.pdf Decision 18D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мэтью Ванеа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_27D.pdf Decision 27D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Пол Испас — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_28D.pdf Decision 28D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин Виериу — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_29D.pdf Decision 29D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Диана Шошоакэ]] — Румыния сенаторы және [[Еуропалық парламентің депутаты]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|title=Профиль|lang=ro|publisher=[[Сенат Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220234943/https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|archivedate=2021-02-20|accessdate=2023-05-13|url-status=live}}</ref><ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_34D.pdf Decision 34D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Тицэ Джику-Ромео — {{Ж/е}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_38D.pdf Decision 38D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ремус Прикопие — Румынияның бұрынғы Білім министрі (2012–2014)<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_39D.pdf Decision 39D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Оана Крету — румын заңгері және кәсіпкер<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_43D.pdf Decision 43D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин-Тициан Филипп — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_44D.pdf Decision 44D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Гелу Драган — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_45D.pdf Decision 45D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Олар қызығушылық білдірді, бірақ уақытында сәйкес келмеді === * Кристиан Сима — Бухарест қор биржасы әкімшілігі кеңесінің мүшесі (2007). * Ана Бирчал — Румыния премьер-министрінің бұрынғы орынбасары<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|title=Cei 8 candidați favoriți să candideze la prezidențiale, în 2025. Călin Georgescu și Crin Antonescu, în capul listei: „E un cal mort / O bunicuță care a abuzat de dulciuri"|lang=ro|website=Ziare.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125100305/https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|archivedate=2025-01-25|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Антон Писароглу — саяси кеңесші. === Қатысудан бас тартқандар === * [[Илие Боложан]] — Румыния президентінің міндетін атқарушы<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|title=В Румынии назначили врио президента|lang=ru|website=[[Газета.Ru]]|date=2025-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211222053/https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|archivedate=2025-02-11|accessdate=2025-02-11}}</ref>, бывший мэр [[Орадя|Оради]]. * [[Марчел Чолаку]] — лидер «[[Социал-демократиялық партия (Румыния)|Румыния Социал-демократиялық партиясы»]] (СДП), Румынияның бұрынғы премьер-министрі<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|title=Romanian lawmakers narrowly approve new pro-European coalition during period of political turmoil|lang=en|website=[[AP News]]|date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250227020014/https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|archivedate=2025-02-27|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Каталин Аврамеску — [[Бухарест университеті|Бухарест университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|title=Profesorul Cătălin Avramescu și-a retras candidatura de la alegerile prezidențiale. „E o chestiune de familie. Am mintea în altă parte acum”|lang=ro|website=adevarul.ro|date=2025-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122083544/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|archivedate=2025-01-22|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Дэн Пурич — румындық театр және кино актері, продюсер және режиссер. * Ана-Мария Гаврилэ — Депутаттар палатасының мүшесі, «Жастар партиясының» жетекшісі<ref>[https://romania.europalibera.org/a/anamaria-gavrila-candidatura-alegerile-prezidentiale-george-simion/33352779.html Anamaria Gavrilă și-a retras candidatura la alegerile prezidențiale la câteva ore după ce îi fusese validată de CCR]</ref>. == Сауалнамалары == === Бірінші айналым === [[Сурет:Opinion polling for the 2025 Romanian presidential election.svg|center|thumb|1000x1000px|Румыния президенттігіне үміткерлердің қалауы туралы сауалнаманың орташа қисығы: {{flatlist| {{Color box|#fcc92c|border=darkgray}} [[Джордже Симион]], {{Color box|#bbe109|border=darkgray}} [[Никушор Дан]], {{Color box|#64c3cb|border=darkgray}} [[Крин Антонеску]], {{Color box|#e22147|border=darkgray}} [[Виктор Понта]], {{Color box|#002a59|border=darkgray}} [[Елена Ласкони]], {{Color box|#3277ba|border=darkgray}} Лавиния Шандру, {{Color box|#ac467e|border=darkgray}} Даниэль Фунериу,<br> {{Color box|#1665fe|border=darkgray}} Кристиан Тержеш, {{Color box|#493b96|border=darkgray}} ''[[Кэлин Джорджеску]] (шығарылды)'', {{Color box|#4064b2|border=darkgray}} ''[[Диана Шошоакэ]] (шығарылды)'' }}]] === Екінші айналым === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" |Сауалнама жүргізді ! rowspan="2" |Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" |Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Никушор Дан]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Джордже Симион]]<br /><small>AUR</small> ! rowspan="2" |Другие |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#FCB21F; " | |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-ultimul-mare-sondaj-inainte-de-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-de-duminica-18-mai-avans-foarte-mic-pentru-unul-dintre-candidati-in-marja-de-eroare-suspansul-continua-1976328 AtlasIntel] |13-15 мамыр 2025 |5628 |style="background:#C0C0C0" |'''48,7%''' |47,8% |3,5% |- |[https://hotnews.ro/primul-sondaj-in-care-nicusor-dan-conduce-in-fata-lui-george-simion-care-este-avansul-potrivit-irsop-1975212 IRSOP] |10-13 мамыр 2025 |951 |style="background:#C0C0C0" |'''52%''' |48% |— |- |[https://www.romaniatv.net/mirel-palada-director-sociopol-in-momentul-de-fata-avem-george-simion-53-nicusor-dan-47_8923399.html Sociopol] |10-12 мамыр 2025 |1024 |47% |style="background:#ffe5a5" |'''53%''' |— |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-primul-mare-sondaj-pentru-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-din-18-mai-2025-lupta-extrem-de-stransa-intre-george-simion-si-nicusor-dan-ce-se-intampla-cu-electoratul-lui-crin-antonescu-1972338 AtlasIntel] |9-12 мамыр 2025 |3995 |style="background:#C0C0C0" |'''48,2%''' |style="background:#ffe5a5" |'''48,2%''' |3,6% |- |[https://tvrinfo.ro/noul-sondaj-curs-george-simion-52-nicusor-dan-48-inaintea-turului-doi-al-alegerilor-prezidentiale/ CURS] |8-11 мамыр 2025 |3042 |48% |style="background:#ffe5a5" |'''52%''' |— |- |[https://www.g4media.ro/live-nicusor-dan-conferinta-de-presa-de-la-ora-1800.html Verifield] |6 мамыр 2025 |944 |45,2% |style="background:#ffe5a5" |'''54,8%''' |— |} ===Кандидаттар тіркелгенге дейін === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" | Сауалнама<br>жүргізді ! rowspan="2" | Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" | Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Кэлин Джорджеску]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Елена Ласкони]]<br><small>[[Румынияны құтқару одағы|РҚО]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Джордже Симион]]<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Джиджи Бекали<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Илие Боложан]]<br /><small>[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Крин Антонеску]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Никушор Дан]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Диана Шошоакэ]]<br /><small>С.О.С.</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Даниэль Фунериу<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Понта, Виктор|Виктор Понта]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:20px;" | Басқалары |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#002A59; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FFDD00; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#4DA9DA; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | |- | colspan="14" |'''Сайлау органы [[Кэлин Джорджеску]] кандидатурасын қабылдамады''' |- |[https://www.romania-insider.com/mkor-presidential-elections-georgescu-bolojan-march-2025 MKOR] |25–28 ақпан 2025 |1100 |style="background:#c0c0c0;" | '''44,1%''' |9,4% |0,6% |1,8% |style="background:#fff5b6;" | '''14,7%''' |8,9% |14,2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |4,2% |2,1% |- |[https://www.stiripesurse.ro/sondaj-verifield-calin-georgescu-peste-40prc-ar-urma-un-tur-2-impotriva-lui-crin-antonescu_3603487.html Verifield] |14–28 ақпан 2025 |1000 |style="background:#c0c0c0;" | '''41,1%''' |7,0% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''18,5%''' |12,4% |3,0% |1,0% |{{д/ж}} |17% |- |[https://www.g4media.ro/sondaj-atlasintel-publicat-de-nicusor-dan-calin-georgescu-384-nicusor-dan-254-crin-antonescu-158-in-primul-tur-cum-s-ar-imparti-voturile-intr-un-tur-doi-cu-georgescu-si-dan.html AtlasIntel] |21–24 ақпан 2025 |2947 | style="background:#c0c0c0;" | '''38,4%''' |5,8% |0,9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15,8% | style="background:#c0c0c0;" | '''25,4%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |7,5% |6,2% |- |[https://www.aktual24.ro/cel-mai-recent-sondaj-de-opinie-efectuat-in-perioada-14-16-februarie-releva-ca-finala-prezidentialelor-s-ar-putea-disputa-intre-calin-georgescu-si-nicusor-dan/ FlashData] |14–16 ақпан 2025 |7500 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |17% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |3% |1% |5% |1% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/sondaj-sociopol-cine-ar-castiga-alegerile-daca-s-ar-vota-azi-ascensiune-remarcabila-a-lui-victor-ponta_8781481.html Sociopol] | rowspan="2" |10–14 ақпан 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''45%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |2% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% |style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |9% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://www.dailybusiness.ro/stiri-interne/sondaj-sociopol-victor-ponta-ar-intra-in-turul-doi-idiferent-daca-lui-calin-georgescu-i-se-va-permite-sau-nu-sa-candideze-470070/ Sociopol] | rowspan="2" |27–30 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1003 |style="background:#c0c0c0;" |'''47%''' |8% |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |4% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% | style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |14% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://curs.ro/sondaj-de-opinie-la-nivel-national-ianuarie-2025/ CURS] | rowspan="2" |21–25 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1100 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |7% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |18% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |13% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''25%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |23% | style="background:#c0c0c0;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15% |- |[https://www.libertatea.ro/stiri/calin-georgescu-si-crin-antonescu-in-turul-2-la-alegerile-prezidentiale-2025-arata-primul-sondaj-din-acest-an-ce-procente-au-nicusor-dan-si-george-simion-5165331 Avangarde] |10–16 қаңтар 2025 |1354 | style="background:#c0c0c0;" |'''38%''' |6% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''25%''' |17% |5% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |3% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/exclusiv-sondaj-sociopol-calin-georgescu-intra-in-turul-2-cu-victor-ponta-la-alegerile-prezidentiale_8728756.html Sociopol] | rowspan="2" |10–15 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''50%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |8% |10% |5% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''15%''' |1% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''35%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |13% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''26%''' |3% |- |[https://docs.google.com/spreadsheets/d/e/2PACX-1vS8rvSzyGmKTbnYUiiKdRoP-kp2y_XwNbqodE2155H4tpuzIAE5-JU4yyCrGYujpOx8MOIkHzXV9QiU/pubhtml?gid=934682221&single=true Noi, Cetățenii] |23 желтоқсан 2024–13 қаңтар 2025 |1067 | style="background:#c0c0c0;" |'''35%''' |8% |2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |16% | style="background:#c0c0c0;" |'''25%''' |8% |{{д/ж}} |8% |6% |- | [https://propolitica.ro/2025/01/04/primul-sondaj-pe-2025-georgescu-conduce-detasat-la-39-antonescu-e-la-17-si-nicusor-dan-sta-pe-14-procente-se-va-reedita-la-prezidentiale-teatrul-prost-jucat-de-la-alegerile-locale/ Cozmin Gușă] |28–29 желтоқсан 2024 |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''39%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''17%''' |14% |9% |5% |{{д/ж}} |7% |- |[https://www.g4media.ro/nicusor-dan-noi-informatii-despre-sondajul-pe-care-l-a-comandat-calin-georgesc-peste-40-din-intentiile-de-vot-urmat-de-crin-antonescu-cu-24-si-nicusor-dan-cu-18-nu-au-fost-masurati-marcel-ciolacu.html Nicușor Dan] |Желтоқсан 2024{{efn|Мереке күндері}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''40%''' |8% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''24%''' |18% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |} == Нәтижелері == {| class="wikitable" style="text-align:right" ! colspan="2" rowspan="2" |Үміткер ! rowspan="2" |Ұсыну субъектісі ! colspan="2" |Бірінші айналым ! colspan="2" |Екінші айналым |- !Дауыстар !% !Дауыстар !% |- | style="background:#FCB21F;" | | align="left" |[[Джордже Симион]] | align="left" |Румындар одағы үшін альянс |'''3 862 761''' |'''40,96''' |'''6 168 642''' |'''53,60''' |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Никушор Дан]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |'''1 979 767''' |'''20,99''' |5 339 053 |46,40 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Крин Антонеску]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 892 930 |20,07 | colspan="2" rowspan="9" | |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Виктор Понта]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 230 164 |13,04 |- | style="background:#002a59;" | | align="left" |[[Елена Ласкони]] | align="left" |[[Румынияны құтқару одағы]] |252 721 |2,68 |- | style="background:#0066b6;" | | align="left" |Лавиния Шандру | align="left" |Социал-либералдық гуманистік партия |60 682 |0,64 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Даниэль Фунериу | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |49 604 |0,53 |- | style="background:#1665fe;" | | align="left" |Кристиан Тержеш | align="left" |Румынияның ұлттық консервативтік партиясы |36 445 |0,39 |- | style="background:#005593;" | | align="left" |Себастьян Попеску | align="left" |Жаңа Румыния |25 994 |0,28 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Джон-Ион Бану Муссел | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |22 020 |0,23 |- | style="background:#4975ba;" | | align="left" |Сильвиу Предойу | align="left" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |17 186 |0,18 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы''' |'''9 430 274''' |'''100''' |'''11 507 695''' |'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Жарамды бюллетеньдер |9 430 274 |98,52 | | |- | colspan="3" align="left" |Жарамсыз/бос бюллетеньдер |141 466 |1,48 | | |- | colspan="3" align="left" |Барлығы бюллетеньдер |'''9 571 740''' |'''100''' | | |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар/келу |17 988 031 |53,21 | | |- |colspan=7 align=left|Дереккөз: [https://prezenta.roaep.ro/prezidentiale04052025/pv/romania/results/ Румыния Тұрақты сайлау органы] |} == Реакция == === Бірінші айналым === Нәтижелер жарияланғаннан кейін [[Марчел Чолаку]] [[Румыния премьер-министрі|премьер-министр]] қызметінен кететінін жариялады,<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cn05lyrxl8qo|title=Премьер Румынии уходит в отставку на фоне успеха националистов на выборах президента|lang=ru|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2025-05-08}}</ref> сондай-ақ ол басқаратын «Социал-демократиялық партияның» (СДП) басқарушы коалициядан шығуы туралы. Сондай-ақ, Чолаку президенттік сайлаудың екінші кезеңінде кандидаттардың ешқайсысын қолдамайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|title=Премьер Румынии Марчел Чолаку объявил, что уходит в отставку|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505173335/https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Симионның бірінші айналымдағы жеңісі де экономикалық әсер етті: [[Бухарест қор биржас]]<nowiki/>ы айтарлықтай шығынға ұшырады,<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|title=Bursa e în scădere după ce George Simion a câștigat primul tur al alegerilor prezidențiale. Toți indicii sunt pe roșu|lang=ro|website=Știrile ProTV|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505115611/https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> ал [[Румыния Ұлттық банкі]] [[Румын лей|ұлттық валюта]]ны тұрақтандыру және оның құнсыздануын болдырмау үшін 2 миллиард еуродан астам инвестиция салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|title=BNR a cheltuit 2 miliarde de euro într-o singură zi ca să mențină cursul stabil al leului după victoria lui George Simion în turul 1. BNR: ”În ultima perioadă a apărut o schimbare importantă pe piața valutară”|lang=ro|website=G4Media.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506090001/https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06|url-status=live}}</ref> «[[Румындар одағы үшін альянс|Румындар одағы үшін альянс»]] партиясының жетекшісі [[Джордже Симион]] екінші турда жеңіске жеткеннен кейін Кэлин Джорджескeны [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы сайлау]]да бұрын жеңіске жеткен премьер-министр етіп тағайындаймын деп уәде берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|title=Hard-right candidate George Simion to face pro-EU reformist in Romania's presidential runoff|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505013415/https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Экс-президент [[Траян Бесеску]] [[Румын диаспорасы]]н Симионның бірінші турдағы жеңісі үшін сынға алды. Ол диаспораның сайлауға деген көзқарасын «адал емес» деп атап, «''өз дауыстарымен румындықтар Румынияны „ол [[Украина]]мен бірге Ресей мен [[Еуропа одағы]] арасындағы [[Буферлік мемлекет|буферлік кеңістік]]ке айналуға“'' ''итермелеу қаупі бар''» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|title=Băsescu critică dur diaspora: „Ei trăiesc în Occident şi spun: voi care trăiţi acasă, ia treceţi către tătucu' Putin”|lang=ro|website=stirileprotv.ro|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505230847/https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref> 6 мамырда бірінші турдан кейін кандидат Себастьян Попеску «демократиялық қағидаларды бұзу және сайлаушылардың ықпалына» түрткі бола отырып, сайлау нәтижелерінің күшін жою туралы өтініш берді.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|title=Cine este candidatul care a cerut la CCR invalidarea alegerilor. Invocă manipulare prin TikTok și influențarea alegătorilor prin mesaje despre „vot util”|lang=ro|website=hotnews.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506170802/https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06}}</ref> Ол бұған дейін 2024 жылғы сайлаудан кейін осындай өтініш жасаған болатын.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|title=Sebastian Popescu contestă decizia CCR de a-i respinge cererea de anulare a primului tur al alegerilor: „Cererea a fost depusă în termen” / „Știm să numărăm până la 3?”|lang=ro|website=HotNews.ro|date=2024-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250323230100/https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|archivedate=2025-03-23|accessdate=2025-05-08}}</ref> Бірінші айналымдағы Симионның жеңісімен Польшаның бұрынғы [[Польша премьер-министрі|премьер-министрі]] және «Еуропалық консерваторлар мен реформаторлар партиясының» жетекшісі [[Матеуш Моравецкий]], Италия премьер-министрінің орынбасары [[Маттео Сальвини]] және Франциядан [[Еуропалық парламент депутаты]] [[Марион Марешал]] құттықтады.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|title=Simion’s Romanian election win sparks right-wing jubilation around Europe|lang=en|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Politico]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505121349/https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> === Екінші айналым === Симион [[Facebook]]-те өзінің жеңісін мерзімінен бұрын жариялап, келесі мазмұнды жариялады: «''Мен жеңдім!!! Мен Румынияның жаңа президентімін және билікті румындарға қайтарамын!''». Кейін ол сайлауда жеңілгенін мойындады.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/romanians-vote-presidential-run-off-that-could-widen-eu-rifts-2025-05-17/ Centrist Dan wins Romanian presidency over hard-right pro-Trump rival]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c9h8ua7c2bnflr3uf7cfcr2f8k73kme 3578894 3578890 2026-04-08T12:03:48Z Рысмаханов Курманбек 179510 3578894 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} {{Сайлау | ел = Румыния | сайлау атауы = | сайлау күні = {{date|04|05|2025|1}} (бірінші айналым)<br />{{date|18|05|2025|1}} (екінші айналым) | алдыңғы сайлау = Румыниядағы президент сайлауы (2024) | алдыңғы сайлау жылы = 2024 | түрі = [[Президенттік сайлау]] | қосымша2 = | жалпы кандидат = | кезең = | тіркелгендер = 17988031 | сайлаушылар = 9571740 | жарамды = 9430274 | жарамсыз = | бос = | халық = | тіркелген = | сайлаушылар2 = | қатысқандар = 53.21 | қатысқандар қатынасы = | алдыңғы қатысқандар = 52.56 | босжәнежарамсыз = 141466 | қатысқандар2 = | қатысқандар2 қатынасы = | алдыңғы қатысқандар2 = | жарамды2 = | босжәнежарамсыз2 = | бос2 = | жарамсыз2 = | науқан = | Дебат = | сурет1 = Nicușor Dan, Sept. 2025.jpg | түс1 = #dcdcdc | кандидат1 = [[Никушор Дан]] | партия1 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | дауыс1 = 1979767 | пайыз1 = 20.99 | дауыс2v1 = 6168642 | пайыз2v1 = 53.60 | сурет2 = | түс2 = #FCB21F | кандидат2 = [[Джордже Симион]] | партия2 = Румындар одағы үшін альянс | партия2 коалиция1 = Жастар партиясы | дауыс2 = 3862761 | пайыз2 = 40.96 | алдыңғы пайыз2 = 13.86 | дауыс2v2 = 5339053 | пайыз2v2 = 46.40 | сурет3 = Crin Antonescu - 28 March 2025.jpg | түс3 = #dcdcdc | кандидат3 = [[Крин Антонеску]] | партия3 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | коалиция3 = «Румыния алға» Cайлау альянсы мен [[Румыниядағы этникалық азшылықтар партиясы|этникалық азшылықтар]] | партия1 коалиция3 = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] | партия2 коалиция3 = [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | партия3 коалиция3 = [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] | дауыс3 = 1892930 | пайыз3 = 20.07 | сурет4 = Victor Ponta debate November 2014.jpg | түс4 = #dcdcdc | кандидат4 = [[Виктор Понта]] | партия4 = [[Тәуелсіз үміткер|Тәуелсіз]] | партия1 коалиция4 = [[ПРО Румыния]] | дауыс4 = 1230164 | пайыз4 = 13.04 | қарта атауы = Дауыстарды аумақтар бойынша бөлу | қарта = Romanian Presidential Elections 2025 - First Round.svg | қарта тақарыбы = Бірінші айналымдың нәтижелері | қарта шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br>{{colorbox|#169F9F}} [[Крин Антонеску]]<br>{{colorbox|#E02043}} [[Виктор Понта]]<br>{{colorbox|#002A59}} [[Елена Ласкони]]<br> | қарта шарты2 = | қарта шарты3 = | қарта2 атауы = | қарта2 = Romanian Presidential Elections 2025 - Second Round.svg | қарта2 тақарыбы = Екінші айналымдың нәтижелері | қарта2 шарты1 = {{colorbox|#FCB524}} [[Джордже Симион]]<br>{{colorbox|#88B626}} [[Никушор Дан]]<br> | қарта2 шарты2 = | қарта2 шарты3 = | диаграмма атауы = | диаграмма = | ізашар = [[Илие Боложан]] <small>({{м.а.}})</small> | ізашар партия = [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]] }} '''[[Румыния|Румынияда]] қайта президенттік сайлау''' 2025 жылдың 4 мамырында өтті.<ref>[https://b365.ro/guvernul-a-decis-data-noilor-alegeri-prezidentiale-din-romania-vor-avea-loc-in-luna-mai-2025-surse-553388/ Guvernul a decis data noilor alegeri prezidențiale din România. Vor avea loc în luna mai 2025]</ref> [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Кезекті сайлау 2024 жылы өтті]], бірақ Румыния Конституциялық соты ықтимал [[Интервенция|шетелдік араласуға]] күдікпен олардың нәтижелерін жойғаннан кейін, [[Румыния үкіметі]] 2025 жылдың мамырында жаңа сайлау жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1003277|title=Правительство Румынии утвердило проведение президентских выборов в мае|date=2025-01-16|publisher=[[Интерфакс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250117051633/https://www.interfax.ru/world/1003277|archive-date=2025-01-17|access-date=2025-02-14|url-status=live|lang=ru}}</ref> 2025 жылдың 4 мамырында өткен сайлаудың бірінші айналымда ең көп дауыс жинаған (41%) оңшыл кандидат Симион болды. 2025 жылдың 18 мамырында өткен сайлаудың екінші айналымда 54 % дауыс жинап, Бухарест примары [[Никушор Дан]] жеңіске жетті.<ref>{{Cite web|title=Румынияда президент сайлауында Никушор Дан жеңіске жетті|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/710716-rumyniada-prezident-sajlauynda-nikusor-dan-zeniske-zetti|accessdate=2025-05-19|date=2025-05-19|publisher=[[24KZ]]}}</ref> == Рәсімі == [[Румыния конституциясы|Румыния конституциясының]] 83-бабына сәйкес, «Румыния президентінің өкілеттік мерзімі бес жыл»,<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|title=Title III|date=|publisher=[[Палата депутатов Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185732/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=3#t3c2s0a81|archive-date=2018-05-08|access-date=2014-11-02|url-status=live}}</ref> бірақ тек екі мерзім. [[Мемлекет басшысы]] тең және тікелей жалпыға бірдей жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Үшінші мерзімге ұсыныла алмайды, бірақ оның қолданыстағы мерзімі мемлекеттегі [[Төтенше жағдай|төтенше]] немесе [[әскери жағдай]] жағдайында ұзартылуы мүмкін. Тұрақты сайлау органы (ТCО) — сайлау арасындағы кезеңде сайлау инфрақұрылымын басқаратын Румыния агенттігі.<ref>[https://www.roaep.ro/prezentare/en/prima-pagina/ Permanent Electoral Authority – general view]</ref> Сайлаудың өзі кезінде әр сайлау үшін арнайы құрылған Орталық сайлау бюросы (ОCB) құрылады.<ref>[https://valahia.news/romania-implements-e-vote-2024/ Romanian Permanent Electoral Authority: Romania will implement e-vote system by 2024]</ref> Президенттік сайлауда ОCB Румынияның Жоғарғы кассациялық соты мен сот төрелігінің бес судьясынан, ПИО төрағасы мен Төрағасының орынбасарларынан және 10-ға дейін саяси партиялардың өкілдерінен тұрады.<ref>[https://www.te.gob.mx/vota_elections/thesaurus/article/49232/16589/161 Law on the Election of the President of Romania]</ref> == Алғышарттары == === 2024 жылғы сайлау нәтижелерінің күшін жою === [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|Румыниядағы президенттік сайлау]] 2024 жылдың 24 қарашасында өтті.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|title=Romanian ruling coalition agrees parliamentary, presidential election dates|lang=en|website=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110957/https://www.reuters.com/world/europe/romanian-ruling-coalition-agrees-parliamentary-presidential-election-dates-2024-07-04/|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|title=Romania’s ruling parties agree on dates for presidential and parliamentary elections|lang=en|website=Romania Insider|date=2024-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240704110736/https://www.romania-insider.com/romania-presidential-parliamentary-election-dates-2024|archive-date=2024-07-04|access-date=2025-01-14}}</ref> Екінші тур 8 желтоқсанда күтілді, өйткені үміткерлердің ешқайсысы бірінші турда абсолютті көпшілікке қол жеткізе алмады,<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203010358/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-03|access-date=2025-01-14}}</ref> ал келесі президенттік сайлау 2029 жылдың соңында өтуі керек еді.<ref>{{Cite web|url=https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|title=Romania’s ruling coalition delays presidential election to year’s end|lang=en|website=tvpworld.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202171151/https://tvpworld.com/79150187/romanias-ruling-coalition-delays-presidential-election-to-years-end|archive-date=2024-12-02|access-date=2025-01-14}}</ref> алайда 6 желтоқсанда [[Румыния Конституциялық Соты|Конституциялық сот]] «сайлау процесінің айқын бұзылуына» сілтеме жасай отырып, бірінші турдың қорытындыларын жойды және [[Ресей]] тарапынан ықтимал араласу.<ref>[https://protv.md/international/ultima-ora-alegerile-preziden%C8%9Biale-din-romania-au-fost-anulate-judecatorii-cur%C8%9Bii-constitu%C8%9Bionale-au-anulat-rezultatele-primului-tur-hotararea-este-definitiva-si-obligatorie---2707105.html%7D PRO TV Chisinau: Stiri din Moldova]</ref><ref>[https://www.romania-insider.com/romania-declassified-reports-calin-georgescu-presidential-elections-2024 Romanian authorities reveal massive financing for pro-Russian presidential candidate Calin Georgescu]</ref><ref>[https://www.politico.eu/article/romania-court-cancels-presidential-election-runoff-tiktok-russian-influence-calin-georgescu/ Romanian court cancels presidential election amid Russian influence fears]</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/articles/cgq18w507dko Romania hit by major election influence campaign and Russian cyber-attacks]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/06/romania-court-annuls-presidential-election/ Romanian court annuls presidential vote after Russian interference claims]</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2024/12/06/europe/romania-annuls-presidential-election-intl/index.html Romania’s top court annuls presidential election result]</ref> === Клаус Йоханнистің отставкасы === 2024 жылғы желтоқсандағы сайлау қорытындылары жойылғаннан кейін Конституциялық сот [[Клаус Йоханнис|Йоханниске]] мұрагер сайланғанға дейін [[Румыния президенті]] болып қалуға рұқсат берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|title=Romania's President Iohannis resigns in face of impeachment threat from hard-right opposition|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211034144/https://www.france24.com/en/europe/20250210-romania-s-outgoing-president-resigns-in-face-of-impeachment-threat-from-opposition|archive-date=2025-02-11|access-date=2025-02-11}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 10 ақпанында ол «бөлінген Румынияны құрмау» үшін отставкаға кететінін жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|title=Президент Румынии подал в отставку|lang=ru|website=|date=2025-02-10|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250210151324/https://www.dw.com/ru/prezident-rumynii-podal-v-otstavku/a-71562685|archive-date=2025-02-10|access-date=2025-02-11}}</ref> Сенат спикері [[Илие Боложан]] сайлауға дейін президенттің міндетін атқаруға ниетті. Йоханнистің отставкасы 12 ақпанда, оппозиция оны шеттету туралы өтініш бергеннен кейін екі күн өткен соң күшіне енді.<ref>{{Cite news|title=Cinci probleme majore cu care președintele interimar Ilie Bolojan se va confrunta în următoarele trei luni|first=Ionuț|last=Benea|url=https://romania.europalibera.org/a/cinci-probleme-majore-cu-care-presedintele-interimar-ilie-bolojan-se-va-confrunta-in-urmatoarele-trei-luni/33310960.html|website=[[Радио «Свобода»|Europa Liberă România]]|date=2025-02-11|access-date=2025-02-11|lang=ro}}</ref> === Кэлин Джорджеску ісі === 2025 жылдың 26 ақпанында [[Кэлин Джорджеску|Джорджескуға]] конституциялық құрылысқа қарсы іс-қимылдарды қозғау, сайлау науқаны аясында жалған ақпарат тарату, фашистік, нәсілшіл немесе ксенофобиялық ұйымды бастау немесе құру туралы айып тағылды. Тергеу Джорджескуға жақын әскери нұсқаушы [[Хорациу Потра]] фашистік ксенофобиялық ұйымды құрды деп санайды, оған қатысушылар конституциялық құрылысқа қарсы қылмыстар жасады, қару-жарақтың заңсыз айналымы, сондай-ақ геноцид актілеріне кінәлі адамдарға табынушылықты насихаттады деп күдіктенеді. Джорджескудің көлігін жол полициясы тоқтатты, содан кейін ол Бас прокуратураға жеткізілді. Бұлтартпау шарасымен оған 60 күн бойы сот бақылауы сайланды-ол бостандықта қалды, бірақ оған белгілі бір әрекеттерге тыйым салынды.<ref>{{Cite news|title=Как Джорджеску стал фигурантом дела о попытке переворота в Румынии|url=https://www.rbc.ru/politics/26/02/2025/67bf30289a7947a956dc1f19|website=[[РБК]]|date=2025-02-26}}</ref> 2025 жылдың 8 наурызында Румынияның Конституциялық соты Джорджескуға алдағы президенттік сайлауға қатысуға рұқсат берді, ол тіркеуге қарсы талаптарды қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=Джорджеску допустили к участию в президентских выборах в Румынии|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/23343431|website=[[ТАСС]]|date=2025-03-08|access-date=2025-03-15}}</ref> Алайда, 2025 жылдың 9 наурызында Орталық сайлау комиссиясының 14 мүшесінің он адамы Джорджескудің кандидат ретінде тіркелуден бас тартуына дауыс берді. Ресми мәлімдемеде ол сайлауға қатысу үшін қажетті шарттарды орындамады және Румыниядағы демократияны қорғайтынына кепілдік бермеді деп мәлімдеді. Осыдан кейін Джорджеску Конституциялық сотқа шағым түсірді. 2025 жылғы 11 наурызда Конституциялық сот бұл апелляцияны бірауыздан қабылдамады.<ref>{{Cite news|title=КС Румынии отказал Джорджеску в участии в президентских выборах|url=https://www.rbc.ru/politics/11/03/2025/67d0759f9a794700344a9eb2|website=РБК|date=2025-03-11|access-date=2025-03-15}}</ref> Конституциялық Соттың сайтында жарияланған хабарламада:<blockquote>«Конституциялық сот конституциялық принциптер мен құндылықтарды бұзған адамның кандидатурасын тіркеуден бас тарту бұл адамның Румыния президенті болып сайлану құқығынан мерзімсіз айырылуына әкелмейді деп шешті. Бұл аспектілер әр жағдайда бөлек талданады және сайлаудың циклдік сипатына және кандидаттың негізгі конституциялық принциптер мен құндылықтарды құрметтеуін бағалауға байланысты белгілі бір уақытша шарттылыққа ие».</blockquote> == Үміткерлері == === Тіркелген === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! style="width: 10px;" |№{{efn|Бюллетеньдегі нөмір}} ! style="width: 110px;" |Аты (өмір күндері) ! style="width: 145px;" |Науқаны ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Лауазымдары ! style="width: 425px;" class="unsortable" |Білімі және мамандығы ! colspan="2" style="width: 215px;" |Партиясы ! colspan="4" style="width: 215px;" |Қолдау !Даты<!-- анонсирование, утверждение партией, регистрация в избиркоме, утверждение Конституционным судом и т. д. --> |- |1 |{{hs|Simion|format=dmy}} [[Сурет:George_Simion_(1_July_2024).png|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Джордже Симион]]'''<br/ >{{date|21|09|1986|4}} ж.т.<br/ >({{жас|21|09|1986}})<br/ >[[Фокшани]], [[Вранча (жудец)|Вранча]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-14 181250.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Democrație. (Демократия.)''<br/ >[https://georgesimion.ro/ Georgesimion.ro] |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |Бизнес және әкімшілік факультеті, [[Бухарест университеті]] (2008)<br/ >Азаматтық белсенді | style="background:#fcb21f" | | style="text-align:left;" |Румындар одағы үшін альянс | bgcolor="#350299" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Жастар партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 19CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_19.pdf|access-date=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului SIMION GEORGE-NICOLAE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_31D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- | rowspan="4" |2 | rowspan="4" data-sort-value="Antonescu, Crin" |[[Сурет:Crin_Antonescu_-_24_February_2025_(cropped).jpg|160x160 нүкте]] '''[[Крин Антонеску]]'''<br/ >{{date|21|09|1959|4}} ж.т.<br/ >({{жас |21|09|1959}})<br/ >[[Тулча]], [[Тулча (жудец)|Тулча]] | rowspan="4" |[[Сурет:Crin Antonescu 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România, înainte!''<br/ >''(Алға, Румыния!)''<br/ >[https://crinantonescu.ro Crinantonescu.ro] | rowspan="4" |[[Румыния президенті|Президент]] міндетін атқарушы<br/ >(2012)<br/ >Жастар және спорт министрі<br/ >(1997–2000)<br/ >[[Румыния Сенаты]]ның төрағасы<br/ >(2012–2014)<br/ >Сенатор<br/ >(2008–2016)<br/ >[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(1992–2008) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]]<br/ >Тарих пәнінің мұғалімі, мұражай кураторы | rowspan="4" bgcolor=#aaaaaa | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Crin Antonescu și-a anunțat demisia din PNL: Voi ajunge în turul doi|url=https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|accessdate=2025-03-07|website=Capital.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241230070346/https://www.capital.ro/crin-antonescu-si-a-anuntat-demisia-din-pnl-voi-ajunge-in-turul-doi.html|archivedate=30 December 2024|url-status=live}}</ref> | rowspan="3" style="background:#2596be" | | rowspan="3" style="text-align:left;" |«Румыния алға» Cайлау альянсы | bgcolor="#ef3340" | | style="text-align:left;" |[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] | rowspan="4" |{{small|[[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]], [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] және [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] қолдады:<br>{{date|24|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-23|title=BREAKING Crin Antonescu a fost propus candidat comun la prezidențiale de șefii coaliției. Cine e Crin Antonescu, șomer de lux timp de zece ani după puciul din 2012|url=https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|accessdate=2025-03-01|website=G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241223094513/https://www.g4media.ro/surse-liderii-coalitiei-au-convenit-sa-il-sustina-pe-crin-antonescu-candidat-comun-la-prezidentiale-urmeaza-voturi-in-fiecare-partid-cine-e-crin-antonescu.html|archivedate=23 December 2024|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанның өзін-өзі тоқтатуы туралы жарияланды:<br>{{date|04|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-04|title=Crin Antonescu anunță că își "suspendă" candidatura la prezidențiale și acuză PSD, PNL și UDMR că l-au lăsat singur / "Dacă dânșii vor sa fiu din nou candidat, să mă caute"|url=https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|accessdate=2025-03-01|website=HotNews.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250104184748/https://hotnews.ro/crin-antonesu-anunta-ca-isi-suspenda-candidatura-la-prezidentiale-si-acuza-psd-pnl-si-udmr-ca-l-au-lasat-singur-1874280|archivedate=4 January 2025|url-status=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]]: {{date|26|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-26|title=Crin Antonescu, validat de PNL drept candidat la alegerile prezidențiale|url=https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|access-date=2025-03-01|website=romania.europalibera.org|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207172051/https://romania.europalibera.org/a/crin-antonescu-a-fost-validat-de-pnl-drept-candidat-la-alegerile-prezidentiale/33289436.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live|last1=Amariei|first1=Cezar}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]]: {{date|29|01|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-29|title=UDMR a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale|url=https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|accessdate=2025-03-01|website=digi2G4Media.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250207235243/https://www.g4media.ro/udmr-a-validat-candidatura-lui-crin-antonescu-la-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=7 February 2025|urlstatus=live}}</ref> Кандидат ретінде бекітілген [[Социал-демократиялық партиясы (Румыния)|Социал-демократиялық партиясы]] <nowiki>:</nowiki> {{date|02|02|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-02|title=PSD a validat candidatura lui Crin Antonescu la prezidențiale: "Ăsta poate fi începutul unei frumoase prietenii"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|accessdate=2025-03-01|website=digi24.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250304113243/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/congres-extraordinar-la-psd-pentru-validarea-lui-crin-antonescu-drept-candidat-la-prezidentiale-3105405|archivedate=4 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-09|title=Crin Antonescu și-a depus candidatura la prezidențiale în huidulieli: Doar eu îl pot învinge pe Călin Georgescu|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|accessdate=2025-03-09|website=adevarul.ro|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121412/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/crin-antonescu-si-a-depus-candidatura-la-2427271.html|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|11|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului ANTONESCU GEORGE-CRIN-LAURENȚIU şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_20D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#ffdd00" | | style="text-align:left;" |[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|Ұлттық либералдық партия]] |- | bgcolor="#00833e" | | style="text-align:left;" |[[Румынияның Венгрлер демократиялық одағы]] |- | bgcolor="black" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Этникалық азшылықтар |- |3 | data-sort-value="Lasconi, Elena" |[[Сурет:Elena_Lasconi_2024-11-25_(cropped).png|160x160 нүкте]] '''[[Елена Ласкони]]'''<br/ >{{date|20|04|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|04|1972}})<br/ >[[Хацег]], [[Хунедоара (жудец)|Хунедоара]] |[[Сурет:Elena Lasconi 2025 presidential campaign.svg|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Am curaj să fac dreptate!''<br/ >''(Менде әділеттілікті қалпына келтіруге батылдық бар!)''<br/ >[https://elenalasconi.ro/ Elenalasconi.ro] |[[Кымпулунг]] мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) |[[Экономикалық академия (Бухарест)|Бухарест Экономикалық академиясы]]<br/ >(2001)<ref>{{cite web|url=https://www.primariacampulung.ro/primarul-municipiului-campulung/biografie|title=Primarul Municipiului Câmpulung – Biografie}}</ref><br/ >Экономист, журналист | bgcolor="#011E41" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Румыния Құтқару одағы]] |{{small|[[Румыния Құтқару одағы]] кандидаты деп жарияланды:<br>{{date|10|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-27|title=Elena Lasconi rămâne candidatul USR pentru alegerile prezidențiale din 4-18 mai 2025. #elenalasconi|url=https://www.facebook.com/watch/?v=943949890671992|work=Facebook.com|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250309121605/https://www.facebook.com/usrgalati/videos/943949890671992/|archivedate=9 March 2025|urlstatus=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Elena Lasconi, președinta USR, şi-a depus candidatura la BEC|url=https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|work=Monitorul de Cluj|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250317085325/https://www.monitorulcj.ro/politica-administratie/127287-elena-lasconi-presedinta-usr-si-a-depus-candidatura-la-bec|archivedate=17 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei LASCONI ELENA-VALERICA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_25D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |4 |{{hs|Terheș|format=dmy}} [[Сурет:MEP_Cristian_Terheș_2024.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''Кристиан Терхеш'''<br/ >род. {{date|4|12|1978|4}}<br/ >({{жас|4|12|1978}})<br/ >[[Залэу]], [[Сэлаж]] |Ұран: ''Credincios națiunii române''<br/ >''(Румын халқына адал)'' |[[Еуропалық парламент]] мүшесі (2019–{{н.в.}}) |[[Бабеш — Бойяй университеті]] (2000)<br/ >Грек католик діни қызметкері | bgcolor="#1665fe" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Румыния ұлттық консервативті партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|13|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-13|title=Cristian Terheş şi-a depus candidatura pentru alegerile prezidenţiale|url=https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313161710/https://www.g4media.ro/cristian-terhes-si-a-depus-candidatura-pentru-alegerile-prezidentiale.html|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii domnului TERHEŞ CRISTIAN-VASILE şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_26D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |5 |{{hs|Șandru|format=dmy}} [[Сурет:Lavinia_Sandru.PNG|160x160 нүкте]]<br/ >'''Лавиния Шандру'''<br/ >{{date|6|02|1975|4}} ж.т.<br/ >({{жас|6|02|1975}})<br/ >[[Деж]], [[Клуж (жудец)|Клуж]] |Ұран: ''România Reală''<br/ >''(Нағыз Румыния)'' |[[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2008) |[[Тыргу-Муреш өнер университеті]]<br/ >Журналист | style="background:#0066b6" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Социал-либералды гуманистік партия |ТCО-да тіркелген: {{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-14|title=Press Release no. 18CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_18.pdf|accessdate=2025-03-14|language=ro}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii doamnei ŞANDRU MARCELA-LAVINIA şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_30D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |6 | data-sort-value="Ponta, Victor" |[[Сурет:Victor_Ponta_debate_November_2014.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Виктор Понта]]'''<br/ >{{date|20|09|1972|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|09|1972}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''România pe primul loc''<br/ >(''Румыния бәрінен бұрын!'')<br/ >[https://victorponta.ro/ Victorponta.ro] |[[Румыния премьер-министрі]]<br/ >(2012–2015) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2004–2020, 2024–{{н.в.}})<br/ >Парламенттік байланыстар министрі<br/ >(2008–2009)<br/ >Министр-халықаралық гранттық бағдарламалардың іске асырылуын бақылау және Acquis Communautaire қолдану мониторингі жөніндегі делегат<br/ >(2004) |[[Бухарест университеті]],<br/ >Кэрол I атындағы Ұлттық қорғаныс университеті<br/ >Прокурор | bgcolor=#aaaaaa | | style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | bgcolor="#0f73bc" | | colspan="3" style="text-align:left;" |ПРО Румыния |{{small|Қызығушылық білдірді:<br>{{date|19|01|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta: Nu am cu cine să votez dintre candidații actuali la prezidențiale. "Poate voi candida chiar eu"|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|accessdate=2025-01-20|website=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250220083659/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-nu-am-cu-cine-sa-votez-dintre-candidatii-actuali-la-prezidentiale-poate-o-sa-candidez-eu-3087621|archivedate=20 February 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-01-19|title=Victor Ponta nu exclude o candidatură la prezidențiale, în ciuda avertismentului dat de Ciolacu. "Coaliția foarte greu o să intre cu un candidat în turul al doilea"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|accessdate=2025-01-20|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250202083700/https://hotnews.ro/victor-ponta-nu-exclude-o-candidatura-la-prezidentiale-in-ciuda-avertismentului-dat-de-ciolacu-coalitia-foarte-greu-o-sa-intre-cu-un-candidat-in-turul-al-doilea-1883638|archivedate=2 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Қолдау үшін қол жинау жарияланды:<br>{{date|5|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Victor Ponta strânge semnături pentru candidatura sa la alegerile prezidențiale|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309121813/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-strange-semnaturi-pentru-candidatura-sa-la-alegerile-prezidentiale-3110333?__grsc=cookieIsUndef0&__grts=58050756&__grua=9e90f00bfd79edbeb2910967839a1fb1&__grrn=1|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|19|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-02-19|title=Victor Ponta anunţă că va candida la alegerile prezidenţiale: "Nu voi lăsa votanţii fără candidat"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|accessdate=2025-02-19|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250219131458/https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/politica/victor-ponta-anunta-ca-va-candida-la-alegerile-prezidentiale-nu-voi-lasa-votantii-fara-candidat-3127213|archivedate=19 February 2025|urlstatus=live}}</ref> {{small|Науқанды бастады:<br>{{date|6|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-06|title=Prezidențiale2025/ Ponta: Am luat decizia de a candida; m-am schimbat mult față de acum 10 ani|url=https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|work=Agerpres.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250309122009/https://agerpres.ro/politic/2025/03/06/prezidentiale2025-ponta-am-luat-decizia-de-a-candida-m-am-schimbat-mult-fata-de-acum-10-ani--1428322|archivedate=9 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|12|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-12|title=Victor Ponta și-a depus candidatura la alegerile prezidențiale: „România are nevoie de un nou început”|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|work=Digi24.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250313201632/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/victor-ponta-si-a-depus-candidatura-la-alegerile-prezidentiale-romania-are-nevoie-de-un-nou-inceput-3154463|archivedate=13 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului PONTA VICTOR-VIOREL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_24D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |7 |{{hs|Popescu|format=dmy}} <br/ >'''Себастьян Попеску'''<br/ >{{date|12|02|1982|4}} ж.т.<br/ >({{жас|12|02|1982}}) [[Балш (Румыния)|Балш]], [[Олт (жудец)|Олт]] |{{д/ж}} |«Жаңа Румыния» партиясынан 2024 жылғы президенттік сайлауға үміткер |Банат ауылшаруашылық ғылымдары және ветеринарлық медицина университеті Ветеринар | style="background:#005593" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Жаңа Румыния |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 29CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_29.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 40D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_40D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |8 |{{hs|Predoiu|format=dmy}} <br/ >'''Сильвиу Предойу'''<br/ >{{date|5|08|1958|4}} <br/ >{{жас|5|08|1958}})<br/ >[[Бухарест]], [[Илфов (жудец)|Илфов]] |Ұран: ''Competență. Caracter. Curaj''<br/ >''(Құзыреттілік. Мінез. Батылдық.)''<br/ >[https://silviupredoiu.ro/ Silviupredoiu.ro] |[[Румыния Сыртқы барлау қызметі]] директорының міндетін атқарушы<br/ >(2006, 2007),<br/ >Румыния Сыртқы барлау қызметі директорының бірінші орынбасары<br/ >(2005–2018) |География-геология факультеті, [[Бухарест университеті]] (1984)<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|url=https://silviupredoiu.ro/biografie/|title=Biograhy|work=Biograhy|language=ro|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241206020338/https://silviupredoiu.ro/biografie/|archivedate=6 December 2024|url-status=live}}</ref><br/ >Барлау офицері | bgcolor="#4975ba" | | colspan="5" style="text-align:left;" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 25CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_25.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref><br/ >ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 35D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_35D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- |9 |{{hs|Banu-Muscel|format=dmy}} '''Джон-Ион Бану Муссел'''<br/ >{{date|8|07|1960|4}} ж.т.<br/ >({{жас|8|07|1960}})<br/ >[[Роман (Румыния)|Роман]], [[Нямц (жудец)|Нямц]] |[[Сурет:John Ion Banu Muscel 2025 presidential campaign.png|center|177x177px]]<br/ >Слоган: ''Democrația și Civilizația trebuiesc apărate de către cetățeni''<br/ >''(Демократия мен өркениетті азаматтар қорғауы керек!)''<br/ >[http://www.banumuscel.ro/ banumuscel.ro] |Румын саясаткері және американдық кәсіпкер, «Румыния ұлты партиясының» мүшесі |[[Бухарест политехникалық университеті]]<br/ >Инженер-механик | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген:<br/ >{{date|14|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 20CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_20.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған:<br/ >{{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului BANU-MUSCEL JOHN-ION şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_32D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> |- |10 |{{hs|Funeriu|format=dmy}} [[Сурет:Replace_this_image_male.svg|жиекті|160x160 нүкте]]<br/ >'''Даниэль Фунериу'''<br/ >род. {{date|11|04|1971|4}}<br/ >({{жас|11|04|1971}})<br/ >[[Арад (Румыния)|Арад]], [[Арад (жудец)|Арад]] |[[Сурет:Capture d'écran 2025-03-09 110148.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''Asta-i direcția!''<br/ >''(Бұл бағыт!)'' |Румыния Білім министрі<br/ >(2009–2012),<br/ >[[Еуропалық парламент]] мүшесі<br/ >(2008–2009) | | style="background:#aaaaaa" | | colspan="5" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |ТCО-да тіркелген: {{date|15|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-15|title=Press Release no. 26CP|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/CP_26.pdf|accessdate=2025-03-15|language=ro-RO}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|17|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-17|title=Decision no. 36D|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_36D.pdf|accessdate=2025-03-17|language=ro-RO}}</ref> |- | rowspan="4" |11 | rowspan="4" data-sort-value="Dan, Nicușor" |[[Сурет:Nicușor_Dan_candidatura_bgiu.jpg|160x160 нүкте]]<br/ >'''[[Дан, Никушор|Никушор Дан]]'''<br/ >{{date|20|12|1969|4}} ж.т.<br/ >({{жас|20|12|1969}})<br/ >[[Фэгэраш]], [[Брашов (жудец)|Брашов]] | rowspan="4" |[[Сурет:Capture d'écran 2025-02-06 211124.png|center|177x177px]]<br/ >Ұран: ''România onestă''<br/ >''(Честная Румыния!)''<br/ >[https://nicusordan.ro Nicusordan.ro] | rowspan="4" |Бухарест мэрі<br/ >(2020–{{н.в.}}) [[Румыния Депутаттар палатасы|Депутаттар палатасы]]ның мүшесі<br/ >(2016–2020)<br/ >Бухарест бас кеңесшісі<br/ >(2016) | rowspan="4" |[[Бухарест университеті]], [[Жоғары қалыпты мектеп (Париж)|Жоғары қалыпты мектеп]], [[Париж университеті]]<br/ >Математика профессоры | rowspan="4" style="background:#aaaaaa" | | rowspan="4" style="text-align:left;" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] | style="background:#1bbeff" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған | rowspan="4" |{{small|Ұсыну жариялады:<br>{{date|16|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-16|title=VIDEO Nicușor Dan: Intenționez să candidez la alegerile prezidențiale din 2025 / Sunt zone întregi din statul român capturate de grupuri de interese|url=https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|accessdate=2024-12-16|work=HotNews.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203134325/https://hotnews.ro/nicusor-dan-conferinta-de-presa-la-ora-18-00-prima-iesire-publica-dupa-aparitia-informatiei-ca-va-candida-la-presedintie-1862590|archivedate=3 February 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Еуропадағы әділеттілік пен құрмет партиясы барлығына арналған қолдау көрсетті:<br>{{date|18|12|2024|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2024-12-18|title=Primul partid care anunță public susținerea pentru Nicușor Dan: "Dorim ca acesta să fie primul pas către o alianță de susținere"|work=HotNews.ro|url=https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|accessdate=2024-12-18|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250115093324/https://hotnews.ro/primul-partid-care-anunta-public-sustinerea-pentru-nicusor-dan-dorim-ca-acesta-sa-fie-primul-pas-catre-o-alianta-de-sustinere-1864117|archivedate=15 January 2025|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан [[Партия Народного движения|Партией народного движения]] и Силами правых:<br>{{date|02|02|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|title=Nicușor Dan, susținut de PMP și Forța Dreptei la alegerile prezidențiale 2025. "O să merg până la capăt cu candidatura"|language=ro|work=|date=2025-02-02|publisher=[[Euronews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214130924/https://www.euronews.ro/articole/nicusor-dan-sustinut-de-pmp-si-forta-dreptei-la-prezidentiale-o-sa-merg-pana-la-c|archivedate=14 February 2025|accessdate=2025-02-06|url-status=live}}</ref> {{small|Поддержан партией Обновление европейского проекта Румынии қолдау көрсетті:<br>{{date|01|03|2025|4}}}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-01|title=România Onestă are nevoie de lideri integri!|url=https://www.instagram.com/partidulreper/p/DGpo-28MX0H/?img_index=1|accessdate=2025-03-07|language=ro}}</ref> ТCО-да тіркелген: {{date|07|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|date=2025-03-07|title=VIDEO&FOTO Nicușor Dan și-a depus candidatura la prezidențiale: "Este rolul preşedintelui să adune toate energiile pentru a face o țară puternică"|work=Digi24.ro|url=https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|accessdate=2025-03-07|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20250307170913/https://www.digi24.ro/alegeri-prezidentiale-2025/nicusor-dan-si-a-depus-candidatura-la-prezidentiale-este-rolul-presedintelui-sa-adune-toate-energiile-pentru-a-face-o-tara-puternica-3148577|archivedate=7 March 2025|url-status=live}}</ref> ТCО мақұлдаған: {{date|09|03|2025|4}}<ref>{{Cite web|title=DECIZIE privind înregistrarea candidaturii independente a domnului DAN NICUȘOR-DANIEL şi a semnului electoral la alegerile pentru Preşedintele României din anul 2025|url=https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_17D.pdf|website=prezidentiale2025.bec.ro}}</ref> Конституциялық сот ТCО валидациясын растады: {{date|11|03|2025|4}} |- | bgcolor="#a7cf35" | | colspan="3" style="text-align:left;" |[[Халықтық қозғалыс партиясы]] |- | bgcolor="#08510a" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Оңшылар күші |- | bgcolor="#c40075" | | colspan="3" style="text-align:left;" |Румыния Еуропалық жобасын жаңарту |- |} === Тіркелмеген === * Петру Мындру — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_13D.pdf Decision 13D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мария Марку — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_15D.pdf Decision 15D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ион Попа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_16D.pdf Decision 16D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Кэлин Джорджеску]] — [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы президенттікке]] кандидат, бірінші турда жеңіске жетіп, екінші турға шықты[44].<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_18D.pdf Decision 18D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Мэтью Ванеа — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_27D.pdf Decision 27D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Пол Испас — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_28D.pdf Decision 28D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин Виериу — {{д/ж}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_29D.pdf Decision 29D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Диана Шошоакэ]] — Румыния сенаторы және [[Еуропалық парламентің депутаты]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|title=Профиль|lang=ro|publisher=[[Сенат Румынии]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220234943/https://www.senat.ro/FisaSenator.aspx?ParlamentarID=c075edaf-bf9f-4d70-8927-9d304a3177d0|archivedate=2021-02-20|accessdate=2023-05-13|url-status=live}}</ref><ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_34D.pdf Decision 34D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Тицэ Джику-Ромео — {{Ж/е}}<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_38D.pdf Decision 38D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ремус Прикопие — Румынияның бұрынғы Білім министрі (2012–2014)<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_39D.pdf Decision 39D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Оана Крету — румын заңгері және кәсіпкер<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_43D.pdf Decision 43D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Константин-Тициан Филипп — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_44D.pdf Decision 44D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Гелу Драган — тәуелсіз кандидат<ref>[https://prezidentiale2025.bec.ro/wp-content/uploads/2025/03/decizie_45D.pdf Decision 45D]{{Deadlink|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Олар қызығушылық білдірді, бірақ уақытында сәйкес келмеді === * Кристиан Сима — Бухарест қор биржасы әкімшілігі кеңесінің мүшесі (2007). * Ана Бирчал — Румыния премьер-министрінің бұрынғы орынбасары<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|title=Cei 8 candidați favoriți să candideze la prezidențiale, în 2025. Călin Georgescu și Crin Antonescu, în capul listei: „E un cal mort / O bunicuță care a abuzat de dulciuri"|lang=ro|website=Ziare.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125100305/https://ziare.com/alegeri-prezidentiale-2025/calin-georgescu-crin-antonescu-1914129|archivedate=2025-01-25|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Антон Писароглу — саяси кеңесші. === Қатысудан бас тартқандар === * [[Илие Боложан]] — Румыния президентінің міндетін атқарушы<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|title=В Румынии назначили врио президента|lang=ru|website=[[Газета.Ru]]|date=2025-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211222053/https://www.gazeta.ru/politics/news/2025/02/11/25061036.shtml|archivedate=2025-02-11|accessdate=2025-02-11}}</ref>, бывший мэр [[Орадя|Оради]]. * [[Марчел Чолаку]] — лидер «[[Социал-демократиялық партия (Румыния)|Румыния Социал-демократиялық партиясы»]] (СДП), Румынияның бұрынғы премьер-министрі<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|title=Romanian lawmakers narrowly approve new pro-European coalition during period of political turmoil|lang=en|website=[[AP News]]|date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20250227020014/https://apnews.com/article/romania-government-ciolacu-eu-23f5ddc68c50ec3f5634edfabb1e5dbf|archivedate=2025-02-27|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Каталин Аврамеску — [[Бухарест университеті|Бухарест университетінің]] профессоры<ref>{{Cite web|url=https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|title=Profesorul Cătălin Avramescu și-a retras candidatura de la alegerile prezidențiale. „E o chestiune de familie. Am mintea în altă parte acum”|lang=ro|website=adevarul.ro|date=2025-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122083544/https://adevarul.ro/alegeri-prezidentiale-2024/profesorul-catalin-avramescu-si-a-retras-2416506.html|archivedate=2025-01-22|accessdate=2025-02-13}}</ref>. * Дэн Пурич — румындық театр және кино актері, продюсер және режиссер. * Ана-Мария Гаврилэ — Депутаттар палатасының мүшесі, «Жастар партиясының» жетекшісі<ref>[https://romania.europalibera.org/a/anamaria-gavrila-candidatura-alegerile-prezidentiale-george-simion/33352779.html Anamaria Gavrilă și-a retras candidatura la alegerile prezidențiale la câteva ore după ce îi fusese validată de CCR]</ref>. == Сауалнамалары == === Бірінші айналым === [[Сурет:Opinion polling for the 2025 Romanian presidential election.svg|center|thumb|1000x1000px|Румыния президенттігіне үміткерлердің қалауы туралы сауалнаманың орташа қисығы: {{flatlist| {{Color box|#fcc92c|border=darkgray}} [[Джордже Симион]], {{Color box|#bbe109|border=darkgray}} [[Никушор Дан]], {{Color box|#64c3cb|border=darkgray}} [[Крин Антонеску]], {{Color box|#e22147|border=darkgray}} [[Виктор Понта]], {{Color box|#002a59|border=darkgray}} [[Елена Ласкони]], {{Color box|#3277ba|border=darkgray}} Лавиния Шандру, {{Color box|#ac467e|border=darkgray}} Даниэль Фунериу,<br> {{Color box|#1665fe|border=darkgray}} Кристиан Тержеш, {{Color box|#493b96|border=darkgray}} ''[[Кэлин Джорджеску]] (шығарылды)'', {{Color box|#4064b2|border=darkgray}} ''[[Диана Шошоакэ]] (шығарылды)'' }}]] === Екінші айналым === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" |Сауалнама жүргізді ! rowspan="2" |Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" |Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Никушор Дан]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" |[[Джордже Симион]]<br /><small>AUR</small> ! rowspan="2" |Другие |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#FCB21F; " | |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-ultimul-mare-sondaj-inainte-de-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-de-duminica-18-mai-avans-foarte-mic-pentru-unul-dintre-candidati-in-marja-de-eroare-suspansul-continua-1976328 AtlasIntel] |13-15 мамыр 2025 |5628 |style="background:#C0C0C0" |'''48,7%''' |47,8% |3,5% |- |[https://hotnews.ro/primul-sondaj-in-care-nicusor-dan-conduce-in-fata-lui-george-simion-care-este-avansul-potrivit-irsop-1975212 IRSOP] |10-13 мамыр 2025 |951 |style="background:#C0C0C0" |'''52%''' |48% |— |- |[https://www.romaniatv.net/mirel-palada-director-sociopol-in-momentul-de-fata-avem-george-simion-53-nicusor-dan-47_8923399.html Sociopol] |10-12 мамыр 2025 |1024 |47% |style="background:#ffe5a5" |'''53%''' |— |- |[https://hotnews.ro/exclusiv-primul-mare-sondaj-pentru-turul-doi-al-alegerilor-prezidentiale-din-18-mai-2025-lupta-extrem-de-stransa-intre-george-simion-si-nicusor-dan-ce-se-intampla-cu-electoratul-lui-crin-antonescu-1972338 AtlasIntel] |9-12 мамыр 2025 |3995 |style="background:#C0C0C0" |'''48,2%''' |style="background:#ffe5a5" |'''48,2%''' |3,6% |- |[https://tvrinfo.ro/noul-sondaj-curs-george-simion-52-nicusor-dan-48-inaintea-turului-doi-al-alegerilor-prezidentiale/ CURS] |8-11 мамыр 2025 |3042 |48% |style="background:#ffe5a5" |'''52%''' |— |- |[https://www.g4media.ro/live-nicusor-dan-conferinta-de-presa-de-la-ora-1800.html Verifield] |6 мамыр 2025 |944 |45,2% |style="background:#ffe5a5" |'''54,8%''' |— |} ===Кандидаттар тіркелгенге дейін === {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:85%;line-height:14px;" ! rowspan="2" | Сауалнама<br>жүргізді ! rowspan="2" | Күні ! rowspan="2" style="width:35px;" | Көшірме<br>(адам.) ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Кэлин Джорджеску]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Елена Ласкони]]<br><small>[[Румынияны құтқару одағы|РҚО]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Джордже Симион]]<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Джиджи Бекали<br /><small>АСР</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Илие Боложан]]<br /><small>[[Ұлттық либералдық партия (Румыния)|ҰЛП]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Крин Антонеску]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Никушор Дан]]<br><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Диана Шошоакэ]]<br /><small>С.О.С.</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | Даниэль Фунериу<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! class="unsortable" style="width:20px;" | [[Понта, Виктор|Виктор Понта]]<br /><small>[[Тәуелсіз кандидат|Тәу.]]</small> ! rowspan="2" class="unsortable" style="width:20px;" | Басқалары |- ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#002A59; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FCB21F; " | ! style="background:#FFDD00; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#4DA9DA; " | ! style="background:#A9A9A9; " | ! style="background:#A9A9A9; " | |- | colspan="14" |'''Сайлау органы [[Кэлин Джорджеску]] кандидатурасын қабылдамады''' |- |[https://www.romania-insider.com/mkor-presidential-elections-georgescu-bolojan-march-2025 MKOR] |25–28 ақпан 2025 |1100 |style="background:#c0c0c0;" | '''44,1%''' |9,4% |0,6% |1,8% |style="background:#fff5b6;" | '''14,7%''' |8,9% |14,2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |4,2% |2,1% |- |[https://www.stiripesurse.ro/sondaj-verifield-calin-georgescu-peste-40prc-ar-urma-un-tur-2-impotriva-lui-crin-antonescu_3603487.html Verifield] |14–28 ақпан 2025 |1000 |style="background:#c0c0c0;" | '''41,1%''' |7,0% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''18,5%''' |12,4% |3,0% |1,0% |{{д/ж}} |17% |- |[https://www.g4media.ro/sondaj-atlasintel-publicat-de-nicusor-dan-calin-georgescu-384-nicusor-dan-254-crin-antonescu-158-in-primul-tur-cum-s-ar-imparti-voturile-intr-un-tur-doi-cu-georgescu-si-dan.html AtlasIntel] |21–24 ақпан 2025 |2947 | style="background:#c0c0c0;" | '''38,4%''' |5,8% |0,9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15,8% | style="background:#c0c0c0;" | '''25,4%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |7,5% |6,2% |- |[https://www.aktual24.ro/cel-mai-recent-sondaj-de-opinie-efectuat-in-perioada-14-16-februarie-releva-ca-finala-prezidentialelor-s-ar-putea-disputa-intre-calin-georgescu-si-nicusor-dan/ FlashData] |14–16 ақпан 2025 |7500 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |17% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |3% |1% |5% |1% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/sondaj-sociopol-cine-ar-castiga-alegerile-daca-s-ar-vota-azi-ascensiune-remarcabila-a-lui-victor-ponta_8781481.html Sociopol] | rowspan="2" |10–14 ақпан 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''45%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |2% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% |style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |9% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://www.dailybusiness.ro/stiri-interne/sondaj-sociopol-victor-ponta-ar-intra-in-turul-doi-idiferent-daca-lui-calin-georgescu-i-se-va-permite-sau-nu-sa-candideze-470070/ Sociopol] | rowspan="2" |27–30 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1003 |style="background:#c0c0c0;" |'''47%''' |8% |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |10% |4% |{{д/ж}} |style="background:#c0c0c0;" |'''16%''' |1% |- |{{д/ж}} |9% | style="background:#ffe5a5;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |14% |16% |14% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''22%''' |1% |- | rowspan="2" |[https://curs.ro/sondaj-de-opinie-la-nivel-national-ianuarie-2025/ CURS] | rowspan="2" |21–25 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1100 | style="background:#c0c0c0;" |'''37%''' |7% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |18% | style="background:#c0c0c0;" |'''21%''' |4% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |13% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''25%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |23% | style="background:#c0c0c0;" |'''24%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |15% |- |[https://www.libertatea.ro/stiri/calin-georgescu-si-crin-antonescu-in-turul-2-la-alegerile-prezidentiale-2025-arata-primul-sondaj-din-acest-an-ce-procente-au-nicusor-dan-si-george-simion-5165331 Avangarde] |10–16 қаңтар 2025 |1354 | style="background:#c0c0c0;" |'''38%''' |6% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''25%''' |17% |5% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |3% |- | rowspan="2" |[https://www.romaniatv.net/exclusiv-sondaj-sociopol-calin-georgescu-intra-in-turul-2-cu-victor-ponta-la-alegerile-prezidentiale_8728756.html Sociopol] | rowspan="2" |10–15 қаңтар 2025 | rowspan="2" |1001 | style="background:#c0c0c0;" |'''50%''' |10% |6% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |8% |10% |5% |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''15%''' |1% |- |{{д/ж}} |13% | style="background:#ffe5a5;" |'''35%''' |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |13% |{{д/ж}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" |'''26%''' |3% |- |[https://docs.google.com/spreadsheets/d/e/2PACX-1vS8rvSzyGmKTbnYUiiKdRoP-kp2y_XwNbqodE2155H4tpuzIAE5-JU4yyCrGYujpOx8MOIkHzXV9QiU/pubhtml?gid=934682221&single=true Noi, Cetățenii] |23 желтоқсан 2024–13 қаңтар 2025 |1067 | style="background:#c0c0c0;" |'''35%''' |8% |2% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |16% | style="background:#c0c0c0;" |'''25%''' |8% |{{д/ж}} |8% |6% |- | [https://propolitica.ro/2025/01/04/primul-sondaj-pe-2025-georgescu-conduce-detasat-la-39-antonescu-e-la-17-si-nicusor-dan-sta-pe-14-procente-se-va-reedita-la-prezidentiale-teatrul-prost-jucat-de-la-alegerile-locale/ Cozmin Gușă] |28–29 желтоқсан 2024 |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''39%''' |9% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''17%''' |14% |9% |5% |{{д/ж}} |7% |- |[https://www.g4media.ro/nicusor-dan-noi-informatii-despre-sondajul-pe-care-l-a-comandat-calin-georgesc-peste-40-din-intentiile-de-vot-urmat-de-crin-antonescu-cu-24-si-nicusor-dan-cu-18-nu-au-fost-masurati-marcel-ciolacu.html Nicușor Dan] |Желтоқсан 2024{{efn|Мереке күндері}} |{{д/ж}} | style="background:#c0c0c0;" | '''40%''' |8% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} | bgcolor="#c0c0c0" |'''24%''' |18% |{{д/ж}} |{{д/ж}} |{{д/ж}} |10% |} == Нәтижелері == {| class="wikitable" style="text-align:right" ! colspan="2" rowspan="2" |Үміткер ! rowspan="2" |Ұсыну субъектісі ! colspan="2" |Бірінші айналым ! colspan="2" |Екінші айналым |- !Дауыстар !% !Дауыстар !% |- | style="background:#FCB21F;" | | align="left" |[[Джордже Симион]] | align="left" |Румындар одағы үшін альянс |'''3 862 761''' |'''40,96''' |'''6 168 642''' |'''53,60''' |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Никушор Дан]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |'''1 979 767''' |'''20,99''' |5 339 053 |46,40 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Крин Антонеску]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 892 930 |20,07 | colspan="2" rowspan="9" | |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |[[Виктор Понта]] | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |1 230 164 |13,04 |- | style="background:#002a59;" | | align="left" |[[Елена Ласкони]] | align="left" |[[Румынияны құтқару одағы]] |252 721 |2,68 |- | style="background:#0066b6;" | | align="left" |Лавиния Шандру | align="left" |Социал-либералдық гуманистік партия |60 682 |0,64 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Даниэль Фунериу | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |49 604 |0,53 |- | style="background:#1665fe;" | | align="left" |Кристиан Тержеш | align="left" |Румынияның ұлттық консервативтік партиясы |36 445 |0,39 |- | style="background:#005593;" | | align="left" |Себастьян Попеску | align="left" |Жаңа Румыния |25 994 |0,28 |- | style="background:#dcdcdc;" | | align="left" |Джон-Ион Бану Муссел | align="left" |[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]] |22 020 |0,23 |- | style="background:#4975ba;" | | align="left" |Сильвиу Предойу | align="left" |Ұлттық іс-қимыл лигасының партиясы |17 186 |0,18 |- | colspan="3" align="left" |'''Барлығы''' |'''9 430 274''' |'''100''' |'''11 507 695''' |'''100''' |- | colspan="3" align="left" |Жарамды бюллетеньдер |9 430 274 |98,52 | | |- | colspan="3" align="left" |Жарамсыз/бос бюллетеньдер |141 466 |1,48 | | |- | colspan="3" align="left" |Барлығы бюллетеньдер |'''9 571 740''' |'''100''' | | |- | colspan="3" align="left" |Тіркелген сайлаушылар/келу |17 988 031 |53,21 | | |- |colspan=7 align=left|Дереккөз: [https://prezenta.roaep.ro/prezidentiale04052025/pv/romania/results/ Румыния Тұрақты сайлау органы] |} == Реакция == === Бірінші айналым === Нәтижелер жарияланғаннан кейін [[Марчел Чолаку]] [[Румыния премьер-министрі|премьер-министр]] қызметінен кететінін жариялады,<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cn05lyrxl8qo|title=Премьер Румынии уходит в отставку на фоне успеха националистов на выборах президента|lang=ru|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2025-05-08}}</ref> сондай-ақ ол басқаратын «Социал-демократиялық партияның» (СДП) басқарушы коалициядан шығуы туралы. Сондай-ақ, Чолаку президенттік сайлаудың екінші кезеңінде кандидаттардың ешқайсысын қолдамайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|title=Премьер Румынии Марчел Чолаку объявил, что уходит в отставку|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505173335/https://meduza.io/news/2025/05/05/premier-rumynii-marchel-cholaku-ob-yavil-chto-uhodit-v-otstavku|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Симионның бірінші айналымдағы жеңісі де экономикалық әсер етті: [[Бухарест қор биржас]]<nowiki/>ы айтарлықтай шығынға ұшырады,<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|title=Bursa e în scădere după ce George Simion a câștigat primul tur al alegerilor prezidențiale. Toți indicii sunt pe roșu|lang=ro|website=Știrile ProTV|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505115611/https://stirileprotv.ro/stiri/financiar/bursa-de-valori-bucuresti-reactioneaza-negativ-dupa-primul-tur-de-alegeri-toti-indicii-sunt-in-scadere.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> ал [[Румыния Ұлттық банкі]] [[Румын лей|ұлттық валюта]]ны тұрақтандыру және оның құнсыздануын болдырмау үшін 2 миллиард еуродан астам инвестиция салды.<ref>{{Cite web|url=https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|title=BNR a cheltuit 2 miliarde de euro într-o singură zi ca să mențină cursul stabil al leului după victoria lui George Simion în turul 1. BNR: ”În ultima perioadă a apărut o schimbare importantă pe piața valutară”|lang=ro|website=G4Media.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506090001/https://www.g4media.ro/banca-nationala-a-cheltuit-2-miliarde-de-euro-intr-o-singura-zi-ca-sa-mentina-cursul-stabil-al-leului-dupa-victoria-lui-george-simion-in-turul-1-surse.html|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06|url-status=live}}</ref> «[[Румындар одағы үшін альянс|Румындар одағы үшін альянс»]] партиясының жетекшісі [[Джордже Симион]] екінші турда жеңіске жеткеннен кейін Кэлин Джорджескeны [[Румыниядағы президент сайлауы (2024)|2024 жылғы сайлау]]да бұрын жеңіске жеткен премьер-министр етіп тағайындаймын деп уәде берді.<ref>{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|title=Hard-right candidate George Simion to face pro-EU reformist in Romania's presidential runoff|lang=en|website=[[France 24]]|date=2025-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505013415/https://www.france24.com/en/europe/20250504-live-romanians-cast-ballots-for-critical-presidential-election-rerun|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> Экс-президент [[Траян Бесеску]] [[Румын диаспорасы]]н Симионның бірінші турдағы жеңісі үшін сынға алды. Ол диаспораның сайлауға деген көзқарасын «адал емес» деп атап, «''өз дауыстарымен румындықтар Румынияны „ол [[Украина]]мен бірге Ресей мен [[Еуропа одағы]] арасындағы [[Буферлік мемлекет|буферлік кеңістік]]ке айналуға“'' ''итермелеу қаупі бар''» деп мәлімдеді.<ref>{{Cite web|url=https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|title=Băsescu critică dur diaspora: „Ei trăiesc în Occident şi spun: voi care trăiţi acasă, ia treceţi către tătucu' Putin”|lang=ro|website=stirileprotv.ro|date=2025-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505230847/https://stirileprotv.ro/alegeri/prezidentiale/2024/basescu-critica-dur-diaspora-zei-traiesc-in-occident-si-spun-voi-care-traiti-acasa-ia-treceti-catre-tatucu-putin.html|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-05}}</ref> 6 мамырда бірінші турдан кейін кандидат Себастьян Попеску «демократиялық қағидаларды бұзу және сайлаушылардың ықпалына» түрткі бола отырып, сайлау нәтижелерінің күшін жою туралы өтініш берді.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|title=Cine este candidatul care a cerut la CCR invalidarea alegerilor. Invocă manipulare prin TikTok și influențarea alegătorilor prin mesaje despre „vot util”|lang=ro|website=hotnews.ro|date=2025-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250506170802/https://hotnews.ro/cine-este-candidatul-care-a-cerut-la-ccr-invalidarea-alegerilor-invoca-incalcari-grave-ale-principiilor-democratice-document-1966903|archivedate=2025-05-06|accessdate=2025-05-06}}</ref> Ол бұған дейін 2024 жылғы сайлаудан кейін осындай өтініш жасаған болатын.<ref>{{Cite web|url=https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|title=Sebastian Popescu contestă decizia CCR de a-i respinge cererea de anulare a primului tur al alegerilor: „Cererea a fost depusă în termen” / „Știm să numărăm până la 3?”|lang=ro|website=HotNews.ro|date=2024-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250323230100/https://hotnews.ro/sebastian-popescu-acuza-o-mega-magarie-dupa-ce-ccr-i-a-respins-cererea-de-anulare-a-primului-tur-care-il-viza-pe-calin-georgescu-cererea-a-fost-depusa-in-termen-1848109|archivedate=2025-03-23|accessdate=2025-05-08}}</ref> Бірінші айналымдағы Симионның жеңісімен Польшаның бұрынғы [[Польша премьер-министрі|премьер-министрі]] және «Еуропалық консерваторлар мен реформаторлар партиясының» жетекшісі [[Матеуш Моравецкий]], Италия премьер-министрінің орынбасары [[Маттео Сальвини]] және Франциядан [[Еуропалық парламент депутаты]] [[Марион Марешал]] құттықтады.<ref>{{Cite web|url=https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|title=Simion’s Romanian election win sparks right-wing jubilation around Europe|lang=en|website=|date=2025-05-05|publisher=[[Politico]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250505121349/https://www.politico.eu/article/romania-election-george-simion-far-right-jubilation-eu/|archivedate=2025-05-05|accessdate=2025-05-08}}</ref> === Екінші айналым === Симион [[Facebook]]-те өзінің жеңісін мерзімінен бұрын жариялап, келесі мазмұнды жариялады: «''Мен жеңдім!!! Мен Румынияның жаңа президентімін және билікті румындарға қайтарамын!''». Кейін ол сайлауда жеңілгенін мойындады.<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/romanians-vote-presidential-run-off-that-could-widen-eu-rifts-2025-05-17/ Centrist Dan wins Romanian presidency over hard-right pro-Trump rival]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hqig3fx7atawgbg5y6knemznsd1zqlw 0 761740 3579151 3574809 2026-04-09T04:05:34Z 1nter pares 146705 3579151 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұшу аппараты |атауы = Yakovlev Yak-42</center><center>{{lang-ru|Яковлев Як-42}}</center> |типі = Орташа қашықтықтағы тарфюзеляжды реактивті жолаушы ұшағы |өндірушісі = [[Яковлев]], [[Мәскеу]], {{ту|КСРО}} [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|КСРО]] |мемлекеті = {{URS}} |суреті = Fly Jet.kz Yakovlev Yak-42 Simon-1.jpg |қолтаңба = Fly.jet kz компаниясының Yakovlev Yak-42 ұшағы |жобалаушысы = [[Яковлев]] |бас конструкторы = |алғашқы ұшуы = [[1975 жыл]] [[7 наурыз]] |эксплуатация басталуы = [[1980 жыл]] [[22 желтоқсан]] |эксплуатация аяқталуы = |статусы = Шектеулі қолданыста |негізгі эксплуатанты = [[ИжАвиа]] |басқа эксплуатанттары = [[КрасАвиа]], [[Jet Express Airlines]], [[Kosmos Airlines]], [[KazAirJet]] |өндіріс жылдары = [[1977 жыл|1977]] – [[2003 жыл|2003]] |шығарылған бірліктері = 187 |жобалау құны = |бірлігінің құны = |базалық моделі = [[Яковлев Як-40]] |бөлек мақалалары бар нұсқалар = Яковлев Як-42D, Яковлев Як-42ML, [[Яковлев Як-142]] }} '''Яковлев Як-42''' ({{lang-ru|Яковлев Як-42}}; [[НАТО]] белгілеуі: "'''Clobber'''") — [[1970 жыл|1970-жыл]]дардың ортасында техникалық тұрғыдан ескірген [[Туполев Ту-134]] ұшағын алмастыру үшін әзірленген, 100–120 орынды, үш қозғалтқышты орташа қашықтықтағы жолаушылар ұшағы. Бұл — [[КСРО]]-да шығарылған, заманауи жоғары айналымды [[турбореактивті қозғалтқыштар]]мен жабдықталған алғашқы жолаушылар ұшағы. == Даму тарихы == [[1972]] жылы [[Яковлев]] жобалау бюросы 100–120 жолаушы тасымалдай алатын қысқа және орта қашықтықтағы әуе лайнерін әзірлеуді бастады. Бұл ұшақ [[Туполев Ту-134]] пен [[Илюшин Ил-18]], [[Антонов Ан-24]] және [[Антонов Ан-26]] турбовинтті ұшақтарының орнын басуы тиіс болды. Жаңа ұшақ салыстырмалы түрде шағын әуежайлардан ұша алуы тиіс болды, бірақ кішігірім [[Яковлев Як-40]] ұшағындағыдай шөп алаңқайлардан ұшуға міндетті емес еді. Осы талаптар нәтижесінде Яковлев бюросы жасаған ең ірі, ең ауыр және ең қуатты ұшақ дүниеге келді. Алғашқы жобаларда түзу қанатты және екі [[Соловьев Д-30]] қозғалтқышымен жабдықталған нұсқалар болды, бірақ олар батыс елдерінің жоғары айналымды қозғалтқыштарымен бәсекеге түсе алмайтындықтан, қабылданбады. Соңғы нұсқада үш [[Лотарев Д-36]] қозғалтқышы қолданылды, олардың әрқайсысы 63.90 кН (14,330 фунт) тарту күшіне ие болды. [[Яковлев Як-40]]-пен салыстырғанда, жаңа ұшақтың қанаттары артқа қарай иілген болды. Бірінші прототип (SSSR-1974) 11° қанат иілісімен 1975 жылғы 7 наурызда алғаш ұшты. Кейін 23° қанат иілісі бар екінші (SSSR-1975) және жетілдірілген мұздануға қарсы жүйесі бар үшінші (SSSR-1976) прототиптер жасалды. == Жобалануы == Яковлев Як-42 – төмен қанатты, толығымен металдан жасалған, қанаты артқа иілген моноплан. Оның 120 жолаушыға арналған салон орналасуы алты қатарлы орындықтармен жабдықталған. Ұшқыштар кабинасында екі адам отырады. Ұшаққа кіру үшін артқы және алдыңғы жағында екі баспалдақ бар. Жүк, пошталарға арналған бөліктер фюзеляж астында орналасқан. Алғашқы прототиптерде әрбір негізгі қондырмасында екі доңғалақтан болған, кейін сериялық өндіріс басталғанда төрт доңғалақ орнатылды. Қанат бастапқыда қарапайым иілусіз болды, бірақ кейінірек [[шасси]] және [[слоттар]] қосылды. Қозғалтқыштардың екеуі артқы жағында, фюзеляждың екі жағында орналасқан, үшіншісі фюзеляж ішінде орналасқан және оған ауа [[S-тәрізді арна]] арқылы беріледі. Ұшақта [[Т-типті құйрық]], [[APU]] және [[тяга реверстері]] орнатылмаған. == Қызмет тарихы == Алғашқы сериялық ұшақ [[1978 жыл]]дың [[28 сәуір]]інде дайын болды. [[Аэрофлот]] бұл ұшақты алғаш рет [[1980 жылы]] [[22 желтоқсан]]да Мәскеу–Краснодар бағытында пайдаланған. Алғашқы жылы шамамен 200,000 жолаушы тасымалданды. 1982 жылы [[28 маусым]]да [[Aeroflot Flight 8641|бір апат]]тан кейін барлық ұшақтар [[1984 жыл]]дың [[қазан]]ына дейін жерге қондырылды. [[1982 жыл]]ы [[Югославия]]ның [[Aviogenex]] компаниясы жеті ұшаққа тапсырыс берді, бірақ келісім орындалмады. [[1991 жыл]]дан бастап шығарылған ұзақ қашықтыққа арналған Yak-42D нұсқасы арқылы [[Қытай]], [[Куба]], [[Иран]] сияқты елдерге экспорт жасалды. == Нұсқалары == * Яковлев Як-42 – негізгі нұсқа, 54,000 кг ұшу салмағы. <br> * Яковлев Як-42ML – халықаралық бағыттарға арналған нұсқа. <br> * Яковлев Як-42D – ұзақ қашықтыққа арналған нұсқа.<br> * [[Яковлев Як-142]] – заманауи авионикамен жабдықталған жаңартылған нұсқа. <br> * Яковлев Як-42F – экологиялық зерттеулерге арналған нұсқа. <br> * Яковлев Як-42LL – жаңа қозғалтқышты сынау үшін пайдаланылған сынақ нұсқасы. <br> * Яковлев Як-42M – жоспарланған, бірақ салынбаған ұзарған нұсқа. <br> * Яковлев Як-242 – болашақтағы [[Яковлев МС-21]] жобасына айналған дамыған нұсқа. <br> == Операторлар == [[2019 жыл]]дың [[шілде]]сінде 22 дана Яковлев Як-42 ұшағы коммерциялық қызметте болған: <br> *[[Ижавиа]] – 8 ұшақ <br> *[[КрасАвиа]] – 10 ұшақ <br> *[[Turukhan Airlines]] – 4 ұшақ == Апаттар == * [[1982 жыл]]ы [[28 маусым]] — [[Аэрофлот 8641 рейсі]], 132 адам қаза тапты. * [[1992 жыл]]ы [[31 шілде]] — [[China General Aviation 7552 рейсі]], 108 адам қаза тапты. * [[1993 жыл]]ы [[20 қараша]] — [[Авиоимпекс 110 рейсі]], 116 адам қаза тапты. * [[2011 жыл]]ы [[7 қыркүйек]] — [[Ярославль авиаапаты (2011 жыл, 7 қыркүйек)]], 44 адам қаза тапты. == Қосымша қараңыз == [[Яковлев Як-40]]<br> [[Яковлев Як-46]]<br> [[Boeing 727]]<br> [[Туполев Ту-154]]<br> [[Hawker Siddeley Trident]] == Дереккөздер == https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D0%BA-42 https://en.wikipedia.org/wiki/Yakovlev_Yak-42 * Gunston, Bill. ''Yakovlev Aircraft since 1924''. Putnam Aeronautical Books, 1997. ISBN 1-55750-978-6. * Gordon, Yefim; Komissarov, Dmitriy; Komissarov, Sergey. ''OKB Yakovlev: A History of the Design Bureau and Its Aircraft''. Midland Publishing, 2005. ISBN 1-85780-203-9. * Taylor, John W. R. ''Jane's All The World's Aircraft 1982–83''. Jane's Yearbooks, 1982. ISBN 0-7106-0748-2. * Taylor, Michael J. H. ''Brassey's World Aircraft & Systems Directory 1999/2000''. Brassey's, 1999. ISBN 1-85753-245-7. * Thisdell, Dan; Seymour, Chris. "World Airliner Census". ''Flight International'', 30 July – 5 August 2019. * [http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1982/1982%20-%200214.html Flight International, 30 January 1982, p.208] * [http://www.yak.ru/ENG/FIRM/HISTMOD/yak-42.php Yakovlev official website] [[Санат:КСРО ұшақтары]] [[Санат:Жолаушы ұшақтары]] [[Санат:Яковлев ұшақтары]] 2iifrnii2cxwl00gxsp51g3x13ifpoz 0 761749 3579152 3574340 2026-04-09T04:06:11Z 1nter pares 146705 3579152 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әуе компаниясы | әуе компания = Zhezkazgan Air | сурет = | фото өлшемі = 311 | ИАТА = DV | ИКАО = KZH | шақыру белгісі = ULUTAU | құрылды = 1996 | қызметін бастады = 1996 | хабтар = [[Жезқазған әуежайы]] | ұшу бағыттары = 3 (барлығы ішкі бағыттар) | әуе паркі = 5 | штаб-пәтері = [[Жезқазған]], {{байрақ|Қазақстан}} | басшылары = | сайты = http://zhezair.com/ | тәуелді компаниялар = }} '''Zhezkazgan Air''' — ZhezAir бренді - Қазақстан бойынша тұрақты және чартерлік рейстерді орындайтын авиакомпания . Оның штаб-пәтері Жезқазғандағы, Жезқазған әуежайында орналасқан және оның базасынан тыс ішкі рейстерді орындайды. == Бағыттары == Zhezkazgan Air авиакомпания негізінен отандық 2 әуежайға ұшады. {| class="wikitable" ! Қала ! Әуежай |- | [[Жезқазған]] | [[Жезқазған әуежайы]] |- | [[Қарағанды]] | [[Сарыарқа әуежайы]] |} == Флот == [[2020 жыл]]дың [[ақпан]] айындағы жағдай бойынша «ЖезЭйр» авиапаркі келесі әуе кемелерінен тұрады: {| class="wikitable" |+ '''ЖезЭйр флоты''' ! Ұшақ түрі ! Флоттағы саны ! Тапсырыс ! Орындық саны (жолаушыға) |- | [[Яковлев Як-40]] | align="center" | 1 | align="center" | 0 | align="center" | 32 |- | [[Л-410]] | align="center" | 3 | align="center" | 0 | align="center" | 19 |- | [[Мил Ми-8]] | align="center" | 2 | align="center" | 0 | align="center" | 24 |- | [[Антонов Ан-2]] | align="center" | 1 | align="center" | 0 | align="center" | 12 |} == Дереккөздер == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Zhezkazgan_Air Zhezkazgan Air — English Wikipedia] * [https://kzavia.com/airlines/zhez-air.html Авиакомпания Жезказган Эйр (Zhez Air) — KZAvia] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yak40_(Zhezkazgan_Air).jpg Як40 (ZhezAir) — Wikimedia Commons] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Let_L410_(Zhezkazgan_Air).jpg Let L-410 (ZhezAir) — Wikimedia Commons] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ан-2_(Zhezkazgan_Air).jpg Ан-2 (ZhezAir) — Wikimedia Commons] [[Санат: Қазақстан әуе компаниялары]] 6nbnu6jiku0wrqt58k5176t7066ejoo 0 761752 3579153 3574344 2026-04-09T04:06:48Z 1nter pares 146705 3579153 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әуе компаниясы | әуе компания = "Жетісу" әуе компаниясы | сурет = | ұраны = | сурет өлшемі = | ИАТА = — | ИКАО = JTU | шақыру белгісі = ЖЕТІСУ | құрылды = [[1994 жыл]] | қызметін бастады = | қызметін аяқтады = | хабтар = [[Талдықорған әуежайы]] | екінші дәрежелі хабтар = [[Үшарал әуежайы]] | негізгі бағыттар = [[Талдықорған]] — [[Үшарал]] | негізгі көлік = | lounge = | альянс = | тәуелді компаниялар = | әуе паркі = 5 | ұшу бағыттары = 2 | бас компаниясы = | компания ұраны = | штаб-пәтері = {{ту|Қазақстан|}} [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] | басшылары = | сайты = http://www.zhetysuavia.kz/ }} '''Жетісу''' ({{lang-kk|Jetısu}} [ʒʲetɘˈsɘw]) — [[Талдықорған әуежайы]] базасында орналасқан қазақстандық аймақтық әуе компаниясы.<ref name="citation-needed">Цитата қажет</ref> == Жалпы мәлімет == * '''IATA коды''': — * '''ИКАО коды''': JTU * '''Қоңырау белгісі''': ЖЕТІСУ * '''Негізі қаланған''': 1994 * '''Хаб''': [[Талдықорған әуежайы]] * '''Фокус қаласы''': [[Үшарал әуежайы]] * '''Флот мөлшері''': 5 * '''Баратын жерлер''': 2 * '''Бас кеңсе''': [[Талдықорған]], [[Қазақстан]] * '''Веб-сайт''': [http://www.zhetysuavia.kz/ zhetysuavia.kz] == Қызметі == [[2009 жыл]]дың қаңтар-шілде айлары аралығында авиакомпания 8671 жолаушыға қызмет көрсетіп, 181 рейс орындады. Жолаушыларға арналған орындарды пайдалану коэффициенті 68 пайызды құрады.<ref name="stat2009">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30131444 Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің есебі, 2009]</ref> [[2006 жыл]]ы әуе компаниясы 15 261 жолаушыға қызмет көрсетті.<ref name="stat2006">[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30099202 Статистика агенттігі. 2006 жылғы көлік қызметі]</ref> '''Жетісу''' әуе компаниясы [[Талдықорған]]нан [[Үшарал (қала)|Үшаралға]] күн сайын ұшу бағытын орындайды. Сондай-ақ, [[Талдықорған]] – [[Алматы]] бағыты да болған, алайда рентабельділік төмен болғандықтан бағыт тоқтатылды. [[2013 жыл]]дың [[11 желтоқсан]]ынан бастап Талдықорған – Алматы бағыты тас жолды қайта жаңартуға байланысты қайта ашылды. == Флот == Ұшақ түрлері: {| class="wikitable" ! Ұшақ түрі !! Саны !! Тапсырыстар !! Жолаушы сыйымдылығы !! |- | [[Яковлев Як-40]] || 3 || 0 || 30 || |- | [[Л-410]] || 2 || 0 || 19 || |} == Дереккөздер == https://en.wikipedia.org/wiki/Zhetysu_(airline) Фото: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83_L-410_Turbojet.png https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83_%D0%AF%D0%BA-40.png. https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Zhetisu_a%C3%BCe_kampania.png{{Deadlink|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <references /> [[Санат:Қазақстан әуе компаниялары]] [[Санат:1994 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Талдықорған]] hpglxuigojollxfxr6hm6wxv01vs97g 0 761783 3579154 3578602 2026-04-09T04:07:05Z 1nter pares 146705 3579154 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұшу аппараты |атауы = Яковлев Як-40 <center></center>{{lang-ru|Яковлев Як-40}}</center> |типі = Аймақтық жолаушылар ұшағы |өндірушісі = [[Саратов авиациялық зауыты]] |суреті = Yakovlev Yak-40, Severstal AN1464997.jpg |қолтаңба = Vologda Avia компаниясының Яковлев Як-40 ұшағы, 2012 жыл |жобалаушысы = [[Яковлев конструкторлық бюросы]], {{байрақ|КСРО}} |бас конструкторы = [[Александр Сергеевич Яковлев]] |алғашқы ұшуы = [[21 қазан]] [[1966 жыл]] |эксплуатация басталуы = [[30 қыркүйек]] [[1968 жыл]] |эксплуатация аяқталуы = |статусы = Шектеулі қолданыста |негізгі эксплуатанты = [[Аэрофлот]] (бұрын) [[АэроБратск]], [[КрасАвиа]] |басқа эксплуатанттары = [[Молдова]], [[Украина]], [[Қазақстан]], [[Ресей]] және басқа елдердің аймақтық әуе компаниялары |өндіріс жылдары = [[1967 жыл]] — [[1981 жыл]] |шығарылған бірліктері = 1011 дана |жобалау құны = |бірлігінің құны = {{өсім}} 818,000$ (1975),{{өсім}} 1млн $ (2025) |базалық моделі = |нұсқалар = [[Яковлев Як-42]], [[СТР-40ДТ]], Яковлев Як-40К, Яковлев Як-40С, Яковлев Як-40Д және басқалары |ортаққордағы санаты = }} [[Сурет:Yakovlev Yak-40K (UR-LRZ (cn 9641851)) Cockpit.jpg|thumb|280px|Яковлев Як-40К ұшағының кабинасы]] '''Яковлев Як-40''' — [[Яковлев конструкторлық бюросы]] жобалаған, қысқа және орташа қашықтыққа арналған үш қозғалтқышты реактивті аймақтық жолаушылар ұшағы. Ол [[1960 жыл]]дары аймақтық тасымалдарға арналған сенімді және әмбебап ұшақ ретінде жасалған. [[1968 жыл]]дан бастап [[Аэрофлот]] қолданысына енгізіліп, кейін көптеген елдерде аймақтық рейстерге пайдаланылды. Кеңестік реактивті ұшақтар ішіндегі ең көп экспортталған үлгілердің бірі. Әуе алаңдарының дайындығы аз болған жағдайларда да ұшып-қонуға бейімделген. == Тарихы == [[Сурет:ЯК 40 Аэрофлот значок.jpg|left|thumb|187x187px|“Аэрофлот Яковлев Як-40 белгішесі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.sovietznak.ru/badge/32102|title=Знак «Турбореактивный пассажирский самолет „Як-40“»|website=sovietznak.ru|access-date=2025-07-04}}</ref>]] [[1960 жыл]]ы [[Илюшин Ил-12]] және [[Илюшин Ил-14]]-тің орнына ұшақ жасау туралы КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы шықты. Яковлев Як-40 жобасы [[1964 жыл]]ы Яковлев конструкторлық бюросында әзірленді . Яковлев Як-40-қа дейін А.С. Яковлев конструкторлық бюросы көп орындық жолаушылар ұшағын жобалаумен ешқашан айналыспаған; конструкторлық бюроның негізгі бағыты оқу-жаттығу, жауынгерлік және спорттық ұшақтар болды. Яковлев Як-40-тың жергілікті авиакомпанияларда пайда болуы ұзақ уақыт бойы ішкі кеңестік бағыттар бойынша ұшатын ескірген поршенді [[Илюшин Ил-12]], [[Лисунов Ли-2]] және [[Илюшин Ил-14]] ұшақтарын ауыстыруға мүмкіндік берді. Ұшақты жобалау кезінде конструкторлардың алдында сенімділік, жоғары ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету және үнемділік, сондай-ақ аэродромдағы қарапайымдылық пен жолаушыларға заманауи жайлылық арасындағы ымыраға келу міндеті тұрды. Яковлев Як-40 үшін аэродромның жылжымалы пандусы қажет емес; құйрық бөлігінде жиналмалы отырғызу пандусы қарастырылған. Прототип [[1965 жыл]]ы жасалды, ұшу сынақтары [[1966 жыл]]ы басталды: [[21 қазан]]да үш АИ-25 қос контурлы турбореактивті қозғалтқыштары (TRDD) бар Яковлев Як-40 ұшағының алғашқы ұшуы болды . Машинаны сынаушы ұшқыштар А.Л. Колосов пен Ю. Петров В. Сонымен қатар, ұшақ Саратовтағы авиациялық зауытта сериялық өндіріске шығарылды , ал алғашқы ұшақтар Аэрофлотқа берілді . Яковлев Як-40 ұшағының алғашқы тұрақты рейстері Быково әуежайынан басталды, ол [[2009 жыл]]ы [[Мәскеу облысы]]ның Раменск ауданындағы Быково қалалық елді мекенінің елтаңбасында бейнеленген. Алғашқы өндірістік ұшақта 24 жолаушы орыны болды. Біраз уақыттан бері ұшақ ұшу салмағы 14,7 тонна және 27 орындықпен шығарылды. Ұшу қашықтығы 710 км (жанармай қорымен) болды. Кейінірек олар көтерілу салмағы 16,1 тонна және 32 орындық жетілдірілген нұсқасын шығара бастады. Бұл модификация ұшу қашықтығын арттыруға мүмкіндік берді. Конструкцияда үш қозғалтқыштың түзу қанаты мен артқы қондырғысы бар, олардың ортасы реверсермен жабдықталған. Көлденең ұшу үш қозғалтқыштың біреуімен мүмкін. [[1972 жыл]]дың ортасына қарай Яковлев Як-40 ұшағы 150 миллион километрден астам жол жүріп, 7 миллионға жуық жолаушыны тасымалдады. [[1975 жыл]]дан бастап жүк және аралас тасымалдау үшін ұшақтың Яковлев Як-40К нұсқасы шығарылды. Ондағы максималды коммерциялық жүктеме 3200 кг-ға дейін артты. Жолаушы нұсқаларымен бір мезгілде 1 және 2 класс кабиналары бар ұшақтың әкімшілік нұсқасы шығарылды. Яковлев Як-40LL ұшатын зертханасы қозғалтқыштар мен винттерді сынауға арналған Ұшақтың сериялық өндірісі [[1981 жыл]]ы өндірушінің жаңа Яковлев Яковлев Як-42 ұшағын шығаруға көшуіне байланысты тоқтатылды. Тағы бір себеп – елде басталған жинақ науқаны. Қысқа қашықтыққа екі-үш ондаған адамды ғана тасымалдай алатын реактивті ұшақ экономикалық тұрғыдан тиімсіз болды. Соңғы Яковлев Як-40, сериялық нөмірі 9840459, [[1982 жыл]]дың [[қаңтар]]ында Закарпатия машина жасау зауыты үшін жасалды. Әуе лайнерлерінің алғашқы жаппай есептен шығаруы [[1980 жыл]]дардың соңында болды. [[1990 жыл]]дары жаңа жабдықты алудағы қиындықтар және авиациялық жанармайдың салыстырмалы түрде төмен бағасы Яковлев Як-40-ты танымал ұшаққа айналдырды; Олардың көпшілігі осы жылдары корпоративтік және VIP көлік ретінде пайдаланылды. [[1992 жыл]]ы Смоленск авиациялық зауыты Яковлев Як-40 ұшағын отын багының сыйымдылығы (6 тонна) ұлғайтылған Яковлев Як-40Д нұсқасына модификациялауды, ал [[1996 жыл]]ы Яковлев Як-40 ұшағын әкімшілік нұсқаға модификациялауды ұйымдастырды (халықаралық бағыттарда ұшулар үшін радиожабдықтарды орнату, бизнес-класс кабинасының жабдықтары, полиуретанмен сыртқы сырлау). Әуе кемелері паркінің қартаюына, жанармай бағасының көтерілуіне, нарықта үнемді және заманауи бәсекелестердің пайда болуына және аймақтық әуе тасымалының қысқаруына байланысты Яковлев Як-40 типті ұшақтар аспанда аз және сирек көріне бастады, ал [[2000 жыл]]дардың басынан бастап оларды жаппай есептен шығару және пайдаланудан шығару басталды. == Ұшақ сипаттамасы == Яковлев Як-40тың техникалық сипаттамалары Экипаж : 3+1 стюардесса Жолаушылар сыйымдылығы: 27, 31, 34, 36 немесе 40 адам (орналастыру нұсқасына байланысты) Жүк көтергіштігі : 3240 кг Ұзындығы : 20,36 м Қанаттарының ұзындығы : 25,0 м Биіктігі : 6,5 м Қанат ауданы: 70,0 м2 Бос салмақ : 9850 кг Бос салмақ: 14265 кг Максималды ұшу салмағы : 17200 кг Ішкі цистерналардағы жанармайдың салмағы: 3910 кг Электр станциясы: 3 × АИ-25 турбожелдеткіш қозғалтқыштары Тарту : 3 × 1120 кгс (номиналды) Көмекші қуат блогы : 1 × AI-9 GTD Максималды жылдамдық: 546 км/сағ (6000 м-де) Круиздік жылдамдығы : 510 км/сағ (6000 м-де) Практикалық диапазон: 820 км (максималды коммерциялық жүктемемен) Паром қашықтығы: 2500 км Қызмет көрсету төбесі : 6000 м (жолаушылармен); 8000 м (паром) Көтерілу жылдамдығы : 7,0 м/с (жер деңгейінде) ҰҚЖ ұзындығы : 850 м Жүру қашықтығы : 550 м (артқы жағымен); 750 м (артқы жағы жоқ) == Шетелде қолданысы == Ұшақ [[1970 жыл]]дан бері 19 елде қолданылып келеді . * {{Байрақ|Әзірбайжан}} — Әскери-әуе күштерінде 3 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Ангола}} — Әскери-әуе күштерінде 1 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Ауғанстан}} — 3 дана * {{Байрақ|Болгария}} – 13 дана, оның ішінде 10 дана Балканда, 2 дана санитарлық авиацияда, 1 дана әуе қозғалысын басқару инспекциясында * {{Байрақ|Венгрия}} — 1 дана, ұшатын зертхана * {{Байрақ|Вьетнам}} — 8 дана * {{Байрақ|Гондурас}} — 1 дана, [[2000 жыл]]ы Камчатка авиациялық кәсіпорны сатқан * {{Байрақ|Грузия}} — Әскери-әуе күштерінде 2 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Замбия}} — 2 дана, президенттік авиаэскадрилья * {{Байрақ|Италия}} — 3 дана * {{Байрақ|Камбоджа}} — 3 дана, ауыстырылған кеңестік экипажмен 5 жылға жалға берілді * {{Байрақ|Куба}} — Әуе күштерінде 3 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Лаос}} — Әскери-әуе күштерінде 1 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Мадагаскар}} — Әскери-әуе күштерінде 2 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Польша}} — 19 дана, барлығы дерлік үкіметтік авиация эскадрильясында * {{Байрақ|Ресей}} — 3 дана Вологда Авиация кәсіпорнында Ресей Федерациясының ФСБ Шекара қызметінде, [[2016 жыл]]ы бір ұшақ коммерциялық ұйымға тиесілі. 3 ұшақты «Камчатка авиация кәсіпорны» АҚ басқарады. * {{Байрақ|Сирия}} — Әскери-әуе күштерінде 4 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Сербия}} — Әскери-әуе күштерінде 2 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Чехия}} — Әскери-әуе күштерінде 2 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Украина}} — 3 дана, [[2019 жыл]]ы * {{Байрақ|Германия}} — 5 дана * {{Байрақ|Экваторлық Гвинея}} — 2 дана * {{Байрақ|Эфиопия}} — 1 дана, [[2016 жыл]]ы * {{Байрақ|Югославия}} — 6 дана [[2020 жыл]]дың [[ақпан]] айындағы жағдай бойынша, әлемде кем дегенде 5-10 осы типтегі ұшақтар пайдалануды жалғастыруда. Ең көп санды Вологда авиациялық кәсіпорны (6 дана) және Сирия араб әуе жолдары (6 дана) басқарады. Яковлев Як-40-тарды [[Чехия]]да, [[Украина]]да, [[Қазақстан]]да және [[Ливия]]да да пайдалану жалғасуда. == Оқиғалар == {| class="wikitable" ! Аты ! Уақыты ! Ел ! Құрбан болды ! Себебі ! Болған жер |- | UN-86181 | [[1995 жыл]], [[13 сәуір]] | {{KAZ}} | 0 адам | Ұшу кезінде ұшу-қону жолағынан шығып кетті, жабдық істен шықты. | [[Жамбыл облысы]] |- | [[Аэрофлот 87690 рейсі]] | [[1970 жыл]] [[3 қыркүйек]] | {{КСРО}}, {{байрақ|Тәжікстан}} | 21 адам | Таумен соқтығысқан | [[Худжанд]] |- | [[Аэрофлот 167 рейсі]] | [[1973 жыл]] [[28 ақпан]] | {{КСРО}}, {{KAZ}} | 32 адам | Ұшқаннан кейін жарты минут өткен соң құлап, өртеніп кетті. | [[Семей]] |- | [[Аэрофлот 88 рейсі]] | [[1980 жыл]], [[12 маусым]] |{{КСРО}}, {{Байрақ|Тәжікстан}} | 29 адам | Найзағайлы фронтты айналып келе жатып, маршруттан шығып, тауға соқтығысқан | [[Душанбе]] маңайында |- | [[СССР-87902]] | [[1982 жыл]], [[16 қаңтар]] | {{КСРО}}, {{Байрақ|Қазақстан}} | 0 адам | Ұшақта жанармай таусылып, аэропортқа жедел қонуы | [[Ақтау]] |-| | [[Аэрофлот 505 рейсі]] | [[1987 жыл]], [[16 қаңтар]] | {{КСРО}}, {{Байрақ|Өзбекстан}} | 9 адам | Турбуленттің кесерінен апатқа ұшырады | [[Ташкент]] маңайында |- |} == Дереккөздер == * {{Cite web |lang=ru |url=http://www.sovietznak.ru/badge/32102 |title=Знак «Турбореактивный пассажирский самолет „Як-40“» |website=sovietznak.ru |access-date=2025-07-04}} * {{Cite web |lang=ru |url=https://www.aex.ru/fdocs/1/2006/3/17/6931/ |title=Гражданская авиация России: Як-40 |website=AEX.RU |date=2006-03-17 |access-date=2025-07-04}} * {{Cite web |lang=ru |url=https://aviation21.ru/jet-yak-40-pochemu-on-stal-populyarnym/ |title=Як-40 — как он стал таким популярным? |website=Aviation21.ru |date=2017-10-02 |access-date=2025-07-04}} * {{Cite web |lang=ru |url=https://russianplanes.net/planelist/Yakovlev/Yak-40 |title=Список самолётов Як-40 |website=RussianPlanes.net |access-date=2025-07-04}} * {{Cite book |last=Гордюков |first=В. П. |title=Самолёты ОКБ А. С. Яковлева |publisher=Авиамир |year=2005 |isbn=5-94038-030-6}} * {{Cite book |last=Голованов |first=А. |title=Як-40. Малый реактивный |publisher=Транспорт |year=1982}} * {{Cite web |lang=ru |url=https://russianplanes.net/reginfo/265 |title=Государственный реестр гражданских воздушных судов России. Як-40 |website=RussianPlanes.net |access-date=2025-07-04}} [[Санат:Ұшақтар]] [[Санат:КСРО ұшақтары]] [[Санат:Ресей ұшақтары]] [[Санат:Яковлев ұшақтары]] [[Санат:Аймақтық ұшақтар]] [[Санат:1966 жылы ұшырылған ұшақтар]] [[Санат:Жолаушы ұшақтары]] [[mn:Як-40]] [[fa:یاکوولف یاک-۴۰]] [[vi:Yakovlev Yak-40]] [[ja:Yak-40 (航空機)]] [[ko:야코블레프 Yak-40]] [[th:ยาโกเลฟ ยัค-40]] [[id:Yakovlev Yak-40]] [[tr:Yakovlev Yak-40]] [[uk:Як-40]] [[az:Yak-40]] rc4ml6qnu63h6lbno2v4saea1yynuoo 0 761829 3579156 3574458 2026-04-09T04:07:45Z 1nter pares 146705 3579156 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|Моңғолия}} |Қазақша атауы = Орхон облысы |Шынайы атауы = Орхон аймаг<br>{{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |Елтаңба = Mn coa erdenet.png |Ту = Erdenet City Flag.png |Елтаңбаның аты = Елтаңба |Тудың аты = Ту |Ел = {{Байрақ|Моңғолия}} |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 104 |lon_min = 15 |lon_dir = E |Статусы = Облыс |Кіреді = |Енеді = 2 елді мекен |Астанасы = {{байрақ|Эрдэнэт}} |Құрылды = [[1976 жыл]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Тұрғыны = 107 634 адам |Санақ жылы = 2020 |Тығыздығы = авто |Жер аумағы = 844 |Жер аумағы бойынша орны = |ЖІӨ = {{өсім}}1,1 млрд $ |ЖІӨ жылы = 2022 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ орны = US$ 10 100 |Уақыт белдеуі = UTC+8 |Телефон коды = +976 7035 (7039) |Автомобиль коды = ОРА, ОРО, ОПН, ОРУ |ISO = MN-035 |Сайты = http://www.erdenet.mn/ }} '''Орхон облысы''' ({{lang-mn|Орхон аймаг}}) — [[Моңғолия]]ның солтүстігінде орналасқан 21 провинцияның бірі . Астанасы – [[Эрдэнэт]]. Провинция [[Орхон өзені]]нің атымен аталған. == Тарихы == Орхон аймағы [[Булган аймағы]]ның бір бөлігінен бөлініп, бұрынғы тікелей орталыққа бағынатын [[Эрдэнэт]] қаласымен біріктіріліп, [[1994 жыл]]ы жаңа әкімшілік бірлік ретінде құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.escapetomongolia.com/travel/northern-mongolia/orkhon|title=Orkhon Province|website=Escape to Mongolia|access-date=6 February 2025}}</ref> == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|right|250px|Орхон аймағының сұмдары]] {| class="wikitable" |+ Орхон аймағының аудандары<ref>{{cite web |url=http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |title=Archived copy |access-date=2007-03-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227092355/http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |archive-date=2007-02-27 }}</ref><ref name="year2008">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |title=Statistical Report 2009 |access-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222354/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> |- ! Сұм !! [[моңғол тілі|Моңғолша]] атауы !! Аумағы (км²) !! [[2004 жыл|2004 ж.]] халқы !! [[2006 жыл|2006 ж.]] халқы !! [[2008 жыл|2008 ж.]] халқы !! [[2009 жыл|2009 ж.]] халқы<ref>{{Cite web|url=http://www.neargov.org/en/page.jsp?mnu_uid=3790|title = 동북아시아지역자치단체연합, near}}</ref> !! Тығыздығы (км²) |- | [[Эрдэнэт]]|| {{lang|mn|Эрдэнэт}} || 208.0 || 80 858 || 83 160 || 86 866 || 88 046 || 423.30 |- | Жаргалант || {{lang|mn|Жаргалант}} || 635.6 || 2 733 || 3 125 || 3 009 || 3 166 || 4.98 |} <sup>*</sup> – Аймақ орталығы [[Эрдэнэт]] қаласын қамтиды == Экономика == [[2018 жыл]]ы аймақ Моңғолияның жалпы ішкі өнімінің 5,72%-ын берді.<ref>{{cite web|date=October 2022|url=https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/51106/51106-001-tacr-en_4.pdf|title=Mongolia: Human Settlements Development Program (Development Oriented Aimag Plans – Volume 1)|website=Asian Development Bank|access-date=27 February 2025}}</ref> 2022 жылғы мәлімет бойынша: * Жалпы ЖІӨ: MNT 3,350 миллиард (шамамен US$ 1,1 миллиард) * Жан басына шаққандағы ЖІӨ: US$ 10 100 == Дереккөздер == {{reflist}} {{Commons санаты|Orkhon Province}} {{Моңғолия аймақтары}} {{Аuthority control}} [[Санат:Орхон аймағы]] [[Санат:1994 жылы құрылған мемлекеттер мен аймақтар]] [[Санат:1994 жылы Моңғолияда құрылғандар]] [[Санат:Моңғолия әкімшілік бөлінісі]] {{Моңғолия-гео-жоба}} g6ev18cwtf5p9716jb1jvhygl77edok 3579163 3579156 2026-04-09T04:23:11Z Arystanbek 14348 Arystanbek [[Орхон облысы]] бетін [[Орхон аймағы]] бетіне жылжытты 3579156 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|Моңғолия}} |Қазақша атауы = Орхон облысы |Шынайы атауы = Орхон аймаг<br>{{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |Елтаңба = Mn coa erdenet.png |Ту = Erdenet City Flag.png |Елтаңбаның аты = Елтаңба |Тудың аты = Ту |Ел = {{Байрақ|Моңғолия}} |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 104 |lon_min = 15 |lon_dir = E |Статусы = Облыс |Кіреді = |Енеді = 2 елді мекен |Астанасы = {{байрақ|Эрдэнэт}} |Құрылды = [[1976 жыл]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Тұрғыны = 107 634 адам |Санақ жылы = 2020 |Тығыздығы = авто |Жер аумағы = 844 |Жер аумағы бойынша орны = |ЖІӨ = {{өсім}}1,1 млрд $ |ЖІӨ жылы = 2022 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ орны = US$ 10 100 |Уақыт белдеуі = UTC+8 |Телефон коды = +976 7035 (7039) |Автомобиль коды = ОРА, ОРО, ОПН, ОРУ |ISO = MN-035 |Сайты = http://www.erdenet.mn/ }} '''Орхон облысы''' ({{lang-mn|Орхон аймаг}}) — [[Моңғолия]]ның солтүстігінде орналасқан 21 провинцияның бірі . Астанасы – [[Эрдэнэт]]. Провинция [[Орхон өзені]]нің атымен аталған. == Тарихы == Орхон аймағы [[Булган аймағы]]ның бір бөлігінен бөлініп, бұрынғы тікелей орталыққа бағынатын [[Эрдэнэт]] қаласымен біріктіріліп, [[1994 жыл]]ы жаңа әкімшілік бірлік ретінде құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.escapetomongolia.com/travel/northern-mongolia/orkhon|title=Orkhon Province|website=Escape to Mongolia|access-date=6 February 2025}}</ref> == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|right|250px|Орхон аймағының сұмдары]] {| class="wikitable" |+ Орхон аймағының аудандары<ref>{{cite web |url=http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |title=Archived copy |access-date=2007-03-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227092355/http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |archive-date=2007-02-27 }}</ref><ref name="year2008">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |title=Statistical Report 2009 |access-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222354/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> |- ! Сұм !! [[моңғол тілі|Моңғолша]] атауы !! Аумағы (км²) !! [[2004 жыл|2004 ж.]] халқы !! [[2006 жыл|2006 ж.]] халқы !! [[2008 жыл|2008 ж.]] халқы !! [[2009 жыл|2009 ж.]] халқы<ref>{{Cite web|url=http://www.neargov.org/en/page.jsp?mnu_uid=3790|title = 동북아시아지역자치단체연합, near}}</ref> !! Тығыздығы (км²) |- | [[Эрдэнэт]]|| {{lang|mn|Эрдэнэт}} || 208.0 || 80 858 || 83 160 || 86 866 || 88 046 || 423.30 |- | Жаргалант || {{lang|mn|Жаргалант}} || 635.6 || 2 733 || 3 125 || 3 009 || 3 166 || 4.98 |} <sup>*</sup> – Аймақ орталығы [[Эрдэнэт]] қаласын қамтиды == Экономика == [[2018 жыл]]ы аймақ Моңғолияның жалпы ішкі өнімінің 5,72%-ын берді.<ref>{{cite web|date=October 2022|url=https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/51106/51106-001-tacr-en_4.pdf|title=Mongolia: Human Settlements Development Program (Development Oriented Aimag Plans – Volume 1)|website=Asian Development Bank|access-date=27 February 2025}}</ref> 2022 жылғы мәлімет бойынша: * Жалпы ЖІӨ: MNT 3,350 миллиард (шамамен US$ 1,1 миллиард) * Жан басына шаққандағы ЖІӨ: US$ 10 100 == Дереккөздер == {{reflist}} {{Commons санаты|Orkhon Province}} {{Моңғолия аймақтары}} {{Аuthority control}} [[Санат:Орхон аймағы]] [[Санат:1994 жылы құрылған мемлекеттер мен аймақтар]] [[Санат:1994 жылы Моңғолияда құрылғандар]] [[Санат:Моңғолия әкімшілік бөлінісі]] {{Моңғолия-гео-жоба}} g6ev18cwtf5p9716jb1jvhygl77edok 3579165 3579163 2026-04-09T04:25:58Z Arystanbek 14348 3579165 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|Моңғолия}} |Қазақша атауы = Орхон облысы |Шынайы атауы = Орхон аймаг<br>{{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |Елтаңба = Mn coa erdenet.png |Ту = Erdenet City Flag.png |Елтаңбаның аты = Елтаңба |Тудың аты = Ту |Ел = {{Байрақ|Моңғолия}} |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 104 |lon_min = 15 |lon_dir = E |Статусы = Облыс |Кіреді = |Енеді = 2 елді мекен |Астанасы = {{байрақ|Эрдэнэт}} |Құрылды = [[1976 жыл]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Тұрғыны = 107 634 адам |Санақ жылы = 2020 |Тығыздығы = авто |Жер аумағы = 844 |Жер аумағы бойынша орны = |ЖІӨ = {{өсім}}1,1 млрд $ |ЖІӨ жылы = 2022 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ орны = US$ 10 100 |Уақыт белдеуі = UTC+8 |Телефон коды = +976 7035 (7039) |Автомобиль коды = ОРА, ОРО, ОПН, ОРУ |ISO = MN-035 |Сайты = http://www.erdenet.mn/ }} '''Орхон облысы''' ({{lang-mn|Орхон аймаг}}) — [[Моңғолия]]ның солтүстігінде орналасқан 21 аймағының бірі. Орталығы [[Эрдэнэт]]. Аймақ[[Орхон өзені]]нің атымен аталған. == Тарихы == Орхон аймағы [[Булган аймағы]]ның бір бөлігінен бөлініп, бұрынғы тікелей орталыққа бағынатын [[Эрдэнэт]] қаласымен біріктіріліп, [[1994 жыл]]ы жаңа әкімшілік бірлік ретінде құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.escapetomongolia.com/travel/northern-mongolia/orkhon|title=Orkhon Province|website=Escape to Mongolia|access-date=6 February 2025}}</ref> == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|right|250px|Орхон аймағының сұмдары]] {| class="wikitable" |+ Орхон аймағының аудандары<ref>{{cite web |url=http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |title=Archived copy |access-date=2007-03-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227092355/http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |archive-date=2007-02-27 }}</ref><ref name="year2008">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |title=Statistical Report 2009 |access-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222354/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> |- ! Сұм !! [[моңғол тілі|Моңғолша]] атауы !! Аумағы (км²) !! [[2004 жыл|2004 ж.]] халқы !! [[2006 жыл|2006 ж.]] халқы !! [[2008 жыл|2008 ж.]] халқы !! [[2009 жыл|2009 ж.]] халқы<ref>{{Cite web|url=http://www.neargov.org/en/page.jsp?mnu_uid=3790|title = 동북아시아지역자치단체연합, near}}</ref> !! Тығыздығы (км²) |- | [[Эрдэнэт]]|| {{lang|mn|Эрдэнэт}} || 208.0 || 80 858 || 83 160 || 86 866 || 88 046 || 423.30 |- | Жаргалант || {{lang|mn|Жаргалант}} || 635.6 || 2 733 || 3 125 || 3 009 || 3 166 || 4.98 |} <sup>*</sup> – Аймақ орталығы [[Эрдэнэт]] қаласын қамтиды == Экономика == [[2018 жыл]]ы аймақ Моңғолияның жалпы ішкі өнімінің 5,72%-ын берді.<ref>{{cite web|date=October 2022|url=https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/51106/51106-001-tacr-en_4.pdf|title=Mongolia: Human Settlements Development Program (Development Oriented Aimag Plans – Volume 1)|website=Asian Development Bank|access-date=27 February 2025}}</ref> 2022 жылғы мәлімет бойынша: * Жалпы ЖІӨ: MNT 3,350 миллиард (шамамен US$ 1,1 миллиард) * Жан басына шаққандағы ЖІӨ: US$ 10 100 == Дереккөздер == {{reflist}} {{Commons санаты|Orkhon Province}} {{Моңғолия аймақтары}} {{Аuthority control}} [[Санат:Орхон аймағы]] [[Санат:1994 жылы құрылған мемлекеттер мен аймақтар]] [[Санат:1994 жылы Моңғолияда құрылғандар]] [[Санат:Моңғолия әкімшілік бөлінісі]] {{Моңғолия-гео-жоба}} if8e9vrnn8uoz6vfv8b6hlk9c589aj7 3579166 3579165 2026-04-09T04:26:28Z Arystanbek 14348 + [[Санат:Моңғолия аймақтары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3579166 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|Моңғолия}} |Қазақша атауы = Орхон облысы |Шынайы атауы = Орхон аймаг<br>{{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |Елтаңба = Mn coa erdenet.png |Ту = Erdenet City Flag.png |Елтаңбаның аты = Елтаңба |Тудың аты = Ту |Ел = {{Байрақ|Моңғолия}} |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 104 |lon_min = 15 |lon_dir = E |Статусы = Облыс |Кіреді = |Енеді = 2 елді мекен |Астанасы = {{байрақ|Эрдэнэт}} |Құрылды = [[1976 жыл]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Тұрғыны = 107 634 адам |Санақ жылы = 2020 |Тығыздығы = авто |Жер аумағы = 844 |Жер аумағы бойынша орны = |ЖІӨ = {{өсім}}1,1 млрд $ |ЖІӨ жылы = 2022 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ орны = US$ 10 100 |Уақыт белдеуі = UTC+8 |Телефон коды = +976 7035 (7039) |Автомобиль коды = ОРА, ОРО, ОПН, ОРУ |ISO = MN-035 |Сайты = http://www.erdenet.mn/ }} '''Орхон облысы''' ({{lang-mn|Орхон аймаг}}) — [[Моңғолия]]ның солтүстігінде орналасқан 21 аймағының бірі. Орталығы [[Эрдэнэт]]. Аймақ[[Орхон өзені]]нің атымен аталған. == Тарихы == Орхон аймағы [[Булган аймағы]]ның бір бөлігінен бөлініп, бұрынғы тікелей орталыққа бағынатын [[Эрдэнэт]] қаласымен біріктіріліп, [[1994 жыл]]ы жаңа әкімшілік бірлік ретінде құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.escapetomongolia.com/travel/northern-mongolia/orkhon|title=Orkhon Province|website=Escape to Mongolia|access-date=6 February 2025}}</ref> == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|right|250px|Орхон аймағының сұмдары]] {| class="wikitable" |+ Орхон аймағының аудандары<ref>{{cite web |url=http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |title=Archived copy |access-date=2007-03-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227092355/http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |archive-date=2007-02-27 }}</ref><ref name="year2008">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |title=Statistical Report 2009 |access-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222354/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> |- ! Сұм !! [[моңғол тілі|Моңғолша]] атауы !! Аумағы (км²) !! [[2004 жыл|2004 ж.]] халқы !! [[2006 жыл|2006 ж.]] халқы !! [[2008 жыл|2008 ж.]] халқы !! [[2009 жыл|2009 ж.]] халқы<ref>{{Cite web|url=http://www.neargov.org/en/page.jsp?mnu_uid=3790|title = 동북아시아지역자치단체연합, near}}</ref> !! Тығыздығы (км²) |- | [[Эрдэнэт]]|| {{lang|mn|Эрдэнэт}} || 208.0 || 80 858 || 83 160 || 86 866 || 88 046 || 423.30 |- | Жаргалант || {{lang|mn|Жаргалант}} || 635.6 || 2 733 || 3 125 || 3 009 || 3 166 || 4.98 |} <sup>*</sup> – Аймақ орталығы [[Эрдэнэт]] қаласын қамтиды == Экономика == [[2018 жыл]]ы аймақ Моңғолияның жалпы ішкі өнімінің 5,72%-ын берді.<ref>{{cite web|date=October 2022|url=https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/51106/51106-001-tacr-en_4.pdf|title=Mongolia: Human Settlements Development Program (Development Oriented Aimag Plans – Volume 1)|website=Asian Development Bank|access-date=27 February 2025}}</ref> 2022 жылғы мәлімет бойынша: * Жалпы ЖІӨ: MNT 3,350 миллиард (шамамен US$ 1,1 миллиард) * Жан басына шаққандағы ЖІӨ: US$ 10 100 == Дереккөздер == {{reflist}} {{Commons санаты|Orkhon Province}} {{Моңғолия аймақтары}} {{Аuthority control}} [[Санат:Орхон аймағы]] [[Санат:1994 жылы құрылған мемлекеттер мен аймақтар]] [[Санат:1994 жылы Моңғолияда құрылғандар]] [[Санат:Моңғолия әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Моңғолия аймақтары]] {{Моңғолия-гео-жоба}} injtxmrhcdcnb5uqloxu5dtze5kc39k 3579168 3579166 2026-04-09T04:27:24Z Arystanbek 14348 /* Дереккөздер */ 3579168 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|Моңғолия}} |Қазақша атауы = Орхон облысы |Шынайы атауы = Орхон аймаг<br>{{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |Елтаңба = Mn coa erdenet.png |Ту = Erdenet City Flag.png |Елтаңбаның аты = Елтаңба |Тудың аты = Ту |Ел = {{Байрақ|Моңғолия}} |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 104 |lon_min = 15 |lon_dir = E |Статусы = Облыс |Кіреді = |Енеді = 2 елді мекен |Астанасы = {{байрақ|Эрдэнэт}} |Құрылды = [[1976 жыл]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Тұрғыны = 107 634 адам |Санақ жылы = 2020 |Тығыздығы = авто |Жер аумағы = 844 |Жер аумағы бойынша орны = |ЖІӨ = {{өсім}}1,1 млрд $ |ЖІӨ жылы = 2022 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ орны = US$ 10 100 |Уақыт белдеуі = UTC+8 |Телефон коды = +976 7035 (7039) |Автомобиль коды = ОРА, ОРО, ОПН, ОРУ |ISO = MN-035 |Сайты = http://www.erdenet.mn/ }} '''Орхон облысы''' ({{lang-mn|Орхон аймаг}}) — [[Моңғолия]]ның солтүстігінде орналасқан 21 аймағының бірі. Орталығы [[Эрдэнэт]]. Аймақ[[Орхон өзені]]нің атымен аталған. == Тарихы == Орхон аймағы [[Булган аймағы]]ның бір бөлігінен бөлініп, бұрынғы тікелей орталыққа бағынатын [[Эрдэнэт]] қаласымен біріктіріліп, [[1994 жыл]]ы жаңа әкімшілік бірлік ретінде құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.escapetomongolia.com/travel/northern-mongolia/orkhon|title=Orkhon Province|website=Escape to Mongolia|access-date=6 February 2025}}</ref> == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|right|250px|Орхон аймағының сұмдары]] {| class="wikitable" |+ Орхон аймағының аудандары<ref>{{cite web |url=http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |title=Archived copy |access-date=2007-03-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227092355/http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |archive-date=2007-02-27 }}</ref><ref name="year2008">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |title=Statistical Report 2009 |access-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222354/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> |- ! Сұм !! [[моңғол тілі|Моңғолша]] атауы !! Аумағы (км²) !! [[2004 жыл|2004 ж.]] халқы !! [[2006 жыл|2006 ж.]] халқы !! [[2008 жыл|2008 ж.]] халқы !! [[2009 жыл|2009 ж.]] халқы<ref>{{Cite web|url=http://www.neargov.org/en/page.jsp?mnu_uid=3790|title = 동북아시아지역자치단체연합, near}}</ref> !! Тығыздығы (км²) |- | [[Эрдэнэт]]|| {{lang|mn|Эрдэнэт}} || 208.0 || 80 858 || 83 160 || 86 866 || 88 046 || 423.30 |- | Жаргалант || {{lang|mn|Жаргалант}} || 635.6 || 2 733 || 3 125 || 3 009 || 3 166 || 4.98 |} <sup>*</sup> – Аймақ орталығы [[Эрдэнэт]] қаласын қамтиды == Экономика == [[2018 жыл]]ы аймақ Моңғолияның жалпы ішкі өнімінің 5,72%-ын берді.<ref>{{cite web|date=October 2022|url=https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/51106/51106-001-tacr-en_4.pdf|title=Mongolia: Human Settlements Development Program (Development Oriented Aimag Plans – Volume 1)|website=Asian Development Bank|access-date=27 February 2025}}</ref> 2022 жылғы мәлімет бойынша: * Жалпы ЖІӨ: MNT 3,350 миллиард (шамамен US$ 1,1 миллиард) * Жан басына шаққандағы ЖІӨ: US$ 10 100 == Дереккөздер == {{reflist}} {{Commons category|Orkhon Province}} {{Моңғолия аймақтары}} [[Санат:Орхон аймағы]] [[Санат:Моңғолия әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Моңғолия аймақтары]] dtskbpy7a696mig1amwzonchk4ctnpr 3579447 3579168 2026-04-09T07:51:31Z MuratbekErkebulan 162992 3579447 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|Моңғолия}} |Қазақша атауы = Орхон аймағы |Шынайы атауы = Орхон аймаг<br>{{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |Елтаңба = Mn coa erdenet.png |Ту = Erdenet City Flag.png |Елтаңбаның аты = Елтаңба |Тудың аты = Ту |Ел = {{Байрақ|Моңғолия}} |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 104 |lon_min = 15 |lon_dir = E |Статусы = Аймақ |Кіреді = |Енеді = 2 елді мекен |Астанасы = {{байрақ|Эрдэнэт}} |Құрылды = [[1976 жыл]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Тұрғыны = 107 634 адам |Санақ жылы = 2020 |Тығыздығы = авто |Жер аумағы = 844 |Жер аумағы бойынша орны = |ЖІӨ = {{өсім}}1,1 млрд $ |ЖІӨ жылы = 2022 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ орны = US$ 10 100 |Уақыт белдеуі = UTC+8 |Телефон коды = +976 7035 (7039) |Автомобиль коды = ОРА, ОРО, ОПН, ОРУ |ISO = MN-035 |Сайты = http://www.erdenet.mn/ }} '''Орхон облысы''' ({{lang-mn|Орхон аймаг}}) — [[Моңғолия]]ның солтүстігінде орналасқан 21 аймағының бірі. Орталығы [[Эрдэнэт]]. Аймақ[[Орхон өзені]]нің атымен аталған. == Тарихы == Орхон аймағы [[Булган аймағы]]ның бір бөлігінен бөлініп, бұрынғы тікелей орталыққа бағынатын [[Эрдэнэт]] қаласымен біріктіріліп, [[1994 жыл]]ы жаңа әкімшілік бірлік ретінде құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.escapetomongolia.com/travel/northern-mongolia/orkhon|title=Orkhon Province|website=Escape to Mongolia|access-date=6 February 2025}}</ref> == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|right|250px|Орхон аймағының сұмдары]] {| class="wikitable" |+ Орхон аймағының аудандары<ref>{{cite web |url=http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |title=Archived copy |access-date=2007-03-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227092355/http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |archive-date=2007-02-27 }}</ref><ref name="year2008">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |title=Statistical Report 2009 |access-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222354/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> |- ! Сұм !! [[моңғол тілі|Моңғолша]] атауы !! Аумағы (км²) !! [[2004 жыл|2004 ж.]] халқы !! [[2006 жыл|2006 ж.]] халқы !! [[2008 жыл|2008 ж.]] халқы !! [[2009 жыл|2009 ж.]] халқы<ref>{{Cite web|url=http://www.neargov.org/en/page.jsp?mnu_uid=3790|title = 동북아시아지역자치단체연합, near}}</ref> !! Тығыздығы (км²) |- | [[Эрдэнэт]]|| {{lang|mn|Эрдэнэт}} || 208.0 || 80 858 || 83 160 || 86 866 || 88 046 || 423.30 |- | Жаргалант || {{lang|mn|Жаргалант}} || 635.6 || 2 733 || 3 125 || 3 009 || 3 166 || 4.98 |} <sup>*</sup> – Аймақ орталығы [[Эрдэнэт]] қаласын қамтиды == Экономика == [[2018 жыл]]ы аймақ Моңғолияның жалпы ішкі өнімінің 5,72%-ын берді.<ref>{{cite web|date=October 2022|url=https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/51106/51106-001-tacr-en_4.pdf|title=Mongolia: Human Settlements Development Program (Development Oriented Aimag Plans – Volume 1)|website=Asian Development Bank|access-date=27 February 2025}}</ref> 2022 жылғы мәлімет бойынша: * Жалпы ЖІӨ: MNT 3,350 миллиард (шамамен US$ 1,1 миллиард) * Жан басына шаққандағы ЖІӨ: US$ 10 100 == Дереккөздер == {{reflist}} {{Commons category|Orkhon Province}} {{Моңғолия аймақтары}} [[Санат:Орхон аймағы]] [[Санат:Моңғолия әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Моңғолия аймақтары]] ke1o6h3mdc97ej0srz8n5hri4b8fi9j 3579448 3579447 2026-04-09T07:52:08Z MuratbekErkebulan 162992 3579448 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{Түс|Моңғолия}} |Қазақша атауы = Орхон аймағы |Шынайы атауы = Орхон аймаг<br>{{MongolUnicode|ᠣᠷᠬᠤᠨ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} |Елтаңба = Mn coa erdenet.png |Ту = Erdenet City Flag.png |Елтаңбаның аты = Елтаңба |Тудың аты = Ту |Ел = {{Байрақ|Моңғолия}} |lat_deg = 49 |lat_min = 0 |lat_dir = N |lon_deg = 104 |lon_min = 15 |lon_dir = E |Статусы = Аймақ |Кіреді = |Енеді = 2 елді мекен |Астанасы = {{байрақ|Эрдэнэт}} |Құрылды = [[1976 жыл]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Тұрғыны = 107 634 адам |Санақ жылы = 2020 |Тығыздығы = авто |Жер аумағы = 844 |Жер аумағы бойынша орны = |ЖІӨ = {{өсім}}1,1 млрд $ |ЖІӨ жылы = 2022 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ орны = US$ 10 100 |Уақыт белдеуі = UTC+8 |Телефон коды = +976 7035 (7039) |Автомобиль коды = ОРА, ОРО, ОПН, ОРУ |ISO = MN-035 |Сайты = http://www.erdenet.mn/ }} '''Орхон аймағы''' ({{lang-mn|Орхон аймаг}}) — [[Моңғолия]]ның солтүстігінде орналасқан 21 аймағының бірі. Орталығы [[Эрдэнэт]]. Аймақ [[Орхон өзені]]нің атымен аталған. == Тарихы == Орхон аймағы [[Булган аймағы]]ның бір бөлігінен бөлініп, бұрынғы тікелей орталыққа бағынатын [[Эрдэнэт]] қаласымен біріктіріліп, [[1994 жыл]]ы жаңа әкімшілік бірлік ретінде құрылды.<ref>{{cite web|url=https://www.escapetomongolia.com/travel/northern-mongolia/orkhon|title=Orkhon Province|website=Escape to Mongolia|access-date=6 February 2025}}</ref> == Әкімшілік бөлінісі == [[Сурет:Mongolia Orkhon sum map.png|thumb|right|250px|Орхон аймағының сұмдары]] {| class="wikitable" |+ Орхон аймағының аудандары<ref>{{cite web |url=http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |title=Archived copy |access-date=2007-03-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070227092355/http://gate1.pmis.gov.mn/orkhon/admin/document/WEB%20SITE%20TAN-12.DOC |archive-date=2007-02-27 }}</ref><ref name="year2008">{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |title=Statistical Report 2009 |access-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722222354/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1539.xls |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> |- ! Сұм !! [[моңғол тілі|Моңғолша]] атауы !! Аумағы (км²) !! [[2004 жыл|2004 ж.]] халқы !! [[2006 жыл|2006 ж.]] халқы !! [[2008 жыл|2008 ж.]] халқы !! [[2009 жыл|2009 ж.]] халқы<ref>{{Cite web|url=http://www.neargov.org/en/page.jsp?mnu_uid=3790|title = 동북아시아지역자치단체연합, near}}</ref> !! Тығыздығы (км²) |- | [[Эрдэнэт]]|| {{lang|mn|Эрдэнэт}} || 208.0 || 80 858 || 83 160 || 86 866 || 88 046 || 423.30 |- | Жаргалант || {{lang|mn|Жаргалант}} || 635.6 || 2 733 || 3 125 || 3 009 || 3 166 || 4.98 |} <sup>*</sup> – Аймақ орталығы [[Эрдэнэт]] қаласын қамтиды == Экономика == [[2018 жыл]]ы аймақ Моңғолияның жалпы ішкі өнімінің 5,72%-ын берді.<ref>{{cite web|date=October 2022|url=https://www.adb.org/sites/default/files/project-documents/51106/51106-001-tacr-en_4.pdf|title=Mongolia: Human Settlements Development Program (Development Oriented Aimag Plans – Volume 1)|website=Asian Development Bank|access-date=27 February 2025}}</ref> 2022 жылғы мәлімет бойынша: * Жалпы ЖІӨ: MNT 3,350 миллиард (шамамен US$ 1,1 миллиард) * Жан басына шаққандағы ЖІӨ: US$ 10 100 == Дереккөздер == {{reflist}} {{Commons category|Orkhon Province}} {{Моңғолия аймақтары}} [[Санат:Орхон аймағы]] [[Санат:Моңғолия әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Моңғолия аймақтары]] 45hhjuxmah712wnlub5gajpdl21oh4c 0 761842 3579157 3537097 2026-04-09T04:08:07Z 1nter pares 146705 3579157 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Орхон |шынайы атауы = Орхон гол |сурет = Orchon-mongolei.JPG |сурет ені = |сурет атауы = Орхон өзені |карта = Selengerivermap.png |карта ені = |карта атауы = Орхон өзенінің алабы |ұзындығы = 1124 |су алабының ауданы = 132 835 |су алабы = [[Сэлэнгэ]] |өзендердің су алабы = [[Байкал|Байкал көлі]]не дейін |су шығыны = 66 |өлшеу орны = сағасы |бастауы = [[Суврага Хайрхан]] |бастауының орны = [[Цэнхэр]], [[Архангай облысы]] |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 47|s_lat_min = 02|s_lat_sec = 59 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 101|s_lon_min = 20|s_lon_sec = 30 |сағасы = [[Селенга (өзен)|Селенга]] |сағасының орны = [[Сүхбаатар]], [[Сэлэнгэ облысы]] |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 50|m_lat_min = 15|m_lat_sec = 00 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 106|m_lon_min = 08|m_lon_sec = 20 |еңістігі = |ел = {{MNG}} |аймақ = [[Архангай облысы]], [[Өвөрхангай облысы]], [[Булган облысы]], [[Дархан-Уул облысы]], [[Сэлэнгэ облысы]] |ортаққордағы санаты = Orkhon River }} '''Орхон''' — [[Моңғолия]]дағы ең ұзын өзен. [[Хангай|Хангай тауларынан]] басталып, [[Селенга (өзен)|Селенга өзені]]не қосылады. Ұзындығы – 1124 км, су алабы – шамамен 132 835 км². Өзен [[Архангай облысы]], [[Өвөрхангай облысы]], [[Булган облысы]], [[Дархан-Уул облысы]] мен [[Сэлэнгэ облысы]] арқылы ағып өтеді. == Бастауы == Орхон өзені [[Архангай облысы]]ның [[Цэнхэр|Цэнхэр ауданындағы]] [[Суврага Хайрхан]] тауынан бастау алады. == Гидрологиясы == Орхон негізінен қар, мұздық және жаңбыр суларымен қоректенеді. Су тасу кезеңі — көктемнің соңынан жаз ортасына дейін. Орташа жылдық су шығыны – шамамен 66 м³/сек. Жоғарғы бөлігіне [[Улаан Цутгалан сарқырамасы]] орналасқан. == Маңызы == Өзен бойында [[Қарақорым]] және [[Қара Балғас]] секілді тарихи қалалар орналасқан. Ауыл шаруашылығы мен ирригациялық мақсатта пайдаланылады. [[ЮНЕСКО]] Орхон аңғарын [[Бүкіләлемдік мұра]]лар қатарына қосқан. == Салалары == Орхон өзенінің негізгі салалары: * [[Тамир өзені]] * [[Туул өзені]] * [[Хараа өзені]] == Қызықты дерек == Орхон атауы көне түркі жазуларында кездеседі. Осы өзен бойынан [[Күлтегін]], [[Білге қаған]] ескерткіштері табылған. == Дереккөздер == <ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Orkhon_River</ref> <ref>https://www.adb.org/sites/default/files/institutional-document/618776/mongolia-country-water-security-assessment_0.pdf</ref> <ref>Монгол Улсын усны нөөцийн тайлан, 2021</ref> [[Санат:Моңғолия өзендері]] ogm044kwcpzc801myrvjnumhqfnhpmb 0 761905 3579158 3574489 2026-04-09T04:08:41Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3579158 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Автокөлік | атауы = ГАЗ-3307 | модель = ГАЗ-3307 / 3309 | фото = GAZ 3307 in Moskovsky.jpg | өндіруші = [[ГАЗ]] | өндіріс жылдары = 1989–2020<ref name="Пояснение">Шассилер тапсырыспен қазіргі күнге дейін жиналады (негізінен экспортқа арналған арнайы жабдық үшін).</ref> | ізашары = [[ГАЗ-53|ГАЗ-53-12]], [[ГАЗ-52]] | ізбасары = [[ГАЗон NEXT]] | зауыттар = {{flagicon|USSR}} [[ГАЗ]] ([[Горький автомобиль зауыты|Горький]] / [[Төменгі Новгород]])<br> {{flagicon|Russia}} [[ГАЗ]] ([[Төменгі Новгород]]) | класс = Жүк көлігі | шанақ типі = Бортты / шасси | компоновка = Алдыңғы мотор, артқы жетек (4×2) | қозғалтқыш = V8 ЗМЗ-511, ЗМЗ-5231, ЗМЗ-5244 (бензин)<br>R4 ЯМЗ-534 (дизель) | берілістер қорабы = 4 немесе 5 сатылы механикалық | дөңгелек базасы = 3770 мм | ұзындығы = 6550 мм | ені = 2380 мм | биіктігі = 2350 мм | алдыңғы сорап = 1630 мм | артқы сорап = 1690 мм | клиренс = 265 мм | толық салмағы = 7850 кг | бак көлемі = 105 л | макс.жылдамдық = 90 км/сағ (кей модельдерде 110 км/сағ) | жанармай шығыны = 19–32 л/100 км | байланысты модельдер = | ұқсас = [[ЗИЛ-4329]], [[КамАЗ-4308]], [[МАЗ-4370]] | ортаққор = GAZ-3307 }} '''ГАЗ-3307''' — [[КСРО]] мен [[Ресей]]де шығарылған төртінші буындағы орташа тоннажды [[жүк көлігі]]. Бұл модель [[ГАЗ-53]] сериясының ізбасары ретінде [[1989 жыл]]ы шығарылып, [[2020 жыл]]ға дейін өндірісте болды. ГАЗ-3309 – дизельді нұсқасы болып табылады. == Қысқаша сипаттама == ГАЗ-3307 бензинді [[ЗМЗ-511]] (V8, 4.25 л) және кейінірек [[ЗМЗ-5231]], [[ЗМЗ-5244]] қозғалтқыштарымен жабдықталған. Кейінгі жылдары дизельді нұсқалар — [[ЯМЗ-534]] және [[ММЗ Д-245]] орнатылды. Қозғалтқыштар [[Еуро-1]]-ден [[Еуро-5]]-ке дейінгі экостандарттарға сәйкес келді. Жүккөліктің максималды жылдамдығы – 90–110 км/сағ аралығында, ал жүккөтергіштігі шамамен 4,5 тонна. == Тарих == ГАЗ-3307 [[1980 жыл|1980-жылдары]] ГАЗ-4301 жобасы аясында жасалған жаңа буын кабинасымен және технологиялық жаңартулармен келді. [[1994 жыл]]дан бастап ГАЗ-3309 дизельді нұсқасы ұсынылды. [[2000 жыл]]дары модельге жаңа қозғалтқыштар мен [[АБС]] сияқты жүйелер енгізілді. Өндіріс [[2020 жыл]]ы ресми түрде тоқтатылды, бірақ кейбір шассилер арнайы тапсырыспен жиналып жатыр. == Модификациялар == * '''ГАЗ-3306''' — ГАЗ-544.10 (R4, ауа салқындатқышы, атмосфералық, 4,15 л, 85 а.к., Deutz лицензиясы) дизель қозғалтқышымен борттық жүк көлігі. Жүк көтергіштігі — 3,0 т. [[1992 жыл|1992]]—[[1995 жыл]]дары өндірілді. ** '''ГАЗ-33061''' — [[ГАЗ-52]] агрегаттарына негізделген өтпелі модель, ГАЗ-52 карбюраторлы қозғалтқышымен. Жүк көтергіштігі — 2,5 т. [[1992 жыл|1992]]—[[1993 жыл]]дары негізінен жүк-жолаушы такси ретінде өндірілді. * '''ГАЗ-3307''' — ЗМЗ-511.10 ([[2008 жыл]]дан бастап — ЗМЗ-5231.10) карбюраторлы қозғалтқышымен борттық жүк көлігі және шасси. Жүк көтергіштігі — 4,5 т. [[1989 жыл|1989]]—[[1996 жыл|1996]] және [[1997 жыл|1997]]–[[2009 жыл]]дары сериялық өндірілді. [[2010 жыл|2010]]–[[2016 жыл]]дары шағын сериямен шықты. [[2016 жыл]]ы инжекторлы ЗМЗ-524400 (V8, 137 а.к., Еуро-5) қозғалтқышымен, ABS жүйесімен және шиберлі рульдік гидрокүшейткішпен сертификатталды. ** '''ГАЗ-330701''' — солтүстік климатқа арналған модификация. ** '''ГАЗ-330706''' — қалыпты климатты елдерге арналған экспорттық модификация. ** '''ГАЗ-330707''' — тропикалық климатты елдерге арналған экспорттық модификация. ** '''ГАЗ-33072''' — самосвалдарға арналған шасси (негізінен [[САЗ]]). ** '''ГАЗ-33073''' — жүк-жолаушы такси. Платформасы [[ГАЗ-66]]-11 ([[1993 жыл|1993 ж.]]) үлгісіне ұқсас. ** '''ГАЗ-33074''' — [[КАвЗ-3976]] автобустарына арналған шасси. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Қақпақпен және алдыңғы бөлікпен, бірақ кабинасыз жеткізілді. [[1990 жыл|1990]]–[[1996 жыл|1996]] және [[1997 жыл|1997]]–[[2008 жыл|2008]] жылдары өндірілді. ** '''ГАЗ-33075''' — сұйытылған газбен жұмыс істейтін нұсқа. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Сериялық өндірілмеген, [[2012 жыл]]ға дейін шағын фирмалар қайта жабдықтады. ** '''ГАЗ-33076''' — сығылған газбен жұмыс істейтін нұсқа. ЗМЗ-513.10 қозғалтқышы. Сериялық өндірілмеген. ** '''ГАЗ-33078''' — [[Hino]] W04CT (136 а.к.) дизелімен шығарылған. [[1992 жыл|1992]]–[[1995 жыл|1995 жж.]] тапсырыспен өндірілді. == Дизель қозғалтқыштарының техникалық сипаттамалары == === ММЗ === '''[[ММЗ Д-245|ММЗ Д-245.7Е4]]''' моделі (ГАЗ-330900 үшін) Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, төртінші экологиялық сынып (Еуро-4). * Жұмыс көлемі, л — 4,75 * Қысу дәрежесі — 17,0 * Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 125,4 (92,2) / 2200 * Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 42,5 (417) / 1100–2100 * Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 154 (210) * Салмағы, кг — 430 * Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 II немесе III түріндегі дизель отыны === ЯМЗ-5344 ([[2013 жыл]]ғы үлгі) === [[ЯМЗ-534|ЯМЗ-5344]] моделі (ГАЗ-33098 үшін) Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, төртінші экологиялық сынып (Еуро-4). * Жұмыс көлемі, л — 4,43 * Қысу дәрежесі — 17,5 * Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 134,5 (99) / 2300 * Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 42,5 (417) / 1200–2100 * Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 197 (145) * Тұрақты 60 км/сағ жылдамдықпен қозғалғандағы отын шығыны — 15,5 л/100 км, 80 км/сағ — 19,0 л/100 км * Салмағы — 460 кг * Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 II немесе III түріндегі дизель отыны Тапсырыс бойынша автокөлік алдын ала жылыту құрылғысымен жабдықталуы мүмкін. === ЯМЗ-53443 ([[2016 жыл]]ғы үлгі) === [[ЯМЗ-534|ЯМЗ-53443]] моделі (ГАЗ-33098 үшін) Қатарлы, 4 цилиндрлі, 4 тактілі, сұйықтықпен салқындатылатын дизель қозғалтқышы, турбонаддувпен және ауа салқындатқышымен, тікелей отын бүрку жүйесімен, бесінші экологиялық сынып (Еуро-5). * Жұмыс көлемі, л — 4,43 * Қысу дәрежесі — 17,5 * Қуаты, а.к. (кВт) / айн/мин — 146,9 (109,5) / 2300 * Макс. айналдыру моменті, кгс·м (Н·м) / айн/мин — 49,9 (490) / 1200–2100 * Арнайы отын шығыны, г/а.к.·сағ (г/кВт) — 197 (145) * Тұрақты 60 км/сағ жылдамдықпен қозғалғандағы отын шығыны — 15,5 л/100 км, 80 км/сағ — 19,0 л/100 км * Салмағы — 480 кг * Отын түрі: ГОСТ Р 52368-2005 III түріндегі дизель отыны Тапсырыс бойынша автокөлік алдын ала жылыту құрылғысымен жабдықталуы мүмкін. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <ref>{{Cite web|url=https://gazglobal.com|title=ГАЗ ресми сайты|lang=ru|access-date=2025-07-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://gruzovikpress.ru/article/2616-muzey-istorii-i-trudovoy-slavy-gaza-gorod-gorkiy-prospekt-lenina/|title=Музей истории и трудовой славы ГАЗа|publisher=Gruzovik Press|lang=ru|access-date=2025-07-07}}</ref> <ref>Ежегодник Большой советской энциклопедии. — 1987 (вып. 31). — М.: Советская энциклопедия, 1987. — С. 42.</ref> <ref>Каменев С. Грузовые автомобили СССР. — Москва: Транспорт, 2002. — 320 с. ISBN 5-277-01597-0.</ref> <ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:GAZ-3307 Wikimedia Commons — Category:GAZ-3307]</ref> [[Санат:ГАЗ көліктері]] [[Санат:Жүк көліктері]] [[Санат:КСРО жүк көліктері]] 952974c3q89nh8shdedg165lfj6ctdc 0 761962 3578887 3578881 2026-04-08T11:59:55Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Географиясы */ 3578887 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүйлер]] желілері кеңінен орналасқан. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағаның тым жоғары алынатыны туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шара қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> 8d8gqqis516ao9hcao9gabyp1v2b74x 3578898 3578887 2026-04-08T12:06:29Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Туризм */ 3578898 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүйлер]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағаның тым жоғары алынатыны туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шара қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> pjucpzu7q6adp1mey32pfgr3anvkf0n 3578903 3578898 2026-04-08T12:10:53Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Туризм */ 3578903 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағаның тым жоғары алынатыны туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шара қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> 8zb56dac75xuddgcolneopgy0d37yvm 3578914 3578903 2026-04-08T12:16:11Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Туризм */ 3578914 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шара қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> iaop3b79ku02q2c559hvg8ccymes8wq 3578915 3578914 2026-04-08T12:16:34Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Туризм */ 3578915 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шара қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> jixbriv6qk98niy91mcydgd2ye8eyot 3578916 3578915 2026-04-08T12:17:16Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Туризм */ 3578916 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыттағы ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> d0djjgn24iwbwcu0y7e867eozt7mogi 3578920 3578916 2026-04-08T12:18:55Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Туризм */ 3578920 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ орман саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> aezui6k6srnihezd6tolk9gyvdx89yo 3578930 3578920 2026-04-08T12:25:28Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Туризм */ 3578930 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежайды Дадунхай жағажайымен байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> 9znircyji96i4fzcykk3xy3srz64mog 3578932 3578930 2026-04-08T12:27:49Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Көлік жүйесі */ 3578932 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Ол жерден туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> t6x618cu4075e8mx0qhxh1wxkufhk5h 3578933 3578932 2026-04-08T12:28:51Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Көлік жүйесі */ 3578933 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына жете алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> tcqb069tdyphdm7r26agzldfqhgz8lx 3578936 3578933 2026-04-08T12:30:53Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Көлік жүйесі */ 3578936 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және барлығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> 0to8yep12p35oqsxadzontf5xw3dumh 3578939 3578936 2026-04-08T12:33:58Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Трамвай */ 3578939 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады — бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> jh3mqh5yrle83lxsa9q8neoc6rqcthe 3578944 3578939 2026-04-08T12:38:00Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Трамвай */ 3578944 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады. Бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриаттық жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> do830xgzro2y3s4pegtvxn8orjdcvaf 3578949 3578944 2026-04-08T12:43:32Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Колледждер мен университеттер */ 3578949 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады. Бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриат деңгейіндегі жоғары оқу орны. Университетте он төрт мектеп бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> mvky5asydldwnjy528kz299syu9twi3 3578951 3578949 2026-04-08T12:44:52Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Білім беру */ 3578951 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады. Бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да бар. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриат деңгейіндегі жоғары оқу орны. Университетте он төрт факультет бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> 0zg9odnbyigt26fsaf2wpq1v4h62iru 3578954 3578951 2026-04-08T12:46:07Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Ауруханалар */ 3578954 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады. Бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да жұмыс істейді. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриат деңгейіндегі жоғары оқу орны. Университетте он төрт факультет бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де «жақсы деңгейде».<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> ev1hdbgawkhv8wtyqvdnqcbvenbx0jq 3578957 3578954 2026-04-08T12:47:58Z Рысмаханов Курманбек 179510 /* Бастауыш және орта мектептер */ 3578957 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады. Бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да жұмыс істейді. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриат деңгейіндегі жоғары оқу орны. Университетте он төрт факультет бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де жақсы деңгейде.<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> rxg06fnxbl31jrutlwvdpq1wlll0gcu 3578961 3578957 2026-04-08T12:50:34Z Жанерке Асылбекқызы 179024 /* Туризм */ 3578961 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' - [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі . ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристтерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады. Бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да жұмыс істейді. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриат деңгейіндегі жоғары оқу орны. Университетте он төрт факультет бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де жақсы деңгейде.<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> 14ykuh36r5i9w0ogf2ob7ru2tkhs2rx 3579159 3578961 2026-04-09T04:10:59Z 1nter pares 146705 3579159 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Санья |шынайы атауы = {{lang-zh|三亚市}} <center>Sā nyà</center> |сурет = SuperStar Aquarius at Phoenix Island, Sanya Bay - 01.jpg |жағдайы = |ел = Қытай |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=18 |lat_min=15 |lat_sec=24.3 |lon_dir=E |lon_deg=109 |lon_min=30 |lon_sec=8.1 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Хайнань |кестедегі аймақ = Хайнань |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = КПК қалалық хатшысы |басшысы = Цзян Сисиан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 1919,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қытай тілі |тұрғыны = {{өсім}}1 037 396 |санақ жылы = |тығыздығы = 540 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфесионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +8 |DST = бар |телефон коды = +86 |пошта индексі = 572100 |пошта индекстері = |автомобиль оды = 琼B |ортаққордағы санаты = Sanya |сайты = {{URL|http://www.sanya.gov.cn|sanya.gov.cn}} |сайт тілі = }} '''Санья''' — [[Хайнань]] аралындағы ең оңтүстік қала және Оңтүстік [[Қытай]]дағы [[Хайнань]] провинциясының төрт префектуралық деңгейдегі қалаласының бірі. ==Тарихы== Ежелгі уақытта «Ячжоу» ({{lang|zh|崖州}}), яғни «жартасты аймақ» деп аталған Санья қаласының тарихы [[Цинь әулеті]]не ([[Б. з. д. 221 жыл|б.з.д. 221]]–[[Б. з. д. 206 жыл|206 жылдар]]) дейін барады. Цинь әулеті тұсында бұл аймақ елдің саяси орталықтарынан алыс болғандықтан, оны кейде ''Тянья Хайцзяо'' ({{lang|zh|天涯海角}}) — «аспан мен мұхиттың шеті» немесе «жердің шеті» деп атаған. Сол себепті, бұл қала өз билеушілерінің ықыласынан айырылған шенеуніктер үшін жер аудару орны ретінде қызмет еткен. [[Таң әулеті]] кезінде бұл жерге кездейсоқ жеткен буддист монах Жапонияға миссионерлік сапары кезінде бұл жерді аялдама ретінде пайдаланған.<ref>{{cite web |url=http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |title=Sanya history |publisher=Sanya Municipal Network Information Center |year=2009 |access-date=16 August 2013 |archive-date=10 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310165004/http://english.sanya.gov.cn/publicfiles/business/htmlfiles/englishsite/sanya%20overview/201109/2423.html |url-status=live }}</ref> ===20-ғасыр=== [[Сурет:Txu-oclc-10552568-ne49-5.jpg|thumb|right|1962 жылғы Санья картасы]] [[1912 жыл]]ы Ячжоу атауы Ясянь (Яй-сянь) ({{lang|zh-hans|崖县}}; [[пошталық романизация|пошталық]]: Айхсиен) болып өзгертілді. [[1958 жыл]]ы Ясянь уезінің әкімшілік орталығы Ячэннен Саньяға көшірілді. Ясянь [[Баотин Ли және Мяо автономды уезі|Баотин]], [[Линшуй Ли автономды уезі|Линшуй]], Нюлоу және Синлун (Ваннинг қаласының бөлігі) уездерімен біріктіріліп үлкен уезге айналды. [[1959 жыл|1959]] және [[1961 жыл]]дары бұл аудандар қайта бөлініп, Баотин мен Линшуй қайта құрылды, ал Ясянь қазіргі округ құрамында қалды. [[Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі|ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің]] шешімімен [[1987 жыл]]ғы [[26 қыркүйек]]те Ясянь Санья қаласына ауыстырылды және ресми түрде [[1987 жыл]]ғы [[30 желтоқсан]]да Санья қаласы ретінде құрылды.<ref>{{cite web |title=City overview |url=http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |publisher=at0086.com |access-date=18 June 2014 |archive-date=19 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219034836/http://www.at0086.com/Sanyasanya/ |url-status=live }}</ref> [[2007 жыл]]ы [[Бейжің Олимпиада ойындарын ұйымдастыру комитеті]] Санья қаласының [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының]] Қытай аумағындағы алау эстафетасының алғашқы кезеңі болатынын жариялады.<ref>{{cite web |title=Beijing Olympic torch relay kicks off in Chinese mainland |url=http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |website=english.people.com.cn |publisher=Xinhua Agent |access-date=18 June 2014 |archive-date=14 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514112959/http://english.people.com.cn/90001/90779/90867/6403327.html |url-status=live }}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Sanya city map - 01.png|thumb|right|Санья қаласының картасы]] Санья қаласы [[Санья шығанағы]] бойында, Хайнань аралының оңтүстігінде орналасқан. Ені бойынша 18° 15' солтүстік ендікте жатқан Санья — [[Саньша]]дан кейін (ол да Хайнань провинциясына қарайды) Қытайдағы екінші оңтүстікте орналасқан префектура деңгейіндегі қала болып саналады. Әкімшілік аумағы таулы және кедір-бұдырлы болғанымен, қаланың өзі солтүстік жақтағы аласа таулар мен [[Оңтүстік Қытай теңізі]]нің арасында орналасқан жазық жерге жайғасқан. Бұл қала — теңіз деңгейінің жылдам көтерілуінен ең көп зардап шегуі мүмкін [[Қытай]]дың көптеген жағалаудағы қалаларының бірі.<ref>https://www.livescience.com/what-places-disappear-rising-sea-levels</ref> == Әкімшілік бөліністері == [[2014 жыл]]ғы [[30 шілде]]ге дейін Санья қаласы төрт уездік деңгейдегі ауданға және екі ауылдық деңгейдегі қосалқы ауданға, төрт мемлекеттік шаруашылыққа тікелей бағынған. Қазіргі уақытта Санья қаласы төрт ауданнан тұрады. {|class="wikitable" style="font-size:100%;" align=center ! colspan="6" | Карта |- | colspan="6" | <div style="position: relative" class="center"> {{Image label begin|image=Administrative Division Sanya 1.png|width=600|link=}} {{Image label|x=750|y=400|scale=600/1050|text=[[Цзиян ауданы|'''Цзиян''']]}} {{Image label|x=510|y=250|scale=600/1050|text=[[Тянья ауданы|'''Тянья''']]}} {{Image label|x=900|y=320|scale=600/1050|text=[[Хайтан ауданы|'''Хайтан''']]}} {{Image label|x=220|y=290|scale=600/1050|text=[[Ячжоу ауданы|'''Ячжоу''']]}} {{Image label end}} </div> |- ! Аудан ! Қытайша ! Ханьюй пиньинь ! Халық саны<br />{{nowrap|(2010 жылғы санақ)}} ! Аумағы<br />(км<sup>2</sup>) ! Тығыздығы<br />(адам/км<sup>2</sup>) |- |[[Цзиян ауданы|Цзиян]] |{{lang|zh-hans|吉阳区}} |Jíyáng Qū |257 061 |372 |691,02 |- |[[Тянья ауданы|Тянья]] |{{lang|zh-hans|天涯区}} |Tiānyá Qū |269 935 |944 |285,94 |- |[[Хайтан ауданы|Хайтан]] |{{lang|zh-hans|海棠区}} |Hǎitáng Qū |76 562 |255 |300,24 |- |[[Ячжоу ауданы|Ячжоу]] |{{lang|zh-hans|崖州区}} |Yázhōu Qū |160 000 |347 |460,10 |} == Туризм == [[Сурет:Atlantis Sanya Aerial.png|thumb|right|[[Atlantis Sanya]] — Саньядағы көптеген курорттардың бірі]] Соңғы жылдары Санья танымал туристік бағытқа айналды. Қазір бұл өңірде халықаралық бес жұлдызды [[люкс қонақүй]] желілері кеңінен таралған. [[2009 жыл]]ы Dadonghai ауданында люкс санатындағы [[Mandarin Oriental, Sanya]] қонақүйі ашылды – бұл Хайнань аралындағы алғашқы Mandarin Oriental желісінің мүлкі. [[Atlantis Sanya]] [[2018 жыл]]ы ашылып, Қытайдағы алғашқы Atlantis брендімен жұмыс істейтін қонақүй болды. Бүгінде халықаралық брендтерден бастап жергілікті басқарудағы курорттарға дейін 100-ден астам қонақүй жұмыс істейді. Қалада орыс және ағылшын тіліндегі жазбаларды жиі кездестіруге болады. Туристтерден (шетелдік те, қытайлық та) қала мейрамханаларында бағалардың тым жоғары екені туралы шағымдарға байланысты,<ref>{{cite web |last1=Fauna |title=Sanya Restaurants Ripping Off Customers, Fleecing Tourists |url=http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |website=chinasmack.com/ |date=2 February 2012 |access-date=2014-06-18 |archive-date=2014-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140713194833/http://www.chinasmack.com/2012/stories/sanya-restaurants-ripping-off-customers-fleecing-tourists.html |url-status=live }}</ref> Хайнань провинциясы мен Санья қаласының билік өкілдері бұл әрекеттерге қарсы қатаң шаралар қолдануға уәде берді.<ref>{{cite web |last2=Dan |first2=He |last1=Yiming |first1=Huang |title=Hainan vows to stop price gouging |url=http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |website=China Daily |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003011002/http://www.chinadaily.com.cn/business/2013_315/2012-02/10/content_16299253.htm |url-status=live }}</ref> Саньяның Өнеркәсіп және сауда бюросы [[1 мамыр]] мерекесі кезінде қаладағы теңіз тағамдары мейрамханаларын бақылау үшін нақты уақыт режиміндегі ақпараттық жүйені іске қосты. Саньяда [[Наньшаньдағы Гуаньинь]] мүсіні орналасқан, ол [[Наньшань ғибадатханасы (Санья)|Наньшань ғибадатханасының]] аумағында тұр. [[Ялунвань]] маңында Ялунвань тропикалық жұмақ саябағы ({{lang|zh-hans|亚龙湾热带 天堂森林公园}}) мен Санья маржан рифтері ұлттық табиғи қорығы ({{lang|zh-hans|三亚珊瑚礁国家级自然保护区}}) орналасқан. Сонымен қатар, Ялунвань ұлттық туристік демалыс аймағы құрылған. Соңғы жылдары [[Санья шығанағы]] және төменде аталған өзге де сулар тазарып, табиғи жағдайы жақсарған соң, жойылып кету қаупі төнген [[қытай ақ дельфиндері]] де кіретін бірнеше [[дельфин]] түрлері жағалау бойында анда-санда пайда болып тұрады. Алайда олар арнайы [[киттерді бақылау|туристік тартымдылық]] ретінде қарастырылмайды.<ref>2016. {{cite web |title="Санья" |url=http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |script-title=zh:海南海洋生态保护良好，成为大型珍稀海洋动物的“乐园” |website=hnfjz.com |access-date=March 5, 2017 |archive-date=March 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305201126/http://www.hnfjz.com/about-op-con-gid-182148398614.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title="三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景"|url=http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |script-title=zh:三亚凤凰岛海域出现海豚成群嬉戏美景 |website=people.com.cn Hainan |date=2016-06-22 |access-date=March 11, 2017 |archive-date=2017-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312055134/http://hi.people.com.cn/n2/2016/0622/c231190-28550658.html |url-status=live }}</ref> == Көлік жүйесі == Қалаға [[Санья Феникс халықаралық әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қала ішінде таксилер кең таралған. Хайнань аралының басқа бөліктерінен жүретін автобустар Саньяның автовокзалына қатынайды. №8 автобус әуежаймен Дадунхай жағажайын байланыстырады. Одан әрі туристер №24 немесе №25 автобуспен Ялунваньға, немесе №28 автобуспен Хайтан шығанағына бара алады. Сонымен қатар, Лухуэйтоу алаңынан Хайтан шығанағындағы Қытайдағы ең ірі кедендік салықсыз сауда орталығына тегін автобус қатынайды. === Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы === [[Хайнань Шығыс шеңберлік қалааралық теміржолы]] Санья мен [[Хайкоу]] қалаларын байланыстырады және Хайнань аралының шығыс жағалауымен өтеді. Бұл бағытта жұмыс істеп тұрған немесе салынып жатқан 15 станция бар. Поездар {{cvt|250|км/сағ}} жылдамдықпен жүруге жобаланған. Саньядан Хайкоуға дейінгі жол шамамен 1 сағат 22 минутты алады. Сондай-ақ, провинцияның батыс жағалауымен өтетін [[Хайнань Батыс шеңберлік жоғары жылдамдықты теміржолы]] да Санья мен Хайкоуды байланыстырады. === Трамвай === {{main|Санья трамвайы}} [[Сурет:SYT1 008 approaching to Jiangang Rd (20230325104027).jpg|thumb|Цзянган жолы станциясына жақындап келе жатқан трамвай]] Санья трамвайы [[2019 жыл]]дың [[7 қаңтар]]ында сынақ режимінде іске қосылды.<ref>{{Cite web |url=http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |title=Sanya City Trams Have Started Their Trial Runs-Hellosanya |website=www.hellosanya.com |access-date=2020-01-06 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815052237/http://www.hellosanya.com/m/news/458.html |url-status=dead }}</ref> Трамвайлар бес вагоннан тұрады және жалпы сыйымдылығы 362 адамды отырғыза алады. Қала мен тығыз құрылысты аудандарда трамвайдың ең жоғары жылдамдығы – 50&nbsp;км/сағ. Қазіргі бағыт Санья теміржол вокзалынан басталып, Цзянган жолы станциясында аяқталады. Бұл Қытайдағы ең оңтүстікте орналасқан теміржол станциясы. Бірінші желі толықтай [[2020 жыл]]ғы [[10 қазан]]да іске қосылды. == Экономика және әлеуметтік қызметтер == === Ауруханалар === [[2019 жыл]]ғы [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша Саньяда жалпы саны 54 аурухана бар, олардың қатарында мемлекеттік қаржыландырылатын қоғамдық ауруханалар да, жекеменшік ауруханалар да жұмыс істейді. Сонымен қатар, жыл сайынғы денсаулық тексерулеріне арналған көптеген клиникалар жұмыс істейді, олар көбінесе Қытайдағы ұлттық желілерге тиесілі, мысалы Ciming Healthcheck сияқты.{{citation needed|date=November 2024}} [[Хайнань 301 ауруханасы]], Қытай Халық-азаттық армиясының Бас ауруханасының филиалы, Саньяның Хайтан шығанағы аймағында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |title=haikoutour.gov: Hainan 301 Hospital |access-date=2014-06-16 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714223122/http://en.haikoutour.gov.cn/view.asp?ArticleID=270 |url-status=live }}</ref> Аурухана заманауи медициналық және ғылыми-зерттеу жабдықтарымен жабдықталған. Олардың қатарында Da Vinci хирургиялық жүйесі, түрлі МРТ құрылғылары (1.5T және 3.0T MRI), 128 кесінділі спиральді КТ, медициналық сызықтық үдеткіш және электрондық микроскоптар бар, жалпы құны 450 миллион юаньнан асады. Ауруханада 500 науқасқа арналған төсек орны және 74 клиникалық, медициналық және мейіргерлік бөлім бар.{{citation needed|date=November 2024}} Санья дәстүрлі қытай медицинасы ауруханасы ({{lang|zh-Hans|三亚市中医院}}) Фэнхуан жолында орналасқан.<ref>{{Cite web |url=http://www.syzhy.com/ |title=Sanya Traditional Chinese Medicine Hospital |access-date=2014-06-17 |archive-date=2014-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140710034310/http://www.syzhy.com/ |url-status=live }}</ref> Бұл – жоғары деңгейдегі, А санатты аурухана, ол медициналық көмек, білім беру, ғылыми зерттеулер, денсаулық сақтау қызметтері мен халықаралық қытай медицинасы саласындағы алмасу және ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=November 2024}} === Медициналық туризм === Хайнаньдағы Санья аймағы шетелдік қызмет көрсетушілерге жергілікті нарыққа шығуға мүмкіндік беретін [[еркін сауда порты]] болып табылады және ол медициналық туризмді дамыту үшін коммерциялық [[денсаулық сақтау индустриясын]] белсенді дамытып жатыр. [[2013 жыл]]ы [[Қытай Халық Республикасы]]ның Мемлекеттік Кеңесі мақұлдаған пилоттық жоба — ''Боао Лэчэн халықаралық медициналық туризм пилоттық аймағы'', [[2024 жыл]]ы бұл аймақ '''Боао Үміт қаласы''' (Boao Hope City) деп те аталады.<ref>{{cite web |title=Boao Hope City: trailblazing medical tourism in Hainan through preferential policies |url= https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=daxueconsulting.com |date=8 November 2024}}</ref> Бұл – Қытайдағы жалғыз арнайы медициналық туризм аймағы. Мұнда арнайы лицензияланған [[дәрілік препараттар]] мен мамандандырылған медициналық қызметтер ұсынылады. Қытайда әлі тіркелмеген, бірақ шетелде қолдануға рұқсат етілген медициналық технологиялар мен жабдықтарды, сондай-ақ дәрілерді арнайы мемлекеттік рұқсатпен осы аймақта пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл аймақ клиникалық сынақтар мен тәжірибелер жүргізуге де жарамды. [[2023 жыл]]ы Лэчэн шамамен 300 000 медициналық туристі қабылдады және аймақ ішінде тұратын 28 000-ға жуық адамға қызмет көрсетті.<ref>{{cite web |title=Hainan's Free Trade Port: Medical Tourism and the Development of Boao Lecheng Pilot Zone |url=https://research.hktdc.com/en/article/MTc1Njc2MDAyNQ |website=hktdc.com |date=8 November 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=China to axe drug, device import tariffs in Hainan pilot zone to aid medical tourism |url=https://www.scmp.com/economy/article/3277496/china-axe-drug-device-import-tariffs-hainan-pilot-zone-aid-medical-tourism |website=scmp.com |date=8 November 2024}}</ref> == Білім беру == === Колледждер мен университеттер === [[Санья университеті]] ({{lang|zh-Hans|三亚学院}}) Сюэюань жолында, Инбин даңғылында орналасқан. Санья университеті — тәуелсіз бакалавриат деңгейіндегі жоғары оқу орны. Университетте он төрт факультет бар: Әлеуметтік даму, Құқық, Қаржы және экономика, Менеджмент, Туризм менеджменті, Гуманитарлық ғылымдар және коммуникация, Өнер, Шет тілдер, Инженерия, Дене тәрбиесі, Жалпы білім және іргелі курстар, Халықаралық туризм, Халықаралық білім беру және Музыка. Жалпы 56 бакалавриат мамандығы бойынша білім береді.<ref>{{cite web |url=http://www.sanyau.edu.cn/ |title=Home |website=sanyau.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2014-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730180703/http://www.sanyau.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> [[Цюнчжоу университеті]] ({{lang|zh-Hans|琼州大学}}) Юцай жолы, №1 мекенжайында орналасқан. Бұл – Саньядағы жалғыз мемлекеттік университет. Цюнчжоу университеті шетелдік студенттерді көбірек тартуға тырысып, қытай тілі мен туризм саласына қызығушылық танытатын шетелдік жастарды қаланың жоғары оқу орындарына шақыруда.<ref>{{cite web |url=http://www.qzu.edu.cn/ |title=Home |website=qzu.edu.cn |access-date=2022-08-07 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217035457/http://www.qzu.edu.cn/ |url-status=live }}</ref> Шетелдік студенттерге ұсынылатын пәндерге мыналар кіреді: бастауыш, орта және жоғары деңгейдегі қытай тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), ағылшын тілі, орыс тілі (тыңдау, сөйлеу, оқу және жазу), қытай каллиграфиясы және сурет салу, [[қытай жауынгерлік өнері]], қытай тарихы, ли және мяо халықтарының мәдениетін зерттеу, туризм және демалыс менеджменті, музыкалық өнер. === Бастауыш және орта мектептер === Қалалық әкімдіктің ресми сайтында: «Хайнаньдағы екінші ірі қала ретінде, Саньядағы білім беру сапасы провинция деңгейінен жоғарырақ», — делінген. Дегенмен, балабақшалардың сапасы Қытайдың ірі қалаларындағы деңгеймен салыстырғанда төмендеу, ал бастауыш және орта мектептер әлі де Қытай бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен төмен.<ref name=Educitysite>"[http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html Education in Sanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063051/http://english.sanya.gov.cn/business/htmlfiles/englishsite/I%20of%20v%20s/201109/2467.html |date=4 March 2016 }}" (). City of Sanya. Retrieved 2 October 2015.</ref> Әкімдік деректеріне сәйкес, №7 және №9 бастауыш мектептері қаладағы ең үздіктері болып саналады, ал Бай бастауыш мектебі де жақсы деңгейде.<ref name=Educitysite/> Төменгі орта (негізгі мектеп) деңгейінде Санья Сыян орта мектебі, ал жоғарғы орта (жоғары сыныптар) деңгейінде [[Санья №1 орта мектебі]] үздік мектептер ретінде аталған.<ref name=Educitysite/> [[Санья халықаралық мектебі]] (бұрынғы атауы — Канада халықаралық мектебі) Хайнаньда бір мезгілде канадалық және мандариндік екі бағдарлама ұсынатын алғашқы мектеп болды. Мектеп [[2014 жыл]]ғы [[тамыз]]да [http://www.banshanbandao.com/# BanShanBanDao – Serenity Coast] ({{lang|zh-Hans|半山半岛}}) тұрғын ауданындағы жаңа кампусқа көшетінін жариялады, ол жерде мектепке дейінгі даярлық, күндізгі бөлім және жатақханасы бар білім беру жүйесі қарастырылған.{{citation needed|date=October 2015}} == Іс-шаралар == Санья қаласында келесі халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды іс-шаралар өткізілді: * [[Азия үшін Боао форумы]] — [[Азия|Азия аймағы]] мен оның мүдделі тараптарына арналған жоғары деңгейдегі жыл сайынғы форумдар. * [http://wttc.org/events/hainan-2014/global-summit-news/ 2014 жылғы WTTC жаһандық саммиті] — Басты спикерлер: [[Кофи Аннан]], [[Джеффри Катценберг]], [[Дэйм ДеАнн Джулиус]], [[Яо Мин]]. * [[2011–12 жылғы Volvo Ocean Race]] — 4-кезеңнің басталуы (Окленд бағыты). * [[2011 жылғы БРИКС саммиті]]. * [[Elite Model Look]] байқауы (2008 және 2009 жылдары). * [[Әлем аруы]] (Miss World) байқауы: [[2003]], [[2004]], [[2005]], [[2007]], [[2010]], [[2015]], [[2017]] және [[2018]] жылдары. * [[Әлем мырзасы]] (Mister World) байқауы: [[2007]] жылы. * [[Әлемнің ең мықты адамы]] (World's Strongest Man) жарысы: [[2006]] және [[2013]] жылдары. * [[2012 жыл]]ғы Санья халықаралық жағажай музыкалық фестивалі.<ref>{{cite web |url=http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |title=Comprehensive News — Coming Soon |access-date=2012-12-17 |archive-date=2013-04-21 |archive-url=https://archive.today/20130421222528/http://www.comprehensivenews.us/news-2892236-Haitang-Bay-Sanya-International-Beach-Music-Festival-23-the-curtain-good-sound-to-help-out.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Haitang Bay Gloria Sanya appointed as sponsor hotel for 2012 Sanya Int'l Beach Musical Festival |url=http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |publisher=whatsonsanya.com |access-date=2014-06-18 |archive-date=2013-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117015632/http://www.whatsonsanya.com/sanya-travel-2200.html |url-status=live }}</ref> * [[2013 жылғы ITF әйелдер туры – Санья]]. * [[2014–15 жылғы Volvo Ocean Race]] — порттық жарыс және Окленд бағытына 4-кезеңнің басталуы. * [[Формула E]] — [[2018–19 маусымынан]] бастап Санья ePrix жарысы.<ref>{{cite web |url=https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |title=Sanya joins season five Formula E calendar |date=3 July 2018 |access-date=2018-07-03 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703133257/https://www.motorsport.com/formula-e/news/china-sanya-city-joins-season-five-formula-e-calendar-1055433/?s=1 |url-status=live }}</ref> * [[2020 жылғы Азия жағажай ойындары]].<ref>{{Cite web |url=http://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |title=Sanya City 2020 Asian Beach Games |website=www.insidethegames.biz |date=12 December 2018 |access-date=March 4, 2019 |archive-date=March 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111537/https://www.insidethegames.biz/articles/1073209/sanya-city-2020-asian-beach-games |url-status=live }}</ref> == Туысқан қалалар == Санья қаласы әлемнің бірнеше қаласымен бауырластық (туысқандық) қарым-қатынас орнатқан: {| class="wikitable sortable" |- ! Ел !! Қала !! Күні |- | {{Байрақ|АҚШ}} || [[Альгамбра (Калифорния)|Альгамбра]], Калифорния || [[1994 жыл|1994 ж.]] [[5 қазан]] |- | {{Байрақ|Филиппин}} || [[Лапу-Лапу]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[19 шілде]] |- | {{Байрақ|Франция}} || [[Канн]] || [[1997 жыл|1997 ж.]] [[17 қараша]] |- | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Согвипхо]] || [[2008 жыл|2008 ж.]] [[4 сәуір]] |- | {{Байрақ|Мексика}} || [[Канкун]] || [[2010 жыл|2010 ж.]] [[10 тамыз]] |- | {{Байрақ|Ресей}} || [[Хабаровск]] || [[2011 жыл|2011 ж.]] [[28 қараша]] |- | {{Байрақ|Ұлыбритания}} || [[Блэкпул]] || [[2016 жыл|2016 ж.]] [[6 қыркүйек]] |- | {{Байрақ|Малайзия}} || [[Джорджтаун (Пенанг)|Джорджтаун]], [[Пенанг]] || [[2017 жыл|2017 ж.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |title=Forging friendship city ties between Penang and Sanya - Community {{!}} The Star Online |website=www.thestar.com.my |access-date=2017-04-21 |archive-date=2017-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421194613/http://www.thestar.com.my/metro/community/2017/04/21/forging-friendship-city-ties-between-penang-and-sanya/ |url-status=live }}</ref> |- | {{Байрақ|Хорватия}} || [[Дубровник]] || [[2013 жыл|2013 ж.]]<ref>{{cite web |title=Sister Cities |url=https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |website=City of Dubrovnik |access-date=August 15, 2024 |archive-date=25 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225014348/https://www.dubrovnik.hr/gradska-uprava/gradsko-vijece/gradovi-prijatelji |url-status=live }}</ref> |} == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px"> Сурет:Sanya Sunset photo by Dale Preston.jpg| Саньядағы күн бату көрінісі Сурет:Sanya Beach_Photo by Dale Preston.jpg| Санья жағажайындағы күннің батуы Сурет:Hainan Sanya 2.jpg|Санья қаласының шығыс бөлігі Сурет:Sanya River.JPG|[[Санья өзені]] Сурет:Sanya beach scene.jpg|Жағажай көрінісі Сурет:HainanSanya5.jpg|Санья шығанағындағы күн бату сәті Сурет:HainanSanya3.jpg|Саньядағы қонақүй Сурет:Sanya bay sea beach.JPG|Санья шығанағы жағажайы Сурет:People in Sanya.JPG|Қаланың бір көшесі </gallery> 5wrttfw0txostvc6lzgl8tjcayey22g 0 761997 3579162 3574563 2026-04-09T04:22:06Z 1nter pares 146705 3579162 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұшу аппараты |атауы = Илюшин Ил-62</center><center>{{lang-ru|Ильюшин Ил-62}}</center> |типі = Ұзақ қашықтыққа арналған тарфюзеляжды реактивті жолаушы ұшағы |өндірушісі = [[Илюшин]] |мемлекеті = {{ту|КСРО}} [[Мәскеу]] / [[КСРО]] |суреті = Deta Air Ilyushin Il-62 MRD.jpg |қолтаңба = Қазақстанның [[DETA Air]] әуе компаниясының Илюшин Ил-62 ұшағы |жобалаушысы = [[Илюшин]] |бас конструкторы = Генрих Новожилов |алғашқы ұшуы = [[1963 жыл]] [[2 қаңтар]] |эксплуатация басталуы = [[1967 жыл]] [[15 қыркүйек]] |эксплуатация аяқталуы = [[2009 жыл]] |статусы = Кейбір елдерде қызмет етеді |негізгі эксплуатанты = [[Аэрофлот]] |басқа эксплуатанттары = [[Interflug]], [[LOT Polish Airlines]], [[Cubana de Aviación]], [[Air Koryo]], [[DETA Air]] |өндіріс жылдары = [[1966 жыл|1966]] – [[2009 жыл|2009]] |шығарылған бірліктері = 289 |жобалау құны = |бірлігінің құны = |базалық моделі = |бөлек мақалалары бар нұсқалар = Илюшин Ил-62М }} '''Илюшин Ил-62''' ({{lang-ru|Ильюшин Ил-62}}) — [[КСРО]]-да жасалған ұзақ қашықтыққа арналған тарфюзеляжды төрт қозғалтқышты реактивті жолаушы ұшағы. Бұл ұшақты [[Илюшин]] жобалау бюросы әзірледі және [[1960 жыл|1960]]–[[1970 жыл]]дары [[Аэрофлот]] пен басқа социалистік елдердің авиакомпанияларының алыс бағыттағы флагмандық лайнеріне айналды. == Тарихы == [[1950 жыл]]дардың соңында [[КСРО]]-да алыс қашықтықтағы жолаушылар тасымалына арналған заманауи реактивті ұшақ қажет болды. Осыған орай [[1960 жыл]]ы [[Илюшин]] жобалау бюросы жаңа жобаға кірісті. Ил-62 [[Boeing 707]] және [[Douglas DC-8]] тәрізді батыстық лайнерлерге жауап ретінде жасалды. Алғашқы прототип [[1963 жыл]]ы [[2 қаңтар]]да әуеге көтерілді. Сериялық өндіріс [[1966 жыл]]ы басталды, ал алғашқы коммерциялық рейс [[1967 жыл]]ы [[15 қыркүйек]]те [[Аэрофлот]]пен жүзеге асты. Ұшақтың басты ерекшелігі — фюзеляждың артқы жағына орнатылған төрт қозғалтқыш және артқы тік тұмсыққа тән Т-тәрізді қанат орналасуы. Бұл шешім шу мен дірілді жолаушылардан алыс ұстауға мүмкіндік берді. == Сипаттамалары == Илюшин Ил-62 ұзақ қашықтыққа ұшуға қабілетті: Илюшин Ил-62М модификациясы 10 000 км-ге дейінгі ұшу қашықтығын қамтамасыз етті. Ұшақ 168–186 жолаушыға арналған және төрт [[Кузнецов НК-8]] немесе кейінірек [[Соловьёв Д-30КУ]] турбовентиляторлы қозғалтқыштармен жабдықталды. == Модификациялары == * '''Илюшин Ил-62''' – бастапқы нұсқасы. * '''Илюшин Ил-62М''' – күшейтілген қозғалтқыштармен және қондырғы құрылымының өзгерістерімен жабдықталған, ең көп тараған нұсқа. * '''Илюшин Ил-62МГ''' – жүк тасымалына арналған әскери нұсқа. * '''Илюшин Ил-62МК''' – VIP тасымалдарға арналған арнайы жабдықталған нұсқа. == Эксплуатация == Илюшин Ил-62 [[КСРО]]-ның [[Аэрофлот]] әуе компаниясында кеңінен пайдаланылды. Сонымен қатар, басқа социалистік елдер: [[ГДР]] (Interflug), [[Польша]] (LOT), [[Куба]] (Cubana de Aviación), [[КХДР]] (Air Koryo) компанияларында да қолданылды. Тәуелсіздік алғаннан кейін [[Қазақстан]]да [[DETA Air]] Илюшин Ил-62 ұшағын пайдаланды. == Техникалық сипаттамалары (Ил-62М) == {| class="wikitable" |- ! Сипаттама !! Көрсеткіш |- | Экипаж || 5 адам |- | Жолаушылар саны || 168–186 адам |- | Ұзындығы || 53,12 м |- | Қанат керілімі || 43,2 м |- | Биіктігі || 12,35 м |- | Қанат ауданы || 279,5 м² |- | Максималды ұшу салмағы || 165 000 кг |- | Қозғалтқыштар || 4× Соловьёв Д-30КУ |- | Қозғалтқыш тарту күші || 4 × 11 000 кгс |- | Максималды жылдамдығы || 900 км/сағ |- | Ұшу қашықтығы || 10 000 км |- | Жұмыс биіктігі || 12 000 м |} == Апаттар мен оқыс оқиғалар == Илюшин Ил-62 және Илюшин Ил-62М ұшақтарымен болған бірқатар апаттар бар, олардың кейбіреулері: * [[LOT Polish Airlines 007 рейсі]] — [[1980 жыл]]ы [[Варшава]] маңында апатқа ұшырап, 87 адам қаза тапты. * [[Аэрофлот 8641 рейсі]] — [[1982 жыл]]ы, тұрақтандырғыш ақауынан апатқа ұшырап, 90 адам қаза болды. * [[Cubana 9646 рейсі]] — [[1989 жыл]]ы [[Куба]]да апатқа ұшырап, 150-ден астам адам қайтыс болды. Барлығы 30-дан астам Илюшин Ил-62 түрлі апаттарға ұшыраған. == Қазіргі жағдайы == [[2000 жыл|2000-жылдарға]] қарай Илюшин Ил-62 ұшағы көптеген елдерде ескірген техникалық база мен шу стандарттарына сәйкес келмегені үшін қызметтен шығарылды. Дегенмен, [[Солтүстік Корея]]ның [[Air Koryo]] компаниясы Илюшин Ил-62М ұшағын [[2020 жыл]]дарға дейін пайдаланды. == Эксплуатация == [[Сурет:Air Koryo IL-62M P-881.JPG|thumb|300px|[[Air Koryo]] компаниясының Ил-62М ұшағы]] [[Сурет:Ильюшин Ил-62 2444555, Москва - Домодедово RP6414.jpg|thumb|300px|«[[Домодедовские авиалинии]]» компаниясының Илюшин Ил-62М RA-86535 ұшағы ұзақ уақытқа қоймада тұр]] Илюшин Ил-62 ұшақтар отбасы [[1966 жыл]] мен [[2004 жыл]] аралығында [[Казан авиация зауыты (С. П. Горбунов атындағы)|Казан авиация зауытында]] сериялық түрде өндірілді. Барлығы 289 дана ұшақ шығарылды{{Дереккөз қажет|30|11|2024}}: оның 5-еуі – прототип (олар [[Мәскеу]]де құрастырылды), 94 – Илюшин Ил-62 үлгісі және 190 – Илюшин Ил-62М мен Илюшин Ил-62МК үлгілері. Тағы 5 Илюшин Ил-62М салынғанымен, аяқталмай қалған. Осы өндірістің ішінде 81 ұшақ социалистік елдерге экспортталды: [[Ангола]], [[Венгрия]], [[ГДР]], [[КХДР]], [[Қытай]], [[Куба]], [[Мозамбик]], [[Польша]], [[Чехословакия]]. Бірнеше онжылдық бойы Илюшин Ил-62 [[КСРО]]-ның, кейін [[Ресей]]дің бірінші тұлғаларын тасымалдайтын «[[№1 ұшақ]]» рөлін атқарды. Ол [[Леонид Брежнев]]тен бастап [[Борис Ельцин]]ге дейінгі ел басшыларын тасымалдады. Бұл мәртебесінен [[1995 жыл]]ы айырылып, оның орнын [[Ил-96]] басты. Илюшин Ил-62 ұшағы өте шектеулі әуежайларда ғана қабылдана алатын. Кеңес дәуірінде оны қабылдай алатын әуежайларға [[Домодедово (әуежай)|Домодедово]], [[Шереметьево (әуежай)|Шереметьево]] (тек халықаралық рейстер үшін), [[Внуково әуежайы|Внуково]] (коммерциялық рейстер болмағанымен, үкіметтік авиаотрядта Ил-62 базаланған), [[Пулково]], [[Борисполь]], [[Симферополь әуежайы|Симферополь]], [[Минералды Сулар]] сияқты қалалардың әуежайлары кірді. Кеңестің азиялық бөлігінде — [[Алматы]], [[Ташкент]], [[Ақтөбе]], [[Семей]], [[Қостанай]], [[Бішкек|Фрунзе]], [[Новосібір]], [[Красноярск]], [[Хабаровск]], [[Владивосток]], [[Южно-Сахалинск]], [[Магадан]], [[Петропавловск-Камчатский]], [[Якутск]] әуежайлары болды. [[1990-жылдары]] бұл тізімге [[Екатеринбург]]тегі [[Кольцово әуежайы|Кольцово]] және [[Самарадағы]] [[Курумоч әуежайы|Курумоч]] қосылды. [[1990 жыл]]дардың басына қарай төрт қозғалтқышты, тарфюзеляжды алыс магистральдық лайнер ескіріп, экономикалық тиімсіз бола бастады: бір жолаушыны тасымалдау үшін қажет керосин көлемі тым көп болды. Сондықтан Илюшин Ил-62-нің эксплуатациясы шығынды бола бастады. [[1990-жылдардың]] екінші жартысында жаппай істен шығарыла бастады. [[2005 жыл]]ы ұшақтың басты эксплуатанты [[Аэрофлот]] Илюшин Ил-62-ден толық бас тартты. [[2008 жыл]]дың соңында Ресейдегі бірнеше авиакомпаниялардағы экономикалық дағдарыс салдарынан Ил-62 ұшағы тұрақты жолаушылар рейстерінен толығымен шығарылды. [[Ресей]]дегі соңғы коммерциялық эксплуатант — [[Интеравиа]] компаниясы — [[2009 жыл]]дың басында ұшуларын тоқтатты. [[2014 жыл]]дың [[2 мамыр]]ына қарай [[КАЗАН]] авиациялық зауытында екі Илюшин Ил-62М ұшағы болды: біреуі — «[[Россия]]» арнайы ұшу жасағына тиесілі, екіншісі — аяқталмай қалған нұсқа. Екеуі де аэродромда сақтаулы тұр. [[2014 жыл]]дың басында<ref name="RP">{{Cite web |url=http://www.ch-aviation.ch/aircraft.php?&search=search&operator=AND&ac_ac=Il-62&start=0 |title=CH-Aviation — Airline News, Fleet Lists & More |accessdate=2012-02-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090818200124/http://www.ch-aviation.ch/aircraft.php?&search=search&operator=AND&ac_ac=Il-62&start=0 |archivedate=2009-08-18 |deadlink=yes }}</ref> әлі де 20 Илюшин Ил-62 ұшағы қолданыста болған: сегізі — [[Ресей]]де, төртеуі — [[КХДР]]-да, үшеуі — [[Беларусь]]те ([[Rada Airlines]]), ал бір-бірден [[Судан]], [[Гамбия]] және [[Ливия]] елдерінде. Бұл ұшақтар негізінен үкіметтік, жүк және чартерлік рейстер үшін қолданылды. Сол дереккөз бойынша қалған Илюшин Ил-62 ұшақтарының тағдыры келесідей: апатқа ұшыраған — 18 (жалпы апатпен есептен шығарылғаны — 23); бөлшектеліп, металлға өткізілген — 183; сақтау қоймаларында — 69, оның ішінде 13 — музейлік экспонат, кафе, мейрамхана немесе ескерткіш ретінде қолданылған. [[1983 жыл]]дың [[шілде]] айында, шамамен 15 жылдық пайдалану мерзімінен кейін, Илюшин Ил-62 (борт нөмірі СССР-86670) өз күшімен [[Мәскеу облысы]]ндағы [[Монино]]дағы [[РФ ӘӘК Орталық музейіне]] жеткізіліп, тұрақты экспозицияға қойылды<ref>{{Cite web |url=http://russianplanes.net/reginfo/2375 |title=✈ russianplanes.net ✈ наша авиация |access-date=2014-06-13 |archive-date=2014-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630175422/http://russianplanes.net/reginfo/2375 |deadlink=no }}</ref>. [[Ильюшин]] КБ сынақ ұшқышы [[Станислав Близнюк]] бастаған экипаж ұшақты арнайы ұшу жолағы емес, батпақты жерге сәтті қондырған<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=zXova9BeupU |title=Самолёт для генсека |medium=Документальный фильм |publisher=Russia Avia History |accessdate=2020-01-12 |time=22:15 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921074110/https://www.youtube.com/watch?v=zXova9BeupU |url-status=live }}</ref>. [[2020 жыл]]дың жағдайы бойынша Илюшин Ил-62 ұшағын үш авиакомпания қолдануды жалғастырды: [[Air Koryo]] — [[КХДР]] (жолаушылар рейстері), [[Rada Airlines]] — [[Беларусь]] (жүк тасымалы), [[Aria Air]] — [[Иран]] (жолаушылар рейстері)<ref>{{Cite web|url=https://www.rada.aero/temp3/|title=Aviation of Belarus – RADA AIRLINES|accessdate=2020-12-11|archive-date=2022-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220304011453/https://www.rada.aero/temp3/|deadlink=no}}</ref>. == Илюшин Ил-62 ерекшеліктері == [[Сурет:Ильюшин Ил-62 4154535, Москва - Домодедово RP8390.jpg|thumb|300px|[[Горбунов атындағы Казан авиация зауыты|KAPO Avia]]-ға тиесілі Ил-62МГр ұшағы. [[2006 жыл]]ы ұшақ [[Manas Airways]] компаниясына берілді]] Илюшин Ил-62 ұшағының круиздік (қалыпты) жылдамдығы басқа жолаушы лайнерлеріне қарағанда сәл төмен — М=0,77–0,79 (ал бұл көрсеткіш әдетте М=0,82–0,83). XXI ғасырда Ил-62 шығыс бағыттарға ұшқанда ең аз жүктелген солтүстік әуе дәлізін (бес бағыттың ішіндегі) пайдаланады — мысалы, [[Норильск]] арқылы — жылдамырақ ұшақтарға кедергі келтірмеу үшін. Қозғалтқыштарда ұшу режиміне шектеу бар: егер сыртқы ауа температурасы +30&nbsp;°C және одан жоғары болса, газ температурасының шекті мәнінен асып кетпеуі тиіс. [[2002 жыл]]дың [[1 сәуір]]інен бастап Илюшин Ил-62М ұшағына [[Еуропалық Одақ|Еуроодақ]] елдеріне ұшуға тыйым салынды. Себебі ол шу деңгейі бойынша жарамдылық нормаларына сәйкес келмейді. == Әуе оқиғалары == [[Aviation Safety Network]] сайтының мәліметі бойынша, [[2019 жыл|2019 жылдың]] [[15 наурыз]]ындағы жағдай бойынша апаттар мен күрделі оқиғалар салдарынан барлығы 23 Илюшин Ил-62 ұшағы жоғалған<ref>{{cite web |url=https://aviation-safety.net/database/types/Ilyushin-62/losses |title=Accident list: Ilyushin Il-62 |author= |website= |publisher=Aviation Safety Network |date= |accessdate=2019-03-15 |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117091502/http://aviation-safety.net/database/types/Ilyushin-62/losses |deadlink=no }}</ref>. Бұл ұшақтар үш рет ұрланған (адам шығынысыз). Барлығы 1086 адам Илюшин Ил-62 ұшағымен байланысты оқиғаларда қаза тапқан<ref>{{cite web |url=https://aviation-safety.net/database/types/Ilyushin-62/statistics |title=Ilyushin Il-62 Statistics |author= |website= |publisher=Aviation Safety Network |date= |accessdate=2019-03-15 |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117091045/http://aviation-safety.net/database/types/Ilyushin-62/statistics |deadlink=no }}</ref>. {| class="wikitable" !width="50"|Күні !width="100"|Борт нөмірі !width="140"|Оқиға орны !width="50"|Құрбандар !width="490"|Қысқаша сипаттама |----- | [[25 ақпан|25.02.]][[1965 жыл|1965]] | {{Байрақ|КСРО}} СССР-06156 | {{Байрақ|КСРО}} [[Раменское әуежайы|Раменское]] | 10/17 | Сынақ ұшуы кезінде ұшу барысында апатқа ұшырады. |----- | [[16 маусым|16.06.]][[1972 жыл|1972]] | {{Байрақ|Египет|1972}} [[:c:Category:SU-ARN (aircraft)|SU-ARN]] | {{Байрақ|Египет|1972}} [[Каир]] | 0/59 | Ұшу-қону жолағынан шығып кетті. |----- | [[14 тамыз|14.08.]][[1972 жыл|1972]] | {{Байрақ|ГДР}} DM-SEA | {{Байрақ|ГДР}} [[Кёнигс-Вустерхаузен]] | 156/156 | Биіктік рульдеріндегі ақау және борттағы өрт. |----- | [[13 қазан|13.10.]][[1972 жыл|1972]] | {{Байрақ|КСРО}} СССР-86671 | {{Байрақ|КСРО}} [[Дмитров ауданы (Мәскеу облысы)|Дмитров ауданы]], [[Мәскеу|Мәскеу маңы]] | 174/174 | Қону кезінде белгісіз себептермен апатқа ұшырады. |----- | [[23 наурыз|23.03]].[[1973 жыл|1973]] | {{Байрақ|Қытай}} B-2002 | {{Байрақ|Қытай}} анықталмаған | анықталмаған | Мәліметтер жоқ. |----- | [[29 шілде|29.07.]][[2009 жыл|2009]] | {{Байрақ|Иран}} [[Aria Air 1525 рейсі]] | {{Байрақ|Иран}} [[Мешхед]] | 16/153 | Қону жолағынан асып кетіп, қоршауға соғылды. |----- | [[9 мамыр|09.05.]][[1987 жыл|1987]] | {{Байрақ|Польша}} [[LOT Polish Airlines 5055 рейсі]] | {{Байрақ|Польша}} [[Варшава]] | 183/183 | Биікке көтеріліп бара жатырғанда, екінші қозғалтқыш өртке оранды. |} == Сондай-ақ қараңыз == * [[Илюшин]] * [[Аэрофлот]] * [[Kazakhstan Airlines]] * [[DETA Air]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.airliners.net/aircraft-data/ilyushin-il-62/288 Ил-62 – Airliners.net] * [https://russianplanes.net/ Ил-62 фотолары – RussianPlanes.net] == Дереккөздер == <references /> 2kly1c9ii1xx2yz4qmqw4lajhh7p6pj 0 762010 3579232 3574572 2026-04-09T05:23:51Z 1nter pares 146705 3579232 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әуе компаниясы | әуе компания = DETA Air | сурет = | сурет өлшемі = | ИАТА = KD | ИКАО = DET | шақыру белгісі = SAMAL | құрылды = [[2003 жыл]] | қызметін бастады = [[2003 жыл]] | қызметін аяқтады = [[2013 жыл]] | хабтар = [[Алматы халықаралық әуежайы]] | Жиі ұшатын жолаушыларға арналған бағдарлама = | екінші дәрежелі хабтар = | негізгі бағыттар = | lounge = | альянс = | тәуелді компаниялар = | әуе паркі = 2 | ұшу бағыттары = 10-нан астам | бас компаниясы = [[Ашық акционерлік қоғам|ААҚ]] "DETA Air" | компания ұраны = | штаб-пәтері = {{байрақ|Алматы}}, {{KAZ}} | басшылары = | сайты = http://www.deta.kz/ }} '''DETA Air''' — [[Қазақстан]]да [[2003 жыл]]ы құрылған, кейін жұмысын тоқтатқан жолаушылар әуе компаниясы. Негізгі хабы — [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы халықаралық әуежайы]] болған.<ref name="AviationSafety">[https://aviation-safety.net/database/operator/airline.php?var=8269 Aviation Safety Network: DETA Air авиакомпаниясы]</ref> == Тарихы == Компания [[2003 жыл]]ы тіркеліп, [[2006 жыл]]ы тұрақты рейстерді орындауға лицензия алды. Әуе паркі негізінен кең фюзеляжды ұшақтардан тұрды. [[2009 жыл]]ы [[Boeing 757]] ұшағы арқылы [[Қытай]], [[Түркия]], [[Үндістан|Индия]] елдеріне рейстер орындады.<ref>[https://aviation.kz/kazakhstanskaya-aviakompaniya-deta-air/ Қазақстан Авиациясы]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[2013 жыл]]дың соңында [[Қазақстан Республикасы]] Көлік және коммуникациялар министрлігінің шешімімен компания лицензиясынан айырылып, қызметін ресми түрде тоқтатты.<ref>[https://kapital.kz/business/20868/deta-air-lishena-sertifikata-eksplyuatanta.html Kapital.kz: Deta Air лицензиясынан айырылды]</ref> == Әуе паркі == Компанияда түрлі уақытта келесі ұшақтар пайдаланылған:<ref name="planespotters">[https://www.planespotters.net/airline/DETA-Air Planespotters.net: DETA Air ұшағының флоттары]</ref> [[File:McDonnell Douglas DETA Air UP-DC102 HKG December 2010.jpg|thumb|DETA Air [[McDonnell Douglas DC-10]] ұшағы]] [[File:Deta Air Ilyushin Il-62 MRD.jpg|thumb|right|DETA Air [[Илюшин Ил-62]] ұшағы]] {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse;margin:1em auto;" |+ '''DETA Air флоты''' |- bgcolor=red !Ұшақ аты !Флотта !Тапсырыстар !Ескертпелер |- |[[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-40F]] |align="center"|2 |align="center"|0 | UP-DC101, UP-DC102, карго ұшақ |- |[[Boeing 757|Boeing 757-200]] |align="center"|1 |align="center"|0 | Жолаушы тасымалдауға қолданылған, бырақ сирек ұшады |} == Бағыттар == Компания бірнеше елдердің қаласына ұшқан. Мысалы [[Қытай]]дың, [[Грузия]] т.б қалалар. <ref name="Ағылшынша Уикипедиядағы DETA Air мақаласы>" [https://en.m.wikipedia.org/wiki/DETA_Air: DETA Air - Ағылшынша Уикипедия]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Ел !! Баратын қалалары |- | {{Байрақ|Қытай}} | [[Шаңхай|Шанхай]] - [[Шанхай Пудонг халықаралық әуежайы]], [[Хохот]] - [[Хохот Байта халықаралық әуежайы]] |----- | {{Байрақ|Қазақстан}} | [[Алматы]] - [[Халықаралық Алматы әуежайы]], [[Астана]] - [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы]] |----- | {{Байрақ|Грузия}} | [[Тбилиси]] - [[Тбилиси халықаралық әуежайы]] |----- | {{Байрақ|Түркия}} | [[Ыстанбұл|Стамбул]] - [[Сабиза Гөкчен халықаралық әуежайы]] |----- | {{Байрақ|Гонконг}} | [[Гонконг]] - [[Гонконг халықаралық әуежайы]] |} == Қызметінің тоқтауы == Компания [[2013 жыл]]ы қауіпсіздік талаптарының орындалмауына байланысты жабылды. Қазақстан билігі кейбір ережелер бұзылғанын мәлімдеді, ал [[Еуропалық Одақ]] [[2009 жыл]]дан бастап Deta Air-ге ЕО аймағына кіруге тыйым салды.<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32009D0845&qid=1579111264133&from=EN EU Air Safety List]</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат: Қазақстан әуе компаниялары]] [[en:DETA Air]] [[ru:DETA Air]] 2olqzx9ch46mkrzolf9gva6nh50livb 0 762069 3579608 3574612 2026-04-09T10:49:29Z MuratbekErkebulan 162992 /* Сыртқы сілтемелер */ 3579608 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} {{Елді мекен-Ресей |статусы = қала |қазақша атауы = Ұлан-Удэ |сурет = Центр Улан-Удэ.JPG |шынайы атауы = {{lang-ru|Улан-Удэ}}<br /> [[бурят тілі|бур.]] Улаан-Үдэ |елтаңба = Ulan-Ude COA (2005).gif |ту = Флаг города Улан-Удэ.jpg |елтаңба сипаттамасы = Улан-Удэ елтаңбасы |ту сипаттамасы = Улан-Удэ туы |елтаңба ені = 120 |ту ені = 120 |lat_dir =N|lat_deg=51|lat_min=50 |lon_dir=E|lon_deg=107|lon_min=36 |CoordAddon = type:city(450848)_region:RU |CoordScale = 20000 |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = 200 |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия Республикасы |кестедегі аймақ = Бурятия Республикасы |аудан түрі = [[Бурятия Республикасы]] |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = 2 әкімшілік аудан: <br />[[Железнодорожный аудан (Улан-Удэ)|Теміржол]], [[Совет ауданы (Улан-Удэ)|Совет]] |басшының түрi = Әкімшілік басшысы |басшысы = [[Игорь Шутенков]] |құрылған уақыты = 1666 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Верхнеудинск (1956 жылға дейін) |статус алуы = 1775 |жер аумағы = 347,6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = шамамен 600 |климаты = континенттік |ресми тілі = орыс |тұрғыны = {{өсім}} 450 848<ref>{{cite web |url=https://burstat.gks.ru/ |title=Бурятстат: Халық саны |accessdate=2025-07-11}}</ref> |санақ жылы = 2024 |тығыздығы = шамамен 1297 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар, буряттар, татарлар, украиндар және т.б. |конфессионалдық құрамы = [[Православие]], [[Буддизм]], [[Шаманизм]] |этнохороним = улан-үделік |телефон коды = +7 3012 |пошта индексі = 670000–670999 |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ulan-Ude |сайты = https://www.ulan-ude-eg.ru |сайт тілі = ru |add1n = Ерекшелігі |add1 = [[Лениннің ең үлкен бас мүсіні]], [[Транссібір темір жолы]] бойындағы маңызды қала }} '''Улан-Удэ''' ({{lang-ru|Улан-Удэ}}, [[бурят тілі|бур.]]Улаан Үдэ) — [[Ресей]]дің [[Бурятия Республикасы]]ның астанасы әрі ең ірі қаласы. Қала [[Селенга (өзен)|Селенга]] мен [[Уда (өзен)|Уда]] өзендерінің қосылған жерінде, [[Байкөл|Байкал көлінен]] шамамен 100 шақырым оңтүстік-шығыста орналасқан. Халық саны — 450 848 адам ([[2024 жыл]]ғы есеп бойынша)<ref name="burstat">{{Cite web|title=Бурятстат – Улан-Удэ қаласының халық саны |url=https://burstat.gks.ru |accessdate=2025-07-11}}</ref>. Улан-Удэ [[Транссібір темір жолы]] бойында орналасқан ірі көлік және мәдени орталық болып табылады. Қалада [[Лениннің бас мүсіні]] — әлемдегі ең үлкен Лениннің басы орналасқан. == Атауы == '''Улан-Уде''' алғашында [[Уда (Бурятия)|Уда өзені]]нің бойында орналасуына байланысты '''Удинское''' ({{lang|ru|Удинское}}, {{IPA|ru|ˈudʲɪnskəjə}}) деп аталған. Қала [[1666 жыл]]ы шағын бекініс ретінде құрылған.<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Verkhne-Udinsk|volume=27|page=1023}}</ref> [[1735 жыл]]дан бастап елді мекен '''Удинск''' ({{lang|ru|Удинск}}, {{IPA|ru|ʊˈdʲinsk}}) деп аталып, [[1775 жыл]]ы осы атаумен қала мәртебесін алған. [[1783 жыл]]ы, сол жылы қала мәртебесін алған [[Нижнеудинск]] (''Төменгі Удинск'') қаласымен шатастырмау үшін, атауы '''Верхнеудинск''' ({{lang|ru|Верхнеудинск}}, {{IPA|ru|vʲɪrxnʲɪˈudʲɪnsk}}; ''Жоғарғы Удинск'') деп өзгертілді.{{cn|date=November 2020}} "Жоғарғы" және "Төменгі" атаулары екі қаланың өзара географиялық орналасуын білдіреді, яғни өзен бойындағы нақты биіктігіне емес. Верхнеудинск өзеннің сағасында орналасса, Нижнеудинск өзеннің ортаңғы ағысында орналасқан. Қазіргі атау — '''Улан-Уде''' — қалаға [[1934 жыл]]дың [[27 шілде]]сінде берілген. Бұл атау [[бурят тілі|бурят тілінде]] "[[Қызыл]] [[Уда (Бурятия)|Уда]]" дегенді білдіреді және [[Кеңестік Коммунистік партия]] идеологиясын көрсетеді. == Тарих == Қала [[1666 жыл]]ы [[Верхнеудинск]] атауымен негізі қаланды. [[1934 жыл]]ы [[Бурят-Монғол АССР]]-інің астанасы болды. [[1935 жыл]]ы қала атауы Улан-Удэ болып өзгертілді. «Улан-Удэ» бурят тілінен аударғанда — «Қызыл Уда» дегенді білдіреді. == География == Улан-Удэ қаласы [[Мәскеу]]ден 5640 км шығыста және [[Байкөл|Байкал көлінен]] 100 шақырым оңтүстік-шығыста орналасқан. Қала теңіз деңгейінен 600 м биіктікте, [[Хамар-Дабан]] мен [[Улан-Бургас]] жоталарының етегінде, [[Селенга (өзен)|Селенга өзені]] мен оның саласы [[Уда|Уда өзені]]нің қосылар тұсында орналасқан. Уда өзені қаланы екіге бөледі.<ref>[https://transsibirskaya.com/cities-ulan-ude ''transsibirskaya.com''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214232637/https://transsibirskaya.com/cities-ulan-ude |date=2024-12-14 }}</ref> === Гидрография === Улан-Удэ арқылы екі өзен – Селенга мен Уда ағып өтеді. Селенга [[Байкөл|Байкалға]] құятын ең үлкен өзен болып табылады, ол көл алабына түсетін сулардың 50%-ын қамтамасыз етеді. Селенга жылына шамамен 30³ км су жеткізеді, бұл көл суының жаңаруына және санитарлық жағдайына үлкен әсер етеді. Селенга – [[омуль]], [[сібір бекіресі]], [[сібір таймені]], [[талма балығы]] және [[аққайран]] сияқты бағалы балық түрлерінің мекені. Уда – Селенга өзенінің оң жақ саласы. Оның ұзындығы – 567 шақырым. == Демография == [[2021 жылғы Ресей халық санағы|2021 жылғы санақ]] бойынша Улан-Үде қаласында 437 565 адам тұрған;<ref>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Ресейдің Федералдық Мемлекеттік Статистика Қызметі]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> бұл көрсеткіш [[2010 жылғы Ресей халық санағы|2010 жылғы санақта]] тіркелген 404 426 адаммен салыстырғанда өскен. Халық саны бойынша қала [[Шығыс Сібір]]дегі үшінші ірі қала болып табылады. Ол [[Ресей қалаларының халқы бойынша тізімі|Ресей қалалары арасында]] 45-орында тұр. Қалалық агломерацияда шамамен 600 000 адам тұрады. [[2021 жыл]]ғы этникалық құрамы:<ref>{{cite web|title=Национальный состав и владение языками|url=https://03.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab14_VPN-2020(5).xlsx|publisher=[[Ресейдің Федералдық Мемлекеттік Статистика Қызметі]]|accessdate=17 June 2023}}</ref> *[[Орыстар]] – 61,4% *[[Буряттар]] – 35,1% *Басқалар – 3,5% Қала — [[Ресейдегі буддизм|Ресейдегі буддизмнің]], соның ішінде [[Тибет буддизмі|тибет буддизмінің]] орталығы. Қала маңында, шамамен 23 шақырым, [[Иволгин дацаны]] орналасқан. == Экономика == Қала — Бурятияның экономикалық орталығы. Машина жасау, азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп дамыған. Улан-Удэ — [[Улан-Удэ авиация зауыты|авиация зауытымен]] де танымал. == Көлік == [[Сурет:Схема предрелиз с переводом на бурятский.pdf|thumb|316x316px|Қаланың муниципалды автобус маршруттарының картасы]] Улан-Үде қаласы [[Иркутск]] пен [[Чита (Забайкалье өлкесі)|Чита]] арасындағы [[Транссібір темір жолы|Транссібір темір жолының]] негізгі желісінде орналасқан. Сонымен қатар, дәл осы жерде [[Трансмоңғол темір жолы|Трансмоңғолия темір жолы]] басталады. Бұл жол оңтүстікке қарай [[Моңғолия]] арқылы өтіп, [[Қытай|Қытайдың]] [[Бейжің|Бейжің қаласына]] дейін жалғасады. [[Сурет:Ulan Ude tram map 2021.png|thumb|315x315px|Қалалық трамвай желілерінің 2021 жылғы қазандағы картасы]] Қала [[Транссібір автожолы]]ның бір бөлігі болып табылатын [[Байкал тас жолы]]ның (М55) бойында орналасқан, бұл [[Владивосток]]қа апаратын басты федералды автожол.{{citation needed|date=April 2018}} Әуе көлігіне [[Улан-Үде әуежайы (Байкал)]] және кішігірім [[Улан-Үде Восточный әуежайы]] қызмет көрсетеді. Қалалық ішкі көлік жүйесіне [[трамвай]], [[автобус]] және ''[[маршрутка]]'' ([[жолаушылар таксиі]]) бағыттары кіреді.{{citation needed|date=April 2018}} == Мәдениет пен білім == Қалада [[Бурят мемлекеттік университеті]], [[Бурят мемлекеттік опера және балет театры]], мұражайлар, кітапханалар мен мәдени орталықтар орналасқан. [[Буддизм]] мен орыс православиясы қатар дамыған діни орталық саналады. == Танымал тұлғалар == * [[Дмитрий Маслеев]] – пианист * [[Оксана Омелянчик]] – спорт гимнастикасы бойынша спортшы * [[Ирина Пантаева]] – ''[[Sports Illustrated]]'' журналының моделі * [[Александр Сластин]] – актёр * [[Инна Степанова]] – Олимпиадаға қатысқан жебеші * [[Гүнсын Цыденова]] – саясаткер == Қызықты нысандар == * [[Лениннің бас мүсіні]] * [[Иволгин дацаны]] (қала маңында) * [[Тарихи орталық]] * [[Сібір темір жолы]] бойындағы вокзал ғимараты == Туыстас қалалар == Улан-Удэ қаласы келесі қалалармен бауырласқан:<ref>{{Cite web |title=Города-побратимы |url=https://ulan-ude-eg.ru/gorod/goroda-pobratimy/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200301214122/https://ulan-ude-eg.ru/gorod/goroda-pobratimy/ |archive-date=2020-03-01 |access-date=2020-02-01 |website=ulan-ude-eg.ru |publisher=Ulan-Ude |language=ru}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} * {{flagicon|KOR}} [[Анян (Кёнгидо)|Анян]], Оңтүстік Корея * {{flagicon|USA}} [[Беркли (Калифорния)|Беркли]], АҚШ<ref>{{Cite web |title=Sister Cities - City of Berkeley, CA |url=https://www.cityofberkeley.info/Clerk/City_Council/Sister_Cities.aspx |access-date=2020-09-25 |website=www.cityofberkeley.info}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[Чанчунь]], Қытай * {{flagicon|RUS}} [[Чита (Забайкалье)|Чита]], Ресей * {{flagicon|Mongolia}} [[Дархан (қала)|Дархан]], Моңғолия * {{flagicon|UKR}} [[Донецк]], Украина * {{flagicon|RUS}} [[Элиста]], Ресей * {{flagicon|Mongolia}} [[Эрдэнэт]], Моңғолия * {{flagicon|CHN}} [[Эрэн-Хото]], Қытай * {{flagicon|RUS}} [[Грозный]], Ресей * {{flagicon|PRK}} [[Хэджу]], Солтүстік Корея * {{flagicon|CHN}} [[Хух-Хото]], Қытай * {{flagicon|CHN}} [[Хулунбуир]], Қытай * {{flagicon|CHN}} [[Ланьчжоу]], Қытай * {{flagicon|CHN}} [[Манчжурия]], Қытай * {{flagicon|JPN}} [[Румоэй (Хоккайдо)|Румоэй]], Жапония * {{flagicon|Taiwan}} [[Тайбэй]], Тайвань * {{flagicon|Mongolia}} [[Ұланбатыр]], Моңғолия * {{flagicon|CHN}} [[Уланчаб]], Қытай * {{flagicon|UKR}} [[Ялта]], Украина * {{flagicon|JPN}} [[Ямагата (қала)|Ямагата]], Жапония * {{flagicon|KOR}} [[Йонгвол уезі]], Оңтүстік Корея {{div col end}} == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.ulan-ude-eg.ru/ Улан-Удэ қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628053007/https://ulan-ude-eg.ru/ |date=2022-06-28 }} [[Санат:Улан-Удэ]] [[Санат:Бурятия Республикасындағы қалалар]] [[Санат:Ресей қалалары]] [[Санат:Бурятия қалалары]] khxfe9m1pkdcwkrzusunprp1v1qft3b 0 762313 3579430 3537104 2026-04-09T07:37:44Z Zhadyra Artykova 179600 Schechner, Sam. Earthquakes vs. the Earth's Rotation (англ.). Slate (27 декабря 2004). Дата обращения: 13 сентября 2018. Архивировано 12 июня 2018 года. 3579430 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''2004 жылы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами''' — 2004 жылдың 26 желтоқсанында болған, адамзат тарихындағы ең жойқын табиғи апаттардың бірі. Жер сілкінісі Индонезияның Суматра аралы маңында, Үнді мұхитында тіркеліп, магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрады. Жер сілкінісінен кейін пайда болған цунамиден он төрттен астам ел зардап шекті, ал жалпы қаза тапқандар саны 230 000 адамнан асты. Бұл оқиға халықаралық гуманитарлық көмек тарихындағы ең ірі әрекеттердің біріне түрткі болды. {| class="infobox" style="width:300px; float:right; border:1px solid #aaa; font-size:90%; background:#f9f9f9" |+ style="font-weight:bold; font-size:110%" | 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами |Уақыт || 26 желтоқсан, 2004 жыл |- |Орыны || [[Үнді Мұхиты]] |- |[[гипоцентр]] тереңдігі || 30 км |- |зардап шеккен елдер || [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Үндістан]], [[Йемен]], [[Кения]], [[Маврикий]], [[Мадагаскар]], [[Малайзия]], [[Мальдив Республикасы]], [[Мьянма]], [[Оман]], [[Сейшель аралдары]], [[Сомали]], [[Тайланд]], [[Танзания]], [[Шри-Ланка]], [[ОАР]] |- |Құрбандар || 227 мын адамдар |- |Магнитуд || 9,2–9,3 М. |- |Ұзақтығы || 10 минут |- |Түрі || мега жер сілкініс |- |Цунами || 15–30 метр(ен үлкен–51 метр) |} == Жер сілкінісі == 2004 жылдың 26 желтоқсанында жергілікті уақытпен таңғы 07:58-де Индонезияның Суматра аралы маңында күшті жер сілкінісі тіркелді. Оның магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрап, сілкініс ұзақтығы 8–10 минутқа дейін созылды — бұл геологиялық тарихтағы ең ұзақ және қуатты сілкіністердің бірі болып саналады. Жер сілкінісінің эпицентрі Үнді мұхитының астында, Суматра аралының батыс жағалауынан 160 км қашықтықта орналасқан. Тереңдігі шамамен 30 км болған бұл сілкініс тектоникалық плиталардың — Үнді плитасы мен Бүргү (Бірма) микроплитасының — соқтығысуы нәтижесінде пайда болды. Бұл тектоникалық ығысу мұхит түбінің күрт көтерілуіне себеп болып, кейінгі жойқын цунамиге түрткі болды. == Цунами == Жер сілкінісінен кейін бірнеше минуттан соң Үнді мұхитының түбінде үлкен жылжу орын алып, су асты жер қабаттарының ығысуы нәтижесінде алып цунами толқындары пайда болды. Бұл толқындардың биіктігі кейбір жерлерде 30 метрге дейін жетіп, жағалаудағы елді мекендерді толықтай жойып жіберді. Цунамидің алғашқы соққысы Индонезия жағалауына бірнеше минут ішінде жетті, ал басқа елдер — Шри-Ланка, Таиланд, Үндістан, Мальдив аралдары — келесі сағаттарда зардап шекті. Цунамидің ерекше күштілігі мен күтпегендігі салдарынан көптеген адамдарға ескерту берілмей қалды, бұл адам шығынының көп болуына себеп болды. == Халықаралық гуманитарлық реакция == 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами дүниежүзілік гуманитарлық қауымдастықтың жедел әрекет етуіне себеп болды. Апаттан кейін бірнеше сағат ішінде көптеген мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар көмек көрсетуге кірісті. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл апатты «заманауи тарихтағы ең ірі табиғи апат» деп атап, жедел гуманитарлық операцияны бастады. АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Қытай және басқа да көптеген елдер қаржылай және материалдық көмек жіберді. Дүниежүзілік Қызыл Крест, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы және көптеген үкіметтік емес ұйымдар зардап шеккен аймақтарға азық-түлік, су, медициналық жабдықтар мен шатырлар жеткізді. Сонымен қатар, он мыңдаған еріктілер мен құтқарушылар апатты аймақтарға жіберіліп, тірі қалғандарды құтқару мен инфекциялардың таралуының алдын алуға көмектесті. Бұл оқиға дүниежүзі бойынша ерте ескерту жүйелерінің маңызын арттырып, апаттық дайындық пен халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге түрткі болды. == Жер сілкінісінің қуаты == Жер сілкінісі кезінде жер бетінде бөлінген толық энергия шамамен 2 эксаджоульге (2,0⋅10¹⁸ джоуль) бағаланады. Бұл энергия Жер шарындағы әрбір адамға 150 литр суды қайнатуға жеткілікті немесе адамзаттың шамамен 2 жыл ішінде тұтынатын энергиясына тең. Жер беті шамамен 20–30 см аралығында тербеліс жасаған деп болжанады, бұл [[Күн (жұлдыз)|Күн]] мен [[Ай (серік)|Ай]] әсерінен болатын тасу күштеріне ұқсас. Жер сілкінісінің соққы толқыны бүкіл планета арқылы таралып, [[Оклахома]] штатында 3 мм тік тербелістер тіркелген.<ref group="Schechner, Sam. Earthquakes vs. the Earth's Rotation (англ.). Slate (27 декабря 2004). Дата обращения: 13 сентября 2018. Архивировано 12 июня 2018 года.">''Schechner, Sam.'' Earthquakes vs. the Earth's Rotation (англ.). ''Slate'' (27 декабря 2004). Дата обращения: 13 сентября 2018. Архивировано 12 июня 2018 года.</ref> Массалардың ығысуы мен орасан зор энергияның бөлінуі Жердің айналу жылдамдығына да әсер етті. [[NASA World Wind|NASA]] мамандарының есептеуі бойынша, жер сілкінісі тәуліктің ұзақтығын шамамен 2,68 микросекундқа қысқартты және Жердің сығылуын шамамен он миллиардтан бір бөлікке азайтты. Сонымен қатар, жер сілкінісі Жердің өз осі айналасында шамамен 2,5 см-ге, шығыс бойлықтың 145° бағытына қарай аздаған «ауытқуына» себеп болды (кейбір деректер бойынша 5–6 см-ге дейін). Алайда Айдың тасу күштерінің әсерінен тәуліктің ұзақтығы жыл сайын орта есеппен 15 микросекундқа ұлғаяды, сондықтан айналу жылдамдығындағы бұл өзгеріс тез жойылады. Сонымен қатар, Жердің табиғи тербелісі өз осі бойымен 15 метрге дейін жетуі мүмкін. Суматра аралының оңтүстік-батысындағы кейбір шағын аралдар оңтүстік-батысқа қарай 20 метрге дейін жылжыған. Бирма плитасында орналасқан [[Суматра|Суматраның]] солтүстік бөлігі (Зонд плитасының оңтүстік аймақтары) да оңтүстік-батысқа қарай 36 метрге дейін ығысқан болуы мүмкін. Ығысу тек көлденең ғана емес, тік бағытта да орын алған; кейбір жағалау аймақтары қазір теңіз деңгейінен төмен орналасқан. GPS және спутниктік суреттер арқылы жүргізілген өлшеулер геофизикалық жағдайдың қаншалықты өзгергенін көрсетеді.<ref>2</ref> ==Дереккөздер== * [https://en.wikipedia.org/wiki/2004_Indian_Ocean_earthquake_and_tsunami 2004 Indian Ocean earthquake and tsunami — English Wikipedia] * [https://www.britannica.com/event/Indian-Ocean-earthquake-and-tsunami-of-2004 Britannica Encyclopedia: Indian Ocean tsunami of 2004] * [https://reliefweb.int/report/indonesia/indian-ocean-tsunami-2004-ocha-situation-reports United Nations OCHA – Tsunami Situation Reports] * [https://www.unicef.org/emergencies/indian-ocean-earthquake-and-tsunami UNICEF — Indian Ocean Earthquake and Tsunami] * [https://www.ifrc.org/emergency/indian-ocean-tsunami-2004 International Federation of Red Cross – 2004 Tsunami Response] kt2ze21xahkt70lw3bqzhjeubfjbzc6 3579432 3579430 2026-04-09T07:39:05Z Zhadyra Artykova 179600 Жер сілкінісінің қуаты бөлімін қостым 3579432 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''2004 жылы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами''' — 2004 жылдың 26 желтоқсанында болған, адамзат тарихындағы ең жойқын табиғи апаттардың бірі. Жер сілкінісі Индонезияның Суматра аралы маңында, Үнді мұхитында тіркеліп, магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрады. Жер сілкінісінен кейін пайда болған цунамиден он төрттен астам ел зардап шекті, ал жалпы қаза тапқандар саны 230 000 адамнан асты. Бұл оқиға халықаралық гуманитарлық көмек тарихындағы ең ірі әрекеттердің біріне түрткі болды. {| class="infobox" style="width:300px; float:right; border:1px solid #aaa; font-size:90%; background:#f9f9f9" |+ style="font-weight:bold; font-size:110%" | 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами |Уақыт || 26 желтоқсан, 2004 жыл |- |Орыны || [[Үнді Мұхиты]] |- |[[гипоцентр]] тереңдігі || 30 км |- |зардап шеккен елдер || [[Аустралия]], [[Индонезия]], [[Бангладеш]], [[Үндістан]], [[Йемен]], [[Кения]], [[Маврикий]], [[Мадагаскар]], [[Малайзия]], [[Мальдив Республикасы]], [[Мьянма]], [[Оман]], [[Сейшель аралдары]], [[Сомали]], [[Тайланд]], [[Танзания]], [[Шри-Ланка]], [[ОАР]] |- |Құрбандар || 227 мын адамдар |- |Магнитуд || 9,2–9,3 М. |- |Ұзақтығы || 10 минут |- |Түрі || мега жер сілкініс |- |Цунами || 15–30 метр(ен үлкен–51 метр) |} == Жер сілкінісі == 2004 жылдың 26 желтоқсанында жергілікті уақытпен таңғы 07:58-де Индонезияның Суматра аралы маңында күшті жер сілкінісі тіркелді. Оның магнитудасы 9,1–9,3 баллды құрап, сілкініс ұзақтығы 8–10 минутқа дейін созылды — бұл геологиялық тарихтағы ең ұзақ және қуатты сілкіністердің бірі болып саналады. Жер сілкінісінің эпицентрі Үнді мұхитының астында, Суматра аралының батыс жағалауынан 160 км қашықтықта орналасқан. Тереңдігі шамамен 30 км болған бұл сілкініс тектоникалық плиталардың — Үнді плитасы мен Бүргү (Бірма) микроплитасының — соқтығысуы нәтижесінде пайда болды. Бұл тектоникалық ығысу мұхит түбінің күрт көтерілуіне себеп болып, кейінгі жойқын цунамиге түрткі болды. == Цунами == Жер сілкінісінен кейін бірнеше минуттан соң Үнді мұхитының түбінде үлкен жылжу орын алып, су асты жер қабаттарының ығысуы нәтижесінде алып цунами толқындары пайда болды. Бұл толқындардың биіктігі кейбір жерлерде 30 метрге дейін жетіп, жағалаудағы елді мекендерді толықтай жойып жіберді. Цунамидің алғашқы соққысы Индонезия жағалауына бірнеше минут ішінде жетті, ал басқа елдер — Шри-Ланка, Таиланд, Үндістан, Мальдив аралдары — келесі сағаттарда зардап шекті. Цунамидің ерекше күштілігі мен күтпегендігі салдарынан көптеген адамдарға ескерту берілмей қалды, бұл адам шығынының көп болуына себеп болды. == Халықаралық гуманитарлық реакция == 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами дүниежүзілік гуманитарлық қауымдастықтың жедел әрекет етуіне себеп болды. Апаттан кейін бірнеше сағат ішінде көптеген мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар көмек көрсетуге кірісті. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл апатты «заманауи тарихтағы ең ірі табиғи апат» деп атап, жедел гуманитарлық операцияны бастады. АҚШ, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Қытай және басқа да көптеген елдер қаржылай және материалдық көмек жіберді. Дүниежүзілік Қызыл Крест, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы және көптеген үкіметтік емес ұйымдар зардап шеккен аймақтарға азық-түлік, су, медициналық жабдықтар мен шатырлар жеткізді. Сонымен қатар, он мыңдаған еріктілер мен құтқарушылар апатты аймақтарға жіберіліп, тірі қалғандарды құтқару мен инфекциялардың таралуының алдын алуға көмектесті. Бұл оқиға дүниежүзі бойынша ерте ескерту жүйелерінің маңызын арттырып, апаттық дайындық пен халықаралық ынтымақтастықты күшейтуге түрткі болды. == Жер сілкінісінің қуаты == Жер сілкінісі кезінде жер бетінде бөлінген толық энергия шамамен 2 эксаджоульге (2,0⋅10¹⁸ джоуль) бағаланады. Бұл энергия Жер шарындағы әрбір адамға 150 литр суды қайнатуға жеткілікті немесе адамзаттың шамамен 2 жыл ішінде тұтынатын энергиясына тең. Жер беті шамамен 20–30 см аралығында тербеліс жасаған деп болжанады, бұл [[Күн (жұлдыз)|Күн]] мен [[Ай (серік)|Ай]] әсерінен болатын тасу күштеріне ұқсас. Жер сілкінісінің соққы толқыны бүкіл планета арқылы таралып, [[Оклахома]] штатында 3 мм тік тербелістер тіркелген. Массалардың ығысуы мен орасан зор энергияның бөлінуі Жердің айналу жылдамдығына да әсер етті. [[NASA World Wind|NASA]] мамандарының есептеуі бойынша, жер сілкінісі тәуліктің ұзақтығын шамамен 2,68 микросекундқа қысқартты және Жердің сығылуын шамамен он миллиардтан бір бөлікке азайтты. Сонымен қатар, жер сілкінісі Жердің өз осі айналасында шамамен 2,5 см-ге, шығыс бойлықтың 145° бағытына қарай аздаған «ауытқуына» себеп болды (кейбір деректер бойынша 5–6 см-ге дейін). Алайда Айдың тасу күштерінің әсерінен тәуліктің ұзақтығы жыл сайын орта есеппен 15 микросекундқа ұлғаяды, сондықтан айналу жылдамдығындағы бұл өзгеріс тез жойылады. Сонымен қатар, Жердің табиғи тербелісі өз осі бойымен 15 метрге дейін жетуі мүмкін. Суматра аралының оңтүстік-батысындағы кейбір шағын аралдар оңтүстік-батысқа қарай 20 метрге дейін жылжыған. Бирма плитасында орналасқан [[Суматра|Суматраның]] солтүстік бөлігі (Зонд плитасының оңтүстік аймақтары) да оңтүстік-батысқа қарай 36 метрге дейін ығысқан болуы мүмкін. Ығысу тек көлденең ғана емес, тік бағытта да орын алған; кейбір жағалау аймақтары қазір теңіз деңгейінен төмен орналасқан. GPS және спутниктік суреттер арқылы жүргізілген өлшеулер геофизикалық жағдайдың қаншалықты өзгергенін көрсетеді.<ref>2</ref> ==Дереккөздер== * [https://en.wikipedia.org/wiki/2004_Indian_Ocean_earthquake_and_tsunami 2004 Indian Ocean earthquake and tsunami — English Wikipedia] * [https://www.britannica.com/event/Indian-Ocean-earthquake-and-tsunami-of-2004 Britannica Encyclopedia: Indian Ocean tsunami of 2004] * [https://reliefweb.int/report/indonesia/indian-ocean-tsunami-2004-ocha-situation-reports United Nations OCHA – Tsunami Situation Reports] * [https://www.unicef.org/emergencies/indian-ocean-earthquake-and-tsunami UNICEF — Indian Ocean Earthquake and Tsunami] * [https://www.ifrc.org/emergency/indian-ocean-tsunami-2004 International Federation of Red Cross – 2004 Tsunami Response] 978tmgbiul4cpq3qerzsb1qy79c5gkl 0 762966 3579149 3575917 2026-04-09T03:16:52Z MuratbekErkebulan 162992 /* Этимология */ 3579149 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Северобайкальск |шынайы атауы = {{lang-ru|Северобайкальск}} <center>{{lang-bua|Хойто Байгалай хото}}</center> |сурет = 201 Северобайкальск. Привокзальная площадь.jpg |сурет атауы = |елтаңба = Герб Северобайкальска.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 38|lat_sec= |lon_dir =|lon_deg=109|lon_min=19|lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия Республикасы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Әкімі |басшысы = Котов Олег Алексеевич |құрылған уақыты = 1974 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1980 |жер аумағы = 110.5<ref name='81_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Бурятия Республикасындағы елді мекендердің аумағы |access-date=2019-03-25 |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710225257/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |биiктiктiң түрi = Абсолюттік биіктігі |орталығының биiктігі = 460 |климаты = қатаң континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = {{өсім}} 24,929 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 220 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 81,51% [[орыс]]тар 3,79% [[Буряттар|буряттар]] 3,57% [[украин]]дар 11,12% басқа ұлт |конфессионалдық құрамы = 27,4% [[Православ шіркеуі|православиялықтар]], 5% [[Христиандық|христиандар]] 1,4% басқа православшылдар 3,3% [[Буддизм|буддисттер]] 0,7% [[Мұсылман|мұсылмандар]] 2,2% [[Шаманизмдіктер|шаманизмдіктер]] 23,5% [[Атеизм|атеисттер]] |этнохороним = северобайкальдіктер |телефон коды = 30130 |пошта индексі = 81420 |пошта индекстері = |автомобиль коды = 03RUS |сандық идентификаторы = 81420 |ортаққордағы санаты = |сайты = https://egov-buryatia.ru/gsevbk/ |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Северобайкальск''' ({{lang-bua|Хойто Байгалай хото}}) — қала, [[Ресей]] Федерациясының [[Бурятия Республикасы|Бурятия Республикасында]] орналасқан, [[Байкөл]]дің солтүстік жағалауында. [[Республикалық маңызы бар қала]]<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/819018210|title=Бурятия Республикасының "Әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы" Заңы|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727103319/https://docs.cntd.ru/document/819018210|archive-date=2021-07-27|access-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/895241489|title=Бурятия Республикасындағы әкімшілік-аумақтық бірліктер мен елді мекендердің тізілімі|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929071821/https://docs.cntd.ru/document/895241489|archive-date=2021-09-29|access-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref> ([[1980 жыл]]дан бастап). [[Қалалық округ (Ресей)|қалалық округті]] — ''Северобайкальск қаласы'' — құрайды және оның құрамындағы жалғыз елді мекен болып табылады<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/802052258|title=Бурятия Республикасында муниципалды құрылымдардың шекараларын белгілеу, құру және мәртебесін анықтау туралы Заң|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120163446/http://docs.cntd.ru/document/802052258|archive-date=2015-01-20|access-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sbk03.ru/sovet-deputatov/ustav-municipalnogo-obrazovaniya-gorod-severobaykalsk/ustav-municipalnogo|title="Северобайкальск қаласы" муниципалдық құрылымының Жарғысы|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325104857/http://sbk03.ru/sovet-deputatov/ustav-municipalnogo-obrazovaniya-gorod-severobaykalsk/ustav-municipalnogo|archive-date=2019-03-25|access-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref>. Халқы — 24,929 адам. [[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан ірі елді мекендердің бірі болып табылады. == Этимология == Солтүстік Байкөл жағалауында орналасуына байланысты [[1970 жыл|1970-жылдары]] '''Северобайкальск''' жұмысшы кенті ретінде пайда болды. [[1980 жыл|1980 жылдан]] бастап осы атаумен қала мәртебесіне ие болды.<ref>Поспелов Е. М. ''Географические названия мира: Топонимический словарь''. — М.: АСТ, 2008. — С. 396.</ref> == География == Қала [[Байкөл|Байкөл көлі]]нің солтүстік жағалауында, [[Улан-Удэ]]ден 440 км және [[Иркутск]]тен 500 км (түзу сызықпен) қашықтықта орналасқан. [[Тыи]] өзенінің сағасында, [[Байкал-Амур магистралі|БАМ]] теміржолы бойында орналасқан. Солтүстік-Байкал ауданынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км жерде орналасқан. Қалада "Северобайкальск" атты ірі теміржол станциясы бар (Шығыс Сібір теміржолы). === Климаты === Северобайкальск [[Мәскеу]]мен бір ендікте (55° 37’ с.е.) орналасқан. Климат қатты континенттік, бірақ Байкал көліне жақын орналасуына байланысты жұмсақтау. Күн шуақты, желсіз ауа райы және ауа ылғалдылығының төмендігімен сипатталады. Бурятиядағы Байкал маңы жыл бойы күн сәулесі ең көп түсетін аймақтардың бірі саналады – күн сәулесінің жалпы ұзақтығы 2524 сағатқа жетеді, бұл Қара теңіз жағалауындағы курорттардан да жоғары. Жылына күн көрінбейтін күндер саны — 37 күннен аспайды. Қыста орташа температура −20…−25 °C, жазда +20…+25 °C. Аяз −42 °C-қа дейін түсетін күндер сирек, ұзаққа созылмайды. Жазда +32 °C-қа дейін ысиды, бірақ Байкалдан соғатын самал желмен жұмсарады. Ауа қысымы шамамен 720 мм сынап бағанасы деңгейінде.<ref>[http://www.svali.ru/catalog~73~30435~index.htm Туристік портал]</ref> === Сағат белдеуі === Северобайкальск, бүкіл [[Бурятия]] мен [[Иркутск облысы]] сияқты, [[Иркутск уақыты|Иркутск уақыты]] (IRKT) белдеуінде орналасқан. [[UTC]]-тен ауытқуы +8:00. [[Мәскеу уақыты]]мен салыстырғанда айырмасы +5 сағат (MSK+5). == Тарихы == Северобайкальск қаласының тарихы [[Байкал-Амур магистралі|БАМ]] теміржолымен тығыз байланысты — қала осы ірі құрылыс жобасының негізгі тірек пункттерінің бірі ретінде құрылған. Қаланы [[Нижнеангарск]]тан 20 км оңтүстік-батысқа қарай салу шешімі қабылданды, бұл кейінгі дамуға мүмкіндік берді. Алғашында халық саны 140 000 адамға дейін жетеді деп болжанды. Алғашқы комсомол құрылысшылары [[1974 жыл]]дың [[23 шілде]]сінде келіп, шатырлар мен теміржол вагондарынан тұратын еңбек лагерін құрды. Құрылыс жұмыстарының қарқын алуына байланысты [[1975 жыл]]дың [[29 қыркүйек|29 қыркүйегінде]] Северобайкальск жұмысшылар кенті болып құрылды.<ref name='2014CD'>[https://web.archive.org/web/20160305155201/http://burstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/burstat/resources/a866c400476c15d4bf74ff1e21662943/числ-ть%20населения.xls Бурятия Республикасындағы халық саны туралы дерек]</ref> [[1978 жыл]]ы кентте алғашқы тұрақты тұрғын үй салынды (қазіргі Ленинград даңғылы, 4-үй), бұл туралы ғимаратта ескерткіш тақта бар. Бұл үйлердің жобасын «ЛенЗНИИЭП» институты арнайы Северобайкальск үшін дайындаған. Құрылыс аймағының күрделі жағдайларына (9 балдық сейсмикалық белсенділік пен мәңгі тоң топырақ) байланысты ғимараттар ерекше, сейсмоустойчив формамен салынған. Үйлер желден қорғалған ішкі ауласы бар ашық шеңбер формасында орналасқан. Бұл ерекше сәулет келушілерге ерекше әсер қалдырады. [[1980 жыл]]дың [[5 қараша]]сында жұмысшылар кенті Северобайкальск республикалық бағыныстағы (АССР) қала мәртебесіне ие болды.<ref name='2014CD' /> [[1981 жыл]]дың [[18 ақпан]]ында Северобайкальск қалалық кеңесінің қарамағына [[Гоуджекит]] жұмысшылар кенті берілді ([[1976 жыл]]дың [[22 сәуір]]інде құрылған, [[1978 жыл]]дың [[12 мамыр]]ында жұмысшылар кенті санатына енгізілген). Ал [[1981 жыл]]дың [[25 қыркүйек|25 қыркүйегінде]] Гоуджекит кеңесіне жаңа [[Солнечный (Бурятия)|Солнечный]] кенті тіркелді. [[1991 жыл]]дың [[12 шілде]]сінде Гоуджекит кенті мен кеңесі таратылды. [[2001 жыл]]дың [[28 ақпан]]ында Солнечный ауылдық кеңесі де таратылып, Солнечный кенті есептік деректерден алынып тасталды.<ref name='2014CD' /> Содан бері бұл аймақ Северобайкальск қаласының шағын ауданына айналды. Қалада РФ Ұлттық гвардиясының теңіз бөлімшелері үшін сүңгуірлер мен мотористер дайындайтын 31-ші теңіз оқу жасағы (әскери бөлім №7628) орналасқан. Күнделікті өмірде қала тұрғындары қаланы «Северный» немесе «СБК» деп атайды. 2016 жылғы шілдеде Северобайкальск тұрғындары мен Солтүстік-Байкал ауданының [[Иркутск облысы]]на қосылуы туралы бастама көтерді. Ресейдің қоғамдық бастамалар сайтында тиісті петиция жарияланды. Петиция авторлары қазіргі жағдай аймақтың экономикалық дамуына кедергі келтіретінін, халықтың кетуіне және жағдайдың нашарлауына әкелетінін айтып, Северобайкальск пен Солтүстік-Байкал ауданының экономикалық байланыстары [[Бурятия]]дан гөрі Иркутск облысымен тығыз екенін атап өтті. == Жергілікті өзін-өзі басқару == === Қалалық округ кеңесінің төрағалары === * [[2014 жыл|2014]]—[[2019 жыл|2019]] — Усинин Олег Фёдорович * [[2019 жыл|2019]]—[[2023 жыл|2023]]— Невьянцев Андрей Иннокентьевич * [[2023 жыл]]дан бастап — Бутаков Евгений Геннадьевич === Әкімшілік басшылары === * [[1980 жыл|1980]]—[[1991 жыл|1991]] — Бодров Владимир Андреевич — Северобайкальск қалалық кеңесінің атқару комитетінің алғашқы төрағасы * [[1991 жыл|1991]]—[[2009 жыл|2009]] — Бодров Владимир Андреевич — қалалық әкімшілік басшысы == Экономика == [[Северобайкальск (станция)|Северобайкальск]] қаласында [[Шығыс Сібір темір жолы|Шығыс Сібір темір жолының]] [[Теміржол станциясы|станциясы]] орналасқан. Қалада осы темір жолдың [[Северобайкальск аймағы (темір жол)|Северобайкальск аймағының]] басқармасы және теміржол көлігі кәсіпорындары бар. Сондай-ақ қалада балық зауыты, орманды дайындау және өңдеу, құрылыс кәсіпорындары жұмыс істейді. Одан бөлек, туризм саласы белсенді дамып келеді. Жыл сайын қала арқылы Ресей Федерациясының азаматтары мен шетелдік азаматтардан құралған мыңдаған туристер өтеді. Олар Северобайкальскке жақын маңда орналасқан төрт түрлі термалды қайнар көздерге жиі барады. Қаланың шетінде, Байкал көлі жағасында «Байкал Резиденциясы» қонақ үйі мен «Ретро-Бам» қонақ үйі орналасқан. == Әуе көлігі == Қаладан солтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым жерде, [[Нижнеангарск]] кентінде өңірлік [[Нижнеангарск әуежайы|әуежай]] орналасқан. Бұл жерден [[реактивті қозғалтқыш|реактивті]] [[Яковлев Як-40]], [[турбовинтті қозғалтқыш|турбовинтті]] [[Антонов Ан-24]], [[Л-410]] және [[Cessna 208 Grand Caravan]] ұшақтарымен рейстер орындалады. Сонымен қатар, [[МИЛ Ми-8]]Т тікұшағымен тікұшақтық жұмыстар атқарылады. == Су көлігі == Алғашқы құрылыс десантының түсірілген жерінде [[Северобайкальск]] айлағы орналасқан. Жазғы навигация кезінде «[[Шығыс Сібір өзен флоты|Шығыс Сібір өзен пароходтығы]]» АҚ апта сайын екі рет [[жоғарғы жылдамдықты кеме|су үстіндегі қанаттардағы кеме]] — «[[Комета (теплоход)|Комета]]» кемесімен мына бағыт бойынша рейстер орындайды: Нижнеангарск — Северобайкальск — [[Ольхон]] аралы — [[Байкөл (Иркутск облысы)|Байкөл порты]]. Бұдан кейін «[[Восход (теплоход)|Восход]]» кемесімен жолаушылар [[Иркутск]]іге жеткізіледі. Северобайкальсктен Ольхонға дейінгі жол ақысы 3400 рубльді, Байкал портына — 4000 рубльді, ал Иркусткіге — 4200 рубльді құрайды (2013 жылғы бағалар).<ref>{{Cite web|url=http://www.vsrp.ru/passengers/trips/nigneangarsk/|title=Шығыс Сібір өзен пароходтығы|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909080135/http://www.vsrp.ru/passengers/trips/nigneangarsk/|archive-date=2013-09-09|access-date=2011-04-10|url-status=live}}</ref> 12 сағат ішінде [[Байкөл]] көлін солтүстіктен оңтүстікке дейін батыс жағалауы бойымен кесіп өтуге болады, бұл саяхатшыларға жағалау ландшафттарының барлық әртүрлілігін тамашалауға мүмкіндік береді. == БАҚ == Радио станциялары: * 66,29 МГц — [[Ресей радиосы]] / [[Бурятия (телерадиокомпания)|Бурятия мемлекеттік телерадиокомпаниясы]] (үнсіз); * 100,9 МГц — [[Радио Шансон]]; * 101,5 МГц — [[Русское Радио]]; * 102,0 МГц — Хит FM; * 102,5 МГц — [[Юмор FM]]; * 102,9 МГц — [[Дорожное радио]]; * 103,3 МГц — [[Байкал толқындары]] (Волны Байкала); * 103,7 МГц — [[Ресей радиосы]] / [[Бурятия (телерадиокомпания)|Бурятия мемлекеттік телерадиокомпаниясы]]; * 104,1 МГц — [[Баргузин FM]] (жоспарланған). Телевизия: * «Вектор плюс» телеарнасы * «Ариг Ус» телеарнасы Баспасөз басылымдары: * «Солтүстік Байкөл» (Северный Байкал) газеті ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} [[Санат:Бурятия қалалары]] 9c62ao18t8apj4uxf57od72rovxjg1z 3579603 3579149 2026-04-09T10:48:19Z MuratbekErkebulan 162992 3579603 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Северобайкальск |шынайы атауы = {{lang-ru|Северобайкальск}} <center>{{lang-bua|Хойто Байгалай хото}}</center> |сурет = 201 Северобайкальск. Привокзальная площадь.jpg |сурет атауы = |елтаңба = Герб Северобайкальска.gif |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 55|lat_min= 38|lat_sec= |lon_dir =|lon_deg=109|lon_min=19|lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия Республикасы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Әкімі |басшысы = Котов Олег Алексеевич |құрылған уақыты = 1974 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1980 |жер аумағы = 110.5<ref name='81_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Бурятия Республикасындағы елді мекендердің аумағы |access-date=2019-03-25 |archive-date=2018-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710225257/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst81/DBInet.cgi?pl=8006001 |url-status=live }}</ref> |биiктiктiң түрi = Абсолюттік биіктігі |орталығының биiктігі = 460 |климаты = қатаң континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = {{өсім}} 24,929 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = 220 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = 81,51% [[орыс]]тар 3,79% [[Буряттар|буряттар]] 3,57% [[украин]]дар 11,12% басқа ұлт |конфессионалдық құрамы = 27,4% [[Православ шіркеуі|православиялықтар]], 5% [[Христиандық|христиандар]] 1,4% басқа православшылдар 3,3% [[Буддизм|буддисттер]] 0,7% [[Мұсылман|мұсылмандар]] 2,2% [[Шаманизмдіктер|шаманизмдіктер]] 23,5% [[Атеизм|атеисттер]] |этнохороним = северобайкальдіктер |телефон коды = 30130 |пошта индексі = 81420 |пошта индекстері = |автомобиль коды = 03RUS |сандық идентификаторы = 81420 |ортаққордағы санаты = |сайты = https://egov-buryatia.ru/gsevbk/ |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Северобайкальск''' ({{lang-bua|Хойто Байгалай хото}}) — қала, [[Ресей]] Федерациясының [[Бурятия Республикасы|Бурятия Республикасында]] орналасқан, [[Байкөл]]дің солтүстік жағалауында. [[Республикалық маңызы бар қала]]<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/819018210|title=Бурятия Республикасының "Әкімшілік-аумақтық құрылымы туралы" Заңы|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727103319/https://docs.cntd.ru/document/819018210|archive-date=2021-07-27|access-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/895241489|title=Бурятия Республикасындағы әкімшілік-аумақтық бірліктер мен елді мекендердің тізілімі|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929071821/https://docs.cntd.ru/document/895241489|archive-date=2021-09-29|access-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref> ([[1980 жыл]]дан бастап). [[Қалалық округ (Ресей)|қалалық округті]] — ''Северобайкальск қаласы'' — құрайды және оның құрамындағы жалғыз елді мекен болып табылады<ref>{{Cite web|url=http://docs.cntd.ru/document/802052258|title=Бурятия Республикасында муниципалды құрылымдардың шекараларын белгілеу, құру және мәртебесін анықтау туралы Заң|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120163446/http://docs.cntd.ru/document/802052258|archive-date=2015-01-20|access-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sbk03.ru/sovet-deputatov/ustav-municipalnogo-obrazovaniya-gorod-severobaykalsk/ustav-municipalnogo|title="Северобайкальск қаласы" муниципалдық құрылымының Жарғысы|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325104857/http://sbk03.ru/sovet-deputatov/ustav-municipalnogo-obrazovaniya-gorod-severobaykalsk/ustav-municipalnogo|archive-date=2019-03-25|access-date=2019-03-25|url-status=live}}</ref>. Халқы — 24,929 адам. [[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан ірі елді мекендердің бірі болып табылады. == Этимология == Солтүстік Байкөл жағалауында орналасуына байланысты [[1970 жыл|1970-жылдары]] '''Северобайкальск''' жұмысшы кенті ретінде пайда болды. [[1980 жыл|1980 жылдан]] бастап осы атаумен қала мәртебесіне ие болды.<ref>Поспелов Е. М. ''Географические названия мира: Топонимический словарь''. — М.: АСТ, 2008. — С. 396.</ref> == География == Қала [[Байкөл|Байкөл көлі]]нің солтүстік жағалауында, [[Улан-Удэ]]ден 440 км және [[Иркутск]]тен 500 км (түзу сызықпен) қашықтықта орналасқан. [[Тыи]] өзенінің сағасында, [[Байкал-Амур магистралі|БАМ]] теміржолы бойында орналасқан. Солтүстік-Байкал ауданынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км жерде орналасқан. Қалада "Северобайкальск" атты ірі теміржол станциясы бар (Шығыс Сібір теміржолы). === Климаты === Северобайкальск [[Мәскеу]]мен бір ендікте (55° 37’ с.е.) орналасқан. Климат қатты континенттік, бірақ Байкал көліне жақын орналасуына байланысты жұмсақтау. Күн шуақты, желсіз ауа райы және ауа ылғалдылығының төмендігімен сипатталады. Бурятиядағы Байкал маңы жыл бойы күн сәулесі ең көп түсетін аймақтардың бірі саналады – күн сәулесінің жалпы ұзақтығы 2524 сағатқа жетеді, бұл Қара теңіз жағалауындағы курорттардан да жоғары. Жылына күн көрінбейтін күндер саны — 37 күннен аспайды. Қыста орташа температура −20…−25 °C, жазда +20…+25 °C. Аяз −42 °C-қа дейін түсетін күндер сирек, ұзаққа созылмайды. Жазда +32 °C-қа дейін ысиды, бірақ Байкалдан соғатын самал желмен жұмсарады. Ауа қысымы шамамен 720 мм сынап бағанасы деңгейінде.<ref>[http://www.svali.ru/catalog~73~30435~index.htm Туристік портал]</ref> === Сағат белдеуі === Северобайкальск, бүкіл [[Бурятия]] мен [[Иркутск облысы]] сияқты, [[Иркутск уақыты|Иркутск уақыты]] (IRKT) белдеуінде орналасқан. [[UTC]]-тен ауытқуы +8:00. [[Мәскеу уақыты]]мен салыстырғанда айырмасы +5 сағат (MSK+5). == Тарихы == Северобайкальск қаласының тарихы [[Байкал-Амур магистралі|БАМ]] теміржолымен тығыз байланысты — қала осы ірі құрылыс жобасының негізгі тірек пункттерінің бірі ретінде құрылған. Қаланы [[Нижнеангарск]]тан 20 км оңтүстік-батысқа қарай салу шешімі қабылданды, бұл кейінгі дамуға мүмкіндік берді. Алғашында халық саны 140 000 адамға дейін жетеді деп болжанды. Алғашқы комсомол құрылысшылары [[1974 жыл]]дың [[23 шілде]]сінде келіп, шатырлар мен теміржол вагондарынан тұратын еңбек лагерін құрды. Құрылыс жұмыстарының қарқын алуына байланысты [[1975 жыл]]дың [[29 қыркүйек|29 қыркүйегінде]] Северобайкальск жұмысшылар кенті болып құрылды.<ref name='2014CD'>[https://web.archive.org/web/20160305155201/http://burstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/burstat/resources/a866c400476c15d4bf74ff1e21662943/числ-ть%20населения.xls Бурятия Республикасындағы халық саны туралы дерек]</ref> [[1978 жыл]]ы кентте алғашқы тұрақты тұрғын үй салынды (қазіргі Ленинград даңғылы, 4-үй), бұл туралы ғимаратта ескерткіш тақта бар. Бұл үйлердің жобасын «ЛенЗНИИЭП» институты арнайы Северобайкальск үшін дайындаған. Құрылыс аймағының күрделі жағдайларына (9 балдық сейсмикалық белсенділік пен мәңгі тоң топырақ) байланысты ғимараттар ерекше, сейсмоустойчив формамен салынған. Үйлер желден қорғалған ішкі ауласы бар ашық шеңбер формасында орналасқан. Бұл ерекше сәулет келушілерге ерекше әсер қалдырады. [[1980 жыл]]дың [[5 қараша]]сында жұмысшылар кенті Северобайкальск республикалық бағыныстағы (АССР) қала мәртебесіне ие болды.<ref name='2014CD' /> [[1981 жыл]]дың [[18 ақпан]]ында Северобайкальск қалалық кеңесінің қарамағына [[Гоуджекит]] жұмысшылар кенті берілді ([[1976 жыл]]дың [[22 сәуір]]інде құрылған, [[1978 жыл]]дың [[12 мамыр]]ында жұмысшылар кенті санатына енгізілген). Ал [[1981 жыл]]дың [[25 қыркүйек|25 қыркүйегінде]] Гоуджекит кеңесіне жаңа [[Солнечный (Бурятия)|Солнечный]] кенті тіркелді. [[1991 жыл]]дың [[12 шілде]]сінде Гоуджекит кенті мен кеңесі таратылды. [[2001 жыл]]дың [[28 ақпан]]ында Солнечный ауылдық кеңесі де таратылып, Солнечный кенті есептік деректерден алынып тасталды.<ref name='2014CD' /> Содан бері бұл аймақ Северобайкальск қаласының шағын ауданына айналды. Қалада РФ Ұлттық гвардиясының теңіз бөлімшелері үшін сүңгуірлер мен мотористер дайындайтын 31-ші теңіз оқу жасағы (әскери бөлім №7628) орналасқан. Күнделікті өмірде қала тұрғындары қаланы «Северный» немесе «СБК» деп атайды. 2016 жылғы шілдеде Северобайкальск тұрғындары мен Солтүстік-Байкал ауданының [[Иркутск облысы]]на қосылуы туралы бастама көтерді. Ресейдің қоғамдық бастамалар сайтында тиісті петиция жарияланды. Петиция авторлары қазіргі жағдай аймақтың экономикалық дамуына кедергі келтіретінін, халықтың кетуіне және жағдайдың нашарлауына әкелетінін айтып, Северобайкальск пен Солтүстік-Байкал ауданының экономикалық байланыстары [[Бурятия]]дан гөрі Иркутск облысымен тығыз екенін атап өтті. == Жергілікті өзін-өзі басқару == === Қалалық округ кеңесінің төрағалары === * [[2014 жыл|2014]]—[[2019 жыл|2019]] — Усинин Олег Фёдорович * [[2019 жыл|2019]]—[[2023 жыл|2023]]— Невьянцев Андрей Иннокентьевич * [[2023 жыл]]дан бастап — Бутаков Евгений Геннадьевич === Әкімшілік басшылары === * [[1980 жыл|1980]]—[[1991 жыл|1991]] — Бодров Владимир Андреевич — Северобайкальск қалалық кеңесінің атқару комитетінің алғашқы төрағасы * [[1991 жыл|1991]]—[[2009 жыл|2009]] — Бодров Владимир Андреевич — қалалық әкімшілік басшысы == Экономика == [[Северобайкальск (станция)|Северобайкальск]] қаласында [[Шығыс Сібір темір жолы|Шығыс Сібір темір жолының]] [[Теміржол станциясы|станциясы]] орналасқан. Қалада осы темір жолдың [[Северобайкальск аймағы (темір жол)|Северобайкальск аймағының]] басқармасы және теміржол көлігі кәсіпорындары бар. Сондай-ақ қалада балық зауыты, орманды дайындау және өңдеу, құрылыс кәсіпорындары жұмыс істейді. Одан бөлек, туризм саласы белсенді дамып келеді. Жыл сайын қала арқылы Ресей Федерациясының азаматтары мен шетелдік азаматтардан құралған мыңдаған туристер өтеді. Олар Северобайкальскке жақын маңда орналасқан төрт түрлі термалды қайнар көздерге жиі барады. Қаланың шетінде, Байкал көлі жағасында «Байкал Резиденциясы» қонақ үйі мен «Ретро-Бам» қонақ үйі орналасқан. == Әуе көлігі == Қаладан солтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым жерде, [[Нижнеангарск]] кентінде өңірлік [[Нижнеангарск әуежайы|әуежай]] орналасқан. Бұл жерден [[реактивті қозғалтқыш|реактивті]] [[Яковлев Як-40]], [[турбовинтті қозғалтқыш|турбовинтті]] [[Антонов Ан-24]], [[Л-410]] және [[Cessna 208 Grand Caravan]] ұшақтарымен рейстер орындалады. Сонымен қатар, [[МИЛ Ми-8]]Т тікұшағымен тікұшақтық жұмыстар атқарылады. == Су көлігі == Алғашқы құрылыс десантының түсірілген жерінде [[Северобайкальск]] айлағы орналасқан. Жазғы навигация кезінде «[[Шығыс Сібір өзен флоты|Шығыс Сібір өзен пароходтығы]]» АҚ апта сайын екі рет [[жоғарғы жылдамдықты кеме|су үстіндегі қанаттардағы кеме]] — «[[Комета (теплоход)|Комета]]» кемесімен мына бағыт бойынша рейстер орындайды: Нижнеангарск — Северобайкальск — [[Ольхон]] аралы — [[Байкөл (Иркутск облысы)|Байкөл порты]]. Бұдан кейін «[[Восход (теплоход)|Восход]]» кемесімен жолаушылар [[Иркутск]]іге жеткізіледі. Северобайкальсктен Ольхонға дейінгі жол ақысы 3400 рубльді, Байкал портына — 4000 рубльді, ал Иркусткіге — 4200 рубльді құрайды (2013 жылғы бағалар).<ref>{{Cite web|url=http://www.vsrp.ru/passengers/trips/nigneangarsk/|title=Шығыс Сібір өзен пароходтығы|archive-url=https://web.archive.org/web/20130909080135/http://www.vsrp.ru/passengers/trips/nigneangarsk/|archive-date=2013-09-09|access-date=2011-04-10|url-status=live}}</ref> 12 сағат ішінде [[Байкөл]] көлін солтүстіктен оңтүстікке дейін батыс жағалауы бойымен кесіп өтуге болады, бұл саяхатшыларға жағалау ландшафттарының барлық әртүрлілігін тамашалауға мүмкіндік береді. == БАҚ == Радио станциялары: * 66,29 МГц — [[Ресей радиосы]] / [[Бурятия (телерадиокомпания)|Бурятия мемлекеттік телерадиокомпаниясы]] (үнсіз); * 100,9 МГц — [[Радио Шансон]]; * 101,5 МГц — [[Русское Радио]]; * 102,0 МГц — Хит FM; * 102,5 МГц — [[Юмор FM]]; * 102,9 МГц — [[Дорожное радио]]; * 103,3 МГц — [[Байкал толқындары]] (Волны Байкала); * 103,7 МГц — [[Ресей радиосы]] / [[Бурятия (телерадиокомпания)|Бурятия мемлекеттік телерадиокомпаниясы]]; * 104,1 МГц — [[Баргузин FM]] (жоспарланған). Телевизия: * «Вектор плюс» телеарнасы * «Ариг Ус» телеарнасы Баспасөз басылымдары: * «Солтүстік Байкөл» (Северный Байкал) газеті ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} [[Санат:Бурятия қалалары]] [[Санат:Ресей қалалары]] kzxbyiilwg5satuyt7apdd9qiw19slf 0 763208 3579240 3574685 2026-04-09T05:26:49Z 1nter pares 146705 3579240 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Петропавловск-Камчатский''' ({{lang-ru|Петропавловск-Камчатский}}) — [[Ресей]]дің [[Камчатка өлкесі]]ндегі қала және облыс орталығы. Қала [[Ресей]]дің Қиыр Шығысында орналасқан. {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Петропавловск-Камчатский |шынайы атауы = {{lang-ru|Петропавловск Камчатский}} |сурет = Петропавловск Камчатский (141778453).jpeg |сурет атауы = Қаланың жанартаулар мен бірге көрінуі |елтаңба = Coat of Arms of Petropavlovsk-Kamchatsky.svg |ту = Flag of Petropavlovsk-Kamchatsky.svg |елтаңба сипаттамасы = Елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 53|lat_min= 01|lat_sec= |lon_dir =E|lon_deg=158|lon_min=39|lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Камчатка өлкесі |кестедегі аймақ = Камчатка өлкесі |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Әкімі |басшысы = Константин Брызгин |құрылған уақыты = [[1740 жыл]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1812 жыл]] |жер аумағы = 382,15<ref>https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA-%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 382<ref>[[Мишенная сопка]] — Петропавл-Камчатскийдің ең биік нүктесі, мұндағы бақылау алаңы 382 метр биіктікте орналасқан..</ref> |климаты = қоңыржай |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = {{құлдырау}} 162 546 |санақ жылы = 2025 |тығыздығы = 448,85 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = [[Православ шіркеуі|православтар]] |этнохороним = Петропавлдықтар, Петропавловецтер ( № ф. ); Петропавловчандар, Петропавловчанин, Петропавловчанка |телефон коды = 415, 4152 |пошта индексі = 6830xx |пошта индекстері = |автомобиль коды = 41RUS және 141RUS |сандық идентификаторы = 30401<ref>https://classinform.ru/okato/search.php?str=30401</ref> |ортаққордағы санаты = Petropavlosk-Kamchatsky |сайты = http://www.pkgo.ru |сайт тілі = ru |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} Халқы — 162 546 адам ([[2025 жыл|2025]]). [[2023 жыл]]ғы жағдай бойынша [[Камчатка өлкесі]]нің тұрғындарының 56,45% қалада тұрады. Федералдық маңызы бар теңіз порты . Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған, әскери даңқы бар қала . Орналасқан жері [[Ресей]] [[Тынық мұхиты]] флотының базасы . Қаладан алыс емес жерде 26 ОКИК [[КСРО]] ғылыми-өлшеу пункті орналасқан. ==Этимология== Оны [[1740 жыл]]ы В.Беринг басқарған [[1733 жыл|1733]]—[[1743 жыл|1743]] жылдардағы Екінші Камчатка экспедициясына қатысушылар Петропавл айлағындағы елді мекен ретінде құрған. Порт «Әулие Петр» және «Әулие Павел» экспедиция кемелерінің қамқоршылары болған қасиетті елшілер Петр мен Павелдің құрметіне аталған. [[19 ғасыр]]да қала Петропавл порты немесе көбінесе Петропавл , аудандық порт қаласы деп аталды. [[1924 жыл]]ы қала Петропавл-Камчатский атауын алды, мұнда оны [[Қазақстан]]дағы [[Петропавл]] қаласының атауынан ажырату үшін анықтама енгізілді. ==Географиялық орналасуы== Қала Азияда , Ресейдің Қиыр Шығысында, Камчатка түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігінде, Тынық мұхитының Авача шығанағының жағасында орналасқан . Қала маңында белсенді вулкандар көтеріледі: Корякская және Авачинская сопка. Мұхиттың бойымен 50 км-ге созылған жанартау құмының Халактырский жағажайы . Қаладағы биіктік айырмашылығы теңіз деңгейінен (Авача шығанағы) Ракова тауының шыңына дейін 513,6 метрді құрайды. ==Халық== Петропавловск-Камчатский қаласының халық саны әр жыл сайын төмендеп келеді. Қаланың ең көп халық саны болған жыл - [[1991 жыл|1991]] (273.000 халық), ал ең аз халық саны болған жыл - [[1897 жыл|1897]] (395 халық) {| class="wikitable" |- ! [[1897 жыл|1897]] !! [[1926 жыл|1926]] !! [[1939 жыл|1939]] !! [[1959 жыл|1959]] ! [[1970 жыл|1970]] !! [[1979 жыл|1979]] !! [[1986 жыл|1986]] !! [[1989 жыл|1989]] !! [[1991 жыл|1991]] !! [[1996 жыл|1996]] !! [[1998 жыл|1998]] !! [[2000 жыл|2000]] !! [[2002 жыл|2002]] !! [[2004 жыл|2004]] ! [[2005 жыл|2005]] !! [[2006 жыл|2006]] !! [[2008 жыл|2008]] !! [[2010 жыл|2010]] ! [[2013 жыл|2013]] ! [[2015 жыл|2015]] !! [[2017 жыл|2017]] !! [[2019 жыл|2019]] !! [[2020 жыл|2020]] ! [[2021 жыл|2021]] !! [[2023 жыл|2023]] !! [[2024 жыл|2024]] !! [[2025 жыл|2025]] |- | 395 | {{өсім}}1691 | {{өсім}}35 373 | {{өсім}}85 582 | {{өсім}}153 885 | {{өсім}}214 977 | {{өсім}}248 000 | {{өсім}}268 747 | {{өсім}}273 000 | {{құлдырау}}208 000 | {{құлдырау}}202 000 | {{құлдырау}}194 100 | {{өсім}}198 028 | {{құлдырау}}196 600 | {{құлдырау}}196 000 | {{құлдырау}}195 200 | {{құлдырау}}194 400 | {{құлдырау}}179 810 | {{өсім}}181 618 | {{құлдырау}}181 015 | {{құлдырау}}180 454 | {{өсім}}181 181 | {{құлдырау}}179 586 | {{құлдырау}}164 900 | {{құлдырау}}162 992 | {{өсім}}163 152 | {{құлдырау}}162 546 |} ==Уақыт белдеуі== Петропавл-Камчатский MSK+9 уақыт белдеуінде орналасқан . Қолданылған уақыттың UTC- ке қатысты ығысуы +12:00. Қолданылатын уақыт пен географиялық бойлық <ref>https://dateandtime.info/ru/city.php?id=2122104</ref>сәйкес Петропавл-Камчатскийде орташа күн түскі сағат 13:25-те болады. ==Климат== Петропавл-Камчатский Мәскеудің оңтүстігінде және Самара, Пенза, Брянск, сондай-ақ Манчестер (Англия) және Дублин (Ирландия) сияқты ендікте орналасқан . Дегенмен, қаланың климаты Батыс Еуропадағы ұқсас ендіктермен салыстырғанда айтарлықтай қатал және Ресейдің еуропалық бөлігіне қарағанда салқынырақ. Петропавлдағы орташа жазғы температура Мурманск пен Магаданға қарағанда сәл жоғары, ал қысы Сібірдегі ұқсас ендіктердегіден әлдеқайда жылы , ал жұмсақтық жағынан бәсекелес Мәскеу мен Санкт-Петербургке қарағанда. Қаланың климаты қалыпты, бір мезгілде теңіз және муссондық климаттың ерекшеліктері бар . Қаладағы орташа жылдық ауа температурасы +2,8 °C. Ең жылы ай тамыз, орташа тәуліктік температурасы +13,7 °C, ең суық ай -6,5 °C қаңтар. Абсолюттік максималды температура +30,0 °C 2012 жылы шілдеде, минимум -31,7 °C 1917 жылы ақпанда тіркелді. Жалпы жылдық жауын-шашын мөлшері жоғары және 1166 мм құрайды. Айына жауын-шашынның абсолютті максимумы — 486 мм — [[2015 жыл]]дың [[қазан]] айында тіркелді. ==Бауырлас қалалар== Петропавл-Камчатскийдің бауырлас қалалары : *{{ту|АҚШ}} [[Уналаска]], [[АҚШ]] ([[1990 жыл]]дан бастап)<br> *{{ту|Жапония}} [[Кусиро]], [[Жапония]] ([[1998 жыл]]дан бастап) <br> *{{ту|Қырым}} [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]], [[Қырым]], {{байрақ|Украина}} ([[2020 жыл]]дан бастап). == Мәдени мұра нысандары == [[File:Памятник Ленину. Петропавловск-Камчатский.jpg|thumb|[[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленинге]] арналған ескерткіш]] Федералдық маңызы бар мәдени мұра нысандары<ref>{{Cite web|url=http://pkgo.ru/region/monuments/obekty-kulturnogo-naslediya-federalnogo-znacheniya/|title=Объекты культурного наследия федерального значения|publisher=Петропавловск-Камчатский қалалық округінің әкімдігі|lang=ru|access-date=2020-04-21|archive-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502205834/http://pkgo.ru/region/monuments/obekty-kulturnogo-naslediya-federalnogo-znacheniya/|url-status=live}}</ref> * [[Витус Берингке арналған ескерткіш]] ([[1826 жыл|1826 жыл]]) * [[Чарльз Клеркке арналған обелиск]] ([[1913 жыл|1913 жыл]]) * [[Жан-Франсуа Лаперузға арналған ескерткіш]] ([[1843 жыл|1843 жыл]]) * «Даңқ» ескерткіші ([[1881 жыл|1881 жыл]] ж. қыркүйек) — [[Петропавл қорғанысы|қорғанысқа]] арналған * Лейтенант А. П. Максутовтың үшінші батареясы қаһармандарына арналған ескерткіш ([[1954 жыл|1954 жыл]]) * Николь сопкасындағы мемориалдық кешен: бауырлас қорым ([[1854 жыл|1854 жыл]]) және шіркеу-сағат ескерткіші ([[1910 жыл|1910 жыл]]–[[1912 жыл|1912 жыл]]) * Қызыл Армия жауынгерлеріне арналған ескерткіш ([[1946 жыл|1946 жыл]] ж. 6 қараша) ; Аймақтық маңызы бар мәдени мұра нысандары * Авачинск шығанағын минадан тазарту кезінде қаза тапқан теңізшілердің қабірі ([[1946 жыл|1946 жыл]]) * [[1921 жыл|1921 жыл]] жылғы партизан заставасы орнындағы белгі ([[1966 жыл|1966 жыл]]) * Курил операциясына арналған торпедалық катер ескерткіші ([[1975 жыл|1975 жыл]]) * «Камчат балықшысы» танк колоннасына арналған Т-34 танкі ескерткіші ([[1975 жыл|1975 жыл]]) * И. В. Рябиков ескерткіші ([[1975 жыл|1975 жыл]]) * [[Славина, Александра Владиславовна|А. В. Славинаның]] қабірі ([[1954 жыл|1954 жыл]]) * «Қайғы жұтқан ана» монументі ([[1975 жыл|1975 жыл]]) * Шекарашыларға арналған Даңқ монументі ([[1976 жыл|1976 жыл]]) * [[1945 жыл|1945 жыл]] ж. шекара қорғау кезінде қаза тапқан теңізшілерге ескерткіш * «Әскери Даңқ Қаласы» атағына арналған алаң мен стелалар ([[2016 жыл|2016 жыл]]) ; Басқа ескерткіштер * В. С. Завойко ескерткіші ([[2016 жыл|2016 жыл]]) * [[Ильичёв, Пётр Иванович|Петр Ильичёвке]] арналған ескерткіш ([[1958 жыл|1958 жыл]]) * «Махаббат ағашы» инсталляциясы ([[2011 жыл|2011 жыл]]) * Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіш ([[2015 жыл|2015 жыл]]) * «[[Ларга (сүтқоректі)|Ларга]]» мүсіні ([[2017 жыл|2017 жыл]]) * [[Тыл еңбеккерлеріне арналған ескерткіш (Петропавловск-Камчатский)]] ([[2019 жыл|2019 жыл]]) == Денсаулық сақтау == * А. С. Лукашевский атындағы Камчат өлкелік ауруханасы. [[1954 жыл]]ы алғашқы қалалық аурухана негізінде Камчат облыстық (біріккен) ауруханасы ретінде құрылды. [[1968 жыл]]дан бастап А. С. Лукашевский есімі берілді. [[2008 жыл]]ғы [[1 мамыр]]дан бастап – А. С. Лукашевский атындағы Камчат өлкелік ауруханасы<ref name="КамчаткаАрхивФонды">{{Cite web |url=https://kgu-gakk.ru/uploads/КП22-004550_КГКУ%20Государственный%20архив%20КК_Путеводитель%202022.pdf |title=Источник |access-date=2023-09-04 |archive-date=2023-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904174814/https://kgu-gakk.ru/uploads/КП22-004550_КГКУ%20Государственный%20архив%20КК_Путеводитель%202022.pdf |url-status=live }}</ref>. * [[Камчат өлкелік балалар ауруханасы]]. * Өлкелік онкологиялық диспансер. [[1970 жыл]]ғы [[25 ақпан]]да ашылған<ref name="ККНБ 2020">{{Cite web |url=https://kamlib.ru/upload/medialibrary/176/kzd%202020.pdf |title=Календарь знаменательных и памятных дат по Камчатскому краю на 2020 год |access-date=2024-04-06 |archive-date=2023-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803171302/https://kamlib.ru/upload/medialibrary/176/kzd%202020.pdf |url-status=live }}</ref>. == Білім және ғылым == === Жоғары оқу орындары === * [[Камчат мемлекеттік университеті|Витус Беринг атындағы Камчат мемлекеттік университеті]] * [[Камчат мемлекеттік техникалық университеті]][http://www.kamchatgtu.ru] === Жоғары оқу орындарының филиалдары === * [[Барлықресейлік сыртқы сауда академиясы]] – Қиыр Шығыс филиалы * [[Ресей кооперация университеті]] – Камчат филиалы * [[Ресей Федерациясы Президенті жанындағы халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясы]] – Петропавловск-Камчатский қаласындағы филиал === Колледждер мен техникумдар === * [[Камчат теңіз энергетика техникумы]] * [[Камчат политехникалық техникумы]] * [[Камчат өнер колледжі]] * [[Камчат медициналық колледжі]] * [[Камчат педагогикалық колледжі]] * [[Камчат кооперативтік техникумы]] === Ғылыми мекемелер === * [https://kam.emsd.ru/ РАН Геофизикалық қызметінің Камчат филиалы] * [[С. П. Крашенинников атындағы Камчат өлкелік ғылыми кітапханасы]] * [[Ресей ғылым академиясының Қиыр Шығыс бөлімшесі жанындағы Вулканология және сейсмология институты]] * Геотехнологиялық ғылыми-зерттеу орталығы (РҒА ҚШБ) * [[Тынық мұхиты география институтының Камчат филиалы (РҒА ҚШБ)]] * [[Камчат ғылыми-зерттеу балық шаруашылығы және мұхиттану институты]] (КамчатНИРО) * [[Б. Н. Ельцин атындағы Президенттік кітапхана]] Камчат аймақтық орталығы * [[Физикалық-техникалық және радиотехникалық өлшемдер жөніндегі бүкілресейлік ғылыми-зерттеу институтының]] Камчат филиалы (ВНИИФТРИ) == Мәдениет == === Табиғи көрікті жерлер === [[File:Мистерия Авачинской Бухты.JPG|thumb|Қаланың ішінде [[сивуч]]тар мекендейтін аймақ орналасқан]] Қаланың ең танымал орындарының бірі — [[Мишенная сопка]], ол — Петропавловск-Камчатскийдің ең биік нүктесі. Мұнда телемұнара, қаланы және Авачин шығанағын көруге арналған бақылау алаңы, зиплайн, родельбан, жаяу серуендеу маршруттары орналасқан. Қыс мезгілінде шаңғы мен сноуборд тебуге болады. [[2025 жыл]]дың соңына дейін қаланың орталығынан сопканың басына дейін ұзындығы 2 км болатын аспалы жол салу жоспарланған.<ref>...</ref> === Спорт === Қалада бірнеше тау шаңғысы базалары бар: «Красная сопка», «Эдельвейс», «Экстрим» және т.б. Сонымен қатар, халықаралық стандарттарға сай биатлон жолдары жұмыс істейді. [[2009 жыл|2009]]–[[2012 жыл]]дары қалада Виталий Фатьяновты еске алуға арналған халықаралық биатлон жарыстары өтті. Қалада жүзу мен каратэ жақсы дамыған. «Жұлдызды» атты жаңа спорт кешені жұмыс істейді. === БАҚ === ==== Теледидар ==== * [[Россия-1]] * [[Бірінші арна (Ресей)|Бірінші арна]] * [[СТС]] * [[REN TV]] * [[НТВ]] * [[Бесінші арна (Ресей)|Бесінші арна]] === Радиостанциялар === * 88,1 МГц — [[Комсомольская правда (радио)|Радио Комсомольская Правда]] * 88,5 МГц — Хабар тарату жоспарлануда * 88,9 МГц — [[Юмор FM]] * 90,3 МГц — [[Comedy Radio]] (хабар тарату жоспарлануда) * 100,8 МГц — [[Love Radio]] * 101,2 МГц — [[NRJ|Радио ENERGY]] * 101,6 МГц — [[DFM]] (хабар тарату жоспарлануда) * 102,0 МГц — [[Радио России]] / [[Камчатка (телерадиокомпания)|ГТРК Камчатка]] * 102,5 МГц — [[Радио Дача]] * 103,0 МГц — [[Наше радио]] * 103,5 МГц — [[Маяк (радиостанция)|Радио Маяк]] / [[Камчатка (телерадиокомпания)|ГТРК Камчатка]] * 103,9 МГц — [[Русское радио]] * 104,5 МГц — [[Авторадио]] * 105,5 МГц — [[Радио Камчатка]] * 106,0 МГц — [[Европа Плюс]] * 106,5 МГц — [[Ретро FM]] * 107,0 МГц — [[Вести ФМ|Вести FM]] * 107,9 МГц — [[Дорожное радио]] ==== Ақпарат агенттіктері мен газеттер ==== * ИА «Кам 24», ИА «Камчатка» * Газеттер: «Камчатская правда», «Рыбак Камчатки», «Камчатское время» және т.б. === Театрлар, оркестрлер мен филармониялар === * [[Камчатский театр драмы и комедии]] * [[Камчатский театр кукол]] * Филармония * Камералық оркестр және әскери оркестр === Музейлер === * [[Камчатский краевой музей]] * «Вулканариум» мұражайы * Вулканология және сейсмология мұражайы * Камчат спорт мұражайы және т.б. === Кинотеатрлар === * «Лимонад» және «Пирамида» (әрқайсысы бірнеше залдан тұрады) === Дін === * [[Собор Троицы Живоначальной]] * [[Александр Невский шіркеуі]] * [[Пантелеимон монастырі]] * Католик шіркеуі – Әулие Тереза приходы ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} {{сыртқы сілтемелер}} {{бастама}} [[Санат:Ресей қалалары]] 7dqb8rcwsnfe90ug71hll6ff0wy4cxt 10 764845 3579099 3578451 2026-04-08T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3579099 json application/json { "articles": 243073, "pages": 664792, "edits": 3575388, "users": 176150, "activeusers": 464, "admins": 15, "files": 8678 } j58xv88rn13kljahknao00o7rnipcod 0 767069 3579693 3565423 2026-04-09T11:30:38Z ~2026-21862-92 179657 3579693 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Серджи Альтисент |толық аты = Серджи Альтисент |лақап аты = |сурет = |сурет ені = 100px |атауы = |туған күні = 23.03.1993 |туған жері = Льейда, Испания |азаматтығы = {{Ту|Испания}} Испания |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |бойы = 0 [[сантиметр|см]] |салмағы = 0 [[килограмм|кг]] |позиция = Футзал жаттықтырушысы |қазіргі клуб = [[Семей (футзал клубы)|Семей]] |қызметі = Ассистент бас бапкер |жастар клубы = {{футбол карьерасы |0000|| }} |клубтары = {{футбол карьерасы |0000||– }} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |0000||– }} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2014–2015||Sícoris Club (директор және жаттықтырушы) |2015–2016||Futsal Vilassar de Mar (жастар командасының бапкері) |2016–2017||Club Gràcia FS (физикалық дайындық және бас бапкер) |2017–2018||CEFS Sant Joan Vilassar de Mar (спорт директоры) |2018–2021||FC Barcelona (жасөспірімдер жаттықтырушысы) |2021–2022||FC Barcelona (1-ші команда – көмекші бапкер) |2022–2025||FC Barcelona Atlètic (бас бапкер) |2025–қ.у.||[[Семей (футзал клубы)|Семей]] ( бас бапкер) }} }} '''Серджи Альтисент''' ({{lang-es|Sergi Altisent}}; 23 наурыз 1993 жыл, Льейда, Испания) — испаниялық футзал жаттықтырушысы. 2025 жылдан бері [[Семей (футзал клубы)|«Семей»]] футзал клубының бас бапкерінің ассистенті. Бұған дейін сегіз жылдан астам уақыт [[Барселона (футзал клубы)|«Барселона»]] футзал клубының құрылымында жұмыс істеп, бірнеше ұлттық және халықаралық титулдарды жеңіп алған. == Өмірбаяны == Серджи Альтисент 1993 жылы 23 наурызда Испанияның Льейда қаласында дүниеге келген. Бала кезінен футбол мен футзалға қызығып, Каталониядағы спорт мектептерінде білім алған. Ерте жастан жаттықтыру ісіне бейімделіп, физикалық дайындық пен командалық тактиканы үйлестірумен айналысты. === Білімі === 2020–2021 жылдары Льейда университеті (Universitat de Lleida) – Орта және жоғары мектеп мұғалімдерін даярлау магистрі (Дене тәрбиесі мамандығы) 2016–2018 жылдары Мурсия католик университеті (UCAM Universidad Católica San Antonio de Murcia) – Жоғары спорттық дайындық магистрі (Máster en Alto Rendimiento Deportivo) 2016 жылы Испания Корольдік футбол федерациясының Ұлттық бапкерлер мектебі (Escuela Nacional de Entrenadores – RFEF) – Ұлттық футзал бапкері, UEFA Pro лицензиясы 2011–2015 жылдары Льейда университеті (Universitat de Lleida) – Дене шынықтыру және спорт ғылымдары бакалавры (Grado en Ciencias de la Actividad Física y del Deporte) == Жаттықтырушылық мансабы == === Испаниядағы мансабы (2014–2025) === Альтисент өз мансабын 2014 жылы «Sícoris Club» ұйымында футзал бөлімінің директоры және жастар командасының бапкері ретінде бастады. Кейін **Futsal Vilassar de Mar**, Club Gràcia FS және CEFS Sant Joan Vilassar de Mar клубтарында жұмыс істеп, физикалық дайындық пен даму бағдарламаларына жетекшілік етті. 2017 жылдан бастап FC Barcelona академиясының құрылымына қосылды. Алғашында жастар және жасөспірімдер командаларында жаттықтырушы болып еңбек етті. 2018–2021 жылдары — аlevín (U12) командасының бас бапкері; 2021–2022 жылдары — FC Barcelona Futsal бірінші командасының көмекші бапкері ретінде жұмыс істеді. Осы кезеңде клуб: * '''UEFA Futsal Champions League''' жеңімпазы (2021/22), * '''Испания чемпионаты''' (Primera RFEF Futsal) жеңімпазы, * '''Копа Испания''' және '''Суперкубок Испания''' иегері атанды. 2022 жылы Альтисент Barça Atlètic (U21) командасының бас бапкері болып тағайындалды. Оның жетекшілігімен клуб: * '''Copa Mundo do Futsal Sub-21''' (2022/23 маусымы) чемпионы болды; * 2024 жылы Испанияның екінші дивизионында сақталып, өз тарихындағы маңызды нәтижелердің біріне жетті. 2024 жылғы маусым қорытындысы бойынша fcbarcelona.es сайтына берген сұхбатында Альтисент маусымның қиын өткенін, бірақ команданың мінез көрсетіп, нәтижеге жеткенін атап өтті: «Маусым өте күрделі болды, бірақ біз бірліктің арқасында мақсатымызға жеттік. Бұл сақталу жеңісінің артында үлкен еңбек пен өзара қолдау жатыр», — деген ол. === Қазақстандағы мансабы (2025–қазір) === 2025 жылы 2 қыркүйекте Серджи Альтисент Қазақстанның [[Семей (футзал клубы)|«Семей»]] футзал клубының бапкерлік штабына қосылып, бас бапкер [[Аслан Смақов|Аслан Смаковтың]] көмекшісі болып тағайындалды. Ол клубтың жаттығу үдерісіне испандық әдістемелер мен бейнеталдау жүйесін енгізіп, ойыншылардың физикалық және позициялық дайындығын жетілдіруге ат салысып келеді. == Жетістіктер == ==== FC Barcelona ==== * UEFA Futsal Champions League — жеңімпаз (2021/22) * Испания чемпионы (1ª RFEF Futsal, 2021/22) * Копа Испания — жеңімпаз (2021/22) * Суперкубок Испания — жеңімпаз (2021/22) ==== FC Barcelona Atlètic ==== * Copa Mundo do Futsal Sub-21 — жеңімпаз (2022/23) === Қызықты деректер === * Альтисент бейнеталдау және статистикалық модельдерді жаттығу жүйесіне енгізген испандық жас жаттықтырушылардың бірі саналады. * 2024 жылы ол «Барселона Атлетиктің» сақталып қалу кезеңінде жас ойыншыларды бірінші командаға дайындау процесін басқарды. * Оның шәкірттерінің бірі — Touré, кейіннен бірінші команда құрамында тұрақты ойыншы атанды. == Сыртқы сілтемелер == * [https://fcsemey.com/team/player/sergi-altisent/ FC Semey ресми бетінде] * [https://fcbarcelona.es/es/futbol-sala Barça Futsal ресми сайты] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} * [https://fcsemey.com/team/player/sergi-altisent/ FC Semey — Серджи Альтисент профайлы] * [https://www.fcbarcelona.es/es/futbol-sala FC Barcelona — Futsal ресми порталы] * [https://fcbarcelona.es/es/noticias/barca-atletic-salvacion-2024 Барселона Атлетик: маусым қорытындысы, 9 мамыр 2024]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://linkedin.com/in/sergialtisent Sergi Altisent — LinkedIn профайлы] [[Санат:Семей футзал клубының ойыншылары]] [[Санат:Алфавит бойынша футзалшылар]] fp0kpvdcqxv57z2nm14da7jf44bqknw 0 768455 3579137 3562056 2026-04-09T01:50:17Z RaiymbekZh 170385 3579137 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''Ислам Ержанұлы көшесі'''. №5 шағын ауданы. [[Бұхар жырау көшесі (Астана)|Бұхар жырау көшесімен]] басталып, [[Балнұр көшесі (Астана)|Балнұр]], [[Ұшқыштар көшесі (Астана)|Ұшқыштар көшелерімен]] және [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)|Б.Жантаев]] орамымен қиылысады. Ұзындығы — 1307 м.<ref>[https://yandex.ru/maps?whatshere%5Bpoint%5D=71.44353701233577%2C51.10475212588788&whatshere%5Bzoom%5D=19.516396&ll=71.44353701233577%2C51.104752125492766&z=19.516396&si=33nbwrndd9hwb30m45mw4hhdm4 Ислам Ержанұлы көшесі — ЯНДЕКС]</ref> == Тарихы == Көше 2020 жылдың бірінші жартысында салынған. Бұрынғы атауы — А-591 көшесі. 2025 жылдың наурыз айында көшенің атын өзгерту туралы шешім қабылданды: ... А-591 көшесі — И.Ержанұлы көшесі.. ..болып аталсын.<ref>[https://bilim-all.kz/article/24578-Koshelerdin-attaryn-ozgertu-turaly Ислам Ержанұлы көшесі]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] cyb3l8xw7a55f8y1xo16bbcxd7rbtut 3579138 3579137 2026-04-09T01:50:27Z RaiymbekZh 170385 3579138 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''Ислам Ержанұлы көшесі'''. №5 шағын ауданы. Астанадағы ең тар көше [[Бұхар жырау көшесі (Астана)|Бұхар жырау көшесімен]] басталып, [[Балнұр көшесі (Астана)|Балнұр]], [[Ұшқыштар көшесі (Астана)|Ұшқыштар көшелерімен]] және [[Бәйбек Жантаев қысқа көшесі (Астана)|Б.Жантаев]] орамымен қиылысады. Ұзындығы — 1307 м.<ref>[https://yandex.ru/maps?whatshere%5Bpoint%5D=71.44353701233577%2C51.10475212588788&whatshere%5Bzoom%5D=19.516396&ll=71.44353701233577%2C51.104752125492766&z=19.516396&si=33nbwrndd9hwb30m45mw4hhdm4 Ислам Ержанұлы көшесі — ЯНДЕКС]</ref> == Тарихы == Көше 2020 жылдың бірінші жартысында салынған. Бұрынғы атауы — А-591 көшесі. 2025 жылдың наурыз айында көшенің атын өзгерту туралы шешім қабылданды: ... А-591 көшесі — И.Ержанұлы көшесі.. ..болып аталсын.<ref>[https://bilim-all.kz/article/24578-Koshelerdin-attaryn-ozgertu-turaly Ислам Ержанұлы көшесі]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] ht39asfjbgbgmim6te3avgonhrx4mfy 3 772784 3579102 3576974 2026-04-08T19:27:37Z Rasulbek Adil 176232 3579102 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Rasulbek Adil {{Мұрағат|қаңтар 2026 — ақпан 2026}} {{астынан}} == Дереккөздер == {{жабық}} Мақалаға небір ақпарат қосқанда дереккөздерін көрсеткен жөн. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Боқтық сөздер мақаласын кетіріп тастайын ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Дереккөздер 2 == {{жабық}} Сіздің қосып жатырғандарыңыз дұрыс емес. Алдымен басқа мақалаларға қараңызшы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:56, 2026 ж. ақпанның 8 (+05) :Жалқаулық бетін өңдегенде неге дұрыс емес [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:32, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Мен дұрыс жазып едім қазір [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Осылай болуы керек: ::Қосқан ақпаратыңыз.[1] ::Ал сіз бұрынғы дереккөздер мен үлгілерді кетіріп тастап, оған қоса дереккөздерді дұрыс қоспай жатырсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мен соны ұмытып кетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:36, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бетті өңдеуі дұрыс па әлде дереккөз дұрыс емес па қайсысы [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:38, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қазір мен айтқандай қайта салып көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::Қайта бұғаттамайсыз ба жазып көрсем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::Жоқ [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::Енді дұрыс па қарап көріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::Дереккөздерін дұрыс орналастырмағансыз, басқа мақалаларды қарап көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:40, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::::Басқа мақаланы өңдедім қарап көресіз ба дұрыс па дереккөздер [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::::Жаңа мақалалар өңдедім дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::Тексерілмеген мақала үлгісі жоғарда тұрғаны жақсы. Оған тиіспегеніңіз жөн. Сосын мына «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы (ҚҰЭ): "Мораль" және "Этика" баптары, 3-том (1999), моральдық қасиеттерді ұлттық дәстүрлер контекстінде (ар, ұят, намыс) талқылайды» дереккөзі біртүрлі, дереккөз ретінде қабылданбайтын сияқты, мақаладан алып тастадым, дұрыстап қайтадан еңгізсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::Уикипедияда марапаттар болу үшін не істеу керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:47, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::Айтасыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::::Еңбек етіп, жұмыстану керек. Сол кезде марапаттар болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::::Тағы да мақалалар жаздым дұрыс па тексеріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:43, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) :::::::::::::::::Дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:58, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) ::::::::::::::::::Дереккөздері көрінбейді, басқа мақалаларды қараңыз деп қанша рет айтамын ( [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) :::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым өзгеріс жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) ::::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым сосын жаңа мақалалар бастадым дұрыс пв [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:37, 2026 ж. ақпанның 18 (+05) :::::::::::::::::::::Марапат болу үшін уикипедияда қанша ай белсенді болуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері == Қайырлы күн! Біріншіден, тақырыптың атауы дұрыс емес, -і жалғауы артық. Екіншіден, дереккөздеріңіздің қай бетінен алдыңыз, соны көрсетіңіз. Құр кітаптың өзін салып қоймай. Дереккөздің қай бетінен алғаныңызды көрсетпесеңіз, мақала жойылады [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:17, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Көрсетсем мақала жойылмай ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Менің басқа мақалаларды жазғаным дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:07, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Perplexity ai дан [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Мақаланы өзгерткенде қай кезде жоққа шығарылады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:51, 2026 ж. ақпанның 20 (+05) ::ЖИ құралдарынан алынған жауап дереккөз болып саналмайды. LLM құралдарында галлюцинация болатыны бәрін белгілі. Нақты кітаптарды, олардың бетін көрсетіңіз. Сол кезде қалады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 05:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Ескерту == Кеш жарық! Жоғарыда айтылған ескертулерді елемейсіз, көмектесейін десек тыңдамайсыз. Сізге дереккөздерді жөндеңіз, дереккөздерді дұрыстап қосыңыз, үлгіні төменге ысырып тастамаңыз деп айттым. Олардың ешқайсысы түзетіліп жатырған жоқ. Мақалаларыңызды тіпті жойыпта жатырған жоқпыз, сізге көп уақыт бердік. Сосын талқылау аяқталды деген үлгі тұрса ол жерге жазбаңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :Дереккөздер дұрыс қостым ғой сонда да жоққа шығара бересіз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:08, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::Дұрыс үлгі қоссаңыз санатта өзі автоматты түрде шығады. Қолмен қосып жүрмейсіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:22, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :::Неге жоққа шығарыла береді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:35, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) ::::Қазіргі өңдемелер дұрыс па мақала жазғандарымның [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:38, 2026 ж. ақпанның 28 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Саламатсыз ба! Кешіріңіз мен беттерге мағынасыздық кірістіріп қойыппын, сізге кешірім сұраймын, сосын уикипедияның ережелерін сақтаймын, енді қайталанбайды! ескертулерді айтқаның орындаймын [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:15, 2026 ж. наурыздың 8 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] саламатсыз ба! Джо байден мақаласын неге жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Мақала жақсы жазылған. 10 дереккөзі бар ақпаратты алып тастап, өзіңіз басқаша қылып жазған екенсіз. Дереккөздеріңізде күмәнді, дұрыс емес-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:16, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) ::Тағы мақала жазғанда дереккөздерді дұрыстап жазамын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалаларға санат үлгі қоссам жоққа шығармайсыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:00, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) :::::Көріңіз, қарайық. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Атырау облысы мақаласында бірдеңеден қате кетті ме [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:54, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Иә, неге бар ақпаратты алып тастап жатырсыз? Сол жерін түсінбедім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:56, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::Өзім басқаша қылып жазғым келеді,сосын бұл мәліметтерге сенімді дереккөз жоқ, егер қателеспесем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:12, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::Жалпы ол ақпаратты мақалаларды бір шолып шығып тексеріп алсаң болады. Асығыс шешім қабылдамағаның дұрыс. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::Жарайды түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалада бет ақпаратты алып тастамай қалай өңдеуге болады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:46, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::Қате десеңіз алып тастасаңыз болады, ал сіз жасағандай дұрыс нәрсені алып тастап өзіңіздікін қосу біртүрлі көрінеді. Олай жасап керек емес. Қате болса түзетіп жіберіңіз. Ақпаратты алып тастамай қосымша қосуға болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::Түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 14:26, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы мақалаға үлгі қостым қарап жібересіз ба дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:43, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:34, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::Ол үлгіні неге қостыңыз? Нені, қай мақалаларды біріктіру керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:35, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::::Жәй қостым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:37, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::::Ондай болса өңдемең кері қайтарылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :Өзіңіздің емес, қатысушының талқылауына жазыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:55, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Үлгілер == Тұлғадан басқа әртүрлі үліглер бар. ''Әлмира Тұрсын'' мақаласына кинематограф үлгісін қолдану керек еді. Актриса деген үлгіні дұрыстап қойсаң, дұрыс санаттар пайда болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:42, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] актрисаның атын жазу керек пе үлгі қосқанда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:21, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) ::Кеш жарық! Мсыал ретінде голливуд актерлеріне қолданған мақалаларды қарап көріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] егер дұрыс үлгі қоспаса жоққа шығарыла ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:51, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) == Кері қайтарылды == Сізге берілген мәртебе біржақты қаралған. Кері қайтардым, айтқанымдай өте төмен деңгейдегі кері өзгерістер жасап жатырсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сіздің айтқаныңыз дұрыс бірақ мен AuroWikiBrowser мақалаларын қателерін түзеп шықтым, бірақ өзгерістер бар [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:17, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) == Шың аты == Құрметті жолдас! Адамның Шың атын [[Үлгі:lang]] арқылы, яғни {{lang-en|Selena Gomez}} ({{lang-en арқылы), және {{lang-ru|Иван Иванович}} ({{lang-ru арқылы). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:20, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) qpsvbl2oq6f07b4hy7fl2rbd14inifl 3579103 3579102 2026-04-08T19:28:02Z Rasulbek Adil 176232 3579103 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|қаңтар 2026 — ақпан 2026}} {{астынан}} == Дереккөздер == {{жабық}} Мақалаға небір ақпарат қосқанда дереккөздерін көрсеткен жөн. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Боқтық сөздер мақаласын кетіріп тастайын ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Дереккөздер 2 == {{жабық}} Сіздің қосып жатырғандарыңыз дұрыс емес. Алдымен басқа мақалаларға қараңызшы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:56, 2026 ж. ақпанның 8 (+05) :Жалқаулық бетін өңдегенде неге дұрыс емес [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:32, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Мен дұрыс жазып едім қазір [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Осылай болуы керек: ::Қосқан ақпаратыңыз.[1] ::Ал сіз бұрынғы дереккөздер мен үлгілерді кетіріп тастап, оған қоса дереккөздерді дұрыс қоспай жатырсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мен соны ұмытып кетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:36, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бетті өңдеуі дұрыс па әлде дереккөз дұрыс емес па қайсысы [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:38, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қазір мен айтқандай қайта салып көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::Қайта бұғаттамайсыз ба жазып көрсем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::Жоқ [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::Енді дұрыс па қарап көріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::Дереккөздерін дұрыс орналастырмағансыз, басқа мақалаларды қарап көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:40, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::::Басқа мақаланы өңдедім қарап көресіз ба дұрыс па дереккөздер [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::::Жаңа мақалалар өңдедім дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::Тексерілмеген мақала үлгісі жоғарда тұрғаны жақсы. Оған тиіспегеніңіз жөн. Сосын мына «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы (ҚҰЭ): "Мораль" және "Этика" баптары, 3-том (1999), моральдық қасиеттерді ұлттық дәстүрлер контекстінде (ар, ұят, намыс) талқылайды» дереккөзі біртүрлі, дереккөз ретінде қабылданбайтын сияқты, мақаладан алып тастадым, дұрыстап қайтадан еңгізсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::Уикипедияда марапаттар болу үшін не істеу керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:47, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::Айтасыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::::Еңбек етіп, жұмыстану керек. Сол кезде марапаттар болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::::Тағы да мақалалар жаздым дұрыс па тексеріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:43, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) :::::::::::::::::Дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:58, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) ::::::::::::::::::Дереккөздері көрінбейді, басқа мақалаларды қараңыз деп қанша рет айтамын ( [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) :::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым өзгеріс жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) ::::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым сосын жаңа мақалалар бастадым дұрыс пв [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:37, 2026 ж. ақпанның 18 (+05) :::::::::::::::::::::Марапат болу үшін уикипедияда қанша ай белсенді болуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері == Қайырлы күн! Біріншіден, тақырыптың атауы дұрыс емес, -і жалғауы артық. Екіншіден, дереккөздеріңіздің қай бетінен алдыңыз, соны көрсетіңіз. Құр кітаптың өзін салып қоймай. Дереккөздің қай бетінен алғаныңызды көрсетпесеңіз, мақала жойылады [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:17, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Көрсетсем мақала жойылмай ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Менің басқа мақалаларды жазғаным дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:07, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Perplexity ai дан [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Мақаланы өзгерткенде қай кезде жоққа шығарылады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:51, 2026 ж. ақпанның 20 (+05) ::ЖИ құралдарынан алынған жауап дереккөз болып саналмайды. LLM құралдарында галлюцинация болатыны бәрін белгілі. Нақты кітаптарды, олардың бетін көрсетіңіз. Сол кезде қалады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 05:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Ескерту == Кеш жарық! Жоғарыда айтылған ескертулерді елемейсіз, көмектесейін десек тыңдамайсыз. Сізге дереккөздерді жөндеңіз, дереккөздерді дұрыстап қосыңыз, үлгіні төменге ысырып тастамаңыз деп айттым. Олардың ешқайсысы түзетіліп жатырған жоқ. Мақалаларыңызды тіпті жойыпта жатырған жоқпыз, сізге көп уақыт бердік. Сосын талқылау аяқталды деген үлгі тұрса ол жерге жазбаңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :Дереккөздер дұрыс қостым ғой сонда да жоққа шығара бересіз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:08, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::Дұрыс үлгі қоссаңыз санатта өзі автоматты түрде шығады. Қолмен қосып жүрмейсіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:22, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :::Неге жоққа шығарыла береді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:35, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) ::::Қазіргі өңдемелер дұрыс па мақала жазғандарымның [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:38, 2026 ж. ақпанның 28 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Саламатсыз ба! Кешіріңіз мен беттерге мағынасыздық кірістіріп қойыппын, сізге кешірім сұраймын, сосын уикипедияның ережелерін сақтаймын, енді қайталанбайды! ескертулерді айтқаның орындаймын [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:15, 2026 ж. наурыздың 8 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] саламатсыз ба! Джо байден мақаласын неге жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Мақала жақсы жазылған. 10 дереккөзі бар ақпаратты алып тастап, өзіңіз басқаша қылып жазған екенсіз. Дереккөздеріңізде күмәнді, дұрыс емес-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:16, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) ::Тағы мақала жазғанда дереккөздерді дұрыстап жазамын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалаларға санат үлгі қоссам жоққа шығармайсыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:00, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) :::::Көріңіз, қарайық. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Атырау облысы мақаласында бірдеңеден қате кетті ме [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:54, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Иә, неге бар ақпаратты алып тастап жатырсыз? Сол жерін түсінбедім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:56, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::Өзім басқаша қылып жазғым келеді,сосын бұл мәліметтерге сенімді дереккөз жоқ, егер қателеспесем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:12, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::Жалпы ол ақпаратты мақалаларды бір шолып шығып тексеріп алсаң болады. Асығыс шешім қабылдамағаның дұрыс. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::Жарайды түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалада бет ақпаратты алып тастамай қалай өңдеуге болады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:46, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::Қате десеңіз алып тастасаңыз болады, ал сіз жасағандай дұрыс нәрсені алып тастап өзіңіздікін қосу біртүрлі көрінеді. Олай жасап керек емес. Қате болса түзетіп жіберіңіз. Ақпаратты алып тастамай қосымша қосуға болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::Түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 14:26, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы мақалаға үлгі қостым қарап жібересіз ба дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:43, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:34, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::Ол үлгіні неге қостыңыз? Нені, қай мақалаларды біріктіру керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:35, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::::Жәй қостым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:37, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::::Ондай болса өңдемең кері қайтарылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :Өзіңіздің емес, қатысушының талқылауына жазыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:55, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Үлгілер == Тұлғадан басқа әртүрлі үліглер бар. ''Әлмира Тұрсын'' мақаласына кинематограф үлгісін қолдану керек еді. Актриса деген үлгіні дұрыстап қойсаң, дұрыс санаттар пайда болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:42, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] актрисаның атын жазу керек пе үлгі қосқанда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:21, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) ::Кеш жарық! Мсыал ретінде голливуд актерлеріне қолданған мақалаларды қарап көріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] егер дұрыс үлгі қоспаса жоққа шығарыла ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:51, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) == Кері қайтарылды == Сізге берілген мәртебе біржақты қаралған. Кері қайтардым, айтқанымдай өте төмен деңгейдегі кері өзгерістер жасап жатырсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сіздің айтқаныңыз дұрыс бірақ мен AuroWikiBrowser мақалаларын қателерін түзеп шықтым, бірақ өзгерістер бар [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:17, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) == Шың аты == Құрметті жолдас! Адамның Шың атын [[Үлгі:lang]] арқылы, яғни {{lang-en|Selena Gomez}} ({{lang-en арқылы), және {{lang-ru|Иван Иванович}} ({{lang-ru арқылы). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:20, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) s3dz5x7w880uw182l8suo78bvdrluz1 3579104 3579103 2026-04-08T19:29:10Z Rasulbek Adil 176232 3579104 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|қаңтар 2026}} {{астынан}} == Дереккөздер == {{жабық}} Мақалаға небір ақпарат қосқанда дереккөздерін көрсеткен жөн. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Боқтық сөздер мақаласын кетіріп тастайын ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Дереккөздер 2 == {{жабық}} Сіздің қосып жатырғандарыңыз дұрыс емес. Алдымен басқа мақалаларға қараңызшы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:56, 2026 ж. ақпанның 8 (+05) :Жалқаулық бетін өңдегенде неге дұрыс емес [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:32, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Мен дұрыс жазып едім қазір [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Осылай болуы керек: ::Қосқан ақпаратыңыз.[1] ::Ал сіз бұрынғы дереккөздер мен үлгілерді кетіріп тастап, оған қоса дереккөздерді дұрыс қоспай жатырсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мен соны ұмытып кетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:36, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бетті өңдеуі дұрыс па әлде дереккөз дұрыс емес па қайсысы [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:38, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қазір мен айтқандай қайта салып көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::Қайта бұғаттамайсыз ба жазып көрсем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::Жоқ [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::Енді дұрыс па қарап көріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::Дереккөздерін дұрыс орналастырмағансыз, басқа мақалаларды қарап көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:40, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::::Басқа мақаланы өңдедім қарап көресіз ба дұрыс па дереккөздер [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::::Жаңа мақалалар өңдедім дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::Тексерілмеген мақала үлгісі жоғарда тұрғаны жақсы. Оған тиіспегеніңіз жөн. Сосын мына «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы (ҚҰЭ): "Мораль" және "Этика" баптары, 3-том (1999), моральдық қасиеттерді ұлттық дәстүрлер контекстінде (ар, ұят, намыс) талқылайды» дереккөзі біртүрлі, дереккөз ретінде қабылданбайтын сияқты, мақаладан алып тастадым, дұрыстап қайтадан еңгізсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::Уикипедияда марапаттар болу үшін не істеу керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:47, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::Айтасыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::::Еңбек етіп, жұмыстану керек. Сол кезде марапаттар болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::::Тағы да мақалалар жаздым дұрыс па тексеріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:43, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) :::::::::::::::::Дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:58, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) ::::::::::::::::::Дереккөздері көрінбейді, басқа мақалаларды қараңыз деп қанша рет айтамын ( [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) :::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым өзгеріс жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) ::::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым сосын жаңа мақалалар бастадым дұрыс пв [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:37, 2026 ж. ақпанның 18 (+05) :::::::::::::::::::::Марапат болу үшін уикипедияда қанша ай белсенді болуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері == Қайырлы күн! Біріншіден, тақырыптың атауы дұрыс емес, -і жалғауы артық. Екіншіден, дереккөздеріңіздің қай бетінен алдыңыз, соны көрсетіңіз. Құр кітаптың өзін салып қоймай. Дереккөздің қай бетінен алғаныңызды көрсетпесеңіз, мақала жойылады [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:17, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Көрсетсем мақала жойылмай ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Менің басқа мақалаларды жазғаным дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:07, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Perplexity ai дан [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Мақаланы өзгерткенде қай кезде жоққа шығарылады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:51, 2026 ж. ақпанның 20 (+05) ::ЖИ құралдарынан алынған жауап дереккөз болып саналмайды. LLM құралдарында галлюцинация болатыны бәрін белгілі. Нақты кітаптарды, олардың бетін көрсетіңіз. Сол кезде қалады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 05:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Ескерту == Кеш жарық! Жоғарыда айтылған ескертулерді елемейсіз, көмектесейін десек тыңдамайсыз. Сізге дереккөздерді жөндеңіз, дереккөздерді дұрыстап қосыңыз, үлгіні төменге ысырып тастамаңыз деп айттым. Олардың ешқайсысы түзетіліп жатырған жоқ. Мақалаларыңызды тіпті жойыпта жатырған жоқпыз, сізге көп уақыт бердік. Сосын талқылау аяқталды деген үлгі тұрса ол жерге жазбаңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :Дереккөздер дұрыс қостым ғой сонда да жоққа шығара бересіз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:08, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::Дұрыс үлгі қоссаңыз санатта өзі автоматты түрде шығады. Қолмен қосып жүрмейсіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:22, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :::Неге жоққа шығарыла береді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:35, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) ::::Қазіргі өңдемелер дұрыс па мақала жазғандарымның [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:38, 2026 ж. ақпанның 28 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Саламатсыз ба! Кешіріңіз мен беттерге мағынасыздық кірістіріп қойыппын, сізге кешірім сұраймын, сосын уикипедияның ережелерін сақтаймын, енді қайталанбайды! ескертулерді айтқаның орындаймын [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:15, 2026 ж. наурыздың 8 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] саламатсыз ба! Джо байден мақаласын неге жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Мақала жақсы жазылған. 10 дереккөзі бар ақпаратты алып тастап, өзіңіз басқаша қылып жазған екенсіз. Дереккөздеріңізде күмәнді, дұрыс емес-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:16, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) ::Тағы мақала жазғанда дереккөздерді дұрыстап жазамын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалаларға санат үлгі қоссам жоққа шығармайсыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:00, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) :::::Көріңіз, қарайық. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Атырау облысы мақаласында бірдеңеден қате кетті ме [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:54, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Иә, неге бар ақпаратты алып тастап жатырсыз? Сол жерін түсінбедім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:56, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::Өзім басқаша қылып жазғым келеді,сосын бұл мәліметтерге сенімді дереккөз жоқ, егер қателеспесем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:12, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::Жалпы ол ақпаратты мақалаларды бір шолып шығып тексеріп алсаң болады. Асығыс шешім қабылдамағаның дұрыс. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::Жарайды түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалада бет ақпаратты алып тастамай қалай өңдеуге болады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:46, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::Қате десеңіз алып тастасаңыз болады, ал сіз жасағандай дұрыс нәрсені алып тастап өзіңіздікін қосу біртүрлі көрінеді. Олай жасап керек емес. Қате болса түзетіп жіберіңіз. Ақпаратты алып тастамай қосымша қосуға болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::Түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 14:26, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы мақалаға үлгі қостым қарап жібересіз ба дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:43, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:34, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::Ол үлгіні неге қостыңыз? Нені, қай мақалаларды біріктіру керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:35, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::::Жәй қостым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:37, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::::Ондай болса өңдемең кері қайтарылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :Өзіңіздің емес, қатысушының талқылауына жазыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:55, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Үлгілер == Тұлғадан басқа әртүрлі үліглер бар. ''Әлмира Тұрсын'' мақаласына кинематограф үлгісін қолдану керек еді. Актриса деген үлгіні дұрыстап қойсаң, дұрыс санаттар пайда болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:42, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] актрисаның атын жазу керек пе үлгі қосқанда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:21, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) ::Кеш жарық! Мсыал ретінде голливуд актерлеріне қолданған мақалаларды қарап көріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] егер дұрыс үлгі қоспаса жоққа шығарыла ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:51, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) == Кері қайтарылды == Сізге берілген мәртебе біржақты қаралған. Кері қайтардым, айтқанымдай өте төмен деңгейдегі кері өзгерістер жасап жатырсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сіздің айтқаныңыз дұрыс бірақ мен AuroWikiBrowser мақалаларын қателерін түзеп шықтым, бірақ өзгерістер бар [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:17, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) == Шың аты == Құрметті жолдас! Адамның Шың атын [[Үлгі:lang]] арқылы, яғни {{lang-en|Selena Gomez}} ({{lang-en арқылы), және {{lang-ru|Иван Иванович}} ({{lang-ru арқылы). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:20, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) ipmc8klf938gd898dlicrdzlvplyj82 3579107 3579104 2026-04-08T19:34:37Z Rasulbek Adil 176232 3579107 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|қаңтар 2026 — ақпан 2026}} {{астынан}} == Дереккөздер == {{жабық}} Мақалаға небір ақпарат қосқанда дереккөздерін көрсеткен жөн. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:23, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Боқтық сөздер мақаласын кетіріп тастайын ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:57, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Дереккөздер 2 == {{жабық}} Сіздің қосып жатырғандарыңыз дұрыс емес. Алдымен басқа мақалаларға қараңызшы. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:56, 2026 ж. ақпанның 8 (+05) :Жалқаулық бетін өңдегенде неге дұрыс емес [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:32, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Мен дұрыс жазып едім қазір [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Осылай болуы керек: ::Қосқан ақпаратыңыз.[1] ::Ал сіз бұрынғы дереккөздер мен үлгілерді кетіріп тастап, оған қоса дереккөздерді дұрыс қоспай жатырсыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:35, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Мен соны ұмытып кетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:36, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бетті өңдеуі дұрыс па әлде дереккөз дұрыс емес па қайсысы [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:38, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::Қазір мен айтқандай қайта салып көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:41, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::Қайта бұғаттамайсыз ба жазып көрсем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:43, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::Жоқ [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::Енді дұрыс па қарап көріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:30, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::Дереккөздерін дұрыс орналастырмағансыз, басқа мақалаларды қарап көріңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:40, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::::::::Басқа мақаланы өңдедім қарап көресіз ба дұрыс па дереккөздер [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:01, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::::::::::Жаңа мақалалар өңдедім дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 21:26, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::Тексерілмеген мақала үлгісі жоғарда тұрғаны жақсы. Оған тиіспегеніңіз жөн. Сосын мына «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы (ҚҰЭ): "Мораль" және "Этика" баптары, 3-том (1999), моральдық қасиеттерді ұлттық дәстүрлер контекстінде (ар, ұят, намыс) талқылайды» дереккөзі біртүрлі, дереккөз ретінде қабылданбайтын сияқты, мақаладан алып тастадым, дұрыстап қайтадан еңгізсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::Уикипедияда марапаттар болу үшін не істеу керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:47, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::Айтасыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:49, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) :::::::::::::::Еңбек етіп, жұмыстану керек. Сол кезде марапаттар болады. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:55, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) ::::::::::::::::Тағы да мақалалар жаздым дұрыс па тексеріңізші [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:43, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) :::::::::::::::::Дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:58, 2026 ж. ақпанның 13 (+05) ::::::::::::::::::Дереккөздері көрінбейді, басқа мақалаларды қараңыз деп қанша рет айтамын ( [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:00, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) :::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым өзгеріс жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:06, 2026 ж. ақпанның 14 (+05) ::::::::::::::::::::Басқа мақалаларды қарадым сосын жаңа мақалалар бастадым дұрыс пв [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:37, 2026 ж. ақпанның 18 (+05) :::::::::::::::::::::Марапат болу үшін уикипедияда қанша ай белсенді болуы керек [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:47, 2026 ж. ақпанның 19 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері == Қайырлы күн! Біріншіден, тақырыптың атауы дұрыс емес, -і жалғауы артық. Екіншіден, дереккөздеріңіздің қай бетінен алдыңыз, соны көрсетіңіз. Құр кітаптың өзін салып қоймай. Дереккөздің қай бетінен алғаныңызды көрсетпесеңіз, мақала жойылады [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:17, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Көрсетсем мақала жойылмай ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Менің басқа мақалаларды жазғаным дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:07, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) :Perplexity ai дан [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:27, 2026 ж. ақпанның 15 (+05) ::Мақаланы өзгерткенде қай кезде жоққа шығарылады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:51, 2026 ж. ақпанның 20 (+05) ::ЖИ құралдарынан алынған жауап дереккөз болып саналмайды. LLM құралдарында галлюцинация болатыны бәрін белгілі. Нақты кітаптарды, олардың бетін көрсетіңіз. Сол кезде қалады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 05:56, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Ескерту == Кеш жарық! Жоғарыда айтылған ескертулерді елемейсіз, көмектесейін десек тыңдамайсыз. Сізге дереккөздерді жөндеңіз, дереккөздерді дұрыстап қосыңыз, үлгіні төменге ысырып тастамаңыз деп айттым. Олардың ешқайсысы түзетіліп жатырған жоқ. Мақалаларыңызды тіпті жойыпта жатырған жоқпыз, сізге көп уақыт бердік. Сосын талқылау аяқталды деген үлгі тұрса ол жерге жазбаңыз! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :Дереккөздер дұрыс қостым ғой сонда да жоққа шығара бересіз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:08, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) ::Дұрыс үлгі қоссаңыз санатта өзі автоматты түрде шығады. Қолмен қосып жүрмейсіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:22, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) :::Неге жоққа шығарыла береді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:35, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) ::::Қазіргі өңдемелер дұрыс па мақала жазғандарымның [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:38, 2026 ж. ақпанның 28 (+05) :::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Саламатсыз ба! Кешіріңіз мен беттерге мағынасыздық кірістіріп қойыппын, сізге кешірім сұраймын, сосын уикипедияның ережелерін сақтаймын, енді қайталанбайды! ескертулерді айтқаның орындаймын [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:15, 2026 ж. наурыздың 8 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] саламатсыз ба! Джо байден мақаласын неге жоққа шығардыңыз [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:04, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Мақала жақсы жазылған. 10 дереккөзі бар ақпаратты алып тастап, өзіңіз басқаша қылып жазған екенсіз. Дереккөздеріңізде күмәнді, дұрыс емес-ау. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:16, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) ::Тағы мақала жазғанда дереккөздерді дұрыстап жазамын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:35, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалаларға санат үлгі қоссам жоққа шығармайсыз ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:00, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:05, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) :::::Көріңіз, қарайық. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:06, 2026 ж. наурыздың 10 (+05) ::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] Атырау облысы мақаласында бірдеңеден қате кетті ме [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:54, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::Иә, неге бар ақпаратты алып тастап жатырсыз? Сол жерін түсінбедім. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:56, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::Өзім басқаша қылып жазғым келеді,сосын бұл мәліметтерге сенімді дереккөз жоқ, егер қателеспесем [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:12, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::Жалпы ол ақпаратты мақалаларды бір шолып шығып тексеріп алсаң болады. Асығыс шешім қабылдамағаның дұрыс. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:14, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::Жарайды түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] мақалада бет ақпаратты алып тастамай қалай өңдеуге болады [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 12:46, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::Қате десеңіз алып тастасаңыз болады, ал сіз жасағандай дұрыс нәрсені алып тастап өзіңіздікін қосу біртүрлі көрінеді. Олай жасап керек емес. Қате болса түзетіп жіберіңіз. Ақпаратты алып тастамай қосымша қосуға болады ғой. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:49, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::Түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 14:26, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] тағы мақалаға үлгі қостым қарап жібересіз ба дұрыс па [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:43, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::@[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:34, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::Ол үлгіні неге қостыңыз? Нені, қай мақалаларды біріктіру керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:35, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :::::::::::::::::Жәй қостым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:37, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::::::::::::::::::Ондай болса өңдемең кері қайтарылды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:07, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:53, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) :Өзіңіздің емес, қатысушының талқылауына жазыңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:55, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) ::Жақсы түсіндім. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:57, 2026 ж. наурыздың 11 (+05) {{жабық-соңы}} == Үлгілер == Тұлғадан басқа әртүрлі үліглер бар. ''Әлмира Тұрсын'' мақаласына кинематограф үлгісін қолдану керек еді. Актриса деген үлгіні дұрыстап қойсаң, дұрыс санаттар пайда болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:42, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] актрисаның атын жазу керек пе үлгі қосқанда [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:21, 2026 ж. наурыздың 15 (+05) ::Кеш жарық! Мсыал ретінде голливуд актерлеріне қолданған мақалаларды қарап көріңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 00:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] егер дұрыс үлгі қоспаса жоққа шығарыла ма [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:51, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) == Кері қайтарылды == Сізге берілген мәртебе біржақты қаралған. Кері қайтардым, айтқанымдай өте төмен деңгейдегі кері өзгерістер жасап жатырсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 01:02, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] сіздің айтқаныңыз дұрыс бірақ мен AuroWikiBrowser мақалаларын қателерін түзеп шықтым, бірақ өзгерістер бар [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:17, 2026 ж. наурыздың 29 (+05) == Шың аты == Құрметті жолдас! Адамның Шың атын [[Үлгі:lang]] арқылы, яғни {{lang-en|Selena Gomez}} ({{lang-en арқылы), және {{lang-ru|Иван Иванович}} ({{lang-ru арқылы). [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 08:20, 2026 ж. сәуірдің 5 (+05) s3dz5x7w880uw182l8suo78bvdrluz1 2 773613 3579069 3576884 2026-04-08T17:40:31Z 1nter pares 146705 /* Тұлғалар */ 3579069 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable collapsible" ! scope="col" | Ғасыр ! scope="col" | Мақала ! scope="col" | Саны |- |<center>XII<center> |[[Глогув қоршауы]] |<center>1<center> |- |<center>XIV<center> |[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]] |<center>2<center> |- |<center>XV<center> |[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]] |<center>2<center> |- |<center>XVI<center> |[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]] |<center>3<center> |- |<center>XVII<center> |[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]] |<center>5<center> |- |<center>XVIII<center> |[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]] |<center>3<center> |- |<center>XIX<center> |[[Мишар шайқасы]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] |<center>6<center> |- |<center>XX<center> |[[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]] |<center>9<center> |- |<center>XXI<center> |'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]<br>'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]<br>'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]<br>'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]<br>'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]<br>'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]<br>'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]<br>'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]<br>'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]<br>'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]<br>'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] |<center>?<center> |} === Аумақтар === : [[Сирия Палестиналық]] • [[Тартус]] • [[Дейр-эз-Зор]] • [[Төменгі Бавария]] • [[Швабия]] • [[Магдебург]] • [[Турда шатқалы]] • [[Пэдуря Домняскэ]] • [[Джурджулешты (порт)]] • [[Кагул]] • [[Григориополь]] • [[Комрат Республикасы]] • [[Турианчай қорығы]] • [[Махмудчала]] • [[Торағай]] • [[Язы-дюзю]] • [[1-Айлы болысы]] • [[2-Айлы болысы]]<br>'''Ғимараттар:''' [[Ескі мешіт (Едирне)]] • [[Едирне музейі]] • [[Анкира монументі]] • [[Асланхан мешіті]] • [[Шишли мешіті]] • [[Измир Ататүрік]] • [[Көк медресе (Сивас)]] • [[Ильяс-бей мешіті]] • [[Гүл пасажы]] • [[Аккёпрю көпірі]] • [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] • [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] • [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] • [[Узункёпрю көпірі]] • [[Әулие Вукол шіркеуі]] • [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] • [[Измит сағат мұнарасы]] • [[Мраморье]] === Саясат === : [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]] === Тұлғалар === : [[Артур Кёстлер]] • [[Робин Джордж Коллингвуд]] • [[Овидий Котруш]] • [[Василе Кристя]] • [[Вадим Пистринчук]] • [[Эракле Арион]] • [[Лука Арбор]] • [[Крин Антонеску]] • [[Джордже Симион]] • [[Каролина Витгенштейн]] • [[Михайло Милованович]] • [[Любомир Иванович]] • [[Милош Джурич]] • [[Миша Анастасиевич]] • [[Ларри Финк]] • [[Диниш Инканья]] • [[Эндрю Тейт]] • [[Эдин Дэвид Росс]] • [[Сайрус Гриффин]] • [[Бэррон Трамп]] • [[Тревор Блэквелл]] * [[Базардюзю]], [[Флегрей алаңдары]] Бұхара хандары: * [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]], [[Дін Мұхаммед]], [[Нәдір Мұхаммед]], [[Әбділазиз хан (Аштархан)]], [[Сұбханқұл хан]], [[II Ұбайдулла хан]], [[Әбілпейіз хан]], [[Әбділмүмін хан]], [[III Ұбайдулла хан]], [[Әбілғазы хан (Аштархан)]], [[Фазыл би]], [[Барат сұлтан]] * [[Бақи Мұхаммед]], [[Уәли Мұхаммед]] Тарихшылар және т.б: * [[Әбдірахман-и Тали]], [[Әбдікәрім]], [[Әбділуаххаб Мырза]], [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]], [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]], [[Мырза Садық мүнши]], [[Мирий]], [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]], [[Абдалазим Сами]], [[Хумули]], [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] Қоқан хандары: [[Алтын Бесік]], [[Шахрух би]], [[Әбдірахым би]], [[Әбдікәрім би]], [[Бобобек]], [[Ердене би]], [[Мұхаммед Әли хан]], [[Шерәлі хан]], [[Мұрат хан]], [[Малла хан]], [[Шахмұрат хан]], [[Насриддин хан]] === Басқа === : [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Молдова Ұлттық банкі]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]] • [[Grokipedia]] • [[Grok]] • [[Gemini]] • [[DeepSeek]] • [[OpenAI o1]] • [[OpenAI o3]] • [[Qwen]] • [[LaMDA]] • [[Ernie Bot]] • [[GPT-4]] • [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] • [[Генеративті жасанды интеллект]] • [[Claude]] • [[Меркалли шкаласы]] • [[Рихтер шкаласы]] • [[BlackRock]] • [[The Vanguard Group]] • [[Sora]] • [[WeChat]] • [[Жасанды интеллект бумы]] • [[DALL-E]] • [[Брейнрот]] • [[Сигма-еркек]] • [[Figure AI]] • [[Figure 01 (робот)]] • [[Кисмет (робот)]] • [[GigaChat]] • [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]] // [[Маңғышлақ хан]] // [[Әлиреза Арафи]] {| class="wikitable collapsible" ! scope="col" | Ұлт ! scope="col" | Мақала ! scope="col" | Саны |- |<center>Еврейлер<center> |[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] |<center>?<center> |- |<center>Қазақтар<center> |[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] • [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] |<center>?<center> |- |<center>Хиуалықтар<center> |[[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] |<center>14<center> |- |<center>Түрікмендер<center> |[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]] |<center>8<center> |} g9hmkas29vjs433hu6okt1pfxcx9whp 0 774493 3579257 3574764 2026-04-09T05:40:54Z 1nter pares 146705 3579257 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Airport | name = Қарақол Халықаралық Əуежайы | nativename = {{lang-ky|Каракол эл аралык аэропорту}} | nativename-a = | nativename-r = | image = | image-width = 300px | image2 = Karakol international airport.jpg | caption2 = | IATA = IKG | ICAO = UCFO | type = Қоғамдық | owner = | operator = | city-served = [[Қарақол]], {{байрақ|Қырғызстан}} | location = [[Қарақол]] қаласынан 2 км | hub = | elevation-f = 5 590 | elevation-m = 1 704 | latd = 42 | latm = 30| lats = 29| latNS = N | longd= 078| longm= 24| longs=28 | longEW= E | coordinates_region = | pushpin_map = | pushpin_label = | pushpin_map_caption = | website = | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 10/28 | r1-length-m = 2000 | r1-surface = Асфальт | stat-year = | stat1-header = | stat1-data = | stat2-header = | stat2-data = | footnotes = <center>{{Location map|Қырғызстан |width=350|float=center |caption=Әуежайдың орналасу картасы |mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=IKG|position=right |lat_deg=42|lat_min=30|lat_sec=29|lat_dir=N |lon_deg=078|lon_min=24|lon_sec=28|lon_dir=E }}</center> }} '''Қарақол Халықаралық әуежайы''' ({{lang-ky|Каракол эл аралык аэропорту}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Ыстықкөл облысы]]ның орталығы [[Қарақол]] қаласына тиесілі әуежай. [[Қарақол]]дан 2 шақырым жерде орналасқан. ==Тарихы== Алғашқы эскадрилья командирі Зарлық Исманов болды, ал әуежай оның басшылығымен дамыды. Кеңес дәуірінде әуежайда 13 Ан-2, 12 Ан-28 және 3 Як-4 ұшағы, сондай-ақ тікұшақтар жұмыс істеді. [[[1978 жыл]]ы асфальтталған ұшу-қону жолағы ашылды. КСРО кезінде әуежай күніне 450 адамға дейін қабылдады, жүк тасымалдады және әуе-химиялық жұмыстары үшін пайдаланылды. Адамдар Қазақстан мен [[Өзбекстан]]ға ұшты. Соңғы жоспарланған рейс [[2002 жыл]]ы болды, бірақ әуежай да, оның экипажы да жұмыс істеп, арнайы тапсырмалар мен медициналық миссиялар үшін ұзақ қашықтыққа, бақыланатын ұшуларды орындады. [[2009 жыл]]ы ұшу-қону жолағы жөнделді, ал жақында рульдік жолдар мен перронға 4 см жаңа асфальт төселді. 2010 жылы әуежайдың айналасына 8 шақырымдық периметрлік қоршау орнатылды. Өткен жылы әуежай 10 ұшақты, оның ішінде екі әуе жедел жәрдем көлігі мен 16 тікұшақты (барлығы әскери және Төтенше жағдайлар министрлігінің тікұшақтарын) қабылдады. Қырғызстан Республикасының Көлік және коммуникация министрлігі Қаракөл әуежайына халықаралық мәртебе беруді бастамалағаны кездейсоқтық емес. Барлық қызметкерлердің ағылшын тілін 4-деңгейде білуі керек. «Кырғыз әуе навигациясы» (Қырғыз әуе навигациясы) қыста күніне 15-ке дейін, ал жазда күніне 35-ке дейін рейсті бақылайды, Ресейден, Әзірбайжаннан, [[Түркіменстан]]нан, [[Өзбекстан]]нан және Еуропадан [[Үндістан]] мен Малайзияға Қырғызстан аумағы арқылы әуе жолы арқылы қосылады. Әуежай диспетчерлері ұшақтардың ұшуы мен қонуын жеңілдетеді. Сондай-ақ, тәулік бойы жұмыс істейтін Қытайға екі халықаралық бағыт бар. Ұшу-қону жолағы 35 тоннаға дейінгі ұшақтарды қабылдай алады, бұл [[Қарақол]]дан [[Алматы]], [[Астана]], [[Омбы]] және [[Жаңасібір]]ге дейінгі қашықтықты дәл қамтитын болады. Сондықтан әуежай Қазақстан мен Ресейден келген демалушыларды қабылдауға 90% дайын, бірақ жанармай құю станциясын салу қажет. Әуежай 148,5 гектар аумақты алып жатыр, бірақ жарықтың болмауына байланысты ұшақтарды тек күндізгі уақытта қабылдайды. <ref>[https://foto.kg/galereya/639-karakol-aeroport-goroda.html Қарақол (Пржевальск) әуежай]</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғызстан әуежайлары]] 3ivrlxx6g2m49el8h5kh1bsvl73hiue 2 774528 3579221 3576706 2026-04-09T05:11:26Z Rasulbek Adil 176232 3579221 wikitext text/x-wiki Шынайы есімім Әділ. * Туған жерім:Атырау қаласы == Қорапшаларым == {| id="mp-banner" style="width: 100%; margin:2px 0 0 0; background:none; border-spacing: 0px;" | class="MainPageBG" style="text-align:center; padding:0,2em; background-color:#E0FFFF; border:1px solid #F5F5F5; color:#000; font-size:90%;" |'''Қызығушылықтарым'''{{Қатысушы:Box/Қызығушылық:География}}{{Қатысушы:Box/Windows 10 қолданушысы}}{{Қатысушы:Box/Уикипедиялық мақтанышы}}{{User:Box/Уикипедия - игілік орта}}{{User:Box/Қызығушылық:Тарих}}{{User en-4}}{{User ru-2}}{{User:Box/Қатысушы Атыраудан}}{{User kk|male}} |} 0kotdk5puxp9ijan9doifr5yv5j341f 4 775564 3579145 3578494 2026-04-09T03:05:59Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3579145 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 38746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 99512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 355467] |- |2 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 16631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 29029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 63019] |- |3 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 17957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 43184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 290648] |- |4 |[[Наурыз мейрамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 16193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 31507] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 62870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 313766] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 38968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 69268] |- |7 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 131181] |- |8 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 62584] |- |9 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 9642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 41448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 122678] |- |10 |[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 10671] |- |11 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 139758] |- |12 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 8027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 9790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 19640] |- |13 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45467] |- |14 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 89583] |- |15 |[[Қазақтың ұлттық тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23110] |- |16 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 107955] |- |17 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 23724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 88604] |- |18 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 96310] |- |19 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 143838] |- |20 |[[Наурыз көже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 5553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8862] |- |21 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23861] |- |22 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 5039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 23903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 139041] |- |23 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 22460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 71943] |- |24 |[[Қадір түні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 4663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%96%D1%80_%D1%82%D2%AF%D0%BD%D1%96 5803] |- |25 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 2599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 23347] |- |26 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 50577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 81373] |- |27 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30378] |- |28 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42792] |- |29 |[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 5732] |- |30 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 29049] |- |31 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 65197] |- |32 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 65352] |- |33 |[[Көрісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 3896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 4399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%80%D1%96%D1%81%D1%83 5048] |- |34 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 54134] |- |35 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 3541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 5595] |- |36 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 27844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 72088] |- |37 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 27842] |- |38 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17986] |- |39 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 3512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 14388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 87557] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 51925] |- |41 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28054] |- |42 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 5936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 30691] |- |43 |[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8435] |- |44 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48036] |- |45 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 25167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 45361] |- |46 |[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7656] |- |47 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 42924] |- |48 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 21056] |- |49 |[[Халықаралық әйелдер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6460] |- |50 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 12807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 32205] |- |51 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 63608] |- |52 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 69037] |- |53 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21550] |- |54 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 9060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 35356] |- |55 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23468] |- |56 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39362] |- |57 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 8003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 36281] |- |58 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41760] |- |59 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 60986] |- |60 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 6478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 9555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 57043] |- |61 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36044] |- |62 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 6449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 33196] |- |63 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 11962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 44346] |- |64 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44289] |- |65 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35611] |- |66 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27149] |- |67 |[[Шарана шайқау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7997] |- |68 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 4173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10312] |- |69 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 5038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 21075] |- |70 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 37470] |- |71 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27976] |- |72 |[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12948] |- |73 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 53261] |- |74 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 39490] |- |75 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 27333] |- |76 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 9853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 53027] |- |77 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38072] |- |78 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 38926] |- |79 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 6400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 38913] |- |80 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 62388] |- |81 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 48794] |- |82 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 24479] |- |83 |[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8561] |- |84 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 67241] |- |85 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 22157] |- |86 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11169] |- |87 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15076] |- |88 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15948] |- |89 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 59759] |- |90 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 31318] |- |91 |[[Жарапазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 6955] |- |92 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 48130] |- |93 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32195] |- |94 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 38301] |- |95 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 3610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 28507] |- |96 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 29910] |- |97 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34549] |- |98 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 1724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 7276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 25573] |- |99 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 32942] |- |100 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 6473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23086] |- |101 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 7105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 27683] |- |102 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 39027] |- |103 |[[Оразаны бұзбайтын жағдайлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D2%B1%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 6808] |- |104 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 6430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 24270] |- |105 |[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9174] |- |106 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 40509] |- |107 |[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 4608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 10252] |- |108 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35214] |- |109 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25034] |- |110 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8614] |- |111 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 31143] |- |112 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30462] |- |113 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47860] |- |114 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 8397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30907] |- |115 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25227] |- |116 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17121] |- |117 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17751] |- |118 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 6075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 27372] |- |119 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 15643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 29698] |- |120 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 2612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 6947] |- |121 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 34613] |- |122 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33460] |- |123 |[[Түйе мұрындық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5101] |- |124 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 15082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 34166] |- |125 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21714] |- |126 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 2501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 6393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 28175] |- |127 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17380] |- |128 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26947] |- |129 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 6427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 29902] |- |130 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28959] |- |131 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24754] |- |132 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 6440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 25846] |- |133 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 6572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 21246] |- |134 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 36128] |- |135 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33523] |- |136 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 17538] |- |137 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 32611] |- |138 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 34970] |- |139 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33895] |- |140 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 5380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18670] |- |141 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 7929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30403] |- |142 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33845] |- |143 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 9156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 27080] |- |144 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 27027] |- |145 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18280] |- |146 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 12785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 74479] |- |147 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 31241] |- |148 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 26691] |- |149 |[[Қазақстан 2030]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 2529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 14501] |- |150 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 45074] |- |151 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 6730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 28692] |- |152 |[[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4492] |- |153 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24512] |- |154 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 28018] |- |155 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 6002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28310] |- |156 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 5101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 17402] |- |157 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 6728] |- |158 |[[Тахауи Ахтанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7544] |- |159 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 5778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 25105] |- |160 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7105] |- |161 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15650] |- |162 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18704] |- |163 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22159] |- |164 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 14030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27477] |- |165 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22804] |- |166 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 21323] |- |167 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12130] |- |168 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 5287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16114] |- |169 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6945] |- |170 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17628] |- |171 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 4203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 16745] |- |172 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 19771] |- |173 |[[Күй аңызы (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14209] |- |174 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 11200] |- |175 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28556] |- |176 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 6339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 28730] |- |177 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 9579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 26799] |- |178 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 19151] |- |179 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 6701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 25865] |- |180 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9545] |- |181 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18855] |- |182 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 7006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 34431] |- |183 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29607] |- |184 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22857] |- |185 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23561] |- |186 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 27736] |- |187 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21599] |- |188 |[[Алатау таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5923] |- |189 |[[Дуадақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3548] |- |190 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 6471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 32024] |- |191 |[[Әли Хаменеи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B8 2294] |- |192 |[[Кіндік шеше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5 5839] |- |193 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 5523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 26013] |- |194 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 7596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20893] |- |195 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 31086] |- |196 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17991] |- |197 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 6257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 25261] |- |198 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 19564] |- |199 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28974] |- |200 |[[Табалдырық аттау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 1929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%83 4166] |- |201 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 5752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 33993] |- |202 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері мен ырым-тиымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7196] |- |203 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28817] |- |204 |[[Қазақстандағы сауда және жәрмеңкелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8103] |- |205 |[[Жарыс қазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 4793] |- |206 |[[Салт-дәстүр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10926] |- |207 |[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 19649] |- |208 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 10336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 20473] |- |209 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 42695] |- |210 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32367] |- |211 |[[Қыз айттыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4528] |- |212 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 16289] |- |213 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29645] |- |214 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 26546] |- |215 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 8317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 18442] |- |216 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 22558] |- |217 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 20846] |- |218 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20011] |- |219 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 16949] |- |220 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4073] |- |221 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12968] |- |222 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 5056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 17421] |- |223 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8214] |- |224 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12073] |- |225 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 42049] |- |226 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 13358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 27897] |- |227 |[[Әт-Тариқ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2733] |- |228 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 3708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7706] |- |229 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15126] |- |230 |[[Қыдыр ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4877] |- |231 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7733] |- |232 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 4103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17011] |- |233 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 5657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 21947] |- |234 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 18150] |- |235 |[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19378] |- |236 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 12232] |- |237 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18748] |- |238 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13858] |- |239 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21464] |- |240 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 3518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13454] |- |241 |[[Сансызбай Сарғасқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4345] |- |242 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 12910] |- |243 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13091] |- |244 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 5439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 20318] |- |245 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 18416] |- |246 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 2307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8867] |- |247 |[[Өңір салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D2%A3%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 3141] |- |248 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 28605] |- |249 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23849] |- |250 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 21301] |- |251 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18373] |- |252 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 5404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 22194] |- |253 |[[Батыр Баян (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18960] |- |254 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15856] |- |255 |[[Референдум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC 2655] |- |256 |[[Ауызашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 2910] |- |257 |[[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 9035] |- |258 |[[Оразақын Асқар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 3672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 8280] |- |259 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 33680] |- |260 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 20847] |- |261 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 38119] |- |262 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14015] |- |263 |[[Екінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12973] |- |264 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19308] |- |265 |[[Пітір садақа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%96%D1%82%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D0%B0 2450] |- |266 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20042] |- |267 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20914] |- |268 |[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 19396] |- |269 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 15136] |- |270 |[[Есік ашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 4187] |- |271 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 8641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 36471] |- |272 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 28522] |- |273 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 5154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 19552] |- |274 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 29040] |- |275 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24463] |- |276 |[[Сәлем салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5060] |- |277 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 4995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 21102] |- |278 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13835] |- |279 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19111] |- |280 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12818] |- |281 |[[Құрсақ той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%B9 5062] |- |282 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16412] |- |283 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11996] |- |284 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 5268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 39558] |- |285 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27523] |- |286 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5959] |- |287 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 13149] |- |288 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 22437] |- |289 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 15423] |- |290 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21471] |- |291 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16271] |- |292 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 16505] |- |293 |[[Израиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C 6029] |- |294 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18239] |- |295 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19024] |- |296 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 8264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20028] |- |297 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 10075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 61844] |- |298 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 13043] |- |299 |[[Тынымбай Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7164] |- |300 |[[Шашбау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B0%D1%83 2453] |- |301 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5447] |- |302 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 4957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19921] |- |303 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 26059] |- |304 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15130] |- |305 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 20254] |- |306 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18559] |- |307 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 9016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 32720] |- |308 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15969] |- |309 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7774] |- |310 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16920] |- |311 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 5173] |- |312 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18992] |- |313 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18740] |- |314 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16542] |- |315 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19255] |- |316 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38838] |- |317 |[[Айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82 3507] |- |318 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9473] |- |319 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20475] |- |320 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 7278] |- |321 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14163] |- |322 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9702] |- |323 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 6732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19657] |- |324 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32941] |- |325 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13628] |- |326 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25297] |- |327 |[[Израиль-Иран соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2416] |- |328 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 20688] |- |329 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 13493] |- |330 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 5542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 43585] |- |331 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 6509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 32792] |- |332 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 5931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30443] |- |333 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15955] |- |334 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9175] |- |335 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 16841] |- |336 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 15241] |- |337 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15961] |- |338 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9460] |- |339 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14806] |- |340 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 26639] |- |341 |[[Қазақ қыз-келіншектерінің ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7-%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5070] |- |342 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 3055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 13143] |- |343 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 14619] |- |344 |[[Қазақстан Республикасының Президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10760] |- |345 |[[Қазақстан халқы ассамблеясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 17150] |- |346 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15907] |- |347 |[[Қалмақан Әбдіқадыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 3507] |- |348 |[[Ноғай ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 4496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 15513] |- |349 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 17979] |- |350 |[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 16110] |- |351 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 4522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12289] |- |352 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12127] |- |353 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14801] |- |354 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 13645] |- |355 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 26315] |- |356 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14794] |- |357 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13538] |- |358 |[[Қазан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10703] |- |359 |[[Құда түсу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%83 4237] |- |360 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 32042] |- |361 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 6953] |- |362 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16760] |- |363 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15571] |- |364 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 3753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15891] |- |365 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 18658] |- |366 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27238] |- |367 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14293] |- |368 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18237] |- |369 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 10960] |- |370 |[[Эндокриңді бездер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6358] |- |371 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3195] |- |372 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14733] |- |373 |[[Аққулар ұйықтағанда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7461] |- |374 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 2949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 13854] |- |375 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12570] |- |376 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 15425] |- |377 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23032] |- |378 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16515] |- |379 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 5253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 30434] |- |380 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 15338] |- |381 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17912] |- |382 |[[Қарқаралы петициясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5095] |- |383 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13722] |- |384 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8732] |- |385 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 25576] |- |386 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12762] |- |387 |[[Геосаясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 5139] |- |388 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9372] |- |389 |[[Көктем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 5735] |- |390 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 6063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 25025] |- |391 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19584] |- |392 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 2387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6753] |- |393 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 46051] |- |394 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19985] |- |395 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8911] |- |396 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13363] |- |397 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10343] |- |398 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 19785] |- |399 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19625] |- |400 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 2369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8171] |- |401 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13877] |- |402 |[[Жаңа экономикалық саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 13546] |- |403 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 3206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 12056] |- |404 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8648] |- |405 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11324] |- |406 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 13135] |- |407 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9485] |- |408 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 14381] |- |409 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9035] |- |410 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11331] |- |411 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 25366] |- |412 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 4082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 19334] |- |413 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 20545] |- |414 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11890] |- |415 |[[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 4153] |- |416 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 8761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15346] |- |417 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 12403] |- |418 |[[Қатысушы:Rasulbek Adil]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 1701] |- |419 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17714] |- |420 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8288] |- |421 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14197] |- |422 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11914] |- |423 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 13743] |- |424 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17606] |- |425 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14332] |- |426 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14877] |- |427 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18237] |- |428 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4481] |- |429 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27847] |- |430 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 4411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 25437] |- |431 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9341] |- |432 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 10091] |- |433 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 8035] |- |434 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9917] |- |435 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24166] |- |436 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5551] |- |437 |[[Пайдалы қазбалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 7876] |- |438 |[[Қазақстандағы ұжымдастыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 4893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13973] |- |439 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13040] |- |440 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9976] |- |441 |[[Арқан тартыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81 4633] |- |442 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6446] |- |443 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 5889] |- |444 |[[Джеффри Эпштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%84%D1%84%D1%80%D0%B8_%D0%AD%D0%BF%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 2262] |- |445 |[[Тортай мінер ақ боз ат (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D0%B0%D1%82_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8738] |- |446 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 15134] |- |447 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9721] |- |448 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25207] |- |449 |[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5660] |- |450 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9526] |- |451 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 24193] |- |452 |[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22097] |- |453 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11649] |- |454 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 25318] |- |455 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9949] |- |456 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17522] |- |457 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 5652] |- |458 |[[Қоршаған ортаны қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15680] |- |459 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 3290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 20128] |- |460 |[[Пәкістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4927] |- |461 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 4294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 17622] |- |462 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13478] |- |463 |[[Таяу Шығыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 5029] |- |464 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15652] |- |465 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12755] |- |466 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11403] |- |467 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10938] |- |468 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9237] |- |469 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13560] |- |470 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17019] |- |471 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 9004] |- |472 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 22460] |- |473 |[[Бұқаралық ақпарат құралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7530] |- |474 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 3160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 10276] |- |475 |[[Шииттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 3101] |- |476 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16085] |- |477 |[[Әскери коммунизм саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 9091] |- |478 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11809] |- |479 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17610] |- |480 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7927] |- |481 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12937] |- |482 |[[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7738] |- |483 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10470] |- |484 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 6008] |- |485 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9693] |- |486 |[["Шақан шері" романы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%22%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D1%80%D1%96%22_%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2831] |- |487 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9342] |- |488 |[[Үш Жүз партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10427] |- |489 |[[Балықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11000] |- |490 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 3513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14773] |- |491 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 5501] |- |492 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 6149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 17289] |- |493 |[[Ерлан Жүніс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4765] |- |494 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13895] |- |495 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9390] |- |496 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8601] |- |497 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12899] |- |498 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 3197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 21540] |- |499 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15976] |- |500 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12934] |- |501 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6257] |- |502 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12166] |- |503 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 10218] |- |504 |[[Асық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8794] |- |505 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 15418] |- |506 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10844] |- |507 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 5039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 26076] |- |508 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9503] |- |509 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 4320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16126] |- |510 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8916] |- |511 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7745] |- |512 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10610] |- |513 |[[Марат Қабанбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3802] |- |514 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 4553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 62902] |- |515 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7155] |- |516 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17856] |- |517 |[[Бесқонақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5073] |- |518 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 3234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 16497] |- |519 |[[Киіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D1%82 3463] |- |520 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12956] |- |521 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5514] |- |522 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 10087] |- |523 |[[Селт еткізер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%82_%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D0%B5%D1%80 1333] |- |524 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8434] |- |525 |[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 10828] |- |526 |[[Жасау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83 2953] |- |527 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12638] |- |528 |[[Төркіндеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%83 2971] |- |529 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 26376] |- |530 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8897] |- |531 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7758] |- |532 |[[Алтыбақан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 3713] |- |533 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 2394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 8046] |- |534 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13700] |- |535 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1218] |- |536 |[[Эндокриндік жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7207] |- |537 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13038] |- |538 |[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 4325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 14771] |- |539 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9578] |- |540 |[[Ирандағы соғыс (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 935] |- |541 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 15039] |- |542 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 3612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 22022] |- |543 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 3733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 14370] |- |544 |[[Қазақ ұлттық ырымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6646] |- |545 |[[Хан талапай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B9 5565] |- |546 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15825] |- |547 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 3101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 18922] |- |548 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 28582] |- |549 |[[АИВ/ЖИТС]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 13688] |- |550 |[[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7655] |- |551 |[[Даун синдромы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 8401] |- |552 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 3325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 5320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 26711] |- |553 |[[Жәдидшілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5421] |- |554 |[[Дельфин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B8%D0%BD 2844] |- |555 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 11744] |- |556 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11386] |- |557 |[[Арша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%88%D0%B0 3628] |- |558 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 7188] |- |559 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9913] |- |560 |[[Беташар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 6444] |- |561 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16181] |- |562 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12528] |- |563 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 10829] |- |564 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7322] |- |565 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 12384] |- |566 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18513] |- |567 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 3875] |- |568 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9078] |- |569 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3172] |- |570 |[[Бастаңғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B 1851] |- |571 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 11973] |- |572 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9601] |- |573 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 11907] |- |574 |[[Қалқанша без]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 9577] |- |575 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 14630] |- |576 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6005] |- |577 |[[Төрт түлік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 8528] |- |578 |[[Қазақтың 500 ән-күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 3344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 16594] |- |579 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 1736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 6042] |- |580 |[[Құлагер (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12583] |- |581 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10765] |- |582 |[[Танакөз Ілиясова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%B7_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 831] |- |583 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10885] |- |584 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11884] |- |585 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 3828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 11008] |- |586 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9152] |- |587 |[[Бақтияр Ғарифоллаұлы Артаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D2%92%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4840] |- |588 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 9211] |- |589 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6773] |- |590 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4448] |- |591 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 13342] |- |592 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11694] |- |593 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12590] |- |594 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 3971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 15486] |- |595 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11082] |- |596 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9764] |- |597 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20610] |- |598 |[[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 3393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 8134] |- |599 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14766] |- |600 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 4085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 17477] |- |601 |[[Наурыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7 2538] |- |602 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 14697] |- |603 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6911] |- |604 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 3246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19715] |- |605 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 15706] |- |606 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5464] |- |607 |[[Қыз ұзату салттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7695] |- |608 |[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7474] |- |609 |[[Айт намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1464] |- |610 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6760] |- |611 |[[Жүрек аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12966] |- |612 |[[Табақ тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 4844] |- |613 |[[Алдаркөсе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7673] |- |614 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10760] |- |615 |[[Акула]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0 2747] |- |616 |[[Күрделі зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 2764] |- |617 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11126] |- |618 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8340] |- |619 |[[Мұстафа Кемал Ататүрік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 9157] |- |620 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7798] |- |621 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8424] |- |622 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 11138] |- |623 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 14269] |- |624 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 11062] |- |625 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5297] |- |626 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 6900] |- |627 |[[Біріккен Араб Әмірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6370] |- |628 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6972] |- |629 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 22485] |- |630 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 7695] |- |631 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15361] |- |632 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 5443] |- |633 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 18157] |- |634 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16758] |- |635 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10563] |- |636 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 13732] |- |637 |[[Зәр шығару жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12366] |- |638 |[[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9305] |- |639 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8374] |- |640 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2929] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6444] |- |641 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7442] |- |642 |[[Арқан тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3451] |- |643 |[[Еврейлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80 3881] |- |644 |[[Ғұсыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D1%81%D1%8B%D0%BB 8127] |- |645 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 3047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 12721] |- |646 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9264] |- |647 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7565] |- |648 |[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9972] |- |649 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6584] |- |650 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 6470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 8922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 47979] |- |651 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9433] |- |652 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 5562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 15812] |- |653 |[[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 4653] |- |654 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 2128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8993] |- |655 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11180] |- |656 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6349] |- |657 |[[Қоянды жәрмеңкесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 4224] |- |658 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8202] |- |659 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17080] |- |660 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7996] |- |661 |[[Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1842] |- |662 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9204] |- |663 |[[Митоз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 3491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 9963] |- |664 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21695] |- |665 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 15191] |- |666 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 2097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8817] |- |667 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 6844] |- |668 |[[Азамат соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10102] |- |669 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9322] |- |670 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13267] |- |671 |[[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 7203] |- |672 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 10932] |- |673 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 3252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12576] |- |674 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 2154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 13403] |- |675 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12388] |- |676 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7561] |- |677 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13812] |- |678 |[[Аюлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8E%D0%BB%D0%B0%D1%80 7014] |- |679 |[[Ядролық қару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83 5313] |- |680 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9933] |- |681 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 2004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8391] |- |682 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 5327] |- |683 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10618] |- |684 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13662] |- |685 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8492] |- |686 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 2096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 6933] |- |687 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11860] |- |688 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4909] |- |689 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7556] |- |690 |[[Баққожа Мұқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 6217] |- |691 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7759] |- |692 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 16923] |- |693 |[[Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы соққылары (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D2%9A%D0%A8-%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%282026%29 681] |- |694 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 11133] |- |695 |[[Иса Мәсіх]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4503] |- |696 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8346] |- |697 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 13287] |- |698 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6435] |- |699 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5661] |- |700 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 13368] |- |701 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1042] |- |702 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13082] |- |703 |[[:Санат:Тағамдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 3917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 26952] |- |704 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7270] |- |705 |[[Қамар сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6571] |- |706 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5329] |- |707 |[[Бестас (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4691] |- |708 |[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 12914] |- |709 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7743] |- |710 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17794] |- |711 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7460] |- |712 |[[Ормуз бұғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D1%83%D0%B7_%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1094] |- |713 |[[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3735] |- |714 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7991] |- |715 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11428] |- |716 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 6071] |- |717 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 7044] |- |718 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 22268] |- |719 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9951] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13179] |- |721 |[[Ораза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3307] |- |722 |[[Сүйек жаңғырту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%80%D1%82%D1%83 3431] |- |723 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8814] |- |724 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7418] |- |725 |[[Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3569] |- |726 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10324] |- |727 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11769] |- |728 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 10268] |- |729 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13752] |- |730 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5822] |- |731 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9536] |- |732 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11511] |- |733 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 10220] |- |734 |[[Ораза айт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82 1096] |- |735 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 12102] |- |736 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 2017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 8891] |- |737 |[[Жәрмеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3736] |- |738 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 3404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 12403] |- |739 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8013] |- |740 |[[Қыз алып қашу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D2%9B%D0%B0%D1%88%D1%83 2968] |- |741 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 4788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 15980] |- |742 |[[Дамыған елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8847] |- |743 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 4047] |- |744 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 2026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8687] |- |745 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6598] |- |746 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8427] |- |747 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6472] |- |748 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5273] |- |749 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 15701] |- |750 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15719] |- |751 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6630] |- |752 |[[Бүйрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 3007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 11034] |- |753 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 18359] |- |754 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5530] |- |755 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11727] |- |756 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 15497] |- |757 |[[Ерулік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 2749] |- |758 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5683] |- |759 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7909] |- |760 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5852] |- |761 |[[Қазақтың ұлттық спорт түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4754] |- |762 |[[Шыңғыс хан әулеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 4669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96 14033] |- |763 |[[Көлеңке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 3358] |- |764 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15076] |- |765 |[[Дамушы елдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 3235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9255] |- |766 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10850] |- |767 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 7601] |- |768 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10831] |- |769 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 14997] |- |770 |[[Отпантау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%83 1394] |- |771 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6755] |- |772 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8576] |- |773 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 6388] |- |774 |[[Махатма Ганди]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 1951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%B0_%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8 4350] |- |775 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6888] |- |776 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 8242] |- |777 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11188] |- |778 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 1770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 9885] |- |779 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2000] |- |780 |[[Автомобиль маркаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10457] |- |781 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 2073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 16459] |- |782 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 5797] |- |783 |[[Салалас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12372] |- |784 |[[Тәтіқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 4400] |- |785 |[[Саяси партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 4329] |- |786 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9567] |- |787 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6152] |- |788 |[[Желшешек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 2084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 10025] |- |789 |[[Көнерген сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 10794] |- |790 |[[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 9322] |- |791 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8216] |- |792 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 14423] |- |793 |[[Инфрақызыл сәуле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5 2082] |- |794 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 11651] |- |795 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4620] |- |796 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12532] |- |797 |[[:Санат:Алфавит бойынша мемлекеттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9454] |- |798 |[[Ақ сүйек (ойын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 3007] |- |799 |[[Киіз үй жабдықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5968] |- |800 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4052] |- |801 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7171] |- |802 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 3483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 12946] |- |803 |[[Неке қияр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B8%D1%8F%D1%80 3419] |- |804 |[[Робот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 6387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 11431] |- |805 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6721] |- |806 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 10434] |- |807 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10289] |- |808 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17731] |- |809 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 12063] |- |810 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13781] |- |811 |[[Зекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 3162] |- |812 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8755] |- |813 |[[Ауыз бекіту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%83 3727] |- |814 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7992] |- |815 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17736] |- |816 |[[Оразкелді (Қоңырат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%29 3478] |- |817 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 10371] |- |818 |[[Ислам пайғамбарлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5893] |- |819 |[[Мендель заңдылықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 8216] |- |820 |[[Еуропа одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 8806] |- |821 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11495] |- |822 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13741] |- |823 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3484] |- |824 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 3342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14112] |- |825 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6946] |- |826 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 7251] |- |827 |[[Әбілқайыр Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 7520] |- |828 |[[Солтүстік Корея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 4536] |- |829 |[[Екінті намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 7917] |- |830 |[[Оразаның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2535] |- |831 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5926] |- |832 |[[ЮНЕСКО]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 7630] |- |833 |[[Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6966] |- |834 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 8358] |- |835 |[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2669] |- |836 |[[Тәңіршілдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 1634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 5921] |- |837 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12716] |- |838 |[[Қыз ұзату]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%83 4860] |- |839 |[[Кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 7444] |- |840 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4558] |- |841 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12071] |- |842 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 9656] |- |843 |[[Астана қаласының бас мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 6920] |- |844 |[[Әл-Фалақ сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4813] |- |845 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 4828] |- |846 |[[Сахабалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 4781] |- |847 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10949] |- |848 |[[Қазақстанның Мәдени мұра жобасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9355] |- |849 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 2795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 9038] |- |850 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7534] |- |851 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7211] |- |852 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13348] |- |853 |[[Қазақ мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5783] |- |854 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 9434] |- |855 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 3905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 15743] |- |856 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 3212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 10973] |- |857 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16481] |- |858 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13405] |- |859 |[[Тоқымқағар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80 2122] |- |860 |[[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7840] |- |861 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3266] |- |862 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 19937] |- |863 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 9630] |- |864 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16527] |- |865 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15830] |- |866 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8094] |- |867 |[[Қазақ күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7161] |- |868 |[[Когурё]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%91 3252] |- |869 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10151] |- |870 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 19048] |- |871 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11543] |- |872 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 7394] |- |873 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 10415] |- |874 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 3659] |- |875 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6206] |- |876 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9186] |- |877 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 6089] |- |878 |[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 11597] |- |879 |[[Сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9292] |- |880 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 12605] |- |881 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 14708] |- |882 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 7916] |- |883 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7063] |- |884 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20690] |- |885 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 7047] |- |886 |[[Қатерлі ісік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 1754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BA 7200] |- |887 |[[Филипп Исаевич Голощёкин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6616] |- |888 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8057] |- |889 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5984] |- |890 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 6757] |- |891 |[[Әл-Қадр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1516] |- |892 |[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5173] |- |893 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10239] |- |894 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13639] |- |895 |[[Қырымның қырық батыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 3138] |- |896 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 7426] |- |897 |[[Нұркен Әбдіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4884] |- |898 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5079] |- |899 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11473] |- |900 |[[Онлайн Мектеп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 7425] |- |901 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6832] |- |902 |[[Шаңырақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 4082] |- |903 |[[Театр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 7675] |- |904 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2447] |- |905 |[[Бесік жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 7298] |- |906 |[[Қазақ театры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 7666] |- |907 |[[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 4037] |- |908 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 8257] |- |909 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 7256] |- |910 |[[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4772] |- |911 |[[Қазақстан газеттері тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5923] |- |912 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 7105] |- |913 |[[Қалқаман – Мамыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4630] |- |914 |[[Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1240] |- |915 |[[Ашамайға мінгізу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96%D0%B7%D1%83 1387] |- |916 |[[Жер сағаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 906] |- |917 |[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13977] |- |918 |[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5936] |- |919 |[[Адольф Гитлер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84_%D0%93%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%80 3479] |- |920 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 10251] |- |921 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7657] |- |922 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 10422] |- |923 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 6305] |- |924 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3220] |- |925 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5707] |- |926 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 5949] |- |927 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 9353] |- |928 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 26250] |- |929 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7508] |- |930 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6219] |- |931 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10920] |- |932 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17817] |- |933 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7976] |- |934 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 7709] |- |935 |[[Аққулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 8848] |- |936 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7913] |- |937 |[[Қайың]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 5289] |- |938 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 18690] |- |939 |[[Сегіз сері Мұхамедханафия Бахрамұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2173] |- |940 |[[Серік Жұманғалиұлы Сәпиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%BF%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8378] |- |941 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9809] |- |942 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10441] |- |943 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7487] |- |944 |[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8900] |- |945 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 6338] |- |946 |[[Қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 10569] |- |947 |[[Ғұмар Қараш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4340] |- |948 |[[Теңге ілу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5_%D1%96%D0%BB%D1%83 2534] |- |949 |[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8738] |- |950 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6158] |- |951 |[[Бесік тойы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 4705] |- |952 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 2196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10982] |- |953 |[[Жаңа білім беру жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7113] |- |954 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7363] |- |955 |[[Өкпе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 8597] |- |956 |[[Қазақтың ұлттық сүт тағамдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%AF%D1%82_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3091] |- |957 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 7521] |- |958 |[[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5670] |- |959 |[[Етіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 2453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 13216] |- |960 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 5727] |- |961 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 8446] |- |962 |[[Бидай (астық)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%29 5874] |- |963 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6024] |- |964 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 2521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9861] |- |965 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12997] |- |966 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 2647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10317] |- |967 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 3553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 10672] |- |968 |[[1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1917_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9355] |- |969 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5902] |- |970 |[[Үтір намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%82%D1%96%D1%80_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 4993] |- |971 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9654] |- |972 |[[Тыштырма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0 2062] |- |973 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5381] |- |974 |[[Сиыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80 9198] |- |975 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4379] |- |976 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4900] |- |977 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 13467] |- |978 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8374] |- |979 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11806] |- |980 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 3264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 12065] |- |981 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 6353] |- |982 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11746] |- |983 |[[Ұйқыашар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 971] |- |984 |[[Бала құқығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 2694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%93%D1%8B 8275] |- |985 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12584] |- |986 |[[Байғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3092] |- |987 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7694] |- |988 |[[ВКонтакте]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5 2406] |- |989 |[[Қазақтардың Ортаазиялық хандықтар мен патша үкіметіне қарсы көтерілістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3883] |- |990 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6238] |- |991 |[[Құйынды мекен (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3157] |- |992 |[[Асық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 5412] |- |993 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5764] |- |994 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 7813] |- |995 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5428] |- |996 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 6220] |- |997 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6245] |- |998 |[[Экологиялық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 11077] |- |999 |[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15059] |- |1000 |[[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6077] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} jr36cre14e5kgxd2ow3rm1fnf1aq531 0 776690 3579569 3566798 2026-04-09T10:05:26Z 19642206g 179570 артық сөздер алынып тасталды, сөйлемніӊ құрылымдық мағынасына сай шылау жазылды. 3579569 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''CiteScore''' — ғылыми журналдың CiteScore-бұл журналда жарияланған соңғы мақалалардың орташа дәйексөзін көрсететін сандық көрсеткіш. Бұл [[индикатор]] 2016 жылдың желтоқсанында ELSEVIER баспасынан әдетте қолданылатын JCR импакт-факторына ([[Clarivate]] есептейтін) балама ретінде құрылды. CiteScore JCR емес, [[Scopus]] дерекқорындағы деректерге негізделген және 2 немесе 5 емес, алдыңғы 4 жылдағы деректерді ескереді. [[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа да басылымдардыӊ түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. CiteScore – максималды анық метрика, оны есептеу үшін арнайы Алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker).<ref>{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Scopus]] * [[Индекс Хирша]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғылымометрия]] kyi6xs8rbjaz4m1bjldqxd0c85ox0wo 3579673 3579569 2026-04-09T11:21:01Z Әбдірахман Сара НЗМ 174103 3579673 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''CiteScore''' — ғылыми журналдың CiteScore-бұл журналда жарияланған соңғы мақалалардың орташа дәйексөзін көрсететін сандық көрсеткіш. Бұл [[индикатор]] 2016 жылдың желтоқсанында [[Elsevier|ELSEVIER]] баспасынан әдетте қолданылатын JCR импакт-факторына ([[Clarivate]] есептейтін) балама ретінде құрылды. CiteScore JCR емес, [[Scopus]] дерекқорындағы деректерге негізделген және 2 немесе 5 емес, алдыңғы 4 жылдағы деректерді ескереді. [[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа да басылымдардыӊ түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. CiteScore – максималды анық метрика, оны есептеу үшін арнайы Алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker).<ref>{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Scopus]] * [[Индекс Хирша]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ғылымометрия]] tpcgwj1cz6uy8ywpgpv3cyg6qa0x3bk 2 776705 3578976 3566455 2026-04-08T13:34:01Z 1nter pares 146705 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3578976 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 777089 3579170 3577785 2026-04-09T04:31:34Z ~2026-21764-38 179640 3579170 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сайт |атауы = ORCID |логотипі = ORCID logo.svg |ені = |URL = https://orcid.org/ |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = |коммерциялық? = |түрі = |ұраны = |тіркелу = [[16 қазан]] [[2012 жыл]] |тілдері = ағылшын |кірішулер саны = |орналасқан жері = |иесі = ORCID Inc. |авторы = |ашылды = |жабылды = |қазіргі статусы = |айналымы = |таза табысы = |телефоны = }} '''ORCID''' немесе '''Open Researcher and Contributor ID''' (ағылш. ''зерттеуші мен қатысушының ашық идентификаторы'') — ғылыми авторларды бірегей сәйкестендіретін патенттелмеген әріптік-цифрлық код.<ref>{{citeweb|url=https://orcid.org/|title=ORCID|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-24|lang=en}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Editorial |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Credit where credit is due |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=2009|томы= |беттері=462 |барлық беті=825|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.nature.com/articles/462825a|title=Nature|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-24|lang=en}}</ref> '''ORCID''' белгілі бір зерттеушінің үлесін, оның жарияланымдарын біржақты тану қиын деген мәселені шешеді, өйткені жеке есімдердің көпшілігі бірегей емес, олар өзгеруі мүмкін (мысалы, некеде), есімдердің реті бойынша мәдени айырмашылықтар, сондай-ақ инициалдар мен әртүрлі жазу жүйелерін пайдалану мәселелері. Бұл код сандық нысан идентификаторлары (DOI) арқылы сандық желілердегі мазмұнмен байланысты нысандар үшін жасалғанға ұқсас адамдар үшін тұрақты сәйкестендіруді қамтамасыз етеді. Аттас ұйым [[ORCID]] Inc. зерттеу және академиялық басылымдардағы қатысушыларды анықтау үшін іс жүзінде стандартқа айналуы керек ашық және тәуелсіз тізілімді ұсынады. 2012 жылдың 16 қазанында ORCID өзінің тізілім қызметтерін іске қосты және пайдаланушы идентификаторларын шығара бастады. == Әзірлеу және іске қосу == ORCID алғаш рет 2009 жылы "ғылыми коммуникациядағы автордың аты-жөнінің түсініксіздігі мәселесін шешу үшін" зерттеу қауымдастығының бірлескен күш-жігері ретінде жарияланды."Ашық зерттеуге қатысушыларды анықтау бастамасы " - демек, ORCID аббревиатурасы.<ref name="Nature.ORCID_group">{{Cite web|lang=en|url=http://network.nature.com/groups/orcid/forum/topics/6533|title=Welcome to the Open Researcher Contributor Identification Initiative (or ORCID) group on Nature Network|accessdate=2017-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921060218/http://network.nature.com/groups/orcid/forum/topics/6533|archivedate=2013-09-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://support.orcid.org/knowledgebase/articles/115257-what-is-the-relationship-between-the-orcid-initiat|title=What is the relationship between the ORCID Initiative and ORCID, Inc.? – Feedback & support for ORCID|website=support.orcid.org|accessdate=2018-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619113406/https://support.orcid.org/knowledgebase/articles/115257-what-is-the-relationship-between-the-orcid-initiat|archivedate=2018-06-19|url-status=dead}}</ref> Прототип ''Thomson Reuters'' өзінің [[ResearcherID]] жүйесі үшін пайдаланғанға бейімделген бағдарламалық жасақтамада жасалған. ORCID, Inc. 2010 жылдың тамызында Америка Құрама Штаттарының Делавэр штатында халықаралық Директорлар кеңесімен тәуелсіз коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді. 2012 жылдың сәуірінде Лорел Хаак оның атқарушы директоры болып тағайындалды. 2016 жылдан бастап кеңесті PLOS-тен Вероник Кирмер басқарады (бұрынғы төраға Crossref-тен Эд Пенц болды). ORCID еркін қолданылады және басқа сәйкестендіру жүйелерімен әрекеттесе алады. 2012 жылдың 16 қазанынан бастап ORCID өзінің тіркеу қызметтерін бастады және пайдаланушы идентификаторларын шығара бастады. == Идентификатор форматтары == Ресми түрде ORCID идентификаторлары URI ретінде көрсетілген, мысалы, ДЖОЗИЯ с.Карберриге арналған ORCID идентификаторы (мысалдар мен тестілеуде идентификаторы қолданылатын ойдан шығарылған профессор) https://orcid.org/0000-0002-1825-0097 (https: // және http: / / екі формасына да қолдау көрсетіледі; біріншісі 2017 жылдың қарашасында канонға айналды). Алайда, кейбір баспагерлер "ORCID: 0000-0002-1825-0097" (URN ретінде) сияқты қысқаша форманы қолданады. ENCID идентификаторлары Халықаралық стандарттау ұйымының (ISNI) қолдауымен Халықаралық стандартты атау идентификаторының (ISO 27729 ретінде) ішкі жиынтығы болып табылады және екі ұйым да ынтымақтасады. ISNI кітаптардың, телебағдарламалардың және газеттердің авторларын ерекше анықтайды, сонымен қатар IDCID пайдалану үшін идентификаторлар блогын сақтайды, 0000-0001-5000-0007 мен 0000-0003-5000-0001 аралығында, осылайша адамның isni және ORCID идентификаторына ие болуы заңды болуы мүмкін — іс жүзінде екі ISNI. ENCID және ISNI екеуі де 16 таңбалы идентификаторларды пайдаланады, 0-ден 9-ға дейінгі төрт сандар тобынан тұрады; сандар топтары бір-бірінен сызықшалармен бөлінеді. "10" мәнін білдіретін "X" әрпі болуы мүмкін соңғы таңба (мысалы, Стивен Хокингтің ORCID идентификаторы — https://orcid.org/0000-0002-9079-593X), ISO / IEC 7064: 2003 стандартына сәйкес келетін MOD 11-2 бақылау цифры. == Қолдану == ORCID мақсаты — "ғылымнан электронды ғылымға ауысуға көмектесу, онда ғылыми басылымдар ғылыми әдебиеттердің үнемі өсіп келе жатқан көлемінде жасырылған байланыстар мен идеяларды анықтау үшін табылуы мүмкін". Ұсынылатын екінші пайдалану-әрбір зерттеушіге оның ғылымға қосқан үлесі туралы түсінік беретін "үнемі жаңартылып отыратын "цифрлық өмірбаянды" ұсыну, бұл қарапайым жарияланымдар тізімінен асып түседі". Идея-басқа ұйымдар өз қызметтерін құру үшін ашық қол жетімді ORCID дерекқорын пайдаланады. "Nature" журналының редакциялық мақаласында ORCID ғалымдардың мақалаларға қосқан үлесін белгілеуден басқа, "сонымен қатар деректер жиынына әріптестерінің блог жазбаларына немесе жарияланбаған мақалалар жобаларына түсініктемелер, Уикипедия жазбаларын өңдеу және т.б. сияқты қосымша мүмкіндіктерді тағайындауға болады"деп атап өтті. 2014 жылдың сәуірінде ORCID рецензиялауға қосқан үлесін тіркеу және растау үшін зерттеулерді басқару саласындағы ақпаратты ілгерілетудің Консорциумдық стандарттарымен жұмыс істеу жоспарларын жариялады. 2016 жылдың 1 қаңтарындағы ашық хатта сегіз танымал баспагер, соның ішінде корольдік қоғам, американдық геофизикалық одақ, Hindawi, электротехника және электроника инженерлері институты, PLOS және Science, өз журналдарындағы барлық авторлардан ENCID идентификаторын талап етуге міндеттенді. == Қатысушылар, демеушілер және тіркеушілер == 2013 жылдың соңына қарай ORCID құрамына 111 мүше ұйым және 460 000-нан астам тіркеу иелері кірді. 2014 жылдың 15 қарашасында ORCID миллиондаған тіркеуден өтті. 2019 жылдың 2 қазанында ORCID хабарлаған нақты шоттардың саны 7,218,074 болды. Ұйымның мүшелері — Caltech және Cornell University сияқты көптеген ғылыми-зерттеу институттары, сондай-ақ [[Elsevier]], ''Springer'', ''Wiley'' және ''Nature Publishing Group'' сияқты баспагерлер . Сондай-ақ коммерциялық компаниялар, соның ішінде ''Thomson Reuters'', академиялық қоғамдар және қаржы ұйымдары бар. Wellcome Trust қайырымдылық қоры сияқты грант беретін органдар да қаржыландыруға өтініш берушілерді ORCID идентификаторын ұсынуға міндеттей бастады. == Идентификатордың ұлттық іске асырылуы == Бірнеше елдерде консорциумдар, соның ішінде мемлекеттік органдар серіктес ретінде ORCID-ті жүзеге асыру үшін ұлттық деңгейде жұмыс істейді. Мысалы, [[Италия]]да жетпіс университет пен төрт ғылыми орталық "Итальялық университеттердің ректорлар конференциясы" (CRUI) және университеттер мен ғылыми-зерттеу институттарын Бағалау жөніндегі Ұлттық агенттіктің (ANVUR) қолдауымен университеттерді, ғылыми-зерттеу институттарын және білім министрлігін білдіретін коммерциялық емес консорциум Cineca жүзеге асыратын жоба аясында ынтымақтасады. [[Аустралия|Аустралияда]] Үкіметтік ұлттық денсаулық сақтау және медициналық зерттеулер кеңесі (NHMRC) және Австралиялық зерттеу кеңесі (ARC) "қаржыландыруға өтініш берген барлық зерттеушілерге ORCID идентификаторын алуға кеңес береді". Француздық Hal ғылыми мақалалар репозиторийі өз пайдаланушыларын ORCID идентификаторын енгізуге шақырады. == Тағы қараңыз == * [[ResearcherID]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сайттар]] [[Санат:Ғылымометрия]] [[Санат:Сыныптауыштар]] lae1w18xsjihpu1a7zug9fazz54w321 0 777846 3579536 3573731 2026-04-09T09:26:48Z Нурулла Жанар 179226 Санат 3579536 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} {{cleanup}} {{wikify}} '''Нордкап ағысы''' — Скандинавия және Кольск түбегінің солтүстік жағалауы бойында орналасқан жылы беттік ағыс. Ол Шпицберген ағысымен қатар Норвег ағысының тармақтарының бірі болып табылады. Ағыс атауы Нордкап мүйісі құрметіне қойылған. Бұл ағыс Кольск–Скандинавия полярлық аумағында жылумен қамтамасыз етілуде аса маңызды рөл атқарады<ref name="НТИБШ">{{Cite web |url=http://evgengusev.narod.ru/grosvald/borisov-1971.pdf |title=Нордкапское течение и оледенение Баренцева шельфа |access-date=2017-11-22 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201033829/http://evgengusev.narod.ru/grosvald/borisov-1971.pdf |url-status=live }}</ref>, Мурманск қаласы мен Кольск түбегінің солтүстік жағалауындағы барлық порттардың қыста қатпай жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. == Гидрографиясы == Гольфстримнің жылы сулары Норвег ағысынан оңтүстік-батыс бағыттан Норвегияның солтүстік шеті мен Медвежий аралы арасындағы кең өткел арқылы енеді. Скандинавияны айнала ағып өту барысында теңіз түбінің бедері мен кориолис күші әсерінен Нордкап ағысының негізгі ағыны бірнеше тармаққа бөлінеді: Нордкап ағысының Солтүстік және Орталық тармақтары, Мурман ағысы, Жағалаулық-Мурман ағысы<ref name="НТИБШ" />. Температура воды: зимой — от 1 до 4&nbsp;°C, летом — от 8 до 9&nbsp;°C; скорость течения — {{nobr|0,9—1,8 км/ч}}<ref name="БРЭ">{{Cite web |url=https://old.bigenc.ru/geography/text/2670885 |title=Нордкапское течение // Большая российская энциклопедия |access-date=2017-11-22 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043723/https://bigenc.ru/geography/text/2670885 |url-status=live }}</ref>. Бұл тармақтар өз кезегінде одан да ұсақ ағындарға жіктеліп, теңіздің солтүстік, шығыс және оңтүстік-шығыс акваториясы бойынша таралады. Су температурасы: қыста — 1–4 °C, жазда — 8–9 °C; ағыс жылдамдығы — 0,9–1,8 км/сағ. Су тұздылығы 34,5–35 ‰-ге дейін жетеді<ref name="БРЭ" />. == Климатқа әсері == Нордкап ағысының әсерінен Баренц теңізінің оңтүстік-батыс бөлігі соңғы мұз дәуірінде, шамасы, мұзбен жабылмаған, ал оның оңтүстік-шығыс бөлігі — Печора теңізінің таяз аудандары мен Жаңа Жер бойындағы тұтас мұз белдеуін қоспағанда — тіпті ең қатаң қыс мезгілдерінде де қатпайды. Жыл сайын Нордкап ағысы Баренц теңізіне шамамен 60 мың км³ су әкеледі, оның жылу қоры 291·10¹⁵ ккал (1,2·10²¹ Дж) шамасында. Ағыс Кольск жағалауында, Харловка ауылынан Норвегия шекарасына дейінгі аралықта, ауаның орташа жылдық температурасын 0-ден +1 °C аралығында қамтамасыз етеді. Рыбачий түбегінің солтүстік жағалауында орташа жылдық температура +1 °C-тан жоғары болады<ref>{{Cite web |url=http://kola-salmon.ru/public/kola_peninsula/salmon/images/wind.jpg |title=Карта средних годовых физических показателей Кольского полуострова |access-date=2017-11-22 |archive-date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025101818/http://www.kola-salmon.ru/public/kola_peninsula/salmon/images/wind.jpg |url-status=live }}</ref>. == Ғылыми зерттеулер == Нордкап ағысы 1870 жылы орыс зерттеушісі Александр Миддендорф тарапынан ашылған<ref>Der Golfstrom Ostwärts vom Nordkap // Geographische Mittheilungen, 1871, № 1</ref>. Кейінгі ғылыми зерттеулер нәтижесінде ағыс суларының көлемі мен температурасы атмосфераның жалпы циркуляциясының меридионалдық құрамдас бөлігі күшейген сайын артатыны, ал әлсіреген кезде төмендейтіні анықталды. Бұл ауытқулардың амплитудасы айтарлықтай үлкен. 1960 жылы М. А. Лавров голоценнің климаттық оптимумы кезеңінде Нордкап ағысының әсерінен Кольск түбегі маңындағы су температурасы +2,5 °C-қа дейін көтерілгенін және Арктика алабының қалқымалы мұз жамылғысынан босағанын анықтаған<ref name="НТИБШ" />. <references /> [[Санат:Баренц теңізі]] [[Санат:Ағыстар]] s7mnp46bh75k2l344crba2qrbe59ovv 2 777848 3578977 3573740 2026-04-08T13:34:30Z 1nter pares 146705 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3578977 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 777849 3579532 3573774 2026-04-09T09:21:18Z Нурулла Жанар 179226 Санат 3579532 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} {{wikify}} Атмосфералық термодинамика – классикалық термодинамиканың негізгі заңдарына сүйене отырып, Жер атмосферасында жылуды жұмысқа (және керісінше) айналдыру мен тасымалдау процестерін, сондай-ақ ауа райы құбылыстарының немесе климаттың физикасын зерттейтін атмосфералық физиканың саласы<ref>Термодинамика атмосферы — Метеорологический словарь. Дата обращения: 13 ноября 2016. Архивировано 14 ноября 2016 года.</ref>. Бұл саладағы зерттеулер атмосфералық турбуленттілік пен конвекцияның, планеталық шекаралық қабаттың динамикасы мен оның тік тұрақтылығының қасиеттерін түсіну үшін аса маңызды. Атмосфералық термодинамика бұлттар ішіндегі процестерді модельдеудің негізін құрайды және атмосфералық динамика, ауа райын болжау мен климат теориясының сандық модельдерінде конвекцияны параметрлеуде қолданылады. Термодинамикалық диаграммалар дауылдың дамуын болжау құралы ретінде қолданылады. Атмосфералық термодинамика динамикалық метеорология курсының бір бөлігін құрайды. == Тарихы == * 1782 жылы Шарль сутегімен толтырылған шар ойлап тауып, оны Париж үстіндегі атмосферада температура мен қысымды өлшеу үшін қолданды. Ол Шарль заңын ашты. * 1801 жылы Далтон өзінің атымен аталған жартылай қысымдардың қосындысы заңын ашты. * 1805 жылы Лаплас биіктікке байланысты қысымның өзгеру заңын анықтады. * 1823 жылы Пуассон адиабатикалық үрдісте температураның өзгеруі мен қысымның өзгеруі арасындағы байланысты көрсететін, өзінің атымен аталған теңдеуді тұжырымдады. * 1841 жылы Джеймс Поллард Эспи циклон энергиясын сақтауда буланудың жасырын жылуының маңызды рөлін анықтап, фённің түзілу теориясын ұсынды. * 1860 жылы Томсон ылғалды адиабатикалық процесс теориясын ұсынды. * 1884 жылы Герц алғашқы аэрологиялық диаграмманы (эмаграмма)<ref>''Hertz, H.'' Graphische Methode zur Bestimmung der adiabatischen Zustandsanderungen feuchter Luft.// Meteor. Ztschr., 1884, Vol. 1, pp. 421—431. English translation by Abbe, C. — The mechanics of the earth’s atmosphere // Smithsonian Miscellaneous Collections, 1893, 843, pp. 198—211</ref> ұсынды. * 1888 жылы Безольд атмосфераның термодинамикасына арналған алғашқы монографияны <ref>''Bezold W. von'' Zur Thermodynamik der Atmosphäre. Pts. I, II. Sitz. K. Preuss. Akad. Wissensch. Berlin, 1888, pp. 485—522, 1189—1206; Gesammelte Abhandlugen, pp. 91-144. English translation Abbe, C. The mechanics of the earth’s atmosphere. Smithsonian Miscellaneous Collections, no 843,1893, 212—242.</ref>жариялады, осылайша физиканың осы саласын алғаш рет дербес зерттеу пәні ретінде анықтады. * 1889 жылы Гельмгольц пен Бецолд потенциалдық температура ұғымын енгізді. * 1893 жылы Асман температураны, қысымды және ылғалдылықты өлшеуге қабілетті алғашқы радиозондты жасады. * 1930 жылы Молочанов әлемдегі алғашқы радиозондты ұшырды. == Хэдли жасушасының термодинамикасы == [[Сурет:Anvil convection.jpg|alt=Тропикалық атмосферадағы ылғалды конвекция|нобай|Тропикалық атмосферадағы ылғалды конвекция]] Хэдли жасушасындағы физикалық процестерді атмосфералық жылу қозғалтқышының нәтижесі ретінде қарастыруға болады. Жасуша ішіндегі айналым экваторлық аймақта жылы, ылғалды ауаның көтерілуінен, одан кейін оны субтропиктерде салқындатып, төмен түсуінен пайда болады. 1979-2010 жылдар аралығындағы мұндай жылу қозғалтқышының термодинамикалық тиімділігін бағалау оның шамамен тұрақты екенін, орташа есеппен 2,6 %-ды құрайтынын көрсетті<ref>''Junling Huang; Michael B. McElroy.'' Contributions of the Hadley and Ferrel Circulations to the Energetics of the Atmosphere over the Past 32 Years (англ.) // Journal of Climate<sup>[англ.]</sup> : journal. — 2014. — Vol. 27, no. 7. — P. 2656—2666. — doi:10.1175/jcli-d-13-00538.1. — Bibcode:2014JCli...27.2656H. Архивировано 30 марта 2015 года.</ref>. Осы уақытта Хэдли жасушасының өндірген қуаты сол кезеңде жылына орта есеппен 0,54 ТВт-қа өсті, бұл тропикалық теңіздердің беткі температурасының өзгеру тенденциясының нәтижесі болды. == Тропикалық циклонның термодинамикасы == Термодинамикалық процестер тропикалық циклонның (дауылдың) дамуында шешуші рөл атқарады. Әдетте дауылдың дамуы атмосфералық жылу қозғалтқышының нәтижесі ретінде қарастырылады, онда ауа мұхит бетімен (шамамен 300 К) жылу алмасу арқылы қызады, конвекция нәтижесінде көтеріледі және тропопаузада (шамамен 200 К) салқындайды. Судың фазалық өтулері осы үрдісте маңызды рөл атқарады. Мұхит бетінде қарқынды булану жүреді. Жылы, көтеріле жатқан ауа көтерілген сайын кеңейіп, суытады. Тұман нүктесіне жеткенде су буы конденсацияланып, бұлттар мен қатты жаңбыр түзеді. Конденсация кезінде жасырын жылудың бөлінуі ураганның кинетикалық энергиясын сақтауға қажетті энергия ағынын қамтамасыз етеді. == Шекаралық қабаттың термодинамикасы == Атмосфераның шекаралық қабатындағы жылулық жағдайлар оның динамикасына елеулі әсер етеді және оның уақыттық және кеңістіктік өзгергіштігінің себебі болып табылады. Жылу өткізгіштік теңдеуін (жылу ағыны теңдеуі), идеал газдың күй теңдеуін және су буы диффузия теңдеуін пайдаланатын теориялық модельдер шекаралық қабатта<ref>''Лайхтман Д. Л.'' Физика пограничного слоя атмосферы. Л.: Гидрометеорологическое издательство.—1970.—342 с</ref> және мезометеорологияда<ref>''Гутман Л. Н.'' Введение в нелинейную теорию мезометеорологических процессов. Л.: Гидрометеорологическое издательство.—1969.—293 с.</ref> жүретін процестер теориясының негізін құрайды. Теория (кемінде сапалық тұрғыдан) атмосфералық күй параметрлерінің тәуліктік өзгерісі, бриздер, беткі гетерогенділіктің әсері, орографиялық әсерлер (таулы-аңғар желі, мұздық желі, жергілікті желілер: фоэhn, бора және т.б.), сондай-ақ адвекциялық тұман сияқты құбылыстарды модельдейді. Термиялық стратификацияның турбулентті ағымдарға әсерін зерттеу әдістері атмосферадағы ластаушы заттардың таралуын сандық модельдеуде де қолданылады<ref>''Берлянд М. Е.'' Современные проблемы атмосферной диффузии и загрязнения атмосферы. Л.: Гидрометеорологическое издательство.—1975.—448 с.</ref>. == Әдебиеттер == * Вегенер А. Термодинамика атмосферы. ОНТИ.—1935.—275 с. * Славин И. А. Термодинамика гроз. Л.: ЛВИКА им. А. Ф. Можайского.—1969.—318 с. * Доронин Ю. П. Основы термодинамики атмосферы и океана. Л.: ЛГМИ.—1973.—92 с. * Лоренц Э. Н. Природа и теория общей циркуляции атмосферы. Л.: Гидрометеоиздат.—1979. * Кригель А. М. Вопросы термодинамики турбулентной конвекции. // Журнал Технической Физики.—2016.—86.—Вып.11.—С.136—139. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} # Термодинамика атмосферы — Метеорологический словарь. Дата обращения: 13 ноября 2016. Архивировано 14 ноября 2016 года. # ''Hertz, H.'' Graphische Methode zur Bestimmung der adiabatischen Zustandsanderungen feuchter Luft.// Meteor. Ztschr., 1884, Vol. 1, pp. 421—431. English translation by Abbe, C. — The mechanics of the earth’s atmosphere // Smithsonian Miscellaneous Collections, 1893, 843, pp. 198—211 # ''Bezold W. von'' Zur Thermodynamik der Atmosphäre. Pts. I, II. Sitz. K. Preuss. Akad. Wissensch. Berlin, 1888, pp. 485—522, 1189—1206; Gesammelte Abhandlugen, pp. 91-144. English translation Abbe, C. The mechanics of the earth’s atmosphere. Smithsonian Miscellaneous Collections, no 843,1893, 212—242. # ''Junling Huang; Michael B. McElroy.'' Contributions of the Hadley and Ferrel Circulations to the Energetics of the Atmosphere over the Past 32 Years (англ.) // Journal of Climate<sup>[англ.]</sup> : journal. — 2014. — Vol. 27, no. 7. — P. 2656—2666. — doi:10.1175/jcli-d-13-00538.1. — Bibcode:2014JCli...27.2656H. Архивировано 30 марта 2015 года. # ''Лайхтман Д. Л.'' Физика пограничного слоя атмосферы. Л.: Гидрометеорологическое издательство.—1970.—342 с. # ''Гутман Л. Н.'' Введение в нелинейную теорию мезометеорологических процессов. Л.: Гидрометеорологическое издательство.—1969.—293 с. # ''Берлянд М. Е.'' Современные проблемы атмосферной диффузии и загрязнения атмосферы. Л.: Гидрометеорологическое издательство.—1975.—448 с. [[Санат:Метеорология]] [[Санат:Климат]] q0wv3t1un9ei2srqau13s1mqzf8cq7m 10 777897 3579041 3577936 2026-04-08T17:13:09Z Мағыпар 100137 үлгі 3579041 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Витебск облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Витебск облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Барань]]{{•}} [[Браслав]]{{•}} [[Верхнедвинск]]{{•}} [[Витебск]]{{•}} [[Глубокое (қала)|Глубокое]]{{•}} [[Городок (қала, Беларусь)|Городок]]{{•}} [[Дисна (қала)|Дисна]]{{•}} [[Докшицы]]{{•}} [[Дубровно]]{{•}} [[Миоры]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Витебск облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qtqm2yqeg9iei6j1i76ruqo667m6dee 3579048 3579041 2026-04-08T17:22:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3579048 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Витебск облысы |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |тақырып = [[Витебск облысы]] |сурет = |үсті = |бөлім1 = Қалалары |тізім1 = [[Барань]]{{•}} [[Браслав]]{{•}} [[Верхнедвинск]]{{•}} [[Витебск]]{{•}} [[Глубокое (қала)|Глубокое]]{{•}} [[Городок (қала, Беларусь)|Городок]]{{•}} [[Дисна (қала)|Дисна]]{{•}} [[Докшицы]]{{•}} [[Дубровно]]{{•}} [[Лепель]]{{•}} [[Миоры]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Витебск облысы|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]] </noinclude> av4u6kzb6tbcvml1t7b0pszwu4plr46 102 777916 3579139 3577853 2026-04-09T01:54:06Z MuratbekErkebulan 162992 /* Қатысушылар */ 3579139 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Уики-көктем — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Сурет:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|500px]]</div> |subheader = «'''Уики-көктем — 2026'''» — 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында өтетін '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' Уикипедияға мақала жазу халықаралық жобасының қазақстандық бөлігі. Жобаның мақсаты мен міндеті — Орталық және Шығыс Еуропа және Орталық Азия Уикипедияларының әртүрлі тілдік бөлімдері арасындағы ынтымақтастықты жақсарту, көршілес елдер туралы өз білімдерін арттыру және басқа тілдердегі Уикипедия мазмұнын Қазақстан туралы біліммен толықтыру. |body = == Ережелері == * Байқауға кез келген тіркелген қатысушы қатыса алады (тіркелу уақыты маңызды емес). * Байқауда келесі талаптарға сай мақалалар ғана қатыстырылады: ** Мақала қазақ тілінде, 2026 жылдың 4 сәуірі мен 31 мамыры аралығында жазылуы тиіс. ** Мақала тақырыбы төменде келтірілген мақалалар тізімінен алынуы тиіс (өзге тақырыптағы мақалалар қатыстырылмайды). ** Мақала авторы өзіңіз болуыңыз керек. ** Мақала көлемі кем дегенде 2500 байттан және 200 сөзден тұруы қажет. ** Мақаланың [[Уикипедия:Маңыздылық|маңызы]] жоғары әрі келтірілген мәліметтер [[Уикипедия:Сенімді дереккөздер|сенімді дереккөздермен]] расталуы қажет. ** Мақала машиналық аударма болмауы тиіс. ** Мақалада айтарлықтай кемшіліктер туралы үлгілер болмауы керек (мысалы, {{tl|Unreferenced}}, {{tl|Бейтараптық}}, {{tl|Wikify}} және т.б.). ** Жоғарыда аталған талаптар орындалған жағдайда 1 немесе 3 ұпай беріледі. == Не туралы жазуға болады? == Төменде көрсетілген елдер туралы кез келген мақала жаза аласыз, бастысы Уикипедия ережелеріне сай келуі қажет. Сонымен қатар, мақала жазуға тақырыпты төмендегі тізімдерден алсаңыз болады. == Мақалалар тізімі == <small>''{{y}} белгісі тізімде көрсетілген мақалалардың қазақ тілді бөлімде бар екендігін білдіреді''</small> </big>'''</center> {{div col|3}} [[Сурет:Flag of Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Albania| Албания — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Armenia|Армения — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Аустрия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Azerbaijan|Әзербайжан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башқұртстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Belarus|Беларусь — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Georgia|Грузия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Greece|Грекия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Мажарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kazakhstan|Қазақстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kosovo|Косово — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Kyrgyzstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Kyrgyzstan|Қырғызстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Қырым татарлары — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Latvia|Латвия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Lithuania|Литва — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of North Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Macedonia|Солтүстік Македония — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Uzbekistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Uzbekistan|Өзбекстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Poland|Польша — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Russian Federation|Ресей — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Romania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of the Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Republika Srpska|Серб Республикасы — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Serbia|Сербия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tajikistan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tajikistan|Тәжікстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatarstan|Татарстан — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Түркия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Ukraine|Украина — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Esperantujo|Эсперантия — Жазуға арналған мақалалар]] [[Сурет:Flag of Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Estonia|Эстония — Жазуға арналған мақалалар]] {{div col end}} Қосалқы байқаулар: # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|CEE Women]] — аймақтағы әйелдер туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|CEE Youth]] — аймақтағы жастар туралы мақалалар жазу жобасы. # [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|CEE for Human Rights]] — аймақтағы адам құқықтары туралы мақалалар жазу жобасы. </center> <noinclude> </noinclude> == Жүлделі сыйлықтар == Жалпы жүлде қоры ? еуро. |footer = }} == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Қатысушы ! Мақала ! Мақала саны ! Ұпай |- ||[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] |{{ту|Ресей}} [[Байкөл (қала)]], [[Төменгі Ангар әуежайы]], [[Үст-Барғозин]] |3 |0 |} == Әділқазылар алқасы == # {{u|Batyrbek.kz}} # {{u|Nurtenge}} # {{u|Nurken}} # {{u|1nter pares}} == Қорытынды== * [[Санат:Жоба:Уики-көктем|2026]] rj7o74reixa12mkqhloqp1xansapouj 0 778050 3579142 3576715 2026-04-09T03:00:23Z MuratbekErkebulan 162992 3579142 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows XP Build 2509 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет = |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2509.main.010702-1146 |ревизия = |жүйе_тармағы = Windows NT 5.1 |архитектура = x86 |sku = Professional |Құрастырылған_күні = 2001.02.10 |Мерзімі біту уақыты = 2001.12.29 |продукт кілті = QB2BW-8PJ2D-9X7JK-BCCRT-D233Y }} '''Windows XP Build 2509''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows XP]] операциялық жүйесінің бета нұсқасы. Бұл нұсқа 5.1.2509.main.010702-1146 нөмірімен тіркелген және [[2001 жыл]]ы шығарылған. Бұл нұсқа тек тестілеу мақсатында арналған және ресми түрде жалпы пайдаланушыларға жарияланбаған.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive — 5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee ]</ref> == Өзгерістер == === Тіркелім өзгерістері === Жүктеу кезінде көрсетілетін Whistler‑ге қатысты барлық атаулар толық алынды. Корпоративтік ортада пайдаланылатын сыртқы жүктеу және диагностика құралдарының интерфейсі жаңартылды. Тілдік параметрлердің басқару панелі [[Windows XP]] интерфейсінің жаңа көрінісімен үйлестіріліп, кейбір көне опциялардың атаулары өзгерді. Жүйелік журналда (Event Viewer) қатені логтау кезінде кейбір жаңа жазба форматтары енгізілді — бұл диагностика мен журнал талдауды жақсартады. Жад пен файл жүйесі мониторингілеу құралдарында ішкі индикаторлар өзгертілді, нәтижесінде кейбір көрсеткіштер дәлдігі артты. Бірқатар стандартты жүйелік бағдарламалар (WordPad, Notepad, Paint) негізгі функциялары жағынан оптимизацияланды, ал артық және ескі кодтар шығарылды. Желі параметрлері мәзірінде кейбір ұсынылатын параметрлер қайта реттелді және құрылым оңтайланды. === Қауіпсіздік және тұрақтылық === NT ядросының ішкі бөлігінде кейбір кэштеу механизмдері жақсарды, бұл жалпы жүйелік тұрақтылықты арттырады. Жадтың фрагментациясын талдайтын механизмге шағын түзетулер енгізілді. Құрылғы драйверлерінің бастапқы тексерісі бұрынғыдан қатаңдау жүргізіледі — бұл жүйенің төмен деңгейлі тұрақтылығын арттыру үшін. === Жүктеу экраны === Альтернативті AUTOCHK жүктеу экраны жаңартылды. Бұл экранды `BOOT.INI` файлына `/SOS` параметрін қосу арқылы шақыруға болады. Жаңарту барысында **Whistler** кодтық атауына қатысты соңғы қалған сілтеме жойылды. === Басқа жақсартулар === Файл менеджері мен диалогтық терезелердің кейбір элементтері визуалды түрде жаңа стильге бейімделді. Update механизмінің кейбір ішкі компоненттері [[Windows Update]] серверімен үйлесімділікті жақсарту үшін өзгертілді. [[USB]] құрылғыларымен жұмыс кезінде біраз кідірістер жойылды, нәтижесінде құрылғыларды қосу/өшіру кезінде жауап беру жылдамдығы артты.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive Release Database — Windows XP 5.1.2509] </ref><ref>VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-30</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <references> </references> [[Санат: Windows XP нұсқалары]] [[kg: Windows XP build 2509]] 33v0zg2opuvgmnvdqogoz9m3ulac9hj 3579143 3579142 2026-04-09T03:00:41Z MuratbekErkebulan 162992 3579143 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows XP Build 2509 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет = |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2509.main.010702-1146 |ревизия = |жүйе_тармағы = Windows NT 5.1 |архитектура = x86 |sku = Professional |Құрастырылған_күні = 2001.02.10 |Мерзімі біту уақыты = 2001.12.29 |продукт кілті = QB2BW-8PJ2D-9X7JK-BCCRT-D233Y }} '''Windows XP Build 2509''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows XP]] операциялық жүйесінің бета нұсқасы. Бұл нұсқа 5.1.2509.main.010702-1146 нөмірімен тіркелген және [[2001 жыл]]ы шығарылған. Бұл нұсқа тек тестілеу мақсатында арналған және ресми түрде жалпы пайдаланушыларға жарияланбаған.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive — 5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee ]</ref> == Өзгерістер == === Тіркелім өзгерістері === Жүктеу кезінде көрсетілетін Whistler‑ге қатысты барлық атаулар толық алынды. Корпоративтік ортада пайдаланылатын сыртқы жүктеу және диагностика құралдарының интерфейсі жаңартылды. Тілдік параметрлердің басқару панелі [[Windows XP]] интерфейсінің жаңа көрінісімен үйлестіріліп, кейбір көне опциялардың атаулары өзгерді. Жүйелік журналда (Event Viewer) қатені логтау кезінде кейбір жаңа жазба форматтары енгізілді — бұл диагностика мен журнал талдауды жақсартады. Жад пен файл жүйесі мониторингілеу құралдарында ішкі индикаторлар өзгертілді, нәтижесінде кейбір көрсеткіштер дәлдігі артты. Бірқатар стандартты жүйелік бағдарламалар (WordPad, Notepad, Paint) негізгі функциялары жағынан оптимизацияланды, ал артық және ескі кодтар шығарылды. Желі параметрлері мәзірінде кейбір ұсынылатын параметрлер қайта реттелді және құрылым оңтайланды. === Қауіпсіздік және тұрақтылық === NT ядросының ішкі бөлігінде кейбір кэштеу механизмдері жақсарды, бұл жалпы жүйелік тұрақтылықты арттырады. Жадтың фрагментациясын талдайтын механизмге шағын түзетулер енгізілді. Құрылғы драйверлерінің бастапқы тексерісі бұрынғыдан қатаңдау жүргізіледі — бұл жүйенің төмен деңгейлі тұрақтылығын арттыру үшін. === Жүктеу экраны === Альтернативті AUTOCHK жүктеу экраны жаңартылды. Бұл экранды `BOOT.INI` файлына `/SOS` параметрін қосу арқылы шақыруға болады. Жаңарту барысында **Whistler** кодтық атауына қатысты соңғы қалған сілтеме жойылды. === Басқа жақсартулар === Файл менеджері мен диалогтық терезелердің кейбір элементтері визуалды түрде жаңа стильге бейімделді. Update механизмінің кейбір ішкі компоненттері [[Windows Update]] серверімен үйлесімділікті жақсарту үшін өзгертілді. [[USB]] құрылғыларымен жұмыс кезінде біраз кідірістер жойылды, нәтижесінде құрылғыларды қосу/өшіру кезінде жауап беру жылдамдығы артты.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive Release Database — Windows XP 5.1.2509] </ref><ref>VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-30</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <references> </references> [[Санат: Windows XP нұсқалары]] [[kgz: Windows XP build 2509]] 1ggzca7ltjm3btefqqa269lughdo44m 3579144 3579143 2026-04-09T03:00:54Z MuratbekErkebulan 162992 3579144 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows XP Build 2509 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет = |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2509.main.010702-1146 |ревизия = |жүйе_тармағы = Windows NT 5.1 |архитектура = x86 |sku = Professional |Құрастырылған_күні = 2001.02.10 |Мерзімі біту уақыты = 2001.12.29 |продукт кілті = QB2BW-8PJ2D-9X7JK-BCCRT-D233Y }} '''Windows XP Build 2509''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows XP]] операциялық жүйесінің бета нұсқасы. Бұл нұсқа 5.1.2509.main.010702-1146 нөмірімен тіркелген және [[2001 жыл]]ы шығарылған. Бұл нұсқа тек тестілеу мақсатында арналған және ресми түрде жалпы пайдаланушыларға жарияланбаған.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive — 5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee ]</ref> == Өзгерістер == === Тіркелім өзгерістері === Жүктеу кезінде көрсетілетін Whistler‑ге қатысты барлық атаулар толық алынды. Корпоративтік ортада пайдаланылатын сыртқы жүктеу және диагностика құралдарының интерфейсі жаңартылды. Тілдік параметрлердің басқару панелі [[Windows XP]] интерфейсінің жаңа көрінісімен үйлестіріліп, кейбір көне опциялардың атаулары өзгерді. Жүйелік журналда (Event Viewer) қатені логтау кезінде кейбір жаңа жазба форматтары енгізілді — бұл диагностика мен журнал талдауды жақсартады. Жад пен файл жүйесі мониторингілеу құралдарында ішкі индикаторлар өзгертілді, нәтижесінде кейбір көрсеткіштер дәлдігі артты. Бірқатар стандартты жүйелік бағдарламалар (WordPad, Notepad, Paint) негізгі функциялары жағынан оптимизацияланды, ал артық және ескі кодтар шығарылды. Желі параметрлері мәзірінде кейбір ұсынылатын параметрлер қайта реттелді және құрылым оңтайланды. === Қауіпсіздік және тұрақтылық === NT ядросының ішкі бөлігінде кейбір кэштеу механизмдері жақсарды, бұл жалпы жүйелік тұрақтылықты арттырады. Жадтың фрагментациясын талдайтын механизмге шағын түзетулер енгізілді. Құрылғы драйверлерінің бастапқы тексерісі бұрынғыдан қатаңдау жүргізіледі — бұл жүйенің төмен деңгейлі тұрақтылығын арттыру үшін. === Жүктеу экраны === Альтернативті AUTOCHK жүктеу экраны жаңартылды. Бұл экранды `BOOT.INI` файлына `/SOS` параметрін қосу арқылы шақыруға болады. Жаңарту барысында **Whistler** кодтық атауына қатысты соңғы қалған сілтеме жойылды. === Басқа жақсартулар === Файл менеджері мен диалогтық терезелердің кейбір элементтері визуалды түрде жаңа стильге бейімделді. Update механизмінің кейбір ішкі компоненттері [[Windows Update]] серверімен үйлесімділікті жақсарту үшін өзгертілді. [[USB]] құрылғыларымен жұмыс кезінде біраз кідірістер жойылды, нәтижесінде құрылғыларды қосу/өшіру кезінде жауап беру жылдамдығы артты.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive Release Database — Windows XP 5.1.2509] </ref><ref>VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-30</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <references> </references> [[Санат: Windows XP нұсқалары]] [[ky: Windows XP build 2509]] gaeek5ui9r4vlamxfvzsbuy53zato9b 0 778067 3579160 3575798 2026-04-09T04:17:27Z 19642206g 179570 Қайталанған сөздер алып тасталды мәтін қысқартылып реттелді бейтарап стильге келтірілді нақтылау 3579160 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алтай әуежайы''' — Моңғолияның батысындағы Алтай қаласында орналасқан әуежай. 2012 жылдың қазан айында сағатына 100 жолаушыға қызмет көрсетуге арналған жаңа терминал пайдалануға берілді. Қазіргі уақытта әуежайда шамамен 30 қызметкер жұмыс істейді. 2016 жылдың желтоқсанында ұзындығы 2,9 км асфальтталған ұшу-қону жолағы мен өлшемі 120×85 м болатын әуе кемелеріне арналған тұрақ алаңы пайдалануға тапсырылды. Жаңа ұшу-қону жолағы жарықтандыру жүйесімен жабдықталған, бұл түнгі рейстерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Осы инфрақұрылымның іске қосылуына байланысты «Hunnu Air» әуе компаниясы ATR 72 ұшағымен Ұланбатыр–Алтай–Ұланбатыр бағыты бойынша рейстерді орындай бастады. == Тарихы == Алтай әуежайы XX ғасырдың екінші жартысында Моңғолияның батыс өңіріндегі әуе қатынасын дамыту мақсатында ашылды. Бастапқыда ол жергілікті маңызы бар әуеайлақ ретінде қызмет атқарды. Кейінгі жылдары әуежай инфрақұрылымы кезең-кезеңімен жаңартылып, ұшу-қону жолағы жетілдірілді. Әуежай негізінен ішкі рейстерге қызмет көрсетіп, аймақтық көлік жүйесінде маңызды орын алады. 2000-жылдары жүргізілген жаңғырту жұмыстары нәтижесінде жолаушыларға қызмет көрсету сапасы жақсарып, қауіпсіздік деңгейі артты. Қазіргі таңда әуежай Моңғолияның батыс бөлігіндегі негізгі әуе көлік нысандарының бірі болып табылады. == Дереккөздер == # Алтай әуежайында жаңа ұшу-қону жолағының ашылуы туралы мәліметтер. # Моңғолия әуежайлары жөніндегі ресми деректер. # ZMAT Алтай әуежайы туралы ақпарат. {{Infobox Airport | name = Алтай әуежайы | nativename-a = | nativename-r = {{lang-mn|Алтай нисэх буудал}} | image = Altai Airport.jpg | IATA = LTI | ICAO = ZMAT <center>{{Location map|Моңғолия|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=LTI|position=right |lat_deg=46|lat_min=22|lat_sec=00|lat_dir=N |lon_deg=096|lon_min=13|lon_sec=00|lon_dir=E }}<small>Моңғолия картасында әуежайдың орналасуы</small></center> | type = Азаматтық | owner = Моңғолия үкіметі | city-served = Алтай | location = [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]], {{байрақ|Моңғолия}} | elevation-f = 7 260 | elevation-m = 2 213 | coordinates = {{coord|46|22|00|N|096|13|00|E|type:airport}} | website = | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 03/21 | r1-length-f = 9 186 | r1-length-m = 2 800 | r1-surface = асфальт | stat-year = | stat1-header = Жолаушылар легі | stat1-data = 11 800 | footnotes = }} {{дереккөздер}} [[Санат:Моңғолия әуежайлары]] m3aihobtluacfthievcxvoqpvp9ui8k 3579261 3579160 2026-04-09T05:42:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/19642206g|19642206g]] ([[User talk:19642206g|т]]) өңдемелерінен [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3575798 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Airport | name = Алтай әуежайы | nativename-a = | nativename-r = {{lang-mn|Алтай нисэх буудал}} | image = Altai Airport.jpg | IATA = LTI | ICAO = ZMAT <center>{{Location map|Моңғолия|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=LTI|position=right |lat_deg=46|lat_min=22|lat_sec=00|lat_dir=N |lon_deg=096|lon_min=13|lon_sec=00|lon_dir=E }}<small>Моңғолия картасында әуежайдың орналасуы</small></center> | type = Азаматтық | owner = Моңғолия үкіметі | city-served = Алтай | location = [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]], {{байрақ|Моңғолия}} | elevation-f = 7 260 | elevation-m = 2 213 | coordinates = {{coord|46|22|00|N|096|13|00|E|type:airport}} | website = | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 03/21 | r1-length-f = 9 186 | r1-length-m = 2 800 | r1-surface = асфальт | stat-year = | stat1-header = Жолаушылар легі | stat1-data = 11 800 | footnotes = }} '''Алтай әуежайы''' — [[Моңғолия]]ның Алтай аймағында орналасқан [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]] қаласының әуежайы. [[2012 жыл]]дың [[қазан]] айында сағатына 100 жолаушыны қабылдап, түсіру мүмкіндігімен жаңа терминалын ашқан әуежай қазіргі уақытта шамамен 30 қызметкермен жұмыс істейді. [[2016 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұзындығы 2,9 шақырым болатын асфальтталған ұшу-қону жолағы және ұзындығы 120 метр, ені 85 метр болатын ұшақ тұрағы мемлекеттік комиссияға тапсырылған. Азаматтық авиация министрі Д. Ганбат үкіметтің [[2016 жыл|2016]]-[[2020 жыл]]дарға арналған іс-қимыл бағдарламасына негізделген жергілікті және халықаралық рейстер санын көбейту және бәсекелестікті қолдау саясатын жүргізіп жатқанын айтты. [[Сурет:Altai, Mongolia (cropped).png|нобай|277px|Алтай әуежайының ұшу қону жолағы (үсті — жаңадан салынған ұшу қону жолағы, асты — ескі ұшу қону жолағы]] Шенеуніктер жаңа ұшу-қону жолағы болашақта түнгі рейстерді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жарықтандыру жүйесімен толық жабдықталғанын атап өтті. Алтай әуежайындағы жаңа әуеайлақтың пайдалануға берілуіне байланысты бүгін «Hunnu Air» әуе компаниясының екінші ATR-72 ұшағы [[Ұланбатыр]]-[[Алтай (Моңғолия)|Алтай]]-[[Ұланбатыр]] бағыты бойынша алғашқы рейсін сәтті орындады. Ұшу-қону жолағының ашылу рәсіміне Парламент депутаты Ш.Раднаасед, Көлік және коммуникация министрі Д.Ганбат, Азаматтық авиация әкімшілігінің төрағасы Л.Бямбасурен, «Алтай» әуежайының басшысы Д.Батбаяр және «Hunnu Air» атқарушы директоры П.Монхжаргал қатысты.<ref name="RAOB767">{{cite web |url = https://gogo.mn/r/209368?i= |title = Алтай әуежайында жаңа ұшу-қону жолағы ашылды |website = gogo.mn |access-date = 13.06.2017 }}</ref> == Тарихы == [[Моңғолия]]дағы Алтай әуежайы елдің батыс өңіріндегі әуе қатынасын дамыту мақсатында XX ғасырдың екінші жартысында пайдалануға берілді. Әуежай бастапқыда жергілікті маңызы бар әуе айлағы ретінде қызмет атқарып, Алтай қаласын Моңғолияның басқа аймақтарымен байланыстырды. Кеңестік кезеңде және кейінгі жылдары әуежай инфрақұрылымы біртіндеп дамып, ұшу-қону жолағы жақсартылды. Негізінен ол ішкі рейстерге арналған болып, аймақтық тасымалдауда маңызды рөл атқарды. [[2000 жыл|2000-жылдары]] [[Моңғолия]]дағы көлік инфрақұрылымын жаңғырту бағдарламалары аясында әуежайға жөндеу және жаңарту жұмыстары жүргізілді. Соның нәтижесінде жолаушыларға қызмет көрсету сапасы жақсарып, қауіпсіздік талаптары халықаралық стандарттарға жақындатылды. Қазіргі уақытта Алтай әуежайы негізінен ішкі бағыттар бойынша қызмет көрсетеді және батыс Моңғолиядағы негізгі әуе көлік тораптарының бірі болып саналады.<ref>[https://skyvector.com/airport/ZMAT/Altai-Airport Алтай әуежайы 1РС]</ref><ref>[https://ourairports.com/airports/ZMAT/ ZMAT Алтай әуежайы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Моңғолия әуежайлары]] kh2uu127styid58y71y4bbn51i74c28 0 778106 3579263 3577441 2026-04-09T05:42:46Z 1nter pares 146705 3579263 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Байкөл |шынайы атауы = {{lang-ru|Байкальск}} |сурет = Прибрежный район.jpg |сурет атауы = |елтаңба = Baykalsk COA (2011).gif |ту = Flag of Baykalskoe (Irkutsk oblast).svg |елтаңба сипаттамасы = Елтаңба |ту сипаттамасы = Байрақ |елтаңба ені = 97 |ту ені = 137 |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 31 |lat_sec = 02 |lon_dir = E |lon_deg = 104 |lon_min = 08 |lon_sec = 22 |CoordAddon = type:city(13000)_region:RU |CoordScale = 300 |ел картасы = Ресей |аймақ картасы = Иркутск облысы |ел картасының өлшемi = 300 |аймағы = Иркутск облысы |аудан түрі = аудан |ауданы = Слюдян ауданы |мекен түрі = Қала |мекені = Байкөл |басшының түрi = Мэр |басшысы = |құрылған уақыты = [[1961 жыл|1961]] |статус алуы = [[1966 жыл|1966]] |жер аумағы = 52 |орталығының биіктігі = 460 м |климаты = Қоңыржай континенттік |ресми тілі = орыс тілі |тұрғыны = 13 201<ref name="BAIKALSK RESMI SAITY KHALYQ SANY">{{cite web |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883 |title = Қала |website = gorod-bailalsk.ru |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 227,6 |телефон коды = +7 39542 |пошта индексі = 665930 |автомобиль коды = 38 |ортаққордағы санаты = Baykalsk |сайты = http://www.gorod-baikalsk.ru |сайт тілі = ru }} '''Байкөл''' ({{lang-ru|Байкальск}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Иркутск облысы]]ндағы қала, [[Байкөл қалалық әкімдігі]] орталығы. [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында орналасады. Халқы — 13 419 адам. ([[2024 жыл|2024]])<ref name="BAIKALSK RESMI SAITY">{{cite web |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883 |title = Байкал қаласының паспорты |website = gorod-bailalsk.ru |access-date = }}</ref> == Тарихы == [[Иркутск облысы]]ның Слюдянск ауданындағы Байкөл [[1961 жыл]]ы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысына байланысты қалалық типтегі елді мекен ретінде құрылған; ол [[1966 жыл]]ы қалаға айналды. [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында [[Иркутск облысы]]ндағы ең жас қала - Байкөл орналасқан. Оның шығу тегі [[Байкөл]] теңізінің жағасында даулы целлюлоза-қағаз фабрикасының құрылысымен байланысты. [[1959 жыл]]ы құрылысшылар Сользан өзенінің жайылмасындағы аумақты игере бастады, ол екі жыл ішінде елді мекенге айналды. Небәрі жеті жыл ішінде ол қала көлеміне дейін өсті, ал [[1966 жыл]]ы оған қала мәртебесі берілді. Сол уақытқа дейін Байкөл жылу электр станциясы мен целлюлоза зауыты салынып қойған болатын. Инфрақұрылым және тұрғын үй кварталдары салынып жатқан болатын. Жер сілкінісі қаупіне байланысты ғимараттар әдетте бес қабаттан биік емес. Байкал төрт ауданнан тұрады. Тегіс үстіртте екі жүз мыңнан астам халқы бар өнеркәсіптік қала салу жоспарланған болатын. Алғашқы он-он бес жыл ішінде мамандардың келуіне байланысты халық саны өсті. [[1980 жыл]]ға қарай қалада шамамен он алты мың тұрғын болды. Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды. Қаланың өмір сүру кезеңінде оның бүкіл тарихы мен дамуы целлюлоза-қағаз фабрикасымен байланысты болды. Байкал көлі мен оның айналасындағы ландшафттың айналасындағы экологиялық және қауіпсіздік мәселелері үнемі өзгеріп отыратындықтан, бірегей ағынды суларды тазарту жүйесі орнатылды. Ағынды сулар арнайы тоғандарда көп сатылы химиялық тазартудан және биологиялық тазартудан кейін тазартудан өтті. Ағынды суларды тазартудың бүкіл жүйесі әлемдегі ең үздік болды. [[КСРО]] ыдырағаннан кейін қаланың негізгі өніміне сұраныс азайды. [[1992 жыл]]ы зауытты қайта пайдалану мәселесі туындады. [[1995 жыл]]ы қалада әлі де он жеті мың тұрғын болды, бірақ халық санының өсуі төмендеп жатты. Өңірдегі өндірісті пайдалану мен қоршаған орта мәселелері арасындағы үздіксіз қақтығыстар зауыттың [[2008 жыл]]дан [[2010 жыл]]ға дейін екі жылға жабылуына әкелді. Ал [[2013 жыл]]дың [[25 желтоқсан]]ында оның өндірістік қызметі тоқтатылды. Халық саны он үш мыңнан сәл ғана асты. [[1990 жыл]]дары өнеркәсіптің дамуымен қатар, қалада туризм үшін тамаша мүмкіндіктер болды. Қаланың сыртындағы көркем таулы жер бедері мұны мүмкін етті. Хамар-Дабан тау жотасының баурайында, тау бөктерінде шаңғы курорты салынды. [[1994 жыл]]ы түрлі-түсті «Bounty» деп аталатын алғашқы соқпақ ашылды. Қар тазалағыштар сатып алынды. [[1995 жыл]]ы соқпақ жарықтандырылды. [[1996 жыл]]дан [[1999 жыл]]ға дейін жаңа беткейлер мен соқпақтар жасалды (шығыс беткейі, могул және жаттығу беткейі және «Крест» беткейі). Сонымен қатар, кафе мен бар, сондай-ақ жалға беру дүкені бар «Негізгі» ғимарат салынды. [[2000 жыл]]дан [[2006 жыл]]ға дейін шаңғы курорты электронды қолжетімділік жүйесін енгізді, әкімшілік ғимарат, сноуборд саябағы салды және жасанды қар тазалауға арналған жабдықтармен қамтамасыз етті. [[2009 жыл]]дан бастап Гранд Байкөл ірі инвестициялық бағдарламаны жүзеге асырып келеді. Үш орындық орындықтары бар заманауи фуникулер ашылды. Жасанды жарықтандыру және қар тазалау мүмкіндігі бар жаңа беткейлер жасалуда. Бүгінгі таңда Соболина тау шаңғы курорты Шығыс Сібірдегі ең ірі орталық болып табылады. Құлпынай өсіру қала тарихында және дамуында ерекше орын алады. [[1970 жыл]]ы қалада алғаш рет «Виктория» құлпынай сорты отырғызылған кезде, ол мол өнім берді.<ref name="BAIKÖL TARIKHY">{{cite web |url = https://m.101hotels.com/recreation/russia/baikalsk/history?ysclid=lupuf7093j993393120 |title = Байкөл қаласының тарихы |website = m.101hotels.com |access-date = }}</ref> Қала [[Байкөл]] көлінің оңтүстік жағалауында, Солзан және Харлахта өзендерінің сағасында, аудан орталығы [[Слюдянка (қала)|Слюдянкадан]] оңтүстік-шығысқа қарай 40 км, облыс орталығы [[Иркутск]]тен оңтүстік-шығысқа қарай 140 км, М55 федералды тас жолы мен Транссібір темір жолының бойында ([[Мәскеу]]ден 5346 км) орналасқан.<ref name="BAIKALSK RESMI SAITY rs2">{{cite web |url = https://gorod-baikalsk.ru/page/c116222955ad416a835305b4ebb8d883 |title = Байкөл қаласы |website = gorod-bailalsk.ru |access-date = }}</ref> == Өнеркәсіп == Байкөл қаласының өнеркәсібі [[XX ғасыр]]дың екінші жартысында қалыптасты және оның дамуы [[Кеңес Одағы]] кезеңіндегі индустрияландыру саясатымен тығыз байланысты болды. Қала [[1960 жыл|1960-жылдары]] ірі өндірістік орталық ретінде жоспарланып, негізгі мақсат ретінде Байкөл көлінің жағалауында целлюлоза-қағаз өнеркәсібін дамыту көзделді. Қаланың басты кәсіпорны – Байкөл целлюлоза-қағаз комбинаты болды. Бұл кәсіпорын [[1966 жыл]]ы іске қосылып, ұзақ уақыт бойы қала экономикасының негізгі тірегі қызметін атқарды<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Baykalsk |title=Байкөл қаласы туралы мәлімет |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=2026-04-03}}</ref>. Комбинат ағаш шикізатын өңдеп, целлюлоза мен қағаз өнімдерін өндірді және оның өнімдері Кеңес Одағының түрлі аймақтарына таратылды. Алайда өндірістің экологиялық әсері елеулі мәселелер туғызды. [[Байкөл]] көлі – әлемдегі ең терең және ең таза тұщы су қоймаларының бірі болғандықтан, оның экожүйесіне келтірілген зиян халықаралық деңгейде алаңдаушылық тудырды<ref>{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/754 |title=Байкөл көлі туралы ақпарат |publisher=UNESCO |access-date=2026-04-03}}</ref>. Экологиялық қысым мен экономикалық қиындықтардың нәтижесінде комбинаттың қызметі кезең-кезеңімен қысқартылып, [[2013 жыл]]ы толық тоқтатылды<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/russia-baikal-idUSL5N0B91U520130228 |title=Байкөл қағаз комбинатының жабылуы |publisher=Reuters |access-date=2026-04-03}}</ref>. Қазіргі уақытта Байкөл қаласының өнеркәсібі әртараптандыру кезеңін бастан өткеруде. Ірі өндірістің орнына шағын және орта кәсіпорындар дамып келеді. Ағаш өңдеу, құрылыс материалдарын шығару және тамақ өнеркәсібі салалары біртіндеп қалыптасуда. Сонымен қатар, туризмнің дамуы да жергілікті өндірістердің дамуына ықпал етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иркутск облысы қалалары]] hm73ckv8gio53wrtemcgtppilnh75p5 0 778146 3578991 3578002 2026-04-08T14:22:43Z Nurken 111493 /* Қаңтар */ 3578991 wikitext text/x-wiki Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін: *Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз. == Сәуір == === 4 === *[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}</ref> == Наурыз == === 27 === *[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.<ref>{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}</ref> === 20 === *[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.<ref>{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}</ref> *[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}</ref> === 19 === *[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}</ref> === 14 === *[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}</ref> *[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.<ref>{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> === 8 === *[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.<ref>{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}</ref> == Ақпан == === 28 === *[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 10 === *[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.<ref>{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}</ref> === 3 === *[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Қаңтар == === 19 === *[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}</ref> === 16 === *[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі. === 8 === *[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 5 === *[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 4 === *[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]] [[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]] i8gcelg04at6cigen6lon6rk05exkvw 0 778235 3579264 3577929 2026-04-09T05:43:09Z 1nter pares 146705 3579264 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows 95 Build 106 |жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]] |сурет = |құрылым_тагы = Chicago |windows_нұсқасы = [[Сурет:Windows Logo (1992-2001).svg|15px]] [[Windows 95]] |құрастыру_нұсқасы = 4.00.106 |ревизия = 0 |жүйе_тармағы = Windows NT 4.0 |архитектура = x86 |sku = Жоқ |Құрастырылған_күні = 1994 |Мерзімі біту уақыты = Белгісіз |продукт кілті = Белгісіз }} '''Windows 95 Build 106''' — [[Microsoft]] жасаған [[Windows 95]] операциялық жүйесінің ерте тесттік құрастыру нұсқаларының бірі. Бұл нұсқа [[1994 жыл|1994–]][[1995 жыл]]дар аралығында әзірлеу кезеңінде пайдаланылған. Бұл нұсқа [[Windows 95]] жүйесінің соңғы нұсқасына дейінгі даму сатыларының бірі болып табылады. [[Windows 95]] ресми түрде [[1995 жыл]]ы шыққанға дейін көптеген тесттік нұсқалардан өтті. Солардың бірі — Build 106. Бұл нұсқа [[Windows 95]] дамуының ерте кезеңін көрсетеді және тарихи тұрғыдан маңызды.<ref>86Box бағдарламасымен тексеру арқылы. 2026 01-11</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Windows 95]] [[Санат:Microsoft Windows]] [[Санат:Windows 95 нұсқалары]] odizs8fqpio3r6ojtqhnz6f2ycxv028 0 778244 3578901 3577463 2026-04-08T12:09:36Z Тоғжан Урумова 179029 Балалық шағы туралы бөлім қосылып, мәліметтер енгізілді 3578901 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Селена Кинтанилья-Перес''' (орысша: Селена; ағылш. Selena Quintanilla-Pérez; 16 сәуір 1971, [[Лейк-Джексон]], [[Техас]], [[АҚШ]] 31 наурыз 1995, Корпус-Кристи, Техас, АҚШ) – мексикалық ұлттан шыққан америкалық әнші, композитор, әуесқой актриса және дизайнер. Оны музыкалық сыншылар мен жұртшылық «Техас патшайымы» және «Техас музыкасының Мадоннасы» деп атаған.<ref>[https://timenote.info/ru/Selena-&#x20;Kintanilja-Peres Перес биографиясы]</ref> == Балалық шағы == Селена Техаста Марсела және Авраам Кинтанильяның отбасында дүниеге келген. Селенаның анасы чероки ұлтынан болса, әкесі мексикалық. Селенаның ата-анасы Иегова куәгерлері ұйымынан еді. Селена ән айтуды 6 жасынан бастады. Оның 9 жасында әкесі Selena y los Dinos атты отбасылық музыкалық топ құрып, Селена онда ән шырқаса, әпкесі Сюзетт барабандарда ойнап, ағасы Эбби гитарада ойнай бастады. 1980 жылы Авраам "Papa Gayo’s" атты ресторан ашып, отбасылық топ сонда ән шырқап жүрді. Бір жылдан соң ресторан банкротқа үшырап, Селена отбасымен Корпус-Кристиге көшіп кетеді. Әкесі Selena y los Dinos тобының менеджеріне айналып, топ әртүрлі шараларда ән шырқап, өнер жолын бастады.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YrLAyZV3WwuRBMLk?utm_referrer=www.google.com|title=Дзен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-27|lang=}}</ref> {{Кинематограф|есімі=Селена Кинтанилья-Перес|туған күні=16.04.1971|туған жері={{туғанжері|Лейк-Джексон (Техас){{!}}Лейк-Джексон|Лейк-Джексонда}}, [[Техас]], [[АҚШ]]|қайтыс болған күні=31.03.1995|қайтыс болған жері=[[Корпус-Кристи]], [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]|Мамандығы=Әнші}} == Мансабы == Селена 1980 жылы Selena y Los Dinos тобының солисті ретінде сценана алғаш шықты. 1980 жылдары Техас штаты бойынша оған техано стиліндегі музыка орындауға рұқсат берілмейтін, себебі бұл жанр ерлерге арналған деп саналатын. 1987 жылы Селена «Үздік әйел вокал» санатында Тejano Music Awards сыйлығын жеңіп алды, бұл оның танымалдылығын арттырды. Бұл сыйлық оған кейінгі тоғыз жыл бойы үздіксіз берілді. 1989 жылы Селена EMI Latin компаниясымен келісімшартқа қол қойып, өзіндік дебюттік альбомын Selena* шығарды. Кейін Ven Conmigo* (1990) альбомын шығарды.<ref>[https://timenote.info/ru/Selena-&#x20;Kintanilja-Peres Селенаның ресми музыкасы мен ақпараты]</ref> 1992 жылы Entre a Mi Mundo* альбомы «Billboard Regional Mexican Albums» чартында бірінші орынды иеленіп, 8 ай бойы сол орында қалды. Белгілі әні «Como la Flor» оның ең танымал соло әндерінің бірі болып саналады. 1993 жылы шыққан Live!* концерттік альбомы оған «Грэмми» сыйлығын әкелді («Үздік мексикан мерикандық альбом» санатында). Селена бұл сыйлықты алған алғашқы техано орындаушы болды<ref>[https://www.infobae.com/ru/2022/03/3&#x20;1/grammys-2022-selena-quintanilla-&#x20;the-tragic-story-of-the-3-time-grammy-&#x20;nominee/ Кинтанилья трагическая история]</ref> == Жетістіктері == * Billboard журналы оны 1990 жылдардың ең коммерциялық табысты латиноамерикандық орындаушысы деп атады * Барлық уақыттың ең ықпалды латиноамерикандық орындаушыларының бірі * Техано жанрын мейнстримге шығаруға үлес қосты * Entre a Mi Mundo* альбомы 300 000-дан аса дана сатылып, әйелден шыққан алғашқы техано альбомы ретінде тарихқа енді. * Live!* альбомы алтын статусқа ие болды (500 000 сатылған дана) == Өлімі == 1995 жылы 31 наурызда 23 жасында фикс похитительі (фанаткасы) Кconfidence Перес оны атып өлтірді. == Дереккөздер == <references /> d4577wwjptlifjn24vqktqol9pc14i9 0 778245 3579072 3577764 2026-04-08T17:45:13Z ~2026-21540-27 179621 3579072 wikitext text/x-wiki {{Бокстан жарыс|Атауы=Бокстан Азия чемпионаты 2026|Эмблема=|Өлшемі=200|Сурет сипаттамасы=|Қала=[[Ұланбатыр]], [[Моңғолия]]|Елдер=|Қатысушылар=|Медальдар=|Ашылуы=[[28 наурыз]] [[2026]]|Жабылуы=[[11 сәуір]] [[2026]]|Өткізілуі=|Алдыңғы= World Boxing аясында тұңғыш рет|Келесі=}} '''Бокстан Азия чемпионаты 2026''' ({{lang-en|2026 Asian Boxing Elite Boxing Championships}}) — [[Моңғолия]] астанасы [[Ұланбатыр]] қаласында 2026 жылдың 30 наурызы мен 10 сәуірі аралығында өткен спорттық шара. Бұл турнир — [[World Boxing]] халықаралық ұйымының аясында ұйымдастырылған алғашқы құрлықтық чемпионат ретінде тарихқа енді<ref>{{Cite web|title=More than 230 male and female boxers will compete in World Boxing’s first ever continental championship when action gets underway at Asian Boxing Elite Boxing Championships 2026 in Mongolia|url=https://worldboxing.org/more-than-230-male-and-female-boxers-will-compete-in-world-boxings-first-ever-continental-championship-when-action-gets-underway-at-asian-boxing-elite-boxing-championships-2026-in-mongolia/}}</ref>. Бұл — Моңғолия тарихында үшінші рет ұйымдастырылып отырған Азия біріншілігі және алғаш рет ерлер мен әйелдер арасындағы жарыстар бір уақытта біріктіріліп өткізіледі. == Тарихы == Жарысқа [[Азия|Азияның]] 25-тен астам елінен 230-дан астам былғары қолғап шебері қатысты. Турнир бағдарламасында ерлер мен әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі бойынша жүлделер сарапқа салынды. Чемпионаттың ресми жеребе тарту рәсімі 29 наурызда өтті. === Жарыс кестесі === Жарыстың негізгі кезеңдері «ASA Arena» спорт кешенінде өтеді: * '''28–29 наурыз:''' Қатысушылардың келуі, медициналық тексеріс және ресми жеребе тарту рәсімі. * '''30 наурыз:''' Салтанатты ашылу рәсімі (сағат 18:30) және алдын ала іріктеу кезеңдері. * '''30 наурыз – 1 сәуір:''' алдын ала кездесулер (Preliminaries ). * '''2–5 сәуір:''' ширек финалдық кездесулер. * '''6–7 сәуір:''' жартылай финалдық кездесулер. * '''8 сәуір:''' Демалыс күні. * '''9 сәуір:''' Әйелдер арасындағы финалдық кездесулер. * '''10 сәуір:''' Ерлер арасындағы финалдық кездесулер және жабылу салтанаты. * '''11 сәуір:''' Делегациялардың қайтуы. === Дайындық кезеңі және оқу-жаттығу жиыны === Чемпионат алдында, 2026 жылдың 15–27 наурыз аралығында Моңғолия бокс федерациясының ұйымдастыруымен халықаралық оқу-жаттығу жиыны (training camp) өтті. Жаттығу жиыны Ұланбатыр қаласынан 30 шақырым жерде орналасқан «Алтан Шонхор» (Altan Shonkhor) базасында ұйымдастырылды<ref>{{Cite web|title=MONGOLIA TO HOST PRE ASIAN BOXING CHAMPIONSHIP ELITE BOXING TRAINING CAMP IN MARCH|url=https://asianboxing.org/2026/02/mongolia-to-host-pre-asian-boxing-championship-elite-boxing-training-camp-in-march/}}</ref>. === Жарыстың техникалық регламенті мен ұйымдастырылуы === Жарысқа 1986 жылдың 1 қаңтары мен 2007 жылдың 31 желтоқсаны аралығында туған спортшылар қатыса алады. Ерлер арасында 10 салмақ дәрежесі (47-50 кг-нан +90 кг-ға дейін) және әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі (45-48 кг-нан +80 кг-ға дейін) бекітілген. Жарыс [[World Boxing]] халықаралық бокс ұйымының техникалық ережелеріне сәйкес өткізіледі. Ұпай беру «10 ұпайлық жүйе» (Ten Point Must System) бойынша жүзеге асырылады. Ресми бокс жабдықтарымен (қолғап, каска) «Greenhill» компаниясы қамтамасыз етеді. 1-ші орын — алтын, 2-ші орын — күміс, ал екі 3-ші орынға қола медальдар беріледі. Сонымен қатар, спортшыларға рейтингтік ұпайлар үлестіріледі. == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" !№ !Мемлекет !Ерлер (Аты-жөні және салмағы) !Әйелдер (Аты-жөні және салмағы) |- |1 |{{Байрақ|Қазақстан}} | * [[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай|Санжар Тәшкенбай]] (50 кг) * [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан|Махмұд Сабырхан]] (55 кг) * [[Оразбек Асылқұлов]] (60 кг) * [[Ертуған Зейнуллинов]] (65 кг) * [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан|Төрехан Сабырхан]] (70 кг) * [[Сабыржан Аққалықов]] (75 кг) * [[Ерасыл Жақпеков]] (80 кг) * [[Нұрбек Рахатұлы Оралбай|Нұрбек Оралбай]] (85 кг) * [[Сағындық Тоғамбай]] (90 кг) * [[Айбек Рахатұлы Оралбай|Айбек Оралбай]] (+90 кг) | * [[Әйгерім Сәттібаева]] (48 кг) * [[Жазира Орақбаева]] (51 кг) * [[Элина Базарова]] (54 кг) * [[Ұлжан Сәрсенбек]] (57 кг) * [[Римма Волосенко]] (60 кг) * [[Лаура Есенкелді]] (65 кг) * [[Бақыт Сейдіш]] (70 кг) * [[Валентина Хальзова]] (75 кг) * [[Надежда Рябец]] (80 кг) * [[Дина Исламбекова]] (+80 кг) |- |2 |{{Байрақ|Өзбекстан}} | * [[Асылбек Жалилов]] (50 кг) * [[Шахзод Музафаров]] (55 кг) * [[Абдурахмон Махмуджонов]] (60 кг) * [[Абдуллох Мадаминов]] (65 кг) * [[Хавасбек Асадуллаев]] (70 кг) * [[Жавохир Абдурахимов]] (75 кг) * [[Фазлиддин Эркинбоев]] (80 кг) * [[Жасурбек Юлдошев]] (85 кг) * [[Халимжон Мамасолиев]] (90 кг) * [[Арман Маханов]] (+90 кг) | * [[Сабина Бобокулова]] (48 кг) * [[Гүлсевар Ганиева]] (51 кг) * [[Хуморабану Мамажонова]] (54 кг) * [[Нигина Уктамова]] (57 кг) * [[Муштарийбону Иброхимжонова]] (60 кг) * [[Феруза Абдуалимова]] (65 кг) * [[Ойша Тоирова]] (70 кг) * [[Азиза Зокирова]] (75 кг) * [[Рухшона Парпиева]] (80 кг) * [[Олтиной Сотимбоева]] (+80 кг) |- |3 |{{Байрақ|Үндістан}} | * [[Вишванат Суреш]] (50 кг) * [[Жадумани Сингх]] (55 кг) * [[Сачин]] (60 кг) * [[Адитя Пратап Ядав]] (65 кг) * [[Дипак]] (70 кг) * [[Акаш]] (75 кг) * [[Анкуш]] (80 кг) * [[Локеш]] (85 кг) * [[Харш Чоудхари]] (90 кг) * [[Нарендер]] (+90 кг) | * [[Минакши]] (48 кг) * [[Нихат Зарин]] (51 кг) * [[Прити]] (54 кг) * [[Жасмин]] (57 кг) * [[Прия]] (60 кг) * [[Анкушита Боро]] (65 кг) * [[Арундхати Чоудхари]] (70 кг) * [[Ловлина Боргохаин]] (75 кг) * [[Пуджа Рани]] (80 кг) * [[Альфия Патхан]] (+80 кг) |- |4 |{{Байрақ|Моңғолия}} | * [[Баттулга Алдархишиг]] (50 кг) * [[Билгүүнсайхан Хархүү]] (55 кг) * [[Буяндалай Баярхүү]] (60 кг) * [[Энхтөр Тэгшжаргал]] (65 кг) * [[Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар]] (70 кг) * [[Далай Ганзориг]] (75 кг) * [[Барияхан Дорж]] (85 кг) * [[Энхсанаа Гантулга]] (90 кг) * [[Бекнур Хали]] (+90 кг) | * [[Номундари Энх-Амгалан]] (48 кг) * [[Мөнгөнсаран Балсан]] (51 кг) * [[Энхжаргал Мөнгөнтсетсег]] (54 кг) * [[Номин-Эрдэнэ Төгсжаргал]] (57 кг) * [[Намуун Монхор]] (60 кг) * [[Тсетсегдари Мягмарсурэн]] (65 кг) |- |5 |{{Байрақ|Жапония}} | * [[Даичи Иваи]] (50 кг) * [[Руи Ямагучи]] (55 кг) * [[Шунсуке Китамото]] (60 кг) * [[Шион Нишияма]] (65 кг) * [[Сэвон Оказава]] (70 кг) * [[Тайга Яги]] (75 кг) * [[Кай Ториябе]] (80 кг) | * [[Юка Садамацу]] (48 кг) * [[Юна Нишинака]] (51 кг) * [[Цукими Намики]] (54 кг) * [[Рико Ямада]] (57 кг) * [[Аяка Тагучи]] (60 кг) * [[Май Кито]] (65 кг) * [[Наоко Касахара]] (75 кг) |- |6 |{{Байрақ|Қытай}} | * [[Чуанг Лиу]] (55 кг) * [[Ксинлин Чен]] (60 кг) * [[Ксин Жин]] (65 кг) * [[Пейченг Ванг]] (70 кг) * [[Сяобао Ванг]] (80 кг) * [[Сюэчжэн Хан]] (90 кг) * [[Байикевузи Данабике]] (+90 кг) | * [[Ю Ву]] (51 кг) * [[Сюань Чжао]] (54 кг) * [[Зии Чен]] (57 кг) * [[Ченгю Янг]] (60 кг) * [[Шу Ли]] (65 кг) * [[Алимире Абудурейиму]] (70 кг) * [[Зии Бао]] (75 кг) |- |7 |{{Байрақ|Тайвань}} | * [[Чиа-Фенг Пенг]] (55 кг) * [[Ченг-Вей Ли]] (60 кг) * [[Ю Лин]] (65 кг) * [[Чинг-Эн Чанг]] (70 кг) * [[Руи-Зун Цай]] (80 кг) | * [[И-Сюань Го]] (51 кг) * [[Сяо-Вэнь Хуанг]] (54 кг) * [[Чинг-Ю Яо]] (57 кг) * [[Ю-Тинг Лин]] (60 кг) * [[Ньен-Чин Чен]] (65 кг) * [[Ю-Тинг Чжуо]] (75 кг) |- |8 |{{Байрақ|Корея Республикасы}} | * [[Сехёнг Жо]] (55 кг) * [[Донгхван Жанг]] (60 кг) * [[Жунсу Ким]] (70 кг) * [[Минсэонг Ким]] (80 кг) * [[Гичае Ким]] (85 кг) * [[Таеунг Жу]] (+90 кг) | * [[Чоронг Бак]] (51 кг) * [[Аэжи Им]] (54 кг) * [[Енжи О]] (60 кг) * [[Сужин Сэон]] (57 кг) * [[Суён Сэонг]] (75 кг) |- |9 |{{Байрақ|Таиланд}} | * [[Пануват Пуннакорн]] (50 кг) * [[Кангпи Бокхунтход]] (55 кг) * [[Сакда Руамтам]] (60 кг) * [[Бунжонг Синсири]] (65 кг) * [[Вирапон Джонгжохо]] (80 кг) | * [[Типсатча Йодваре]] (48 кг) * [[Чутамат Раксат]] (51 кг) * [[Натнича Чонгпронгкланг]] (54 кг) * [[Пунрави Руенрос]] (57 кг) * [[Тананья Сомнуэк]] (60 кг) * [[Порнтип Буапа]] (65 кг) |- |10 |{{Байрақ|Қырғызстан}} | * [[Бекзат Ергешов]] (50 кг) * [[Нұрсұлтан Асанакунов]] (55 кг) * [[Амантур Жұмаев]] (60 кг) * [[Мирзохид Имамназаров]] (65 кг) * [[Эльдар Тұрдубаев]] (70 кг) * [[Атай Дамир]] (75 кг) * [[Сағын Сатыбалды уулу]] (80 кг) * [[Мұхаммедазиз Закиров]] (85 кг) * [[Тыныстан Алыбаев]] (90 кг) |— |- |11 |{{Байрақ|Тәжікстан}} | * [[Анушервон Фазылов]] (55 кг) * [[Акмал Убаидов]] (60 кг) * [[Руслан Гафуров]] (65 кг) * [[Шамшер Саидов]] (75 кг) * [[Некруз Салимов]] (80 кг) * [[Парвиз Каримов]] (90 кг) * [[Мұхаммед Аброридинов]] (+90 кг) | * [[Мижгона Самадова]] (57 кг) * [[Бибинашастамо Холова]] (60 кг) |- |12 |{{Байрақ|Иордания}} | * [[Хутайфа Эшиш]] (50 кг) * [[Махди Алмашалех]] (80 кг) * [[Мохаммад Абу Жажех]] (85 кг) * [[Обада Алкасбех]] (65 кг) * [[Зеяд Эашаш]] (70 кг) * [[Заид Алдин Эашаш]] (75 кг) * [[Хусейн Иашаиш]] (80 кг) * [[Мохаммад Сулейман]] (85 кг) |— |- |13 |{{Байрақ|Филиппин}} | * [[Джон Уэйн Висера]] (50 кг) * [[Аарон Джуд Бадо]] (55 кг) * [[Пол Жюлифер Баскон]] (60 кг) * [[Норлан Петесио]] (70 кг) |[[Ксиан Багухин]] (51 кг) |- |14 |{{Байрақ|Түрікменстан}} | * [[Мейлис Шадурдыев]] (55 кг) * [[Довлет Муханов]] (60 кг) * [[Иласбек Кочкаров]] (75 кг) * [[Байрамдурды Нұрмұхаммедов]] (70 кг) * [[Ықылас Багтыяров]] (80 кг) * [[Довлет Ысламов]] (+90 кг) |— |- |15 |{{Байрақ|Сингапур}} | * [[Клайден Тео Хан Шерн]] (55 кг) * [[Каэлан Кларк]] (65 кг) * [[Велван Тан]] (75 кг) | * [[Даниша Матиалаган]] (51 кг) * [[Ван Чи Вай Кей]] (54 кг) |- |16 |{{Байрақ|КХДР}} |[[Тае Ил Ким]] (50 кг) | * [[Кум Бёль Ан]] (51 кг) * [[Ун Гёнг Вон]] (60 кг) * [[Хё Сун Хванг]] (65 кг) |- |17 |{{Байрақ|Бутан}} | * [[Мигма Доржи]] (50 кг) * [[Дечен Доржи]] (60 кг) * [[Кинлей Кинлей]] (65 кг) | * [[Чимми Вангмо]] (48 кг) * [[Кинга Вангмо]] (54 кг) |- |18 |{{Байрақ|Индонезия}} | * [[Фредрик Ампаге]] (50 кг) * [[Марс Де Вольта]] (60 кг) * [[Майкель Мускита]] (80 кг) |— |- |19 |{{Байрақ|Вьетнам}} |— | * [[Тхи Куинь Ань Пхам]] (48 кг) * [[Хуен Тран Нгуен]] (57 кг) |- |20 |{{Байрақ|БАӘ}} |[[Орхан Агаев]] (+90 кг) |— |- |21 |{{Байрақ|Сауд Арабиясы}} |[[Моуса Альхавсау]] (65 кг) |— |} == Жарыс нәтижесі == === Ерлер === ==== 50 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 50 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:"15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="11" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 50 кг | rowspan="4" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="4" | [[1 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Бекзат Ергешов | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} '''Вишванат Суреш''' |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайланд}} Пануват Пуннакорн | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Хутайфа Эшиш |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Асылбек Жалилов | '''1 : 4''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Даичи Иваи |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Бутан}} Мигма Доржи | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Филиппин}} Джон Уэйн Висера |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |[[4 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" |{{ту|Қазақстан}} Санжар Тәшкенбай |'''0 : 5''' | style="text-align: left;" |{{ту|Үндістан}} Вишванат Суреш |- | style="text-align: left;" |{{ту|Иордания}} Хутайфа Эшиш |'''|'''5 : 0''' | style="text-align: left;" |{{ту|Индонезия}} Фредрик Ампаге |- | style="text-align: left;" |{{ту|КХДР}} Тае Ил Ким |'''R1 01:06''' | style="text-align: left;" |{{ту|Жапония}} Даичи Иваи |- | style="text-align: left;" |{{ту|Филиппин}} Джон Уэйн Висера |'''5:0''' | style="text-align: left;" |{{ту|Моңғолия}} Баттулга Алдархишиг |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |[[7 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" | | | style="text-align: left;" | |- | | style="text-align: left;" | | |- |'''Финал''' |[[10 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" | | | style="text-align: left;" | |} ==== 55 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:" 15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Көк бұрыш ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Қызыл бұрыш |- | rowspan="14" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 55 кг | rowspan="7" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="7" | [[31 наурыз]] [[2026 жыл|2026]] | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Махди Алмашалех | '''0 : 5''' | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} '''Шахзод Музафаров''' |- | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Нұрсұлтан Асанакунов | '''1 : 4''' | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} '''Мейлис Шадурдыев''' |- | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Филиппин}} Аарон Джуд Бадо | '''0 : 5''' | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} '''Билгүүнсайхан Хархүү''' |- | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} '''Руи Ямагучи''' | '''3 : 2''' | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Жадумани Сингх Мандеңбам |- |style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Оңтүстік Корея}} Сехёнг Жо | '''2 : 3''' |style="text-align: center;" |{{ту|Тәжікстан}} '''Анушервон Фазылов''' |- |style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай Республикасы}} '''Чиа-Фенг Пенг''' |'''5 : 0''' |style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Сингапур}} Клайден Тео Хан Шерн |- |style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Кангпи Бокхунтход |'''1 : 4''' |style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} '''Чуанг Лиу''' |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |[[3 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" |{{ту|Қазақстан}} '''Махмұд Сабырхан''' |style="text-align: center;" |'''3 : 2''' | style="text-align: left;" |{{ту|Өзбекстан}} Шахзод Музафаров |- | style="text-align: left;" |{{ту|Түрікменстан}} '''Мейлис Шадурдыев''' | style="text-align: center;" |'''5 : 0''' | style="text-align: left;" |{{ту|Моңғолия}} Билгүүнсайхан Хархүү |- | style="text-align: left;" |{{ту|Жапония}} Руи Ямагучи |'''R1 01:06''' | style="text-align: left;" |{{ту|Тәжікстан}} '''Анушервон Фазылов''' |- | style="text-align: left;" |'''{{ту|Тайвань}} Чиа-Фенг Пенг''' |style="text-align: left;" | '''5:0''' | style="text-align: left;" |{{ту|Қытай}} Чуанг Лиу |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |[[6 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" |{{ту|Қазақстан}} Махмұд Сабырхан |'''0 : 5''' | style="text-align: left;" |{{ту|Моңғолия}} '''Билгүүнсайхан Хархүү''' |- |{{ту|Түрікменстан}} '''Мейлис Шадурдыев''' | style="text-align: left;" | |{{ту|Тәжікстан}} '''Анушервон Фазылов''' |- |'''Финал''' |[[10 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" |{{ту|Моңғолия}} '''Билгүүнсайхан Хархүү''' | | style="text-align: left;" | |} ==== 60 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 60 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="15" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 60 кг | rowspan="8" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="8" | 1 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Шунсуке Китамото | '''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Акмал Убаидов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Филиппин}} Пол Жюлифер Баскон | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Оразбек Асылқұлов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Ксинлин Чен | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Абдурахмон Махмуджонов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Донгхван Жанг | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Мохаммад Абу Жажех |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Амантур Жұмаев | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Таиланд}} Сакда Руамтам |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Довлет Муханов | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Индонезия}} Марс Де Вольта |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Бутан}} Дечен Доржи | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Ченг-Вей Ли |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Буяндалай Баярхүү | '''1 : 4''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Сачин |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Шунсуке Китамото | '''Walkover''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Оразбек Асылқұлов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Абдурахмон Махмуджонов | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Мохаммад Абу Жажех |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайланд}} Сакда Руамтам | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Довлет Муханов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Ченг-Вей Ли | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Сачин |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |Оразбек Асылқұлов | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |Сачин |} ==== 65 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 65 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="14" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 65 кг | rowspan="7" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="7" | 2 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Энхтөр Тэгшжаргал | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Обада Алкасбех |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Адитя Пратап Ядав | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Сауд Арабиясы}} Моуса Альхавсау |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Сингапур}} Каэлан Кларк | '''RSC (R3 02:00)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Абдуллох Мадаминов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Ксин Жин | '''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту| Тайланд}} Бунжонг Синсири |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Иласбек Кочкаров | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Бутан}} Кинлей Кинлей |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Руслан Гафуров | '''1 : 4''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Мирзохид Имамназаров |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Ю Лин | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Ертуған Зейнуллинов |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Шион Нишияма | '''3 : 2''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Обада Алкасбех |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Адитя Пратап Ядав | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Абдуллох Мадаминов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайланд}} Бунжонг Синсири | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Иласбек Кочкаров |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Мирзохид Имамназаров | '''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Ертуған Зейнуллинов |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 70 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 70 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="13" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 70 кг | rowspan="6" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="6" | 30 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Жунсу Ким | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Шамшер Саидов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Пейченг Ванг | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Чинг-Эн Чанг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Филиппин}} Норлан Петесио | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Зеяд Эашаш | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Сингапур}} Велван Тан |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Дипак | '''3 : 2''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Хавасбек Асадуллаев |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Эльдар Тұрдубаев | '''3 : 2''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Байрамдурды Нұрмұхаммедов |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 3 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Төрехан Сабырхан | '''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Шамшер Саидов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Пейченг Ванг | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Зеяд Эашаш | '''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Дипак |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Эльдар Тұрдубаев | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Сэвон Оказава |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 75 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 75 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="8" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 75 кг | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Жавохир Абдурахимов | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Атай Дамир |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Ықылас Багтыяров | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Акаш |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Заид Алдин Эашаш | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Далай Ганзориг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Тайга Яги | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Сабыржан Аққалықов |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 80 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 80 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="11" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 80 кг | rowspan="4" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="4" | 2 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Хусейн Иашаиш | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тайланд}} Вирапон Джонгжохо |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Некруз Салимов | '''RSC (R3 03:00)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Кай Ториябе |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Сағын Сатыбалды уулу | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Фазлиддин Эркинбоев |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Сяобао Ванг | '''RSC (R2 00:30)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Руи-Зун Цай |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Анкуш | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Индонезия}} Майкель Мускита |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Ерасыл Жақпеков | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Минсэонг Ким |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 85 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 85 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="7" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 85 кг | rowspan="3" | '''Ширек финал''' | rowspan="3" | 5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Барияхан Дорж | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Мохаммад Сулейман |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Локеш | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Гичае Ким |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Мұхаммедазиз Закиров | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Жасурбек Юлдошев |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Нұрбек Оралбай | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 90 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 90 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="7" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 90 кг | rowspan="3" | '''Ширек финал''' | rowspan="3" | 5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Тыныстан Алыбаев | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Харш Чоудхари |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Энхсанаа Гантулга | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Халимжон Мамасолиев |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Сағындық Тоғамбай | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Сюэчжэн Хан |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Парвиз Каримов | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 90+ кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер +90 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="8" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | +90 кг | rowspan="1" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="1" | 2 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Бекнур Хали | '''RSC (R3 02:05)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Арман Маханов |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай | '''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Арман Маханов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Довлет Ысламов | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Таеунг Жу |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Нарендер | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|БАӘ}} Орхан Агаев |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Мұхаммед Аброридинов | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Байикевузи Данабике |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} === Әйелдер === ==== 48 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 48 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="7" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |48 кг | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Минакши |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Юка Садамацу |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Типсатча Йодваре |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Бутан}} Чимми Вангмо |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Номундари Энх-Амгалан |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Вьетнам}} Тхи Куинь Ань Пхам |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Әйгерім Сәттібаева |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Сабина Бобокулова |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 51 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 51 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="15" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |51 кг | rowspan="4" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="4" |30 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Филиппин}} Ксиан Багухин |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Сингапур}} Даниша Матиалаган |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Чутамат Раксат |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Ю Ву |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Жазира Орақбаева |'''RSC-I (R3 02:01)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|КХДР}} Кум Бёль Ан |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Чоронг Бак |'''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Юна Нишинака |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |3 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Нихат Зарин |'''RSC (R1 02:38)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Филиппин}} Ксиан Багухин |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Ю Ву |'''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Гүлсевар Ганиева |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Мөнгөнсаран Балсан |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|КХДР}} Кум Бёль Ан |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Чоронг Бак |'''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} И-Сюань Го |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 54 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 54 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="14" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |54 кг | rowspan="3" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="3" |30 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Хуморабану Мамажонова |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Натнича Чонгпронгкланг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Элина Базарова |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Прити |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Цукими Намики |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Сингапур}} Ван Чи Вай Кей |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |3 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Сяо-Вэнь Хуанг |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Натнича Чонгпронгкланг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Бутан}} Кинга Вангмо |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Сюань Чжао |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Энхжаргал Мөнгөнтсетсег |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Прити |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Цукими Намики |'''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Аэжи Им |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 57 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 57 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="13" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |57 кг | rowspan="2" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="2" |31 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Зии Чен |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Рико Ямада |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Пунрави Руенрос |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Вьетнам}} Хуен Тран Нгуен |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Жасмин |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Зии Чен |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Нигина Уктамова |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Чинг-Ю Яо |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Номин-Эрдэнэ Төгсжаргал |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тәжікстан}} Мижгона Самадова |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Пунрави Руенрос |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Ұлжан Сәрсенбек |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 60 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 60 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="14" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |60 кг | rowspan="3" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="3" |31 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Тананья Сомнуэк |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Ю-Тинг Лин |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тәжікстан}} Бибинашастамо Холова |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Намуун Монхор |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Прия |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Римма Волосенко |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |3 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Аяка Тагучи |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Ю-Тинг Лин |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|КХДР}} Ун Гёнг Вон |'''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Енжи О |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Муштарийбону Иброхимжонова |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Намуун Монхор |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Прия |'''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Ченгю Янг |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 65 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 65 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="12" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |65 кг | rowspan="1" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="1" |1 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Порнтип Буапа |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Май Кито |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Ньен-Чин Чен |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Порнтип Буапа |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Лаура Есенкелді |'''1 : 4''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Анкушита Боро |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Феруза Абдуалимова |'''RSC (R2 02:26)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|КХДР}} Хё Сун Хванг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Тсетсегдари Мягмарсурэн |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Шу Ли |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 70 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 70 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="4" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |70 кг | rowspan="1" |'''Ширек финал''' | rowspan="1" |4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Сужин Сэон |'''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Алимире Абудурейиму |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Бақыт Сейдіш |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Алимире Абудурейиму |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Арундхати Чоудхари |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Ойша Тоирова |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 75 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 75 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="6" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |75 кг | rowspan="3" |'''Ширек финал''' | rowspan="3" |4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Наоко Касахара |'''RSC (R3 01:28)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Азиза Зокирова |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Ю-Тинг Чжуо |'''RSC (R3 01:00)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Зии Бао |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Валентина Хальзова |'''RSC (R2 02:40)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Суён Сэонг |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Ловлина Боргохаин |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Азиза Зокирова |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Зии Бао |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Валентина Хальзова |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 80 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 80 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="2" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |80 кг | rowspan="1" |'''Жартылай финал''' | rowspan="1" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Надежда Рябец |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Пуджа Рани |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Рухшона Парпиева |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== +80 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер +80 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="2" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | +80 кг | rowspan="1" |'''Жартылай финал''' | rowspan="1" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Олтиной Сотимбоева |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Дина Исламбекова |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Альфия Патхан |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} == Тағы қараңыз == * [[World Boxing]] * [[Бокстан әлем чемпионаты 2025 (World Boxing)|Бокстан әлем чемпионаты 2025]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бокстан Азия чемпионаттары]] fgmlj8fgc7m049jljnktijr8il327qb 3579077 3579072 2026-04-08T17:47:16Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-21540-27|~2026-21540-27]] ([[User talk:~2026-21540-27|т]]) өңдемелерінен [[User:Ashina|Ashina]] соңғы нұсқасына қайтарды 3577764 wikitext text/x-wiki {{Бокстан жарыс|Атауы=Бокстан Азия чемпионаты 2026|Эмблема=|Өлшемі=200|Сурет сипаттамасы=|Қала=[[Ұланбатыр]], [[Моңғолия]]|Елдер=|Қатысушылар=|Медальдар=|Ашылуы=[[28 наурыз]] [[2026]]|Жабылуы=[[11 сәуір]] [[2026]]|Өткізілуі=|Алдыңғы= World Boxing аясында тұңғыш рет|Келесі=}} '''Бокстан Азия чемпионаты 2026''' ({{lang-en|2026 Asian Boxing Elite Boxing Championships}}) — [[Моңғолия]] астанасы [[Ұланбатыр]] қаласында 2026 жылдың 30 наурызы мен 10 сәуірі аралығында өткен спорттық шара. Бұл турнир — [[World Boxing]] халықаралық ұйымының аясында ұйымдастырылған алғашқы құрлықтық чемпионат ретінде тарихқа енді<ref>{{Cite web|title=More than 230 male and female boxers will compete in World Boxing’s first ever continental championship when action gets underway at Asian Boxing Elite Boxing Championships 2026 in Mongolia|url=https://worldboxing.org/more-than-230-male-and-female-boxers-will-compete-in-world-boxings-first-ever-continental-championship-when-action-gets-underway-at-asian-boxing-elite-boxing-championships-2026-in-mongolia/}}</ref>. Бұл — Моңғолия тарихында үшінші рет ұйымдастырылып отырған Азия біріншілігі және алғаш рет ерлер мен әйелдер арасындағы жарыстар бір уақытта біріктіріліп өткізіледі. == Тарихы == Жарысқа [[Азия|Азияның]] 25-тен астам елінен 230-дан астам былғары қолғап шебері қатысты. Турнир бағдарламасында ерлер мен әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі бойынша жүлделер сарапқа салынды. Чемпионаттың ресми жеребе тарту рәсімі 29 наурызда өтті. === Жарыс кестесі === Жарыстың негізгі кезеңдері «ASA Arena» спорт кешенінде өтеді: * '''28–29 наурыз:''' Қатысушылардың келуі, медициналық тексеріс және ресми жеребе тарту рәсімі. * '''30 наурыз:''' Салтанатты ашылу рәсімі (сағат 18:30) және алдын ала іріктеу кезеңдері. * '''30 наурыз – 1 сәуір:''' алдын ала кездесулер (Preliminaries ). * '''2–5 сәуір:''' ширек финалдық кездесулер. * '''6–7 сәуір:''' жартылай финалдық кездесулер. * '''8 сәуір:''' Демалыс күні. * '''9 сәуір:''' Әйелдер арасындағы финалдық кездесулер. * '''10 сәуір:''' Ерлер арасындағы финалдық кездесулер және жабылу салтанаты. * '''11 сәуір:''' Делегациялардың қайтуы. === Дайындық кезеңі және оқу-жаттығу жиыны === Чемпионат алдында, 2026 жылдың 15–27 наурыз аралығында Моңғолия бокс федерациясының ұйымдастыруымен халықаралық оқу-жаттығу жиыны (training camp) өтті. Жаттығу жиыны Ұланбатыр қаласынан 30 шақырым жерде орналасқан «Алтан Шонхор» (Altan Shonkhor) базасында ұйымдастырылды<ref>{{Cite web|title=MONGOLIA TO HOST PRE ASIAN BOXING CHAMPIONSHIP ELITE BOXING TRAINING CAMP IN MARCH|url=https://asianboxing.org/2026/02/mongolia-to-host-pre-asian-boxing-championship-elite-boxing-training-camp-in-march/}}</ref>. === Жарыстың техникалық регламенті мен ұйымдастырылуы === Жарысқа 1986 жылдың 1 қаңтары мен 2007 жылдың 31 желтоқсаны аралығында туған спортшылар қатыса алады. Ерлер арасында 10 салмақ дәрежесі (47-50 кг-нан +90 кг-ға дейін) және әйелдер арасында 10 салмақ дәрежесі (45-48 кг-нан +80 кг-ға дейін) бекітілген. Жарыс [[World Boxing]] халықаралық бокс ұйымының техникалық ережелеріне сәйкес өткізіледі. Ұпай беру «10 ұпайлық жүйе» (Ten Point Must System) бойынша жүзеге асырылады. Ресми бокс жабдықтарымен (қолғап, каска) «Greenhill» компаниясы қамтамасыз етеді. 1-ші орын — алтын, 2-ші орын — күміс, ал екі 3-ші орынға қола медальдар беріледі. Сонымен қатар, спортшыларға рейтингтік ұпайлар үлестіріледі. == Қатысушылар == {| class="wikitable sortable" !№ !Мемлекет !Ерлер (Аты-жөні және салмағы) !Әйелдер (Аты-жөні және салмағы) |- |1 |{{Байрақ|Қазақстан}} | * [[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай|Санжар Тәшкенбай]] (50 кг) * [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан|Махмұд Сабырхан]] (55 кг) * [[Оразбек Асылқұлов]] (60 кг) * [[Ертуған Зейнуллинов]] (65 кг) * [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан|Төрехан Сабырхан]] (70 кг) * [[Сабыржан Аққалықов]] (75 кг) * [[Ерасыл Жақпеков]] (80 кг) * [[Нұрбек Рахатұлы Оралбай|Нұрбек Оралбай]] (85 кг) * [[Сағындық Тоғамбай]] (90 кг) * [[Айбек Рахатұлы Оралбай|Айбек Оралбай]] (+90 кг) | * [[Әйгерім Сәттібаева]] (48 кг) * [[Жазира Орақбаева]] (51 кг) * [[Элина Базарова]] (54 кг) * [[Ұлжан Сәрсенбек]] (57 кг) * [[Римма Волосенко]] (60 кг) * [[Лаура Есенкелді]] (65 кг) * [[Бақыт Сейдіш]] (70 кг) * [[Валентина Хальзова]] (75 кг) * [[Надежда Рябец]] (80 кг) * [[Дина Исламбекова]] (+80 кг) |- |2 |{{Байрақ|Өзбекстан}} | * [[Асылбек Жалилов]] (50 кг) * [[Шахзод Музафаров]] (55 кг) * [[Абдурахмон Махмуджонов]] (60 кг) * [[Абдуллох Мадаминов]] (65 кг) * [[Хавасбек Асадуллаев]] (70 кг) * [[Жавохир Абдурахимов]] (75 кг) * [[Фазлиддин Эркинбоев]] (80 кг) * [[Жасурбек Юлдошев]] (85 кг) * [[Халимжон Мамасолиев]] (90 кг) * [[Арман Маханов]] (+90 кг) | * [[Сабина Бобокулова]] (48 кг) * [[Гүлсевар Ганиева]] (51 кг) * [[Хуморабану Мамажонова]] (54 кг) * [[Нигина Уктамова]] (57 кг) * [[Муштарийбону Иброхимжонова]] (60 кг) * [[Феруза Абдуалимова]] (65 кг) * [[Ойша Тоирова]] (70 кг) * [[Азиза Зокирова]] (75 кг) * [[Рухшона Парпиева]] (80 кг) * [[Олтиной Сотимбоева]] (+80 кг) |- |3 |{{Байрақ|Үндістан}} | * [[Вишванат Суреш]] (50 кг) * [[Жадумани Сингх]] (55 кг) * [[Сачин]] (60 кг) * [[Адитя Пратап Ядав]] (65 кг) * [[Дипак]] (70 кг) * [[Акаш]] (75 кг) * [[Анкуш]] (80 кг) * [[Локеш]] (85 кг) * [[Харш Чоудхари]] (90 кг) * [[Нарендер]] (+90 кг) | * [[Минакши]] (48 кг) * [[Нихат Зарин]] (51 кг) * [[Прити]] (54 кг) * [[Жасмин]] (57 кг) * [[Прия]] (60 кг) * [[Анкушита Боро]] (65 кг) * [[Арундхати Чоудхари]] (70 кг) * [[Ловлина Боргохаин]] (75 кг) * [[Пуджа Рани]] (80 кг) * [[Альфия Патхан]] (+80 кг) |- |4 |{{Байрақ|Моңғолия}} | * [[Баттулга Алдархишиг]] (50 кг) * [[Билгүүнсайхан Хархүү]] (55 кг) * [[Буяндалай Баярхүү]] (60 кг) * [[Энхтөр Тэгшжаргал]] (65 кг) * [[Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар]] (70 кг) * [[Далай Ганзориг]] (75 кг) * [[Барияхан Дорж]] (85 кг) * [[Энхсанаа Гантулга]] (90 кг) * [[Бекнур Хали]] (+90 кг) | * [[Номундари Энх-Амгалан]] (48 кг) * [[Мөнгөнсаран Балсан]] (51 кг) * [[Энхжаргал Мөнгөнтсетсег]] (54 кг) * [[Номин-Эрдэнэ Төгсжаргал]] (57 кг) * [[Намуун Монхор]] (60 кг) * [[Тсетсегдари Мягмарсурэн]] (65 кг) |- |5 |{{Байрақ|Жапония}} | * [[Даичи Иваи]] (50 кг) * [[Руи Ямагучи]] (55 кг) * [[Шунсуке Китамото]] (60 кг) * [[Шион Нишияма]] (65 кг) * [[Сэвон Оказава]] (70 кг) * [[Тайга Яги]] (75 кг) * [[Кай Ториябе]] (80 кг) | * [[Юка Садамацу]] (48 кг) * [[Юна Нишинака]] (51 кг) * [[Цукими Намики]] (54 кг) * [[Рико Ямада]] (57 кг) * [[Аяка Тагучи]] (60 кг) * [[Май Кито]] (65 кг) * [[Наоко Касахара]] (75 кг) |- |6 |{{Байрақ|Қытай}} | * [[Чуанг Лиу]] (55 кг) * [[Ксинлин Чен]] (60 кг) * [[Ксин Жин]] (65 кг) * [[Пейченг Ванг]] (70 кг) * [[Сяобао Ванг]] (80 кг) * [[Сюэчжэн Хан]] (90 кг) * [[Байикевузи Данабике]] (+90 кг) | * [[Ю Ву]] (51 кг) * [[Сюань Чжао]] (54 кг) * [[Зии Чен]] (57 кг) * [[Ченгю Янг]] (60 кг) * [[Шу Ли]] (65 кг) * [[Алимире Абудурейиму]] (70 кг) * [[Зии Бао]] (75 кг) |- |7 |{{Байрақ|Тайвань}} | * [[Чиа-Фенг Пенг]] (55 кг) * [[Ченг-Вей Ли]] (60 кг) * [[Ю Лин]] (65 кг) * [[Чинг-Эн Чанг]] (70 кг) * [[Руи-Зун Цай]] (80 кг) | * [[И-Сюань Го]] (51 кг) * [[Сяо-Вэнь Хуанг]] (54 кг) * [[Чинг-Ю Яо]] (57 кг) * [[Ю-Тинг Лин]] (60 кг) * [[Ньен-Чин Чен]] (65 кг) * [[Ю-Тинг Чжуо]] (75 кг) |- |8 |{{Байрақ|Корея Республикасы}} | * [[Сехёнг Жо]] (55 кг) * [[Донгхван Жанг]] (60 кг) * [[Жунсу Ким]] (70 кг) * [[Минсэонг Ким]] (80 кг) * [[Гичае Ким]] (85 кг) * [[Таеунг Жу]] (+90 кг) | * [[Чоронг Бак]] (51 кг) * [[Аэжи Им]] (54 кг) * [[Енжи О]] (60 кг) * [[Сужин Сэон]] (57 кг) * [[Суён Сэонг]] (75 кг) |- |9 |{{Байрақ|Таиланд}} | * [[Пануват Пуннакорн]] (50 кг) * [[Кангпи Бокхунтход]] (55 кг) * [[Сакда Руамтам]] (60 кг) * [[Бунжонг Синсири]] (65 кг) * [[Вирапон Джонгжохо]] (80 кг) | * [[Типсатча Йодваре]] (48 кг) * [[Чутамат Раксат]] (51 кг) * [[Натнича Чонгпронгкланг]] (54 кг) * [[Пунрави Руенрос]] (57 кг) * [[Тананья Сомнуэк]] (60 кг) * [[Порнтип Буапа]] (65 кг) |- |10 |{{Байрақ|Қырғызстан}} | * [[Бекзат Ергешов]] (50 кг) * [[Нұрсұлтан Асанакунов]] (55 кг) * [[Амантур Жұмаев]] (60 кг) * [[Мирзохид Имамназаров]] (65 кг) * [[Эльдар Тұрдубаев]] (70 кг) * [[Атай Дамир]] (75 кг) * [[Сағын Сатыбалды уулу]] (80 кг) * [[Мұхаммедазиз Закиров]] (85 кг) * [[Тыныстан Алыбаев]] (90 кг) |— |- |11 |{{Байрақ|Тәжікстан}} | * [[Анушервон Фазылов]] (55 кг) * [[Акмал Убаидов]] (60 кг) * [[Руслан Гафуров]] (65 кг) * [[Шамшер Саидов]] (75 кг) * [[Некруз Салимов]] (80 кг) * [[Парвиз Каримов]] (90 кг) * [[Мұхаммед Аброридинов]] (+90 кг) | * [[Мижгона Самадова]] (57 кг) * [[Бибинашастамо Холова]] (60 кг) |- |12 |{{Байрақ|Иордания}} | * [[Хутайфа Эшиш]] (50 кг) * [[Махди Алмашалех]] (80 кг) * [[Мохаммад Абу Жажех]] (85 кг) * [[Обада Алкасбех]] (65 кг) * [[Зеяд Эашаш]] (70 кг) * [[Заид Алдин Эашаш]] (75 кг) * [[Хусейн Иашаиш]] (80 кг) * [[Мохаммад Сулейман]] (85 кг) |— |- |13 |{{Байрақ|Филиппин}} | * [[Джон Уэйн Висера]] (50 кг) * [[Аарон Джуд Бадо]] (55 кг) * [[Пол Жюлифер Баскон]] (60 кг) * [[Норлан Петесио]] (70 кг) |[[Ксиан Багухин]] (51 кг) |- |14 |{{Байрақ|Түрікменстан}} | * [[Мейлис Шадурдыев]] (55 кг) * [[Довлет Муханов]] (60 кг) * [[Иласбек Кочкаров]] (75 кг) * [[Байрамдурды Нұрмұхаммедов]] (70 кг) * [[Ықылас Багтыяров]] (80 кг) * [[Довлет Ысламов]] (+90 кг) |— |- |15 |{{Байрақ|Сингапур}} | * [[Клайден Тео Хан Шерн]] (55 кг) * [[Каэлан Кларк]] (65 кг) * [[Велван Тан]] (75 кг) | * [[Даниша Матиалаган]] (51 кг) * [[Ван Чи Вай Кей]] (54 кг) |- |16 |{{Байрақ|КХДР}} |[[Тае Ил Ким]] (50 кг) | * [[Кум Бёль Ан]] (51 кг) * [[Ун Гёнг Вон]] (60 кг) * [[Хё Сун Хванг]] (65 кг) |- |17 |{{Байрақ|Бутан}} | * [[Мигма Доржи]] (50 кг) * [[Дечен Доржи]] (60 кг) * [[Кинлей Кинлей]] (65 кг) | * [[Чимми Вангмо]] (48 кг) * [[Кинга Вангмо]] (54 кг) |- |18 |{{Байрақ|Индонезия}} | * [[Фредрик Ампаге]] (50 кг) * [[Марс Де Вольта]] (60 кг) * [[Майкель Мускита]] (80 кг) |— |- |19 |{{Байрақ|Вьетнам}} |— | * [[Тхи Куинь Ань Пхам]] (48 кг) * [[Хуен Тран Нгуен]] (57 кг) |- |20 |{{Байрақ|БАӘ}} |[[Орхан Агаев]] (+90 кг) |— |- |21 |{{Байрақ|Сауд Арабиясы}} |[[Моуса Альхавсау]] (65 кг) |— |} == Жарыс нәтижесі == === Ерлер === ==== 50 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 50 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:"15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="11" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 50 кг | rowspan="4" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="4" | [[1 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Бекзат Ергешов | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} '''Вишванат Суреш''' |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайланд}} Пануват Пуннакорн | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Хутайфа Эшиш |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Асылбек Жалилов | '''1 : 4''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Даичи Иваи |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Бутан}} Мигма Доржи | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Филиппин}} Джон Уэйн Висера |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |[[4 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" |{{ту|Қазақстан}} Санжар Тәшкенбай |'''0 : 5''' | style="text-align: left;" |{{ту|Үндістан}} Вишванат Суреш |- | style="text-align: left;" |{{ту|Иордания}} Хутайфа Эшиш |'''|'''5 : 0''' | style="text-align: left;" |{{ту|Индонезия}} Фредрик Ампаге |- | style="text-align: left;" |{{ту|КХДР}} Тае Ил Ким |'''R1 01:06''' | style="text-align: left;" |{{ту|Жапония}} Даичи Иваи |- | style="text-align: left;" |{{ту|Филиппин}} Джон Уэйн Висера |'''5:0''' | style="text-align: left;" |{{ту|Моңғолия}} Баттулга Алдархишиг |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |[[7 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" | | | style="text-align: left;" | |- | | style="text-align: left;" | | |- |'''Финал''' |[[10 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" | | | style="text-align: left;" | |} ==== 55 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:" 15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Көк бұрыш ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Қызыл бұрыш |- | rowspan="14" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 55 кг | rowspan="7" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="7" | [[31 наурыз]] [[2026 жыл|2026]] | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Махди Алмашалех | '''0 : 5''' | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} '''Шахзод Музафаров''' |- | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Нұрсұлтан Асанакунов | '''1 : 4''' | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} '''Мейлис Шадурдыев''' |- | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Филиппин}} Аарон Джуд Бадо | '''0 : 5''' | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} '''Билгүүнсайхан Хархүү''' |- | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} '''Руи Ямагучи''' | '''3 : 2''' | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Жадумани Сингх Мандеңбам |- |style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Оңтүстік Корея}} Сехёнг Жо | '''2 : 3''' |style="text-align: center;" |{{ту|Тәжікстан}} '''Анушервон Фазылов''' |- |style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай Республикасы}} '''Чиа-Фенг Пенг''' |'''5 : 0''' |style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Сингапур}} Клайден Тео Хан Шерн |- |style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Кангпи Бокхунтход |'''1 : 4''' |style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} '''Чуанг Лиу''' |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |[[3 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" |{{ту|Қазақстан}} '''Махмұд Сабырхан''' |style="text-align: center;" |'''3 : 2''' | style="text-align: left;" |{{ту|Өзбекстан}} Шахзод Музафаров |- | style="text-align: left;" |{{ту|Түрікменстан}} '''Мейлис Шадурдыев''' | style="text-align: center;" |'''5 : 0''' | style="text-align: left;" |{{ту|Моңғолия}} Билгүүнсайхан Хархүү |- | style="text-align: left;" |{{ту|Жапония}} Руи Ямагучи |'''R1 01:06''' | style="text-align: left;" |{{ту|Тәжікстан}} '''Анушервон Фазылов''' |- | style="text-align: left;" |'''{{ту|Тайвань}} Чиа-Фенг Пенг''' |style="text-align: left;" | '''5:0''' | style="text-align: left;" |{{ту|Қытай}} Чуанг Лиу |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |[[6 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" |{{ту|Қазақстан}} Махмұд Сабырхан |'''0 : 5''' | style="text-align: left;" |{{ту|Моңғолия}} '''Билгүүнсайхан Хархүү''' |- |{{ту|Түрікменстан}} '''Мейлис Шадурдыев''' | style="text-align: left;" | |{{ту|Тәжікстан}} '''Анушервон Фазылов''' |- |'''Финал''' |[[10 сәуір]] [[2026 жыл|2026]] | style="text-align: left;" |{{ту|Моңғолия}} '''Билгүүнсайхан Хархүү''' | | style="text-align: left;" | |} ==== 60 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 60 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="15" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 60 кг | rowspan="8" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="8" | 1 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Шунсуке Китамото | '''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Акмал Убаидов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Филиппин}} Пол Жюлифер Баскон | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Оразбек Асылқұлов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Ксинлин Чен | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Абдурахмон Махмуджонов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Донгхван Жанг | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Мохаммад Абу Жажех |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Амантур Жұмаев | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Таиланд}} Сакда Руамтам |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Довлет Муханов | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Индонезия}} Марс Де Вольта |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Бутан}} Дечен Доржи | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Ченг-Вей Ли |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Буяндалай Баярхүү | '''1 : 4''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Сачин |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Шунсуке Китамото | '''Walkover''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Оразбек Асылқұлов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Абдурахмон Махмуджонов | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Мохаммад Абу Жажех |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайланд}} Сакда Руамтам | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Довлет Муханов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Ченг-Вей Ли | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Сачин |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 65 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 65 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="14" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 65 кг | rowspan="7" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="7" | 2 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Энхтөр Тэгшжаргал | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Обада Алкасбех |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Адитя Пратап Ядав | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Сауд Арабиясы}} Моуса Альхавсау |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Сингапур}} Каэлан Кларк | '''RSC (R3 02:00)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Абдуллох Мадаминов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Ксин Жин | '''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту| Тайланд}} Бунжонг Синсири |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Иласбек Кочкаров | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Бутан}} Кинлей Кинлей |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Руслан Гафуров | '''1 : 4''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Мирзохид Имамназаров |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Ю Лин | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Ертуған Зейнуллинов |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Шион Нишияма | '''3 : 2''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Обада Алкасбех |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Адитя Пратап Ядав | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Абдуллох Мадаминов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тайланд}} Бунжонг Синсири | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Иласбек Кочкаров |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Мирзохид Имамназаров | '''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Ертуған Зейнуллинов |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 70 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 70 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="13" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 70 кг | rowspan="6" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="6" | 30 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Жунсу Ким | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Шамшер Саидов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Пейченг Ванг | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Чинг-Эн Чанг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Филиппин}} Норлан Петесио | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Зеяд Эашаш | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Сингапур}} Велван Тан |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Дипак | '''3 : 2''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Хавасбек Асадуллаев |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Эльдар Тұрдубаев | '''3 : 2''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Байрамдурды Нұрмұхаммедов |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 3 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Төрехан Сабырхан | '''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Шамшер Саидов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Пейченг Ванг | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Бямба-Эрдэнэ Отгонбаатар |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Зеяд Эашаш | '''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Дипак |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Эльдар Тұрдубаев | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Сэвон Оказава |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 75 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 75 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="8" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 75 кг | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Жавохир Абдурахимов | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Атай Дамир |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Ықылас Багтыяров | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Акаш |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Заид Алдин Эашаш | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Далай Ганзориг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Тайга Яги | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Сабыржан Аққалықов |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 80 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 80 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="11" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 80 кг | rowspan="4" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="4" | 2 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Хусейн Иашаиш | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тайланд}} Вирапон Джонгжохо |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Некруз Салимов | '''RSC (R3 03:00)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Жапония}} Кай Ториябе |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Сағын Сатыбалды уулу | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Фазлиддин Эркинбоев |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Сяобао Ванг | '''RSC (R2 00:30)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Тайвань}} Руи-Зун Цай |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Анкуш | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Индонезия}} Майкель Мускита |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Ерасыл Жақпеков | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Минсэонг Ким |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 85 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 85 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="7" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 85 кг | rowspan="3" | '''Ширек финал''' | rowspan="3" | 5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Барияхан Дорж | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Иордания}} Мохаммад Сулейман |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Локеш | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Гичае Ким |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Мұхаммедазиз Закиров | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Жасурбек Юлдошев |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Нұрбек Оралбай | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 90 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер 90 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="7" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | 90 кг | rowspan="3" | '''Ширек финал''' | rowspan="3" | 5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қырғызстан}} Тыныстан Алыбаев | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Харш Чоудхари |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Энхсанаа Гантулга | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Халимжон Мамасолиев |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Сағындық Тоғамбай | '''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Сюэчжэн Хан |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Парвиз Каримов | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 90+ кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+ '''Ерлер +90 кг''' |- ! style="width:10%;" | Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" | Раунд ! style="width:15%;" | Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" | 🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" | Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" | 🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="8" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | +90 кг | rowspan="1" | '''Бірінші раунд''' | rowspan="1" | 2 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Моңғолия}} Бекнур Хали | '''RSC (R3 02:05)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Арман Маханов |- | rowspan="4" | '''Ширек финал''' | rowspan="4" | 4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Қазақстан}} Айбек Оралбай | '''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Өзбекстан}} Арман Маханов |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Түрікменстан}} Довлет Ысламов | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Корея Республикасы}} Таеунг Жу |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Үндістан}} Нарендер | '''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|БАӘ}} Орхан Агаев |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | {{ту|Тәжікстан}} Мұхаммед Аброридинов | '''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | {{ту|Қытай}} Байикевузи Данабике |- | rowspan="2" | '''Жартылай финал''' | rowspan="2" | 7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | '''Финал''' | 10 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} === Әйелдер === ==== 48 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 48 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="7" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |48 кг | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Минакши |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Юка Садамацу |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Типсатча Йодваре |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Бутан}} Чимми Вангмо |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Номундари Энх-Амгалан |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Вьетнам}} Тхи Куинь Ань Пхам |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Әйгерім Сәттібаева |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Сабина Бобокулова |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 51 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 51 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="15" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |51 кг | rowspan="4" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="4" |30 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Филиппин}} Ксиан Багухин |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Сингапур}} Даниша Матиалаган |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Чутамат Раксат |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Ю Ву |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Жазира Орақбаева |'''RSC-I (R3 02:01)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|КХДР}} Кум Бёль Ан |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Чоронг Бак |'''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Юна Нишинака |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |3 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Нихат Зарин |'''RSC (R1 02:38)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Филиппин}} Ксиан Багухин |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Ю Ву |'''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Гүлсевар Ганиева |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Мөнгөнсаран Балсан |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|КХДР}} Кум Бёль Ан |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Чоронг Бак |'''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} И-Сюань Го |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 54 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 54 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="14" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |54 кг | rowspan="3" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="3" |30 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Хуморабану Мамажонова |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Натнича Чонгпронгкланг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Элина Базарова |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Прити |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Цукими Намики |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Сингапур}} Ван Чи Вай Кей |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |3 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Сяо-Вэнь Хуанг |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Натнича Чонгпронгкланг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Бутан}} Кинга Вангмо |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Сюань Чжао |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Энхжаргал Мөнгөнтсетсег |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Прити |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Цукими Намики |'''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Аэжи Им |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 57 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 57 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="13" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |57 кг | rowspan="2" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="2" |31 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Зии Чен |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Рико Ямада |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Пунрави Руенрос |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Вьетнам}} Хуен Тран Нгуен |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |5 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Жасмин |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Зии Чен |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Нигина Уктамова |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Чинг-Ю Яо |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Номин-Эрдэнэ Төгсжаргал |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тәжікстан}} Мижгона Самадова |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Пунрави Руенрос |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Ұлжан Сәрсенбек |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |7 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 60 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 60 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="14" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |60 кг | rowspan="3" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="3" |31 наурыз 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Тананья Сомнуэк |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Ю-Тинг Лин |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тәжікстан}} Бибинашастамо Холова |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Намуун Монхор |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Прия |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Римма Волосенко |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |3 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Аяка Тагучи |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Ю-Тинг Лин |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|КХДР}} Ун Гёнг Вон |'''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Енжи О |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Муштарийбону Иброхимжонова |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Намуун Монхор |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Прия |'''4 : 1''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Ченгю Янг |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 65 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 65 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="12" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |65 кг | rowspan="1" |'''Бірінші раунд''' | rowspan="1" |1 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Порнтип Буапа |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Май Кито |- | rowspan="4" |'''Ширек финал''' | rowspan="4" |4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Ньен-Чин Чен |'''5 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Тайланд}} Порнтип Буапа |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Лаура Есенкелді |'''1 : 4''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Анкушита Боро |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Феруза Абдуалимова |'''RSC (R2 02:26)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|КХДР}} Хё Сун Хванг |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Моңғолия}} Тсетсегдари Мягмарсурэн |'''0 : 5''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Шу Ли |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 70 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 70 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="4" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |70 кг | rowspan="1" |'''Ширек финал''' | rowspan="1" |4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Сужин Сэон |'''2 : 3''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Алимире Абудурейиму |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Бақыт Сейдіш |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Алимире Абудурейиму |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Арундхати Чоудхари |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Ойша Тоирова |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 75 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 75 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="6" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |75 кг | rowspan="3" |'''Ширек финал''' | rowspan="3" |4 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Жапония}} Наоко Касахара |'''RSC (R3 01:28)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Азиза Зокирова |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Тайвань}} Ю-Тинг Чжуо |'''RSC (R3 01:00)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Зии Бао |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Валентина Хальзова |'''RSC (R2 02:40)''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Корея Республикасы}} Суён Сэонг |- | rowspan="2" |'''Жартылай финал''' | rowspan="2" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Ловлина Боргохаин |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Азиза Зокирова |- | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қытай}} Зии Бао |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Валентина Хальзова |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" | | | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== 80 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер 80 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="2" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" |80 кг | rowspan="1" |'''Жартылай финал''' | rowspan="1" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Надежда Рябец |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Пуджа Рани |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Рухшона Парпиева |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} ==== +80 кг салмақ ==== {| class="wikitable mw-collapsible" style="text-align:center; font-size:90%; width:100%;" |+'''Әйелдер +80 кг''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:15%;" |Раунд ! style="width:15%;" |Күні ! style="width:25%; background:#ffcccc;" |🔵 Спортшы 1 ! style="width:10%;" |Есеп ! style="width:25%; background:#ccccff;" |🔴 Спортшы 2 |- | rowspan="2" style="font-weight:bold; background:#ecf0f1;" | +80 кг | rowspan="1" |'''Жартылай финал''' | rowspan="1" |6 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Олтиной Сотимбоева |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Дина Исламбекова |- |'''Финал''' |9 сәуір 2026 | style="background:#fff0f0; text-align:left;" |{{ту|Үндістан}} Альфия Патхан |'''0 : 0''' | style="background:#f0f0ff; text-align:left;" | |} == Тағы қараңыз == * [[World Boxing]] * [[Бокстан әлем чемпионаты 2025 (World Boxing)|Бокстан әлем чемпионаты 2025]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бокстан Азия чемпионаттары]] ijat77vgaaj07hxygk037fmbnqqfrn8 0 778295 3579543 3577115 2026-04-09T09:40:04Z RaiymbekZh 170385 3579543 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kozhakhmetov_street.jpg|alt=Нұрмұхамбет Қожахметов және Оқжетпес көшелерінің қиылысы|ортаға|240x240 нүкте|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (02.03.2026)|thumb|Қожахметов және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес]] көшелерінің қиылысы]] '''Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі''' (кейде – '''''Сұлтанбек Қожахметов'''''; ресми түрде — '''Қожахметов'''<ref>[https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86_%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_2026.pdf&page=14 Астана қаласындағы көшелер рейестрі – 14-і бет.]</ref>) [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|"Агроқалашық" тұрғын алабында]] орналасқан. {{Coord|51.188367|71.387514|name=Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)}} Қожахметов көшесі 1965 жылдан бері, ең ұзақ уақыт бойы атауын өзгертпеген көше.<ref>[https://bilim-all.kz/article/25541 Астанадағы ең-ең көшелер//ЖАНТАЕВ]</ref> Ол [[Сыдық Мұхамеджанов]] көшесінен басталып, [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)|Ақан Сері көшесімен]] бітіп, және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес көшесінен]] басталып, [[Мұса Жәлел көшесі (Астана)|Мұса Жәлел көшесімен]] аяқталады. [[Күләш Байсейітова көшесі (Астана)|Күләш Байсейітова]] және [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|Шабал Бейсекова]] көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1315 м. Астанадағы тірі адамның атымен аталған бірінші көше<ref>Қазақстан Республикасының аумағында тірі адамдар атына берілген бірнеше адамдарға арналған көшелер бар. Олар - Сұлтанбек Қожахметов және [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Нұрсұлтан Назарбаев көшелері]].</ref>. Атында екі адамның есімі бар бірінші көше (екінші - [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар көшесі]]). == Тарихы == === Көше === 1965 жылдың 12 ақпан күні осы көшенің атын өзгертуге жарғы шықты: «..Депутаттар Целиноград қалалық Кеңесі атқару комитетінің шешімі: Болотная көшесі Қожахметов көшесі болып өзгертілсін.»<ref>[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 ж. (2025 жылы қазақ тілге аударылған), 21-22 б.</ref> Осы көше негізінде [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] атына берілсің деп ойлауда болған. Бірақ та, КСРО кезінде көп көшелердің атын тек тегін ретінде жазған (Мысалы: Ленин көшесі; Қожахметов көшесі). Қазақстан тәуелсіздігін алған кезде, көшелердің атын қайта өзгерту болып жатқан кезде, Қожахметов туралы актіні тіркеуін таба алмай, көшеге КСРО-дағы танымал ғалымға Сұлтанбек Қожахметов атауын берген. 2005 жылдың желтоқсан айында ІІҚ-ның бұрыңғы капитаны - Ю. Кузнецов, Астанаға оралған кезде, өзіннің бұрыңғы кіші-сержант атын, Сұлтанбекке ауыстырғаның көріп, әкімдікке бірнеше хаттама жіберді. Жауабын күте алмай, 2006 жылы Кузнецов қайтыс болады. 2007 жылы көше өз шыңайы атын, Нұрмұхамбет Қожахметов атын алды. Алайда әлі күнге дейін бұл көшедегі бірнеше нысан – Сұлтанбек Қожахметов есіміне ие. === Тұлға === [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] (1930-1962) — Милиция қызметкері, кіші-сержант. [[Сурет:Nurmukhambet Kozh1.jpg|жиекті|ортаға|223x223 нүкте|thumb|Нұрмұхамбеттің суреті]] [[Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов|Сұлтанбек Қожахметов]] (1935 ж.т.) — Қазақстандық ғалым, Өзбекстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты. == Ғимараттар == Көше бойында 86 ғимарат (үй) орналасқан.<ref>[https://bizgid.kz/postal/astana/rayon_v_gorode_saryarka/ulica_ozhahmetov.html НҰРМҰХАМБЕТ ҚОЖАХМЕТОВ КӨШЕСІ — ПОШТ ИНДЕСКТЕРІ]</ref> === Азық-түлік және басқа орталықтар === «У Петровича» дүкені — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, 18В үй. === Пошта индекстері === # Z11C3F6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10 # Z11C3F7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10/2 # Z11C3F8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10А # Z11C3F9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №11А # Z11C3G0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №13 # Z11C3G1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №14 # Z11C3G2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15 # Z11C3G3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15А # Z11C3G4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №16 # Z11C3G5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №17^(жанды) # Z11C3G6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18 # Z11C3G7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/1 # Z11C3G8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/2 # Z11C3G9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/3 # Z11C3H0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18Б # Z11C3H1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18В # Z11C3H2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №19 # Z11C3H3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20 # Z11C3H4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/1 # Z11C3H5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/2 # Z11C3H6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №21 # Z11C3H7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №22 # Z11C3H8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23 # Z11C3H9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №24 # Z11C3K0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №25 # Z11C3K1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26 # Z11C3K10 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26А # Z11C3K2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27 # Z11C3K3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27А # Z11C3K4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №28 # Z11C3K5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №29 # Z11C3K6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №32 # Z11C3K7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №33 # Z11C3K8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №34 # Z11C3K9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35 # Z11C3M0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35/1 # Z11C3M1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35А # Z11C3M2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35Б # Z11C3M3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36 # Z11C3M4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/1 # Z11C3M5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/2 # Z11C3M6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №37 # Z11C3M7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №38 # Z11C3M8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39 # Z11C3M9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/1 # Z11C3P0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/2 # Z11C3P1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/3 # Z11C3P2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №40 # Z11C3P3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №41 # Z11C3P4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №42 # Z11C3P5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43 # Z11C3P6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/1 # Z11C3P7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/2 # Z11C3P8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №44 # Z11C3P9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45 # Z11C3T0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45В # Z11C3T1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №46 # Z11C3T2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №47 # Z11C3T3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №48 # Z11C3T4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49 # Z11C3T5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49А # Z11C3T6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №5 # Z11C3T7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №50 # Z11C3T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №51 # Z11C3T9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №52 # Z11C3X0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53 # Z11C3X1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53А # Z11C3X2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №54 # Z11C3X3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №55 # Z11C3X4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №56 # Z11C3X5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №57 # Z11C3X6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №58 # Z11C3X7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №6 # Z11C3X8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №60 # Z11C3X9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №61 # Z11C3Y0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №62 # Z11C3Y1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №64 # Z11C3Y2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №66 # Z11C3Y3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №68 # Z11C3Y4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №7 # Z11C3Y5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8 # Z11C3Y6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8А # Z11C3Y7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9 # Z11C3Y8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9А # Z11E5E0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20А # Z11F4T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23Б (''Кейбір үйлердің мекенжайы Сұлтанбек Қожахметов деп келуі мүмкін'') == Оқиғалар == [[2026 жыл|2026 жылдың]] [[25 қаңтар]] күні Қожахметов 17 мекенжайы бойынша тұрғын үйінде 250 шаршы метр аумақты қамтыған [[өрт]] шыққан.<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/382420-pozhar-v-astane-mog-zakonchitsya-vzryvom Астанадағы өрт. Қожахметов көшесіндегі жарылыс.]</ref><ref>[https://airpres.kz/novosti/v-astane-zagorelsya-chastnyj-zhiloj-dom-iz-zdaniya-vynesli-dva-gazovyh-ballona/ АСТАНАДАҒЫ ӨРТ ЖАРЫЛЫСҚА ӘКЕЛДІ]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] b1cebbm4idovzhiwoytx18788qb4n5g 0 778384 3579266 3578036 2026-04-09T05:43:45Z 1nter pares 146705 3579266 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows Server 2003 Build 2410 |жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]] |сурет = |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2410.1.main.001208-1937 |ревизия = 1 |жүйе_тармағы = Windows NT 5.1 |архитектура = x86 |sku = Server<br>Advanced Server<br>Datacenter Server |Құрастырылған_күні = 2000.12.08 |Мерзімі біту уақыты = 2001.06.06 |продукт кілті = F6PGG-4YYDJ-3FF3T-R328P-3BXTG }} '''Windows Server 2003 Build 2410''' — [[Microsoft]] компаниясы әзірлеген [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте тесттік бета нұсқаларының бірі болып саналатын құрастыру нұсқасы. Бұл нұсқа ресми түрде соңғы шығарылым емес және негізінен ішкі тестілеу немесе әзірлеушілерге арналған. Windows Server 2003 — серверлік операциялық жүйе, алғаш рет [[2003 жыл]]ғы [[24 сәуір]]де ресми түрде жарияланған.<ref>Microsoft деректері</ref> Ол [[Windows XP]] жүйесінің негізінде жасалған және алдыңғы [[Windows 2000 Server]] нұсқасының ізбасары болып табылады.<ref>Уикипедия деректері</ref> Windows Server 2003 Build 2410 — осы жүйенің әзірлеу кезеңіндегі аралық нұсқалардың бірі. Мұндай құрастырулар көбіне жаңа функцияларды сынау, жүйенің тұрақтылығын тексеру, әзірлеушілерге арналған алдын ала нұсқалар үшін пайдаланылады. == Жаңа мүмкіндіктер мен өзгерістер == Орнату (Setup) жаңартылып, серверлік нұсқаларға арналған жаңа жарнамалық экрандар (billboards) қосылды.<br> «Қоқыс жәшігі» (Recycle Bin) белгішесі жаңартылды (екі жағында тұтқалары бар) <br> Simple Start мәзірінің классикалық нұсқасы қосылды (бірақ әдепкісі — Classic Start Menu) <br> [[Windows Media Player]] 8.0 нұсқасына дейін жаңартылды Sample Test Visual Style тақырыбы қосылды (әдепкісі — Windows Classic) <br> VESA BIOS кеңейтімдерін қолдау енгізілді (VBE үйлесімді видеокарталар үшін жоғары түстерді драйверсіз қолдануға мүмкіндік береді)<br> Command-line жүйелік ақпарат құралы '''SystemInfo.exe''' алғаш рет осы серверлік нұсқада пайда болды <br> Microsoft Script Debugger жойылды <br> MAC Bridge желілік протоколының стегі алынып тасталды Клиенттік нұсқалармен сәйкестендірілген bugcheck (қате кодтары) жаңартулары енгізілді. === Windows Product Activation === Бұл build-та [[Windows Product Activation]] жүйесі бар. Оны келесі команда арқылы ашуға болады: C:\Windows\System32\oobe\msoobe.exe /a Алайда, бірінші беттен кейін жүйе бірден Windows белсендірілгенін (activated) көрсетеді. OOBE (Out-of-Box Experience) толық іске қосылмайды, тек активация механизмін қамтамасыз ету үшін қолданылады. === Start Page === Бұл нұсқа басқа Whistler құрастыруларынан ерекшеленеді, себебі мұнда толық жұмыс істейтін '''Start Page''' бар. Start батырмасын басқанда — Start Page ашылады.<br> Қалыпты Start мәзірін ашу үшін — '''Shift''' пернесін ұстап тұрып басу керек.<br> Start Page қосу үшін төмендегі registry файлын жасау қажет:<ref>BetaWiki.com — Windows Server 2003 Build 2410</ref> [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer] "FaultID"=dword:00000065 [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer\StartPage\Normal\W32Control1] <ref name="WINDOWS SERVER 2003 BUILD 2401 REGISTRY EDITOR">{{cite web |url = https://x.com/thebookisclosed/status/1312490804674322432 |title = Windows Registry Editor Version 5.00 |website = x.com |access-date = 4.10.2020 }}</ref> == Тарихы == Windows Server 2003 бастапқыда «.NET Server» атауымен әзірленді. Әзірлеу барысында көптеген build-нұсқалар шығарылып, олардың ішінде Windows Server 2003 Build 2401 сияқты құрастырулар да болды. Жүйе [[2003 жыл]]ы RTM (Release to Manufacturing) кезеңіне жетіп, толық нұсқасы шығарылды.<ref>Microsoft, 2003</ref> <ref>VirtualBox 2.0.6 (x64) қолданбасымен тексеру арқылы 2026 02-18</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Windows Server 2003 нұсқалары]] cnzxz6xamm3e8wsiwo0z123yuwogmxz 0 778422 3579022 3578172 2026-04-08T15:48:45Z TalgatSnow 143530 3579022 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы | түпнұсқа_атауы = Directors Guild of America Award | сурет = DGAAward.png | сурет_ені = 200px | сурет_сипаттамасы = Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының медальоны | негізі_қаланды = 1948 | мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} | құрылтайшы = [[Америка режиссерлер гильдиясы]] | сайт = https://www.dga.org/ | алдыңғы = | келесі = }} '''Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы''' ({{lang-en|Directors Guild of America Award}}, '''DGA''') — кино және телевизия [[Режиссерлік өнер|режиссура]]сы саласындағы үздік жетістіктер үшін берілетін жыл сайынғы америкалық марапат. Сыйлықтың негізін 1948 жылы [[Америка режиссерлер гильдиясы]]ның президенті Джордж Маршалл қалаған.<ref name=dga>{{cite web |url=http://www.dga.org/Awards/History.aspx |title=DGA Awards History |publisher=Directors Guild of America Award |access-date=2016-04-24 |lang=en |archive-date=2015-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905092437/http://www.dga.org/Awards/History.aspx |url-status=live }}</ref> Алғашқы DGA сыйлығы 1938 жылы [[Дэвид Уорк Гриффит|Д. У. Гриффит]]ке «Гильдияның құрметті мүшесі» ретінде берілді. == Санаттар == === Негізгі номинациялар === * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік толық метражды фильм режиссурасы үшін сыйлығы|Толық метражды фильм режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Feature Film}}: 1948/49 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік деректі фильм режиссурасы үшін сыйлығы|Деректі фильм режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Documentaries}}: 1991 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының Майкл Аптед атындағы үздік дебюттік толық метражды фильм режиссурасы үшін сыйлығы|Дебюттік фильм режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – First-Time Feature Film}}: 2015 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік комедиялық сериал режиссурасы үшін сыйлығы|Комедиялық сериал режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Comedy Series}}: 1971 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік жарнама режиссурасы үшін сыйлығы|Жарнама режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Commercials}}: 1979 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік драмалық сериал режиссурасы үшін сыйлығы|Драмалық сериал режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Drama Series}}: 1971 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік мини-сериал немесе телефильм режиссурасы үшін сыйлығы|Мини-сериал немесе телефильм режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Miniseries or TV Film}}: 1971 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік реалити-бағдарлама режиссурасы үшін сыйлығы|Реалити-бағдарлама режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Reality Programs}}: 2005 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік жүйелі ойын-сауық бағдарламасы режиссурасы үшін сыйлығы|Ойын-сауық бағдарламалары режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Variety Series}}: 2013 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік арнайы ойын-сауық бағдарламасы режиссурасы үшін сыйлығы|Арнайы ойын-сауық шоулары режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Variety Specials}}: 2013 жылдан бастап === Арнайы сыйлықтар === * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының толық метражды кинодағы өмірлік жетістіктері үшін сыйлығы|Кинодағы өмірлік жетістіктері үшін|en|Directors Guild of America Lifetime Achievement Award – Feature Film}}: 1952 жылдан бастап (1999 жылға дейін Д. У. Гриффит атындағы сыйлық) * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының телевизиядағы өмірлік жетістіктері үшін сыйлығы|Телевизиядағы өмірлік жетістіктері үшін|en|Directors Guild of America Lifetime Achievement Award – Television}}: 2014 жылдан бастап * Жаңалықтар режиссурасындағы өмірлік жетістіктері (Lifetime Achievement in News Direction): 1995 жылдан бастап * Спорт режиссурасындағы өмірлік жетістіктері үшін (Lifetime Achievement in Sports Direction): 1991 жылдан бастап * Құрметті өмірлік мүше (Honorary Life Member) * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының Фрэнк Капра атындағы жетістік сыйлығы|Фрэнк Капра сыйлығы|en|Frank Capra Achievement Award}}: 1979 жылдан бастап * Роберт Б. Олдрич сыйлығы (Robert B. Aldrich Service Award): 1983 жылдан бастап * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының Франклин Дж. Шаффнер атындағы жетістік сыйлығы|Франклин Дж. Шаффнер сыйлығы|en|Franklin J. Schaffner Achievement Award}}: 1990 жылдан бастап * Президент сыйлығы (Presidents Award): 1997 жылдан бастап * Әртүрлілік сыйлығы (Diversity Award): 1996 жылдан бастап === Тоқтатылған санаттар === * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының өзекті оқиғалар режиссурасы үшін сыйлығы|Өзекті оқиғалар режиссурасы|en|Actuality}}: 1977–1980 * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік балалар бағдарламасы режиссурасы үшін сыйлығы|Балалар бағдарламалары режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Children's Programs}}: 1996–2024 * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік күндізгі сериал режиссурасы үшін сыйлығы|Күндізгі сериалдар режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Daytime Serials}}: 1991–2012 * Деректі фильм / Өзекті оқиғалар: 1982–1990 * Деректі фильм / Жаңалықтар: 1971–1981 * Деректі телевизия: 1977–1981 * Күндізгі драмалық шоу: 1983–1994 * Алтын мерейтой арнайы сыйлығы: 1986 * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік музыкалық ойын-сауық бағдарламасы режиссурасы үшін сыйлығы|Музыкалық ойын-сауық режиссурасы|en|Directors Guild of America Award for Outstanding Directing – Musical Variety}}: 1971–2012 * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының үздік телевизия режиссері сыйлығы|Телевизия режиссері|en|Outstanding Television Director}}: 1971–1975 * {{аударылмаған2|Америка режиссерлер гильдиясының Престон Стерджес атындағы сыйлығы|Престон Стерджес сыйлығы|en|Preston Sturges Award}}: 1990, 1991, 1993 * Спорт: 1984–1990 * Телевизия: 1953–1970 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ киножүлделері]] ghamyiqj9ncghuvvrgiuta36g075hie 0 778429 3579540 3578245 2026-04-09T09:32:04Z Нурулла Жанар 179226 Санат 3579540 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жасанды интеллект жүйелері''' — ақпаратты қабылдау, өңдеу, талдау және белгілі бір шешім қабылдау қабілеті бар бағдарламалық немесе техникалық жүйелер. Бұл жүйелер адамның интеллектуалдық әрекеттеріне ұқсас функцияларды орындауға арналған және [[жасанды интеллект]] саласының негізгі қолданбалы бағыттарының бірі болып саналады.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/technology/artificial-intelligence |title=Artificial intelligence: computer science |website=Encyclopædia Britannica |access-date=2026-04-07 |language=en}}</ref> == Анықтамасы == Жасанды интеллект жүйелері деректерді өңдеу, заңдылықтарды анықтау және алынған нәтижелер негізінде шешім шығару қағидатына негізделеді. Мұндай жүйелер алдын ала берілген ережелермен қатар, тәжірибе арқылы да жұмыс сапасын жетілдіре алады.<ref>{{cite web |url=https://www.ibm.com/topics/artificial-intelligence |title=What is artificial intelligence (AI)? |website=IBM |access-date=2026-04-07 |language=en}}</ref> == Қалыптасу тарихы == Жасанды интеллект жүйелерінің дамуы XX ғасырдың ортасында электрондық есептеуіш техниканың дамуымен байланысты. 1956 жылы өткен Дартмут конференциясынан кейін жасанды интеллект жеке ғылыми бағыт ретінде қалыптасты. Алғашқы кезеңде логикалық есептерді шешетін бағдарламалар жасалды, кейін есептеу қуатының артуы интеллектуалды жүйелердің дамуын жеделдетті.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/artificial-intelligence/ |title=Artificial Intelligence – Stanford Encyclopedia of Philosophy |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=2026-04-07 |language=en}}</ref> == Негізгі түрлері == Жасанды интеллект жүйелері бірнеше түрге бөлінеді: * '''Сараптамалық жүйелер''' — білім базасы арқылы шешім қабылдайтын жүйелер; * '''Үйренетін жүйелер''' — деректер негізінде өз сапасын арттыратын алгоритмдер; * '''Роботтық жүйелер''' — физикалық ортада әрекет ететін интеллектуалды құрылғылар; * '''Тілдік жүйелер''' — мәтін мен сөйлеуді өңдейтін бағдарламалар. == Қолданылуы == Жасанды интеллект жүйелері медицинада, қаржы саласында, өндірісте және білім беруде кең қолданылады. Медицинада диагноз қоюды қолдау және кескіндерді талдау үшін пайдаланылады. Өнеркәсіпте өндірістік процестерді автоматтандыруға мүмкіндік береді.<ref>{{cite web |url=https://www.unesco.org/en/artificial-intelligence/recommendation-ethics |title=Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence |website=UNESCO |access-date=2026-04-07 |language=en}}</ref> == Қазіргі даму бағыты == XXI ғасырда жасанды интеллект жүйелері [[машиналық оқыту]] және нейрондық желілер технологияларымен бірге дамуда. == Артықшылықтары == * үлкен көлемдегі ақпаратты жылдам өңдеу; * автоматтандыру; * талдау дәлдігін арттыру; * болжам жасау. == Қауіпсіздік мәселелері == Жасанды интеллект жүйелерін енгізу кезінде алгоритмдердің ашықтығы мен [[ақпараттық қауіпсіздік]] талаптары маңызды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Санатсыз мақала}} [[Санат:Жасанды интеллект]] f2evu9ut3dg2kmdyx9bvlmciamq2poc 0 778443 3579021 3578361 2026-04-08T15:48:39Z TalgatSnow 143530 3579021 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Америка сценарийшілер гильдиясының сыйлығы | түпнұсқа_атауы = Writers Guild of America Award | сурет = Nicole Dubuc WGA Award.jpg | сурет_ені = 200px | сурет_сипаттамасы = Николь Дубук 2018 жылғы Америка сценарийшілер гильдиясының марапаттау рәсімінде | негізі_қаланды = 1949 | мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} | құрылтайшы = [[Америка сценарийшілер гильдиясы]] | сайт = https://awards.wga.org/ | алдыңғы = | келесі = }} '''Америка сценарийшілер гильдиясының сыйлығы''' ({{lang-en|Writers Guild of America Award}}, '''WGA''') — кино, телевизия және радио саласындағы үздік сценарийлік жетістіктер үшін берілетін жыл сайынғы америкалық марапат. Сыйлық 1949 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін [[Америка сценарийшілер гильдиясы]] тарапынан табысталып келеді. Марапаттау рәсімі әдетте ақпан айының басында, «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының салтанатты кешінің алдында өткізіледі.<ref name="Date">{{cite web|url=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=59|title=2012 Awards|publisher=Writers Guild of America|access-date=2011-12-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6AleZlvP4?url=http://www.wga.org/awards/awardssub.aspx?id=59|archive-date=2012-09-18|url-status=dead}}</ref> == Санаттар == '''Кино''' * Үздік бейімделген сценарий (Best Adapted Screenplay) * Үздік түпнұсқалық сценарий (Best Original Screenplay) * Үздік деректі фильм сценарийі (Best Documentary Screenplay) '''Телевизия''' * Комедиялық сериал (Comedy Series) * Драмалық сериал (Dramatic Series) * Эпизодтық комедия (Episodic Comedy) * Эпизодтық драма (Episodic Drama) * Ұзақ формат — бейімделген (Long Form – Adapted) * Ұзақ формат — түпнұсқа (Long Form – Original) * Жаңа медиадағы қысқа формат (Short Form New Media) * Жаңа сериал (New Series) * Анимация (Animation) * Комедиялық-ойын-сауық ток-шоу сериалдары (Comedy/Variety Talk Series) * Комедиялық-ойын-сауық — скетч сериалдары (Comedy/Variety – Sketch Series) * Үздік комедиялық-ойын-сауық — арнайы шығарылымдар (Best Comedy/Variety – Specials) * Күндізгі сериалдар (Daytime Serials) * Балаларға арналған бағдарлама сценарийі (Children's Script) * Үздік викторина және аудиториямен жұмыс (Best Quiz and Audience) * Деректі бағдарлама сценарийі — ағымдағы оқиғалар (Documentary Script – Current Events) * Деректі бағдарлама сценарийі — өзге де мәселелер (Documentary Script – Other Than Current Events) '''Жаңалықтар''' * ТВ жаңалықтар сценарийі — тұрақты кесте, бюллетень немесе шұғыл репортаж (TV News Script – Regularly Scheduled, Bulletin, or Breaking Report) * ТВ жаңалықтар сценарийі — талдау, очерк немесе түсініктеме (TV News Script – Analysis, Feature, or Commentary) * Цифрлық жаңалықтар (Digital News) '''Радио''' * Радио жаңалықтар сценарийі — тұрақты кесте, бюллетень немесе шұғыл репортаж (Radio News Script – Regularly Scheduled, Bulletin, or Breaking Report) * Радио жаңалықтар сценарийі — талдау, очерк немесе түсініктеме (Radio News Script – Analysis, Feature or Commentary) * Радио деректі бағдарлама (Radio Documentary) == Өмірлік жетістіктері үшін марапаттар == Жыл сайын марапаттау рәсімінде өмірлік жетістіктері үшін екі марапат табысталады. Бірі кино екіншісі телевизия саласындағы сценарийлер үшін беріледі: * Телевизиялық сценарийдегі жетістіктері үшін «Лорел» сыйлығы (Laurel Award for TV Writing Achievement) * Киносценарийдегі жетістіктері үшін «Лорел» сыйлығы (Laurel Award for Screenwriting Achievement) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://awards.wga.org/wga-awards/ Writers Guild of America awards list] * [http://www.wgaeast.org/ Америка сценарийшілер гильдиясы (Шығыс) ресми сайты] * [http://www.wga.org/ Америка сценарийшілер гильдиясы (Батыс) ресми сайты] [[Санат:АҚШ киножүлделері]] gtj5e4kfo5avurese9xcrjpo56pfb7x 0 778463 3579018 3578719 2026-04-08T15:25:14Z TalgatSnow 143530 /* Ең табысты фильмдер */ 3579018 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Poster - Gone With the Wind 01.jpg|thumb|upright=1|right|«[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» жиырма бес жыл бойы ең табысты фильм рекордын иеленіп келді және инфляцияны есепке алғанда, ол тарихтағы кез келген басқа фильмнен көп табыс тапқан.]] Фильмдер табысты [[кинопрокат]], бейнеөнімдерді сату мен жалға беру, [[мерчандайзинг]], сондай-ақ [[телевизия|телекөрсетілім]] мен [[Ағынды мультимедиа|стриминг]] құқықтарынан табады. Соған қарамастан, деректердің ашықтығы мен қалыптасқан дәстүрге байланысты, туындының коммерциялық жетістігін бағалауда кинотеатрлық кассалық түсім негізгі көрсеткіш болып қала береді. Бұл мақалада кинематограф тарихындағы ең табысты фильмдердің рейтингі (номиналды құны және [[инфляция]]ны ескергендегі нақты құны бойынша) ұсынылған. Өзге дереккөздер айтылмаған жағдайда, барлық кестелер [[Box Office Mojo]] сайтындағы халықаралық кассалық көрсеткіштерге сүйеніп түзілген. Бұрын мюзиклдер, соғыс фильмдері мен тарихи драмалар ең танымал жанрлар саналса, XXI ғасырда кассалық табыс жағынан кинофраншизалар алға шықты. Қазіргі уақытта олардың ішінде суперқаһармандар туралы туындылар көш бастап тұр. Тізімдегі фильмдердің басым бөлігі ремейктер мен сиквелдер болғанына қарамастан, рейтингтің ең жоғарғы сатысында «[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]» (2009) атты жеке туынды орналасқан. Инфляция ХХ ғасырдың ортасындағы хит туындылардың табысын айтарлықтай «жеп қойғанымен», сол дәуірде басталған кейбір кинофраншизалар әлі де танымалдылығын жоғалтқан жоқ. Кезінде рекорд орнатқан ескі фильмдердің кейбірі қайта прокатқа шығу арқасында қазіргі блокбастерлермен әлі де иық тірестіріп келеді. Дегенмен, фильмдердің басым бөлігі бүгінгі билет бағасының тым қымбаттығына байланысты бұл бәсекеге төтеп бере алмайды. Соған қарамастан, инфляция деңгейін нақты есептесек, 1939 жылы жарық көрген «[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» фильмі әлі күнге дейін әлемдік кино тарихындағы ең табысты туынды болып қала бермек. == Ең табысты фильмдер == {{legend|#b6fcb6|Кестедегі фонның боялуы 2026 жылдың 3 сәуірінен басталатын аптада әлем кинотеатрларында көрсетіліп жатқан фильмдерді білдіреді}} {| class="wikitable sortable plainrowheaders sticky-header col4right col5center col6center" |+ Ең кассалық фильмдер<ref>{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office Grosses |url=https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |access-date=January 23, 2026 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=December 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229171304/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |url-status=live }}</ref> ! Орын ! Шың ! class="unsortable" | Атауы ! class="unsortable" | Әлемдік түсім ! Жыл ! class="unsortable" | {{abbr|Дер|Дереккөздер}} |- |1 |1 ! scope="row" | ''[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]'' | $2,923,710,708 | 2009 | <ref name="avatar peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101103063039/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=November 3, 2010 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |2 |1 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар: Финал]]'' | $2,797,501,328 | data-sort-value="2019-04" | 2019 | <ref name="endgame" group="#">{{Cite web |title=Avengers: Endgame (2019) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4154796/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107074435/https://www.boxofficemojo.com/title/tt4154796/ |archive-date=January 7, 2023 |access-date=March 13, 2021 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="endgame peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023105800/https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=October 23, 2019 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |3 |3 ! scope="row" | ''[[Аватар: Су жолы]]'' | $2,334,484,620 | data-sort-value="2022-12" | 2022 | <ref name="avatar 2 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607035903/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=June 7, 2023 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |4 |1 ! scope="row" | ''[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]'' | $2,257,844,554{{Efn|name=Titanic}} | 1997 | <ref name="titanic peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20010716094602/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=July 16, 2001 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |5 |5 ! scope="row" | ''[[Нэчжа 2]]'' | $2,215,690,000{{Efn|name=NeZha2}} | data-sort-value="2025-01" | 2025 | <ref name="Ne Zha 2" group="#">{{Cite web|title=Daily Box Office > China|url=http://english.entgroup.cn/boxoffice/cn/daily/|website=Entgroup|access-date=September 26, 2025|archive-date=June 30, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250630043415/http://english.entgroup.cn/boxoffice/cn/daily/|url-status=unfit}}</ref><ref name="Ne Zha 2 Caixin" group="#">{{cite web|title=Analysis: Why 'Ne Zha 2' Wasn't a Global Smash|date=Apr 10, 2025|publisher=Caixin|url=https://www.caixinglobal.com/2025-04-10/analysis-why-ne-zha-2-wasnt-a-global-smash-102307999.html|access-date=May 4, 2025}}</ref> |- |6 |3 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Күштің оянуы]]'' | $2,068,223,624 | data-sort-value="2015-12" | 2015 | <ref name="sw7" group="#">{{Cite web |title=Star Wars: The Force Awakens (2015) |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3305984517/ |access-date=August 15, 2016 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=November 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108072924/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3305984517/ |url-status=live }}</ref><ref name="sw7 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405200403/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=April 5, 2016 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |7 |4 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар: Шексіздік соғысы]]'' | $2,048,359,754 | data-sort-value="2018-04" | 2018 | <ref name="infinity war" group="#">{{Cite web |title=Avengers: Infinity War (2018) |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3915469317/ |access-date=January 13, 2019 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=February 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221190358/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3915469317/ |url-status=live }}</ref><ref name="infinity war peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401194157/https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=April 1, 2019 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |8 |6 ! scope="row" | ''[[Өрмекші-адам: Үйге қайтар жол жоқ]]'' | $1,922,598,800{{Efn|name=Spider-Man}} | data-sort-value="2021-12" | 2021 | <ref name="nwh" group="#">{{Cite web |title=Spider-Man: No Way Home (2021) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt10872600/ |access-date=June 28, 2024 |website=[[Box Office Mojo]] |quote=All Releases: $1,922,598,800; Original Release: $1,912,233,593 |archive-date=August 16, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240816132406/https://www.boxofficemojo.com/title/tt10872600/ |url-status=dead }}</ref><ref name="No Way Home peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729144809/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=July 29, 2022 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |9 |9 ! scope="row" style="background:#b6fcb6;" | ''[[Аңдар шаһары 2]]'' † | $1,866,647,950 | data-sort-value="2025-11" | 2025 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt26443597/|title=Zootopia 2 (2025)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 5, 2026}}</ref> |- |10 |8 ! scope="row" | ''[[Ойжұмбақ 2]]'' | $1,698,863,816 | data-sort-value="2024-06" | 2024 | <ref name="Inside Out 2" group="#">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt22022452/|title=Inside Out 2 (2024)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=January 13, 2025}}</ref><ref name="inside out 2 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241010002525/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=October 10, 2024 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |11 |3 ! scope="row" | ''[[Юра кезеңінің әлемі]]'' | $1,671,537,444 | data-sort-value="2015-06" | 2015 | <ref name="jurassic world" group="#">{{Cite web |title=Jurassic World (2015) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0369610/ |access-date=March 7, 2022 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=March 8, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308034524/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0369610/ |url-status=live }}</ref><ref name="jurassic world peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126172916/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=November 26, 2015 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |12 |7 ! scope="row" | ''[[Арыстан Патша (фильм, 2019)|Арыстан Патша]]'' | $1,656,943,394 | data-sort-value="2019-07" | 2019 | <ref group="#">{{Cite web |title=The Lion King |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr403788293/ |access-date=January 8, 2020 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=November 25, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125003130/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr403788293/ |url-status=live }}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |13 |3 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар (фильм, 2012)|Кек алушылар]]'' | $1,518,815,515 | data-sort-value="2012-04" | 2012 | <ref name="avengers" group="#">{{Cite web |title=The Avengers (2012) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0848228/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106134914/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0848228/?ref_=bo_cso_table_10 |archive-date=January 6, 2023 |access-date=January 18, 2023 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="avengers peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001185608/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=October 1, 2012 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |14 |4 ! scope="row" | ''[[Форсаж 7]]'' | $1,515,341,399 | data-sort-value="2015-03" | 2015 | <ref name="fast7" group="#">{{Cite web |title=Furious 7 (2015) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2820852/ |access-date=January 9, 2023 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=November 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102171552/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2820852/ |url-status=live }}</ref><ref name="furious 7 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115331/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=June 26, 2015 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |15 |11 ! scope="row" | ''[[Топ Ган: Мэверик]]'' | $1,495,696,292 | data-sort-value="2022-05" | 2022 | <ref group="#">{{Cite web |title=Top Gun: Maverick (2022) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1745960/ |access-date=June 8, 2023 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=March 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318133135/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1745960/ |url-status=dead }}</ref><ref name="Maverick peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229140535/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=December 29, 2022 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |16 |16 ! scope="row" style="background:#b6fcb6;" | ''[[Аватар: От пен күл]]'' † | $1,485,943,609 | data-sort-value="2025-12" | 2025 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1757678/|title=Avatar: Fire and Ash (2025)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 7, 2026}}</ref> |- |17 |10 ! scope="row" | ''[[Мұзды өлке 2]]'' | $1,450,026,933 | data-sort-value="2019-11" | 2019 | <ref group="#">{{Cite web |title=Frozen II |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl2424210945/ |access-date=March 26, 2020 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=August 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190812115935/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=untitleddisneyanimation3d.htm |url-status=live }}</ref><ref name="covid peak" group="#">{{Cite web |title=Top Lifetime Grosses – Worldwide |url=https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801201335/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=August 1, 2020 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |- |18 |14 ! scope="row" | ''[[Барби (фильм)|Барби]]'' | $1,447,138,421 | data-sort-value="2023-07" | 2023 | <ref name="Barbie" group="#">{{Cite web |title=Barbie (2023) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1517268/ |access-date=October 4, 2025 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=August 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230809155523/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1517268/ |url-status=live }}</ref><ref name="barbie peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117194844/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=January 17, 2024 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |19 |5 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар: Альтрон дәуірі]]'' | $1,402,809,540 | data-sort-value="2015-04" | 2015 | <ref group="#">{{Cite web |title=Avengers: Age of Ultron (2015) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2395427/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218222910/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2395427/ |archive-date=December 18, 2022 |access-date=January 8, 2022 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="furious 7 peak" group="#" /> |- |20 |15 ! scope="row" | ''[[Супер Марио ағайындылар (мультфильм, 2023)|Супер Марио ағайындылар]]'' | $1,360,879,735 | data-sort-value="2023-04" | 2023 | <ref group="#">{{Cite web |title=The Super Mario Bros. Movie (2023) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6718170/ |access-date=November 5, 2025 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405235220/https://www.boxofficemojo.com/title/tt6718170/ |url-status=live }}</ref><ref name="mario peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829100157/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=August 29, 2023 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |21 |9 ! scope="row" | ''[[Қара қабылан (фильм, 2018)|Қара қабылан]]'' | $1,347,280,838 | data-sort-value="2018-02" | 2018 | <ref name="black panther" group="#">{{Cite web |title=Black Panther (2018) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1825683/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830210202/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1825683/ |archive-date=August 30, 2020 |access-date=October 29, 2018 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701190816/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=July 1, 2018 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |22 |3 ! scope="row" | ''[[Хәрри Поттер мен Ажал сыйлары: 2-бөлім]]'' | $1,342,351,173 | data-sort-value="2011-07" | 2011 | <ref name="HP8 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111031012438/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=October 31, 2011 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |23 |20 ! scope="row" | ''[[Дэдпул мен Росомаха]]'' | $1,338,073,645 | data-sort-value="2024-07" | 2024 | <ref group="#">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6263850/|title=Deadpool & Wolverine (2024)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=December 16, 2024}}</ref><ref name="deadpool & wolverine peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203000947/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=December 3, 2024 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |24 |9 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Соңғы джедайлар]]'' | $1,332,539,889 | data-sort-value="2017-12" | 2017 | <ref name="sw8" group="#">{{Cite web |title=Star Wars: The Last Jedi |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3764736517/ |access-date=May 21, 2018 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191201181934/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3764736517/ |url-status=live }}</ref><ref name="SW8 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-url=https://web.archive.org/web/20180427125111/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=April 27, 2018 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |25 |12 ! scope="row" | ''[[Юра кезеңінің әлемі 2]]'' | $1,308,476,166 | data-sort-value="2018-06" | 2018 | <ref group="#">{{Cite web |title=Jurassic World: Fallen Kingdom (2018) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt4881806/ |access-date=December 29, 2025 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=August 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200821181006/https://www.boxofficemojo.com/title/tt4881806/ |url-status=live }}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |26 |5 ! scope="row" | ''[[Мұзды өлке]]'' | $1,274,219,009{{Efn|name=Frozen}} | data-sort-value="2013-11" | 2013 | <ref name="frozen peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702050222/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=July 2, 2014 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |27 |10 ! scope="row" | ''[[Сұлу мен Құбыжық (фильм, 2017)|Сұлу мен Құбыжық]]'' | $1,263,521,126 | data-sort-value="2017-03" | 2017 | <ref name="beauty" group="#">{{Cite web |title=Beauty and the Beast (2017) |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr1429688837/ |access-date=September 5, 2017 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=August 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818215205/https://www.boxofficemojo.com/movies/?page=intl&id=beautyandthebeast2017.htm |url-status=live }}</ref><ref name="Beauty peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20171211010216/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=December 11, 2017 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |28 |15 ! scope="row" | ''[[Суперотбасы 2]]'' | $1,242,805,359 | data-sort-value="2018-06" | 2018 | <ref group="#">{{Cite web |title=Incredibles 2 (2018) |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2507690501/ |access-date=March 25, 2019 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=October 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021134630/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr2507690501/ |url-status=live }}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |29 |11 ! scope="row" | ''[[Форсаж 8]]'' | $1,238,764,765{{Efn|name=Fast 8}} | data-sort-value="2017-04" | 2017 | <ref group="#">{{Cite web |title=The Fate of the Furious (2017) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=furious8.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822151827/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=furious8.htm |archive-date=August 22, 2017 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="Beauty peak" group="#" /> |- |30 |5 ! scope="row" | ''[[Темір адам 3]]'' | $1,214,811,252 | data-sort-value="2013-04" | 2013 | <ref name="iron man 3" group="#">{{Cite web |title=Iron Man 3 (2013) |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1532659201/ |access-date=October 28, 2013 |website=[[Box Office Mojo]] |archive-date=December 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215142914/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=ironman3.htm |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="iron man 3 peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221101228/http://boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=February 21, 2014}}</ref> |- |31 |10 ! scope="row" | ''[[Миньондар]]'' | $1,159,444,662 | data-sort-value="2015-06" | 2015 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2293640/ |title=Minions (2015) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=January 18, 2023 |archive-date=November 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102172543/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2293640/ |url-status=live }}</ref><ref name="jurassic world peak" group="#" /> |- |32 |12 ! scope="row" | ''[[Капитан Америка: Азамат соғысы]]'' | $1,153,337,496 | data-sort-value="2016-05" | 2016 | <ref group="#" name="civil war">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt3498820/ |title=Captain America: Civil War (2016) |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231628/https://www.boxofficemojo.com/title/tt3498820/?ref_=bo_cso_table_25 |archive-date=January 6, 2023 |access-date=January 18, 2023}}</ref><ref group="#" name="civil war peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160801231148/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=August 1, 2016}}</ref> |- |33 |20 ! scope="row" | ''[[Аквамен (фильм)|Аквамен]]'' | $1,148,528,393 | data-sort-value="2018-12" | 2018 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1477834/ |title=Aquaman (2018) |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230617133659/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1477834/ |archive-date=June 17, 2023 |access-date=January 18, 2023}}</ref><ref name="infinity war peak" group="#" /> |- |34 |2 ! scope="row" | ''[[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]]'' | $1,147,997,407 | data-sort-value="2003-12" | 2003 | <ref group="#" name="lotr3">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0167260/ |title=The Lord of the Rings: The Return of the King |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105035650/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=November 5, 2023 |access-date=November 7, 2023}}</ref><ref group="#" name="ROTK peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20040605104640/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=June 5, 2004}}</ref> |- |35 |24{{Efn|name=LOTR3}} ! scope="row" | ''[[Өрмекші-адам: Үйден жырақта]]'' | $1,132,679,685 | data-sort-value="2019-06" | 2019 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt6320628/|title=Spider-Man: Far From Home|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=June 28, 2024|archive-date=November 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191102171746/https://www.boxofficemojo.com/title/tt6320628/|url-status=live}}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |36 |23{{ref |LOTR3|RK}} ! scope="row" | ''[[Капитан Марвел (фильм)|Капитан Марвел]]'' | $1,128,274,794 | data-sort-value="2019-03" | 2019 | <ref group="#" name="captain marvel">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3085718021/ |title=Captain Marvel (2019) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=July 21, 2019 |archive-date=February 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221190407/https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr3085718021/ |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="captain marvel peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723022509/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=July 23, 2019}}</ref> |- |37 |5{{ref |LOTR3|RK}} ! scope="row" | ''[[Трансформерлер: Айдың қараңғы беті]]'' | $1,123,794,079 | data-sort-value="2011-06" | 2011 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1399103/ |title=Transformers: Dark of the Moon (2011) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=January 18, 2014 |archive-date=November 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102172332/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1399103/ |url-status=live }}</ref><ref name="HP8 peak" group="#" /> |- |38 |7 ! scope="row" | ''[[Скайфолл]]'' | $1,108,594,137 | data-sort-value="2012-10" | 2012 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1074638/ |title=Skyfall (2012) |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006000634/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1074638/ |archive-date=October 6, 2025 |access-date=August 4, 2024|url-status=live}}</ref><ref group="#" name="Skyfall peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130303064100/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=March 3, 2013}}</ref> |- |39 |10 ! scope="row" | ''[[Трансформерлар: Жойылу дәуірі]]'' | $1,104,054,072 | data-sort-value="2014-06" | 2014 | <ref group="#" name="transformers">{{cite web |title=Transformers: Age of Extinction |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt2109248/ |access-date=May 17, 2015 |archive-date=November 2, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102172334/https://www.boxofficemojo.com/title/tt2109248/ |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="Transformers 4 peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102142043/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=November 2, 2014}}</ref> |- |40 |7 ! scope="row" | ''[[Қара сері: Жандану]]'' | $1,081,169,825{{Efn|name=Dark Knight Rises}} | data-sort-value="2012-07" | 2012 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt1345836/ |url-status=unfit |title=The Dark Knight Rises (2012) |website=[[Box Office Mojo]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230904154020/https://www.boxofficemojo.com/title/tt1345836/ |archive-date=September 4, 2023 |access-date=November 7, 2023}}</ref><ref name="Ice Age 3 peak" group="#">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20121203161005/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=December 3, 2012}}</ref> |- |41 |31 ! scope="row" | ''[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]'' | $1,074,458,282 | data-sort-value="2019-10" | 2019 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7286456/|title=Joker (2019)|website=[[Box Office Mojo]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801152417/https://www.boxofficemojo.com/title/tt7286456/|archive-date=August 1, 2023|access-date=November 30, 2022}}</ref><ref name="covid peak" group="#" /> |- |42 |32 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Скайуокер. Жандану]]'' | $1,074,144,248 | data-sort-value="2019-12" | 2019 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3305145857/|title=Star Wars: Episode IX – The Rise of Skywalker|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=March 21, 2020|archive-date=December 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230203110/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3305145857/|url-status=live}}</ref><ref name="covid peak" group="#" /> |- |43 |30 ! scope="row" | ''[[Ойыншықтар хикаясы 4]]'' | $1,073,394,593 | data-sort-value="2019-06" | 2019 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3798500865/|title=Toy Story 4|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=December 7, 2019|archive-date=December 14, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214124143/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3798500865/|url-status=live}}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |44 |4{{Efn|name=TS3}} ! scope="row" | ''[[Ойыншықтар хикаясы 3]]'' | $1,066,970,811 | data-sort-value="2010-06" | 2010 | <ref name="toy story 3 peak" group="#">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718213347/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-date=July 18, 2011}}</ref> |- |45 |3 ! scope="row" | ''[[Кариб теңізінің қарақшылары: Өлген адамның сандығы]]'' | $1,066,179,747 | 2006 |<ref group="#" name="POTC 2 peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20061201034741/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=December 1, 2006}}</ref> |- |46 |44 ! scope="row" | ''[[Моана 2]]'' | $1,059,242,164 | data-sort-value="2024-11" | 2024 | <ref group="#">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt13622970/|title=Moana 2 (2024)|website=[[Box Office Mojo]]|access-date=April 28, 2025}}</ref><ref name="moana 2 peak" group="#">{{Cite web |title=All Time Worldwide Box Office |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250420160412/https://www.boxofficemojo.com/chart/top_lifetime_gross/?area=XWW |archive-date=April 20, 2025 |website=[[Box Office Mojo]]}}</ref> |- |47 |20 ! scope="row" | ''[[Күрескер-бір: Жұлдызды соғыстар хикаясы]]'' | $1,057,420,387 | data-sort-value="2016-12" | 2016 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt3748528/ |title=Rogue One: A Star Wars Story (2016) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=September 2, 2022 |archive-date=November 5, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105064554/https://www.boxofficemojo.com/title/tt3748528/ |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="rogue one peak">{{cite web |title=All Time Worldwide Box Office |website=[[Box Office Mojo]] |url=https://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170419162412/http://www.boxofficemojo.com/alltime/world |archive-date=April 19, 2017}}</ref> |- |48 |34 ! scope="row" | ''[[Аладдин (фильм, 2019)|Аладдин]]'' | $1,050,693,953 | data-sort-value="2019-05" | 2019 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3246360065/ |title=Aladdin (2019) |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=November 2, 2019 |archive-date=June 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617090409/https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=disneyfairytale22019.htm&adjust_yr=1&p=.htm |url-status=live }}</ref><ref name="endgame peak" group="#" /> |- |49 |2 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод I - Жасырын қауіп]]'' | $1,046,515,409 | 1999 | <ref name="titanic peak" group="#" /> |- |50 |6 ! scope="row" | ''[[Кариб теңізінің қарақшылары: Бейтаныс жағалауда]]'' | $1,045,713,802 | data-sort-value="2011-05" | 2011 | <ref group="#">{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl4117267969/ |title=Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=August 22, 2011 |archive-date=March 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323041910/https://www.boxofficemojo.com/release/rl4117267969/ |url-status=live }}</ref><ref group="#" name="toy story 3 peak" /> |} {{notelist|refs= {{Efn|name=Titanic|«''Титаник''» фильміне қатысты [[Box Office Mojo]] және [[The Numbers]] сайттарындағы деректер қате. 2023 жылғы қайта көрсетілімге дейін екі ресурста да көрсеткіштер нақты цифрлардан асыра сілтеген. 2019 жылы Box Office Mojo «Титаниктің» алғашқы прокатта 1,843 млрд $, 2012 жылғы 3D қайта көрсетілімінде 344 млн $ жинағанын дұрыс көрсеткен, бірақ кейіннен 7-ден 14 млн-ға дейін қате сомалар қосылып кеткен.}} {{Efn|name=NeZha2|[[Box Office Mojo]] сайтындағы «''Нэчжа 2''» фильмінің әлемдік кассалық жиыны қате. Ресурс фильм прокаты аяқталғаннан бері Қытайдағы жиын сомасын бірнеше рет өзгертті және ол қытайлық дереккөздердегі мәліметтермен сәйкес келмейді. Сонымен қатар Box Office Mojo-да Қытайдан тыс жерлердегі жиын туралы ақпарат толық емес, сондықтан нақты көрсеткіш ресми деректерден жоғары. Осы себепті мұндағы кассалық жиын балама дереккөздерден алынды.}} {{Efn|name=Spider-Man|«''Өрмекші-адам: Үйге қайтар жол жоқ''» фильмінің әлемдік жиыны қате, себебі 2024 жылғы қайта көрсетілім сомасына Испаниядағы алғашқы прокаттың жиыны екі рет қосылып кеткен.}} {{Efn|name=Frozen|[[Box Office Mojo]] 2014 жылдың тамызында «''Мұзды өлке''» фильмінің негізгі сомасын жаңартуды тоқтатты. Мұнда көрсетілген сома Жапония, Нигерия, Испания, Ұлыбритания және Германиядағы 2015 жылдың соңына дейінгі табыстарды қамтиды.}} {{Efn|name=Fast 8|«''Форсаж 8''» фильмінің кассалық жиыны Box Office Mojo сайтының мұрағатталған нұсқасынан алынды, өйткені кейінгі деректерде Аргентина сияқты елдердің көрсеткіштері негізсіз төмендеп кеткен.}} {{Efn|name=LOTR3|«''Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы''» фильмінің алғашқы кассалық жиыны 2020 жылдың басында түзетілді. Осы түзетудің нәтижесінде «''Өрмекші-адам: Үйден жырақта''», «''Капитан Марвел''» және «''Трансформерлар: Айдың қараңғы жағы''» фильмдері рейтнигте бір саты төмен орналасты.}} {{Efn|name=Dark Knight Rises|«''Қара сері: Жандану''» фильмінің әлемдік жиыны қате, себебі 2024 жылғы қайта көрсетілім сомасына Аустралиядағы алғашқы прокат жиыны екі рет қосылған.}} {{Efn|name=TS3|Box Office Mojo 2016 жылы Pixar фильмдерінің жиынын қайта қарап, «''Ойыншықтар хикаясы 3''» жиынын 1,067 млрд долларға дейін түзетті. Бұл оның «''Кариб теңізінің қарақшылары: Өлген адамның сандығын''» басып озып, 4-ші орынға шыққанын білдіреді.}}}} == Инфляцияны есептегендегі ең табысты фильмдер == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ [[Инфляция]]ны ескере отырып есептелген ең кассалық фильмдер (2025 жылғы жағдай бойынша){{efn|Инфляцияны түзету [[Халықаралық валюта қоры]] жариялаған дамыған экономикалар үшін тұтыну бағаларының индексін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Индекс 2014 жылдан бастап [[Гиннесс рекордтар кітабы]]нда жарияланған кестедегі жалпы сомаларға біркелкі қолданылады. Жоғарыдағы кестедегі сандар 2025 жылға дейінгі әрбір жылда орын алған инфляцияны есепке алады.}} ! scope="col" | Орын ! scope="col" | Фильм атауы ! scope="col" data-sort-type="currency" | Әлемдік түсім<br />{{small|(2025 $ бағамымен)}} ! scope="col" | Жылы |- | 1 ! scope="row" | ''[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]''{{efn|«Жел өтіндегі тағдырлар» үшін түзетілген кассалық жиынтық 1998 жылға дейінгі түпнұсқалық шығарылым мен қайта шығарылымдарды, сондай-ақ 2019 жылғы жиынтықты қамтиды. 2020-жылдардағы кейбір шектеулі қайта көрсетілімдер бұл есепке кірмеген.}} | style="text-align:right;" | $4,519,000,000 | style="text-align:center;" | 1939 |- | 2 ! scope="row" | ''[[Аватар (фильм, 2009)|Аватар]]''{{efn|«Аватардың» түзетілген сомасы түпнұсқалық прокат пен барлық төрт қайта шығарылымнан түскен табысты қамтиды (2010, 2020, 2021 және 2022 жылдардағы қайта көрсетілімдер).}} | style="text-align:right;" | $4,007,000,000 | style="text-align:center;" | 2009 |- | 3 ! scope="row" | ''[[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]]''{{efn|Бұл кестеге 2012 жылғы [[Үш өлшемді графика|3D]] форматындағы қайта шығарылымнан түскен $343,550,770, сондай-ақ 2017, 2020 және 2023 жылдардағы (25 жылдық мерейтой) қайта көрсетілімдердің табысы қосылған.}} | style="text-align:right;" | $3,313,000,000 | style="text-align:center;" | 1997 |- | 4 ! scope="row" | ''[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт|Жұлдызды соғыстар]]'' | style="text-align:right;" | $3,275,000,000 | style="text-align:center;" | 1977 |- | 5 ! scope="row" | ''[[Кек алушылар: Финал]]''{{efn|«Кек алушылар: Финал» фильмінің табысы 2020 жылғы индекс бойынша түзетілген.}} | style="text-align:right;" | $3,165,000,000 | style="text-align:center;" | 2019 |- | 6 ! scope="row" | ''[[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]]'' | style="text-align:right;" | $2,732,000,000 | style="text-align:center;" | 1965 |- | 7 ! scope="row" | ''[[Жатпланеталық (фильм)|Жатпланеталық]]''{{efn|Түзетілген табыс түпнұсқалық прокат пен барлық қайта шығарылымдарды (соның ішінде 1985, 2002, 2020 және 2022 жылдарды) қамтиды.}} | style="text-align:right;" | $2,674,000,000 | style="text-align:center;" | 1982 |- | 8 ! scope="row" | ''[[Он өсиет (фильм, 1956)|Он өсиет]]'' | style="text-align:right;" | $2,535,000,000 | style="text-align:center;" | 1956 |- | 9 ! scope="row" | ''[[Доктор Живаго (фильм)|Доктор Живаго]]'' | style="text-align:right;" | $2,403,000,000 | style="text-align:center;" | 1965 |- | 10 ! scope="row" | ''[[Жақтар (фильм)|Жақтар]]''{{efn|«Жақтар» фильмінің сомасы түпнұсқалық табысты, ерте қайта шығарылымдарды және 2012-2024 жылдар аралығындағы кішігірім көрсетілімдерді, сондай-ақ 2025 жылғы 50 жылдық мерейтойлық прокатты қамтиды.}} | style="text-align:right;" | $2,384,000,000 | style="text-align:center;" | 1975 |} {{notelist}} == Ескертпелер == {{reflist|group=#}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]] [[Санат:Фильмдер тізімі]] 3nc23l0te38btfa9tz3hfsc9ts0wl36 0 778492 3579267 3578801 2026-04-09T05:44:20Z 1nter pares 146705 3579267 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Солтүстік Хартум |шынайы атауы = {{lang-ar|الخرطوم بحري}} |сурет = Albraha Road1.JPG |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Судан |елтаңба = |ту = Khartoum North-Bahri Locality Flag.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = Байрақ |елтаңба ені = |ту ені = 144 |lat_dir = N|lat_deg = 15|lat_min = 39|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 32|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Провинция |аймағы = Хартум (провинция){{!}}Хартум |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1820 жыл|1820]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1903 жыл|1903]] |жер аумағы = 110 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = құрғақ типті |ресми тілі = араб тілі |тұрғыны = 1 012 211 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 9 201,9 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = |телефон коды = +249 185 |пошта индексі = 11111 |пошта индекстері = |автомобиль коды = خ (Һ) |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Khartoum Bahri |сайты = |сайт тілі = }} '''Солтүстік Хартум''' ({{lang-ar|الخرطوم بحري}}) — [[Судан]]ның орталығында [[Ніл]] өзенінің бойында орналасқан қала. [[Хартум]] қаласының солтүстігінде орналасқандықтан Солтүстік Хартум деп аталған. == Орналасуы == [[Хартум]]ның солтүстігінде орналасқан Солтүстік Хартум қаласының аумағы 5060 шаршы шақырымнан асады және халқы бір миллионнан асады. Әкімшілік тұрғыдан Хартум он төрттен астам ауданға бөлінген, олардың ішіндегі ең маңыздысы — Солтүстік Хартум қаласы. Солтүстік Хартум сонымен қатар [[Судан]] халқы мен келушілерінің едәуір бөлігін тартатын көптеген туристік және демалыс аймақтарымен мақтана алады.<ref name="BAHRI HARTUM QALASI ARABŞA">{{cite web |url = https://guide.opensooq.com/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85/%D8%AF%D9%84%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |title = Бахри қалалық гид, Хартум, Судан (دليل مدينة بحري في الخرطوم السودان) |website = guide.opensoq.com |access-date = }}</ref> == Тарихы == Солтүстік Хартум аймағының атауы өткен ғасырдың басында, атап айтқанда [[1921 жыл]]ы ресми түрде аталғанымен, бұл аймақтың тарихы ертерек кезеңдерге кетеді. [[Түріктер]] аймақты жаулап алған кезеңде бұл аймақ [[Ніл өзені]]нің жанында орналасқандықтан, тұруға арналған ерекше аймақтардың бірі ретінде назар аудара бастады. Мұстафа Джаафар есімді адам осы аймақтағы сопылық орденінің шейхтерінің қасиетті орындарының жанындағы алғашқы үйді салған. Бұл кезеңде құнарлы жер мен Ніл суының болуына байланысты ауыл шаруашылығын күнкөріс көзі ретінде пайдаланған тұрғындар саны күрт өсті. [[ХХ ғасыр]]дың басында бұл аймақта алғашқы теміржол желісі салынды, уақыт өте келе бұл аймақ [[Судан]] елінің ең маңызды аймақтарының біріне айналу үшін бірнеше рет дамыды.<ref name="BAHRI HARTUM QALASI ARABŞA">{{cite web |url = https://guide.opensooq.com/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85/%D8%AF%D9%84%D9%8A%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |title = Бахри қалалық гид, Хартум, Судан (دليل مدينة بحري في الخرطوم السودان) |website = guide.opensoq.com |access-date = }}</ref> [[1885 жыл]]ы оны махдистер басып алып, тұрғындардың көпшілігін [[Омдурман]]ға жер аударды, қалған халық оңтүстікке қашты. [[1899 жыл]]ы Англиялық Мысыр Суданы құрылғаннан кейін қала дами бастады, Судан әскери теміржолының терминалы және ірі өзен портына айналды. [[1908 жыл|1908]] және [[1910 жыл]]дар аралығында Солтүстік Хартум мен [[Хартум]]ды байланыстыратын [[Көк Ніл]] арқылы көпір салынды. [[1964 жыл]]дың [[қазан]] айында қала генерал Ибрагим Аббуд диктатурасына қарсы революциялық көтерілістердің орталықтарының біріне айналды. [[1998 жыл]]ы [[20 тамыз]]да [[АҚШ]] армиясы [[Хартум]]ның солтүстігіндегі Әл-Шифа фармацевтикалық фабрикасын бомбалады, себебі ол халықаралық террористік ұйымдар пайдаланатын химиялық соғыс агенттерін шығарады деп болжануда, ал иелері [[Әл-Қағида]]мен байланысты болды.<ref name="SOLTŪSTIK HARTUM">{{cite web |url = https://bigenc.ru/c/severnyi-khartum-d15131 |title = Солтүстік Хартум |website = bigenc.ru |access-date = }}</ref> == Өнеркәсіп == Солтүстік Хартум — [[Судан]]ның маңызды өнеркәсіптік орталықтарының бірі. Қалада өңдеу өнеркәсібі жақсы дамыған. Тамақ өнеркәсібі — ұн тарту, қант, сусындар және консерві өнімдері. Тоқыма өнеркәсібі — мақта өңдеу, мата және киім өндірісі. Химия өнеркәсібі — пластмасса, тұрмыстық химия және мұнай өнімдері. Машина жасау — ауыл шаруашылық техникасын жөндеу және құрастыру. Құрылыс материалдары — цемент, кірпіш және басқа материалдар. Өнеркәсіптің дамуына [[Ніл өзені]]нің маңында орналасуы, көлік инфрақұрылымы және [[Хартум]] агломерациясына жақындығы әсер етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Судан қалалары]] 1q5b705u6d7xfeedt33c9egv2u6hlmp 0 778524 3578889 3578878 2026-04-08T12:01:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3578889 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dkg7o21dzz97o0m6satv7y28q90f46y 3578895 3578889 2026-04-08T12:04:16Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ толықтыру 3578895 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5u98omxwxf6bb3ctf4l9ib2e1q3p7ce 3578902 3578895 2026-04-08T12:10:03Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3578902 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rkrerzhqfmznbxyf3wix2t260aikkn2 3578908 3578902 2026-04-08T12:13:33Z Мағыпар 100137 толықтыру 3578908 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай арал албан коммунистік көсемі Энвер Ходжаның бақылауына өтті, ол 1950 жылдары одақтастарға (атап айтқанда, КСРО-ға) аралда салынған әскери базаға кіруді ұсынды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bltaxvvoyos7ydpp4g5dsh1aex89ppe 3578927 3578908 2026-04-08T12:24:41Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3578927 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3tqr39wsq84y22hw8kiman0onbqe0k3 3578938 3578927 2026-04-08T12:31:59Z Мағыпар 100137 толықтыру 3578938 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Аралда траншеялар мен туннельдер көп. Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fibdcx91wux1ke2kmxf6451a2c99z15 3578941 3578938 2026-04-08T12:34:12Z Мағыпар 100137 /* Бұрынғы әскери база */ дереккөз 3578941 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Аралда траншеялар мен туннельдер көп. Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} az6y2415xrqswkhmu5ktnnqbyhmgcf9 3578943 3578941 2026-04-08T12:37:20Z Мағыпар 100137 /* Бұрынғы әскери база */ дереккөз 3578943 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=|title=|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7gff7gog0v6xfop8p0o4op5mg3dspqj 3578947 3578943 2026-04-08T12:42:22Z Мағыпар 100137 дереккөз 3578947 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3v6ub02jyemw54sgrl1jzg9jb1sbm2x 3578964 3578947 2026-04-08T12:55:30Z Мағыпар 100137 толықтыру 3578964 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Аралдың әрбір бұрышы табиғат пен фотосурет әуесқойлары үшін ерекше кадрлар ұсынады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1s5bgzq2qdfzptxwk50g9ej8n8di1z1 3578965 3578964 2026-04-08T13:00:34Z Мағыпар 100137 /* Туризм */ 3578965 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Арал жағалауында сүңгу арқылы, дайверлер судың мөлдірлігін, су асты әлемін, соның ішінде кеме апаттары мен теңіз тіршілігінің молдығын тамашалайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qxeprg3caip24o0ne9p9i96vq6zsypy 3578966 3578965 2026-04-08T13:01:35Z Мағыпар 100137 /* Туризм */ дереккөз 3578966 wikitext text/x-wiki '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Арал жағалауында сүңгу арқылы, дайверлер судың мөлдірлігін, су асты әлемін, соның ішінде кеме апаттары мен теңіз тіршілігінің молдығын тамашалайды.<ref>{{citeweb|url=https://needguide.ru/view_sight.php?sight=Sazan:_Ostrov_Sekretov_i_Krasoty_u_Beregov_Albanii|title=Сазан: Остров Секретов и Красоты у Берегов Албании|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 59n7xfdihhc6gzstlzdx35l8450l051 3578968 3578966 2026-04-08T13:18:42Z Мағыпар 100137 3578968 wikitext text/x-wiki {{Арал |Атауы = Сазани |Шынайы атауы = sq/Sazani |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 40/30/N/19/17/E |CoordScale = |Елдер = Албания |Аймақ = Жуит Влёра |Аудан = Влёра |Архипелаг = |Акватория = Адрия теңізі |Ауданы = 5 |Ең биік нүктесі = 342 |Халқы = 0 |Санақ жылы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = }} '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Арал жағалауында сүңгу арқылы, дайверлер судың мөлдірлігін, су асты әлемін, соның ішінде кеме апаттары мен теңіз тіршілігінің молдығын тамашалайды.<ref>{{citeweb|url=https://needguide.ru/view_sight.php?sight=Sazan:_Ostrov_Sekretov_i_Krasoty_u_Beregov_Albanii|title=Сазан: Остров Секретов и Красоты у Берегов Албании|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} e465x06l2zd6a119pteqa77nast4txf 3578970 3578968 2026-04-08T13:20:52Z Мағыпар 100137 3578970 wikitext text/x-wiki {{Арал |Атауы = Сазани |Шынайы атауы = sq/Sazani |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 40/30/N/19/17/E |CoordScale = |Елдер = Албания |Аймақ = Жуит Влёра |Аудан = Влёра |Архипелаг = |Акватория = Адрия теңізі |Ауданы = 5 |Ең биік нүктесі = 342 |Халқы = 0 |Санақ жылы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Sazan }} '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Арал жағалауында сүңгу арқылы, дайверлер судың мөлдірлігін, су асты әлемін, соның ішінде кеме апаттары мен теңіз тіршілігінің молдығын тамашалайды.<ref>{{citeweb|url=https://needguide.ru/view_sight.php?sight=Sazan:_Ostrov_Sekretov_i_Krasoty_u_Beregov_Albanii|title=Сазан: Остров Секретов и Красоты у Берегов Албании|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ncn5vygm6u9pzm99qa4vbgkdhawn0sn 3578972 3578970 2026-04-08T13:24:37Z Мағыпар 100137 сурет қою 3578972 wikitext text/x-wiki {{Арал |Атауы = Сазани |Шынайы атауы = sq/Sazani |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 40/30/N/19/17/E |CoordScale = |Елдер = Албания |Аймақ = Жуит Влёра |Аудан = Влёра |Архипелаг = |Акватория = Адрия теңізі |Ауданы = 5 |Ең биік нүктесі = 342 |Халқы = 0 |Санақ жылы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Sazan }} '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Арал жағалауында сүңгу арқылы, дайверлер судың мөлдірлігін, су асты әлемін, соның ішінде кеме апаттары мен теңіз тіршілігінің молдығын тамашалайды.<ref>{{citeweb|url=https://needguide.ru/view_sight.php?sight=Sazan:_Ostrov_Sekretov_i_Krasoty_u_Beregov_Albanii|title=Сазан: Остров Секретов и Красоты у Берегов Албании|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Shen Nicolo Bay - Sazan 2023.png|Әулие Николай шығанағы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ksmndavj8tr8xnql0wlks4vgq0amxbq 3578973 3578972 2026-04-08T13:25:40Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3578973 wikitext text/x-wiki {{Арал |Атауы = Сазани |Шынайы атауы = sq/Sazani |Сурет = Sazani map RU.png |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 40/30/N/19/17/E |CoordScale = |Елдер = Албания |Аймақ = |Аудан = Влёра |Архипелаг = |Акватория = Адрия теңізі |Ауданы = 5 |Ең биік нүктесі = 342 |Халқы = 0 |Санақ жылы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Sazan }} '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Арал жағалауында сүңгу арқылы, дайверлер судың мөлдірлігін, су асты әлемін, соның ішінде кеме апаттары мен теңіз тіршілігінің молдығын тамашалайды.<ref>{{citeweb|url=https://needguide.ru/view_sight.php?sight=Sazan:_Ostrov_Sekretov_i_Krasoty_u_Beregov_Albanii|title=Сазан: Остров Секретов и Красоты у Берегов Албании|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Shen Nicolo Bay - Sazan 2023.png|Әулие Николай шығанағы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1regra80ohm6xvocvd8ve1a0sotoo55 3578974 3578973 2026-04-08T13:29:02Z Мағыпар 100137 сурет қою 3578974 wikitext text/x-wiki {{Арал |Атауы = Сазани |Шынайы атауы = sq/Sazani |Сурет = Sazani map RU.png |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 40/30/N/19/17/E |CoordScale = |Елдер = Албания |Аймақ = |Аудан = Влёра |Архипелаг = |Акватория = Адрия теңізі |Ауданы = 5 |Ең биік нүктесі = 342 |Халқы = 0 |Санақ жылы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Sazan }} '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Арал жағалауында сүңгу арқылы, дайверлер судың мөлдірлігін, су асты әлемін, соның ішінде кеме апаттары мен теңіз тіршілігінің молдығын тамашалайды.<ref>{{citeweb|url=https://needguide.ru/view_sight.php?sight=Sazan:_Ostrov_Sekretov_i_Krasoty_u_Beregov_Albanii|title=Сазан: Остров Секретов и Красоты у Берегов Албании|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Shen Nicolo Bay - Sazan 2023.png|Әулие Николай шығанағы Sazan Island, Albania 2016 02.jpg|Аралдың Қарабурун түбегінен көрінісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} i709ogluj8jrzu6e95gw1zzj07xlsey 3578975 3578974 2026-04-08T13:32:21Z Мағыпар 100137 сурет қою 3578975 wikitext text/x-wiki {{Арал |Атауы = Сазани |Шынайы атауы = sq/Sazani |Сурет = Sazani map RU.png |Сурет тақырыбы = |Координаттары = 40/30/N/19/17/E |CoordScale = |Елдер = Албания |Аймақ = |Аудан = Влёра |Архипелаг = |Акватория = Адрия теңізі |Ауданы = 5 |Ең биік нүктесі = 342 |Халқы = 0 |Санақ жылы |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Sazan }} '''Сазани''' ({{lang-sq|Sazani}}) — [[Адрия теңізі]]ндегі [[Албания|албан аралы]]. Бұл Албания аралдарының ішіндегі ең үлкені. == Географиялық орналасуы == Сазани аралы — Албания Республикасының батыс шекарасында орналасқан арал. Бір кездері толығымен жабылған, бірақ қазір шетелдік туристер үшін ішінара ашық. Сонымен қатар, Сазани аралы қазір шетелдіктер мен албандар үшін танымал демалыс орны болып табылады. Сазани — Албаниядағы ең үлкен арал. Оның ауданы 5,7 шаршы шақырым, жағалау сызығы шамамен 15 шақырым. Оның беті ормандар мен бұталармен жабылған таулардан тұрады. Аралда адам тұрмайды және ауыз су көздері жоқ.<ref>{{citeweb|url=https://albania-blog.com/ru/sazan/|title=Остров Сазан, Албания |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Әртүрлі уақытта Сазани аралы Римнің, Осман империясының, Грецияның, Италияның және Германияның бақылауында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Сазани неміс және итальян сүңгуір қайықтарының базасы болды. Соғыстан кейін, 1947 жылы Париж бейбітшілік келісімі аралдың үстінен [[Албания]]ға егемендік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Сазаниді албан коммунистік көсемі Энвер Ходжа басқарды. 1950 жылдары Ходжа аралды кеңестік одақтастарға ашты, кейіннен Қытаймен жаңа одақ құрылды.<ref>{{citeweb|url=https://www.caravan.kz/news/zabroshennaya-voennaya-baza-v-adriaticheskom-more-otkrylas-dlya-turistov-86335/|title=Заброшенная военная база в Адриатическом море открылась для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Бұрынғы әскери база == Сазан аралы әлі күнге дейін ресми түрде әскери база болып табылады. Аралда тек екі теңізші қалды, олар Албания суларын патрульдейтін әскери-теңіз күштеріне түнеуге баспана ретінде пайдаланады. Сазаниде 3600-ден астам бункер, шақырымға созылған туннельдер және басқа да инфрақұрылым бар. Аралда жер асты кинотеатры, мектеп және ауруханалар бар. Жақында өткен НАТО-Албания бірлескен жаттығулары кезінде Сазани бомбалау нысанасы ретінде пайдаланылып, бірнеше ғимаратты, соның ішінде 1930 жылдары итальяндық диктатор Бенито Муссолини үшін салынған вилланы қиратты.<ref>{{citeweb|url=https://www.gazeta.ru/lifestyle/news/2015/08/10/n_7448949.shtml?utm_auth=false&updated|title=Бывшую военную базу коммунистической Албании открыли для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> Қараусыз қалған әскери нысандардың арасында өткен күндердің атмосферасын сезінуге болады. Бос ғимараттар мен қираған бункерлер өткеннің өзіндік тарихын баяндайтындай, жұмбақ күйде қаңырап бос қалғандай әсер қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://moryakukrainy.livejournal.com/3699134.html|title=Таинственный албанский остров Сазани откроют для туристов|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://putevodnyj.ru/albaniya-khochet-sdelat-ostrov-turisticheskim-mestom/|title=Албания хочет сделать остров с военным прошлым популярным туристическим местом|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Туризм == Албанияның Туризм министрлігі аралды қонақ үйлер мен казинолары бар демалыс орнына айналдыру жоспарларын бірнеше рет әзірледі. Еуропаның түкпір-түкпірінен келген экологтар Албания үкіметін жобаны тоқтатуға шақырды. Құрылыс жұмыстары және үлкен сәнді курорт сирек кездесетін Жерорта теңізі айлағы итбалықтары мен теңіз шөпті шалғындарының мекені болып табылатын қорғалатын жағалау суларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Тәжірибелі гидтер арқылы арал өмірін тек оның әскери өткені туралы ғана емес, сонымен қатар онда мекендейтін сирек кездесетін флора мен фауна түрлері туралы танысуға болады. Сазани сонымен қатар өзінің көркем пейзаждарымен танымал. Жартасты жағалаулар, мөлдір су және жасыл желектер фотосуретке түсіруге тамаша жер. Арал жағалауында сүңгу арқылы, дайверлер судың мөлдірлігін, су асты әлемін, соның ішінде кеме апаттары мен теңіз тіршілігінің молдығын тамашалайды.<ref>{{citeweb|url=https://needguide.ru/view_sight.php?sight=Sazan:_Ostrov_Sekretov_i_Krasoty_u_Beregov_Albanii|title=Сазан: Остров Секретов и Красоты у Берегов Албании|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Shen Nicolo Bay - Sazan 2023.png|Әулие Николай шығанағы Jacobaea maritima.jpg|Аралдың шығыс жағалауы Sazan Island, Albania 2016 02.jpg|Аралдың Қарабурун түбегінен көрінісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} g5ubadwafjsf2v58nc24mxt9ql2axk4 3 778526 3578913 2026-04-08T12:15:58Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3578913 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Malumefendi}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 17:15, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) lmpcj1t55ihev37oaoua0x7iqpd4gzx 3 778527 3578978 2026-04-08T13:35:18Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3578978 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Zeidthegreat}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:35, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) bytbzodcndybh9n0ao2ehedzu2201ul 0 778528 3578980 2026-04-08T13:54:34Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Тұлға |Есімі = |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты... 3578980 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref>{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> qev3ijezxrk6ghczqtg5e02plkkop2k 3578982 3578980 2026-04-08T13:56:37Z 1nter pares 146705 3578982 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref>{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} e56w173irqysnoct6kx2w0weyovpsm8 3578983 3578982 2026-04-08T13:57:01Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Қазақ батырлары|Қазақ батырлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3578983 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref>{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] remqyrwkjdkti1gfik3zyakqdpthq7w 3578984 3578983 2026-04-08T13:59:42Z 1nter pares 146705 3578984 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref>{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 6eoypuavh71tqctol5kwlq4ro9bip0a 3578985 3578984 2026-04-08T14:00:43Z 1nter pares 146705 3578985 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]], Түйеші көлінің жағасы |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref>{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] iya454vfhjh8o8r9a9aigb35fkzl0b3 3578989 3578985 2026-04-08T14:08:48Z 1nter pares 146705 3578989 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]], Түйеші көлінің жағасы |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref>{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> == Өмірбаяны == ​Жолбарыс Торыұлы 1785 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы, Бақтыарал ауылында дүниеге келген. Оның ата-бабалары әскери ерлігімен танылған тұлғалар болған. Атасы Бекболат батыр Жайық бойында қалмақтармен болған [[шайқас]]тарға қатысып, [[батыр]] атағын иеленген. ​Әкесі — Торы (кейіннен халық арасында Байторы атанған). Отбасындағы бірнеше ұлдың кенжесі болған Жолбарыстың ерекше күш-қайраты туралы халық [[аңыз]]дарында көптеген деректер сақталған. Соның ішінде оның құдыққа түсіп кеткен ірі қараны немесе жылқыны жалғыз өзі шығарып алатындығы айтылады. ​Батырдың қыстауы Бақтыарал өңірінде орналасса, жайлауы Көншібай, Байжиен және Қоскемпір сайы маңындағы жерлерді қамтыған. ​Жолбарыс Торыұлы 1874 жылы 89 жасында дүниеден өткен. Батырдың сүйегі қазіргі Кеңтүбек ауылдық округі аумағындағы Түйеші көлінің жағасында, Ақсай қаласының маңында жерленген.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=Аудан тарихы, экономикасы, пайдалы қазбалары, әлеуметтік-мәдени дамуы, тарихи тұлғалары мен абзал азаматтары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ел тұлғалары (Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы қаласы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] h3ddxf7i3x8t14qhqseg64y898iq9me 3578990 3578989 2026-04-08T14:16:03Z 1nter pares 146705 3578990 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]], Түйеші көлінің жағасы |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> Халық арасында Жолбарыс батырдың елін және жерін сыртқы жаулар мен барымташылардан қорғаған ерліктері, қайраттылығы мен аруақтылығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Ол өз заманында көзсіз батырлығымен және ерекше күш иесі ретінде елге танымал болған.<ref name=":0" /> == Өмірбаяны == ​Жолбарыс Торыұлы 1785 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы, Бақтыарал ауылында дүниеге келген. Оның ата-бабалары әскери ерлігімен танылған тұлғалар болған. Атасы Бекболат батыр Жайық бойында қалмақтармен болған [[шайқас]]тарға қатысып, [[батыр]] атағын иеленген. ​Әкесі — Торы (кейіннен халық арасында Байторы атанған). Отбасындағы бірнеше ұлдың кенжесі болған Жолбарыстың ерекше күш-қайраты туралы халық [[аңыз]]дарында көптеген деректер сақталған. Соның ішінде оның құдыққа түсіп кеткен ірі қараны немесе жылқыны жалғыз өзі шығарып алатындығы айтылады. ​Батырдың қыстауы Бақтыарал өңірінде орналасса, жайлауы Көншібай, Байжиен және Қоскемпір сайы маңындағы жерлерді қамтыған. ​Жолбарыс Торыұлы 1874 жылы 89 жасында дүниеден өткен. Батырдың сүйегі қазіргі Кеңтүбек ауылдық округі аумағындағы Түйеші көлінің жағасында, Ақсай қаласының маңында жерленген.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=Аудан тарихы, экономикасы, пайдалы қазбалары, әлеуметтік-мәдени дамуы, тарихи тұлғалары мен абзал азаматтары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ел тұлғалары (Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы қаласы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 7ub9lbps7nko2t8m0p43dzvdy2jnz9o 3578992 3578990 2026-04-08T14:23:03Z 1nter pares 146705 3578992 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]], Түйеші көлінің жағасы |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> Халық арасында Жолбарыс батырдың елін және жерін сыртқы жаулар мен барымташылардан қорғаған ерліктері, қайраттылығы мен аруақтылығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Ол өз заманында көзсіз батырлығымен және ерекше күш иесі ретінде елге танымал болған.<ref name=":0" /> == Өмірбаяны == ​Жолбарыс Торыұлы 1785 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы, Бақтыарал ауылында дүниеге келген. Оның ата-бабалары әскери ерлігімен танылған тұлғалар болған. Атасы Бекболат батыр Жайық бойында қалмақтармен болған [[шайқас]]тарға қатысып, [[батыр]] атағын иеленген. ​Әкесі — Торы (кейіннен халық арасында Байторы атанған). Отбасындағы бірнеше ұлдың кенжесі болған Жолбарыстың ерекше күш-қайраты туралы халық [[аңыз]]дарында көптеген деректер сақталған. Соның ішінде оның құдыққа түсіп кеткен ірі қараны немесе жылқыны жалғыз өзі шығарып алатындығы айтылады. ​Батырдың қыстауы Бақтыарал өңірінде орналасса, жайлауы Көншібай, Байжиен және Қоскемпір сайы маңындағы жерлерді қамтыған. ​Жолбарыс Торыұлы 1874 жылы 89 жасында дүниеден өткен. Батырдың сүйегі қазіргі Кеңтүбек ауылдық округі аумағындағы Түйеші көлінің жағасында, Ақсай қаласының маңында жерленген.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=Аудан тарихы, экономикасы, пайдалы қазбалары, әлеуметтік-мәдени дамуы, тарихи тұлғалары мен абзал азаматтары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ел тұлғалары (Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы қаласы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Тарихи кезеңі және қызметі == ​XVIII–XIX ғасырларда [[Ресей империясы]]ның қазақ даласын [[отарлау]] саясаты әскери бекіністер мен казак шептерін салу, әкімшілік реформалар енгізу және қазақ жерлерін империя құрамына толықтай қосу бағыттарында жүргізіліп, бұл жағдай жергілікті билер, сұлтандар мен ру басыларының наразылығын тудырды. Жолбарыс Торыұлы осы күрделі тарихи кезеңде өмір сүріп, XIX ғасырдағы әлеуметтік-саяси оқиғаларға белсенді қатысқан, батыр әрі старшын лауазымдарына ие болған тарихи тұлға ретінде танылды. Ол 1823 жылы [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] кезінде Ресей шебіне жасалған шабуылдардың біріне қатысып, кейіннен ел басқару ісіндегі белсенділігі үшін 1847 жылы Орынбор шекара комиссиясы тарапынан марапатталып, 1854 жылы Анна лентасындағы күміс медальға ұсынылған.<ref>ҚР Орталық мемлекеттік архиві, 4-қор, 1-тізбе, 2725-іс</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 7kjlgwrggfmjh8nlwnzgcmphqp9rji8 3578993 3578992 2026-04-08T14:25:22Z 1nter pares 146705 3578993 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]], Түйеші көлінің жағасы |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> Халық арасында Жолбарыс батырдың елін және жерін сыртқы жаулар мен барымташылардан қорғаған ерліктері, қайраттылығы мен аруақтылығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Ол өз заманында көзсіз батырлығымен және ерекше күш иесі ретінде елге танымал болған.<ref name=":0" /> == Өмірбаяны == ​Жолбарыс Торыұлы 1785 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы, Бақтыарал ауылында дүниеге келген. Оның ата-бабалары әскери ерлігімен танылған тұлғалар болған. Атасы Бекболат батыр Жайық бойында қалмақтармен болған [[шайқас]]тарға қатысып, [[батыр]] атағын иеленген. ​Әкесі — Торы (кейіннен халық арасында Байторы атанған). Отбасындағы бірнеше ұлдың кенжесі болған Жолбарыстың ерекше күш-қайраты туралы халық [[аңыз]]дарында көптеген деректер сақталған. Соның ішінде оның құдыққа түсіп кеткен ірі қараны немесе жылқыны жалғыз өзі шығарып алатындығы айтылады. ​Батырдың қыстауы Бақтыарал өңірінде орналасса, жайлауы Көншібай, Байжиен және Қоскемпір сайы маңындағы жерлерді қамтыған. ​Жолбарыс Торыұлы 1874 жылы 89 жасында дүниеден өткен. Батырдың сүйегі қазіргі Кеңтүбек ауылдық округі аумағындағы Түйеші көлінің жағасында, Ақсай қаласының маңында жерленген.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=Аудан тарихы, экономикасы, пайдалы қазбалары, әлеуметтік-мәдени дамуы, тарихи тұлғалары мен абзал азаматтары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ел тұлғалары (Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы қаласы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Тарихи кезеңі және қызметі == ​XVIII–XIX ғасырларда [[Ресей империясы]]ның қазақ даласын [[отарлау]] саясаты әскери бекіністер мен казак шептерін салу, әкімшілік реформалар енгізу және қазақ жерлерін империя құрамына толықтай қосу бағыттарында жүргізіліп, бұл жағдай жергілікті билер, сұлтандар мен ру басыларының наразылығын тудырды. Жолбарыс Торыұлы осы күрделі тарихи кезеңде өмір сүріп, XIX ғасырдағы әлеуметтік-саяси оқиғаларға белсенді қатысқан, батыр әрі старшын лауазымдарына ие болған тарихи тұлға ретінде танылды. Ол 1823 жылы [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] кезінде Ресей шебіне жасалған шабуылдардың біріне қатысып, кейіннен ел басқару ісіндегі белсенділігі үшін 1847 жылы Орынбор шекара комиссиясы тарапынан марапатталып, 1854 жылы Анна лентасындағы күміс медальға ұсынылған.<ref>ҚР Орталық мемлекеттік архиві, 4-қор, 1-тізбе, 2725-іс</ref><ref>Орынбор мемлекеттік архиві, 6-қор, 10-тізбе, 5551-іс</ref><ref>{{Cite web |url=https://zhaikpress.kz/kk/news/zholbarys-batyr-turaly-ne-bilemiz/ |title=Жолбарыс батыр туралы не білеміз? |lang=kk |website=zhaikpress.kz |accessdate=2025-05-07}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] tevvawrhn2p658rvz0jww5bmabt0l4m 3578997 3578993 2026-04-08T14:32:12Z 1nter pares 146705 /* Тарихи кезеңі және қызметі */ 3578997 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]], Түйеші көлінің жағасы |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> Халық арасында Жолбарыс батырдың елін және жерін сыртқы жаулар мен барымташылардан қорғаған ерліктері, қайраттылығы мен аруақтылығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Ол өз заманында көзсіз батырлығымен және ерекше күш иесі ретінде елге танымал болған.<ref name=":0" /> == Өмірбаяны == ​Жолбарыс Торыұлы 1785 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы, Бақтыарал ауылында дүниеге келген. Оның ата-бабалары әскери ерлігімен танылған тұлғалар болған. Атасы Бекболат батыр Жайық бойында қалмақтармен болған [[шайқас]]тарға қатысып, [[батыр]] атағын иеленген. ​Әкесі — Торы (кейіннен халық арасында Байторы атанған). Отбасындағы бірнеше ұлдың кенжесі болған Жолбарыстың ерекше күш-қайраты туралы халық [[аңыз]]дарында көптеген деректер сақталған. Соның ішінде оның құдыққа түсіп кеткен ірі қараны немесе жылқыны жалғыз өзі шығарып алатындығы айтылады. ​Батырдың қыстауы Бақтыарал өңірінде орналасса, жайлауы Көншібай, Байжиен және Қоскемпір сайы маңындағы жерлерді қамтыған. ​Жолбарыс Торыұлы 1874 жылы 89 жасында дүниеден өткен. Батырдың сүйегі қазіргі Кеңтүбек ауылдық округі аумағындағы Түйеші көлінің жағасында, Ақсай қаласының маңында жерленген.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=Аудан тарихы, экономикасы, пайдалы қазбалары, әлеуметтік-мәдени дамуы, тарихи тұлғалары мен абзал азаматтары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ел тұлғалары (Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы қаласы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Тарихи кезеңі және қызметі == ​XVIII–XIX ғасырларда [[Ресей империясы]]ның қазақ даласын [[отарлау]] саясаты әскери бекіністер мен казак шептерін салу, әкімшілік реформалар енгізу және қазақ жерлерін империя құрамына толықтай қосу бағыттарында жүргізіліп, бұл жағдай жергілікті билер, сұлтандар мен ру басыларының наразылығын тудырды. Жолбарыс Торыұлы осы күрделі тарихи кезеңде өмір сүріп, XIX ғасырдағы әлеуметтік-саяси оқиғаларға белсенді қатысқан, батыр әрі старшын лауазымдарына ие болған тарихи тұлға ретінде танылды. Ол 1823 жылы [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] кезінде Ресей шебіне жасалған шабуылдардың біріне қатысып, кейіннен ел басқару ісіндегі белсенділігі үшін 1847 жылы Орынбор шекара комиссиясы тарапынан марапатталып, 1854 жылы Анна лентасындағы күміс медальға ұсынылған.<ref>ҚР Орталық мемлекеттік архиві, 4-қор, 1-тізбе, 2725-іс</ref><ref>Орынбор мемлекеттік архиві, 6-қор, 10-тізбе, 5551-іс</ref><ref>{{Cite web |url=https://zhaikpress.kz/kk/news/zholbarys-batyr-turaly-ne-bilemiz/ |title=Жолбарыс батыр туралы не білеміз? |lang=kk |website=zhaikpress.kz |accessdate=2025-05-07}}</ref> == Естелік == Батыс Қазақстан облысының Ақсай қаласында «XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Батыс Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық жағдайы және Жолбарыс Торыұлы батырдың өмірі» атты халықаралық ғылыми конференция ұйымдастырылып, тұлғаның тарихи рөлі ғылыми айналымға енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://egemen.kz/article/190975-aqsayda-zholbarys-batyr-ulyqtaldy |title=Ақсайда Жолбарыс батыр ұлықталды |lang=kk |website=egemen.kz |accessdate=2019-04-21}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] i0ntcumq4jlm19plaxdx5wcnvz4e1ud 3578998 3578997 2026-04-08T14:33:21Z 1nter pares 146705 /* Естелік */ 3578998 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]], Түйеші көлінің жағасы |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> Халық арасында Жолбарыс батырдың елін және жерін сыртқы жаулар мен барымташылардан қорғаған ерліктері, қайраттылығы мен аруақтылығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Ол өз заманында көзсіз батырлығымен және ерекше күш иесі ретінде елге танымал болған.<ref name=":0" /> == Өмірбаяны == ​Жолбарыс Торыұлы 1785 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы, Бақтыарал ауылында дүниеге келген. Оның ата-бабалары әскери ерлігімен танылған тұлғалар болған. Атасы Бекболат батыр Жайық бойында қалмақтармен болған [[шайқас]]тарға қатысып, [[батыр]] атағын иеленген. ​Әкесі — Торы (кейіннен халық арасында Байторы атанған). Отбасындағы бірнеше ұлдың кенжесі болған Жолбарыстың ерекше күш-қайраты туралы халық [[аңыз]]дарында көптеген деректер сақталған. Соның ішінде оның құдыққа түсіп кеткен ірі қараны немесе жылқыны жалғыз өзі шығарып алатындығы айтылады. ​Батырдың қыстауы Бақтыарал өңірінде орналасса, жайлауы Көншібай, Байжиен және Қоскемпір сайы маңындағы жерлерді қамтыған. ​Жолбарыс Торыұлы 1874 жылы 89 жасында дүниеден өткен. Батырдың сүйегі қазіргі Кеңтүбек ауылдық округі аумағындағы Түйеші көлінің жағасында, Ақсай қаласының маңында жерленген.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=Аудан тарихы, экономикасы, пайдалы қазбалары, әлеуметтік-мәдени дамуы, тарихи тұлғалары мен абзал азаматтары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ел тұлғалары (Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы қаласы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Тарихи кезеңі және қызметі == ​XVIII–XIX ғасырларда [[Ресей империясы]]ның қазақ даласын [[отарлау]] саясаты әскери бекіністер мен казак шептерін салу, әкімшілік реформалар енгізу және қазақ жерлерін империя құрамына толықтай қосу бағыттарында жүргізіліп, бұл жағдай жергілікті билер, сұлтандар мен ру басыларының наразылығын тудырды. Жолбарыс Торыұлы осы күрделі тарихи кезеңде өмір сүріп, XIX ғасырдағы әлеуметтік-саяси оқиғаларға белсенді қатысқан, батыр әрі старшын лауазымдарына ие болған тарихи тұлға ретінде танылды. Ол 1823 жылы [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] кезінде Ресей шебіне жасалған шабуылдардың біріне қатысып, кейіннен ел басқару ісіндегі белсенділігі үшін 1847 жылы Орынбор шекара комиссиясы тарапынан марапатталып, 1854 жылы Анна лентасындағы күміс медальға ұсынылған.<ref>ҚР Орталық мемлекеттік архиві, 4-қор, 1-тізбе, 2725-іс</ref><ref>Орынбор мемлекеттік архиві, 6-қор, 10-тізбе, 5551-іс</ref><ref>{{Cite web |url=https://zhaikpress.kz/kk/news/zholbarys-batyr-turaly-ne-bilemiz/ |title=Жолбарыс батыр туралы не білеміз? |lang=kk |website=zhaikpress.kz |accessdate=2025-05-07}}</ref> == Естелік == Батыс Қазақстан облысының Ақсай қаласында «XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Батыс Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық жағдайы және Жолбарыс Торыұлы батырдың өмірі» атты халықаралық ғылыми конференция ұйымдастырылып, тұлғаның тарихи рөлі ғылыми айналымға енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://egemen.kz/article/190975-aqsayda-zholbarys-batyr-ulyqtaldy |title=Ақсайда Жолбарыс батыр ұлықталды |lang=kk |website=egemen.kz |accessdate=2019-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://egemen.kz/article/198943-baqadur-baba-ulyqtaldy |title=Баһадүр баба ұлықталды |lang=kk |website=egemen.kz |accessdate=2019-04-29}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] 9c6ru2iib0qutu6odkm5mipgcvlt7fq 3579000 3578998 2026-04-08T14:34:54Z 1nter pares 146705 3579000 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Жолбарыс Торыұлы |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1785 |Туған жері = [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Бөрлі ауданы]], [[Бақтыарал]] |Қайтыс болған күні = 1874 |Қайтыс болған жері = [[Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)|Кеңтүбек]], Түйеші көлінің жағасы |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = Торы (Байторы) |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Жолбарыс Торыұлы''' (1785–1874) — [[Жетіру]] бірлестігіне кіретін [[Табын]] руының Тарақты бөлімінен шыққан батыр, XIX ғасырдағы қазақ даласындағы қоғамдық-саяси оқиғаларға қатысқан, [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан өңірінде]] өмір сүріп, отарлық саясат кезеңіндегі жергілікті қоғам өмірінде белгілі рөл атқарған тарихи тұлға, архивтік деректерде [[батыр]] әрі [[старшын]] дәрежесіне ие болғаны көрсетілген қайраткер.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://tourism07.kz/ru/pamyatnik?layout=edit&id=605#:~:text=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%20%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BD%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%2C%20%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3,%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%80%D1%83%D1%85%D1%8B%D0%BD%20%D2%AF%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%2C%20%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%83 |title=Басты бет — Жолбарыс Торыұлы |lang=kk |website=tourism07.kz |accessdate=2026-04-08}}</ref> Халық арасында Жолбарыс батырдың елін және жерін сыртқы жаулар мен барымташылардан қорғаған ерліктері, қайраттылығы мен аруақтылығы туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Ол өз заманында көзсіз батырлығымен және ерекше күш иесі ретінде елге танымал болған.<ref name=":0" /> == Өмірбаяны == ​Жолбарыс Торыұлы 1785 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы, Бақтыарал ауылында дүниеге келген. Оның ата-бабалары әскери ерлігімен танылған тұлғалар болған. Атасы Бекболат батыр Жайық бойында қалмақтармен болған [[шайқас]]тарға қатысып, [[батыр]] атағын иеленген. ​Әкесі — Торы (кейіннен халық арасында Байторы атанған). Отбасындағы бірнеше ұлдың кенжесі болған Жолбарыстың ерекше күш-қайраты туралы халық [[аңыз]]дарында көптеген деректер сақталған. Соның ішінде оның құдыққа түсіп кеткен ірі қараны немесе жылқыны жалғыз өзі шығарып алатындығы айтылады. ​Батырдың қыстауы Бақтыарал өңірінде орналасса, жайлауы Көншібай, Байжиен және Қоскемпір сайы маңындағы жерлерді қамтыған. ​Жолбарыс Торыұлы 1874 жылы 89 жасында дүниеден өткен. Батырдың сүйегі қазіргі Кеңтүбек ауылдық округі аумағындағы Түйеші көлінің жағасында, Ақсай қаласының маңында жерленген.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=Аудан тарихы, экономикасы, пайдалы қазбалары, әлеуметтік-мәдени дамуы, тарихи тұлғалары мен абзал азаматтары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ел тұлғалары (Батыс Қазақстан облысы, Бөрлі ауданы) |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы қаласы |баспасы=«Арыс» баспасы |жыл= |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Тарихи кезеңі және қызметі == ​XVIII–XIX ғасырларда [[Ресей империясы]]ның қазақ даласын [[отарлау]] саясаты әскери бекіністер мен казак шептерін салу, әкімшілік реформалар енгізу және қазақ жерлерін империя құрамына толықтай қосу бағыттарында жүргізіліп, бұл жағдай жергілікті билер, сұлтандар мен ру басыларының наразылығын тудырды. Жолбарыс Торыұлы осы күрделі тарихи кезеңде өмір сүріп, XIX ғасырдағы әлеуметтік-саяси оқиғаларға белсенді қатысқан, батыр әрі старшын лауазымдарына ие болған тарихи тұлға ретінде танылды. Ол 1823 жылы [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] кезінде Ресей шебіне жасалған шабуылдардың біріне қатысып, кейіннен ел басқару ісіндегі белсенділігі үшін 1847 жылы Орынбор шекара комиссиясы тарапынан марапатталып, 1854 жылы Анна лентасындағы күміс медальға ұсынылған.<ref>ҚР Орталық мемлекеттік архиві, 4-қор, 1-тізбе, 2725-іс</ref><ref>Орынбор мемлекеттік архиві, 6-қор, 10-тізбе, 5551-іс</ref><ref>{{Cite web |url=https://zhaikpress.kz/kk/news/zholbarys-batyr-turaly-ne-bilemiz/ |title=Жолбарыс батыр туралы не білеміз? |lang=kk |website=zhaikpress.kz |accessdate=2025-05-07}}</ref> == Естелік == Батыс Қазақстан облысының Ақсай қаласында «XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Батыс Қазақстан облысының әлеуметтік-экономикалық жағдайы және Жолбарыс Торыұлы батырдың өмірі» атты халықаралық ғылыми конференция ұйымдастырылып, тұлғаның тарихи рөлі ғылыми айналымға енгізілді.<ref>{{Cite web |url=https://egemen.kz/article/190975-aqsayda-zholbarys-batyr-ulyqtaldy |title=Ақсайда Жолбарыс батыр ұлықталды |lang=kk |website=egemen.kz |accessdate=2019-04-21}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://egemen.kz/article/198943-baqadur-baba-ulyqtaldy |title=Баһадүр баба ұлықталды |lang=kk |website=egemen.kz |accessdate=2019-04-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://aqjaiyqtv.kz/kz/news/15536 |title=Ақсайда халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтті |lang=kk |website=aqjaiyqtv.kz |accessdate=2019-04-19}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ батырлары]] r7783j0cn7he4l6a7oogkkoynb7hhj1 0 778529 3578981 2026-04-08T13:55:24Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Сыйлық | атауы = Алтын арыстан | түпнұсқа_атауы = Leone d'Oro | сурет = Goldener Löwe (Leone d’Oro) 1981.png | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Венеция кинофестивалінің басты жүлдесі | мемлекет = {{Байрақ|Италия}} | құрылтайшы = [[Венеция кинофестивалі]] | н... 3578981 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Алтын арыстан | түпнұсқа_атауы = Leone d'Oro | сурет = Goldener Löwe (Leone d’Oro) 1981.png | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Венеция кинофестивалінің басты жүлдесі | мемлекет = {{Байрақ|Италия}} | құрылтайшы = [[Венеция кинофестивалі]] | негізі_қаланды = 1949 | орны = [[Венеция]] | сайт = https://www.labiennale.org/en/cinema/ | алдыңғы = | келесі = }} '''«Алтын арыстан»''' ({{lang-it|Leone d'Oro}}) — [[Венеция кинофестивалі]]нің ең жоғары марапаты. 1949 жылы ұйымдастыру комитеті негізін қалаған бұл жүлде әлемдік киноиндустриядағы ең беделді әрі мәртебелі сыйлықтардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web | title=25 Must-See Films That Won the Venice Film Festival | url=https://www.indiewire.com/gallery/25-best-films-venice-film-festival-winners/ | publisher=IndieWire | year=2018 | access-date=2019-10-08}}</ref><ref>{{Cite web |last=Maestro |first=B. B. C. |date=2022-08-12 |title=The different types of film and TV awards |url=https://www.bbcmaestro.com/blog/types-of-film-and-tv-awards |access-date=2025-09-07 |website=BBC Maestro |language=en |quote=A Golden Lion is considered one of the most prestigious prizes a film can receive.}}</ref> Сонымен қатар, 1970 жылдан бастап кинематограф саласына өлшеусіз үлес қосқан тұлғаларға арнайы «Кинодағы жетістіктері үшін» құрметті «Алтын арыстан» сыйлығы беріліп келеді. Бұл марапат 1949 жылы ортағасырлық [[Венеция Республикасы]]ның ең танымал символдарының бірі — Әулие Марк алтын арыстанының құрметіне аталған.<ref>{{cite web | title=Biennale Cinema History of the Venice Film Festival: The Forties and Fifties | url=http://www.labiennale.org/en/cinema/history/50/en/4792.html | publisher=La Biennale di Venezia | year=2008 | access-date=2008-05-28}}</ref> Ал 1954 жылдан бастап сыйлық ресми түрде «Алтын арыстан» деген атауға ие болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Венеция кинофестивалі]] rd75pfrhrwj6542kqqfsah1ytlgb5ve 3579051 3578981 2026-04-08T17:23:02Z TalgatSnow 143530 3579051 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Алтын арыстан | түпнұсқа_атауы = Leone d'Oro | сурет = Goldener Löwe (Leone d’Oro) 1981.png | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Венеция кинофестивалінің басты жүлдесі | мемлекет = {{Байрақ|Италия}} | құрылтайшы = [[Венеция кинофестивалі]] | негізі_қаланды = 1949 | орны = [[Венеция]] | сайт = https://www.labiennale.org/en/cinema/ | алдыңғы = | келесі = }} '''«Алтын арыстан»''' ({{lang-it|Leone d'Oro}}) — [[Венеция кинофестивалі]]нің ең жоғары марапаты. 1949 жылы ұйымдастыру комитеті негізін қалаған бұл жүлде әлемдік киноиндустриядағы ең беделді әрі мәртебелі сыйлықтардың бірі болып саналады.<ref>{{cite web | title=25 Must-See Films That Won the Venice Film Festival | url=https://www.indiewire.com/gallery/25-best-films-venice-film-festival-winners/ | publisher=IndieWire | year=2018 | access-date=2019-10-08}}</ref><ref>{{Cite web |last=Maestro |first=B. B. C. |date=2022-08-12 |title=The different types of film and TV awards |url=https://www.bbcmaestro.com/blog/types-of-film-and-tv-awards |access-date=2025-09-07 |website=BBC Maestro |language=en |quote=A Golden Lion is considered one of the most prestigious prizes a film can receive.}}</ref> Сонымен қатар, 1970 жылдан бастап кинематограф саласына өлшеусіз үлес қосқан тұлғаларға арнайы «Кинодағы жетістіктері үшін» құрметті «Алтын арыстан» сыйлығы беріліп келеді. Бұл марапат 1949 жылы ортағасырлық [[Венеция Республикасы]]ның ең танымал символдарының бірі — Әулие Марк алтын арыстанының құрметіне аталған.<ref>{{cite web | title=Biennale Cinema History of the Venice Film Festival: The Forties and Fifties | url=http://www.labiennale.org/en/cinema/history/50/en/4792.html | publisher=La Biennale di Venezia | year=2008 | access-date=2008-05-28}}</ref> Ал 1954 жылдан бастап сыйлық ресми түрде «Алтын арыстан» деген атауға ие болды. == Жеңімпаздар == Бұл фильмдер Венеция кинофестивалінің «Алтын арыстан» немесе негізгі жүлделерін иеленген<ref>{{cite web |url=http://www.labiennale.org:80/en/cinema/history/awards1.html |title=Golden Lions and major awards of the Venice Film Festival |work=labiennale.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170607233219/http://www.labiennale.org/en/cinema/history/awards1.html?back=true |archive-date=7 June 2017 |df=dmy |access-date=31 December 2019 }}</ref>: {| class="wikitable" !scope="col" style="width:1%;" | Жыл !scope="col" style="width:10%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:8%;"| Түпнұсқа атауы !scope="col" style="width:5%;"| Режиссёрі !scope="col" style="width:3%;"| Өндіруші ел |- ! style="text-align:center;" | [[1949 жыл|1949]] | ''[[Манон (фильм, 1949)|Манон]]'' | Manon | [[Анри-Жорж Клузо]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1950 жыл|1950]] | ''[[Әділеттілік орнады]]'' | Justice est faite | [[Андре Кайат]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1951 жыл|1951]] | ''[[Расёмон (фильм)|Расёмон]]'' | 羅生門 | [[Акира Куросава]] | {{Байрақ|Жапония}} |- ! style="text-align:center;" | [[1952 жыл|1952]] | ''[[Тыйым салынған ойындар]]'' | Jeux interdits | [[Рене Клеман]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1953 жыл|1953]] | colspan="4" style="background-color:#EFD; text-align:center;" | Марапат берілмеді |- ! style="text-align:center;" | [[1954 жыл|1954]] | colspan="2" | ''[[Ромео мен Джульетта (фильм, 1954)|Ромео мен Джульетта]]'' | [[Ренато Кастеллани]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |- ! style="text-align:center;" | [[1955 жыл|1955]] | colspan="2" | ''[[Сөз (фильм, 1955)|Сөз]]'' | [[Карл Теодор Дрейер]] | {{Байрақ|Дания}} |- ! style="text-align:center;" | [[1956 жыл|1956]] | colspan="4" style="background-color:#EFD; text-align:center;" | Марапат берілмеді |- ! style="text-align:center;" | [[1957 жыл|1957]] | ''[[Жеңілмейтін (фильм, 1956)|Жеңілмейтін]]'' | অপরাজিত | [[Сатьяджит Рай]] | {{Байрақ|Үндістан}} |- ! style="text-align:center;" | [[1958 жыл|1958]] | ''[[Рикша (фильм, 1958)|Рикша]]'' | 無法松の一生 | [[Хироси Инагаки]] | {{Байрақ|Жапония}} |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1959 жыл|1959]] | ''[[Генерал Делла Ровере]]'' | Il generale della Rovere | [[Роберто Росселлини]] | rowspan="2" | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Италия}} |- | ''[[Ұлы соғыс (фильм, 1959)|Ұлы соғыс]]'' | La grande guerra | [[Марио Моничелли]] |- ! style="text-align:center;" | [[1960 жыл|1960]] | ''[[Ертең менің кезегім]]'' | Le Passage du Rhin | [[Андре Кайат]] | rowspan="2" | {{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1961 жыл|1961]] | ''[[Мариенбадтағы өткен жыл]]'' | L'année dernière à Marienbad | [[Ален Рене]] |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1962 жыл|1962]] | ''[[Отбасылық күнделік]]'' | Cronaca familiare | [[Валерио Дзурлини]] | {{Байрақ|Италия}} |- | ''[[Иванның балалық шағы]]'' | Ива́ново де́тство | [[Андрей Арсеньевич Тарковский|Андрей Тарковский]] | {{Байрақ|КСРО}} |- ! style="text-align:center;" | [[1963 жыл|1963]] | ''[[Қала үстіндегі қолдар]]'' | Le mani sulla città | [[Франческо Рози]] | rowspan="3" | {{Байрақ|Италия}} |- ! style="text-align:center;" | [[1964 жыл|1964]] | ''[[Қызыл шөл]]'' | Il deserto rosso | [[Микеланджело Антониони]] |- ! style="text-align:center;" | [[1965 жыл|1965]] | ''[[Тұманды жұлдыздар]]'' | Vaghe stelle dell'Orsa ... | [[Лукино Висконти]] |- ! style="text-align:center;" | [[1966 жыл|1966]] | ''[[Алжир үшін шайқас]]'' | La battaglia di Algeri | [[Джилло Понтекорво]] | {{Байрақ|Алжир}}<br>{{Байрақ|Италия}} |- ! style="text-align:center;" | [[1967 жыл|1967]] | ''[[Күндізгі сұлу]]'' | Belle de Jour | [[Луис Бунюэль]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1968 жыл|1968]] | ''[[Цирк күмбезінің астындағы әртістер: абдырағандар]]'' | Die Artisten in der Zirkuskuppel: Ratlos | [[Александр Клюге]] | {{Байрақ|ГФР}} |- | colspan="5" style="background-color:#EFD; text-align:center;" | 1969—1979 жылдар аралығында фестиваль конкурстан тыс форматта өткендіктен, негізгі жүлде берілген жоқ. Тек жекелеген фильмдер ғана арнайы медальдармен атап өтілді. |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1980 жыл|1980]] | ''[[Атлантик-Сити (фильм, 1980)|Атлантик-Сити]]'' | Atlantic City | [[Луи Маль]] | {{Байрақ|Канада}}<br>{{Байрақ|Франция}} |- | ''[[Глория (фильм, 1980)|Глория]]'' | Gloria | [[Джон Кассаветис]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[1981 жыл|1981]] | ''[[Марианна мен Юлиана]]'' | Die Bleierne Zeit | [[Маргарете фон Тротта]] | rowspan="2" | {{Байрақ|ГФР}} |- ! style="text-align:center;" | [[1982 жыл|1982]] | ''[[Заттардың жағдайы]]'' | Der Stand der Dinge | [[Вим Вендерс]] |- ! style="text-align:center;" | [[1983 жыл|1983]] | ''[[Есімі: Кармен]]'' | Prénom Carmen | [[Жан-Люк Годар]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1984 жыл|1984]] | ''[[Тыныш күн жылы]]'' | Rok spokojnego słońca | [[Кшиштоф Занусси]] | {{Байрақ|Польша}} |- ! style="text-align:center;" | [[1985 жыл|1985]] | ''[[Баспанасыз, заңсыз]]'' | Sans toit ni loi | [[Аньес Варда]] | rowspan="2" | {{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1986 жыл|1986]] | ''[[Жасыл сәуле (фильм)|Жасыл сәуле]]'' | Le Rayon vert | [[Эрик Ромер]] |- ! style="text-align:center;" | [[1987 жыл|1987]] | ''[[Сау бол, балалар]]'' | Au revoir les enfants | [[Луи Маль]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|ГФР}} |- ! style="text-align:center;" | [[1988 жыл|1988]] | ''[[Қасиетті маскүнем туралы аңыз]]'' | La leggenda del santo bevitore | [[Эрманно Ольми]] | {{Байрақ|Италия}}<br>{{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1989 жыл|1989]] | ''[[Мұңды қала]]'' | 悲情城市 | [[Хоу Сяосянь]] | {{Байрақ|Тайвань}} |- ! style="text-align:center;" | [[1990 жыл|1990]] | ''[[Розенкранц пен Гильденстерн өлді]]'' | Rosencrantz & Guildenstern Are Dead | [[Том Стоппард]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[1991 жыл|1991]] | ''[[Урга — махаббат аумағы]]'' | У́рга — территория любви | [[Никита Сергеевич Михалков|Никита Михалков]] | {{Байрақ|КСРО}} |- ! style="text-align:center;" | [[1992 жыл|1992]] | ''[[Цю Цзюдің хикаясы]]'' | 秋菊打官司 | [[Чжан Имоу]] | {{Байрақ|Қытай}} |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1993 жыл|1993]] | ''[[Қысқа хикаялар]]'' | Short Cuts | [[Роберт Олтмен]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- | ''[[Үш түс: Көк]]'' | Trois couleurs: Bleu | [[Кшиштоф Кесьлёвски]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Польша}} |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1994 жыл|1994]] | ''[[Жаңбыр алдында]]'' | Пред дождот | [[Милчо Манчевский]] | {{Байрақ|Македония}} |- | ''[[Махаббат жасасын]]'' | 愛情萬歲 | [[Цай Минлян]] | {{Байрақ|Тайвань}} |- ! style="text-align:center;" | [[1995 жыл|1995]] | ''[[Рикша (фильм, 1995)|Рикша]]'' | Xích lô | [[Чан Ань Хунг]] | {{Байрақ|Вьетнам}}<br>{{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[1996 жыл|1996]] | ''[[Майкл Коллинз (фильм)|Майкл Коллинз]]'' | Michael Collins | [[Нил Джордан]] | {{Байрақ|Ирландия}}<br>{{Байрақ|Ұлыбритания}} |- ! style="text-align:center;" | [[1997 жыл|1997]] | ''[[Фейерверк (фильм, 1997)|Фейерверк]]'' | はなび | [[Такэси Китано]] | {{Байрақ|Жапония}} |- ! style="text-align:center;" | [[1998 жыл|1998]] | ''[[Біз қалай күлдік]]'' | Così ridevano | [[Джанни Амелио]] | {{Байрақ|Италия}} |- ! style="text-align:center;" | [[1999 жыл|1999]] | ''[[Біреуі де кем емес]]'' | 一個都不能少 | [[Чжан Имоу]] | {{Байрақ|Қытай}} |- ! style="text-align:center;" | [[2000 жыл|2000]] | ''[[Шеңбер (фильм, 2000)|Шеңбер]]'' | دایره | [[Джафар Панахи]] | {{Байрақ|Иран}} |- ! style="text-align:center;" | [[2001 жыл|2001]] | ''[[Муссон кезіндегі үйлену тойы]]'' | Monsoon Wedding | [[Мира Наир]] | {{Байрақ|Үндістан}} |- ! style="text-align:center;" | [[2002 жыл|2002]] | ''[[Магдалена әпкелері]]'' | The Magdalene Sisters | [[Питер Муллан]] | {{Байрақ|Ирландия}}<br>{{Байрақ|Ұлыбритания}} |- ! style="text-align:center;" | [[2003 жыл|2003]] | ''[[Оралу (фильм, 2003)|Оралу]]'' | Возвращение | [[Андрей Звягинцев]] | {{Байрақ|Ресей}} |- ! style="text-align:center;" | [[2004 жыл|2004]] | ''[[Вера Дрейк]]'' | Vera Drake | [[Майк Ли]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |- ! style="text-align:center;" | [[2005 жыл|2005]] | ''[[Өркеш тау]]'' | Brokeback Mountain | [[Энг Ли]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | ''[[Натюрморт (фильм, 2006)|Натюрморт]]'' | 三峡好人 | [[Цзя Чжанкэ]] | {{Байрақ|Қытай}} |- ! style="text-align:center;" | [[2007 жыл|2007]] | ''[[Сәлде, сақтық]]'' | 色，戒 | [[Энг Ли]] | {{Байрақ|Тайвань}}<br>{{Байрақ|Қытай}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2008 жыл|2008]] |''[[Рестлер (фильм)|Рестлер]]'' | The Wrestler | [[Даррен Аронофски]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2009 жыл|2009]] | ''[[Ливан (фильм)|Ливан]]'' | לבנון | [[Самуэль Маоз]] | {{Байрақ|Израиль}} |- ! style="text-align:center;" | [[2010 жыл|2010]] |''[[Бір жерде (фильм, 2010)|Бір жерде]]'' | Somewhere | [[София Коппола]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2011 жыл|2011]] | ''[[Фауст (фильм, 2011)|Фауст]]'' | Фауст | [[Александр Сокуров]] | {{Байрақ|Ресей}} |- ! style="text-align:center;" | [[2012 жыл|2012]] | ''[[Пьета (фильм)|Пьета]]'' | 피에타 | [[Ким Ки Дук]] | {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} |- ! style="text-align:center;" | [[2013 жыл|2013]] | ''[[Қасиетті Рим айналма жолы]]'' | Sacro GRA | [[Джанфранко Рози]] | {{Байрақ|Италия}} |- ! style="text-align:center;" | [[2014 жыл|2014]] | ''[[Өмір туралы ойланып, бұтақта отырған көгершін]]'' | En duva satt på en gren och funderade på tillvaron | [[Рой Андерссон]] | {{Байрақ|Швеция}} |- ! style="text-align:center;" | [[2015 жыл|2015]] | ''[[Алыстан (фильм, 2015)|Алыстан]]'' | Desde allá | [[Лоренцо Вигас]] | {{Байрақ|Венесуэла}} |- ! style="text-align:center;" | [[2016 жыл|2016]] | ''[[Кеткен әйел]]'' | Ang Babaeng Humayo | [[Лав Диас]] | {{Байрақ|Филиппин}} |- ! style="text-align:center;" | [[2017 жыл|2017]] | ''[[Су пішіні]]'' | The Shape of Water | [[Гильермо дель Торо]] | {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{Байрақ|Мексика}} |- ! style="text-align:center;" | [[2018 жыл|2018]] | ''[[Рома (фильм, 2018)|Рома]]'' | Roma | [[Альфонсо Куарон]] | {{Байрақ|Мексика}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2019 жыл|2019]] | ''[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]'' | Joker | [[Тодд Филлипс]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2020 жыл|2020]] | ''[[Көшпенділер жері]]'' | Nomadland | [[Хлоя Чжао]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2021 жыл|2021]] | ''[[Оқиға (фильм, 2021)|Оқиға]]'' | L'Événement | [[Одри Диван]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! style="text-align:center;" | [[2022 жыл|2022]] | ''[[Барлық сұлулық пен қантөгіс]]'' | All the Beauty and the Bloodshed | [[Лора Пойтрас]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2023 жыл|2023]] |''[[Байғұс жандар]]'' | Poor Things | [[Йоргос Лантимос]] | {{Байрақ|Ирландия}}<br>{{Байрақ|Ұлыбритания}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |- ! style="text-align:center;" | [[2024 жыл|2024]] | ''[[Көрші бөлме]]'' | La habitación de al lado | [[Педро Альмодовар]] | {{Байрақ|Испания}} |- ! style="text-align:center;" | [[2025 жыл|2025]] | ''[[Әке, ана, әпке, аға]]'' | Father Mother Sister Brother | [[Джим Джармуш]] | {{Байрақ|АҚШ}}<br>{{Байрақ|Ирландия}}<br>{{Байрақ|Франция}} |} == Тағы қараңыз == * [[Күміс арыстан]] * [[Алтын пальма бұтағы]] * [[Алтын аю]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Венеция кинофестивалі]] d00v8gabsp948i0r2jhrtmasfiuvgb8 0 778530 3578986 2026-04-08T14:03:42Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152264185|Кобаяси, Макото]]» бетінен аударылып түзілді 3578986 wikitext text/x-wiki '''Макото Кобаяси''' ({{Lang-ja|小林 誠}}, [[7 сәуір]] [[1944 жыл|1944]], [[Нагоя]]) — жапон физигі және [[2008 жыл|2008 жылғы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері. Ол CP-симметрияның бұзылуы туралы танымал мақаланың бірлескен авторы. Тошихиде Маскавамен бірлесіп жазған «CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction»<ref>M. Kobayashi and T. Maskawa. [http://ptp.ipap.jp/link?PTP/49/652 CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203012242/http://ptp.ipap.jp/link?PTP%2F49%2F652|date=2012-02-03}}. Progr. Theor. Phys. 49 (1973) 652.</ref> ("Әлсіз өзара әрекеттесудің қайта қалыпқа келтірілетін теориясындағы CP бұзылуы") ([[1973 жыл|1973]]) мақаласы [[2007 жыл|2007 жылғы]] жағдай бойынша [[жоғары энергия физикасы]] бойынша ең көп дәйексөз келтірілген үшінші мақала<ref>{{Cite web|url=http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|title=Top Cited Articles of All Time (2007 edition)|access-date=2008-06-16|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604230955/http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|url-status=live}}</ref> (және [[Коллаборация|бірлескен]] авторлық мақалаларды қоспағанда, екінші ең көп дәйексөз келтірілген мақала). Бұл мақалада кварктарды араластыру параметрлерін анықтайтын [[CKM-матрица|Кабиббо — Кобаяси — Маскава матрицасы]] енгізілді. Мақалада ұсынылған гипотеза кварктардың үшінші буынының бар екенін алға тартты, бұл 4 жылдан кейін b-кварктың ашылуымен эксперименталды түрде расталды. Кобаяси — Сузуки — Риядзуддин — Фаядзуддин қатынасының (KSFR қатынасы) бірлескен авторы<ref>{{Cite web|url=https://disser.spbu.ru/disser/%7Bzashiti_disser___id%7D/avtoref-Afonin.pdf|title=Афонин С. С. Феноменологические подходы к спектроскопии легких мезонов: диссертация на соискание ученой степени доктора физико-математических наук|accessdate=2019-09-17|archivedate=2022-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124004530/https://disser.spbu.ru/disser/%7Bzashiti_disser___id%7D/avtoref-Afonin.pdf}}</ref>. == Өмірбаян == Кобаяси [[Нагоя|Нагояда]] дүниеге келген. Ол [[Нагоя университеті|Нагоя университетін]] бітіріп, 1972 жылдың наурыз айында докторлық дәрежесін алды. 1972 жылдан бастап [[Киото университеті|Киото университетінде]], ал 1979 жылдан — Жоғары энергия физикасы ұлттық зертханасында жұмыс істеді. 2003 жылдан — ол Бөлшектер мен ядроларды зерттеу институтының (KEK бөлімшесі — Жоғары энергия үдеткішін зерттеу ұйымы, Цукуба) директоры болды. 2006 жылдың маусым айында зейнеткерлікке шыққан KEK профессоры ретінде зейнетке шықты. Ол көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардың иегері. Макото Кобаяси екі рет үйленген және екі баласы бар. 1975 жылы ол Сачико Эномотоға үйленді, ал 1977 жылы олардың Джуничиро атты ұлы болды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін, Кобаяси 1990 жылы Эмико Накаямамен қайта үйленді. Олардың қыздарының бар, аты — Юко.<ref>{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/kobayashi-autobio.html|title=Автобиография Макото Кобаяси|accessdate=2009-12-11|archivedate=2013-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603065421/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/kobayashi-autobio.html}}</ref> == Марапаттар мен марапаттар == * [[1979 жыл|1979]] — Нисина мемориалдық сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Жапония ғылым академиясының сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Сакурай сыйлығы * [[1994 жыл|1994]] — Асахи сыйлығы * [[1995 жыл|1995]] — «Тюнити» газетінің сыйлығы * [[2007 жыл|2007]] — Бөлшектер физикасы және жоғары энергиялар физикасы бойынша сыйлық * [[2008 жыл|2008]] — Мәдениет ордені * [[2008 жыл|2008]] — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] q6pgphazwukkkvvbvcw14qopcjq9kn6 3578987 3578986 2026-04-08T14:04:08Z Nurkhan 13652 3578987 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Макото Кобаяси |Шынайы есімі = 小林 誠 |Суреті = Mkobayashi.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 7.4.1944 |Туған жері = {{Туғанжері|Нагоя|Нагояда}}, [[Жапония]] |Ғылыми аясы = [[элементар бөдшектер физикасы]] |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2008 жыл ғылымда|2008]]) {{!}}} }} '''Макото Кобаяси''' ({{Lang-ja|小林 誠}}, [[7 сәуір]] [[1944 жыл|1944]], [[Нагоя]]) — жапон физигі және [[2008 жыл|2008 жылғы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері. Ол CP-симметрияның бұзылуы туралы танымал мақаланың бірлескен авторы. Тошихиде Маскавамен бірлесіп жазған «CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction»<ref>M. Kobayashi and T. Maskawa. [http://ptp.ipap.jp/link?PTP/49/652 CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203012242/http://ptp.ipap.jp/link?PTP%2F49%2F652|date=2012-02-03}}. Progr. Theor. Phys. 49 (1973) 652.</ref> ("Әлсіз өзара әрекеттесудің қайта қалыпқа келтірілетін теориясындағы CP бұзылуы") ([[1973 жыл|1973]]) мақаласы [[2007 жыл|2007 жылғы]] жағдай бойынша [[жоғары энергия физикасы]] бойынша ең көп дәйексөз келтірілген үшінші мақала<ref>{{Cite web|url=http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|title=Top Cited Articles of All Time (2007 edition)|access-date=2008-06-16|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604230955/http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|url-status=live}}</ref> (және [[Коллаборация|бірлескен]] авторлық мақалаларды қоспағанда, екінші ең көп дәйексөз келтірілген мақала). Бұл мақалада кварктарды араластыру параметрлерін анықтайтын [[CKM-матрица|Кабиббо — Кобаяси — Маскава матрицасы]] енгізілді. Мақалада ұсынылған гипотеза кварктардың үшінші буынының бар екенін алға тартты, бұл 4 жылдан кейін b-кварктың ашылуымен эксперименталды түрде расталды. Кобаяси — Сузуки — Риядзуддин — Фаядзуддин қатынасының (KSFR қатынасы) бірлескен авторы<ref>{{Cite web|url=https://disser.spbu.ru/disser/%7Bzashiti_disser___id%7D/avtoref-Afonin.pdf|title=Афонин С. С. Феноменологические подходы к спектроскопии легких мезонов: диссертация на соискание ученой степени доктора физико-математических наук|accessdate=2019-09-17|archivedate=2022-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124004530/https://disser.spbu.ru/disser/%7Bzashiti_disser___id%7D/avtoref-Afonin.pdf}}</ref>. == Өмірбаян == Кобаяси [[Нагоя|Нагояда]] дүниеге келген. Ол [[Нагоя университеті|Нагоя университетін]] бітіріп, 1972 жылдың наурыз айында докторлық дәрежесін алды. 1972 жылдан бастап [[Киото университеті|Киото университетінде]], ал 1979 жылдан — Жоғары энергия физикасы ұлттық зертханасында жұмыс істеді. 2003 жылдан — ол Бөлшектер мен ядроларды зерттеу институтының (KEK бөлімшесі — Жоғары энергия үдеткішін зерттеу ұйымы, Цукуба) директоры болды. 2006 жылдың маусым айында зейнеткерлікке шыққан KEK профессоры ретінде зейнетке шықты. Ол көптеген ұлттық және халықаралық марапаттардың иегері. Макото Кобаяси екі рет үйленген және екі баласы бар. 1975 жылы ол Сачико Эномотоға үйленді, ал 1977 жылы олардың Джуничиро атты ұлы болды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін, Кобаяси 1990 жылы Эмико Накаямамен қайта үйленді. Олардың қыздарының бар, аты — Юко.<ref>{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/kobayashi-autobio.html|title=Автобиография Макото Кобаяси|accessdate=2009-12-11|archivedate=2013-06-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603065421/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/kobayashi-autobio.html}}</ref> == Марапаттар мен марапаттар == * [[1979 жыл|1979]] — Нисина мемориалдық сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Жапония ғылым академиясының сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Сакурай сыйлығы * [[1994 жыл|1994]] — Асахи сыйлығы * [[1995 жыл|1995]] — «Тюнити» газетінің сыйлығы * [[2007 жыл|2007]] — Бөлшектер физикасы және жоғары энергиялар физикасы бойынша сыйлық * [[2008 жыл|2008]] — Мәдениет ордені * [[2008 жыл|2008]] — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] t02nk80m4nnglohinsklkinaxrn1h4x 0 778531 3578996 2026-04-08T14:30:48Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Сыйлық | атауы = Күміс арыстан | түпнұсқа_атауы = ({{lang-it|Leone d’Argento}}) | сурет = Benny Safdie at 82nd Venice International Film Festival-5.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2025 жылғы иегері: [[Бенни Сэфди]] | мемлекет = {{Байрақ|Италия}} | не үшін = Үздік режиссура... 3578996 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Күміс арыстан | түпнұсқа_атауы = ({{lang-it|Leone d’Argento}}) | сурет = Benny Safdie at 82nd Venice International Film Festival-5.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2025 жылғы иегері: [[Бенни Сэфди]] | мемлекет = {{Байрақ|Италия}} | не үшін = Үздік режиссура үшін | құрылтайшы = [[Венеция кинофестивалі]] | негізі_қаланды = 1953 | сайт = https://www.labiennale.org/en/cinema | алдыңғы = | келесі = }} '''«Күміс арыстан»''' ({{lang-it|Leone d’argento}}, сондай-ақ «'''Үздік режиссура үшін Күміс арыстан»''' деген атпен белгілі) — 1998 жылдан бастап [[Венеция кинофестивалі]]нің ресми конкурстық бағдарламасы аясында толық метражды фильмдегі үздік режиссерлік жұмыс үшін берілетін жыл сайынғы марапат. Бұл марапаттың тарихы айтарлықтай тұрақсыз болды және ол уақыт өте келе бірнеше мәрте өзгеріске ұшырады. 1953 пен 1994 жылдар аралығында марапат жүйелі түрде берілмеді; ол көбіне «Алтын арыстанға» үміткерлер арасында екінші орын алған фильмдерге табысталып отырды. Түрлі кезеңдерде «Күміс арыстан» дебюттік туындылар, қысқа метражды фильмдер, үздік сценарий немесе режиссура үшін берілді. 1990 жылдан бастап жүлде негізгі байқау бағдарламасындағы толық метражды фильм режиссерлеріне арналды. Бұл бағыт бойынша алғашқы ресми жеңімпаз — «[[Жақсы жігіттер]]» туындысымен [[Мартин Скорсезе]]. Ал 2025 жылы «Соққы беретін машина» (The Smashing Machine) фильмі үшін Бенни Сэфди соңғы марапат иегері атанды. Ал Андрей Кончаловский — бұл марапатты екі рет иеленген жалғыз тұлға. == Үздік режиссура үшін «Күміс арыстан» == === 1990-шы === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1990 жыл|1990]] | [[Мартин Скорсезе]] | ''[[Жақсы жігіттер]]'' | ''Goodfellas'' |- ! style="text-align:center;" | [[1998 жыл|1998]] | [[Эмир Кустурица]] | ''[[Ақ мысық, қара мысық]]'' | ''Crna mačka, beli mačor'' |- ! style="text-align:center;" | [[1999 жыл|1999]] | [[Чжан Юань]] | ''[[Он жеті жыл (фильм)|Он жеті жыл]]'' | ''Guò nián huí jiā'' (過年回家) |} === 2000-шы === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[2000 жыл|2000]] | [[Буддхадеб Дасгупта]] | ''[[Уттара (фильм)|Уттара]]'' | ''Uttara'' (উত্তরা) |- ! style="text-align:center;" | [[2001 жыл|2001]] | [[Бабак Паями]] | ''[[Құпия дауыс беру (фильм)|Құпия дауыс беру]]'' | ''Ra'ye makhfi'' (رأی مخفی) |- ! style="text-align:center;" | [[2002 жыл|2002]] | [[Ли Чхан Дон]] | ''[[Оазис (фильм, 2002)|Оазис]]'' | ''Oasiseu'' (오아시스) |- ! style="text-align:center;" | [[2003 жыл|2003]] | [[Такэси Китано]] | ''[[Затоичи (фильм, 2003)|Затоичи]]'' | ''Zatōichi'' (座頭市) |- ! style="text-align:center;" | [[2004 жыл|2004]] | [[Ким Ки Дук]] | ''[[Темір 3]]'' | ''Bin-jip'' (빈집) |- ! style="text-align:center;" | [[2005 жыл|2005]] | [[Филипп Гаррель]] | ''[[Тұрақты ғашықтар]]'' | ''Les Amants réguliers'' |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | [[Ален Рене]] | ''[[Қоғамдық орындардағы жеке қорқыныштар]]'' | ''Cœurs'' |- ! style="text-align:center;" | [[2007 жыл|2007]] | [[Брайан Де Пальма]] | ''[[Өңделген (фильм)|Өңделген]]'' | ''Redacted'' |- ! style="text-align:center;" | [[2008 жыл|2008]] | [[Алексей Алексеевич Герман|Алексей Герман (кіші)]] | ''[[Қағаз солдат]]'' | ''Бумажный солдат'' |- ! style="text-align:center;" | [[2009 жыл|2009]] | [[Ширин Нешат]] | ''[[Еркексіз әйелдер]]'' | ''Zanan-e bedun-e mardan'' (زنان بدون مردان) |} === 2010-шы === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[2010 жыл|2010]] | [[Алекс де ла Иглесиа]] | ''[[Сұмдық баллада]]'' | ''Balada triste de trompeta'' |- ! style="text-align:center;" | [[2011 жыл|2011]] | [[Цай Шанцзюнь]] | ''[[Адамдар тауы, адамдар теңізі]]'' | ''Rén shān rén hǎi'' (人山人海) |- ! style="text-align:center;" | [[2012 жыл|2012]] | [[Пол Томас Андерсон]] | ''[[Шебер (фильм, 2012)|Шебер]]'' | ''The Master'' |- ! style="text-align:center;" | [[2013 жыл|2013]] | [[Александрос Авранас]] | ''[[Мисс Зорлық-зомбылық]]'' | ''Miss Violence'' |- ! style="text-align:center;" | [[2014 жыл|2014]] | [[Андрей Сергеевич Кончаловский|Андрей Кончаловский]] | ''[[Пошташы Алексей Тряпицынның ақ түндері]]'' | ''Белые ночи почтальона Алексея Тряпицына'' |- ! style="text-align:center;" | [[2015 жыл|2015]] | [[Пабло Траперо]] | ''[[Әулет (фильм, 2015)|Әулет]]'' | ''El Clan'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[2016 жыл|2016]] | [[Амат Эскаланте]] | ''[[Жабайы аймақ]]'' | ''La región salvaje'' |- | [[Андрей Сергеевич Кончаловский|Андрей Кончаловский]] | ''[[Жұмақ (фильм, 2016)|Жұмақ]]'' | ''Рай'' |- ! style="text-align:center;" | [[2017 жыл|2017]] | [[Ксавье Легран]] | ''[[Қамқорлық (фильм, 2017)|Қамқорлық]]'' | ''Jusqu'à la garde'' |- ! style="text-align:center;" | [[2018 жыл|2018]] | [[Жак Одиар]] | ''[[Ағайынды Систерстер]]'' | ''The Sisters Brothers'' |- ! style="text-align:center;" | [[2019 жыл|2019]] | [[Рой Андерссон]] | ''[[Шексіздік туралы]]'' | ''Om det oändliga'' |} === 2020-шы === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[2020 жыл|2020]] | [[Киёси Куросава]] | ''[[Шпионның әйелі]]'' | ''Supai no tsuma'' (スパイの妻) |- ! style="text-align:center;" | [[2021 жыл|2021]] | [[Джейн Кэмпион]] | ''[[Иттің билігі]]'' | ''The Power of the Dog'' |- ! style="text-align:center;" | [[2022 жыл|2022]] | [[Лука Гуаданьино]] | ''[[Сүйектер мен барлығы]]'' | ''Bones and All'' |- ! style="text-align:center;" | [[2023 жыл|2023]] | [[Маттео Гарроне]] | ''[[Мен — капитанмын]]'' | ''Io Capitano'' |- ! style="text-align:center;" | [[2024 жыл|2024]] | [[Брэди Корбет]] | ''[[Бруталист]]'' | ''The Brutalist'' |- ! style="text-align:center;" | [[2025 жыл|2025]] | [[Бенни Сэфди]] | ''[[Соққы беретін машина]]'' | ''The Smashing Machine'' |} == Тағы қараңыз == * [[Алтын арыстан]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.labiennale.org/en/ La Biennale di Venezia official website] [[Санат:Венеция кинофестивалі]] tn9yrdcqw5taum02wtwgnkmtrftqrow 3579032 3578996 2026-04-08T16:23:59Z TalgatSnow 143530 3579032 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Күміс арыстан | түпнұсқа_атауы = ({{lang-it|Leone d’Argento}}) | сурет = Benny Safdie at 82nd Venice International Film Festival-5.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2025 жылғы иегері: [[Бенни Сэфди]] | мемлекет = {{Байрақ|Италия}} | не үшін = Үздік режиссура үшін | құрылтайшы = [[Венеция кинофестивалі]] | негізі_қаланды = 1953 | сайт = https://www.labiennale.org/en/cinema | алдыңғы = | келесі = }} '''«Күміс арыстан»''' ({{lang-it|Leone d’argento}}, сондай-ақ «'''Үздік режиссура үшін Күміс арыстан»''' деген атпен белгілі) — 1998 жылдан бастап [[Венеция кинофестивалі]]нің ресми конкурстық бағдарламасы аясында толық метражды фильмдегі үздік режиссерлік жұмыс үшін берілетін жыл сайынғы марапат. Бұл марапаттың тарихы айтарлықтай тұрақсыз болды және ол уақыт өте келе бірнеше мәрте өзгеріске ұшырады. 1953 пен 1994 жылдар аралығында марапат жүйелі түрде берілмеді; ол көбіне «Алтын арыстанға» үміткерлер арасында екінші орын алған фильмдерге табысталып отырды. Түрлі кезеңдерде «Күміс арыстан» дебюттік туындылар, қысқа метражды фильмдер, үздік сценарий немесе режиссура үшін берілді. 1990 жылдан бастап жүлде негізгі байқау бағдарламасындағы толық метражды фильм режиссерлеріне арналды. Бұл бағыт бойынша алғашқы ресми жеңімпаз — «[[Жақсы жігіттер]]» туындысымен [[Мартин Скорсезе]]. Ал 2025 жылы «Соққы беретін машина» (The Smashing Machine) фильмі үшін Бенни Сэфди соңғы марапат иегері атанды. Ал Андрей Кончаловский — бұл марапатты екі рет иеленген жалғыз тұлға. == Үздік режиссура үшін «Күміс арыстан» == === 1990-шы === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1990 жыл|1990]] | [[Мартин Скорсезе]] | ''[[Жақсы жігіттер]]'' | ''Goodfellas'' |- ! style="text-align:center;" | [[1998 жыл|1998]] | [[Эмир Кустурица]] | ''[[Ақ мысық, қара мысық]]'' | ''Crna mačka, beli mačor'' |- ! style="text-align:center;" | [[1999 жыл|1999]] | [[Чжан Юань]] | ''[[Он жеті жыл (фильм)|Он жеті жыл]]'' | ''Guò nián huí jiā'' (過年回家) |} === 2000-шы === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[2000 жыл|2000]] | [[Буддхадеб Дасгупта]] | ''[[Уттара (фильм)|Уттара]]'' | ''Uttara'' (উত্তরা) |- ! style="text-align:center;" | [[2001 жыл|2001]] | [[Бабак Паями]] | ''[[Құпия дауыс беру (фильм)|Құпия дауыс беру]]'' | ''Ra'ye makhfi'' (رأی مخفی) |- ! style="text-align:center;" | [[2002 жыл|2002]] | [[Ли Чхан Дон]] | ''[[Оазис (фильм, 2002)|Оазис]]'' | ''Oasiseu'' (오아시스) |- ! style="text-align:center;" | [[2003 жыл|2003]] | [[Такэси Китано]] | ''[[Затоичи (фильм, 2003)|Затоичи]]'' | ''Zatōichi'' (座頭市) |- ! style="text-align:center;" | [[2004 жыл|2004]] | [[Ким Ки Дук]] | ''[[Темір 3]]'' | ''Bin-jip'' (빈집) |- ! style="text-align:center;" | [[2005 жыл|2005]] | [[Филипп Гаррель]] | ''[[Тұрақты ғашықтар]]'' | ''Les Amants réguliers'' |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | [[Ален Рене]] | ''[[Қоғамдық орындардағы жеке қорқыныштар]]'' | ''Cœurs'' |- ! style="text-align:center;" | [[2007 жыл|2007]] | [[Брайан Де Пальма]] | ''[[Өңделген (фильм)|Өңделген]]'' | ''Redacted'' |- ! style="text-align:center;" | [[2008 жыл|2008]] | [[Алексей Алексеевич Герман|Алексей Герман (кіші)]] | ''[[Қағаз солдат]]'' | ''Бумажный солдат'' |- ! style="text-align:center;" | [[2009 жыл|2009]] | [[Ширин Нешат]] | ''[[Еркексіз әйелдер]]'' | ''Zanan-e bedun-e mardan'' (زنان بدون مردان) |} === 2010-шы === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[2010 жыл|2010]] | [[Алекс де ла Иглесиа]] | ''[[Сұмдық баллада]]'' | ''Balada triste de trompeta'' |- ! style="text-align:center;" | [[2011 жыл|2011]] | [[Цай Шанцзюнь]] | ''[[Адамдар тауы, адамдар теңізі]]'' | ''Rén shān rén hǎi'' (人山人海) |- ! style="text-align:center;" | [[2012 жыл|2012]] | [[Пол Томас Андерсон]] | ''[[Шебер (фильм, 2012)|Шебер]]'' | ''The Master'' |- ! style="text-align:center;" | [[2013 жыл|2013]] | [[Александрос Авранас]] | ''[[Мисс Зорлық-зомбылық]]'' | ''Miss Violence'' |- ! style="text-align:center;" | [[2014 жыл|2014]] | [[Андрей Сергеевич Кончаловский|Андрей Кончаловский]] | ''[[Пошташы Алексей Тряпицынның ақ түндері]]'' | ''Белые ночи почтальона Алексея Тряпицына'' |- ! style="text-align:center;" | [[2015 жыл|2015]] | [[Пабло Траперо]] | ''[[Әулет (фильм, 2015)|Әулет]]'' | ''El Clan'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[2016 жыл|2016]] | [[Амат Эскаланте]] | ''[[Жабайы аймақ]]'' | ''La región salvaje'' |- | [[Андрей Сергеевич Кончаловский|Андрей Кончаловский]] | ''[[Жұмақ (фильм, 2016)|Жұмақ]]'' | ''Рай'' |- ! style="text-align:center;" | [[2017 жыл|2017]] | [[Ксавье Легран]] | ''[[Қамқорлық (фильм, 2017)|Қамқорлық]]'' | ''Jusqu'à la garde'' |- ! style="text-align:center;" | [[2018 жыл|2018]] | [[Жак Одиар]] | ''[[Ағайынды Систерстер]]'' | ''The Sisters Brothers'' |- ! style="text-align:center;" | [[2019 жыл|2019]] | [[Рой Андерссон]] | ''[[Шексіздік туралы]]'' | ''Om det oändliga'' |} === 2020-шы === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[2020 жыл|2020]] | [[Киёси Куросава]] | ''[[Шпионның әйелі]]'' | ''Supai no tsuma'' (スパイの妻) |- ! style="text-align:center;" | [[2021 жыл|2021]] | [[Джейн Кэмпион]] | ''[[Иттің билігі]]'' | ''The Power of the Dog'' |- ! style="text-align:center;" | [[2022 жыл|2022]] | [[Лука Гуаданьино]] | ''[[Сүйектер мен барлығы]]'' | ''Bones and All'' |- ! style="text-align:center;" | [[2023 жыл|2023]] | [[Маттео Гарроне]] | ''[[Мен — капитанмын]]'' | ''Io Capitano'' |- ! style="text-align:center;" | [[2024 жыл|2024]] | [[Брэди Корбет]] | ''[[Бруталист]]'' | ''The Brutalist'' |- ! style="text-align:center;" | [[2025 жыл|2025]] | [[Бенни Сэфди]] | ''[[Соққы беретін машина]]'' | ''The Smashing Machine'' |} == Жойылған санаттар == === Күміс арыстан сыйлығы (1953–1994) === 1953–1957 жылдары «Күміс арыстан» сыйлығы [[Алтын арыстан]] сыйлығына ұсынылған бірнеше фильмге екінші марапат ретінде берілді. 1987–1994 жылдары бұл сыйлық Алтын арыстанға ұсынылған бір немесе бірнеше фильмге табысталды. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! rowspan="6" style="text-align:center;" | [[1953 жыл|1953]] | [[Рэймонд Абрашкин]], [[Моррис Энгель]], [[Рут Оркин]] | ''[[Кішкентай қашқын (фильм, 1953)|Кішкентай қашқын]]'' | ''Little Fugitive'' |- | [[Джон Хьюстон]] | ''[[Мулен Руж (фильм, 1952)|Мулен Руж]]'' | ''Moulin Rouge'' |- | [[Александр Лукич Птушко|Александр Птушко]] | ''[[Садко (фильм)|Садко]]'' | ''Садко'' |- | [[Марсель Карне]] | ''[[Тереза Ракен (фильм, 1953)|Тереза Ракен]]'' | ''Thérèse Raquin'' |- | [[Кэндзи Мидзогути]] | ''[[Угецу (фильм)|Угецу]]'' | ''雨月物語'' |- | [[Федерико Феллини]] | ''[[И Вителлони (фильм)|И Вителлони]]'' | ''I Vitelloni'' |- ! rowspan="4" style="text-align:center;" | [[1954 жыл|1954]] | [[Элиа Казан]] | ''[[Айлақ жағасында (фильм)|Айлақ жағасында]]'' | ''On the Waterfront'' |- | [[Кэндзи Мидзогути]] | ''[[Сансё басқарушысы (фильм)|Сансё басқарушысы]]'' | ''山椒大夫'' |- | [[Акира Куросава]] | ''[[Жеті самурай (фильм)|Жеті самурай]]'' | ''七人の侍'' |- | [[Федерико Феллини]] | ''[[Жол (фильм, 1954)|Жол]]'' | ''La Strada'' |- ! rowspan="4" style="text-align:center;" | [[1955 жыл|1955]] | [[Микеланджело Антониони]] | ''[[Құрбылар (фильм)|Құрбылар]]'' | ''Le Amiche'' |- | [[Роберт Олдрич]] | ''[[Үлкен пышақ (фильм)|Үлкен пышақ]]'' | ''The Big Knife'' |- | [[Вольфганг Штаудте]] | ''[[Циске Тышқан (фильм, 1955)|Циске Тышқан]]'' | ''Ciske de Rat'' |- | [[Самсон Самсонов]] | ''[[Шегіртке (фильм, 1955)|Шегіртке]]'' | ''Попрыгунья'' |- ! style="text-align:center;" | [[1957 жыл|1957]] | [[Лукино Висконти]] | ''[[Ақ түндер (фильм, 1957)|Ақ түндер]]'' | ''Le Notti Bianche'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1987 жыл|1987]] | [[Джеймс Айвори]] | ''[[Морис (фильм, 1987)|Морис]]'' | ''Maurice'' |- | [[Эрманно Ольми]] | ''[[Ханым жасасын! (фильм)|Ханым жасасын!]]'' | ''Lunga vita alla signora!'' |- ! style="text-align:center;" | [[1988 жыл|1988]] | [[Тео Ангелопулос]] | ''[[Тұман ішіндегі көрініс (фильм)|Тұман ішіндегі көрініс]]'' | ''Τοπίο στην ομίχλη'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1989 жыл|1989]] | [[Кэй Кумаи]] | ''[[Шай шеберінің өлімі (фильм)|Шай шеберінің өлімі]]'' | ''千利休 本覺坊遺文'' |- | [[Жуан Сезар Монтейру]] | ''[[Сары үй естеліктері (фильм)|Сары үй естеліктері]]'' | ''Recordações da Casa Amarela'' |- ! rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1991 жыл|1991]] | [[Терри Гиллиам]] | ''[[Балықшы патша (фильм)|Балықшы патша]]'' | ''The Fisher King'' |- | [[Филипп Гаррель]] | ''[[Мен енді гитараны естімеймін (фильм)|Мен енді гитараны естімеймін]]'' | ''J'entends plus la guitare'' |- | [[Чжан Имоу]] | ''[[Қызыл шамды көтеру (фильм)|Қызыл шамды көтеру]]'' | ''大紅燈籠高高掛'' |- ! rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1992 жыл|1992]] | [[Клод Соте]] | ''[[Қыстағы жүрек (фильм)|Қыстағы жүрек]]'' | ''Un cœur en hiver'' |- | [[Бигас Луна]] | ''[[Хамон, хамон (фильм)|Хамон, хамон]]'' | ''Jamón jamón'' |- | [[Дан Пица]] | ''[[Сәнді қонақүй (фильм)|Сәнді қонақүй]]'' | ''Hotel de lux'' |- ! style="text-align:center;" | [[1993 жыл|1993]] | [[Бахтиёр Худойназаров]] | ''[[Кош ба кош (фильм)|Кош ба кош]]'' | ''Кош-ба-кош'' |- ! rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1994 жыл|1994]] | [[Питер Джексон]] | ''[[Аспан жаратылыстары (фильм)|Аспан жаратылыстары]]'' | ''Heavenly Creatures'' |- | [[Джеймс Грей]] | ''[[Кішкентай Одесса (фильм)|Кішкентай Одесса]]'' | ''Little Odessa'' |- | [[Карло Мадзакурати]] | ''[[Бұқа (фильм, 1994)|Бұқа]]'' | ''The Bull'' |} === Үздік дебют үшін Күміс арыстан (1981–1982) === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1981 жыл|1981]] | [[Эмир Кустурица]] | ''[[Долли Беллді есіңе аласың ба? (фильм)|Долли Беллді есіңе аласың ба?]]'' | ''Do You Remember Dolly Bell?'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1982 жыл|1982]] | [[Лучано Одоризио]] | ''[[Счопен (фильм)|Счопен]]'' | ''Sciopèn'' |- | [[Орлов Сёнке]] | ''[[Хес ісі (фильм)|Хес ісі]]'' | ''De smaak van water'' |} === Үздік сценарий үшін Күміс арыстан (1990) === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1990 жыл|1990]] | [[Хелле Рюслинге]] | ''[[Сироп (фильм)|Сироп]]'' | ''Sirup'' |} === Үздік қысқаметражды фильм үшін Күміс арыстан (1996–2007) === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1996 жыл|1996]] | Сима Урале | ''О Тамаити'' | ''O Tamaiti'' |- ! style="text-align:center;" | [[1999 жыл|1999]] | Тебохо Махлатси | ''Суға батып бара жатқан жас жігіттің портреті'' | ''Portrait of a Young Man Drowning'' |- ! style="text-align:center;" | [[2000 жыл|2000]] | Питер Лонг | ''Женевьева Сноуға телефон қоңырауы'' | ''A Telephone Call for Genevieve Snow'' |- ! style="text-align:center;" | [[2001 жыл|2001]] | Ян Крюгер | ''Достар'' | ''Freunde'' |- ! style="text-align:center;" | [[2002 жыл|2002]] | Ирина Евтеева | ''Клоун'' | ''Clown'' |- ! style="text-align:center;" | [[2003 жыл|2003]] | Мурад Ибрагимбеков | ''Мұнай'' | ''Neft'' |- ! style="text-align:center;" | [[2004 жыл|2004]] | Камель Шериф | ''Тиесілік белгісі'' | ''Signe d'appartenance'' |- ! style="text-align:center;" | [[2005 жыл|2005]] | Чиен-пинг Лин | ''Сяочжань'' | ''Xiaozhan'' |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | Аликс Делапорт | ''Төмен түскенде қалай тежейміз?'' | ''Comment on freine dans une descente?'' |- ! style="text-align:center;" | [[2007 жыл|2007]] | Пэдди Консидайн | ''Ит сияқты'' | ''Dog Altogether'' |} === Silver Lion for Revelation (2006) === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | Эмануэле Криалезе | ''[[Алтын қақпа (фильм)|Алтын қақпа]]'' | ''Nuovomondo'' |} == Тағы қараңыз == * [[Алтын арыстан]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.labiennale.org/en/ La Biennale di Venezia official website] [[Санат:Венеция кинофестивалі]] 8mnqp898uapmuk9vn7m5qfk5zxjdwfj 3579050 3579032 2026-04-08T17:22:50Z TalgatSnow 143530 3579050 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Күміс арыстан | түпнұсқа_атауы = ({{lang-it|Leone d’Argento}}) | сурет = Benny Safdie at 82nd Venice International Film Festival-5.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2025 жылғы иегері: [[Бенни Сэфди]] | мемлекет = {{Байрақ|Италия}} | не үшін = Үздік режиссура үшін | құрылтайшы = [[Венеция кинофестивалі]] | негізі_қаланды = 1953 | сайт = https://www.labiennale.org/en/cinema | алдыңғы = | келесі = }} '''«Күміс арыстан»''' ({{lang-it|Leone d’argento}}, сондай-ақ «'''Үздік режиссура үшін Күміс арыстан»''' деген атпен белгілі) — 1998 жылдан бастап [[Венеция кинофестивалі]]нің ресми конкурстық бағдарламасы аясында толық метражды фильмдегі үздік режиссерлік жұмыс үшін берілетін жыл сайынғы марапат. Бұл марапаттың тарихы айтарлықтай тұрақсыз болды және ол уақыт өте келе бірнеше мәрте өзгеріске ұшырады. 1953 пен 1994 жылдар аралығында марапат жүйелі түрде берілмеді; ол көбіне «Алтын арыстанға» үміткерлер арасында екінші орын алған фильмдерге табысталып отырды. Түрлі кезеңдерде «Күміс арыстан» дебюттік туындылар, қысқа метражды фильмдер, үздік сценарий немесе режиссура үшін берілді. 1990 жылдан бастап жүлде негізгі байқау бағдарламасындағы толық метражды фильм режиссерлеріне арналды. Бұл бағыт бойынша алғашқы ресми жеңімпаз — «[[Жақсы жігіттер]]» туындысымен [[Мартин Скорсезе]]. Ал 2025 жылы «Соққы беретін машина» (The Smashing Machine) фильмі үшін Бенни Сэфди соңғы марапат иегері атанды. Ал Андрей Кончаловский — бұл марапатты екі рет иеленген жалғыз тұлға. == Үздік режиссура үшін «Күміс арыстан» (1990 — қазіргі уақытқа дейін) == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1990 жыл|1990]] | [[Мартин Скорсезе]] | ''[[Жақсы жігіттер]]'' | ''Goodfellas'' |- ! style="text-align:center;" | [[1998 жыл|1998]] | [[Эмир Кустурица]] | ''[[Ақ мысық, қара мысық]]'' | ''Crna mačka, beli mačor'' |- ! style="text-align:center;" | [[1999 жыл|1999]] | [[Чжан Юань]] | ''[[Он жеті жыл (фильм)|Он жеті жыл]]'' | ''Guò nián huí jiā'' (過年回家) |- ! style="text-align:center;" | [[2000 жыл|2000]] | [[Буддхадеб Дасгупта]] | ''[[Уттара (фильм)|Уттара]]'' | ''Uttara'' (উত্তরা) |- ! style="text-align:center;" | [[2001 жыл|2001]] | [[Бабак Паями]] | ''[[Құпия дауыс беру (фильм)|Құпия дауыс беру]]'' | ''Ra'ye makhfi'' (رأی مخفی) |- ! style="text-align:center;" | [[2002 жыл|2002]] | [[Ли Чхан Дон]] | ''[[Оазис (фильм, 2002)|Оазис]]'' | ''Oasiseu'' (오아시스) |- ! style="text-align:center;" | [[2003 жыл|2003]] | [[Такэси Китано]] | ''[[Затоичи (фильм, 2003)|Затоичи]]'' | ''Zatōichi'' (座頭市) |- ! style="text-align:center;" | [[2004 жыл|2004]] | [[Ким Ки Дук]] | ''[[Темір 3]]'' | ''Bin-jip'' (빈집) |- ! style="text-align:center;" | [[2005 жыл|2005]] | [[Филипп Гаррель]] | ''[[Тұрақты ғашықтар]]'' | ''Les Amants réguliers'' |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | [[Ален Рене]] | ''[[Қоғамдық орындардағы жеке қорқыныштар]]'' | ''Cœurs'' |- ! style="text-align:center;" | [[2007 жыл|2007]] | [[Брайан Де Пальма]] | ''[[Өңделген (фильм)|Өңделген]]'' | ''Redacted'' |- ! style="text-align:center;" | [[2008 жыл|2008]] | [[Алексей Алексеевич Герман|Алексей Герман (кіші)]] | ''[[Қағаз солдат]]'' | ''Бумажный солдат'' |- ! style="text-align:center;" | [[2009 жыл|2009]] | [[Ширин Нешат]] | ''[[Еркексіз әйелдер]]'' | ''Zanan-e bedun-e mardan'' (زنان بدون مردان) |- ! style="text-align:center;" | [[2010 жыл|2010]] | [[Алекс де ла Иглесиа]] | ''[[Сұмдық баллада]]'' | ''Balada triste de trompeta'' |- ! style="text-align:center;" | [[2011 жыл|2011]] | [[Цай Шанцзюнь]] | ''[[Адамдар тауы, адамдар теңізі]]'' | ''Rén shān rén hǎi'' (人山人海) |- ! style="text-align:center;" | [[2012 жыл|2012]] | [[Пол Томас Андерсон]] | ''[[Шебер (фильм, 2012)|Шебер]]'' | ''The Master'' |- ! style="text-align:center;" | [[2013 жыл|2013]] | [[Александрос Авранас]] | ''[[Мисс Зорлық-зомбылық]]'' | ''Miss Violence'' |- ! style="text-align:center;" | [[2014 жыл|2014]] | [[Андрей Сергеевич Кончаловский|Андрей Кончаловский]] | ''[[Пошташы Алексей Тряпицынның ақ түндері]]'' | ''Белые ночи почтальона Алексея Тряпицына'' |- ! style="text-align:center;" | [[2015 жыл|2015]] | [[Пабло Траперо]] | ''[[Әулет (фильм, 2015)|Әулет]]'' | ''El Clan'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[2016 жыл|2016]] | [[Амат Эскаланте]] | ''[[Жабайы аймақ]]'' | ''La región salvaje'' |- | [[Андрей Сергеевич Кончаловский|Андрей Кончаловский]] | ''[[Жұмақ (фильм, 2016)|Жұмақ]]'' | ''Рай'' |- ! style="text-align:center;" | [[2017 жыл|2017]] | [[Ксавье Легран]] | ''[[Қамқорлық (фильм, 2017)|Қамқорлық]]'' | ''Jusqu'à la garde'' |- ! style="text-align:center;" | [[2018 жыл|2018]] | [[Жак Одиар]] | ''[[Ағайынды Систерстер]]'' | ''The Sisters Brothers'' |- ! style="text-align:center;" | [[2019 жыл|2019]] | [[Рой Андерссон]] | ''[[Шексіздік туралы]]'' | ''Om det oändliga'' |- ! style="text-align:center;" | [[2020 жыл|2020]] | [[Киёси Куросава]] | ''[[Шпионның әйелі]]'' | ''Supai no tsuma'' (スパイの妻) |- ! style="text-align:center;" | [[2021 жыл|2021]] | [[Джейн Кэмпион]] | ''[[Иттің билігі]]'' | ''The Power of the Dog'' |- ! style="text-align:center;" | [[2022 жыл|2022]] | [[Лука Гуаданьино]] | ''[[Сүйектер мен барлығы]]'' | ''Bones and All'' |- ! style="text-align:center;" | [[2023 жыл|2023]] | [[Маттео Гарроне]] | ''[[Мен — капитанмын]]'' | ''Io Capitano'' |- ! style="text-align:center;" | [[2024 жыл|2024]] | [[Брэди Корбет]] | ''[[Бруталист]]'' | ''The Brutalist'' |- ! style="text-align:center;" | [[2025 жыл|2025]] | [[Бенни Сэфди]] | ''[[Соққы беретін машина]]'' | ''The Smashing Machine'' |} == Жойылған санаттар == === Күміс арыстан сыйлығы (1953–1994) === 1953–1957 жылдары «Күміс арыстан» сыйлығы [[Алтын арыстан]] сыйлығына ұсынылған бірнеше фильмге екінші марапат ретінде берілді. 1987–1994 жылдары бұл сыйлық Алтын арыстанға ұсынылған бір немесе бірнеше фильмге табысталды. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! rowspan="6" style="text-align:center;" | [[1953 жыл|1953]] | [[Рэймонд Абрашкин]], [[Моррис Энгель]], [[Рут Оркин]] | ''[[Кішкентай қашқын (фильм, 1953)|Кішкентай қашқын]]'' | ''Little Fugitive'' |- | [[Джон Хьюстон]] | ''[[Мулен Руж (фильм, 1952)|Мулен Руж]]'' | ''Moulin Rouge'' |- | [[Александр Лукич Птушко|Александр Птушко]] | ''[[Садко (фильм)|Садко]]'' | ''Садко'' |- | [[Марсель Карне]] | ''[[Тереза Ракен (фильм, 1953)|Тереза Ракен]]'' | ''Thérèse Raquin'' |- | [[Кэндзи Мидзогути]] | ''[[Угецу (фильм)|Угецу]]'' | ''雨月物語'' |- | [[Федерико Феллини]] | ''[[И Вителлони (фильм)|И Вителлони]]'' | ''I Vitelloni'' |- ! rowspan="4" style="text-align:center;" | [[1954 жыл|1954]] | [[Элиа Казан]] | ''[[Айлақ жағасында (фильм)|Айлақ жағасында]]'' | ''On the Waterfront'' |- | [[Кэндзи Мидзогути]] | ''[[Сансё басқарушысы (фильм)|Сансё басқарушысы]]'' | ''山椒大夫'' |- | [[Акира Куросава]] | ''[[Жеті самурай (фильм)|Жеті самурай]]'' | ''七人の侍'' |- | [[Федерико Феллини]] | ''[[Жол (фильм, 1954)|Жол]]'' | ''La Strada'' |- ! rowspan="4" style="text-align:center;" | [[1955 жыл|1955]] | [[Микеланджело Антониони]] | ''[[Құрбылар (фильм)|Құрбылар]]'' | ''Le Amiche'' |- | [[Роберт Олдрич]] | ''[[Үлкен пышақ (фильм)|Үлкен пышақ]]'' | ''The Big Knife'' |- | [[Вольфганг Штаудте]] | ''[[Циске Тышқан (фильм, 1955)|Циске Тышқан]]'' | ''Ciske de Rat'' |- | [[Самсон Самсонов]] | ''[[Шегіртке (фильм, 1955)|Шегіртке]]'' | ''Попрыгунья'' |- ! style="text-align:center;" | [[1957 жыл|1957]] | [[Лукино Висконти]] | ''[[Ақ түндер (фильм, 1957)|Ақ түндер]]'' | ''Le Notti Bianche'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1987 жыл|1987]] | [[Джеймс Айвори]] | ''[[Морис (фильм, 1987)|Морис]]'' | ''Maurice'' |- | [[Эрманно Ольми]] | ''[[Ханым жасасын! (фильм)|Ханым жасасын!]]'' | ''Lunga vita alla signora!'' |- ! style="text-align:center;" | [[1988 жыл|1988]] | [[Тео Ангелопулос]] | ''[[Тұман ішіндегі көрініс (фильм)|Тұман ішіндегі көрініс]]'' | ''Τοπίο στην ομίχλη'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1989 жыл|1989]] | [[Кэй Кумаи]] | ''[[Шай шеберінің өлімі (фильм)|Шай шеберінің өлімі]]'' | ''千利休 本覺坊遺文'' |- | [[Жуан Сезар Монтейру]] | ''[[Сары үй естеліктері (фильм)|Сары үй естеліктері]]'' | ''Recordações da Casa Amarela'' |- ! rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1991 жыл|1991]] | [[Терри Гиллиам]] | ''[[Балықшы патша (фильм)|Балықшы патша]]'' | ''The Fisher King'' |- | [[Филипп Гаррель]] | ''[[Мен енді гитараны естімеймін (фильм)|Мен енді гитараны естімеймін]]'' | ''J'entends plus la guitare'' |- | [[Чжан Имоу]] | ''[[Қызыл шамды көтеру (фильм)|Қызыл шамды көтеру]]'' | ''大紅燈籠高高掛'' |- ! rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1992 жыл|1992]] | [[Клод Соте]] | ''[[Қыстағы жүрек (фильм)|Қыстағы жүрек]]'' | ''Un cœur en hiver'' |- | [[Бигас Луна]] | ''[[Хамон, хамон (фильм)|Хамон, хамон]]'' | ''Jamón jamón'' |- | [[Дан Пица]] | ''[[Сәнді қонақүй (фильм)|Сәнді қонақүй]]'' | ''Hotel de lux'' |- ! style="text-align:center;" | [[1993 жыл|1993]] | [[Бахтиёр Худойназаров]] | ''[[Кош ба кош (фильм)|Кош ба кош]]'' | ''Кош-ба-кош'' |- ! rowspan="3" style="text-align:center;" | [[1994 жыл|1994]] | [[Питер Джексон]] | ''[[Аспан жаратылыстары (фильм)|Аспан жаратылыстары]]'' | ''Heavenly Creatures'' |- | [[Джеймс Грей]] | ''[[Кішкентай Одесса (фильм)|Кішкентай Одесса]]'' | ''Little Odessa'' |- | [[Карло Мадзакурати]] | ''[[Бұқа (фильм, 1994)|Бұқа]]'' | ''The Bull'' |} === Үздік дебют үшін Күміс арыстан (1981–1982) === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1981 жыл|1981]] | [[Эмир Кустурица]] | ''[[Долли Беллді есіңе аласың ба? (фильм)|Долли Беллді есіңе аласың ба?]]'' | ''Do You Remember Dolly Bell?'' |- ! rowspan="2" style="text-align:center;" | [[1982 жыл|1982]] | [[Лучано Одоризио]] | ''[[Счопен (фильм)|Счопен]]'' | ''Sciopèn'' |- | [[Орлов Сёнке]] | ''[[Хес ісі (фильм)|Хес ісі]]'' | ''De smaak van water'' |} === Үздік сценарий үшін Күміс арыстан (1990) === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1990 жыл|1990]] | [[Хелле Рюслинге]] | ''[[Сироп (фильм)|Сироп]]'' | ''Sirup'' |} === Үздік қысқаметражды фильм үшін Күміс арыстан (1996–2007) === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[1996 жыл|1996]] | Сима Урале | ''О Тамаити'' | ''O Tamaiti'' |- ! style="text-align:center;" | [[1999 жыл|1999]] | Тебохо Махлатси | ''Суға батып бара жатқан жас жігіттің портреті'' | ''Portrait of a Young Man Drowning'' |- ! style="text-align:center;" | [[2000 жыл|2000]] | Питер Лонг | ''Женевьева Сноуға телефон қоңырауы'' | ''A Telephone Call for Genevieve Snow'' |- ! style="text-align:center;" | [[2001 жыл|2001]] | Ян Крюгер | ''Достар'' | ''Freunde'' |- ! style="text-align:center;" | [[2002 жыл|2002]] | Ирина Евтеева | ''Клоун'' | ''Clown'' |- ! style="text-align:center;" | [[2003 жыл|2003]] | Мурад Ибрагимбеков | ''Мұнай'' | ''Neft'' |- ! style="text-align:center;" | [[2004 жыл|2004]] | Камель Шериф | ''Тиесілік белгісі'' | ''Signe d'appartenance'' |- ! style="text-align:center;" | [[2005 жыл|2005]] | Чиен-пинг Лин | ''Сяочжань'' | ''Xiaozhan'' |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | Аликс Делапорт | ''Төмен түскенде қалай тежейміз?'' | ''Comment on freine dans une descente?'' |- ! style="text-align:center;" | [[2007 жыл|2007]] | Пэдди Консидайн | ''Ит сияқты'' | ''Dog Altogether'' |} === Silver Lion for Revelation (2006) === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" !scope="col" style="width:10%;" | Жыл !scope="col" style="width:30%;"| Режиссері !scope="col" style="width:30%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:30%;"| Түпнұсқа атауы |- ! style="text-align:center;" | [[2006 жыл|2006]] | Эмануэле Криалезе | ''[[Алтын қақпа (фильм)|Алтын қақпа]]'' | ''Nuovomondo'' |} == Тағы қараңыз == * [[Алтын арыстан]] == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.labiennale.org/en/ La Biennale di Venezia official website] [[Санат:Венеция кинофестивалі]] fpgp7lfevbzmmvey8ss68jl0jikk1bh 0 778532 3579003 2026-04-08T14:41:12Z 1nter pares 146705 1nter pares [[Ауылнай]] бетін [[Ауыл старшыны]] бетіне жылжытты 3579003 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ауыл старшыны]] 0jsevidd5rgr33qsrxpiezg84lrj28o 0 778533 3579008 2026-04-08T14:45:14Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Сыйлық | атауы = Алтын аю | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Goldener Bär}} | сурет = İlker Çatak at the 2026 Berlin International Film Festival-61847.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2026 жылғы иегері: [[Илкер Чатак]] | мемлекет = {{Байрақ|Германия}} | не үшін = Берлин кинофестив... 3579008 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Алтын аю | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Goldener Bär}} | сурет = İlker Çatak at the 2026 Berlin International Film Festival-61847.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2026 жылғы иегері: [[Илкер Чатак]] | мемлекет = {{Байрақ|Германия}} | не үшін = Берлин кинофестивалінің үздік фильмі үшін | құрылтайшы = [[Берлин кинофестивалі]] (Берлинале) | негізі_қаланды = 1951 | сайт = https://www.berlinale.de | алдыңғы = | келесі = }} '''«Алтын аю»''' ({{lang-de|Goldener Bär}}) — [[Берлин кинофестивалі|Берлин халықаралық кинофестивалі]]нің ең жоғары марапаты. Ол «[[Алтын пальма бұтағы]]» ([[Канн кинофестивалі|Канн]]) және «[[Алтын арыстан]]» ([[Венеция кинофестивалі|Венеция]]) сыйлықтармен қатар әлемдегі ең беделді кинофестиваль сыйлықтарының бірі болып саналады.<ref>{{Cite news |date=2024-06-04 |title=Where was African joy at Cannes or African humour at Sundance? The big film festivals need to look beyond stereotypes |url=https://www.theguardian.com/global-development/article/2024/jun/04/where-was-african-joy-at-cannes-or-african-humour-at-sundance-the-big-film-festivals-need-to-look-beyond-stereotypes |access-date=2024-08-28 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Carey |first=Matthew |date=2023-05-30 |title=No Documentary Triple Crown, But Cannes Gives Big Platform To Nonfiction Cinema |url=https://deadline.com/2023/05/cannes-2023-documentaries-follow-up-1235383047/ |access-date=2024-08-28 |website=Deadline}}</ref> Аю — [[Берлин]] қаласының геральдикалық нышаны, ол қаланың елтаңбасында да, туында да бейнеленген. 1951 жылы өткен алғашқы Берлин халықаралық кинофестивалінің жеңімпаздарын батысгерманиялық алқа мүшелері анықтады. Ол кезде «Алтын аю» сыйлығы санаттар мен жанрларға бөлініп, бес бірдей жеңімпазға табысталған болатын. 1952 және 1955 жылдар аралығында «Алтын аю» иегерлері көрермендердің дауыс беруі арқылы анықталып отырды. 1956 жылы Кинопродюсерлер қауымдастықтарының халықаралық федерациясы (FIAPF) фестивальді ресми түрде аккредитациядан өткізді. Содан бері «Алтын аю» марапатын халықаралық қазылар алқасы сараптап, жеңімпазды тағайындайды. == Тағы қараңыз == * [[Күміс аю]] * [[Алтын пальма бұтағы]] * [[Алтын арыстан]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Берлин кинофестивалі]] jr650j8wzl9mp4dc603um58482aj7jv 3579079 3579008 2026-04-08T17:51:55Z TalgatSnow 143530 3579079 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Алтын аю | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Goldener Bär}} | сурет = İlker Çatak at the 2026 Berlin International Film Festival-61847.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2026 жылғы иегері: [[Илкер Чатак]] | мемлекет = {{Байрақ|Германия}} | не үшін = Берлин кинофестивалінің үздік фильмі үшін | құрылтайшы = [[Берлин кинофестивалі]] (Берлинале) | негізі_қаланды = 1951 | сайт = https://www.berlinale.de | алдыңғы = | келесі = }} '''«Алтын аю»''' ({{lang-de|Goldener Bär}}) — [[Берлин кинофестивалі|Берлин халықаралық кинофестивалі]]нің ең жоғары марапаты. Ол «[[Алтын пальма бұтағы]]» ([[Канн кинофестивалі|Канн]]) және «[[Алтын арыстан]]» ([[Венеция кинофестивалі|Венеция]]) сыйлықтармен қатар әлемдегі ең беделді кинофестиваль сыйлықтарының бірі болып саналады.<ref>{{Cite news |date=2024-06-04 |title=Where was African joy at Cannes or African humour at Sundance? The big film festivals need to look beyond stereotypes |url=https://www.theguardian.com/global-development/article/2024/jun/04/where-was-african-joy-at-cannes-or-african-humour-at-sundance-the-big-film-festivals-need-to-look-beyond-stereotypes |access-date=2024-08-28 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=Carey |first=Matthew |date=2023-05-30 |title=No Documentary Triple Crown, But Cannes Gives Big Platform To Nonfiction Cinema |url=https://deadline.com/2023/05/cannes-2023-documentaries-follow-up-1235383047/ |access-date=2024-08-28 |website=Deadline}}</ref> Аю — [[Берлин]] қаласының геральдикалық нышаны, ол қаланың елтаңбасында да, туында да бейнеленген. 1951 жылы өткен алғашқы Берлин халықаралық кинофестивалінің жеңімпаздарын батысгерманиялық алқа мүшелері анықтады. Ол кезде «Алтын аю» сыйлығы санаттар мен жанрларға бөлініп, бес бірдей жеңімпазға табысталған болатын. 1952 және 1955 жылдар аралығында «Алтын аю» иегерлері көрермендердің дауыс беруі арқылы анықталып отырды. 1956 жылы Кинопродюсерлер қауымдастықтарының халықаралық федерациясы (FIAPF) фестивальді ресми түрде аккредитациядан өткізді. Содан бері «Алтын аю» марапатын халықаралық қазылар алқасы сараптап, жеңімпазды тағайындайды. == Жеңімпаздар == Төменде 1951 жылдан бергі барлық «Алтын арыстан» иегерлерінің тізімі берілген<ref>{{Cite web |title=Awards |url=https://www.berlinale.de/en/archive/awards-juries/awards.html/a=golden-bear-feature-length-film/y=1951,2024/o=desc/p=1/rp=40 |access-date=2025-02-22 |website=www.berlinale.de |language=en}}</ref>: {| class="wikitable" !scope="col" style="width:5%;" | Жыл !scope="col" style="width:25%;"| Қазақша атауы !scope="col" style="width:25%;"| Түпнұсқа атауы !scope="col" style="width:20%;"| Режиссёрі !scope="col" style="width:20%;"| Өндіруші ел |- ! rowspan="5" | [[1951 жыл|1951]] | ''[[Джиптегі төртеу]]'' <small>(Драма)</small> | Die Vier im Jeep | [[Леопольд Линдтберг]] | {{Байрақ|Швейцария}} |- | ''[[Мекенжайсыз]]'' <small>(Комедия)</small> | ...Sans laisser d'adresse | [[Жан-Поль Ле Шануа]] | {{Байрақ|Франция}} |- | ''[[Құндыздар алқабында]]'' <small>(Деректі фильм)</small> | In Beaver Valley | [[Джеймс Алгар]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- | ''[[Әділеттілік орнады]]'' <small>(Триллер және шытырман оқиға)</small> | Justice est faite | [[Андре Кайат]] | {{Байрақ|Франция}} |- | ''[[Күлше қыз (мультфильм, 1950)|Күлше қыз]]'' <small>(Музыкалық фильм)</small> | Cinderella | [[Уилфред Джексон]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! [[1952 жыл|1952]] | ''[[Бақытты жаздың бір күні]]'' | Hon dansade en sommar | [[Арне Маттссон]] | {{Байрақ|Швеция}} |- ! [[1953 жыл|1953]] | ''[[Үрей сыйы]]'' | Le salaire de la peur | [[Анри-Жорж Клузо]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Италия}} |- ! [[1954 жыл|1954]] | ''[[Хобсонның таңдауы]]'' | Hobson's Choice | [[Дэвид Лин]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |- ! [[1955 жыл|1955]] | ''[[Егеуқұйрықтар (фильм, 1955)|Егеуқұйрықтар]]'' | Die Ratten | [[Роберт Сиодмак]] | {{Байрақ|ГФР}} |- ! [[1956 жыл|1956]] | ''[[Биге шақыру]]'' | Invitation to the Dance | [[Джин Келли]] | rowspan="2" | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! [[1957 жыл|1957]] | ''[[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|12 ашулы кісі]]'' | 12 Angry Men | [[Сидни Люмет]] |- ! [[1958 жыл|1958]] | ''[[Бүлдірген алқабы]]'' | Smultronstället | [[Ингмар Бергман]] | {{Байрақ|Швеция}} |- ! [[1959 жыл|1959]] | ''[[Бөлелер (фильм, 1959)|Бөлелер]]'' | Les Cousins | [[Клод Шаброль]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! [[1960 жыл|1960]] | ''[[Тормес кедейі]]'' | El Lazarillo de Tormes | [[Сезар Фернандес Ардавин]] | {{Байрақ|Испания}} |- ! [[1961 жыл|1961]] | ''[[Түн (фильм, 1961)|Түн]]'' | La Notte | [[Микеланджело Антониони]] | {{Байрақ|Италия}} |- ! [[1962 жыл|1962]] | ''[[Ғашықтық түрі]]'' | A Kind of Loving | [[Джон Шлезингер]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |- ! rowspan="2" | [[1963 жыл|1963]] | ''[[Бусидо — самурай аңызы]]'' | 武士道残酷物語 | [[Тадаси Имаи]] | {{Байрақ|Жапония}} |- | ''[[Ібіліс (фильм, 1963)|Ібіліс]]'' | Il diavolo | [[Джан Луиджи Полидоро]] | {{Байрақ|Италия}} |- ! [[1964 жыл|1964]] | ''[[Құрғақ жаз]]'' | Susuz yaz | [[Метин Эрксан]] | {{Байрақ|Түркия}} |- ! [[1965 жыл|1965]] | ''[[Альфавиль (фильм)|Альфавиль]]'' | Alphaville, une étrange aventure de Lemmy Caution | [[Жан-Люк Годар]] | {{Байрақ|Франция}} {{Байрақ|Италия}} |- ! [[1966 жыл|1966]] | ''[[Тұйық (фильм, 1966)|Тұйық]]'' | Cul-de-Sac | [[Роман Полански]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |- ! [[1967 жыл|1967]] | ''[[Старт (фильм)|Старт]]'' | Le Départ | [[Ежи Сколимовский]] | {{Байрақ|Бельгия}} |- ! [[1968 жыл|1968]] | ''[[Кім оның өлгенін көрді?]]'' | Ole dole doff | [[Ян Труэль]] | {{Байрақ|Швеция}} |- ! [[1969 жыл|1969]] | ''[[Ерте туындылар]]'' | Rani radovi / Рани радови | [[Желимир Жилник]] | {{Байрақ|Югославия}} |- ! [[1970 жыл|1970]] | colspan="4" style="background-color:#EFD; text-align:center;" | [[Михаэль Верховен]]нің «o.k.» антисоғыс фильміне қатысты дауға байланысты марапаттар берілмеді<ref name="Berlinale 1970 Prizes">{{cite web |title=Berlinale 1970: Prize Winners |url=https://www.berlinale.de/en/archive/jahresarchive/1970/02_programm_1970/02_programm_1970.html |access-date=March 7, 2010 |work=berlinale.de}}</ref> |- ! [[1971 жыл|1971]] | ''[[Финци-Контини бағы]]'' | Il giardino dei Finzi Contini | [[Витторио Де Сика]] | {{Байрақ|ГФР}}<br>{{Байрақ|Италия}} |- ! [[1972 жыл|1972]] | ''[[Кентербери хикаялары (фильм)|Кентербери хикаялары]]'' | I racconti di Canterbury | [[Пьер Паоло Пазолини]] | {{Байрақ|Италия}} |- ! [[1973 жыл|1973]] | ''[[Алыстағы күн күркірі]]'' | Ashani Sanket / অশনি সংকেত | [[Сатьяджит Рай]] | {{Байрақ|Үндістан}} |- ! [[1974 жыл|1974]] | ''[[Дадди Кравицтің тәрбиесі]]'' | The Apprenticeship of Duddy Kravitz | [[Тед Котчефф]] | {{Байрақ|Канада}} |- ! [[1975 жыл|1975]] | ''[[Асырап алу (фильм, 1975)|Асырап алу]]'' | Örökbefogadás | [[Марта Месарош]] | {{Байрақ|Мажарстан}} |- ! [[1976 жыл|1976]] | ''[[Баффало Билл және үндістер]]'' | Buffalo Bill and the Indians | [[Роберт Олтмен]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! [[1977 жыл|1977]] | ''[[Өрлеу (фильм, 1977)|Өрлеу]]'' | Восхождение | [[Лариса Шепитько]] | {{Байрақ|КСРО}} |- ! rowspan="3" | [[1978 жыл|1978]] | ''[[Жеделсаты (фильм, 1978)|Жеделсаты]]'' | Ascensor | [[Томас Муньос]] | rowspan="3" | {{Байрақ|Испания}} |- | ''[[Форельдер]]'' | Las truchas | [[Хосе Луис Гарсия Санчес]] |- | ''[[Макстың сөздері]]'' | Las palabras de Max | [[Эмилио Мартинес-Ласаро]] |- ! [[1979 жыл|1979]] | ''[[Давид (фильм, 1979)|Давид]]'' | David | [[Петер Лилиенталь]] | {{Байрақ|ГФР}} |- ! rowspan="2" | [[1980 жыл|1980]] | ''[[Хартленд (фильм)|Хартленд]]'' | Heartland | [[Ричард Пирс]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- | ''[[Палермо немесе Вольфсбург]]'' | Palermo oder Wolfsburg | [[Вернер Шрётер]] | {{Байрақ|ГФР}} |- ! [[1981 жыл|1981]] | ''[[Тез, тез]]'' | Deprisa, deprisa | [[Карлос Саура]] | {{Байрақ|Испания}} |- ! [[1982 жыл|1982]] | ''[[Вероника Фосс-тың сағынышы]]'' | Die Sehnsucht der Veronika Voss | [[Райнер Вернер Фасбиндер]] | {{Байрақ|ГФР}} |- ! rowspan="2" | [[1983 жыл|1983]] | ''[[Билік (фильм, 1983)|Билік]]'' | Ascendancy | [[Эдвард Беннетт]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |- | ''[[Ара ұясы (фильм, 1983)|Ара ұясы]]'' | La colmena | [[Марио Камус]] | {{Байрақ|Испания}} |- ! [[1984 жыл|1984]] | ''[[Махаббат ағындары]]'' | Love Streams | [[Джон Кассаветис]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! rowspan="2" | [[1985 жыл|1985]] | ''[[Уэзерби (фильм)|Уэзерби]]'' | Wetherby | [[Дэвид Хэа]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |- | ''[[Әйел және бейтаныс адам]]'' | Die Frau und der Fremde | [[Райнер Симон]] | {{Байрақ|ГДР}} |- ! [[1986 жыл|1986]] | ''[[Штаммхайм (фильм)|Штаммхайм]]'' | Stammheim – Die Baader-Meinhof-Gruppe vor Gericht | [[Райнхард Хауфф]] | {{Байрақ|ГФР}} |- ! [[1987 жыл|1987]] | ''[[Тақырып (фильм, 1979)|Тақырып]]'' | Тема | [[Глеб Панфилов]] | {{Байрақ|КСРО}} |- ! [[1988 жыл|1988]] | ''[[Қызыл гаолян]]'' | 红高粱 | [[Чжан Имоу]] | {{Байрақ|Қытай}} |- ! [[1989 жыл|1989]] | ''[[Жаңбыр адамы]]'' | Rain Man | [[Барри Левинсон]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! rowspan="2" | [[1990 жыл|1990]] | ''[[Жіптегі бозторғайлар]]'' | Skřivánci na niti | [[Иржи Мензель]] | {{Байрақ|Чехословакия}} |- | ''[[Музыкалық қобдиша (фильм, 1989)|Музыкалық қобдиша]]'' | Music Box | [[Коста-Гаврас]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! [[1991 жыл|1991]] | ''[[Күлкі үйі]]'' | La casa del sorriso | [[Марко Феррери]] | {{Байрақ|Италия}} |- ! [[1992 жыл|1992]] | ''[[Үлкен каньон (фильм, 1991)|Үлкен каньон]]'' | Grand Canyon | [[Лоуренс Кэздан]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! rowspan="2" | [[1993 жыл|1993]] | ''[[Үйлену тойы (фильм, 1993)|Үйлену тойы]]'' | 喜宴 | [[Энг Ли]] | {{Байрақ|Тайвань}}<br>{{Байрақ|АҚШ}} |- | ''[[Күнжіт майын жасаушы әйел]]'' | 香魂女 | [[Се Фэй]] | {{Байрақ|Қытай}} |- ! [[1994 жыл|1994]] | ''[[Әкенің атымен]]'' | In the Name of the Father | [[Джим Шеридан]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}}<br>{{Байрақ|Ирландия}} |- ! [[1995 жыл|1995]] | ''[[Жемтік (фильм, 1995)|Жемтік]]'' | L'appât | [[Бертран Тавернье]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! [[1996 жыл|1996]] | ''[[Ақыл мен сезім (фильм, 1995)|Ақыл мен сезім]]'' | Sense and Sensibility | [[Энг Ли]] | rowspan="2" | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! [[1997 жыл|1997]] | ''[[Халық Ларри Флинтке қарсы]]'' | The People vs. Larry Flynt | [[Милош Форман]] |- ! [[1998 жыл|1998]] | ''[[Орталық станция]]'' | Central do Brasil | [[Вальтер Саллес]] | {{Байрақ|Бразилия}}<br>{{Байрақ|Франция}} |- ! [[1999 жыл|1999]] | ''[[Жіңішке қызыл сызық (фильм, 1998)|Жіңішке қызыл сызық]]'' | The Thin Red Line | [[Терренс Малик]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! [[2000 жыл|2000]] | ''[[Магнолия (фильм, 1999)|Магнолия]]'' | Magnolia | [[Пол Томас Андерсон]] | {{Байрақ|АҚШ}} |- ! [[2001 жыл|2001]] | ''[[Интимдік (фильм, 2001)|Интимдік]]'' | Intimacy | [[Патрис Шеро]] | {{Байрақ|Франция}} |- ! rowspan="2" | [[2002 жыл|2002]] | ''[[Қанды жексенбі (фильм, 2002)|Қанды жексенбі]]'' | Bloody Sunday | [[Пол Гринграсс]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}}<br>{{Байрақ|Ирландия}} |- | ''[[Сен мен Чихироның рухтармен арбалуы]]'' | 千と千尋の神隠し | [[Хаяо Миядзаки]] | {{Байрақ|Жапония}} |- ! [[2003 жыл|2003]] | ''[[Осы әлемде]]'' | In This World | [[Майкл Уинтерботтом]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} |- ! [[2004 жыл|2004]] | ''[[Қабырғаға қарсы]]'' | Gegen die Wand | [[Фатих Акин]] | {{Байрақ|Германия}} |- ! [[2005 жыл|2005]] | ''[[Хайелитшалық Кармен]]'' | U-Carmen eKhayelitsha | [[Марк Дорнфорд-Мэй]] | {{Байрақ|ОАР}} |- ! [[2006 жыл|2006]] | ''[[Грбавица (фильм)|Грбавица]]'' | Grbavica | [[Ясмила Жбанич]] | {{Байрақ|Босния және Герцеговина}} |- ! [[2007 жыл|2007]] | ''[[Туяның үйленуі]]'' | 图雅的婚事 | [[Ван Цюаньань]] | {{Байрақ|Қытай}} |- ! [[2008 жыл|2008]] | ''[[Элиталық жасақ]]'' | Tropa de Elite | [[Жозе Падилья]] | {{Байрақ|Бразилия}} |- ! [[2009 жыл|2009]] | ''[[Қайғы сүті]]'' | La teta asustada | [[Клаудия Льоса]] | {{Байрақ|Испания}}<br>{{Байрақ|Перу}} |- ! [[2010 жыл|2010]] | ''[[Бал (фильм, 2010)|Бал]]'' | Bal | [[Семих Капланоглу]] | {{Байрақ|Түркия}} |- ! [[2011 жыл|2011]] | ''[[Надер мен Симиннің ажырасуы]]'' | جدایی نادر از سیمین | [[Асғар Фарһади]] | {{Байрақ|Иран}} |- ! [[2012 жыл|2012]] | ''[[Цезарь өлуі керек]]'' | Cesare deve morire | [[Паоло және Витторио Тавиани]] | {{Байрақ|Италия}} |- ! [[2013 жыл|2013]] | ''[[Баланың позасы]]'' | Poziția copilului | [[Кэлин Питер Нецер]] | {{Байрақ|Румыния}} |- ! [[2014 жыл|2014]] | ''[[Қара көмір, жұқа мұз]]'' | 白日焰火 | [[Дяо Инань]] | {{Байрақ|Қытай}} |- ! [[2015 жыл|2015]] | ''[[Такси (фильм, 2015)|Такси]]'' | تاکسی | [[Джафар Панахи]] | {{Байрақ|Иран}} |- ! [[2016 жыл|2016]] | ''[[Теңіздегі өрт]]'' | Fuocoammare | [[Джанфранко Рози]] | {{Байрақ|Италия}} |- ! [[2017 жыл|2017]] | ''[[Тән мен жан туралы]]'' | Testről és lélekről | [[Ильдико Эньеди]] | {{Байрақ|Мажарстан}} |- ! [[2018 жыл|2018]] | ''[[Маған тиіспе]]'' | Nu mă atinge-mă | [[Адина Пинтилие]] | {{Байрақ|Румыния}} |- ! [[2019 жыл|2019]] | ''[[Синонимдер (фильм)|Синонимдер]]'' | Synonymes | [[Надав Лапид]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Израиль}} |- ! [[2020 жыл|2020]] | ''[[Зұлымдық жоқ]]'' | شیطان وجود ندارد | [[Мохаммад Расулоф]] | {{Байрақ|Иран}} |- ! [[2021 жыл|2021]] | ''[[Сәтсіз секс немесе ессіз порно]]'' | Babardeală cu bucluc sau porno balamuc | [[Раду Жуде]] | {{Байрақ|Румыния}} |- ! [[2022 жыл|2022]] | ''[[Алькаррас (фильм)|Алькаррас]]'' | Alcarràs | [[Карла Симон]] | {{Байрақ|Испания}}<br>{{Байрақ|Италия}} |- ! [[2023 жыл|2023]] | ''[[Адамантта]]'' | Sur l'Adamant | [[Николя Филибер]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Жапония}} |- ! [[2024 жыл|2024]] | ''[[Дагомея (фильм)|Дагомея]]'' | Dahomey | [[Мати Диоп]] | {{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Сенегал}}<br>{{Байрақ|Бенин}} |- ! [[2025 жыл|2025]] | ''[[Арман (фильм, 2025)|Арман]]'' | Drømmer | [[Даг Йохан Хёугеруд]] | {{Байрақ|Норвегия}} |- ! [[2026 жыл|2026]] | ''[[Сары хаттар]]'' | Gelbe Briefe | [[Илкер Чатак]] | {{Байрақ|Германия}}<br>{{Байрақ|Франция}}<br>{{Байрақ|Түркия}} |} == Тағы қараңыз == * [[Күміс аю]] * [[Алтын пальма бұтағы]] * [[Алтын арыстан]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Берлин кинофестивалі]] 9joew2r2k5d3dr1g5i9j0unlbqxz8ss 3 778534 3579012 2026-04-08T14:55:26Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579012 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ayanadauren99}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 19:55, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) jv55yh7d3amjcnxuxeav5jnne1vgxkk 0 778535 3579013 2026-04-08T15:00:59Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/149850741|Маскава, Тосихидэ]]» бетінен аударылып түзілді 3579013 wikitext text/x-wiki {{Ғалым}}'''Тосихидэ Маскава''' ({{Нихонго|Масукава Тосихидэ|益川 敏英}}; [[7 ақпан]]<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210729/k10013168691000.html|title=Obituary|accessdate=2021-07-29|archivedate=2021-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729110630/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210729/k10013168691000.html}}</ref> [[1940 жыл|1940]], [[Нагоя]] — [[23 шілде]] [[2021 жыл|2021]], [[Киото]]) — бөлшектер физикасы саласындағы жұмысымен танымал [[Жапония|жапон]] [[Теориялық физика|теориялық физигі]]. Ол 2008 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты. == Өмірбаян == Тосихидэ Маскава 1940 жылы 7 ақпанда [[Жапония|Жапонияның]] Айти префектурасындағы [[Нагоя]] қаласында дүниеге келген. 1958 жылы ол [[Нагоя университеті|Нагоя университетіне]] түсіп, 1962 жылы бітіріп, Сеити Сакатаның тобында элементар бөлшектер теориясы бойынша жұмыс істей бастады. 1967 жылы ол докторлық диссертациясын қорғап, университетте тағы үш жыл постдок болып жұмыс істеді. Дәл осы кезде ол Нагоя университетінің аспиранты [[Макото Кобаяси|Макото Кобаясимен]] кездесті. 1970 жылы Маскава [[Киото|Киотодағы]] [[Киото университеті|Киото университетінің]] доценті болып тағайындалды, оған 1972 жылдың сәуірінде Кобаяси оған қосылды. Сол жылдың жазына қарай олар [[Әлсіз әсерлесу|әлсіз өзара әрекеттесулер]] теориясындағы CP -симметриясының бұзылуының шығу тегі туралы бірлескен мақаланы аяқтады. Олар бұл құбылысты [[Кварктер|кварктардың]] үшінші буынының болуын болжау арқылы түсіндіруге болатынын көрсетті. Олардың 1973 жылдың ақпанында жарияланған «''Әлсіз өзара әрекеттесудің қайта қалыпқа келтірілетін теориясындағы CP-симметриясының бұзылуы''» («''CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction''») атты мақаласы бастапқыда аз назар аудартты. Төрт жылдан кейін ғана, төртінші кварк (b кварк) және бесінші [[лептон]] ашылғаннан кейін, жапон ғалымдарының болжамы тиісті назарға ие болды. Сол басылымда кварктарды араластыру параметрлерін анықтайтын Кабиббо — Кобаяси — Маскава матрицасы енгізілді. Қазіргі уақытта бұл жұмыс жоғары энергия физикасындағы ең көп дәйексөз келтірілген мақалалардың бірі<ref>{{Cite web|url=http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|title=Top Cited Articles of All Time (2007 edition)|accessdate=2008-10-07|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604230955/http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml}}</ref>. 1976 жылы Маскава [[Токио университеті|Токио университетінде]] доцент болды, бірақ төрт жылдан кейін Киотоға оралып, Юкава атындағы Теориялық физика институты профессор болды; ол 1997 жылдан 2003 жылға дейін институт директоры қызметін атқарды, содан кейін зейнетке шықты. 2019 дылға дейін ол Университета Киото Сангё зерттеу тобын басқарды. Сонымен қатар, 2010—2018 жылдар Нагоя университетіндегі Кобаяси—Маскава бөлшектердің шығу тегі мен ғаламды зерттеу институтын басқарды. Әлсіз өзара әрекеттесулер теориясындағы CP-симметриясының бұзылуын зерттеумен қатар, Маскава бөлшектер физикасындағы әртүрлі мәселелерге айтарлықтай үлес қосты: ол қайта қалыпқа келтірілетін калибрлік теориядағы хиральды симметрияның бұзылуын, Грибов түсініксіздіктері және [[Суперсимметрия|суперсимметриялық]] сызықтық емес теорияларды зерттеді және шектеулі жүйелердің қасиеттерін зерттеді. Оның жұмысы күрделі математикалық аппаратты жоғары деңгейде қолдануымен ерекшеленді. 2021 жылдың 23 шілдесінде Киотода қызыл иек қатерлі ісігінен қайтыс болды. == Марапаттар == * [[1979 жыл|1979]] — Нишина мемориалдық сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Жапония ғылым академиясының сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Сакурай сыйлығы * [[1994 жыл|1994]] — Асахи сыйлығы * [[1995 жыл|1995]] — «Тюнити» газетінің сыйлығы * [[2007 жыл|2007]] — Бөлшектер физикасы және жоғары энергиялар физикасы бойынша сыйлық * [[2008 жыл|2008]] — Мәдениет ордені * [[2008 жыл|2008]] — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] ldyir767vrnj7904vccqnvbfavl5lm3 3579014 3579013 2026-04-08T15:01:46Z Nurkhan 13652 3579014 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Тосихидэ Маскава |Шынайы есімі = {{lang-ja|益川 敏英}} |Суреті = Masukawa.jpg |Сурет ені = 290px |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 24.2.1967 |Туған жері = {{Туғанжері|Нагоя|Нагояда}}, [[Жапония]] |Қайтыс болған күні = 23.09.2018 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Киото|Киотода}}, [[Жапония]] |Ғылыми аясы = [[элементар бөлшектер физикасы]] |Ғылыми жетекші = [[Саката Сёити|Сёити Саката]] |Марапаттары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Мәдениет ордені (Жапония)}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[2008 жыл ғылымда|2008]]) {{!}}} }} '''Тосихидэ Маскава''' ({{Нихонго|Масукава Тосихидэ|益川 敏英}}; [[7 ақпан]]<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210729/k10013168691000.html|title=Obituary|accessdate=2021-07-29|archivedate=2021-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729110630/https://www3.nhk.or.jp/news/html/20210729/k10013168691000.html}}</ref> [[1940 жыл|1940]], [[Нагоя]] — [[23 шілде]] [[2021 жыл|2021]], [[Киото]]) — бөлшектер физикасы саласындағы жұмысымен танымал [[Жапония|жапон]] [[Теориялық физика|теориялық физигі]]. Ол 2008 жылғы [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты. == Өмірбаян == Тосихидэ Маскава 1940 жылы 7 ақпанда [[Жапония|Жапонияның]] Айти префектурасындағы [[Нагоя]] қаласында дүниеге келген. 1958 жылы ол [[Нагоя университеті|Нагоя университетіне]] түсіп, 1962 жылы бітіріп, Сеити Сакатаның тобында элементар бөлшектер теориясы бойынша жұмыс істей бастады. 1967 жылы ол докторлық диссертациясын қорғап, университетте тағы үш жыл постдок болып жұмыс істеді. Дәл осы кезде ол Нагоя университетінің аспиранты [[Макото Кобаяси|Макото Кобаясимен]] кездесті. 1970 жылы Маскава [[Киото|Киотодағы]] [[Киото университеті|Киото университетінің]] доценті болып тағайындалды, оған 1972 жылдың сәуірінде Кобаяси оған қосылды. Сол жылдың жазына қарай олар [[Әлсіз әсерлесу|әлсіз өзара әрекеттесулер]] теориясындағы CP -симметриясының бұзылуының шығу тегі туралы бірлескен мақаланы аяқтады. Олар бұл құбылысты [[Кварктер|кварктардың]] үшінші буынының болуын болжау арқылы түсіндіруге болатынын көрсетті. Олардың 1973 жылдың ақпанында жарияланған «''Әлсіз өзара әрекеттесудің қайта қалыпқа келтірілетін теориясындағы CP-симметриясының бұзылуы''» («''CP Violation in the Renormalizable Theory of Weak Interaction''») атты мақаласы бастапқыда аз назар аудартты. Төрт жылдан кейін ғана, төртінші кварк (b кварк) және бесінші [[лептон]] ашылғаннан кейін, жапон ғалымдарының болжамы тиісті назарға ие болды. Сол басылымда кварктарды араластыру параметрлерін анықтайтын Кабиббо — Кобаяси — Маскава матрицасы енгізілді. Қазіргі уақытта бұл жұмыс жоғары энергия физикасындағы ең көп дәйексөз келтірілген мақалалардың бірі<ref>{{Cite web|url=http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml|title=Top Cited Articles of All Time (2007 edition)|accessdate=2008-10-07|archivedate=2011-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604230955/http://www.slac.stanford.edu/spires/topcites/2007/alltime.shtml}}</ref>. 1976 жылы Маскава [[Токио университеті|Токио университетінде]] доцент болды, бірақ төрт жылдан кейін Киотоға оралып, Юкава атындағы Теориялық физика институты профессор болды; ол 1997 жылдан 2003 жылға дейін институт директоры қызметін атқарды, содан кейін зейнетке шықты. 2019 дылға дейін ол Университета Киото Сангё зерттеу тобын басқарды. Сонымен қатар, 2010—2018 жылдар Нагоя университетіндегі Кобаяси—Маскава бөлшектердің шығу тегі мен ғаламды зерттеу институтын басқарды. Әлсіз өзара әрекеттесулер теориясындағы CP-симметриясының бұзылуын зерттеумен қатар, Маскава бөлшектер физикасындағы әртүрлі мәселелерге айтарлықтай үлес қосты: ол қайта қалыпқа келтірілетін калибрлік теориядағы хиральды симметрияның бұзылуын, Грибов түсініксіздіктері және [[Суперсимметрия|суперсимметриялық]] сызықтық емес теорияларды зерттеді және шектеулі жүйелердің қасиеттерін зерттеді. Оның жұмысы күрделі математикалық аппаратты жоғары деңгейде қолдануымен ерекшеленді. 2021 жылдың 23 шілдесінде Киотода қызыл иек қатерлі ісігінен қайтыс болды. == Марапаттар == * [[1979 жыл|1979]] — Нишина мемориалдық сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Жапония ғылым академиясының сыйлығы * [[1985 жыл|1985]] — Сакурай сыйлығы * [[1994 жыл|1994]] — Асахи сыйлығы * [[1995 жыл|1995]] — «Тюнити» газетінің сыйлығы * [[2007 жыл|2007]] — Бөлшектер физикасы және жоғары энергиялар физикасы бойынша сыйлық * [[2008 жыл|2008]] — Мәдениет ордені * [[2008 жыл|2008]] — [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2008/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{In lang|en}} [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)]] [[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр физиктері]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Физиктер]] 8twf7if9iiskwy4qpvh899az9recaqy 0 778537 3579016 2026-04-08T15:19:48Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Сыйлық | атауы = Күміс аю | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Silberner Bär}} | сурет = Silverbjörnen - Filmfestivalen i Berlin.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Берлинале фестивалінің «Күміс аю» мүсіншесі | мемлекет = {{Байрақ|Германия}} | не үшін = Кино өнеріндегі ж... 3579016 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Күміс аю | түпнұсқа_атауы = {{lang-de|Silberner Bär}} | сурет = Silverbjörnen - Filmfestivalen i Berlin.jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = Берлинале фестивалінің «Күміс аю» мүсіншесі | мемлекет = {{Байрақ|Германия}} | не үшін = Кино өнеріндегі жекелеген жетістіктер үшін | құрылтайшы = [[Берлин кинофестивалі]] | негізі_қаланды = 1956 | сайт = https://www.berlinale.de | алдыңғы = | келесі = }} '''«Күміс аю»''' ({{lang-de|Silberner Bär}}) — [[Берлин кинофестивалі]]нің халықаралық қазылар алқасы тағайындайтын марапаттар топтамасы. Бұл сыйлық 1956 жылдан бері фестивальдің басты жүлдесі — «[[Алтын аю]]мен» қатар табысталып келеді. Жыл сайын Берлин кинофестивалінің қазылар алқасы ресми конкурстық бағдарламаға қатысатын фильмдерді келесі номинациялар бойынша «Күміс аю» сыйлығымен марапаттайды<ref name=intjury>{{cite web | title=Prizes of the International Jury | website=Berlinale | date=16 February 2022 | url=https://www.berlinale.de/en/festival/awards-and-juries/international-jury.html | access-date=23 September 2022}}</ref>: '''көркм фильмдер''' * Қазылар алқасының Гран-приі * Қазылар алқасының жүлдесі * Үздік режиссура * Үздік басты рөл * Үздік көмекші рөл * Үздік сценарий * Көркемдік жетістігі үшін '''қысқаметражды фильмдер''' * Үздік қысқаметражды фильм үшін «Күміс аю» 2021 жылы «Үздік актер» және «Үздік актриса» номинациялары жойылып, олардың орнына «Үздік басты рөл» және «Үздік көмекші рөл» үшін марапаттар тағайындалды. «ProQuote Film» бірлестігі бұл гендерлік бейтарап сыйлықтарды «инновацияның бүркеншігі» деп сынап, Берлиналенің гендерлік теңдіктен әлі де алыс екенін атап өтті. Фестивальдің конкурстық бағдарламасында әйелдерге қарағанда ер режиссерлердің фильмдері әлдеқайда көп ұсынылған болатын. == Тағы қараңыз == * [[Алтын аю]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.berlinale.de Берлинале сайты] [[Санат:Берлин кинофестивалі]] 1e38bgosjo8pild4aju44oifigspr97 3 778538 3579017 2026-04-08T15:22:31Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579017 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ldgessler}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 20:22, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) jpo0li1nrvvo39elnj0yjbhzad0q8ws 3 778539 3579023 2026-04-08T15:55:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579023 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=META University}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 20:55, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) 8n2ee0jsti85cw0p0tcsdnxj8y3sorv 3 778540 3579024 2026-04-08T15:56:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579024 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Айтбай Нуралы}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 20:56, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) sjyyjx3db0lrx7ztqaglz42qvexrkul 0 778541 3579025 2026-04-08T15:56:31Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қалалық типтегі елді мекен |қазақша атауы = Үст-Барғозин |шынайы атауы = {{lang-bua|Баргажанай Адаг}}<br>{{lang-ru|Усть-Баргузин}}... 3579025 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қалалық типтегі елді мекен |қазақша атауы = Үст-Барғозин |шынайы атауы = {{lang-bua|Баргажанай Адаг}}<br>{{lang-ru|Усть-Баргузин}} |сурет = Russia, Burjatija, Ust-Barguzin WMID4729058.jpg |сурет атауы = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 53|lat_min= 24|lat_sec= 28 |lon_dir =E|lon_deg= 109|lon_min= 01|lon_sec= 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Барғозин ауданы |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1648 жыл|1648]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1938 жыл|1938]] |жер аумағы = 6.31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = күрт континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 6061<ref name="ŪSIT BARĞOZIN QALASYNYŇ HALYQ SANY 2026 RESEI BURUIAT RESPUBLIKASY">{{cite web |url = https://ru.aznations.com/population/ru/cities/ust-barguzin |title = Үст-Барғозин халық саны 2026 |web .site = ru.aznations.com |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 119 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[буряттар]], [[орыстар]], т.б |конфессионалдық құрамы = [[Буддизм|буддизмдіктер]], [[Православ шіркеуі|православтар]] |этнохороним = |телефон коды = +7 30131 |пошта индексі = |пошта индекстері = 671623, 671624 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ust-Barguzin |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Ресми тілі |add1 = [[бурят тілі]], [[орыс тілі]] |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Үст-Барғозин ({{lang-bua|Баргажанай Адаг}})''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Бурятия]]дағы Барғозин ауданындағы қалалық типтегі елді мекен. == Орналасуы == Үст-Барғозин [[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан. Аудан орталығы Барғозиннен 46 шақырым қашықтықта орналасқан. Ал [[Бурятия]]ның орталығы [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]]ден 201 шақырым қашықтықта орналасқан. Үст-Барғозин [[тайга]] климатында орналасады. == Тарихы == Үст-Барғозин [[17 ғасыр]]дың ортасында құрылған. Алғашқы тұрғындар орыс қоныстанушылары, Ресей мемлекетінің шығыс шекараларын күзету және жергілікті тайпалардан алым-салық жинау үшін осында қоныстанған [[казактар]] болды. [[18 ғасыр]]да қоныс кеңейе бастады, бай табиғи ресурстарға қызығушылық танытқан шаруалар мен қолөнершілерді тартты. Бастапқыда Үст-Барғозин Барғозин өзенінің оң жағалауында орналасқан. Алайда, Иркутск су электр станциясы салынғаннан кейін және [[Байкөл]] көліндегі су деңгейінің көтерілуіне байланысты ол [[1956 жыл]]ы жоғарғы сол жағалауға ауыстырылды. Жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі - балық аулау және ағаш кесу. Соңғы онжылдықтарда Үст-Барғозин [[Байкөл]] көліне және оның қорғалатын аумақтарына жақын орналасуына байланысты туризм маңызды рөл атқарды. Жаяу серуендеу және қайықпен жүзу, сондай-ақ [[Байкөл]] итбалығын қоса алғанда, ерекше фаунаны бақылау танымал . Үст-Барғозин - Забайкал ұлттық саябағының қақпасы. Ауыл Баргузин өзенінің сол жағалауында орналасқан, ал ұлттық саябақ оң жақтан басталады. Белсенді демалыс әуесқойлары үшін жаяу серуендеу және балық аулау жолдары, Чевіркөй шығанағының шығанақтары және Святой Нос түбегінің шыңдары бар. Жергілікті тағамдар балық тағамдарымен, әсіресе омулмен және буряттардың дәстүрлі тағамдарымен, мысалы, позымен танымал.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Климаты == Үст-Барғозин елді мекені жазықта яғни теңіз деңгейінен біраз ғана биік болады. Және елді мекен солтүстік полюске жақын болғандықтан қыста елді мекенде суық болады. Ал жазы сәл салқындау болады. Бұл аймақтағы қыс суық, қаңтардағы орташа температура –20°C шамасында. Жаз мезгілі орташа жылы, шілдедегі температура 18–22°C шамасында.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Өнеркәсіп== [[1927 жыл]]ы алғашқы балық аулау кооперативі «Байкал» төрт шаруашылықтан тұратын балық аулау серіктестігіне айналды, кейін олар айтарлықтай кеңейіп, Үст-Барғозин балық өңдеу зауытына айналды. Тауарлар мен азық-түлікке деген қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін Үст-Барғозинде «Золотопродснаб» және «Золототранс» кеңселері ашылды. [[1936 жыл]]ы алғашқы байланыс орталығы салынып, радиохабар тарату желісі іске қосылды. Социалистік өнеркәсіптің бүкілодақтық санағы бойынша, [[1941 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте келесі ұйымдар мен кәсіпорындар болды: балық өңдеу зауыты (балық аулау және өңдеу), «Золотопродснаб» (жабдықтау, сатып алу, ағаш кесу, пісіру және кірпіш өндіру) және ауылдық дүкен. [[1964 жыл]]дан бастап Үст-Барғозинде келесі кәсіпорындар жұмыс істейді: Құрылыс-монтаждау басқармасы (ҚМБ) және Жол құрылыс басқармасы (ЖҚБ). СМУ мен ДМУ-дың ірі құрылыс жобасы [[1971 жыл]]ы 25 шақырымдық Барғозин жүк тасымалдау және құрастыру жолының құрылысы болды. [[1968 жыл]]ы алғашқы теледидарлық ретранслятор салынды. [[1968 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте 78 мекеме, ұйым және кәсіпорын тіркелді: балық өңдеу зауыты, ағаш өңдеу өнеркәсібі кәсіпорны, орталық трактор жөндеу шеберханалары, Забайкаллес комбинатының Байкөл рафтинг кеңсесі, орман шаруашылығы бөлімі және жұмысшыларды қамтамасыз ету бөлімі. «Путь Ленина» және «Байкалец» колхоздары да жұмыс істеді. Алайда, [[1995 жыл]]дан бастап, қазіргі экономикалық жағдайға байланысты, өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі жұмысын тоқтатты. Қазіргі уақытта өнеркәсіптік дамуда оң үрдістер байқалуда: балық өңдеу зауыты қалпына келтірілуде, ағаш материалдары жиналуда, қызмет көрсетушілер мен сауда нүктелерінің саны артуда. Бұл ауылдың дағдарыстан шығуындағы маңызды фактор болуы мүмкін.<ref name="ŪST BARĞOZIN ÖNERKӘSIBI">{{cite web |url = https://ust-barguzin.ucoz.ru/blog/promyshlennost_p_ust_barguzin/2012-03-15-21 |title = Үст-Барғозин өнеркәсібі |website = ust-barguzin.ucoz.ru |access-date = }}</ref> == Халық саны == Үст-Барғозин халық саны 2026 жылы 6061 адам. Төмендегі кестеде Үст-Барғозин елді мекенінің халық санының өзгеруі көрсетілген. {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Халық саны |- | [[2010 жыл|2010]]||7176<ref>[[Ресей]] [[2010 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2011 жыл|2011]]||{{құлдырау}}7152<ref>[[Ресей]] [[2011 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2012 жыл|2012]]||{{құлдырау}}7138<ref>[[Ресей]] [[2012 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2013 жыл|2013]]||{{құлдырау}}7096<ref>[[Ресей]] [[2013 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2014 жыл|2014]]||{{құлдырау}}7068<ref>[[Ресей]] [[2014 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2015 жыл|2015]]||{{құлдырау}}7041<ref>[[Ресей]] [[2015 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2019 жыл|2019]]||{{құлдырау}}7008<ref>[[Ресей]] [[2019 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2020 жыл|2020]]||{{құлдырау}}6945<ref>[[Ресей]] [[2020 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2023 жыл|2023]]||{{құлдырау}}6081<ref>[[Ресей]] [[2023 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2024 жыл|2024]]||{{құлдырау}}6078<ref>[[Ресей]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2025 жыл|2025]]||{{құлдырау}}6062<ref>[[Ресей]] [[2025 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2026 жыл|2026]]||{{құлдырау}}6061<ref>[[Ресей]] [[2026 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fj5o89gguztkko9500tlgie7qzniwvv 3579026 3579025 2026-04-08T15:56:48Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Үст-Баргузин]] бетін [[Үст-Барғозин]] бетіне жылжытты 3579025 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қалалық типтегі елді мекен |қазақша атауы = Үст-Барғозин |шынайы атауы = {{lang-bua|Баргажанай Адаг}}<br>{{lang-ru|Усть-Баргузин}} |сурет = Russia, Burjatija, Ust-Barguzin WMID4729058.jpg |сурет атауы = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 53|lat_min= 24|lat_sec= 28 |lon_dir =E|lon_deg= 109|lon_min= 01|lon_sec= 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Барғозин ауданы |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1648 жыл|1648]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1938 жыл|1938]] |жер аумағы = 6.31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = күрт континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 6061<ref name="ŪSIT BARĞOZIN QALASYNYŇ HALYQ SANY 2026 RESEI BURUIAT RESPUBLIKASY">{{cite web |url = https://ru.aznations.com/population/ru/cities/ust-barguzin |title = Үст-Барғозин халық саны 2026 |web .site = ru.aznations.com |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 119 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[буряттар]], [[орыстар]], т.б |конфессионалдық құрамы = [[Буддизм|буддизмдіктер]], [[Православ шіркеуі|православтар]] |этнохороним = |телефон коды = +7 30131 |пошта индексі = |пошта индекстері = 671623, 671624 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ust-Barguzin |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Ресми тілі |add1 = [[бурят тілі]], [[орыс тілі]] |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Үст-Барғозин ({{lang-bua|Баргажанай Адаг}})''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Бурятия]]дағы Барғозин ауданындағы қалалық типтегі елді мекен. == Орналасуы == Үст-Барғозин [[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан. Аудан орталығы Барғозиннен 46 шақырым қашықтықта орналасқан. Ал [[Бурятия]]ның орталығы [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]]ден 201 шақырым қашықтықта орналасқан. Үст-Барғозин [[тайга]] климатында орналасады. == Тарихы == Үст-Барғозин [[17 ғасыр]]дың ортасында құрылған. Алғашқы тұрғындар орыс қоныстанушылары, Ресей мемлекетінің шығыс шекараларын күзету және жергілікті тайпалардан алым-салық жинау үшін осында қоныстанған [[казактар]] болды. [[18 ғасыр]]да қоныс кеңейе бастады, бай табиғи ресурстарға қызығушылық танытқан шаруалар мен қолөнершілерді тартты. Бастапқыда Үст-Барғозин Барғозин өзенінің оң жағалауында орналасқан. Алайда, Иркутск су электр станциясы салынғаннан кейін және [[Байкөл]] көліндегі су деңгейінің көтерілуіне байланысты ол [[1956 жыл]]ы жоғарғы сол жағалауға ауыстырылды. Жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі - балық аулау және ағаш кесу. Соңғы онжылдықтарда Үст-Барғозин [[Байкөл]] көліне және оның қорғалатын аумақтарына жақын орналасуына байланысты туризм маңызды рөл атқарды. Жаяу серуендеу және қайықпен жүзу, сондай-ақ [[Байкөл]] итбалығын қоса алғанда, ерекше фаунаны бақылау танымал . Үст-Барғозин - Забайкал ұлттық саябағының қақпасы. Ауыл Баргузин өзенінің сол жағалауында орналасқан, ал ұлттық саябақ оң жақтан басталады. Белсенді демалыс әуесқойлары үшін жаяу серуендеу және балық аулау жолдары, Чевіркөй шығанағының шығанақтары және Святой Нос түбегінің шыңдары бар. Жергілікті тағамдар балық тағамдарымен, әсіресе омулмен және буряттардың дәстүрлі тағамдарымен, мысалы, позымен танымал.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Климаты == Үст-Барғозин елді мекені жазықта яғни теңіз деңгейінен біраз ғана биік болады. Және елді мекен солтүстік полюске жақын болғандықтан қыста елді мекенде суық болады. Ал жазы сәл салқындау болады. Бұл аймақтағы қыс суық, қаңтардағы орташа температура –20°C шамасында. Жаз мезгілі орташа жылы, шілдедегі температура 18–22°C шамасында.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Өнеркәсіп== [[1927 жыл]]ы алғашқы балық аулау кооперативі «Байкал» төрт шаруашылықтан тұратын балық аулау серіктестігіне айналды, кейін олар айтарлықтай кеңейіп, Үст-Барғозин балық өңдеу зауытына айналды. Тауарлар мен азық-түлікке деген қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін Үст-Барғозинде «Золотопродснаб» және «Золототранс» кеңселері ашылды. [[1936 жыл]]ы алғашқы байланыс орталығы салынып, радиохабар тарату желісі іске қосылды. Социалистік өнеркәсіптің бүкілодақтық санағы бойынша, [[1941 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте келесі ұйымдар мен кәсіпорындар болды: балық өңдеу зауыты (балық аулау және өңдеу), «Золотопродснаб» (жабдықтау, сатып алу, ағаш кесу, пісіру және кірпіш өндіру) және ауылдық дүкен. [[1964 жыл]]дан бастап Үст-Барғозинде келесі кәсіпорындар жұмыс істейді: Құрылыс-монтаждау басқармасы (ҚМБ) және Жол құрылыс басқармасы (ЖҚБ). СМУ мен ДМУ-дың ірі құрылыс жобасы [[1971 жыл]]ы 25 шақырымдық Барғозин жүк тасымалдау және құрастыру жолының құрылысы болды. [[1968 жыл]]ы алғашқы теледидарлық ретранслятор салынды. [[1968 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте 78 мекеме, ұйым және кәсіпорын тіркелді: балық өңдеу зауыты, ағаш өңдеу өнеркәсібі кәсіпорны, орталық трактор жөндеу шеберханалары, Забайкаллес комбинатының Байкөл рафтинг кеңсесі, орман шаруашылығы бөлімі және жұмысшыларды қамтамасыз ету бөлімі. «Путь Ленина» және «Байкалец» колхоздары да жұмыс істеді. Алайда, [[1995 жыл]]дан бастап, қазіргі экономикалық жағдайға байланысты, өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі жұмысын тоқтатты. Қазіргі уақытта өнеркәсіптік дамуда оң үрдістер байқалуда: балық өңдеу зауыты қалпына келтірілуде, ағаш материалдары жиналуда, қызмет көрсетушілер мен сауда нүктелерінің саны артуда. Бұл ауылдың дағдарыстан шығуындағы маңызды фактор болуы мүмкін.<ref name="ŪST BARĞOZIN ÖNERKӘSIBI">{{cite web |url = https://ust-barguzin.ucoz.ru/blog/promyshlennost_p_ust_barguzin/2012-03-15-21 |title = Үст-Барғозин өнеркәсібі |website = ust-barguzin.ucoz.ru |access-date = }}</ref> == Халық саны == Үст-Барғозин халық саны 2026 жылы 6061 адам. Төмендегі кестеде Үст-Барғозин елді мекенінің халық санының өзгеруі көрсетілген. {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Халық саны |- | [[2010 жыл|2010]]||7176<ref>[[Ресей]] [[2010 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2011 жыл|2011]]||{{құлдырау}}7152<ref>[[Ресей]] [[2011 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2012 жыл|2012]]||{{құлдырау}}7138<ref>[[Ресей]] [[2012 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2013 жыл|2013]]||{{құлдырау}}7096<ref>[[Ресей]] [[2013 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2014 жыл|2014]]||{{құлдырау}}7068<ref>[[Ресей]] [[2014 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2015 жыл|2015]]||{{құлдырау}}7041<ref>[[Ресей]] [[2015 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2019 жыл|2019]]||{{құлдырау}}7008<ref>[[Ресей]] [[2019 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2020 жыл|2020]]||{{құлдырау}}6945<ref>[[Ресей]] [[2020 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2023 жыл|2023]]||{{құлдырау}}6081<ref>[[Ресей]] [[2023 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2024 жыл|2024]]||{{құлдырау}}6078<ref>[[Ресей]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2025 жыл|2025]]||{{құлдырау}}6062<ref>[[Ресей]] [[2025 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2026 жыл|2026]]||{{құлдырау}}6061<ref>[[Ресей]] [[2026 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fj5o89gguztkko9500tlgie7qzniwvv 3579140 3579026 2026-04-09T01:55:29Z MuratbekErkebulan 162992 /* Өнеркәсіп */ 3579140 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қалалық типтегі елді мекен |қазақша атауы = Үст-Барғозин |шынайы атауы = {{lang-bua|Баргажанай Адаг}}<br>{{lang-ru|Усть-Баргузин}} |сурет = Russia, Burjatija, Ust-Barguzin WMID4729058.jpg |сурет атауы = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 53|lat_min= 24|lat_sec= 28 |lon_dir =E|lon_deg= 109|lon_min= 01|lon_sec= 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Барғозин ауданы |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1648 жыл|1648]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1938 жыл|1938]] |жер аумағы = 6.31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = күрт континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 6061<ref name="ŪSIT BARĞOZIN QALASYNYŇ HALYQ SANY 2026 RESEI BURUIAT RESPUBLIKASY">{{cite web |url = https://ru.aznations.com/population/ru/cities/ust-barguzin |title = Үст-Барғозин халық саны 2026 |web .site = ru.aznations.com |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 119 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[буряттар]], [[орыстар]], т.б |конфессионалдық құрамы = [[Буддизм|буддизмдіктер]], [[Православ шіркеуі|православтар]] |этнохороним = |телефон коды = +7 30131 |пошта индексі = |пошта индекстері = 671623, 671624 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ust-Barguzin |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Ресми тілі |add1 = [[бурят тілі]], [[орыс тілі]] |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Үст-Барғозин ({{lang-bua|Баргажанай Адаг}})''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Бурятия]]дағы Барғозин ауданындағы қалалық типтегі елді мекен. == Орналасуы == Үст-Барғозин [[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан. Аудан орталығы Барғозиннен 46 шақырым қашықтықта орналасқан. Ал [[Бурятия]]ның орталығы [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]]ден 201 шақырым қашықтықта орналасқан. Үст-Барғозин [[тайга]] климатында орналасады. == Тарихы == Үст-Барғозин [[17 ғасыр]]дың ортасында құрылған. Алғашқы тұрғындар орыс қоныстанушылары, Ресей мемлекетінің шығыс шекараларын күзету және жергілікті тайпалардан алым-салық жинау үшін осында қоныстанған [[казактар]] болды. [[18 ғасыр]]да қоныс кеңейе бастады, бай табиғи ресурстарға қызығушылық танытқан шаруалар мен қолөнершілерді тартты. Бастапқыда Үст-Барғозин Барғозин өзенінің оң жағалауында орналасқан. Алайда, Иркутск су электр станциясы салынғаннан кейін және [[Байкөл]] көліндегі су деңгейінің көтерілуіне байланысты ол [[1956 жыл]]ы жоғарғы сол жағалауға ауыстырылды. Жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі - балық аулау және ағаш кесу. Соңғы онжылдықтарда Үст-Барғозин [[Байкөл]] көліне және оның қорғалатын аумақтарына жақын орналасуына байланысты туризм маңызды рөл атқарды. Жаяу серуендеу және қайықпен жүзу, сондай-ақ [[Байкөл]] итбалығын қоса алғанда, ерекше фаунаны бақылау танымал . Үст-Барғозин - Забайкал ұлттық саябағының қақпасы. Ауыл Баргузин өзенінің сол жағалауында орналасқан, ал ұлттық саябақ оң жақтан басталады. Белсенді демалыс әуесқойлары үшін жаяу серуендеу және балық аулау жолдары, Чевіркөй шығанағының шығанақтары және Святой Нос түбегінің шыңдары бар. Жергілікті тағамдар балық тағамдарымен, әсіресе омулмен және буряттардың дәстүрлі тағамдарымен, мысалы, позымен танымал.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Климаты == Үст-Барғозин елді мекені жазықта яғни теңіз деңгейінен біраз ғана биік болады. Және елді мекен солтүстік полюске жақын болғандықтан қыста елді мекенде суық болады. Ал жазы сәл салқындау болады. Бұл аймақтағы қыс суық, қаңтардағы орташа температура –20°C шамасында. Жаз мезгілі орташа жылы, шілдедегі температура 18–22°C шамасында.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Өнеркәсіп== [[1927 жыл]]ы алғашқы балық аулау кооперативі «Байкөл» төрт шаруашылықтан тұратын балық аулау серіктестігіне айналды, кейін олар айтарлықтай кеңейіп, Үст-Барғозин балық өңдеу зауытына айналды. Тауарлар мен азық-түлікке деген қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін Үст-Барғозинде «Золотопродснаб» және «Золототранс» кеңселері ашылды. [[1936 жыл]]ы алғашқы байланыс орталығы салынып, радиохабар тарату желісі іске қосылды. Социалистік өнеркәсіптің бүкілодақтық санағы бойынша, [[1941 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте келесі ұйымдар мен кәсіпорындар болды: балық өңдеу зауыты (балық аулау және өңдеу), «Золотопродснаб» (жабдықтау, сатып алу, ағаш кесу, пісіру және кірпіш өндіру) және ауылдық дүкен. [[1964 жыл]]дан бастап Үст-Барғозинде келесі кәсіпорындар жұмыс істейді: Құрылыс-монтаждау басқармасы (ҚМБ) және Жол құрылыс басқармасы (ЖҚБ). СМУ мен ДМУ-дың ірі құрылыс жобасы [[1971 жыл]]ы 25 шақырымдық Барғозин жүк тасымалдау және құрастыру жолының құрылысы болды. [[1968 жыл]]ы алғашқы теледидарлық ретранслятор салынды. [[1968 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте 78 мекеме, ұйым және кәсіпорын тіркелді: балық өңдеу зауыты, ағаш өңдеу өнеркәсібі кәсіпорны, орталық трактор жөндеу шеберханалары, Забайкаллес комбинатының Байкөл рафтинг кеңсесі, орман шаруашылығы бөлімі және жұмысшыларды қамтамасыз ету бөлімі. «Путь Ленина» және «Байкалец» колхоздары да жұмыс істеді. Алайда, [[1995 жыл]]дан бастап, қазіргі экономикалық жағдайға байланысты, өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі жұмысын тоқтатты. Қазіргі уақытта өнеркәсіптік дамуда оң үрдістер байқалуда: балық өңдеу зауыты қалпына келтірілуде, ағаш материалдары жиналуда, қызмет көрсетушілер мен сауда нүктелерінің саны артуда. Бұл ауылдың дағдарыстан шығуындағы маңызды фактор болуы мүмкін.<ref name="ŪST BARĞOZIN ÖNERKӘSIBI">{{cite web |url = https://ust-barguzin.ucoz.ru/blog/promyshlennost_p_ust_barguzin/2012-03-15-21 |title = Үст-Барғозин өнеркәсібі |website = ust-barguzin.ucoz.ru |access-date = }}</ref> == Халық саны == Үст-Барғозин халық саны 2026 жылы 6061 адам. Төмендегі кестеде Үст-Барғозин елді мекенінің халық санының өзгеруі көрсетілген. {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Халық саны |- | [[2010 жыл|2010]]||7176<ref>[[Ресей]] [[2010 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2011 жыл|2011]]||{{құлдырау}}7152<ref>[[Ресей]] [[2011 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2012 жыл|2012]]||{{құлдырау}}7138<ref>[[Ресей]] [[2012 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2013 жыл|2013]]||{{құлдырау}}7096<ref>[[Ресей]] [[2013 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2014 жыл|2014]]||{{құлдырау}}7068<ref>[[Ресей]] [[2014 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2015 жыл|2015]]||{{құлдырау}}7041<ref>[[Ресей]] [[2015 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2019 жыл|2019]]||{{құлдырау}}7008<ref>[[Ресей]] [[2019 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2020 жыл|2020]]||{{құлдырау}}6945<ref>[[Ресей]] [[2020 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2023 жыл|2023]]||{{құлдырау}}6081<ref>[[Ресей]] [[2023 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2024 жыл|2024]]||{{құлдырау}}6078<ref>[[Ресей]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2025 жыл|2025]]||{{құлдырау}}6062<ref>[[Ресей]] [[2025 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2026 жыл|2026]]||{{құлдырау}}6061<ref>[[Ресей]] [[2026 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6cq4dl7axpk18yljj02cfo6dx4vs7yx 3579141 3579140 2026-04-09T01:55:48Z MuratbekErkebulan 162992 /* Халық саны */ 3579141 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қалалық типтегі елді мекен |қазақша атауы = Үст-Барғозин |шынайы атауы = {{lang-bua|Баргажанай Адаг}}<br>{{lang-ru|Усть-Баргузин}} |сурет = Russia, Burjatija, Ust-Barguzin WMID4729058.jpg |сурет атауы = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 53|lat_min= 24|lat_sec= 28 |lon_dir =E|lon_deg= 109|lon_min= 01|lon_sec= 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Барғозин ауданы |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1648 жыл|1648]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1938 жыл|1938]] |жер аумағы = 6.31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = күрт континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 6061<ref name="ŪSIT BARĞOZIN QALASYNYŇ HALYQ SANY 2026 RESEI BURUIAT RESPUBLIKASY">{{cite web |url = https://ru.aznations.com/population/ru/cities/ust-barguzin |title = Үст-Барғозин халық саны 2026 |web .site = ru.aznations.com |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 119 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[буряттар]], [[орыстар]], т.б |конфессионалдық құрамы = [[Буддизм|буддизмдіктер]], [[Православ шіркеуі|православтар]] |этнохороним = |телефон коды = +7 30131 |пошта индексі = |пошта индекстері = 671623, 671624 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ust-Barguzin |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Ресми тілі |add1 = [[бурят тілі]], [[орыс тілі]] |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Үст-Барғозин ({{lang-bua|Баргажанай Адаг}})''' — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Бурятия]]дағы Барғозин ауданындағы қалалық типтегі елді мекен. == Орналасуы == Үст-Барғозин [[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан. Аудан орталығы Барғозиннен 46 шақырым қашықтықта орналасқан. Ал [[Бурятия]]ның орталығы [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]]ден 201 шақырым қашықтықта орналасқан. Үст-Барғозин [[тайга]] климатында орналасады. == Тарихы == Үст-Барғозин [[17 ғасыр]]дың ортасында құрылған. Алғашқы тұрғындар орыс қоныстанушылары, Ресей мемлекетінің шығыс шекараларын күзету және жергілікті тайпалардан алым-салық жинау үшін осында қоныстанған [[казактар]] болды. [[18 ғасыр]]да қоныс кеңейе бастады, бай табиғи ресурстарға қызығушылық танытқан шаруалар мен қолөнершілерді тартты. Бастапқыда Үст-Барғозин Барғозин өзенінің оң жағалауында орналасқан. Алайда, Иркутск су электр станциясы салынғаннан кейін және [[Байкөл]] көліндегі су деңгейінің көтерілуіне байланысты ол [[1956 жыл]]ы жоғарғы сол жағалауға ауыстырылды. Жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі - балық аулау және ағаш кесу. Соңғы онжылдықтарда Үст-Барғозин [[Байкөл]] көліне және оның қорғалатын аумақтарына жақын орналасуына байланысты туризм маңызды рөл атқарды. Жаяу серуендеу және қайықпен жүзу, сондай-ақ [[Байкөл]] итбалығын қоса алғанда, ерекше фаунаны бақылау танымал . Үст-Барғозин - Забайкал ұлттық саябағының қақпасы. Ауыл Баргузин өзенінің сол жағалауында орналасқан, ал ұлттық саябақ оң жақтан басталады. Белсенді демалыс әуесқойлары үшін жаяу серуендеу және балық аулау жолдары, Чевіркөй шығанағының шығанақтары және Святой Нос түбегінің шыңдары бар. Жергілікті тағамдар балық тағамдарымен, әсіресе омулмен және буряттардың дәстүрлі тағамдарымен, мысалы, позымен танымал.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Климаты == Үст-Барғозин елді мекені жазықта яғни теңіз деңгейінен біраз ғана биік болады. Және елді мекен солтүстік полюске жақын болғандықтан қыста елді мекенде суық болады. Ал жазы сәл салқындау болады. Бұл аймақтағы қыс суық, қаңтардағы орташа температура –20°C шамасында. Жаз мезгілі орташа жылы, шілдедегі температура 18–22°C шамасында.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Өнеркәсіп== [[1927 жыл]]ы алғашқы балық аулау кооперативі «Байкөл» төрт шаруашылықтан тұратын балық аулау серіктестігіне айналды, кейін олар айтарлықтай кеңейіп, Үст-Барғозин балық өңдеу зауытына айналды. Тауарлар мен азық-түлікке деген қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін Үст-Барғозинде «Золотопродснаб» және «Золототранс» кеңселері ашылды. [[1936 жыл]]ы алғашқы байланыс орталығы салынып, радиохабар тарату желісі іске қосылды. Социалистік өнеркәсіптің бүкілодақтық санағы бойынша, [[1941 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте келесі ұйымдар мен кәсіпорындар болды: балық өңдеу зауыты (балық аулау және өңдеу), «Золотопродснаб» (жабдықтау, сатып алу, ағаш кесу, пісіру және кірпіш өндіру) және ауылдық дүкен. [[1964 жыл]]дан бастап Үст-Барғозинде келесі кәсіпорындар жұмыс істейді: Құрылыс-монтаждау басқармасы (ҚМБ) және Жол құрылыс басқармасы (ЖҚБ). СМУ мен ДМУ-дың ірі құрылыс жобасы [[1971 жыл]]ы 25 шақырымдық Барғозин жүк тасымалдау және құрастыру жолының құрылысы болды. [[1968 жыл]]ы алғашқы теледидарлық ретранслятор салынды. [[1968 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте 78 мекеме, ұйым және кәсіпорын тіркелді: балық өңдеу зауыты, ағаш өңдеу өнеркәсібі кәсіпорны, орталық трактор жөндеу шеберханалары, Забайкаллес комбинатының Байкөл рафтинг кеңсесі, орман шаруашылығы бөлімі және жұмысшыларды қамтамасыз ету бөлімі. «Путь Ленина» және «Байкалец» колхоздары да жұмыс істеді. Алайда, [[1995 жыл]]дан бастап, қазіргі экономикалық жағдайға байланысты, өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі жұмысын тоқтатты. Қазіргі уақытта өнеркәсіптік дамуда оң үрдістер байқалуда: балық өңдеу зауыты қалпына келтірілуде, ағаш материалдары жиналуда, қызмет көрсетушілер мен сауда нүктелерінің саны артуда. Бұл ауылдың дағдарыстан шығуындағы маңызды фактор болуы мүмкін.<ref name="ŪST BARĞOZIN ÖNERKӘSIBI">{{cite web |url = https://ust-barguzin.ucoz.ru/blog/promyshlennost_p_ust_barguzin/2012-03-15-21 |title = Үст-Барғозин өнеркәсібі |website = ust-barguzin.ucoz.ru |access-date = }}</ref> == Халық саны == Үст-Барғозин халық саны [[2026 жыл]]ы 6061 адам. Төмендегі кестеде Үст-Барғозин елді мекенінің халық санының өзгеруі көрсетілген. {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Халық саны |- | [[2010 жыл|2010]]||7176<ref>[[Ресей]] [[2010 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2011 жыл|2011]]||{{құлдырау}}7152<ref>[[Ресей]] [[2011 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2012 жыл|2012]]||{{құлдырау}}7138<ref>[[Ресей]] [[2012 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2013 жыл|2013]]||{{құлдырау}}7096<ref>[[Ресей]] [[2013 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2014 жыл|2014]]||{{құлдырау}}7068<ref>[[Ресей]] [[2014 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2015 жыл|2015]]||{{құлдырау}}7041<ref>[[Ресей]] [[2015 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2019 жыл|2019]]||{{құлдырау}}7008<ref>[[Ресей]] [[2019 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2020 жыл|2020]]||{{құлдырау}}6945<ref>[[Ресей]] [[2020 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2023 жыл|2023]]||{{құлдырау}}6081<ref>[[Ресей]] [[2023 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2024 жыл|2024]]||{{құлдырау}}6078<ref>[[Ресей]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2025 жыл|2025]]||{{құлдырау}}6062<ref>[[Ресей]] [[2025 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2026 жыл|2026]]||{{құлдырау}}6061<ref>[[Ресей]] [[2026 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} epbjxnrqx6qz2ai3du1clhhie49jjuw 3579288 3579141 2026-04-09T05:53:02Z 1nter pares 146705 3579288 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қалалық типтегі елді мекен |қазақша атауы = Үст-Барғозин |шынайы атауы = {{lang-bua|Баргажанай Адаг}}<br>{{lang-ru|Усть-Баргузин}} |сурет = Russia, Burjatija, Ust-Barguzin WMID4729058.jpg |сурет атауы = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir =N|lat_deg= 53|lat_min= 24|lat_sec= 28 |lon_dir =E|lon_deg= 109|lon_min= 01|lon_sec= 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ел картасы = |аймақ картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймағы = Бурятия |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Барғозин ауданы |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = [[1648 жыл|1648]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = [[1938 жыл|1938]] |жер аумағы = 6.31 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = күрт континентальды |ресми тілі = |тұрғыны = 6061<ref name="ŪSIT BARĞOZIN QALASYNYŇ HALYQ SANY 2026 RESEI BURUIAT RESPUBLIKASY">{{cite web |url = https://ru.aznations.com/population/ru/cities/ust-barguzin |title = Үст-Барғозин халық саны 2026 |web .site = ru.aznations.com |access-date = 2026 }}</ref> |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 1 119 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[буряттар]], [[орыстар]], т.б |конфессионалдық құрамы = [[Буддизм|буддизмдіктер]], [[Православ шіркеуі|православтар]] |этнохороним = |телефон коды = +7 30131 |пошта индексі = |пошта индекстері = 671623, 671624 |автомобиль коды = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Ust-Barguzin |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = |сайт тілі 4 = |сайт тілі 5 = |add1n = Ресми тілі |add1 = [[бурят тілі]], [[орыс тілі]] |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Үст-Барғозин''' ({{lang-bua|Баргажанай Адаг}}) — [[Ресей|Ресей Федерациясы]] [[Бурятия]]дағы Барғозин ауданындағы қалалық типтегі елді мекен. == Орналасуы == Үст-Барғозин [[Байкөл]] көлінің жағасында орналасқан. Аудан орталығы Барғозиннен 46 шақырым қашықтықта орналасқан. Ал [[Бурятия]]ның орталығы [[Улан Удэ|Ұлан Үдэ]]ден 201 шақырым қашықтықта орналасқан. Үст-Барғозин [[тайга]] климатында орналасады. == Тарихы == Үст-Барғозин [[17 ғасыр]]дың ортасында құрылған. Алғашқы тұрғындар орыс қоныстанушылары, Ресей мемлекетінің шығыс шекараларын күзету және жергілікті тайпалардан алым-салық жинау үшін осында қоныстанған [[казактар]] болды. [[18 ғасыр]]да қоныс кеңейе бастады, бай табиғи ресурстарға қызығушылық танытқан шаруалар мен қолөнершілерді тартты. Бастапқыда Үст-Барғозин Барғозин өзенінің оң жағалауында орналасқан. Алайда, Иркутск су электр станциясы салынғаннан кейін және [[Байкөл]] көліндегі су деңгейінің көтерілуіне байланысты ол [[1956 жыл]]ы жоғарғы сол жағалауға ауыстырылды. Жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі - балық аулау және ағаш кесу. Соңғы онжылдықтарда Үст-Барғозин [[Байкөл]] көліне және оның қорғалатын аумақтарына жақын орналасуына байланысты туризм маңызды рөл атқарды. Жаяу серуендеу және қайықпен жүзу, сондай-ақ [[Байкөл]] итбалығын қоса алғанда, ерекше фаунаны бақылау танымал . Үст-Барғозин - Забайкал ұлттық саябағының қақпасы. Ауыл Баргузин өзенінің сол жағалауында орналасқан, ал ұлттық саябақ оң жақтан басталады. Белсенді демалыс әуесқойлары үшін жаяу серуендеу және балық аулау жолдары, Чевіркөй шығанағының шығанақтары және Святой Нос түбегінің шыңдары бар. Жергілікті тағамдар балық тағамдарымен, әсіресе омулмен және буряттардың дәстүрлі тағамдарымен, мысалы, позымен танымал.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Климаты == Үст-Барғозин елді мекені жазықта яғни теңіз деңгейінен біраз ғана биік болады. Және елді мекен солтүстік полюске жақын болғандықтан қыста елді мекенде суық болады. Ал жазы сәл салқындау болады. Бұл аймақтағы қыс суық, қаңтардағы орташа температура –20°C шамасында. Жаз мезгілі орташа жылы, шілдедегі температура 18–22°C шамасында.<ref name="ŪST BARĞOZIN">{{cite web |url = https://www.magicbaikal.ru/towns/ust-barguzin.htm |title = Үст-Барғозин ауылы |website = magicbaikal.ru |access-date = }}</ref> == Өнеркәсіп== [[1927 жыл]]ы алғашқы балық аулау кооперативі «Байкөл» төрт шаруашылықтан тұратын балық аулау серіктестігіне айналды, кейін олар айтарлықтай кеңейіп, Үст-Барғозин балық өңдеу зауытына айналды. Тауарлар мен азық-түлікке деген қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін Үст-Барғозинде «Золотопродснаб» және «Золототранс» кеңселері ашылды. [[1936 жыл]]ы алғашқы байланыс орталығы салынып, радиохабар тарату желісі іске қосылды. Социалистік өнеркәсіптің бүкілодақтық санағы бойынша, [[1941 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте келесі ұйымдар мен кәсіпорындар болды: балық өңдеу зауыты (балық аулау және өңдеу), «Золотопродснаб» (жабдықтау, сатып алу, ағаш кесу, пісіру және кірпіш өндіру) және ауылдық дүкен. [[1964 жыл]]дан бастап Үст-Барғозинде келесі кәсіпорындар жұмыс істейді: Құрылыс-монтаждау басқармасы (ҚМБ) және Жол құрылыс басқармасы (ЖҚБ). СМУ мен ДМУ-дың ірі құрылыс жобасы [[1971 жыл]]ы 25 шақырымдық Барғозин жүк тасымалдау және құрастыру жолының құрылысы болды. [[1968 жыл]]ы алғашқы теледидарлық ретранслятор салынды. [[1968 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ындағы жағдай бойынша ауылдық кеңесте 78 мекеме, ұйым және кәсіпорын тіркелді: балық өңдеу зауыты, ағаш өңдеу өнеркәсібі кәсіпорны, орталық трактор жөндеу шеберханалары, Забайкаллес комбинатының Байкөл рафтинг кеңсесі, орман шаруашылығы бөлімі және жұмысшыларды қамтамасыз ету бөлімі. «Путь Ленина» және «Байкалец» колхоздары да жұмыс істеді. Алайда, [[1995 жыл]]дан бастап, қазіргі экономикалық жағдайға байланысты, өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі жұмысын тоқтатты. Қазіргі уақытта өнеркәсіптік дамуда оң үрдістер байқалуда: балық өңдеу зауыты қалпына келтірілуде, ағаш материалдары жиналуда, қызмет көрсетушілер мен сауда нүктелерінің саны артуда. Бұл ауылдың дағдарыстан шығуындағы маңызды фактор болуы мүмкін.<ref name="ŪST BARĞOZIN ÖNERKӘSIBI">{{cite web |url = https://ust-barguzin.ucoz.ru/blog/promyshlennost_p_ust_barguzin/2012-03-15-21 |title = Үст-Барғозин өнеркәсібі |website = ust-barguzin.ucoz.ru |access-date = }}</ref> == Халық саны == Үст-Барғозин халық саны [[2026 жыл]]ы 6061 адам. Төмендегі кестеде Үст-Барғозин елді мекенінің халық санының өзгеруі көрсетілген. {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Халық саны |- | [[2010 жыл|2010]]||7176<ref>[[Ресей]] [[2010 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2011 жыл|2011]]||{{құлдырау}}7152<ref>[[Ресей]] [[2011 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2012 жыл|2012]]||{{құлдырау}}7138<ref>[[Ресей]] [[2012 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2013 жыл|2013]]||{{құлдырау}}7096<ref>[[Ресей]] [[2013 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2014 жыл|2014]]||{{құлдырау}}7068<ref>[[Ресей]] [[2014 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2015 жыл|2015]]||{{құлдырау}}7041<ref>[[Ресей]] [[2015 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2019 жыл|2019]]||{{құлдырау}}7008<ref>[[Ресей]] [[2019 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2020 жыл|2020]]||{{құлдырау}}6945<ref>[[Ресей]] [[2020 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2023 жыл|2023]]||{{құлдырау}}6081<ref>[[Ресей]] [[2023 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2024 жыл|2024]]||{{құлдырау}}6078<ref>[[Ресей]] [[2024 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2025 жыл|2025]]||{{құлдырау}}6062<ref>[[Ресей]] [[2025 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |- | [[2026 жыл|2026]]||{{құлдырау}}6061<ref>[[Ресей]] [[2026 жыл]]ғы санақ бойынша</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} q83s26cv5oxrgm6ntkrlx7elyoi46i6 3 778543 3579033 2026-04-08T16:34:40Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579033 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Amatacasito}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 21:34, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) sd7dsapkybu4a1jt6kia2c6kkwsp6gi 0 778544 3579036 2026-04-08T17:04:44Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 3579036 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] flat78u6ii63cr0ts081njqif7rw2f8 3579040 3579036 2026-04-08T17:12:07Z Мағыпар 100137 үлгі 3579040 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] oy3zyob5gz0tk8qlvqg3fe1q2diw63t 3579043 3579040 2026-04-08T17:15:32Z Мағыпар 100137 толықтыру 3579043 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] ooo2ruoz20l30b0xvvigq5blelt3ns9 3579046 3579043 2026-04-08T17:19:15Z Мағыпар 100137 дереккөз 3579046 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] l42zjxtqtab92o732iny6btnxi7fej5 3579053 3579046 2026-04-08T17:26:08Z Мағыпар 100137 дереккөз 3579053 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 7gl2o997jt75dkzmdfc2x6e1p2zn63w 3579056 3579053 2026-04-08T17:29:09Z Мағыпар 100137 толықтыру 3579056 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 17sbkeedxkw1vpbgzprk3flveng3bh1 3579058 3579056 2026-04-08T17:31:01Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3579058 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 2wee0cgbplv4zyyxomubddpirw3qktr 3579060 3579058 2026-04-08T17:33:26Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3579060 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді. 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] luq5pzse3xa7w1hrw6nrysx0fhgo3oh 3579061 3579060 2026-04-08T17:34:18Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3579061 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] pfg9x37men70wjpj129wjpp26cwg3bm 3579062 3579061 2026-04-08T17:35:37Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3579062 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] otl5ueyre3hpgvhgju5mlykhttrvpv6 3579065 3579062 2026-04-08T17:37:50Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3579065 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] qb6hkxx4nq4ka7laq9rsbxe9lzkj9zy 3579068 3579065 2026-04-08T17:40:00Z Мағыпар 100137 дереккөз 3579068 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 4r9c3truiv534jpfeyhhzbcvi6bd1k0 3579433 3579068 2026-04-09T07:42:56Z Мағыпар 100137 толықтыру 3579433 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 15ykh0hkdu472q6azieoezq54kayhha 3579441 3579433 2026-04-09T07:48:36Z Мағыпар 100137 дереккөз 3579441 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] lu6ho5bvn45wru64reuvfgo2v1260v3 3579453 3579441 2026-04-09T08:05:42Z Мағыпар 100137 /* Көрнекі орындары */ толықтыру 3579453 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 713yysr20agowmegh7373xvmve8rtc7 3579455 3579453 2026-04-09T08:06:39Z Мағыпар 100137 /* Көрнекі орындары */ дереккөз 3579455 wikitext text/x-wiki '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 9ewdvexf2c6dzfvpowdfw2lu1m3peh7 3579458 3579455 2026-04-09T08:10:59Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3579458 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] q2h32z0uj1gkamceyalyr59cb23469d 3579459 3579458 2026-04-09T08:11:45Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3579459 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — Беларусьтің Витебск облысындағы қала. Миоры ауданының әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 58w55eiywrz4yoa7kpgt6b3lcb86t7c 3579462 3579459 2026-04-09T08:13:46Z Мағыпар 100137 үлгі 3579462 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] s69mc59ndfwxshcd0pyjjejn237rnx1 3579463 3579462 2026-04-09T08:15:34Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3579463 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] olte9tef0y0a81bbtvx42mronei3if9 3579464 3579463 2026-04-09T08:16:02Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3579464 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Miory, Belarus.svg |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 8sxr2kaqh9esqcmn4wzrwc04r494dl9 3579465 3579464 2026-04-09T08:17:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3579465 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Miory, Belarus.svg |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Миоры ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 70i3745lndpz24zct03bz141fcjgb40 3579466 3579465 2026-04-09T08:18:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3579466 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Miory, Belarus.svg |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Миоры ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 094 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8 094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] gj620u9vil3bt24lcbbj7o36z3sfw1v 3579468 3579466 2026-04-09T08:19:02Z Мағыпар 100137 үлгі 3579468 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Miory, Belarus.svg |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Миоры ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 094 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +375 2152 |пошта индексі = 211287 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8 094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 5ewizf2ln1v66gtelftnnc19u1dhtsv 3579470 3579468 2026-04-09T08:21:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3579470 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Miory, Belarus.svg |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Миоры ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1514 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1912 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 146 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 094 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2152 |пошта индексі = 211287 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8 094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] io6rtriopzspfsyoiogy7kwk9ji09td 3579473 3579470 2026-04-09T08:25:32Z Мағыпар 100137 сурет қою 3579473 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Miory, Belarus.svg |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Миоры ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1514 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1912 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 146 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 094 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2152 |пошта индексі = 211287 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8 094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> RW Miory (01).jpg|Темір жол стансасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 3ofmamrfdb0363a9ygrw6zbqlo4q05f 3579476 3579473 2026-04-09T08:27:40Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ толықтыру 3579476 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Miory, Belarus.svg |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Миоры ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1514 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1912 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 146 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 094 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2152 |пошта индексі = 211287 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8 094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> RW Miory (01).jpg|Темір жол стансасы Miory5.JPG|Дзержинский көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] 7twfv7v78r9d2nv66eog07dymhvbfvt 3579479 3579476 2026-04-09T08:32:51Z Мағыпар 100137 сурет қою 3579479 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Миоры |шынайы атауы = {{lang-be|Мёры}} |сурет = Aerial view of the Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary. Miory, Belarus. DJI 2877-HDR (51352435407).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Беларусь |елтаңба = Coat of Arms of Miory, Belarus.svg |ту = Flag of Miory.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =37 |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =27 |lon_min =37 |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Витебск облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Миоры ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1514 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1912 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 146 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8 094 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +3:00 |DST = |телефон коды = +375 2152 |пошта индексі = 211287 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Миоры''' ({{lang-be|Мёры}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Миоры ауданы]]ның әкімшілік орталығы.<ref>{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Miory/|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 2026 жылғы жағдай бойынша Миорының халқы 8 094 адамды құрады. Миоры — Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халқының саны бойынша Беларусьте 95-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-miory-9268.html|title=Население Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Миоры көлінің жағасында, [[Витебск]]іден 190 км, [[Минск]]іден 232 км, [[Латвия]]мен шекарадан 25 км және [[Литва]]мен шекарадан 79 км қашықтықта орналасқан. Миоры арқылы екі ұлттық тас жол өтеді: P14 Полоцк-Браслав тас жолы және P18 Ресей шекарасы-Шарковщина-Козяны тас жолы. Қаланы Минск және Витебск қалаларымен теміржол байланыстырады.<ref>{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=69_Miori|title=Города Беларуси→Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Ол алғаш рет XVI ғасырдың басындағы құжаттарда Мерея жері ретінде аталған, бұл фин тілінде «ойпатты көл» дегенді білдіреді. Елу жылдан кейін бұл жер (және 19 ғасырдың басына дейін) Мирскийлер отбасының құрамына кірді. Шағын ауданның заманауи қалаға айналуына Мирскийлер отбасы ықпал етті. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының екінші бөлінуі нәтижесінде қала Ресей империясына қала ретінде, Минскінің Дисенский ауданының болысының орталығы ретінде, ал 1842 жылдан бастап Вильнюс губерниясына берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9255-Miory.html|title=Белоруссия. Витебская область. Миорский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1939 жылдан 1941 жылға дейін Миоры қысқа уақытқа Вилейка облысының орталығы болды. 1944 жылдың жазында азат етілгеннен кейін Полоцк және Молодечно облыстарының құрамына, ал 1960 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді.<ref>{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/responses/id_31713?ysclid=mnqams2yw5430177221|title=Поездка в тихий город Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-8|lang=}}</ref> 1957 жылы Миорыға қалалық кент мәртебесі, ал 1972 жылы қала мәртебесі берілді. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада азық-түлік, жем және алғашқы өңдеу өнеркәсіп орындары орналасқан. 2 орта мектеп, балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, көркемсурет мектебі, балалар шығармашылық орталығы, қоғамдық орталық, 2 кітапхана және «Мир» тарихи-этнографиялық мұражайы бар. == Көрнекі орындары == Миорының негізгі көрнекті жері — Бикеш Марияның Вознесения шіркеуі. Бұл шіркеу 1907 жылы салынған. 1951 жылы шіркеу астық қоймасына айналдырылды, бірақ 1956 жылы шіркеу сенушілерге қайтарылды. 1957 жылы қалпына келтіруден кейін үздіксіз пайдаланылып келеді.<ref>{{citeweb|url=https://vedaj.by/index.php/ru/goroda/vitebsk/miory/miory|title=Достопримечательности Беларуси |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Елді мекеннің ең көркем ауданы — Киров көшесі мен Глубокоеге баратын бөгет арқылы өтетін жол арасындағы аумақ. Бұл сонымен қатар қаланың ең көркем бұрышы: ол көл жағасында, әдемі ландшафтпен безендірілген. Көшелердің ескі жоспарлау желісі жақсы сақталған, ол қазіргі заманғы талаптар мен нормативтерге сәйкес одан әрі дами отырып, жаңа орталықтың негізін қалады. Дзержинский мен Киров көшелерінің арасындағы қираған кварталдың орнында В.И.Лениннің ескерткіші мен аудандық мәдениет үйі орналасқан жаңа алаң құрылды. Жақын маңда Коммунистік, Октябрь және Дзержинский көшелерінің бойында жаңа құрылыстар бой көтеруде.<ref>{{citeweb|url=https://globustut.by/miory/?ysclid=mnr61crj5a907778649|title=Миоры|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="130"> RW Miory (01).jpg|Темір жол стансасы Miory5.JPG|Дзержинский көшесі Набережная - panoramio (33).jpg|Қала жағалауынан көлдің көрінісі Sculpture of cranes in Miory, Belarus.jpg|«Тырна адалдығы» мүсіні </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Витебск облысы}} [[Санат:Витебск облысы қалалары]] qwk75414znmnhciu8ct3qoxvpafjr7d 3 778545 3579037 2026-04-08T17:11:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579037 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Богданова Галина Гавриловна}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 22:11, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) agv3ztccj1z9082ab2tkrcx9keyisxi 0 778546 3579038 2026-04-08T17:11:39Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = Pulad-khan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады... 3579038 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = Pulad-khan.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қышлағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} bpm9z8yk15u7lzc8gzlnvmuf5mga9v2 3579039 3579038 2026-04-08T17:11:54Z 1nter pares 146705 3579039 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қышлағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3v782s3uqo098kzhttv22uc6y02powp 3579042 3579039 2026-04-08T17:15:08Z 1nter pares 146705 3579042 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oytap7qkq0l1m37r3uyvy20b1ne12lk 3579044 3579042 2026-04-08T17:16:46Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3579044 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 140ne8j8wuqkbhqpjp6uhbgve9ynbw8 3579045 3579044 2026-04-08T17:17:00Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Қоқан хандары]],[[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3579045 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 19lf7f5msb74c5nxh3hriu55bct4ipd 3579047 3579045 2026-04-08T17:20:43Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3579047 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 80fxi8ondccvbffn1ij4mozpqxubupg 3579049 3579047 2026-04-08T17:22:24Z 1nter pares 146705 /* Өмірбаяны */ 3579049 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 541uyhf0awo7z5upkmcejobze73ctr4 3579052 3579049 2026-04-08T17:24:47Z 1nter pares 146705 /* Пулат хан көтерілісі */ 3579052 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. [[Қырғыздар]] мен [[өзбектер]] [[Өзгент]], [[Ош]], [[Әндіжан]] қалаларын және [[Үшқорған]] мен [[Бұлақбасы]] бекіністерін басып алды. 1874 жылғы қазанда [[Наманған]] түбіндегі шайқаста хан әскерлері көтерілісшілерді жеңіліске ұшыратып, олар кейін шегінді. 1875 жылы Шатқалда жасырынып жүрген Пулат хан [[Құдаяр хан]]ға қарсы қайтадан аттанды. Сол кезде Қоқан ақсүйектері Құдаяр ханның алдағы билігі елді апатқа әкеледі деген қорытындыға келіп, оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=28|бет саны=40}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 1kxs16vc1c6i56jj4w4rsvy8k1l4hd3 3579054 3579052 2026-04-08T17:26:20Z 1nter pares 146705 /* Пулат хан көтерілісі */ 3579054 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. [[Қырғыздар]] мен [[өзбектер]] [[Өзгент]], [[Ош]], [[Әндіжан]] қалаларын және [[Үшқорған]] мен [[Бұлақбасы]] бекіністерін басып алды. 1874 жылғы қазанда [[Наманған]] түбіндегі шайқаста хан әскерлері көтерілісшілерді жеңіліске ұшыратып, олар кейін шегінді. 1875 жылы Шатқалда жасырынып жүрген Пулат хан [[Құдаяр хан]]ға қарсы қайтадан аттанды. Сол кезде Қоқан ақсүйектері Құдаяр ханның алдағы билігі елді апатқа әкеледі деген қорытындыға келіп, оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=28|бет саны=40}}</ref> == Билігі == ​Оның басшылығындағы әскер 1875 жылғы 9 қазанда [[Қоқан]]ды басып алды. [[Құдаяр хан]] Түркістан генерал-губернаторынан көмек сұрап, орыс әскерлерінің қорғауымен [[Ташкент]]ке қашты. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] ix6a2m11v4njm4v5g1wibb53xohy9ch 3579055 3579054 2026-04-08T17:27:44Z 1nter pares 146705 /* Билігі */ 3579055 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. [[Қырғыздар]] мен [[өзбектер]] [[Өзгент]], [[Ош]], [[Әндіжан]] қалаларын және [[Үшқорған]] мен [[Бұлақбасы]] бекіністерін басып алды. 1874 жылғы қазанда [[Наманған]] түбіндегі шайқаста хан әскерлері көтерілісшілерді жеңіліске ұшыратып, олар кейін шегінді. 1875 жылы Шатқалда жасырынып жүрген Пулат хан [[Құдаяр хан]]ға қарсы қайтадан аттанды. Сол кезде Қоқан ақсүйектері Құдаяр ханның алдағы билігі елді апатқа әкеледі деген қорытындыға келіп, оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=28|бет саны=40}}</ref> == Билігі == ​Оның басшылығындағы әскер 1875 жылғы 9 қазанда [[Қоқан]]ды басып алды. [[Құдаяр хан]] Түркістан генерал-губернаторынан көмек сұрап, орыс әскерлерінің қорғауымен [[Ташкент]]ке қашты. Ош пен Наманған көтерілісшілерге ұрыссыз берілді. Шілде айының соңында олар Қоқанға жақындады. Хан әскерінің жартысы бірден көтерілісшілер жағына шығып кетті. Құдаяр [[Хожант]]қа қашып, орыс әскерлерінің қорғауына иек артпақ болды. Көтерілісшілер [[Осман империясы]], [[Иран]] және [[Ауғанстан]], яғни мұсылман мемлекеттері тарапынан көмек болады деп үміттенді. Сонымен қатар олар Ресейдің қарсыласы ретінде [[Британ империясы]]нан қолдау күтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] gv792ko3ade6fux76gh4r3qgwcww4hf 3579057 3579055 2026-04-08T17:30:31Z 1nter pares 146705 /* Билігі */ 3579057 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. [[Қырғыздар]] мен [[өзбектер]] [[Өзгент]], [[Ош]], [[Әндіжан]] қалаларын және [[Үшқорған]] мен [[Бұлақбасы]] бекіністерін басып алды. 1874 жылғы қазанда [[Наманған]] түбіндегі шайқаста хан әскерлері көтерілісшілерді жеңіліске ұшыратып, олар кейін шегінді. 1875 жылы Шатқалда жасырынып жүрген Пулат хан [[Құдаяр хан]]ға қарсы қайтадан аттанды. Сол кезде Қоқан ақсүйектері Құдаяр ханның алдағы билігі елді апатқа әкеледі деген қорытындыға келіп, оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=28|бет саны=40}}</ref> == Билігі == ​Оның басшылығындағы әскер 1875 жылғы 9 қазанда [[Қоқан]]ды басып алды. [[Құдаяр хан]] Түркістан генерал-губернаторынан көмек сұрап, орыс әскерлерінің қорғауымен [[Ташкент]]ке қашты. Ош пен Наманған көтерілісшілерге ұрыссыз берілді. Шілде айының соңында олар Қоқанға жақындады. Хан әскерінің жартысы бірден көтерілісшілер жағына шығып кетті. Құдаяр [[Хожант]]қа қашып, орыс әскерлерінің қорғауына иек артпақ болды. Көтерілісшілер [[Осман империясы]], [[Иран]] және [[Ауғанстан]], яғни мұсылман мемлекеттері тарапынан көмек болады деп үміттенді. Сонымен қатар олар Ресейдің қарсыласы ретінде [[Британ империясы]]нан қолдау күтті. Көтерілісшілердің негізгі соққы беруші күші қырғыз атты әскері болды. Ресей билігі көтерілісті басып-жаншуды жоспарлады. Тамыз айында жаңа Қоқан ханының әскерлері таудан түсіп, Ангрен өзені бойындағы елді мекендерді талқандай бастады. Қоқандық отрядтардың бірі [[Ташкент]]-[[Хожант]] жолына шығып, Ресейдің азаматтық және әскери тұлғаларын өлтіріп, тұтқынға ала бастады. [[Орыстар]]ға қарсы [[Жиһад|ғазауат]] жарияланды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=29|бет саны=40}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 7o003m86ref5n4j0xi5sxk3igojkozz 3579059 3579057 2026-04-08T17:33:22Z 1nter pares 146705 /* Билігі */ 3579059 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. [[Қырғыздар]] мен [[өзбектер]] [[Өзгент]], [[Ош]], [[Әндіжан]] қалаларын және [[Үшқорған]] мен [[Бұлақбасы]] бекіністерін басып алды. 1874 жылғы қазанда [[Наманған]] түбіндегі шайқаста хан әскерлері көтерілісшілерді жеңіліске ұшыратып, олар кейін шегінді. 1875 жылы Шатқалда жасырынып жүрген Пулат хан [[Құдаяр хан]]ға қарсы қайтадан аттанды. Сол кезде Қоқан ақсүйектері Құдаяр ханның алдағы билігі елді апатқа әкеледі деген қорытындыға келіп, оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=28|бет саны=40}}</ref> == Билігі == ​Оның басшылығындағы әскер 1875 жылғы 9 қазанда [[Қоқан]]ды басып алды. [[Құдаяр хан]] Түркістан генерал-губернаторынан көмек сұрап, орыс әскерлерінің қорғауымен [[Ташкент]]ке қашты. Ош пен Наманған көтерілісшілерге ұрыссыз берілді. Шілде айының соңында олар Қоқанға жақындады. Хан әскерінің жартысы бірден көтерілісшілер жағына шығып кетті. Құдаяр [[Хожант]]қа қашып, орыс әскерлерінің қорғауына иек артпақ болды. Көтерілісшілер [[Осман империясы]], [[Иран]] және [[Ауғанстан]], яғни мұсылман мемлекеттері тарапынан көмек болады деп үміттенді. Сонымен қатар олар Ресейдің қарсыласы ретінде [[Британ империясы]]нан қолдау күтті. Көтерілісшілердің негізгі соққы беруші күші қырғыз атты әскері болды. Ресей билігі көтерілісті басып-жаншуды жоспарлады. Тамыз айында жаңа Қоқан ханының әскерлері таудан түсіп, Ангрен өзені бойындағы елді мекендерді талқандай бастады. Қоқандық отрядтардың бірі [[Ташкент]]-[[Хожант]] жолына шығып, Ресейдің азаматтық және әскери тұлғаларын өлтіріп, тұтқынға ала бастады. [[Орыстар]]ға қарсы [[Жиһад|ғазауат]] жарияланды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=29|бет саны=40}}</ref> Пулат хан мен Құдаяр хан кланы арасында күрес басталды, атап айтқанда, Пулат хан [[Құдаяр хан]]ның 2 ұлын, [[Насриддин хан]]ның бір ұлын, сондай-ақ Сұлтан Мұрат бекті және оның 8 ұлын, сонымен қатар тағы 8300 ферғаналықты өлім жазасына кесуге бұйрық берді.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=119|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=292|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=391|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref> Пулат хан өзінің жеке қоқандық монеталарын соқтырды. Күміс монетада араб жазуымен: '''خان غازى سيد محمد فولاد ١٢٩٢''' — «'''Сейіт Мұхаммед Полат хан ғази, 1292'''» деп жазылған.<ref>{{Cite web|url=https://hcr.ashmus.ox.ac.uk/coin/hcr16155|title=Монета Фулада|website=hcr.ashmus.ox.ac.uk|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310180142/https://hcr.ashmus.ox.ac.uk/coin/hcr16155|url-status=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/44551690/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%A5_%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%A5VIII_%D0%A5IX_%D0%B2%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1976|авторы=Ишанханов С.Х.|тақырыбы=Каталог монет Коканда ХVIII–ХIX вв|жылы=1976|тілі=ru|мекені=Ташкент|баспасы=Фан|беттер=18|бет саны=41|мұрағатталған күні=2024-03-10|қаралған күні=2024-03-10|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20240310180141/https://www.academia.edu/44551690/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%A5_%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%A5VIII_%D0%A5IX_%D0%B2%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1976|күйі=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 9idxjoz4hh1xf13lbcegqbs3cpydim3 3579063 3579059 2026-04-08T17:35:54Z 1nter pares 146705 /* Билігі */ 3579063 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. [[Қырғыздар]] мен [[өзбектер]] [[Өзгент]], [[Ош]], [[Әндіжан]] қалаларын және [[Үшқорған]] мен [[Бұлақбасы]] бекіністерін басып алды. 1874 жылғы қазанда [[Наманған]] түбіндегі шайқаста хан әскерлері көтерілісшілерді жеңіліске ұшыратып, олар кейін шегінді. 1875 жылы Шатқалда жасырынып жүрген Пулат хан [[Құдаяр хан]]ға қарсы қайтадан аттанды. Сол кезде Қоқан ақсүйектері Құдаяр ханның алдағы билігі елді апатқа әкеледі деген қорытындыға келіп, оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=28|бет саны=40}}</ref> == Билігі == ​Оның басшылығындағы әскер 1875 жылғы 9 қазанда [[Қоқан]]ды басып алды. [[Құдаяр хан]] Түркістан генерал-губернаторынан көмек сұрап, орыс әскерлерінің қорғауымен [[Ташкент]]ке қашты. Ош пен Наманған көтерілісшілерге ұрыссыз берілді. Шілде айының соңында олар Қоқанға жақындады. Хан әскерінің жартысы бірден көтерілісшілер жағына шығып кетті. Құдаяр [[Хожант]]қа қашып, орыс әскерлерінің қорғауына иек артпақ болды. Көтерілісшілер [[Осман империясы]], [[Иран]] және [[Ауғанстан]], яғни мұсылман мемлекеттері тарапынан көмек болады деп үміттенді. Сонымен қатар олар Ресейдің қарсыласы ретінде [[Британ империясы]]нан қолдау күтті. Көтерілісшілердің негізгі соққы беруші күші қырғыз атты әскері болды. Ресей билігі көтерілісті басып-жаншуды жоспарлады. Тамыз айында жаңа Қоқан ханының әскерлері таудан түсіп, Ангрен өзені бойындағы елді мекендерді талқандай бастады. Қоқандық отрядтардың бірі [[Ташкент]]-[[Хожант]] жолына шығып, Ресейдің азаматтық және әскери тұлғаларын өлтіріп, тұтқынға ала бастады. [[Орыстар]]ға қарсы [[Жиһад|ғазауат]] жарияланды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=29|бет саны=40}}</ref> Пулат хан мен Құдаяр хан кланы арасында күрес басталды, атап айтқанда, Пулат хан [[Құдаяр хан]]ның 2 ұлын, [[Насриддин хан]]ның бір ұлын, сондай-ақ Сұлтан Мұрат бекті және оның 8 ұлын, сонымен қатар тағы 8300 ферғаналықты өлім жазасына кесуге бұйрық берді.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=119|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=292|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=391|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref> Пулат хан өзінің жеке қоқандық монеталарын соқтырды. Күміс монетада араб жазуымен: '''خان غازى سيد محمد فولاد ١٢٩٢''' — «'''Сейіт Мұхаммед Полат хан ғази, 1292'''» деп жазылған.<ref>{{Cite web|url=https://hcr.ashmus.ox.ac.uk/coin/hcr16155|title=Монета Фулада|website=hcr.ashmus.ox.ac.uk|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310180142/https://hcr.ashmus.ox.ac.uk/coin/hcr16155|url-status=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/44551690/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%A5_%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%A5VIII_%D0%A5IX_%D0%B2%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1976|авторы=Ишанханов С.Х.|тақырыбы=Каталог монет Коканда ХVIII–ХIX вв|жылы=1976|тілі=ru|мекені=Ташкент|баспасы=Фан|беттер=18|бет саны=41|мұрағатталған күні=2024-03-10|қаралған күні=2024-03-10|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20240310180141/https://www.academia.edu/44551690/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%A5_%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%A5VIII_%D0%A5IX_%D0%B2%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1976|күйі=live}}</ref> == Қазасы == ​Орыс әскерлері көтерілісті басып-жаншыды. Пулат хан қолға түсіп, Қоқан хандығы Ресейге қосылды. Пулат ханның үстінен сот жүріп, 1876 жылғы наурызда Марғұланда өлім жазасына кесілді. «Тасниф-и гариб» еңбегінде сотталушының өлім жазасы кезіндегі өзін-өзі ұстауы сипатталып, оның ерекше қайсар мінезін көрсететін соңғы сөздері келтірілген.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%A2_%D0%9A_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8_XVIII_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_2009|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]] Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков. Алматы, 2009}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 2ul2mzx8741069cltfzt1uw007nro2i 3579064 3579063 2026-04-08T17:36:43Z 1nter pares 146705 /* Қазасы */ 3579064 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. [[Қырғыздар]] мен [[өзбектер]] [[Өзгент]], [[Ош]], [[Әндіжан]] қалаларын және [[Үшқорған]] мен [[Бұлақбасы]] бекіністерін басып алды. 1874 жылғы қазанда [[Наманған]] түбіндегі шайқаста хан әскерлері көтерілісшілерді жеңіліске ұшыратып, олар кейін шегінді. 1875 жылы Шатқалда жасырынып жүрген Пулат хан [[Құдаяр хан]]ға қарсы қайтадан аттанды. Сол кезде Қоқан ақсүйектері Құдаяр ханның алдағы билігі елді апатқа әкеледі деген қорытындыға келіп, оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=28|бет саны=40}}</ref> == Билігі == ​Оның басшылығындағы әскер 1875 жылғы 9 қазанда [[Қоқан]]ды басып алды. [[Құдаяр хан]] Түркістан генерал-губернаторынан көмек сұрап, орыс әскерлерінің қорғауымен [[Ташкент]]ке қашты. Ош пен Наманған көтерілісшілерге ұрыссыз берілді. Шілде айының соңында олар Қоқанға жақындады. Хан әскерінің жартысы бірден көтерілісшілер жағына шығып кетті. Құдаяр [[Хожант]]қа қашып, орыс әскерлерінің қорғауына иек артпақ болды. Көтерілісшілер [[Осман империясы]], [[Иран]] және [[Ауғанстан]], яғни мұсылман мемлекеттері тарапынан көмек болады деп үміттенді. Сонымен қатар олар Ресейдің қарсыласы ретінде [[Британ империясы]]нан қолдау күтті. Көтерілісшілердің негізгі соққы беруші күші қырғыз атты әскері болды. Ресей билігі көтерілісті басып-жаншуды жоспарлады. Тамыз айында жаңа Қоқан ханының әскерлері таудан түсіп, Ангрен өзені бойындағы елді мекендерді талқандай бастады. Қоқандық отрядтардың бірі [[Ташкент]]-[[Хожант]] жолына шығып, Ресейдің азаматтық және әскери тұлғаларын өлтіріп, тұтқынға ала бастады. [[Орыстар]]ға қарсы [[Жиһад|ғазауат]] жарияланды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=29|бет саны=40}}</ref> Пулат хан мен Құдаяр хан кланы арасында күрес басталды, атап айтқанда, Пулат хан [[Құдаяр хан]]ның 2 ұлын, [[Насриддин хан]]ның бір ұлын, сондай-ақ Сұлтан Мұрат бекті және оның 8 ұлын, сонымен қатар тағы 8300 ферғаналықты өлім жазасына кесуге бұйрық берді.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=119|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=292|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=391|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref> Пулат хан өзінің жеке қоқандық монеталарын соқтырды. Күміс монетада араб жазуымен: '''خان غازى سيد محمد فولاد ١٢٩٢''' — «'''Сейіт Мұхаммед Полат хан ғази, 1292'''» деп жазылған.<ref>{{Cite web|url=https://hcr.ashmus.ox.ac.uk/coin/hcr16155|title=Монета Фулада|website=hcr.ashmus.ox.ac.uk|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310180142/https://hcr.ashmus.ox.ac.uk/coin/hcr16155|url-status=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/44551690/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%A5_%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%A5VIII_%D0%A5IX_%D0%B2%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1976|авторы=Ишанханов С.Х.|тақырыбы=Каталог монет Коканда ХVIII–ХIX вв|жылы=1976|тілі=ru|мекені=Ташкент|баспасы=Фан|беттер=18|бет саны=41|мұрағатталған күні=2024-03-10|қаралған күні=2024-03-10|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20240310180141/https://www.academia.edu/44551690/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%A5_%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%A5VIII_%D0%A5IX_%D0%B2%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1976|күйі=live}}</ref> == Қазасы == ​Орыс әскерлері көтерілісті басып-жаншыды. Пулат хан қолға түсіп, Қоқан хандығы Ресейге қосылды. Пулат ханның үстінен сот жүріп, 1876 жылғы наурызда Марғұланда өлім жазасына кесілді. «Тасниф-и гариб» еңбегінде сотталушының өлім жазасы кезіндегі өзін-өзі ұстауы сипатталып, оның ерекше қайсар мінезін көрсететін соңғы сөздері келтірілген.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%A2_%D0%9A_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8_XVIII_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_2009|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]] Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков. Алматы, 2009}}</ref> == Естелік == ​Оның есімімен [[Шатқал жотасы|Шатқалдағы]] [[Пулатхан]] тау үстірт үндес келеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] 678k38gafhxhgzms2dt5mpc3t8vx0c1 3579066 3579064 2026-04-08T17:37:51Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3579066 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Пулат хан | Шынайы есімі = {{lang-ky|Молдо Ысхак}} | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Жалған Қоқан ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1875 | Басқаруын аяқтады = 1876 | Президент = | Ізашары = [[Насриддин хан]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 1844 | Туған жері = Ухна қыстағы | Қайтыс болған күні = 1876 | Қайтыс болған жері = [[Марғұлан]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Молда Хасан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Пулат хан''' (жалған Пулат хан), шын есімі — '''Молда Ысқақ ибн Молда Хасан''' — Мың әулетінің өкілімін деп мәлімдеген [[Қоқан хандығы]] тағынан үміткер; тегі — [[қырғыздар|қырғыздың]] бостон тайпасынан. 1873–1876 жылдары Қоқан билігіне, кейінірек [[Ресей империясы]]на қарсы көтерілісті басқарды. Жеңіліске ұшыраған соң қолға түсіп, 1876 жылы [[Марғұлан]]да әскери соттың үкімімен өлім жазасына кесілді.{{sfn|Почекаев|2018|p=244–245}} == Өмірбаяны == Молда Ысқақ Молда Хасанұлы ({{lang-ky|Молдо Искак Молдо Асан уулу}}) шамамен 1844 жылы Ухна қыстағында қырғыздың бостон руынан шыққан отбасында дүниеге келген. Ол [[Қоқан]]дағы «Тұмқатар» медресесінде, кейіннен әкесі хәкім болған Марғұландағы «Ақмедреседе» білім алған. Табиғатынан ширақ әрі мазасыз мінезді Ысқақ [[медресе]]дегі қатаң тәртіпке көне алмады. 1867 жылы Сөх қыстағының маңындағы өз руының жайлауына қоныстанды. Онда екі жыл тұрғаннан кейін туған ауылы Ухнаға оралып, сауатты адам ретінде мешітке [[имам]] болып орналасты. Көп ұзамай [[Әндіжан]]ға қоныс аударып, ондағы мешіттердің бірінде имамдық қызмет атқарды, сонымен қатар темекі саудасымен айналысып, Ташкентке тауар апарды. [[Ташкент]]те ол бұрынғы аласапыран замандарда шыңдалған ескі жауынгер, құрамалық Әбділмүмін аталықпен танысты. [[Әлімқұл]]дың үзеңгілесі Әбділмүмін аталық орыс қаруының қуатын сезінгеннен кейін, амалсыз егіншілікпен айналысуға мәжбүр болды. Болашақ Пулат хан оның қарамағында жұмысшы ретінде қалып, бірге тұрды. Әбділмүміннің Мұсылманқұл мен Әлімқұл туралы, сондай-ақ хандықты дүр сілкіндірген [[қырғыздар]] мен [[қыпшақтар]]дың көтерілістері туралы әңгімелері жас Молда Ысқаққа қатты әсер етіп, оның бойында түрлі оқиғаларға деген құштарлықты оятқан болуы керек.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=Корытов Н.П. Самозванец Пулатхан // Ежегодник Ферганской области. Т. I. Новый Маргелан, 1902|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-06-14|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20230614064009/https://www.academia.edu/37477503/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%9F_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86_%D0%9F%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%A2_I_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD_1902|күйі=live}}</ref> == Пулат хан көтерілісі == ​1873 жылы [[Құдаяр хан]]ның билігіне көңілі толмаған қырғыздар Самарқандтағы медреседе тұратын [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] немересі Пулат бекке делегация жіберіп, оған Құдаяр ханға қарсы көтерілісті басқаруды ұсынды. Пулат бек бас тартты. Қайта жіберілген делегация да нәтиже бермеді. Елшілер кейін қайтар жолында Ташкентте Молда Ысқақты жолықтырады, ол өзін Пулат бек ретінде танытуға келісімін берді. [[Қырғыздар]] мен [[өзбектер]] [[Өзгент]], [[Ош]], [[Әндіжан]] қалаларын және [[Үшқорған]] мен [[Бұлақбасы]] бекіністерін басып алды. 1874 жылғы қазанда [[Наманған]] түбіндегі шайқаста хан әскерлері көтерілісшілерді жеңіліске ұшыратып, олар кейін шегінді. 1875 жылы Шатқалда жасырынып жүрген Пулат хан [[Құдаяр хан]]ға қарсы қайтадан аттанды. Сол кезде Қоқан ақсүйектері Құдаяр ханның алдағы билігі елді апатқа әкеледі деген қорытындыға келіп, оған қарсы астыртын әрекет ұйымдастырды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=28|бет саны=40}}</ref> == Билігі == ​Оның басшылығындағы әскер 1875 жылғы 9 қазанда [[Қоқан]]ды басып алды. [[Құдаяр хан]] Түркістан генерал-губернаторынан көмек сұрап, орыс әскерлерінің қорғауымен [[Ташкент]]ке қашты. Ош пен Наманған көтерілісшілерге ұрыссыз берілді. Шілде айының соңында олар Қоқанға жақындады. Хан әскерінің жартысы бірден көтерілісшілер жағына шығып кетті. Құдаяр [[Хожант]]қа қашып, орыс әскерлерінің қорғауына иек артпақ болды. Көтерілісшілер [[Осман империясы]], [[Иран]] және [[Ауғанстан]], яғни мұсылман мемлекеттері тарапынан көмек болады деп үміттенді. Сонымен қатар олар Ресейдің қарсыласы ретінде [[Британ империясы]]нан қолдау күтті. Көтерілісшілердің негізгі соққы беруші күші қырғыз атты әскері болды. Ресей билігі көтерілісті басып-жаншуды жоспарлады. Тамыз айында жаңа Қоқан ханының әскерлері таудан түсіп, Ангрен өзені бойындағы елді мекендерді талқандай бастады. Қоқандық отрядтардың бірі [[Ташкент]]-[[Хожант]] жолына шығып, Ресейдің азаматтық және әскери тұлғаларын өлтіріп, тұтқынға ала бастады. [[Орыстар]]ға қарсы [[Жиһад|ғазауат]] жарияланды.<ref>{{Кітап|авторы=Пилипчук Я. В.|тақырыбы=Кыргызы и уйгуры между великими государствами 1760–1881|жылы=2020|тілі=ru|мекені=Астана|баспасы=GLOBAL-Turk Journal|беттер=29|бет саны=40}}</ref> Пулат хан мен Құдаяр хан кланы арасында күрес басталды, атап айтқанда, Пулат хан [[Құдаяр хан]]ның 2 ұлын, [[Насриддин хан]]ның бір ұлын, сондай-ақ Сұлтан Мұрат бекті және оның 8 ұлын, сонымен қатар тағы 8300 ферғаналықты өлім жазасына кесуге бұйрық берді.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=119|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=292|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/|авторы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]]|тақырыбы=Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков|жылы=2009|тілі=ru|мекені=Алматы|баспасы=TOO «Print-S»|беттер=391|бет саны=1263|isbn=9965-482-84-5|қаралған күні=2024-03-08|мұрағатталған күні=2023-12-23|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20231223141225/https://www.academia.edu/106350841|күйі=live}}</ref> Пулат хан өзінің жеке қоқандық монеталарын соқтырды. Күміс монетада араб жазуымен: '''خان غازى سيد محمد فولاد ١٢٩٢''' — «'''Сейіт Мұхаммед Полат хан ғази, 1292'''» деп жазылған.<ref>{{Cite web|url=https://hcr.ashmus.ox.ac.uk/coin/hcr16155|title=Монета Фулада|website=hcr.ashmus.ox.ac.uk|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310180142/https://hcr.ashmus.ox.ac.uk/coin/hcr16155|url-status=live}}</ref><ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/44551690/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%A5_%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%A5VIII_%D0%A5IX_%D0%B2%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1976|авторы=Ишанханов С.Х.|тақырыбы=Каталог монет Коканда ХVIII–ХIX вв|жылы=1976|тілі=ru|мекені=Ташкент|баспасы=Фан|беттер=18|бет саны=41|мұрағатталған күні=2024-03-10|қаралған күні=2024-03-10|мұрағатталған сілтеме=https://web.archive.org/web/20240310180141/https://www.academia.edu/44551690/%D0%98%D1%88%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A1_%D0%A5_%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%A5VIII_%D0%A5IX_%D0%B2%D0%B2_%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_1976|күйі=live}}</ref> == Қазасы == ​Орыс әскерлері көтерілісті басып-жаншыды. Пулат хан қолға түсіп, Қоқан хандығы Ресейге қосылды. Пулат ханның үстінен сот жүріп, 1876 жылғы наурызда Марғұланда өлім жазасына кесілді. «Тасниф-и гариб» еңбегінде сотталушының өлім жазасы кезіндегі өзін-өзі ұстауы сипатталып, оның ерекше қайсар мінезін көрсететін соңғы сөздері келтірілген.<ref>{{Кітап|сілтеме=https://www.academia.edu/106350841/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%A2_%D0%9A_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%98%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%A1%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B8_XVIII_XIX_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_2009|авторы=Sergey Abashin|тақырыбы=[[Бейсембиев Тимур Қасымұлы|Бейсембиев Т. К.]] Кокандская историография. Исследование по источниковедению Средней Азии XVIII–XIX веков. Алматы, 2009}}</ref> == Естелік == ​Оның есімімен [[Шатқал жотасы|Шатқалдағы]] [[Пулатхан]] тау үстірт үндес келеді. == Әдебиет == * {{Кітап|авторы=[[Почекаев Роман Юлианович|Почекаев Р. Ю.]]|бөлімі=Самозванцы в тюрко-монгольских государствах: категории самозванцев|тақырыбы=Легитимация власти, узурпаторство и самозванство в государствах Евразии. Тюрко-монгольский мир XIII–начала XX в|мекені=Мәскеу|баспасы=«Высшая школа экономики»|баспасы2=Издательский дом Высшей школы экономики|жылы=2018|бет саны=369|isbn=978-5-7598-1474-0|ref=Почекаев}} * Корытов Н. П. Самозванец Пулат-хан. — «Ежегодник Ферганской области». Н.-Маргелан, 1902. * [[Плоских Владимир Михайлович|Аман Газиев]]. Пулат-хан. Историческая повесть / Бишкек; Илим. 1995. — 212 б. * История Узбекской ССР, т. 2, Таш., 1968, 1-тар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандары]] [[Санат:Қоқан хандығы тұлғалары]] hsy23l6nrt3etptpjmhmtxm8kejy0q1 3 778547 3579070 2026-04-08T17:43:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579070 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Wsikik}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 22:43, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) r49ijig5aqe2mrhvlmpz2nxsf5buna7 3 778548 3579082 2026-04-08T17:58:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579082 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aibotaashimova}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 22:58, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) q4yjq63m95xrd1wklnwv4ml16rv7g6x 3 778549 3579084 2026-04-08T17:59:35Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579084 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Anuaraskar}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 22:59, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) t6ebxzxt42c40rdd10ckfad3wzsgidk 10 778550 3579085 2026-04-08T18:00:13Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-04-09|POTD 2026-04-09]]: filename only 3579085 wikitext text/x-wiki Zon komt op boven een winters landschap. Locatie, Langweerderwielen (Langwarder Wielen) en omgeving.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 8da25sw887i8q7fcfojpndmtzz08enz 14 778551 3579087 2026-04-08T18:04:53Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Commonscat|Berlin Film Festival}} {{Басты мақала|Берлин кинофестивалі}} [[Санат:Германия кинофестивальдері]] [[Санат:Берлин мәдениеті]] 3579087 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Berlin Film Festival}} {{Басты мақала|Берлин кинофестивалі}} [[Санат:Германия кинофестивальдері]] [[Санат:Берлин мәдениеті]] cn6prf9hvu4mqyr9y4s77k7f93kh864 14 778553 3579091 2026-04-08T18:08:08Z TalgatSnow 143530 Жаңа бетте: {{Commonscat|Venice Film Festival}} {{Басты мақала|Венеция кинофестивалі}} [[Санат:Италия кинофестивальдері]] [[Санат:Венеция мәдениеті]] 3579091 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Venice Film Festival}} {{Басты мақала|Венеция кинофестивалі}} [[Санат:Италия кинофестивальдері]] [[Санат:Венеция мәдениеті]] fl2dsyh5vjmdfd59qqp94fr0l79b38d 3 778554 3579092 2026-04-08T18:11:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579092 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Франак Радзівіл}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 23:11, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) f4rkwudj7y1738y2ym57rcp0c52hc74 3 778555 3579093 2026-04-08T18:11:07Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579093 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Амина Инжу}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 23:11, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) 07ibvt9mzi3yh95tbidbeacgmhgtjqz 3 778556 3579094 2026-04-08T18:11:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579094 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=MetalBreaksAndBends}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 23:11, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) 2oz477c0ozi2l1kbd75k7vwrrt5ljvu 3 778557 3579096 2026-04-08T18:25:32Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579096 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=OliyOmadsiz}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 8 (+05) kzyvgelvy1gdaf2ndc5e1gyj55eddas 3 778559 3579108 2026-04-08T19:40:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579108 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Chelovek pauknab}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:40, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) 2s5eahq0dxgxa0ipsfbjj8726ohdbte 3 778560 3579109 2026-04-08T19:50:58Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579109 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Artem Vynohradov}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 00:50, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) hr1z2ww52c6a64hwn5f4dcz56l42ihm 0 778561 3579122 2026-04-08T20:17:21Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портр... 3579122 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы Көне Арк, Тас-Хаули және Нұроллабай сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = 1511 жыл |таратылды = 1920 жыл |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = Сейіт Абдулла хан |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. qgytsp1rx94qkltusia04p3t6nfv2mn 3579123 3579122 2026-04-08T20:18:43Z 1nter pares 146705 3579123 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. sdv72s7puq76lztt5muqchjbweh94br 3579124 3579123 2026-04-08T20:22:39Z 1nter pares 146705 3579124 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Брегель, Юрий Энохович|Брегель Ю. Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} 02aua0cgwsz1zx7ak2ujwvy1hjyzys6 3579125 3579124 2026-04-08T20:23:20Z 1nter pares 146705 3579125 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 265cp2p5vvnmahrqqf9fni4wevgohtz 3579126 3579125 2026-04-08T20:28:46Z 1nter pares 146705 3579126 wikitext text/x-wiki {{Толықтыру|жақын арада}} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pbfmzlfvxqs7cxu1b59x6g8svalcjo8 3579454 3579126 2026-04-09T08:06:23Z 1nter pares 146705 3579454 wikitext text/x-wiki {{Толықтыру|жақын арада}} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} == Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Елбарыс хан (1511—1518)|Елбарыс хан]] || 1456—1518 || 1511—1518 || Арабшах әулетінің негізін салушы. |- | 2 || [[Сұлтан Қажы хан]] || ????—1519 || 1518—1519 || |- | 3 || [[Хасанқұлы хан]] || ????—1519 || 1519—1524 || |- | 4 || [[Суфиян хан]] || ????—1522 || 1525—1535 || |- | 5 || [[Бұжыға хан]] || ????—1526 || 1522—1526 || |- | 6 || [[Аванеш хан]] || ????—1538 || 1526—1538 || |- | 7 || [[Қал хан]] || ????—1547 || 1541—1547 || |- | 8 || [[Ағатай хан]] || ????—1557 || 1547—1557 || |- | 9 || [[Дост хан]] || ????—1558 || 1557—1558 || |- | 10 || [[Қажы Мұхаммед хан]] || 1519—1603 || 1558—1603 || |- | 11 || [[Араб Мұхаммед хан]] || ????—1621 || 1603—1621 || |- | 12 || [[Хабиш сұлтан]] || ????—???? || 1621—???? || |- | 13 || [[Елбарыс сұлтан]] || ????—???? || ????—1623 || |- | 14 || [[Ысфандияр хан]] || ????—1643 || 1623—1643 || |- | 15 || [[Әбілғазы баһадүр хан|Әбілғазы]] || 1603—1664 || 1643—1663 || Атақты тарихшы, шежіреші. |- | 16 || [[Ануша хан]] || ????—1686 || 1663—1686 || |- | 17 || [[Құдайдат хан]] || ????—1689 || 1686—1689 || |- | 18 || [[Ерең хан]] || ????—1694 || 1689—1694 || |- | 19 || [[Жошы хан (Хиуа)|Жошы хан]] || ????—1697 || 1694—1697 || |- | 20 || [[Уәли хан]] || ????—1699 || 1697—1698 || |- | 21 || [[Шахнияз хан]] || ????—1702 || 1698—1702 || |- | 22 || [[Шахбахт хан]] || ????—1703 || 1702—1703 || |- | 23 || [[Сайыд Әли хан]] || ????—1703 || 1703—1703 || Бірнеше күн ғана билік етті. |- | 24 || [[Мұса хан]] || ????—1704 || 1703—1704 || |- | 25 || [[Жәдігер хан]] || ????—1714 || 1704—1714 || |- | 26 || [[Шерғазы хан]] || ????—1728 || 1714—1728 || |- | 27 || [[Елбарыс хан II]] || ????—???? || 1728—1740 || Арабшах әулетінен шыққан соңғы хан. |- | 28 || [[Әбілғазы хан II]] || ????—???? || 1742—1745 || |- | — || [[Темір Ғазы хан]] || ????—???? || 1757—1763 || |- | 29 || [[Әбілғазы хан III]] || ????—???? || 1767—1768 || |- | 30 || [[Мұхаммед Әмин инақ]] || 1730—1790 || 1763—1790 || Қоңырат әулетінің алғашқы билеушісі. Инақ лауазымымен басқарды. |- | 31 || [[Аваз инақ]] || 1750—1804 || 1790—1804 || Инақ лауазымымен басқарды. |- | 32 || [[Елтүзер хан|Елтүзер]] || 1760—1806 || 1804—1806 || Қоңырат әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші. |- | 33 || [[I Мұхаммед Рахым хан]] || 1775—1825 || 1806—1825 || |- | 34 || [[Аллақұл хан]] || 1794—1842 || 1825—1842 || |- | 35 || [[Рахымқұл хан]] || 1804—1845 || 1842—1845 || |- | 36 || [[Мұхаммед Әмин хан]] || 1817—1855 || 1845—1855 || |- | 37 || [[Абдулла хан (Хиуа ханы)|Абдулла хан]] || ????—1855 || 1855—1855 || Алты ай билік құрды. |- | 38 || [[Құтлық Мұрат хан]] || 1837—1855 || 1855—1855 || |- | 39 || [[Сейіт Мұхаммед хан]] || 1823—1864 || 1856—1864 || |- | 40 || [[II Мұхаммед Рахым хан]] || 1845—1910 || 1864—1910 || «Феруз» лақап атымен танымал ақын. |- | 41 || [[Асфандияр хан]] || 1871—1918 || 1910—1918 || |- | 42 || [[Сейіт Абдулла хан]] || 1871—1933 || 1918—1920 || Қоңырат әулетінің және Хиуа хандығының соңғы ханы. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pn2i84x6f4v828d66p3j0mjdf4m4d0m 3579456 3579454 2026-04-09T08:08:14Z 1nter pares 146705 3579456 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} Хиуа хандығында хан лауазымын өзбектің Шайбанилер әулетінен шыққан — Арабшахидтер мен Қоңыраттардың билеушілері иеленді. == Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Елбарыс хан (1511—1518)|Елбарыс хан]] || 1456—1518 || 1511—1518 || Арабшах әулетінің негізін салушы. |- | 2 || [[Сұлтан Қажы хан]] || ????—1519 || 1518—1519 || |- | 3 || [[Хасанқұлы хан]] || ????—1519 || 1519—1524 || |- | 4 || [[Суфиян хан]] || ????—1522 || 1525—1535 || |- | 5 || [[Бұжыға хан]] || ????—1526 || 1522—1526 || |- | 6 || [[Аванеш хан]] || ????—1538 || 1526—1538 || |- | 7 || [[Қал хан]] || ????—1547 || 1541—1547 || |- | 8 || [[Ағатай хан]] || ????—1557 || 1547—1557 || |- | 9 || [[Дост хан]] || ????—1558 || 1557—1558 || |- | 10 || [[Қажы Мұхаммед хан]] || 1519—1603 || 1558—1603 || |- | 11 || [[Араб Мұхаммед хан]] || ????—1621 || 1603—1621 || |- | 12 || [[Хабиш сұлтан]] || ????—???? || 1621—???? || |- | 13 || [[Елбарыс сұлтан]] || ????—???? || ????—1623 || |- | 14 || [[Ысфандияр хан]] || ????—1643 || 1623—1643 || |- | 15 || [[Әбілғазы баһадүр хан|Әбілғазы]] || 1603—1664 || 1643—1663 || Атақты тарихшы, шежіреші. |- | 16 || [[Ануша хан]] || ????—1686 || 1663—1686 || |- | 17 || [[Құдайдат хан]] || ????—1689 || 1686—1689 || |- | 18 || [[Ерең хан]] || ????—1694 || 1689—1694 || |- | 19 || [[Жошы хан (Хиуа)|Жошы хан]] || ????—1697 || 1694—1697 || |- | 20 || [[Уәли хан]] || ????—1699 || 1697—1698 || |- | 21 || [[Шахнияз хан]] || ????—1702 || 1698—1702 || |- | 22 || [[Шахбахт хан]] || ????—1703 || 1702—1703 || |- | 23 || [[Сайыд Әли хан]] || ????—1703 || 1703—1703 || Бірнеше күн ғана билік етті. |- | 24 || [[Мұса хан]] || ????—1704 || 1703—1704 || |- | 25 || [[Жәдігер хан]] || ????—1714 || 1704—1714 || |- | 26 || [[Шерғазы хан]] || ????—1728 || 1714—1728 || |- | 27 || [[Елбарыс хан II]] || ????—???? || 1728—1740 || Арабшах әулетінен шыққан соңғы хан. |- | 28 || [[Әбілғазы хан II]] || ????—???? || 1742—1745 || |- | — || [[Темір Ғазы хан]] || ????—???? || 1757—1763 || |- | 29 || [[Әбілғазы хан III]] || ????—???? || 1767—1768 || |- | 30 || [[Мұхаммед Әмин инақ]] || 1730—1790 || 1763—1790 || Қоңырат әулетінің алғашқы билеушісі. Инақ лауазымымен басқарды. |- | 31 || [[Аваз инақ]] || 1750—1804 || 1790—1804 || Инақ лауазымымен басқарды. |- | 32 || [[Елтүзер хан|Елтүзер]] || 1760—1806 || 1804—1806 || Қоңырат әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші. |- | 33 || [[I Мұхаммед Рахым хан]] || 1775—1825 || 1806—1825 || |- | 34 || [[Аллақұл хан]] || 1794—1842 || 1825—1842 || |- | 35 || [[Рахымқұл хан]] || 1804—1845 || 1842—1845 || |- | 36 || [[Мұхаммед Әмин хан]] || 1817—1855 || 1845—1855 || |- | 37 || [[Абдулла хан (Хиуа ханы)|Абдулла хан]] || ????—1855 || 1855—1855 || Алты ай билік құрды. |- | 38 || [[Құтлық Мұрат хан]] || 1837—1855 || 1855—1855 || |- | 39 || [[Сейіт Мұхаммед хан]] || 1823—1864 || 1856—1864 || |- | 40 || [[II Мұхаммед Рахым хан]] || 1845—1910 || 1864—1910 || «Феруз» лақап атымен танымал ақын. |- | 41 || [[Асфандияр хан]] || 1871—1918 || 1910—1918 || |- | 42 || [[Сейіт Абдулла хан]] || 1871—1933 || 1918—1920 || Қоңырат әулетінің және Хиуа хандығының соңғы ханы. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 49swbtpko8tsdv2tlaslpwqjpa752bi 3579457 3579456 2026-04-09T08:10:44Z 1nter pares 146705 3579457 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} Хиуа хандығында хан лауазымын өзбектің Шайбанилер әулетінен шыққан — Арабшахидтер мен Қоңыраттардың билеушілері иеленді. '''Арабшахидтер әулеті''' ​Арабшахидтер әулетінен шыққан алғашқы хан — Елбарыс (1511–1518), соңғысы — II Елбарыс хан (1728–1740). == Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Елбарыс хан (1511—1518)|Елбарыс хан]] || 1456—1518 || 1511—1518 || Арабшах әулетінің негізін салушы. |- | 2 || [[Сұлтан Қажы хан]] || ????—1519 || 1518—1519 || |- | 3 || [[Хасанқұлы хан]] || ????—1519 || 1519—1524 || |- | 4 || [[Суфиян хан]] || ????—1522 || 1525—1535 || |- | 5 || [[Бұжыға хан]] || ????—1526 || 1522—1526 || |- | 6 || [[Аванеш хан]] || ????—1538 || 1526—1538 || |- | 7 || [[Қал хан]] || ????—1547 || 1541—1547 || |- | 8 || [[Ағатай хан]] || ????—1557 || 1547—1557 || |- | 9 || [[Дост хан]] || ????—1558 || 1557—1558 || |- | 10 || [[Қажы Мұхаммед хан]] || 1519—1603 || 1558—1603 || |- | 11 || [[Араб Мұхаммед хан]] || ????—1621 || 1603—1621 || |- | 12 || [[Хабиш сұлтан]] || ????—???? || 1621—???? || |- | 13 || [[Елбарыс сұлтан]] || ????—???? || ????—1623 || |- | 14 || [[Ысфандияр хан]] || ????—1643 || 1623—1643 || |- | 15 || [[Әбілғазы баһадүр хан|Әбілғазы]] || 1603—1664 || 1643—1663 || Атақты тарихшы, шежіреші. |- | 16 || [[Ануша хан]] || ????—1686 || 1663—1686 || |- | 17 || [[Құдайдат хан]] || ????—1689 || 1686—1689 || |- | 18 || [[Ерең хан]] || ????—1694 || 1689—1694 || |- | 19 || [[Жошы хан (Хиуа)|Жошы хан]] || ????—1697 || 1694—1697 || |- | 20 || [[Уәли хан]] || ????—1699 || 1697—1698 || |- | 21 || [[Шахнияз хан]] || ????—1702 || 1698—1702 || |- | 22 || [[Шахбахт хан]] || ????—1703 || 1702—1703 || |- | 23 || [[Сайыд Әли хан]] || ????—1703 || 1703—1703 || Бірнеше күн ғана билік етті. |- | 24 || [[Мұса хан]] || ????—1704 || 1703—1704 || |- | 25 || [[Жәдігер хан]] || ????—1714 || 1704—1714 || |- | 26 || [[Шерғазы хан]] || ????—1728 || 1714—1728 || |- | 27 || [[Елбарыс хан II]] || ????—???? || 1728—1740 || Арабшах әулетінен шыққан соңғы хан. |- | 28 || [[Әбілғазы хан II]] || ????—???? || 1742—1745 || |- | — || [[Темір Ғазы хан]] || ????—???? || 1757—1763 || |- | 29 || [[Әбілғазы хан III]] || ????—???? || 1767—1768 || |- | 30 || [[Мұхаммед Әмин инақ]] || 1730—1790 || 1763—1790 || Қоңырат әулетінің алғашқы билеушісі. Инақ лауазымымен басқарды. |- | 31 || [[Аваз инақ]] || 1750—1804 || 1790—1804 || Инақ лауазымымен басқарды. |- | 32 || [[Елтүзер хан|Елтүзер]] || 1760—1806 || 1804—1806 || Қоңырат әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші. |- | 33 || [[I Мұхаммед Рахым хан]] || 1775—1825 || 1806—1825 || |- | 34 || [[Аллақұл хан]] || 1794—1842 || 1825—1842 || |- | 35 || [[Рахымқұл хан]] || 1804—1845 || 1842—1845 || |- | 36 || [[Мұхаммед Әмин хан]] || 1817—1855 || 1845—1855 || |- | 37 || [[Абдулла хан (Хиуа ханы)|Абдулла хан]] || ????—1855 || 1855—1855 || Алты ай билік құрды. |- | 38 || [[Құтлық Мұрат хан]] || 1837—1855 || 1855—1855 || |- | 39 || [[Сейіт Мұхаммед хан]] || 1823—1864 || 1856—1864 || |- | 40 || [[II Мұхаммед Рахым хан]] || 1845—1910 || 1864—1910 || «Феруз» лақап атымен танымал ақын. |- | 41 || [[Асфандияр хан]] || 1871—1918 || 1910—1918 || |- | 42 || [[Сейіт Абдулла хан]] || 1871—1933 || 1918—1920 || Қоңырат әулетінің және Хиуа хандығының соңғы ханы. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9k5nzcpoq86tjhnvci6a7uadfzla50l 3579460 3579457 2026-04-09T08:12:05Z 1nter pares 146705 3579460 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} Хиуа хандығында хан лауазымын өзбектің Шайбанилер әулетінен шыққан — Арабшахидтер мен Қоңыраттардың билеушілері иеленді. '''Арабшахидтер әулеті''' ​Арабшахидтер әулетінен шыққан алғашқы хан — Елбарыс (1511–1518), соңғысы — II Елбарыс хан (1728–1740). '''Қоңыраттар әулеті''' ​Қоңыраттар әулетінен шыққан билеушілер [[Мұхаммед Әмин инақ]] (1763–1790) және [[Аваз инақ]] (1790–1804) елді инақ шенімен басқарды. ​Қоңыраттар әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші — [[Елтүзер хан|Елтүзер]] (1804–1806), соңғысы — [[Сейіт Абдулла хан]] (1918–1920). == Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Елбарыс хан (1511—1518)|Елбарыс хан]] || 1456—1518 || 1511—1518 || Арабшах әулетінің негізін салушы. |- | 2 || [[Сұлтан Қажы хан]] || ????—1519 || 1518—1519 || |- | 3 || [[Хасанқұлы хан]] || ????—1519 || 1519—1524 || |- | 4 || [[Суфиян хан]] || ????—1522 || 1525—1535 || |- | 5 || [[Бұжыға хан]] || ????—1526 || 1522—1526 || |- | 6 || [[Аванеш хан]] || ????—1538 || 1526—1538 || |- | 7 || [[Қал хан]] || ????—1547 || 1541—1547 || |- | 8 || [[Ағатай хан]] || ????—1557 || 1547—1557 || |- | 9 || [[Дост хан]] || ????—1558 || 1557—1558 || |- | 10 || [[Қажы Мұхаммед хан]] || 1519—1603 || 1558—1603 || |- | 11 || [[Араб Мұхаммед хан]] || ????—1621 || 1603—1621 || |- | 12 || [[Хабиш сұлтан]] || ????—???? || 1621—???? || |- | 13 || [[Елбарыс сұлтан]] || ????—???? || ????—1623 || |- | 14 || [[Ысфандияр хан]] || ????—1643 || 1623—1643 || |- | 15 || [[Әбілғазы баһадүр хан|Әбілғазы]] || 1603—1664 || 1643—1663 || Атақты тарихшы, шежіреші. |- | 16 || [[Ануша хан]] || ????—1686 || 1663—1686 || |- | 17 || [[Құдайдат хан]] || ????—1689 || 1686—1689 || |- | 18 || [[Ерең хан]] || ????—1694 || 1689—1694 || |- | 19 || [[Жошы хан (Хиуа)|Жошы хан]] || ????—1697 || 1694—1697 || |- | 20 || [[Уәли хан]] || ????—1699 || 1697—1698 || |- | 21 || [[Шахнияз хан]] || ????—1702 || 1698—1702 || |- | 22 || [[Шахбахт хан]] || ????—1703 || 1702—1703 || |- | 23 || [[Сайыд Әли хан]] || ????—1703 || 1703—1703 || Бірнеше күн ғана билік етті. |- | 24 || [[Мұса хан]] || ????—1704 || 1703—1704 || |- | 25 || [[Жәдігер хан]] || ????—1714 || 1704—1714 || |- | 26 || [[Шерғазы хан]] || ????—1728 || 1714—1728 || |- | 27 || [[Елбарыс хан II]] || ????—???? || 1728—1740 || Арабшах әулетінен шыққан соңғы хан. |- | 28 || [[Әбілғазы хан II]] || ????—???? || 1742—1745 || |- | — || [[Темір Ғазы хан]] || ????—???? || 1757—1763 || |- | 29 || [[Әбілғазы хан III]] || ????—???? || 1767—1768 || |- | 30 || [[Мұхаммед Әмин инақ]] || 1730—1790 || 1763—1790 || Қоңырат әулетінің алғашқы билеушісі. Инақ лауазымымен басқарды. |- | 31 || [[Аваз инақ]] || 1750—1804 || 1790—1804 || Инақ лауазымымен басқарды. |- | 32 || [[Елтүзер хан|Елтүзер]] || 1760—1806 || 1804—1806 || Қоңырат әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші. |- | 33 || [[I Мұхаммед Рахым хан]] || 1775—1825 || 1806—1825 || |- | 34 || [[Аллақұл хан]] || 1794—1842 || 1825—1842 || |- | 35 || [[Рахымқұл хан]] || 1804—1845 || 1842—1845 || |- | 36 || [[Мұхаммед Әмин хан]] || 1817—1855 || 1845—1855 || |- | 37 || [[Абдулла хан (Хиуа ханы)|Абдулла хан]] || ????—1855 || 1855—1855 || Алты ай билік құрды. |- | 38 || [[Құтлық Мұрат хан]] || 1837—1855 || 1855—1855 || |- | 39 || [[Сейіт Мұхаммед хан]] || 1823—1864 || 1856—1864 || |- | 40 || [[II Мұхаммед Рахым хан]] || 1845—1910 || 1864—1910 || «Феруз» лақап атымен танымал ақын. |- | 41 || [[Асфандияр хан]] || 1871—1918 || 1910—1918 || |- | 42 || [[Сейіт Абдулла хан]] || 1871—1933 || 1918—1920 || Қоңырат әулетінің және Хиуа хандығының соңғы ханы. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6yxzs3yjub7yursf5k2n41ellmzu3cz 3579461 3579460 2026-04-09T08:12:48Z 1nter pares 146705 3579461 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} Хиуа хандығында хан лауазымын өзбектің Шайбанилер әулетінен шыққан — Арабшахидтер мен Қоңыраттардың билеушілері иеленді. '''Арабшахидтер әулеті''' ​Арабшахидтер әулетінен шыққан алғашқы хан — Елбарыс (1511–1518), соңғысы — II Елбарыс хан (1728–1740). '''Қоңыраттар әулеті''' ​Қоңыраттар әулетінен шыққан билеушілер [[Мұхаммед Әмин инақ]] (1763–1790) және [[Аваз инақ]] (1790–1804) елді инақ шенімен басқарды. ​Қоңыраттар әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші — [[Елтүзер хан|Елтүзер]] (1804–1806), соңғысы — [[Сейіт Абдулла хан]] (1918–1920). Қоңыраттар әулетінен шыққан хандардың кейбір мөрлерінде Хорезмшах лауазымы кездеседі.{{sfn|Бартольд|1964|p=537}} == Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Елбарыс хан (1511—1518)|Елбарыс хан]] || 1456—1518 || 1511—1518 || Арабшах әулетінің негізін салушы. |- | 2 || [[Сұлтан Қажы хан]] || ????—1519 || 1518—1519 || |- | 3 || [[Хасанқұлы хан]] || ????—1519 || 1519—1524 || |- | 4 || [[Суфиян хан]] || ????—1522 || 1525—1535 || |- | 5 || [[Бұжыға хан]] || ????—1526 || 1522—1526 || |- | 6 || [[Аванеш хан]] || ????—1538 || 1526—1538 || |- | 7 || [[Қал хан]] || ????—1547 || 1541—1547 || |- | 8 || [[Ағатай хан]] || ????—1557 || 1547—1557 || |- | 9 || [[Дост хан]] || ????—1558 || 1557—1558 || |- | 10 || [[Қажы Мұхаммед хан]] || 1519—1603 || 1558—1603 || |- | 11 || [[Араб Мұхаммед хан]] || ????—1621 || 1603—1621 || |- | 12 || [[Хабиш сұлтан]] || ????—???? || 1621—???? || |- | 13 || [[Елбарыс сұлтан]] || ????—???? || ????—1623 || |- | 14 || [[Ысфандияр хан]] || ????—1643 || 1623—1643 || |- | 15 || [[Әбілғазы баһадүр хан|Әбілғазы]] || 1603—1664 || 1643—1663 || Атақты тарихшы, шежіреші. |- | 16 || [[Ануша хан]] || ????—1686 || 1663—1686 || |- | 17 || [[Құдайдат хан]] || ????—1689 || 1686—1689 || |- | 18 || [[Ерең хан]] || ????—1694 || 1689—1694 || |- | 19 || [[Жошы хан (Хиуа)|Жошы хан]] || ????—1697 || 1694—1697 || |- | 20 || [[Уәли хан]] || ????—1699 || 1697—1698 || |- | 21 || [[Шахнияз хан]] || ????—1702 || 1698—1702 || |- | 22 || [[Шахбахт хан]] || ????—1703 || 1702—1703 || |- | 23 || [[Сайыд Әли хан]] || ????—1703 || 1703—1703 || Бірнеше күн ғана билік етті. |- | 24 || [[Мұса хан]] || ????—1704 || 1703—1704 || |- | 25 || [[Жәдігер хан]] || ????—1714 || 1704—1714 || |- | 26 || [[Шерғазы хан]] || ????—1728 || 1714—1728 || |- | 27 || [[Елбарыс хан II]] || ????—???? || 1728—1740 || Арабшах әулетінен шыққан соңғы хан. |- | 28 || [[Әбілғазы хан II]] || ????—???? || 1742—1745 || |- | — || [[Темір Ғазы хан]] || ????—???? || 1757—1763 || |- | 29 || [[Әбілғазы хан III]] || ????—???? || 1767—1768 || |- | 30 || [[Мұхаммед Әмин инақ]] || 1730—1790 || 1763—1790 || Қоңырат әулетінің алғашқы билеушісі. Инақ лауазымымен басқарды. |- | 31 || [[Аваз инақ]] || 1750—1804 || 1790—1804 || Инақ лауазымымен басқарды. |- | 32 || [[Елтүзер хан|Елтүзер]] || 1760—1806 || 1804—1806 || Қоңырат әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші. |- | 33 || [[I Мұхаммед Рахым хан]] || 1775—1825 || 1806—1825 || |- | 34 || [[Аллақұл хан]] || 1794—1842 || 1825—1842 || |- | 35 || [[Рахымқұл хан]] || 1804—1845 || 1842—1845 || |- | 36 || [[Мұхаммед Әмин хан]] || 1817—1855 || 1845—1855 || |- | 37 || [[Абдулла хан (Хиуа ханы)|Абдулла хан]] || ????—1855 || 1855—1855 || Алты ай билік құрды. |- | 38 || [[Құтлық Мұрат хан]] || 1837—1855 || 1855—1855 || |- | 39 || [[Сейіт Мұхаммед хан]] || 1823—1864 || 1856—1864 || |- | 40 || [[II Мұхаммед Рахым хан]] || 1845—1910 || 1864—1910 || «Феруз» лақап атымен танымал ақын. |- | 41 || [[Асфандияр хан]] || 1871—1918 || 1910—1918 || |- | 42 || [[Сейіт Абдулла хан]] || 1871—1933 || 1918—1920 || Қоңырат әулетінің және Хиуа хандығының соңғы ханы. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rbstdr4lhps9yw4ey93fiyarw4mb3o2 3579467 3579461 2026-04-09T08:18:58Z 1nter pares 146705 3579467 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} Хиуа хандығында хан лауазымын өзбектің Шайбанилер әулетінен шыққан — Арабшахидтер мен Қоңыраттардың билеушілері иеленді. '''Арабшахидтер әулеті''' ​Арабшахидтер әулетінен шыққан алғашқы хан — Елбарыс (1511–1518), соңғысы — II Елбарыс хан (1728–1740). '''Қоңыраттар әулеті''' ​Қоңыраттар әулетінен шыққан билеушілер [[Мұхаммед Әмин инақ]] (1763–1790) және [[Аваз инақ]] (1790–1804) елді инақ шенімен басқарды. ​Қоңыраттар әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші — [[Елтүзер хан|Елтүзер]] (1804–1806), соңғысы — [[Сейіт Абдулла хан]] (1918–1920). Қоңыраттар әулетінен шыққан хандардың кейбір мөрлерінде Хорезмшах лауазымы кездеседі.{{sfn|Бартольд|1964|p=537}} == Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Елбарыс хан (1511—1518)|Елбарыс хан]] || 1456—1518 || 1511—1518 || Арабшах әулетінің негізін салушы. |- | 2 || [[Сұлтан Қажы хан]] || ????—1519 || 1518—1519 || |- | 3 || [[Хасанқұлы хан]] || ????—1519 || 1519—1524 || |- | 4 || [[Суфиян хан]] || ????—1522 || 1525—1535 || |- | 5 || [[Бұжыға хан]] || ????—1526 || 1522—1526 || |- | 6 || [[Аванеш хан]] || ????—1538 || 1526—1538 || |- | 7 || [[Қал хан]] || ????—1547 || 1541—1547 || |- | 8 || [[Ағатай хан]] || ????—1557 || 1547—1557 || |- | 9 || [[Дост хан]] || ????—1558 || 1557—1558 || |- | 10 || [[Қажы Мұхаммед хан]] || 1519—1603 || 1558—1603 || |- | 11 || [[Араб Мұхаммед хан]] || ????—1621 || 1603—1621 || |- | 12 || [[Хабиш сұлтан]] || ????—???? || 1621—???? || |- | 13 || [[Елбарыс сұлтан]] || ????—???? || ????—1623 || |- | 14 || [[Ысфандияр хан]] || ????—1643 || 1623—1643 || |- | 15 || [[Әбілғазы баһадүр хан|Әбілғазы]] || 1603—1664 || 1643—1663 || Атақты тарихшы, шежіреші. |- | 16 || [[Ануша хан]] || ????—1686 || 1663—1686 || |- | 17 || [[Құдайдат хан]] || ????—1689 || 1686—1689 || |- | 18 || [[Ерең хан]] || ????—1694 || 1689—1694 || |- | 19 || [[Жошы хан (Хиуа)|Жошы хан]] || ????—1697 || 1694—1697 || |- | 20 || [[Уәли хан]] || ????—1699 || 1697—1698 || |- | 21 || [[Шахнияз хан]] || ????—1702 || 1698—1702 || |- | 22 || [[Шахбахт хан]] || ????—1703 || 1702—1703 || |- | 23 || [[Сайыд Әли хан]] || ????—1703 || 1703—1703 || Бірнеше күн ғана билік етті. |- | 24 || [[Мұса хан]] || ????—1704 || 1703—1704 || |- | 25 || [[Жәдігер хан]] || ????—1714 || 1704—1714 || |- | 26 || [[Шерғазы хан]] || ????—1728 || 1714—1728 || |- | 27 || [[Елбарыс хан II]] || ????—???? || 1728—1740 || Арабшах әулетінен шыққан соңғы хан. |- | 28 || [[Әбілғазы хан II]] || ????—???? || 1742—1745 || |- | — || [[Темір Ғазы хан]] || ????—???? || 1757—1763 || |- | 29 || [[Әбілғазы хан III]] || ????—???? || 1767—1768 || |- | 30 || [[Мұхаммед Әмин инақ]] || 1730—1790 || 1763—1790 || Қоңырат әулетінің алғашқы билеушісі. Инақ лауазымымен басқарды. |- | 31 || [[Аваз инақ]] || 1750—1804 || 1790—1804 || Инақ лауазымымен басқарды. |- | 32 || [[Елтүзер хан|Елтүзер]] || 1760—1806 || 1804—1806 || Қоңырат әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші. |- | 33 || [[I Мұхаммед Рахым хан]] || 1775—1825 || 1806—1825 || |- | 34 || [[Аллақұл хан]] || 1794—1842 || 1825—1842 || |- | 35 || [[Рахымқұл хан]] || 1804—1845 || 1842—1845 || |- | 36 || [[Мұхаммед Әмин хан]] || 1817—1855 || 1845—1855 || |- | 37 || [[Абдулла хан (Хиуа ханы)|Абдулла хан]] || ????—1855 || 1855—1855 || Алты ай билік құрды. |- | 38 || [[Құтлық Мұрат хан]] || 1837—1855 || 1855—1855 || |- | 39 || [[Сейіт Мұхаммед хан]] || 1823—1864 || 1856—1864 || |- | 40 || [[II Мұхаммед Рахым хан]] || 1845—1910 || 1864—1910 || «Феруз» лақап атымен танымал ақын. |- | 41 || [[Асфандияр хан]] || 1871—1918 || 1910—1918 || |- | 42 || [[Сейіт Абдулла хан]] || 1871—1933 || 1918—1920 || Қоңырат әулетінің және Хиуа хандығының соңғы ханы. |} == Әдебиет == * ​{{Кітап|авторы=[[Бартольд Василий Владимирович|Бартольд В. В.]]|тақырыбы=Сочинения. Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|бөлімі=2|мекені=М.|баспасы=Наука|жылы=1964|томы=2|том саны=9|бет саны=661|ref=Бартольд}} * ​История государства и права / Н. П. Азизов, Ф. Мухитдинова, М. Хамидова ж. б. редакциясымен. — Ташкент: Өзбекстан Республикасы ІІМ Академиясының баспасы, 2016. — 175-б. — 335 б. * Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, 2-том. — Ташкент: Өз КСР ҒА, 1947. — 517 б. * ​{{Кітап|тақырыбы=Хорезм в истории государственности Узбекистана|жауапты=Ртвеладзе Э. В., Алимова Д. А.|мекені=Ташкент|баспасы=«Узбекистан файласуфлари миллий жамияти»|жылы=2013|бет саны=336|ref=Хорезм в истории государственности Узбекистана}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8ltbg5r4dyuqa83e707psvapcj9chhz 3579469 3579467 2026-04-09T08:19:47Z 1nter pares 146705 «[[Санат:Хорезм билеушілері|Хорезм билеушілері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3579469 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} Хиуа хандығында хан лауазымын өзбектің Шайбанилер әулетінен шыққан — Арабшахидтер мен Қоңыраттардың билеушілері иеленді. '''Арабшахидтер әулеті''' ​Арабшахидтер әулетінен шыққан алғашқы хан — Елбарыс (1511–1518), соңғысы — II Елбарыс хан (1728–1740). '''Қоңыраттар әулеті''' ​Қоңыраттар әулетінен шыққан билеушілер [[Мұхаммед Әмин инақ]] (1763–1790) және [[Аваз инақ]] (1790–1804) елді инақ шенімен басқарды. ​Қоңыраттар әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші — [[Елтүзер хан|Елтүзер]] (1804–1806), соңғысы — [[Сейіт Абдулла хан]] (1918–1920). Қоңыраттар әулетінен шыққан хандардың кейбір мөрлерінде Хорезмшах лауазымы кездеседі.{{sfn|Бартольд|1964|p=537}} == Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Елбарыс хан (1511—1518)|Елбарыс хан]] || 1456—1518 || 1511—1518 || Арабшах әулетінің негізін салушы. |- | 2 || [[Сұлтан Қажы хан]] || ????—1519 || 1518—1519 || |- | 3 || [[Хасанқұлы хан]] || ????—1519 || 1519—1524 || |- | 4 || [[Суфиян хан]] || ????—1522 || 1525—1535 || |- | 5 || [[Бұжыға хан]] || ????—1526 || 1522—1526 || |- | 6 || [[Аванеш хан]] || ????—1538 || 1526—1538 || |- | 7 || [[Қал хан]] || ????—1547 || 1541—1547 || |- | 8 || [[Ағатай хан]] || ????—1557 || 1547—1557 || |- | 9 || [[Дост хан]] || ????—1558 || 1557—1558 || |- | 10 || [[Қажы Мұхаммед хан]] || 1519—1603 || 1558—1603 || |- | 11 || [[Араб Мұхаммед хан]] || ????—1621 || 1603—1621 || |- | 12 || [[Хабиш сұлтан]] || ????—???? || 1621—???? || |- | 13 || [[Елбарыс сұлтан]] || ????—???? || ????—1623 || |- | 14 || [[Ысфандияр хан]] || ????—1643 || 1623—1643 || |- | 15 || [[Әбілғазы баһадүр хан|Әбілғазы]] || 1603—1664 || 1643—1663 || Атақты тарихшы, шежіреші. |- | 16 || [[Ануша хан]] || ????—1686 || 1663—1686 || |- | 17 || [[Құдайдат хан]] || ????—1689 || 1686—1689 || |- | 18 || [[Ерең хан]] || ????—1694 || 1689—1694 || |- | 19 || [[Жошы хан (Хиуа)|Жошы хан]] || ????—1697 || 1694—1697 || |- | 20 || [[Уәли хан]] || ????—1699 || 1697—1698 || |- | 21 || [[Шахнияз хан]] || ????—1702 || 1698—1702 || |- | 22 || [[Шахбахт хан]] || ????—1703 || 1702—1703 || |- | 23 || [[Сайыд Әли хан]] || ????—1703 || 1703—1703 || Бірнеше күн ғана билік етті. |- | 24 || [[Мұса хан]] || ????—1704 || 1703—1704 || |- | 25 || [[Жәдігер хан]] || ????—1714 || 1704—1714 || |- | 26 || [[Шерғазы хан]] || ????—1728 || 1714—1728 || |- | 27 || [[Елбарыс хан II]] || ????—???? || 1728—1740 || Арабшах әулетінен шыққан соңғы хан. |- | 28 || [[Әбілғазы хан II]] || ????—???? || 1742—1745 || |- | — || [[Темір Ғазы хан]] || ????—???? || 1757—1763 || |- | 29 || [[Әбілғазы хан III]] || ????—???? || 1767—1768 || |- | 30 || [[Мұхаммед Әмин инақ]] || 1730—1790 || 1763—1790 || Қоңырат әулетінің алғашқы билеушісі. Инақ лауазымымен басқарды. |- | 31 || [[Аваз инақ]] || 1750—1804 || 1790—1804 || Инақ лауазымымен басқарды. |- | 32 || [[Елтүзер хан|Елтүзер]] || 1760—1806 || 1804—1806 || Қоңырат әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші. |- | 33 || [[I Мұхаммед Рахым хан]] || 1775—1825 || 1806—1825 || |- | 34 || [[Аллақұл хан]] || 1794—1842 || 1825—1842 || |- | 35 || [[Рахымқұл хан]] || 1804—1845 || 1842—1845 || |- | 36 || [[Мұхаммед Әмин хан]] || 1817—1855 || 1845—1855 || |- | 37 || [[Абдулла хан (Хиуа ханы)|Абдулла хан]] || ????—1855 || 1855—1855 || Алты ай билік құрды. |- | 38 || [[Құтлық Мұрат хан]] || 1837—1855 || 1855—1855 || |- | 39 || [[Сейіт Мұхаммед хан]] || 1823—1864 || 1856—1864 || |- | 40 || [[II Мұхаммед Рахым хан]] || 1845—1910 || 1864—1910 || «Феруз» лақап атымен танымал ақын. |- | 41 || [[Асфандияр хан]] || 1871—1918 || 1910—1918 || |- | 42 || [[Сейіт Абдулла хан]] || 1871—1933 || 1918—1920 || Қоңырат әулетінің және Хиуа хандығының соңғы ханы. |} == Әдебиет == * ​{{Кітап|авторы=[[Бартольд Василий Владимирович|Бартольд В. В.]]|тақырыбы=Сочинения. Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|бөлімі=2|мекені=М.|баспасы=Наука|жылы=1964|томы=2|том саны=9|бет саны=661|ref=Бартольд}} * ​История государства и права / Н. П. Азизов, Ф. Мухитдинова, М. Хамидова ж. б. редакциясымен. — Ташкент: Өзбекстан Республикасы ІІМ Академиясының баспасы, 2016. — 175-б. — 335 б. * Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, 2-том. — Ташкент: Өз КСР ҒА, 1947. — 517 б. * ​{{Кітап|тақырыбы=Хорезм в истории государственности Узбекистана|жауапты=Ртвеладзе Э. В., Алимова Д. А.|мекені=Ташкент|баспасы=«Узбекистан файласуфлари миллий жамияти»|жылы=2013|бет саны=336|ref=Хорезм в истории государственности Узбекистана}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Хорезм билеушілері]] jdu745b1wvheu07h1bvsg194nr6p4tv 3579478 3579469 2026-04-09T08:32:51Z 1nter pares 146705 /* Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі */ 3579478 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Хорезм мемлекетінің ханы (Хиуа ханы) |шынайы атауы = |ел = Хорезм |эмблема = Flag of the Khanate of Khiva.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = Мемлекеттің 1917–1920 жылдардағы туы |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = Said Abdullah Khan.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = Хиуадағы [[Көне Арк]], [[Тас-Хаули]] және [[Нұроллабай]] сарайлары |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1511 жыл]] |таратылды = [[1920 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = Елбарыс хан |соңғысы = [[Сейіт Абдулла хан]] |сайты = }} '''Хорезм мемлекетінің ханы''', сондай-ақ кеңестік тарихнамада '''Хиуа ханы''' ({{lang-uz|Xorazm xoni / Хоразм хони}}) ретінде де белгілі — [[1511 жыл]]дан [[1920 жыл]]ға дейін [[Хиуа хандығы|Хорезм мемлекетіндегі (Хиуа хандығындағы)]] жоғарғы мемлекеттік лауазым. Мемлекеттің өзі әрқашан [[Хорезм]] деп аталған, ал XVII ғасырдан бастап ресейлік тарихшылар оның астанасы [[Хиуа]] қаласының құрметіне Хиуа хандығы деп атай бастады.​<ref>{{кітап |авторы = [[Юрий Энохович Брегель|Брегель Ю.Э.]] |тақырыбы = Хорезмские туркмены в XIX веке |жауапты = КСРО Ғылым академиясы. Азия халықтары институты |тұрағы = М. |баспасы = Издательство восточной литературы |жылы = 1961 |бет = 442 }}</ref>{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=151}} «Хиуа хандығының» көптеген билеушілері ресми хан лауазымын иеленді. Алайда [[Аллақұл хан]]нан бастап олар хан атағымен қатар Хорезм билеушілерінің көне лауазымы — хорезмшах атағын да қолданып, осы арқылы көне хорезмдік мемлекеттілік дәстүрлерінің сабақтастығын көрсетті.{{sfn|Хорезм в истории государственности Узбекистана|2013|p=150}} Хиуа хандығында хан лауазымын өзбектің Шайбанилер әулетінен шыққан — Арабшахидтер мен Қоңыраттардың билеушілері иеленді. '''Арабшахидтер әулеті''' ​Арабшахидтер әулетінен шыққан алғашқы хан — Елбарыс (1511–1518), соңғысы — II Елбарыс хан (1728–1740). '''Қоңыраттар әулеті''' ​Қоңыраттар әулетінен шыққан билеушілер [[Мұхаммед Әмин инақ]] (1763–1790) және [[Аваз инақ]] (1790–1804) елді инақ шенімен басқарды. ​Қоңыраттар әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші — [[Елтүзер хан|Елтүзер]] (1804–1806), соңғысы — [[Сейіт Абдулла хан]] (1918–1920). Қоңыраттар әулетінен шыққан хандардың кейбір мөрлерінде Хорезмшах лауазымы кездеседі.{{sfn|Бартольд|1964|p=537}} == Хиуа хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Елбарыс хан (1511–1518)|Елбарыс хан]] || 1456–1518 || 1511–1518 || Арабшах әулетінің негізін салушы. |- | 2 || [[Сұлтан Қажы хан]] || ????–1519 || 1518–1519 || |- | 3 || [[Хасанқұл хан]] || ????–1519 || 1519–1524 || |- | 4 || [[Суфиян хан]] || ????–1522 || 1525–1535 || |- | 5 || [[Бұжыға хан]] || ????–1526 || 1522–1526 || |- | 6 || [[Аванеш хан]] || ????–1538 || 1526–1538 || |- | 7 || [[Қал хан]] || ????–1547 || 1541–1547 || |- | 8 || [[Ағатай хан]] || ????–1557 || 1547–1557 || |- | 9 || [[Дост хан]] || ????–1558 || 1557–1558 || |- | 10 || [[Қажы Мұхаммед хан]] || 1519–1603 || 1558–1603 || |- | 11 || [[Араб Мұхаммед хан]] || ????–1621 || 1603–1621 || |- | 12 || [[Хабиш сұлтан]] || ????–???? || 1621–???? || |- | 13 || [[Елбарыс сұлтан]] || ????–???? || ????–1623 || |- | 14 || [[Ысфандияр хан]] || ????–1643 || 1623–1643 || |- | 15 || [[Әбілғазы баһадүр хан|Әбілғазы]] || 1603–1664 || 1643–1663 || Атақты тарихшы, шежіреші. |- | 16 || [[Ануша хан]] || ????–1686 || 1663–1686 || |- | 17 || [[Құдайдат хан]] || ????–1689 || 1686–1689 || |- | 18 || [[Ерең хан]] || ????–1694 || 1689–1694 || |- | 19 || [[Жошы хан (Хиуа)|Жошы хан]] || ????–1697 || 1694–1697 || |- | 20 || [[Уәли хан]] || ????–1699 || 1697–1698 || |- | 21 || [[Шахнияз хан]] || ????–1702 || 1698–1702 || |- | 22 || [[Шахбахт хан]] || ????–1703 || 1702–1703 || |- | 23 || [[Сайыд Әли хан]] || ????–1703 || 1703–1703 || Бірнеше күн ғана билік етті. |- | 24 || [[Мұса хан]] || ????–1704 || 1703–1704 || |- | 25 || [[Жәдігер хан]] || ????–1714 || 1704–1714 || |- | 26 || [[Шерғазы хан]] || ????–1728 || 1714–1728 || |- | 27 || [[Елбарыс хан II]] || ????–???? || 1728–1740 || Арабшах әулетінен шыққан соңғы хан. |- | 28 || [[Әбілғазы хан II]] || ????–???? || 1742–1745 || |- | — || [[Темір Ғазы хан]] || ????–???? || 1757–1763 || |- | 29 || [[Әбілғазы хан III]] || ????–???? || 1767–1768 || |- | 30 || [[Мұхаммед Әмин инақ]] || 1730–1790 || 1763–1790 || Қоңырат әулетінің алғашқы билеушісі. Инақ лауазымымен басқарды. |- | 31 || [[Аваз инақ]] || 1750–1804 || 1790–1804 || Инақ лауазымымен басқарды. |- | 32 || [[Елтүзер хан|Елтүзер]] || 1760–1806 || 1804–1806 || Қоңырат әулетінен хан лауазымын қабылдаған алғашқы билеуші. |- | 33 || [[I Мұхаммед Рахым хан]] || 1775–1825 || 1806–1825 || |- | 34 || [[Аллақұл хан]] || 1794–1842 || 1825–1842 || |- | 35 || [[Рахымқұл хан]] || 1804–1845 || 1842–1845 || |- | 36 || [[Мұхаммед Әмин хан]] || 1817–1855 || 1845–1855 || |- | 37 || [[Абдулла хан (Хиуа ханы)|Абдулла хан]] || ????–1855 || 1855–1855 || Алты ай билік құрды. |- | 38 || [[Құтлық Мұрат хан]] || 1837–1855 || 1855–1855 || |- | 39 || [[Сейіт Мұхаммед хан]] || 1823–1864 || 1856–1864 || |- | 40 || [[II Мұхаммед Рахым хан]] || 1845–1910 || 1864–1910 || «Феруз» лақап атымен танымал ақын. |- | 41 || [[Асфандияр хан]] || 1871–1918 || 1910–1918 || |- | 42 || [[Сейіт Абдулла хан]] || 1871–1933 || 1918–1920 || Қоңырат әулетінің және Хиуа хандығының соңғы ханы. |} == Әдебиет == * ​{{Кітап|авторы=[[Бартольд Василий Владимирович|Бартольд В. В.]]|тақырыбы=Сочинения. Работы по отдельным проблемам истории Средней Азии|бөлімі=2|мекені=М.|баспасы=Наука|жылы=1964|томы=2|том саны=9|бет саны=661|ref=Бартольд}} * ​История государства и права / Н. П. Азизов, Ф. Мухитдинова, М. Хамидова ж. б. редакциясымен. — Ташкент: Өзбекстан Республикасы ІІМ Академиясының баспасы, 2016. — 175-б. — 335 б. * Тревер К. В., Якубовский А. Ю., Воронец М. Э.: История народов Узбекистана, 2-том. — Ташкент: Өз КСР ҒА, 1947. — 517 б. * ​{{Кітап|тақырыбы=Хорезм в истории государственности Узбекистана|жауапты=Ртвеладзе Э. В., Алимова Д. А.|мекені=Ташкент|баспасы=«Узбекистан файласуфлари миллий жамияти»|жылы=2013|бет саны=336|ref=Хорезм в истории государственности Узбекистана}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Хорезм билеушілері]] a2o450fod1hugpdohanf0rg5l9la0vj 3 778562 3579133 2026-04-08T22:13:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579133 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Дастан Алипбек}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 03:13, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) 2xf3crygmdcebuag2nv10po8wdl9lsd 3 778566 3579304 2026-04-09T05:58:51Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579304 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ілияс Нұрсұлтан}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 10:58, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) ebqdvkv6ao2p8iqthc9ugo580ldb8m7 3 778567 3579392 2026-04-09T06:26:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579392 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Fyokurosu}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 11:26, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) bkhe7l5f9osfc5jagkf2vq3ob5esrwn 3 778568 3579411 2026-04-09T06:55:44Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579411 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dariga Zhumagaliyeva}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:55, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) p5vg56okncj6r30rt9mrc8rlxqryp1n 0 778569 3579438 2026-04-09T07:47:22Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.07.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері... 3579438 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.07.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағаның иегері (ҚР БҒМ, 2010); * Т.К. Қамзабаев атындағы сыйлықтың иегері (ҚарМУ, 2009); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (ҚР БҒМ, 2011); * Ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (ҚР БҒМ, 2016). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова''' — медицина ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), доцент ([[2005 жыл|2005]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1966 жыл|1966]] жылы 11 шілдеде [[Алматы облысы]]нда туған.<br> Қарағанды мемлекеттік институтын бітірген (1990, қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).<br> 1990-[[1991 жыл|91]] жылдары [[Қарағанды]] қаласы бұрынғы Ленин аудандық сан-эпидемиологиялық стансасында дәрігер-гигиенист, 1991-[[1992 жыл|92]] жылдары Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында кіші ғылыми, ғылыми қызметкер, [[1999 жыл|1999]]-[[2010 жыл|2010]] жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, [[2004 жыл|2004]] жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – гигиена, еңбек медицинасы, биология.<br> "Бейнедисплейлік терминал қызметкерлерінің кәсіби қаупін бақылау мен басқарудың жүйесін әзірлеу" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 170-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 7 авторлық куәліктің, 1 аладын ала патенттің авторы. == Марапаттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағаның иегері (ҚР БҒМ, 2010);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * Т.К. Қамзабаев атындағы сыйлықтың иегері (ҚарМУ, 2009); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (ҚР БҒМ, 2011); * Ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (ҚР БҒМ, 2016).<ref>[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_sio/tebenova_kz.pdf ТЕБЕНОВА ҚАРЛЫҒАШ СӘКЕНҚЫЗЫ.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://famous-scientists.ru/anketa/tebenova-karlygash-sakenovna-11676 Известные учёные.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]] [[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары оқытушылары]] nts8psmehr9qppwbfos7l388i1l9ftk 3579446 3579438 2026-04-09T07:51:30Z Салиха 17167 3579446 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.07.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы облысы|Алматы облысында}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Медицина |Жұмыс орны = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағаның иегері (ҚР БҒМ, 2010); * Т.К. Қамзабаев атындағы сыйлықтың иегері (ҚарМУ, 2009); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (ҚР БҒМ, 2011); * Ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (ҚР БҒМ, 2016). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Қарлығаш Сәкенқызы Тебенова''' — медицина ғылымының докторы ([[2011 жыл|2011]]), доцент ([[2005 жыл|2005]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1966 жыл|1966]] жылы 11 шілдеде [[Алматы облысы]]нда туған.<br> Қарағанды мемлекеттік институтын бітірген (1990, қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).<br> 1990-[[1991 жыл|91]] жылдары [[Қарағанды]] қаласы бұрынғы Ленин аудандық сан-эпидемиологиялық стансасында дәрігер-гигиенист, 1991-[[1992 жыл|92]] жылдары Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында кіші ғылыми, ғылыми қызметкер, [[1999 жыл|1999]]-[[2010 жыл|2010]] жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, [[2004 жыл|2004]] жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыты – гигиена, еңбек медицинасы, биология.<br> "Бейнедисплейлік терминал қызметкерлерінің кәсіби қаупін бақылау мен басқарудың жүйесін әзірлеу" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> Жарияланған ғылыми және оқу-әдістемелік еңбектерінің саны 440-тан астам, оның ішінде 7 авторлық куәліктің, 1 аладын ала патенттің авторы. == Марапаттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағаның иегері (ҚР БҒМ, 2010);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * Т.К. Қамзабаев атындағы сыйлықтың иегері (ҚарМУ, 2009); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (ҚР БҒМ, 2011); * Ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (ҚР БҒМ, 2016).<ref>[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_sio/tebenova_kz.pdf ТЕБЕНОВА ҚАРЛЫҒАШ СӘКЕНҚЫЗЫ.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://famous-scientists.ru/anketa/tebenova-karlygash-sakenovna-11676 Известные учёные.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Медицина ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]] [[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары оқытушылары]] nfnwcojuv0zw5v6p41h7wmqx9uvkofk 0 778571 3579481 2026-04-09T08:35:31Z 1nter pares 146705 «[[Хорезм ханы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3579481 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Хорезм ханы]] a9pcbo12mer35i7nxpfmge815vais44 0 778572 3579482 2026-04-09T08:36:42Z Kaiyr 3134 Жаңа бетте: Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұ... 3579482 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:10_000_popular_names_and_surnames_of_kazakhs_of_Kazakhstan_2023.pdf|title=English: 10 000 popular Kazakh names and surnames of Kazakhstan (2023). Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметі бойынша|last=Casserium|date=2023-10-06|access-date=2023-10-13}}</ref> Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Навигациялық кесте |- !rowspan=4 | «Ер есімдерінің тізімі» |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Альмухан]] || 72 |- ! 5002 | [[Аклбек]] || 72 |- ! 5003 | [[Абдрашид]] || 72 |- ! 5004 | [[Адельхан]] || 72 |- ! 5005 | [[Амире]] || 72 |- ! 5006 | [[Аликул]] || 72 |- ! 5007 | [[Аққанат]] || 72 |- ! 5008 | [[Азильхан]] || 72 |- ! 5009 | [[Абдулазим]] || 72 |- ! 5010 | [[Абулхайр]] || 72 |- ! 5011 | [[Фирдаус]] || 71 |- ! 5012 | [[Төреби]] || 71 |- ! 5013 | [[Тлеукен]] || 71 |- ! 5014 | [[Сырлан]] || 71 |- ! 5015 | [[Тәуке]] || 71 |- ! 5016 | [[Сәтбек]] || 71 |- ! 5017 | [[Талапкали]] || 71 |- ! 5018 | [[Суният]] || 71 |- ! 5019 | [[Сауранбек]] || 71 |- ! 5020 | [[Срым]] || 71 |- ! 5021 | [[Серхан]] || 71 |- ! 5022 | [[Рымбай]] || 71 |- ! 5023 | [[Сейіл]] || 71 |- ! 5024 | [[Нұрсаид]] || 71 |- ! 5025 | [[Нурмухаммет]] || 71 |- ! 5026 | [[Нұрғабыл]] || 71 |- ! 5027 | [[Өтепберген]] || 71 |- ! 5028 | [[Нұран]] || 71 |- ! 5029 | [[Нарул]] || 71 |- ! 5030 | [[Мұқтархан]] || 71 |- ! 5031 | [[Мухитжан]] || 71 |- ! 5032 | [[Мұханбетжан]] || 71 |- ! 5033 | [[Равшанбек]] || 71 |- ! 5034 | [[Мұхаммедамин]] || 71 |- ! 5035 | [[Осер]] || 71 |- ! 5036 | [[Мухатай]] || 71 |- ! 5037 | [[Кокен]] || 71 |- ! 5038 | [[Қудайберген]] || 71 |- ! 5039 | [[Қалмахан]] || 71 |- ! 5040 | [[Жубан]] || 71 |- ! 5041 | [[Кенжеш]] || 71 |- ! 5042 | [[Картай]] || 71 |- ! 5043 | [[Жұмат]] || 71 |- ! 5044 | [[Кеңшілік]] || 71 |- ! 5045 | [[Инкарбек]] || 71 |- ! 5046 | [[Касимхан]] || 71 |- ! 5047 | [[Ерикбай]] || 71 |- ! 5048 | [[Енбек]] || 71 |- ! 5049 | [[Дана]] || 71 |- ! 5050 | [[Демеген]] || 71 |- ! 5051 | [[Ермахамбет]] || 71 |- ! 5052 | [[Еркінбай]] || 71 |- ! 5053 | [[Әбдімансұр]] || 71 |- ! 5054 | [[Бакыткелды]] || 71 |- ! 5055 | [[Булеген]] || 71 |- ! 5056 | [[Багланбек]] || 71 |- ! 5057 | [[Бабур]] || 71 |- ! 5058 | [[Бакытгали]] || 71 |- ! 5059 | [[Бірлес]] || 71 |- ! 5060 | [[Гасырбек]] || 71 |- ! 5061 | [[Бегимхан]] || 71 |- ! 5062 | [[Арип]] || 71 |- ! 5063 | [[Альмахан]] || 71 |- ! 5064 | [[Альби]] || 71 |- ! 5065 | [[Амантурлы]] || 71 |- ! 5066 | [[Абжаппар]] || 71 |- ! 5067 | [[Адинұр]] || 71 |- ! 5068 | [[Шарипбай]] || 70 |- ! 5069 | [[Шынтемир]] || 70 |- ! 5070 | [[Хабидулла]] || 70 |- ! 5071 | [[Теміртас]] || 70 |- ! 5072 | [[Самаркан]] || 70 |- ! 5073 | [[Саятхан]] || 70 |- ! 5074 | [[Токберген]] || 70 |- ! 5075 | [[Нуралим]] || 70 |- ! 5076 | [[Ралан]] || 70 |- ! 5077 | [[Нурбатыр]] || 70 |- ! 5078 | [[Радомир]] || 70 |- ! 5079 | [[Қалдан]] || 70 |- ! 5080 | [[Кылыш]] || 70 |- ! 5081 | [[Мираш]] || 70 |- ! 5082 | [[Кувандик]] || 70 |- ! 5083 | [[Мамед]] || 70 |- ! 5084 | [[Кәрімжан]] || 70 |- ! 5085 | [[Маралхан]] || 70 |- ! 5086 | [[Мейирхан]] || 70 |- ! 5087 | [[Мейрим]] || 70 |- ! 5088 | [[Кален]] || 70 |- ! 5089 | [[Калбек]] || 70 |- ! 5090 | [[Казакбай]] || 70 |- ! 5091 | [[Зайдулла]] || 70 |- ! 5092 | [[Еркенұр]] || 70 |- ! 5093 | [[Дінмухамбет]] || 70 |- ! 5094 | [[Еділбек]] || 70 |- ! 5095 | [[Давлетбай]] || 70 |- ! 5096 | [[Дженис]] || 70 |- ! 5097 | [[Дауыт]] || 70 |- ! 5098 | [[Даулеткелды]] || 70 |- ! 5099 | [[Дүйсенғали]] || 70 |- ! 5100 | [[Артықбай]] || 70 |- ! 5101 | [[Гаппар]] || 70 |- ! 5102 | [[Биболсын]] || 70 |- ! 5103 | [[Арқалық]] || 70 |- ! 5104 | [[Бектемис]] || 70 |- ! 5105 | [[Альназар]] || 70 |- ! 5106 | [[Айып]] || 70 |- ! 5107 | [[Абдумуталип]] || 70 |- ! 5108 | [[Абылқайыр]] || 70 |- ! 5109 | [[Эргаш]] || 69 |- ! 5110 | [[Шындос]] || 69 |- ! 5111 | [[Эдгар]] || 69 |- ! 5112 | [[Элёр]] || 69 |- ! 5113 | [[Тәуіржан]] || 69 |- ! 5114 | [[Сәрсенғали]] || 69 |- ! 5115 | [[Рахымберди]] || 69 |- ! 5116 | [[Таттимбет]] || 69 |- ! 5117 | [[Сламхан]] || 69 |- ! 5118 | [[Серк]] || 69 |- ! 5119 | [[Тлеукан]] || 69 |- ! 5120 | [[Темиргалий]] || 69 |- ! 5121 | [[Темірбай]] || 69 |- ! 5122 | [[Өрен]] || 69 |- ! 5123 | [[Оразгелді]] || 69 |- ! 5124 | [[Мұхаммедәмин]] || 69 |- ! 5125 | [[Пазылхан]] || 69 |- ! 5126 | [[Нұржауған]] || 69 |- ! 5127 | [[Омаргали]] || 69 |- ! 5128 | [[Раиымбек]] || 69 |- ! 5129 | [[Нурмукан]] || 69 |- ! 5130 | [[Коптлеу]] || 69 |- ! 5131 | [[Милат]] || 69 |- ! 5132 | [[Құдайберді]] || 69 |- ! 5133 | [[Заманай]] || 69 |- ! 5134 | [[Иманалы]] || 69 |- ! 5135 | [[Заттыбек]] || 69 |- ! 5136 | [[Касымжомарт]] || 69 |- ! 5137 | [[Жаркынбай]] || 69 |- ! 5138 | [[Зерек]] || 69 |- ! 5139 | [[Жумагерей]] || 69 |- ! 5140 | [[Жумакул]] || 69 |- ! 5141 | [[Жанпейіс]] || 69 |- ! 5142 | [[Әлиакбар]] || 69 |- ! 5143 | [[Елбасы]] || 69 |- ! 5144 | [[Даниёр]] || 69 |- ! 5145 | [[Жагыпар]] || 69 |- ! 5146 | [[Еркенбек]] || 69 |- ! 5147 | [[Ерқуат]] || 69 |- ! 5148 | [[Гадилжан]] || 69 |- ! 5149 | [[Беслан]] || 69 |- ! 5150 | [[Бакнур]] || 69 |- ! 5151 | [[Арулан]] || 69 |- ! 5152 | [[Абырой]] || 69 |- ! 5153 | [[Абдибай]] || 69 |- ! 5154 | [[Абулхайыр]] || 69 |- ! 5155 | [[Абдуразак]] || 69 |- ! 5156 | [[Абдихамит]] || 69 |- ! 5157 | [[Аңсарбек]] || 69 |- ! 5158 | [[Адилкан]] || 69 |- ! 5159 | [[Албан]] || 69 |- ! 5160 | [[Акнур]] || 69 |- ! 5161 | [[Турмаханбет]] || 68 |- ! 5162 | [[Торе]] || 68 |- ! 5163 | [[Хангерей]] || 68 |- ! 5164 | [[Эрмек]] || 68 |- ! 5165 | [[Шынгисхан]] || 68 |- ! 5166 | [[Халиф]] || 68 |- ! 5167 | [[Эльман]] || 68 |- ! 5168 | [[Сүндетбек]] || 68 |- ! 5169 | [[Сланбек]] || 68 |- ! 5170 | [[Съезд]] || 68 |- ! 5171 | [[Темиркан]] || 68 |- ! 5172 | [[Рисбек]] || 68 |- ! 5173 | [[Тайлан]] || 68 |- ! 5174 | [[Рахымберді]] || 68 |- ! 5175 | [[Рысжан]] || 68 |- ! 5176 | [[Нурумжан]] || 68 |- ! 5177 | [[Мұрадым]] || 68 |- ! 5178 | [[Мұқамет]] || 68 |- ! 5179 | [[Налибай]] || 68 |- ! 5180 | [[Нұр Али]] || 68 |- ! 5181 | [[Ниязхан]] || 68 |- ! 5182 | [[Мэльс]] || 68 |- ! 5183 | [[Нарбол]] || 68 |- ! 5184 | [[Нуртілеу]] || 68 |- ! 5185 | [[Нұраділ]] || 68 |- ! 5186 | [[Коныспай]] || 68 |- ! 5187 | [[Кусайн]] || 68 |- ! 5188 | [[Қарқын]] || 68 |- ! 5189 | [[Құрмаш]] || 68 |- ! 5190 | [[Жебе]] || 68 |- ! 5191 | [[Жумаберген]] || 68 |- ! 5192 | [[Кабдыгали]] || 68 |- ! 5193 | [[Джанболат]] || 68 |- ! 5194 | [[Дат]] || 68 |- ! 5195 | [[Досмаханбет]] || 68 |- ! 5196 | [[Даньяр]] || 68 |- ! 5197 | [[Дарқан]] || 68 |- ! 5198 | [[Билим]] || 68 |- ! 5199 | [[Асламбек]] || 68 |- ! 5200 | [[Асил]] || 68 |- ! 5201 | [[Бауиржан]] || 68 |- ! 5202 | [[Байжума]] || 68 |- ! 5203 | [[Бегендик]] || 68 |- ! 5204 | [[Асим]] || 68 |- ! 5205 | [[Айтхан]] || 68 |- ! 5206 | [[Анапия]] || 68 |- ! 5207 | [[Акбай]] || 68 |- ! 5208 | [[Агадил]] || 68 |- ! 5209 | [[Абдула]] || 68 |- ! 5210 | [[Айтмухамед]] || 68 |- ! 5211 | [[Ылғар]] || 67 |- ! 5212 | [[Уатхан]] || 67 |- ! 5213 | [[Хумарбек]] || 67 |- ! 5214 | [[Тұрсынғали]] || 67 |- ! 5215 | [[Филипп]] || 67 |- ! 5216 | [[Саулебай]] || 67 |- ! 5217 | [[Таттибек]] || 67 |- ! 5218 | [[Тауке]] || 67 |- ! 5219 | [[Мухаммедәлі]] || 67 |- ! 5220 | [[Оңалбай]] || 67 |- ! 5221 | [[Мухамедәли]] || 67 |- ! 5222 | [[Оринбасар]] || 67 |- ! 5223 | [[Нурай]] || 67 |- ! 5224 | [[Нагмет]] || 67 |- ! 5225 | [[Мұхасан]] || 67 |- ! 5226 | [[Мейримжан]] || 67 |- ! 5227 | [[Қизат]] || 67 |- ! 5228 | [[Койбагар]] || 67 |- ! 5229 | [[Клышбек]] || 67 |- ! 5230 | [[Құмарбек]] || 67 |- ! 5231 | [[Курманай]] || 67 |- ! 5232 | [[Қыдырғали]] || 67 |- ! 5233 | [[Жидебай]] || 67 |- ! 5234 | [[Жолшыбек]] || 67 |- ! 5235 | [[Калибай]] || 67 |- ! 5236 | [[Каримбай]] || 67 |- ! 5237 | [[Каскырбек]] || 67 |- ! 5238 | [[Кайса]] || 67 |- ! 5239 | [[Жанайбек]] || 67 |- ! 5240 | [[Досмурат]] || 67 |- ! 5241 | [[Әбілқайырхан]] || 67 |- ! 5242 | [[Әлқуат]] || 67 |- ! 5243 | [[Дауренбай]] || 67 |- ! 5244 | [[Жаксат]] || 67 |- ! 5245 | [[Досберген]] || 67 |- ! 5246 | [[Даулетяр]] || 67 |- ! 5247 | [[Богембай]] || 67 |- ! 5248 | [[Бердібай]] || 67 |- ! 5249 | [[Ганибет]] || 67 |- ! 5250 | [[Бекгали]] || 67 |- ! 5251 | [[Бактжан]] || 67 |- ! 5252 | [[Байқадам]] || 67 |- ! 5253 | [[Ахмадияр]] || 67 |- ! 5254 | [[Бекмухаммед]] || 67 |- ! 5255 | [[Атамурат]] || 67 |- ! 5256 | [[Ансаған]] || 67 |- ! 5257 | [[Аргынбай]] || 67 |- ! 5258 | [[Аманер]] || 67 |- ! 5259 | [[Ақат]] || 67 |- ! 5260 | [[Абдимуталип]] || 67 |- ! 5261 | [[Айбосын]] || 67 |- ! 5262 | [[Аймұхаммед]] || 67 |- ! 5263 | [[Тохтарбек]] || 66 |- ! 5264 | [[Уристем]] || 66 |- ! 5265 | [[Ясын]] || 66 |- ! 5266 | [[Тулен]] || 66 |- ! 5267 | [[Турежан]] || 66 |- ! 5268 | [[Ұшқын]] || 66 |- ! 5269 | [[Шарафат]] || 66 |- ! 5270 | [[Хантемир]] || 66 |- ! 5271 | [[Тәттімбет]] || 66 |- ! 5272 | [[Тлеугали]] || 66 |- ! 5273 | [[Сабет]] || 66 |- ! 5274 | [[Спатай]] || 66 |- ! 5275 | [[Салимбай]] || 66 |- ! 5276 | [[Темірұлан]] || 66 |- ! 5277 | [[Саятжан]] || 66 |- ! 5278 | [[Рахманкул]] || 66 |- ! 5279 | [[Нурғазы]] || 66 |- ! 5280 | [[Мухаметкалий]] || 66 |- ! 5281 | [[Нұрқадам]] || 66 |- ! 5282 | [[Нурпулат]] || 66 |- ! 5283 | [[Мадет]] || 66 |- ! 5284 | [[Мурзатай]] || 66 |- ! 5285 | [[Кубайдолла]] || 66 |- ! 5286 | [[Копбосын]] || 66 |- ! 5287 | [[Мансурбек]] || 66 |- ! 5288 | [[Маркен]] || 66 |- ! 5289 | [[Марден]] || 66 |- ! 5290 | [[Қожабек]] || 66 |- ! 5291 | [[Кусайын]] || 66 |- ! 5292 | [[Жексембек]] || 66 |- ! 5293 | [[Исмадияр]] || 66 |- ! 5294 | [[Изгали]] || 66 |- ! 5295 | [[Елбосын]] || 66 |- ! 5296 | [[Жагипар]] || 66 |- ! 5297 | [[Даркен]] || 66 |- ! 5298 | [[Әбдісамат]] || 66 |- ! 5299 | [[Елболсын]] || 66 |- ! 5300 | [[Есіркеп]] || 66 |- ! 5301 | [[Жайнат]] || 66 |- ! 5302 | [[Губайдулла]] || 66 |- ! 5303 | [[Даирбек]] || 66 |- ! 5304 | [[Джолдасбай]] || 66 |- ! 5305 | [[Ғинаят]] || 66 |- ! 5306 | [[Бекжон]] || 66 |- ! 5307 | [[Аскерхан]] || 66 |- ! 5308 | [[Бокейхан]] || 66 |- ! 5309 | [[Гибадат]] || 66 |- ! 5310 | [[Бахтыяр]] || 66 |- ! 5311 | [[Барысбек]] || 66 |- ! 5312 | [[Ғазизбек]] || 66 |- ! 5313 | [[Бекназ]] || 66 |- ! 5314 | [[Бакдәулет]] || 66 |- ! 5315 | [[Айқожа]] || 66 |- ! 5316 | [[Амантур]] || 66 |- ! 5317 | [[Алхам]] || 66 |- ! 5318 | [[Абдуәли]] || 66 |- ! 5319 | [[Амирбай]] || 66 |- ! 5320 | [[Абдиашим]] || 66 |- ! 5321 | [[Толкынбек]] || 65 |- ! 5322 | [[Шырынбек]] || 65 |- ! 5323 | [[Фазылхан]] || 65 |- ! 5324 | [[Тынымбай]] || 65 |- ! 5325 | [[Элмурод]] || 65 |- ! 5326 | [[Шамши]] || 65 |- ! 5327 | [[Шариф]] || 65 |- ! 5328 | [[Тургынбай]] || 65 |- ! 5329 | [[Танбай]] || 65 |- ! 5330 | [[Сансизбай]] || 65 |- ! 5331 | [[Мұртаза]] || 65 |- ! 5332 | [[Нұрзаман]] || 65 |- ! 5333 | [[Омурбек]] || 65 |- ! 5334 | [[Нурказы]] || 65 |- ! 5335 | [[Маулетхан]] || 65 |- ! 5336 | [[Мешитбай]] || 65 |- ! 5337 | [[Магамед]] || 65 |- ! 5338 | [[Куантхан]] || 65 |- ! 5339 | [[Куаншбек]] || 65 |- ! 5340 | [[Қырымбек]] || 65 |- ! 5341 | [[Жанкожа]] || 65 |- ! 5342 | [[Жансаят]] || 65 |- ! 5343 | [[Капан]] || 65 |- ! 5344 | [[Калмаханбет]] || 65 |- ! 5345 | [[Әділбай]] || 65 |- ! 5346 | [[Ельхан]] || 65 |- ! 5347 | [[Әділер]] || 65 |- ! 5348 | [[Әлімбай]] || 65 |- ! 5349 | [[Данел]] || 65 |- ! 5350 | [[Есмахан]] || 65 |- ! 5351 | [[Әбдіразақ]] || 65 |- ! 5352 | [[Әлинур]] || 65 |- ! 5353 | [[Ділмұхамед]] || 65 |- ! 5354 | [[Есильбай]] || 65 |- ! 5355 | [[Бейсенали]] || 65 |- ! 5356 | [[Бинур]] || 65 |- ! 5357 | [[Бекадил]] || 65 |- ! 5358 | [[Барлык]] || 65 |- ! 5359 | [[Амерхан]] || 65 |- ! 5360 | [[Абілмансур]] || 65 |- ! 5361 | [[Алматай]] || 65 |- ! 5362 | [[Алимкул]] || 65 |- ! 5363 | [[Амит]] || 65 |- ! 5364 | [[Алқар]] || 65 |- ! 5365 | [[Абдураһим]] || 65 |- ! 5366 | [[Турсынжан]] || 64 |- ! 5367 | [[Турсыналы]] || 64 |- ! 5368 | [[Унербек]] || 64 |- ! 5369 | [[Халилулла]] || 64 |- ! 5370 | [[Умарбек]] || 64 |- ! 5371 | [[Тургынбек]] || 64 |- ! 5372 | [[Эльмир]] || 64 |- ! 5373 | [[Хали]] || 64 |- ! 5374 | [[Хамитжан]] || 64 |- ! 5375 | [[Сахитжан]] || 64 |- ! 5376 | [[Сеильбек]] || 64 |- ! 5377 | [[Темірәлі]] || 64 |- ! 5378 | [[Садыкбек]] || 64 |- ! 5379 | [[Танатбек]] || 64 |- ! 5380 | [[Сайд]] || 64 |- ! 5381 | [[Сейдуалы]] || 64 |- ! 5382 | [[Нұразиз]] || 64 |- ! 5383 | [[Нұрдәурен]] || 64 |- ! 5384 | [[Нагашыбек]] || 64 |- ! 5385 | [[Райыс]] || 64 |- ! 5386 | [[Пазыл]] || 64 |- ! 5387 | [[Мұқаметжан]] || 64 |- ! 5388 | [[Нуржума]] || 64 |- ! 5389 | [[Мырзагул]] || 64 |- ! 5390 | [[Пулатбек]] || 64 |- ! 5391 | [[Наркен]] || 64 |- ! 5392 | [[Маркабай]] || 64 |- ! 5393 | [[Мейрас]] || 64 |- ! 5394 | [[Кубеген]] || 64 |- ! 5395 | [[Мархаббат]] || 64 |- ! 5396 | [[Мизам]] || 64 |- ! 5397 | [[Кунтуар]] || 64 |- ! 5398 | [[Махсад]] || 64 |- ! 5399 | [[Куват]] || 64 |- ! 5400 | [[Зулкарнай]] || 64 |- ! 5401 | [[Зулпухар]] || 64 |- ! 5402 | [[Казкен]] || 64 |- ! 5403 | [[Дайырбек]] || 64 |- ! 5404 | [[Дамиан]] || 64 |- ! 5405 | [[Ерлибек]] || 64 |- ! 5406 | [[Ельмурат]] || 64 |- ! 5407 | [[Ерсұңқар]] || 64 |- ! 5408 | [[Досмахан]] || 64 |- ! 5409 | [[Дуйсенхан]] || 64 |- ! 5410 | [[Ермукан]] || 64 |- ! 5411 | [[Байдалы]] || 64 |- ! 5412 | [[Гасыр]] || 64 |- ! 5413 | [[Ашимбек]] || 64 |- ! 5414 | [[Бахчан]] || 64 |- ! 5415 | [[Бөрібай]] || 64 |- ! 5416 | [[Арынғазы]] || 64 |- ! 5417 | [[Байдыбек]] || 64 |- ! 5418 | [[Бағым]] || 64 |- ! 5419 | [[Ариман]] || 64 |- ! 5420 | [[Аидын]] || 64 |- ! 5421 | [[Аидар]] || 64 |- ! 5422 | [[Абдихалик]] || 64 |- ! 5423 | [[Абдулқадыр]] || 64 |- ! 5424 | [[Алтынгазы]] || 64 |- ! 5425 | [[Абду Рахман]] || 64 |- ! 5426 | [[Аппаз]] || 64 |- ! 5427 | [[Арапбек]] || 64 |- ! 5428 | [[Туякбай]] || 63 |- ! 5429 | [[Хабиболла]] || 63 |- ! 5430 | [[Төлебай]] || 63 |- ! 5431 | [[Тунгышбай]] || 63 |- ! 5432 | [[Турмаганбет]] || 63 |- ! 5433 | [[Унгарбай]] || 63 |- ! 5434 | [[Уайс]] || 63 |- ! 5435 | [[Укибай]] || 63 |- ! 5436 | [[Тоқтамыс]] || 63 |- ! 5437 | [[Тагиберген]] || 63 |- ! 5438 | [[Рахманбек]] || 63 |- ! 5439 | [[Суннатулла]] || 63 |- ! 5440 | [[Саурбай]] || 63 |- ! 5441 | [[Теңіз]] || 63 |- ! 5442 | [[Сайфолла]] || 63 |- ! 5443 | [[Таукехан]] || 63 |- ! 5444 | [[Таниберген]] || 63 |- ! 5445 | [[Сериктай]] || 63 |- ! 5446 | [[Сағди]] || 63 |- ! 5447 | [[Самуил]] || 63 |- ! 5448 | [[Тилеу]] || 63 |- ! 5449 | [[Рымгали]] || 63 |- ! 5450 | [[Ренад]] || 63 |- ! 5451 | [[Нурнияз]] || 63 |- ! 5452 | [[Мекенбай]] || 63 |- ! 5453 | [[Курманказы]] || 63 |- ! 5454 | [[Кызырбек]] || 63 |- ! 5455 | [[Махсутхан]] || 63 |- ! 5456 | [[Қаржаубай]] || 63 |- ! 5457 | [[Жұмаш]] || 63 |- ! 5458 | [[Ихтиёр]] || 63 |- ! 5459 | [[Кажыгали]] || 63 |- ! 5460 | [[Зелимхан]] || 63 |- ! 5461 | [[Ислямбек]] || 63 |- ! 5462 | [[Жумали]] || 63 |- ! 5463 | [[Дауранбек]] || 63 |- ! 5464 | [[Дилмурад]] || 63 |- ! 5465 | [[Дулан]] || 63 |- ! 5466 | [[Жаксыгельды]] || 63 |- ! 5467 | [[Жалгасхан]] || 63 |- ! 5468 | [[Бекмухамет]] || 63 |- ! 5469 | [[Бакытберген]] || 63 |- ! 5470 | [[Бахыткали]] || 63 |- ! 5471 | [[Асильхан]] || 63 |- ! 5472 | [[Богдат]] || 63 |- ! 5473 | [[Алгазы]] || 63 |- ! 5474 | [[Анаркул]] || 63 |- ! 5475 | [[Аитбай]] || 63 |- ! 5476 | [[Адайхан]] || 63 |- ! 5477 | [[Абдыкалык]] || 63 |- ! 5478 | [[Абдураһман]] || 63 |- ! 5479 | [[Абдулрахим]] || 63 |- ! 5480 | [[Абдыманап]] || 63 |- ! 5481 | [[Алиназар]] || 63 |- ! 5482 | [[Абдулғазиз]] || 63 |- ! 5483 | [[Аброр]] || 63 |- ! 5484 | [[Айсер]] || 63 |- ! 5485 | [[Абдижамил]] || 63 |- ! 5486 | [[Абатбай]] || 63 |- ! 5487 | [[Турлыхан]] || 62 |- ! 5488 | [[Фуркат]] || 62 |- ! 5489 | [[Шаһкерім]] || 62 |- ! 5490 | [[Ырзабек]] || 62 |- ! 5491 | [[Шодиёр]] || 62 |- ! 5492 | [[Шахриёр]] || 62 |- ! 5493 | [[Серікқазы]] || 62 |- ! 5494 | [[Нурджан]] || 62 |- ! 5495 | [[Нұршах]] || 62 |- ! 5496 | [[Оңласын]] || 62 |- ! 5497 | [[Нуркельды]] || 62 |- ! 5498 | [[Орымбай]] || 62 |- ! 5499 | [[Нурмаш]] || 62 |- ! 5500 | [[Накыпбек]] || 62 |- ! 5501 | [[Намаз]] || 62 |- ! 5502 | [[Нұррахман]] || 62 |- ! 5503 | [[Орхан]] || 62 |- ! 5504 | [[Нуркабыл]] || 62 |- ! 5505 | [[Надыр]] || 62 |- ! 5506 | [[Муналбай]] || 62 |- ! 5507 | [[Меллат]] || 62 |- ! 5508 | [[Мейрамғали]] || 62 |- ! 5509 | [[Қазыбекби]] || 62 |- ! 5510 | [[Кумархан]] || 62 |- ! 5511 | [[Медер]] || 62 |- ! 5512 | [[Лұқман]] || 62 |- ! 5513 | [[Құдрет]] || 62 |- ! 5514 | [[Каримбек]] || 62 |- ! 5515 | [[Иргебай]] || 62 |- ! 5516 | [[Жанасбек]] || 62 |- ! 5517 | [[Жантлеу]] || 62 |- ! 5518 | [[Имир]] || 62 |- ! 5519 | [[Керимкул]] || 62 |- ! 5520 | [[Жорабай]] || 62 |- ! 5521 | [[Зариф]] || 62 |- ! 5522 | [[Жансар]] || 62 |- ! 5523 | [[Жумадилда]] || 62 |- ! 5524 | [[Кабул]] || 62 |- ! 5525 | [[Зауытбек]] || 62 |- ! 5526 | [[Кабдула]] || 62 |- ! 5527 | [[Канатхан]] || 62 |- ! 5528 | [[Кадиргали]] || 62 |- ! 5529 | [[Әбілда]] || 62 |- ! 5530 | [[Ескен]] || 62 |- ! 5531 | [[Ерзада]] || 62 |- ! 5532 | [[Ербота]] || 62 |- ! 5533 | [[Ертлеу]] || 62 |- ! 5534 | [[Давран]] || 62 |- ! 5535 | [[Дастен]] || 62 |- ! 5536 | [[Асыларман]] || 62 |- ! 5537 | [[Балкыбек]] || 62 |- ! 5538 | [[Арнал]] || 62 |- ! 5539 | [[Ахилбек]] || 62 |- ! 5540 | [[Бектен]] || 62 |- ! 5541 | [[Бердах]] || 62 |- ! 5542 | [[Батырғали]] || 62 |- ! 5543 | [[Абдурахым]] || 62 |- ! 5544 | [[Анаят]] || 62 |- ! 5545 | [[Айжігіт]] || 62 |- ! 5546 | [[Айсерік]] || 62 |- ! 5547 | [[Абылкаир]] || 62 |- ! 5548 | [[Ануархан]] || 62 |- ! 5549 | [[Абдуалы]] || 62 |- ! 5550 | [[Агбай]] || 62 |- ! 5551 | [[Ақайдар]] || 62 |- ! 5552 | [[Абдухамид]] || 62 |- ! 5553 | [[Турдали]] || 61 |- ! 5554 | [[Түгелбай]] || 61 |- ! 5555 | [[Шынгыз]] || 61 |- ! 5556 | [[Шалкарбай]] || 61 |- ! 5557 | [[Уразгалий]] || 61 |- ! 5558 | [[Усербек]] || 61 |- ! 5559 | [[Турсунали]] || 61 |- ! 5560 | [[Талмас]] || 61 |- ! 5561 | [[Сатай]] || 61 |- ! 5562 | [[Социал]] || 61 |- ! 5563 | [[Сұлтанахмет]] || 61 |- ! 5564 | [[Рымжан]] || 61 |- ! 5565 | [[Мухаметгали]] || 61 |- ! 5566 | [[Орымбек]] || 61 |- ! 5567 | [[Нурсалим]] || 61 |- ! 5568 | [[Мухаммадамин]] || 61 |- ! 5569 | [[Мырзали]] || 61 |- ! 5570 | [[Өткір]] || 61 |- ! 5571 | [[Назим]] || 61 |- ! 5572 | [[Мухамедьяр]] || 61 |- ! 5573 | [[Нысан]] || 61 |- ! 5574 | [[Қонай]] || 61 |- ! 5575 | [[Максуткан]] || 61 |- ! 5576 | [[Қахарман]] || 61 |- ! 5577 | [[Магомед]] || 61 |- ! 5578 | [[Мирамхан]] || 61 |- ! 5579 | [[Махамбетжан]] || 61 |- ! 5580 | [[Қажыгелді]] || 61 |- ! 5581 | [[Мәтжан]] || 61 |- ! 5582 | [[Көшербай]] || 61 |- ! 5583 | [[Исмоил]] || 61 |- ! 5584 | [[Жасыбай]] || 61 |- ! 5585 | [[Зияда]] || 61 |- ! 5586 | [[Жанбосын]] || 61 |- ! 5587 | [[Кажимукан]] || 61 |- ! 5588 | [[Кани]] || 61 |- ! 5589 | [[Кенжибай]] || 61 |- ! 5590 | [[Жанабыл]] || 61 |- ! 5591 | [[Дінмуханбет]] || 61 |- ! 5592 | [[Ғиззат]] || 61 |- ! 5593 | [[Әшірбек]] || 61 |- ! 5594 | [[Дамирлан]] || 61 |- ! 5595 | [[Еримбет]] || 61 |- ! 5596 | [[Достон]] || 61 |- ! 5597 | [[Бахтыгерей]] || 61 |- ! 5598 | [[Букен]] || 61 |- ! 5599 | [[Баймаханбет]] || 61 |- ! 5600 | [[Ғанимат]] || 61 |- ! 5601 | [[Балкен]] || 61 |- ! 5602 | [[Бимахан]] || 61 |- ! 5603 | [[Бейбітжан]] || 61 |- ! 5604 | [[Бейсенхан]] || 61 |- ! 5605 | [[Берикболат]] || 61 |- ! 5606 | [[Ажибай]] || 61 |- ! 5607 | [[Алмасбай]] || 61 |- ! 5608 | [[Акедил]] || 61 |- ! 5609 | [[Айдаркан]] || 61 |- ! 5610 | [[Айбұлан]] || 61 |- ! 5611 | [[Аманғос]] || 61 |- ! 5612 | [[Айтмұхаммед]] || 61 |- ! 5613 | [[Алламберген]] || 61 |- ! 5614 | [[Абдиразак]] || 61 |- ! 5615 | [[Алип]] || 61 |- ! 5616 | [[Абикен]] || 61 |- ! 5617 | [[Амангильды]] || 61 |- ! 5618 | [[Айтмахан]] || 61 |- ! 5619 | [[Фаиз]] || 60 |- ! 5620 | [[Тунгышбек]] || 60 |- ! 5621 | [[Тургунбай]] || 60 |- ! 5622 | [[Шәріп]] || 60 |- ! 5623 | [[Шырынхан]] || 60 |- ! 5624 | [[Ханнұр]] || 60 |- ! 5625 | [[Тоқтарбай]] || 60 |- ! 5626 | [[Султанмахмут]] || 60 |- ! 5627 | [[Рысалы]] || 60 |- ! 5628 | [[Сейсембек]] || 60 |- ! 5629 | [[Сиязбек]] || 60 |- ! 5630 | [[Нурсайын]] || 60 |- ! 5631 | [[Ниетжан]] || 60 |- ! 5632 | [[Мұхаммедхан]] || 60 |- ! 5633 | [[Нишанбай]] || 60 |- ! 5634 | [[Мұстахим]] || 60 |- ! 5635 | [[Орынгазы]] || 60 |- ! 5636 | [[Мунал]] || 60 |- ! 5637 | [[Қызыр]] || 60 |- ! 5638 | [[Коркем]] || 60 |- ! 5639 | [[Күнтуған]] || 60 |- ! 5640 | [[Жаншуақ]] || 60 |- ! 5641 | [[Жандулла]] || 60 |- ! 5642 | [[Ильфат]] || 60 |- ! 5643 | [[Кахрамон]] || 60 |- ! 5644 | [[Жанбай]] || 60 |- ! 5645 | [[Исембай]] || 60 |- ! 5646 | [[Кемель]] || 60 |- ! 5647 | [[Кабдрашит]] || 60 |- ! 5648 | [[Данебек]] || 60 |- ! 5649 | [[Ербек]] || 60 |- ! 5650 | [[Әбибулла]] || 60 |- ! 5651 | [[Есімбек]] || 60 |- ! 5652 | [[Әльтаир]] || 60 |- ! 5653 | [[Джолдас]] || 60 |- ! 5654 | [[Дубек]] || 60 |- ! 5655 | [[Еркуат]] || 60 |- ! 5656 | [[Дәулен]] || 60 |- ! 5657 | [[Балгын]] || 60 |- ! 5658 | [[Ахмеди]] || 60 |- ! 5659 | [[Бибосын]] || 60 |- ! 5660 | [[Байдібек]] || 60 |- ! 5661 | [[Балабай]] || 60 |- ! 5662 | [[Бекторе]] || 60 |- ! 5663 | [[Алшер]] || 60 |- ! 5664 | [[Акзат]] || 60 |- ! 5665 | [[Акжурек]] || 60 |- ! 5666 | [[Алғыр]] || 60 |- ! 5667 | [[Агатай]] || 60 |- ! 5668 | [[Адильбай]] || 60 |- ! 5669 | [[Толымбек]] || 59 |- ! 5670 | [[Уразай]] || 59 |- ! 5671 | [[Шах Керім]] || 59 |- ! 5672 | [[Төребай]] || 59 |- ! 5673 | [[Утемурат]] || 59 |- ! 5674 | [[Шах]] || 59 |- ! 5675 | [[Шарипжан]] || 59 |- ! 5676 | [[Хуршид]] || 59 |- ! 5677 | [[Төреәли]] || 59 |- ! 5678 | [[Эржигит]] || 59 |- ! 5679 | [[Тлеш]] || 59 |- ! 5680 | [[Тагабек]] || 59 |- ! 5681 | [[Собир]] || 59 |- ! 5682 | [[Слам]] || 59 |- ! 5683 | [[Талаптан]] || 59 |- ! 5684 | [[Тәңірхан]] || 59 |- ! 5685 | [[Рахимгали]] || 59 |- ! 5686 | [[Сарсенхан]] || 59 |- ! 5687 | [[Тілепберген]] || 59 |- ! 5688 | [[Сергалий]] || 59 |- ! 5689 | [[Рунар]] || 59 |- ! 5690 | [[Набихан]] || 59 |- ! 5691 | [[Ракат]] || 59 |- ! 5692 | [[Оразтай]] || 59 |- ! 5693 | [[Рамзат]] || 59 |- ! 5694 | [[Мырзагелді]] || 59 |- ! 5695 | [[Мухаммад-Али]] || 59 |- ! 5696 | [[Құттымұрат]] || 59 |- ! 5697 | [[Малгаждар]] || 59 |- ! 5698 | [[Мейраш]] || 59 |- ! 5699 | [[Жанмұрат]] || 59 |- ! 5700 | [[Ибраhим]] || 59 |- ! 5701 | [[Керемет]] || 59 |- ! 5702 | [[Калила]] || 59 |- ! 5703 | [[Зайыр]] || 59 |- ! 5704 | [[Досқан]] || 59 |- ! 5705 | [[Давранбек]] || 59 |- ! 5706 | [[Досмұхамед]] || 59 |- ! 5707 | [[Әділби]] || 59 |- ! 5708 | [[Ерадил]] || 59 |- ! 5709 | [[Әділқазы]] || 59 |- ! 5710 | [[Жаксыберген]] || 59 |- ! 5711 | [[Әзизхан]] || 59 |- ! 5712 | [[Әлкен]] || 59 |- ! 5713 | [[Гильман]] || 59 |- ! 5714 | [[Әшімхан]] || 59 |- ! 5715 | [[Есенгалий]] || 59 |- ! 5716 | [[Досқали]] || 59 |- ! 5717 | [[Дүйсенәлі]] || 59 |- ! 5718 | [[Ахмедия]] || 59 |- ! 5719 | [[Болекбай]] || 59 |- ! 5720 | [[Аружан]] || 59 |- ! 5721 | [[Батирхан]] || 59 |- ! 5722 | [[Ахмет-Али]] || 59 |- ! 5723 | [[Асатулла]] || 59 |- ! 5724 | [[Барақ]] || 59 |- ! 5725 | [[Бунёд]] || 59 |- ! 5726 | [[Бегнұр]] || 59 |- ! 5727 | [[Бексапар]] || 59 |- ! 5728 | [[Балгазы]] || 59 |- ! 5729 | [[Бакытказы]] || 59 |- ! 5730 | [[Али Мансур]] || 59 |- ! 5731 | [[Альмухамед]] || 59 |- ! 5732 | [[Алимбет]] || 59 |- ! 5733 | [[Абдухаким]] || 59 |- ! 5734 | [[Али Имран]] || 59 |- ! 5735 | [[Айтмаганбет]] || 59 |- ! 5736 | [[Абдусалим]] || 59 |- ! 5737 | [[Абдирасил]] || 59 |- ! 5738 | [[Аламгир]] || 59 |- ! 5739 | [[Айдаралы]] || 59 |- ! 5740 | [[Хуатбек]] || 58 |- ! 5741 | [[Тыныштық]] || 58 |- ! 5742 | [[Турали]] || 58 |- ! 5743 | [[Утегали]] || 58 |- ! 5744 | [[Тулиген]] || 58 |- ! 5745 | [[Ширинбек]] || 58 |- ! 5746 | [[Сарбай]] || 58 |- ! 5747 | [[Сыпатай]] || 58 |- ! 5748 | [[Санак]] || 58 |- ! 5749 | [[Таурат]] || 58 |- ! 5750 | [[Суйениш]] || 58 |- ! 5751 | [[Санжархан]] || 58 |- ! 5752 | [[Сағынған]] || 58 |- ! 5753 | [[Сабржан]] || 58 |- ! 5754 | [[Нәдір]] || 58 |- ! 5755 | [[Нурберди]] || 58 |- ! 5756 | [[Нұрқиса]] || 58 |- ! 5757 | [[Нұрқан]] || 58 |- ! 5758 | [[Нұрсанат]] || 58 |- ! 5759 | [[Қажығали]] || 58 |- ! 5760 | [[Мамыт]] || 58 |- ! 5761 | [[Кияс]] || 58 |- ! 5762 | [[Куанышпек]] || 58 |- ! 5763 | [[Корабай]] || 58 |- ! 5764 | [[Лұқпан]] || 58 |- ! 5765 | [[Калдыхан]] || 58 |- ! 5766 | [[Жангелдин]] || 58 |- ! 5767 | [[Жанадиль]] || 58 |- ! 5768 | [[Женісбек]] || 58 |- ! 5769 | [[Иосиф]] || 58 |- ! 5770 | [[Жұлдызхан]] || 58 |- ! 5771 | [[Ізгілік]] || 58 |- ! 5772 | [[Ескуат]] || 58 |- ! 5773 | [[Еркелді]] || 58 |- ! 5774 | [[Дуйсенгазы]] || 58 |- ! 5775 | [[Әбілмәнсұр]] || 58 |- ! 5776 | [[Жақия]] || 58 |- ! 5777 | [[Әнуәр]] || 58 |- ! 5778 | [[Ерахмет]] || 58 |- ! 5779 | [[Есеней]] || 58 |- ! 5780 | [[Ертұлға]] || 58 |- ! 5781 | [[Аятжан]] || 58 |- ! 5782 | [[Бейсеналы]] || 58 |- ! 5783 | [[Бектурсун]] || 58 |- ! 5784 | [[Багылан]] || 58 |- ! 5785 | [[Арынбек]] || 58 |- ! 5786 | [[Булатхан]] || 58 |- ! 5787 | [[Асетбек]] || 58 |- ! 5788 | [[Бимурат]] || 58 |- ! 5789 | [[Гаухарбек]] || 58 |- ! 5790 | [[Ақпейіл]] || 58 |- ! 5791 | [[Анар]] || 58 |- ! 5792 | [[Альсеит]] || 58 |- ! 5793 | [[Азан]] || 58 |- ! 5794 | [[Алиакпар]] || 58 |- ! 5795 | [[Абилхайр]] || 58 |- ! 5796 | [[Абдикали]] || 58 |- ! 5797 | [[Алимардан]] || 58 |- ! 5798 | [[Айтмұрат]] || 58 |- ! 5799 | [[Абинур]] || 58 |- ! 5800 | [[Адылгазы]] || 58 |- ! 5801 | [[Шерехан]] || 57 |- ! 5802 | [[Утеп]] || 57 |- ! 5803 | [[Шакизада]] || 57 |- ! 5804 | [[Тагыберген]] || 57 |- ! 5805 | [[Суннатилла]] || 57 |- ! 5806 | [[Рим]] || 57 |- ! 5807 | [[Сейлжан]] || 57 |- ! 5808 | [[Салимбек]] || 57 |- ! 5809 | [[Сағымбек]] || 57 |- ! 5810 | [[Советкали]] || 57 |- ! 5811 | [[Саулетбек]] || 57 |- ! 5812 | [[Тлеутай]] || 57 |- ! 5813 | [[Темурхан]] || 57 |- ! 5814 | [[Наурузбай]] || 57 |- ! 5815 | [[Орақ]] || 57 |- ! 5816 | [[Нұрғани]] || 57 |- ! 5817 | [[Мухамади]] || 57 |- ! 5818 | [[Мухаметкан]] || 57 |- ! 5819 | [[Муслимхан]] || 57 |- ! 5820 | [[Нурахмед]] || 57 |- ! 5821 | [[Нұролла]] || 57 |- ! 5822 | [[Нұржасар]] || 57 |- ! 5823 | [[Нұрайдын]] || 57 |- ! 5824 | [[Куанган]] || 57 |- ! 5825 | [[Медеухан]] || 57 |- ! 5826 | [[Қабілет]] || 57 |- ! 5827 | [[Құбылай]] || 57 |- ! 5828 | [[Мәден]] || 57 |- ! 5829 | [[Кошан]] || 57 |- ! 5830 | [[Кумаркан]] || 57 |- ! 5831 | [[Мираз]] || 57 |- ! 5832 | [[Меиірбек]] || 57 |- ! 5833 | [[Құрбанбай]] || 57 |- ! 5834 | [[Мәуліт]] || 57 |- ! 5835 | [[Маруан]] || 57 |- ! 5836 | [[Канжар]] || 57 |- ! 5837 | [[Кабир]] || 57 |- ! 5838 | [[Женгисбай]] || 57 |- ! 5839 | [[Инар]] || 57 |- ! 5840 | [[Исламали]] || 57 |- ! 5841 | [[Жанжигит]] || 57 |- ! 5842 | [[Иржан]] || 57 |- ! 5843 | [[Камаладин]] || 57 |- ! 5844 | [[Изберген]] || 57 |- ! 5845 | [[Картбай]] || 57 |- ! 5846 | [[Керімхан]] || 57 |- ! 5847 | [[Илюбай]] || 57 |- ! 5848 | [[Ишанбек]] || 57 |- ! 5849 | [[Даниэл]] || 57 |- ! 5850 | [[Әлиахмет]] || 57 |- ! 5851 | [[Әлмерек]] || 57 |- ! 5852 | [[Әділнұр]] || 57 |- ! 5853 | [[Әлшер]] || 57 |- ! 5854 | [[Еспол]] || 57 |- ! 5855 | [[Даулеткельды]] || 57 |- ! 5856 | [[Ераслан]] || 57 |- ! 5857 | [[Дилдахан]] || 57 |- ! 5858 | [[Ескендыр]] || 57 |- ! 5859 | [[Ғабидолла]] || 57 |- ! 5860 | [[Аяжан]] || 57 |- ! 5861 | [[Баттал]] || 57 |- ! 5862 | [[Берык]] || 57 |- ! 5863 | [[Бақбер]] || 57 |- ! 5864 | [[Бегзад]] || 57 |- ! 5865 | [[Бергей]] || 57 |- ! 5866 | [[Амет]] || 57 |- ! 5867 | [[Айдарбай]] || 57 |- ! 5868 | [[Айтұмар]] || 57 |- ! 5869 | [[Аймурза]] || 57 |- ! 5870 | [[Азберген]] || 57 |- ! 5871 | [[Алібек]] || 57 |- ! 5872 | [[Ақзат]] || 57 |- ! 5873 | [[Алмухан]] || 57 |- ! 5874 | [[Абдурохим]] || 57 |- ! 5875 | [[Шарап]] || 56 |- ! 5876 | [[Улас]] || 56 |- ! 5877 | [[Шанжархан]] || 56 |- ! 5878 | [[Ұлысбек]] || 56 |- ! 5879 | [[Хурмет]] || 56 |- ! 5880 | [[Ұларбек]] || 56 |- ! 5881 | [[Төлеубай]] || 56 |- ! 5882 | [[Хабит]] || 56 |- ! 5883 | [[Халбай]] || 56 |- ! 5884 | [[Хасангали]] || 56 |- ! 5885 | [[Фазылжан]] || 56 |- ! 5886 | [[Турабай]] || 56 |- ! 5887 | [[Сундеткали]] || 56 |- ! 5888 | [[Сабр]] || 56 |- ! 5889 | [[Сагынган]] || 56 |- ! 5890 | [[Тилеуберген]] || 56 |- ! 5891 | [[Таужан]] || 56 |- ! 5892 | [[Сундетали]] || 56 |- ! 5893 | [[Решат]] || 56 |- ! 5894 | [[Өтебай]] || 56 |- ! 5895 | [[Нығымет]] || 56 |- ! 5896 | [[Нұралхан]] || 56 |- ! 5897 | [[Мырзакелді]] || 56 |- ! 5898 | [[Мухамад]] || 56 |- ! 5899 | [[Нағи]] || 56 |- ! 5900 | [[Мұхамбетәли]] || 56 |- ! 5901 | [[Нүрдәулет]] || 56 |- ! 5902 | [[Кумисбай]] || 56 |- ! 5903 | [[Кузенбай]] || 56 |- ! 5904 | [[Копбай]] || 56 |- ! 5905 | [[Қайырболат]] || 56 |- ! 5906 | [[Қабылет]] || 56 |- ! 5907 | [[Мельс]] || 56 |- ! 5908 | [[Қайнарбек]] || 56 |- ! 5909 | [[Макан]] || 56 |- ! 5910 | [[Жуаныш]] || 56 |- ! 5911 | [[Каиртас]] || 56 |- ! 5912 | [[Жарқынбай]] || 56 |- ! 5913 | [[Жанкабыл]] || 56 |- ! 5914 | [[Жаснур]] || 56 |- ! 5915 | [[Жулдызбай]] || 56 |- ! 5916 | [[Жанаділ]] || 56 |- ! 5917 | [[Заманхан]] || 56 |- ! 5918 | [[Кенгесбай]] || 56 |- ! 5919 | [[Жүнісбек]] || 56 |- ! 5920 | [[Әбдісаттар]] || 56 |- ! 5921 | [[Ерсары]] || 56 |- ! 5922 | [[Ерсәт]] || 56 |- ! 5923 | [[Дауирбек]] || 56 |- ! 5924 | [[Бекмаханбет]] || 56 |- ! 5925 | [[Биахмет]] || 56 |- ! 5926 | [[Байкелді]] || 56 |- ! 5927 | [[Байбарыс]] || 56 |- ! 5928 | [[Бари]] || 56 |- ! 5929 | [[Амир Али]] || 56 |- ! 5930 | [[Али-Мансур]] || 56 |- ! 5931 | [[Акзам]] || 56 |- ! 5932 | [[Алнур]] || 56 |- ! 5933 | [[Абдулалим]] || 56 |- ! 5934 | [[Алтанбек]] || 56 |- ! 5935 | [[Абдашим]] || 56 |- ! 5936 | [[Алішер]] || 56 |- ! 5937 | [[Сами]] || 55 |- ! 5938 | [[Сейдуали]] || 55 |- ! 5939 | [[Сәтбай]] || 55 |- ! 5940 | [[Тайырхан]] || 55 |- ! 5941 | [[Сейдахан]] || 55 |- ! 5942 | [[Рысқұл]] || 55 |- ! 5943 | [[Пайзулла]] || 55 |- ! 5944 | [[Мұхаммедқали]] || 55 |- ! 5945 | [[Нурсапа]] || 55 |- ! 5946 | [[Нурат]] || 55 |- ! 5947 | [[Марсел]] || 55 |- ! 5948 | [[Леон]] || 55 |- ! 5949 | [[Косбол]] || 55 |- ! 5950 | [[Қанатжан]] || 55 |- ! 5951 | [[Маликайдар]] || 55 |- ! 5952 | [[Майрам]] || 55 |- ! 5953 | [[Максетбай]] || 55 |- ! 5954 | [[Кудайберди]] || 55 |- ! 5955 | [[Зәуірбек]] || 55 |- ! 5956 | [[Жубатхан]] || 55 |- ! 5957 | [[Илхом]] || 55 |- ! 5958 | [[Канапья]] || 55 |- ! 5959 | [[Жанназар]] || 55 |- ! 5960 | [[Кадырали]] || 55 |- ! 5961 | [[Дәуітбек]] || 55 |- ! 5962 | [[Досмухамед]] || 55 |- ! 5963 | [[Дильхан]] || 55 |- ! 5964 | [[Әбдікерім]] || 55 |- ! 5965 | [[Дінмұхаммад]] || 55 |- ! 5966 | [[Жадгер]] || 55 |- ! 5967 | [[Әлтайр]] || 55 |- ! 5968 | [[Естөре]] || 55 |- ! 5969 | [[Ахансери]] || 55 |- ! 5970 | [[Байгелді]] || 55 |- ! 5971 | [[Бегимбет]] || 55 |- ! 5972 | [[Ақдаулет]] || 55 |- ! 5973 | [[Алдиярхан]] || 55 |- ! 5974 | [[Абилхасым]] || 55 |- ! 5975 | [[Аймат]] || 55 |- ! 5976 | [[Акын]] || 55 |- ! 5977 | [[Абузар]] || 55 |- ! 5978 | [[Абдухалил]] || 55 |- ! 5979 | [[Абдразах]] || 55 |- ! 5980 | [[Аралхан]] || 55 |- ! 5981 | [[Алғабек]] || 55 |- ! 5982 | [[Акилбай]] || 55 |- ! 5983 | [[Айшуак]] || 55 |- ! 5984 | [[Абсадык]] || 55 |- ! 5985 | [[Элдор]] || 54 |- ! 5986 | [[Шүкір]] || 54 |- ! 5987 | [[Эльжан]] || 54 |- ! 5988 | [[Улар]] || 54 |- ! 5989 | [[Хайратбек]] || 54 |- ! 5990 | [[Тумарбек]] || 54 |- ! 5991 | [[Тугельбай]] || 54 |- ! 5992 | [[Шукир]] || 54 |- ! 5993 | [[Урстем]] || 54 |- ! 5994 | [[Феликс]] || 54 |- ! 5995 | [[Ырыс]] || 54 |- ! 5996 | [[Хамбар]] || 54 |- ! 5997 | [[Сейсенгали]] || 54 |- ! 5998 | [[Сәуірбай]] || 54 |- ! 5999 | [[Султанбейбарыс]] || 54 |- ! 6000 | [[Сафарали]] || 54 |- ! 6001 | [[Телман]] || 54 |- ! 6002 | [[Слям]] || 54 |- ! 6003 | [[Сматулла]] || 54 |- ! 6004 | [[Сламжан]] || 54 |- ! 6005 | [[Нурсаид]] || 54 |- ! 6006 | [[Нурымбек]] || 54 |- ! 6007 | [[Орунбай]] || 54 |- ! 6008 | [[Муталип]] || 54 |- ! 6009 | [[Омырбек]] || 54 |- ! 6010 | [[Нуркиса]] || 54 |- ! 6011 | [[Оңғарбай]] || 54 |- ! 6012 | [[Нұрсүлтан]] || 54 |- ! 6013 | [[Расулжан]] || 54 |- ! 6014 | [[Нүрәлі]] || 54 |- ! 6015 | [[Мухитбек]] || 54 |- ! 6016 | [[Нұрқаділ]] || 54 |- ! 6017 | [[Мукат]] || 54 |- ! 6018 | [[Куттибай]] || 54 |- ! 6019 | [[Маханбетали]] || 54 |- ! 6020 | [[Қызырбек]] || 54 |- ! 6021 | [[Маулит]] || 54 |- ! 6022 | [[Муродбек]] || 54 |- ! 6023 | [[Киикбай]] || 54 |- ! 6024 | [[Коянбай]] || 54 |- ! 6025 | [[Мадат]] || 54 |- ! 6026 | [[Куспан]] || 54 |- ! 6027 | [[Махаш]] || 54 |- ! 6028 | [[Кайрхан]] || 54 |- ! 6029 | [[Жанел]] || 54 |- ! 6030 | [[Жаркен]] || 54 |- ! 6031 | [[Жангірхан]] || 54 |- ! 6032 | [[Журсун]] || 54 |- ! 6033 | [[Жардемгали]] || 54 |- ! 6034 | [[Келес]] || 54 |- ! 6035 | [[Жулдызхан]] || 54 |- ! 6036 | [[Кайркен]] || 54 |- ! 6037 | [[Ибатулла]] || 54 |- ! 6038 | [[Ізбасқан]] || 54 |- ! 6039 | [[Кабылда]] || 54 |- ! 6040 | [[Діннұр]] || 54 |- ! 6041 | [[Әсен]] || 54 |- ! 6042 | [[Есмұрат]] || 54 |- ! 6043 | [[Еркан]] || 54 |- ! 6044 | [[Еркосай]] || 54 |- ! 6045 | [[Дәукен]] || 54 |- ! 6046 | [[Дусенбай]] || 54 |- ! 6047 | [[Есенай]] || 54 |- ! 6048 | [[Жакуп]] || 54 |- ! 6049 | [[Жадрасын]] || 54 |- ! 6050 | [[Әбдрахман]] || 54 |- ! 6051 | [[Байсейт]] || 54 |- ! 6052 | [[Байсар]] || 54 |- ! 6053 | [[Бржан]] || 54 |- ! 6054 | [[Белгибай]] || 54 |- ! 6055 | [[Болаткали]] || 54 |- ! 6056 | [[Ауезбек]] || 54 |- ! 6057 | [[Ахжол]] || 54 |- ! 6058 | [[Бахтиар]] || 54 |- ! 6059 | [[Гадил]] || 54 |- ! 6060 | [[Гайнолла]] || 54 |- ! 6061 | [[Бахыткерей]] || 54 |- ! 6062 | [[Абдель]] || 54 |- ! 6063 | [[Уткирбек]] || 53 |- ! 6064 | [[Эйнар]] || 53 |- ! 6065 | [[Эркинбек]] || 53 |- ! 6066 | [[Ыбрайым]] || 53 |- ! 6067 | [[Турганжан]] || 53 |- ! 6068 | [[Шәкір]] || 53 |- ! 6069 | [[Шашубай]] || 53 |- ! 6070 | [[Усенхан]] || 53 |- ! 6071 | [[Умбетали]] || 53 |- ! 6072 | [[Утесин]] || 53 |- ! 6073 | [[Салкен]] || 53 |- ! 6074 | [[Сыдық]] || 53 |- ! 6075 | [[Султанмахмуд]] || 53 |- ! 6076 | [[Сәуіржан]] || 53 |- ! 6077 | [[Сапа]] || 53 |- ! 6078 | [[Талипбай]] || 53 |- ! 6079 | [[Отемис]] || 53 |- ! 6080 | [[Нурайдар]] || 53 |- ! 6081 | [[Натан]] || 53 |- ! 6082 | [[Надирхан]] || 53 |- ! 6083 | [[Нуржауган]] || 53 |- ! 6084 | [[Нурдулла]] || 53 |- ! 6085 | [[Мухаммедамин]] || 53 |- ! 6086 | [[Ракым]] || 53 |- ! 6087 | [[Нұр-Әли]] || 53 |- ! 6088 | [[Мунар]] || 53 |- ! 6089 | [[Қабылан]] || 53 |- ! 6090 | [[Кыргызбай]] || 53 |- ! 6091 | [[Мақжан]] || 53 |- ! 6092 | [[Кеңесары]] || 53 |- ! 6093 | [[Жолымбек]] || 53 |- ! 6094 | [[Ибат]] || 53 |- ! 6095 | [[Испандияр]] || 53 |- ! 6096 | [[Камалхан]] || 53 |- ! 6097 | [[Жәлел]] || 53 |- ! 6098 | [[Калдархан]] || 53 |- ! 6099 | [[Исхак]] || 53 |- ! 6100 | [[Жангер]] || 53 |- ! 6101 | [[Жанқуат]] || 53 |- ! 6102 | [[Кайратжан]] || 53 |- ! 6103 | [[Жорахан]] || 53 |- ! 6104 | [[Жулдуз]] || 53 |- ! 6105 | [[Жолымбет]] || 53 |- ! 6106 | [[Жиенгали]] || 53 |- ! 6107 | [[Еркинжан]] || 53 |- ! 6108 | [[Джолдасбек]] || 53 |- ! 6109 | [[Дениз]] || 53 |- ! 6110 | [[Данеш]] || 53 |- ! 6111 | [[Едилжан]] || 53 |- ! 6112 | [[Владлен]] || 53 |- ! 6113 | [[Булекбай]] || 53 |- ! 6114 | [[Бактигали]] || 53 |- ! 6115 | [[Атыгай]] || 53 |- ! 6116 | [[Бакберди]] || 53 |- ! 6117 | [[Аяділ]] || 53 |- ! 6118 | [[Бексултон]] || 53 |- ! 6119 | [[Бекбарыс]] || 53 |- ! 6120 | [[Бақұлан]] || 53 |- ! 6121 | [[Бахытгали]] || 53 |- ! 6122 | [[Биали]] || 53 |- ! 6123 | [[Балдырган]] || 53 |- ! 6124 | [[Айтмырза]] || 53 |- ! 6125 | [[Аарон]] || 53 |- ! 6126 | [[Алимуса]] || 53 |- ! 6127 | [[Айтым]] || 53 |- ! 6128 | [[Адилгали]] || 53 |- ! 6129 | [[Алтымбек]] || 53 |- ! 6130 | [[Адырбек]] || 53 |- ! 6131 | [[Эдиль]] || 52 |- ! 6132 | [[Шукирбай]] || 52 |- ! 6133 | [[Төреали]] || 52 |- ! 6134 | [[Тулебек]] || 52 |- ! 6135 | [[Эмирлан]] || 52 |- ! 6136 | [[Шайзат]] || 52 |- ! 6137 | [[Ханәли]] || 52 |- ! 6138 | [[Шайдолла]] || 52 |- ! 6139 | [[Шынар]] || 52 |- ! 6140 | [[Шаншархан]] || 52 |- ! 6141 | [[Тумар]] || 52 |- ! 6142 | [[Тажихан]] || 52 |- ! 6143 | [[Табысбек]] || 52 |- ! 6144 | [[Сейльбек]] || 52 |- ! 6145 | [[Слямхан]] || 52 |- ! 6146 | [[Тасполат]] || 52 |- ! 6147 | [[Сагатжан]] || 52 |- ! 6148 | [[Сайлыбай]] || 52 |- ! 6149 | [[Тәңірберді]] || 52 |- ! 6150 | [[Таңбол]] || 52 |- ! 6151 | [[Тлебалды]] || 52 |- ! 6152 | [[Нұрсипат]] || 52 |- ! 6153 | [[Мысыр]] || 52 |- ! 6154 | [[Нұрдастан]] || 52 |- ! 6155 | [[Мамет]] || 52 |- ! 6156 | [[Махмұд]] || 52 |- ! 6157 | [[Мейрімхан]] || 52 |- ! 6158 | [[Құрманбай]] || 52 |- ! 6159 | [[Микаил]] || 52 |- ! 6160 | [[Қанжарбек]] || 52 |- ! 6161 | [[Қабылжан]] || 52 |- ! 6162 | [[Қажымухан]] || 52 |- ! 6163 | [[Мураталы]] || 52 |- ! 6164 | [[Мейрат]] || 52 |- ! 6165 | [[Қожаахмет]] || 52 |- ! 6166 | [[Калмухан]] || 52 |- ! 6167 | [[Капез]] || 52 |- ! 6168 | [[Жанмұхаммед]] || 52 |- ! 6169 | [[Жанислам]] || 52 |- ! 6170 | [[Иманкул]] || 52 |- ! 6171 | [[Зиятхан]] || 52 |- ! 6172 | [[Зейнула]] || 52 |- ! 6173 | [[Каппар]] || 52 |- ! 6174 | [[Кенан]] || 52 |- ! 6175 | [[Каиркельды]] || 52 |- ! 6176 | [[Даулетали]] || 52 |- ! 6177 | [[Жайлаухан]] || 52 |- ! 6178 | [[Әсембек]] || 52 |- ! 6179 | [[Есенкельды]] || 52 |- ! 6180 | [[Ергенбек]] || 52 |- ! 6181 | [[Әлиайдар]] || 52 |- ! 6182 | [[Әлқожа]] || 52 |- ! 6183 | [[Әбдірәсіл]] || 52 |- ! 6184 | [[Жақан]] || 52 |- ! 6185 | [[Ерсерік]] || 52 |- ! 6186 | [[Ерсаят]] || 52 |- ! 6187 | [[Елбол]] || 52 |- ! 6188 | [[Дукенбай]] || 52 |- ! 6189 | [[Дудар]] || 52 |- ! 6190 | [[Берденбек]] || 52 |- ! 6191 | [[Ганий]] || 52 |- ! 6192 | [[Ғалижан]] || 52 |- ! 6193 | [[Асетхан]] || 52 |- ! 6194 | [[Ахмедали]] || 52 |- ! 6195 | [[Білім]] || 52 |- ! 6196 | [[Баймагамбет]] || 52 |- ! 6197 | [[Асаин]] || 52 |- ! 6198 | [[Базылбек]] || 52 |- ! 6199 | [[Байсейіт]] || 52 |- ! 6200 | [[Байтемир]] || 52 |- ! 6201 | [[Ауданбай]] || 52 |- ! 6202 | [[Алиман]] || 52 |- ! 6203 | [[Акатай]] || 52 |- ! 6204 | [[Абдисалам]] || 52 |- ! 6205 | [[Абилхасим]] || 52 |- ! 6206 | [[Абдинаби]] || 52 |- ! 6207 | [[Алнұр]] || 52 |- ! 6208 | [[Ақпан]] || 52 |- ! 6209 | [[Абильхаир]] || 52 |- ! 6210 | [[Акбарали]] || 52 |- ! 6211 | [[Хайрбек]] || 51 |- ! 6212 | [[Эльдияр]] || 51 |- ! 6213 | [[Турсунгазы]] || 51 |- ! 6214 | [[Шахкәрім]] || 51 |- ! 6215 | [[Шыңтас]] || 51 |- ! 6216 | [[Советказы]] || 51 |- ! 6217 | [[Салдарбек]] || 51 |- ! 6218 | [[Солтангазы]] || 51 |- ! 6219 | [[Тарих]] || 51 |- ! 6220 | [[Тлекбай]] || 51 |- ! 6221 | [[Сейилхан]] || 51 |- ! 6222 | [[Тайтолеу]] || 51 |- ! 6223 | [[Садырбек]] || 51 |- ! 6224 | [[Талапхан]] || 51 |- ! 6225 | [[Сатпек]] || 51 |- ! 6226 | [[Мүбәрәк]] || 51 |- ! 6227 | [[Нұрмухамет]] || 51 |- ! 6228 | [[Новрузбай]] || 51 |- ! 6229 | [[Райымхан]] || 51 |- ! 6230 | [[Нурсейит]] || 51 |- ! 6231 | [[Раухат]] || 51 |- ! 6232 | [[Мусирали]] || 51 |- ! 6233 | [[Мырзагалий]] || 51 |- ! 6234 | [[Лукман]] || 51 |- ! 6235 | [[Кулмахан]] || 51 |- ! 6236 | [[Мунир]] || 51 |- ! 6237 | [[Қадырғали]] || 51 |- ! 6238 | [[Қалымбек]] || 51 |- ! 6239 | [[Исхақ]] || 51 |- ! 6240 | [[Камшыбек]] || 51 |- ! 6241 | [[Кайыргазы]] || 51 |- ! 6242 | [[Иемберген]] || 51 |- ! 6243 | [[Жолмырза]] || 51 |- ! 6244 | [[Кахраман]] || 51 |- ! 6245 | [[Каримхан]] || 51 |- ! 6246 | [[Жарылғасын]] || 51 |- ! 6247 | [[Иасин]] || 51 |- ! 6248 | [[Жолай]] || 51 |- ! 6249 | [[Жылкайдар]] || 51 |- ! 6250 | [[Зейнел]] || 51 |- ! 6251 | [[Жанғабыл]] || 51 |- ! 6252 | [[Имандос]] || 51 |- ! 6253 | [[Әділкерей]] || 51 |- ! 6254 | [[Ерболган]] || 51 |- ! 6255 | [[Данаби]] || 51 |- ! 6256 | [[Ерислам]] || 51 |- ! 6257 | [[Дауыржан]] || 51 |- ! 6258 | [[Гизатулла]] || 51 |- ! 6259 | [[Жалынбек]] || 51 |- ! 6260 | [[Дилшад]] || 51 |- ! 6261 | [[Байдилда]] || 51 |- ! 6262 | [[Бекислам]] || 51 |- ! 6263 | [[Бекбау]] || 51 |- ! 6264 | [[Багдатбек]] || 51 |- ! 6265 | [[Баққали]] || 51 |- ! 6266 | [[Баймухамбет]] || 51 |- ! 6267 | [[Бекес]] || 51 |- ! 6268 | [[Бауырхан]] || 51 |- ! 6269 | [[Вали]] || 51 |- ! 6270 | [[Акынбек]] || 51 |- ! 6271 | [[Ардаби]] || 51 |- ! 6272 | [[Айгазы]] || 51 |- ! 6273 | [[Аден]] || 51 |- ! 6274 | [[Абдунур]] || 51 |- ! 6275 | [[Айтпек]] || 51 |- ! 6276 | [[Абдали]] || 51 |- ! 6277 | [[Алкуат]] || 51 |- ! 6278 | [[Айткурман]] || 51 |- ! 6279 | [[Абумансұр]] || 51 |- ! 6280 | [[Эрнст]] || 50 |- ! 6281 | [[Турсинбай]] || 50 |- ! 6282 | [[Хуандаг]] || 50 |- ! 6283 | [[Фирдавс]] || 50 |- ! 6284 | [[Толеукан]] || 50 |- ! 6285 | [[Урынгали]] || 50 |- ! 6286 | [[Шубай]] || 50 |- ! 6287 | [[Төлеужан]] || 50 |- ! 6288 | [[Танжар]] || 50 |- ! 6289 | [[Сисембай]] || 50 |- ! 6290 | [[Саркытбай]] || 50 |- ! 6291 | [[Саддам]] || 50 |- ! 6292 | [[Самырат]] || 50 |- ! 6293 | [[Скак]] || 50 |- ! 6294 | [[Сатпай]] || 50 |- ! 6295 | [[Расулла]] || 50 |- ! 6296 | [[Нух]] || 50 |- ! 6297 | [[Нұрәмір]] || 50 |- ! 6298 | [[Нұрлытаң]] || 50 |- ! 6299 | [[Нұртлеу]] || 50 |- ! 6300 | [[Нодирбек]] || 50 |- ! 6301 | [[Мырат]] || 50 |- ! 6302 | [[Махсатбек]] || 50 |- ! 6303 | [[Масат]] || 50 |- ! 6304 | [[Манибек]] || 50 |- ! 6305 | [[Муртаза]] || 50 |- ! 6306 | [[Мадиёр]] || 50 |- ! 6307 | [[Малибек]] || 50 |- ! 6308 | [[Мейрамжан]] || 50 |- ! 6309 | [[Жаскен]] || 50 |- ! 6310 | [[Журсинбек]] || 50 |- ! 6311 | [[Жилкибай]] || 50 |- ! 6312 | [[Жамиль]] || 50 |- ! 6313 | [[Елшібек]] || 50 |- ! 6314 | [[Джумагул]] || 50 |- ! 6315 | [[Әлимұрат]] || 50 |- ! 6316 | [[Ерікжан]] || 50 |- ! 6317 | [[Ермұхамбет]] || 50 |- ! 6318 | [[Ерасил]] || 50 |- ! 6319 | [[Ертөстік]] || 50 |- ! 6320 | [[Еркожа]] || 50 |- ! 6321 | [[Дауирхан]] || 50 |- ! 6322 | [[Достай]] || 50 |- ! 6323 | [[Дильмар]] || 50 |- ! 6324 | [[Жайсаң]] || 50 |- ! 6325 | [[Дарханбай]] || 50 |- ! 6326 | [[Елеубек]] || 50 |- ! 6327 | [[Ботабай]] || 50 |- ! 6328 | [[Борибек]] || 50 |- ! 6329 | [[Бақтыгерей]] || 50 |- ! 6330 | [[Атамұрат]] || 50 |- ! 6331 | [[Базаркан]] || 50 |- ! 6332 | [[Берди]] || 50 |- ! 6333 | [[Арұлан]] || 50 |- ! 6334 | [[Гапур]] || 50 |- ! 6335 | [[Бақұстар]] || 50 |- ! 6336 | [[Асалбек]] || 50 |- ! 6337 | [[Абдикул]] || 50 |- ! 6338 | [[Ансатбай]] || 50 |- ! 6339 | [[Айнуддин]] || 50 |- ! 6340 | [[Адайбай]] || 50 |- ! 6341 | [[Абдрахым]] || 50 |- ! 6342 | [[Алимгер]] || 50 |- ! 6343 | [[Альазиз]] || 50 |- ! 6344 | [[Аждар]] || 50 |- ! 6345 | [[Абду-Рахман]] || 50 |- ! 6346 | [[Шалхарбек]] || 49 |- ! 6347 | [[Шахсултан]] || 49 |- ! 6348 | [[Умрбек]] || 49 |- ! 6349 | [[Турак]] || 49 |- ! 6350 | [[Турусбек]] || 49 |- ! 6351 | [[Шымыр]] || 49 |- ! 6352 | [[Эргали]] || 49 |- ! 6353 | [[Тусуп]] || 49 |- ! 6354 | [[Тургын]] || 49 |- ! 6355 | [[Умарали]] || 49 |- ! 6356 | [[Халифа]] || 49 |- ! 6357 | [[Садир]] || 49 |- ! 6358 | [[Талхат]] || 49 |- ! 6359 | [[Сейдилда]] || 49 |- ! 6360 | [[Темиралы]] || 49 |- ! 6361 | [[Токтаган]] || 49 |- ! 6362 | [[Сабирхан]] || 49 |- ! 6363 | [[Токтаркан]] || 49 |- ! 6364 | [[Тойшыбай]] || 49 |- ! 6365 | [[Суюнбай]] || 49 |- ! 6366 | [[Серболат]] || 49 |- ! 6367 | [[Тобанияз]] || 49 |- ! 6368 | [[Санияз]] || 49 |- ! 6369 | [[Нұрдин]] || 49 |- ! 6370 | [[Нагим]] || 49 |- ! 6371 | [[Мухаммаджан]] || 49 |- ! 6372 | [[Оралжан]] || 49 |- ! 6373 | [[Нұрсүндет]] || 49 |- ! 6374 | [[Мухиден]] || 49 |- ! 6375 | [[Раййан]] || 49 |- ! 6376 | [[Нұрбекет]] || 49 |- ! 6377 | [[Рақымбек]] || 49 |- ! 6378 | [[Нұраслан]] || 49 |- ! 6379 | [[Қасым Жомарт]] || 49 |- ! 6380 | [[Мейир]] || 49 |- ! 6381 | [[Кулан]] || 49 |- ! 6382 | [[Мадижан]] || 49 |- ! 6383 | [[Макжан]] || 49 |- ! 6384 | [[Магзам]] || 49 |- ! 6385 | [[Қылыш]] || 49 |- ! 6386 | [[Конырбай]] || 49 |- ! 6387 | [[Кумекбай]] || 49 |- ! 6388 | [[Куанш]] || 49 |- ! 6389 | [[Конисбай]] || 49 |- ! 6390 | [[Куанар]] || 49 |- ! 6391 | [[Муроджон]] || 49 |- ! 6392 | [[Мирза]] || 49 |- ! 6393 | [[Қаржау]] || 49 |- ! 6394 | [[Ибраким]] || 49 |- ! 6395 | [[Жарылкасым]] || 49 |- ! 6396 | [[Инкар]] || 49 |- ! 6397 | [[Кенжекул]] || 49 |- ! 6398 | [[Жұмагелді]] || 49 |- ! 6399 | [[Жолжан]] || 49 |- ! 6400 | [[Кадрбек]] || 49 |- ! 6401 | [[Кабдраш]] || 49 |- ! 6402 | [[Ертостик]] || 49 |- ! 6403 | [[Әбубакір]] || 49 |- ! 6404 | [[Әбдіхамит]] || 49 |- ! 6405 | [[Әбен]] || 49 |- ! 6406 | [[Дін Мұхаммед]] || 49 |- ! 6407 | [[Дәулетқали]] || 49 |- ! 6408 | [[Ермырза]] || 49 |- ! 6409 | [[Бугенбай]] || 49 |- ! 6410 | [[Асилжан]] || 49 |- ! 6411 | [[Вениамин]] || 49 |- ! 6412 | [[Арназ]] || 49 |- ! 6413 | [[Асканбек]] || 49 |- ! 6414 | [[Бигелди]] || 49 |- ! 6415 | [[Байырхан]] || 49 |- ! 6416 | [[Бидаулет]] || 49 |- ! 6417 | [[Беген]] || 49 |- ! 6418 | [[Бидос]] || 49 |- ! 6419 | [[Батыйхан]] || 49 |- ! 6420 | [[Абдулали]] || 49 |- ! 6421 | [[Айдин]] || 49 |- ! 6422 | [[Абу-Бакр]] || 49 |- ! 6423 | [[Ақмади]] || 49 |- ! 6424 | [[Амиргазы]] || 49 |- ! 6425 | [[Абдыбек]] || 49 |- ! 6426 | [[Абдулахат]] || 49 |- ! 6427 | [[Шакизат]] || 48 |- ! 6428 | [[Тузелбай]] || 48 |- ! 6429 | [[Шыңболат]] || 48 |- ! 6430 | [[Тұрған]] || 48 |- ! 6431 | [[Тұржан]] || 48 |- ! 6432 | [[Тургунбек]] || 48 |- ! 6433 | [[Шахзада]] || 48 |- ! 6434 | [[Шайахмет]] || 48 |- ! 6435 | [[Тусупбек]] || 48 |- ! 6436 | [[Хуанбек]] || 48 |- ! 6437 | [[Юсупбай]] || 48 |- ! 6438 | [[Шарапатдин]] || 48 |- ! 6439 | [[Шортанбай]] || 48 |- ! 6440 | [[Ұлыбек]] || 48 |- ! 6441 | [[Сарсебек]] || 48 |- ! 6442 | [[Серікбосын]] || 48 |- ! 6443 | [[Тангатар]] || 48 |- ! 6444 | [[Серекпай]] || 48 |- ! 6445 | [[Сагди]] || 48 |- ! 6446 | [[Толебек]] || 48 |- ! 6447 | [[Тогызбай]] || 48 |- ! 6448 | [[Токсан]] || 48 |- ! 6449 | [[Талпын]] || 48 |- ! 6450 | [[Серікқан]] || 48 |- ! 6451 | [[Самбет]] || 48 |- ! 6452 | [[Сүндетбай]] || 48 |- ! 6453 | [[Нургалый]] || 48 |- ! 6454 | [[Онал]] || 48 |- ! 6455 | [[Нурабай]] || 48 |- ! 6456 | [[Нұрел]] || 48 |- ! 6457 | [[Нұр-Иман]] || 48 |- ! 6458 | [[Мұсағали]] || 48 |- ! 6459 | [[Нұршайық]] || 48 |- ! 6460 | [[Мухамедия]] || 48 |- ! 6461 | [[Мырзагельды]] || 48 |- ! 6462 | [[Мұхамедқали]] || 48 |- ! 6463 | [[Ниетбек]] || 48 |- ! 6464 | [[Нусипхан]] || 48 |- ! 6465 | [[Мунайтпас]] || 48 |- ! 6466 | [[Курышбек]] || 48 |- ! 6467 | [[Қосжан]] || 48 |- ! 6468 | [[Махсұт]] || 48 |- ! 6469 | [[Киргизбай]] || 48 |- ! 6470 | [[Маулеткан]] || 48 |- ! 6471 | [[Қожаберген]] || 48 |- ! 6472 | [[Жантлек]] || 48 |- ! 6473 | [[Кабдуали]] || 48 |- ! 6474 | [[Жуламан]] || 48 |- ! 6475 | [[Кайргазы]] || 48 |- ! 6476 | [[Жылқыбай]] || 48 |- ! 6477 | [[Жумангали]] || 48 |- ! 6478 | [[Кадыркан]] || 48 |- ! 6479 | [[Кельден]] || 48 |- ! 6480 | [[Жасдәурен]] || 48 |- ! 6481 | [[Кәдірхан]] || 48 |- ! 6482 | [[Каден]] || 48 |- ! 6483 | [[Ильясбек]] || 48 |- ! 6484 | [[Кайриден]] || 48 |- ! 6485 | [[Джандарбек]] || 48 |- ! 6486 | [[Ерке]] || 48 |- ! 6487 | [[Әбдіқадір]] || 48 |- ! 6488 | [[Елшибек]] || 48 |- ! 6489 | [[Есболай]] || 48 |- ! 6490 | [[Жаксыкелди]] || 48 |- ! 6491 | [[Ерарыс]] || 48 |- ! 6492 | [[Әлмахан]] || 48 |- ! 6493 | [[Әдиет]] || 48 |- ! 6494 | [[Елтөре]] || 48 |- ! 6495 | [[Ергелді]] || 48 |- ! 6496 | [[Ельшат]] || 48 |- ! 6497 | [[Демесин]] || 48 |- ! 6498 | [[Әлхам]] || 48 |- ! 6499 | [[Есторе]] || 48 |- ! 6500 | [[Вилен]] || 48 |- ! 6501 | [[Ганибай]] || 48 |- ! 6502 | [[Ғабидин]] || 48 |- ! 6503 | [[Байсерик]] || 48 |- ! 6504 | [[Байрамбек]] || 48 |- ! 6505 | [[Балдәурен]] || 48 |- ! 6506 | [[Габдул]] || 48 |- ! 6507 | [[Балагазы]] || 48 |- ! 6508 | [[Бақберсін]] || 48 |- ! 6509 | [[Арланбек]] || 48 |- ! 6510 | [[Аяп]] || 48 |- ! 6511 | [[Ахмедиар]] || 48 |- ! 6512 | [[Бекмагамбет]] || 48 |- ! 6513 | [[Абильда]] || 48 |- ! 6514 | [[Ағаби]] || 48 |- ! 6515 | [[Ағатай]] || 48 |- ! 6516 | [[Айғазы]] || 48 |- ! 6517 | [[Анис]] || 48 |- ! 6518 | [[Азар]] || 48 |- ! 6519 | [[Альшер]] || 48 |- ! 6520 | [[Шамшиден]] || 47 |- ! 6521 | [[Турдымурат]] || 47 |- ! 6522 | [[Шектибай]] || 47 |- ! 6523 | [[Улыбек]] || 47 |- ! 6524 | [[Шамшиддин]] || 47 |- ! 6525 | [[Шинболат]] || 47 |- ! 6526 | [[Төкен]] || 47 |- ! 6527 | [[Утеули]] || 47 |- ! 6528 | [[Шохжахон]] || 47 |- ! 6529 | [[Турлибек]] || 47 |- ! 6530 | [[Тәнірберген]] || 47 |- ! 6531 | [[Султангерей]] || 47 |- ! 6532 | [[Рысқали]] || 47 |- ! 6533 | [[Сейфуллин]] || 47 |- ! 6534 | [[Сабур]] || 47 |- ! 6535 | [[Сагантай]] || 47 |- ! 6536 | [[Сарсенгалий]] || 47 |- ! 6537 | [[Тахиржан]] || 47 |- ! 6538 | [[Теймур]] || 47 |- ! 6539 | [[Сейдилла]] || 47 |- ! 6540 | [[Мухаш]] || 47 |- ! 6541 | [[Нарымбек]] || 47 |- ! 6542 | [[Рафих]] || 47 |- ! 6543 | [[Нарынбай]] || 47 |- ! 6544 | [[Низами]] || 47 |- ! 6545 | [[Намазбек]] || 47 |- ! 6546 | [[Мухамедкарим]] || 47 |- ! 6547 | [[Насир]] || 47 |- ! 6548 | [[Нұрби]] || 47 |- ! 6549 | [[Мұхаметқали]] || 47 |- ! 6550 | [[Муслимбек]] || 47 |- ! 6551 | [[Нұрқұйса]] || 47 |- ! 6552 | [[Нажмадин]] || 47 |- ! 6553 | [[Мухаметказы]] || 47 |- ! 6554 | [[Мүбарак]] || 47 |- ! 6555 | [[Өмірғали]] || 47 |- ! 6556 | [[Муслім]] || 47 |- ! 6557 | [[Нұралі]] || 47 |- ! 6558 | [[Муратпек]] || 47 |- ! 6559 | [[Мурабек]] || 47 |- ! 6560 | [[Мурсалим]] || 47 |- ! 6561 | [[Мирзали]] || 47 |- ! 6562 | [[Қанай]] || 47 |- ! 6563 | [[Мирзахмет]] || 47 |- ! 6564 | [[Мархабай]] || 47 |- ! 6565 | [[Қуанар]] || 47 |- ! 6566 | [[Зинатдин]] || 47 |- ! 6567 | [[Кебек]] || 47 |- ! 6568 | [[Калымтай]] || 47 |- ! 6569 | [[Ильсур]] || 47 |- ! 6570 | [[Каражан]] || 47 |- ! 6571 | [[Жанболсын]] || 47 |- ! 6572 | [[Жанкерей]] || 47 |- ! 6573 | [[Жеңісбай]] || 47 |- ! 6574 | [[Жарылқап]] || 47 |- ! 6575 | [[Жансырым]] || 47 |- ! 6576 | [[Жантилек]] || 47 |- ! 6577 | [[Жақсат]] || 47 |- ! 6578 | [[Дюсенгазы]] || 47 |- ! 6579 | [[Ертилеу]] || 47 |- ! 6580 | [[Жаксыкельды]] || 47 |- ! 6581 | [[Әбдісалам]] || 47 |- ! 6582 | [[Елеухан]] || 47 |- ! 6583 | [[Әлтемір]] || 47 |- ! 6584 | [[Галибек]] || 47 |- ! 6585 | [[Бигельды]] || 47 |- ! 6586 | [[Бұлан]] || 47 |- ! 6587 | [[Беркинбек]] || 47 |- ! 6588 | [[Генжебай]] || 47 |- ! 6589 | [[Асығат]] || 47 |- ! 6590 | [[Барбол]] || 47 |- ! 6591 | [[Ахметкалий]] || 47 |- ! 6592 | [[Бахатбек]] || 47 |- ! 6593 | [[Баққожа]] || 47 |- ! 6594 | [[Бердыхан]] || 47 |- ! 6595 | [[Бегімхан]] || 47 |- ! 6596 | [[Ғайни]] || 47 |- ! 6597 | [[Астам]] || 47 |- ! 6598 | [[Асгат]] || 47 |- ! 6599 | [[Бақтұр]] || 47 |- ! 6600 | [[Бекжас]] || 47 |- ! 6601 | [[Бисенғали]] || 47 |- ! 6602 | [[Аксункар]] || 47 |- ! 6603 | [[Амандаулет]] || 47 |- ! 6604 | [[Азадбек]] || 47 |- ! 6605 | [[Айсагали]] || 47 |- ! 6606 | [[Амержан]] || 47 |- ! 6607 | [[Акайдар]] || 47 |- ! 6608 | [[Актилеу]] || 47 |- ! 6609 | [[Азад]] || 47 |- ! 6610 | [[Ақтамберді]] || 47 |- ! 6611 | [[Хусеин]] || 46 |- ! 6612 | [[Уран]] || 46 |- ! 6613 | [[Шахимардан]] || 46 |- ! 6614 | [[Шымырбек]] || 46 |- ! 6615 | [[Уласхан]] || 46 |- ! 6616 | [[Ушкемпир]] || 46 |- ! 6617 | [[Хуат]] || 46 |- ! 6618 | [[Халық]] || 46 |- ! 6619 | [[Шалқарбек]] || 46 |- ! 6620 | [[Холид]] || 46 |- ! 6621 | [[Сағым]] || 46 |- ! 6622 | [[Сафарбек]] || 46 |- ! 6623 | [[Таулан]] || 46 |- ! 6624 | [[Суат]] || 46 |- ! 6625 | [[Сархан]] || 46 |- ! 6626 | [[Сабырғали]] || 46 |- ! 6627 | [[Сман]] || 46 |- ! 6628 | [[Серикали]] || 46 |- ! 6629 | [[Сайлаугазы]] || 46 |- ! 6630 | [[Сагингалий]] || 46 |- ! 6631 | [[Сунғат]] || 46 |- ! 6632 | [[Сейдолла]] || 46 |- ! 6633 | [[Сат]] || 46 |- ! 6634 | [[Самит]] || 46 |- ! 6635 | [[Нури]] || 46 |- ! 6636 | [[Равил]] || 46 |- ! 6637 | [[Нұрмахамбет]] || 46 |- ! 6638 | [[Ратхан]] || 46 |- ! 6639 | [[Мұратқали]] || 46 |- ! 6640 | [[Наурызжан]] || 46 |- ! 6641 | [[Мырзакан]] || 46 |- ! 6642 | [[Расуль]] || 46 |- ! 6643 | [[Наги]] || 46 |- ! 6644 | [[Қалжігіт]] || 46 |- ! 6645 | [[Қыдырхан]] || 46 |- ! 6646 | [[Мейрамкан]] || 46 |- ! 6647 | [[Кулжан]] || 46 |- ! 6648 | [[Мизамбек]] || 46 |- ! 6649 | [[Марсэль]] || 46 |- ! 6650 | [[Қуанған]] || 46 |- ! 6651 | [[Кармыс]] || 46 |- ! 6652 | [[Ізтілеу]] || 46 |- ! 6653 | [[Карбай]] || 46 |- ! 6654 | [[Жетібай]] || 46 |- ! 6655 | [[Жархын]] || 46 |- ! 6656 | [[Камалатдин]] || 46 |- ! 6657 | [[Ибатолла]] || 46 |- ! 6658 | [[Идаят]] || 46 |- ! 6659 | [[Кайыркен]] || 46 |- ! 6660 | [[Жанет]] || 46 |- ! 6661 | [[Калкабек]] || 46 |- ! 6662 | [[Каиыржан]] || 46 |- ! 6663 | [[Досбек]] || 46 |- ! 6664 | [[Джуман]] || 46 |- ! 6665 | [[Едильбай]] || 46 |- ! 6666 | [[Жаксыкелды]] || 46 |- ! 6667 | [[Догдырбай]] || 46 |- ! 6668 | [[Джохангир]] || 46 |- ! 6669 | [[Ерсерик]] || 46 |- ! 6670 | [[Ділдәбек]] || 46 |- ! 6671 | [[Дамирбек]] || 46 |- ! 6672 | [[Даутхан]] || 46 |- ! 6673 | [[Әбунәсір]] || 46 |- ! 6674 | [[Елеген]] || 46 |- ! 6675 | [[Әли-Нұр]] || 46 |- ! 6676 | [[Ерлібек]] || 46 |- ! 6677 | [[Довлетбай]] || 46 |- ! 6678 | [[Әлидар]] || 46 |- ! 6679 | [[Әбілахат]] || 46 |- ! 6680 | [[Дильшад]] || 46 |- ! 6681 | [[Ғалинұр]] || 46 |- ! 6682 | [[Бейсехан]] || 46 |- ! 6683 | [[Бақытәлі]] || 46 |- ! 6684 | [[Арсэн]] || 46 |- ! 6685 | [[Бекмурод]] || 46 |- ! 6686 | [[Балга]] || 46 |- ! 6687 | [[Архабай]] || 46 |- ! 6688 | [[Байдибек]] || 46 |- ! 6689 | [[Беркінбай]] || 46 |- ! 6690 | [[Айсабек]] || 46 |- ! 6691 | [[Абдумурат]] || 46 |- ! 6692 | [[Айжан]] || 46 |- ! 6693 | [[Абдирасул]] || 46 |- ! 6694 | [[Аманша]] || 46 |- ! 6695 | [[Абдуләзиз]] || 46 |- ! 6696 | [[Азатжан]] || 46 |- ! 6697 | [[Абдусаид]] || 46 |- ! 6698 | [[Шардарбек]] || 45 |- ! 6699 | [[Шакиржан]] || 45 |- ! 6700 | [[Хамитбек]] || 45 |- ! 6701 | [[Шайхслам]] || 45 |- ! 6702 | [[Тюлюбай]] || 45 |- ! 6703 | [[Сарсенали]] || 45 |- ! 6704 | [[Рыскалий]] || 45 |- ! 6705 | [[Саттарбек]] || 45 |- ! 6706 | [[Салыбек]] || 45 |- ! 6707 | [[Танабай]] || 45 |- ! 6708 | [[Сербол]] || 45 |- ! 6709 | [[Сейітбек]] || 45 |- ! 6710 | [[Тастыбай]] || 45 |- ! 6711 | [[Сейткул]] || 45 |- ! 6712 | [[Рустан]] || 45 |- ! 6713 | [[Сеилжан]] || 45 |- ! 6714 | [[Сейткерим]] || 45 |- ! 6715 | [[Равхат]] || 45 |- ! 6716 | [[Нуржанбек]] || 45 |- ! 6717 | [[Мухаметбек]] || 45 |- ! 6718 | [[Онгарсын]] || 45 |- ! 6719 | [[Насибулла]] || 45 |- ! 6720 | [[Нурислан]] || 45 |- ! 6721 | [[Расилхан]] || 45 |- ! 6722 | [[Нұрсапар]] || 45 |- ! 6723 | [[Нуртан]] || 45 |- ! 6724 | [[Пейіл]] || 45 |- ! 6725 | [[Нұртаң]] || 45 |- ! 6726 | [[Рахатбек]] || 45 |- ! 6727 | [[Қалыбай]] || 45 |- ! 6728 | [[Мамбетали]] || 45 |- ! 6729 | [[Мамут]] || 45 |- ! 6730 | [[Мақсут]] || 45 |- ! 6731 | [[Мекемтас]] || 45 |- ! 6732 | [[Музаппар]] || 45 |- ! 6733 | [[Курасбек]] || 45 |- ! 6734 | [[Мурзахмет]] || 45 |- ! 6735 | [[Міржақып]] || 45 |- ! 6736 | [[Меліс]] || 45 |- ! 6737 | [[Киікбай]] || 45 |- ! 6738 | [[Мақсад]] || 45 |- ! 6739 | [[Мурзагалий]] || 45 |- ! 6740 | [[Махулбек]] || 45 |- ! 6741 | [[Қамбарбек]] || 45 |- ! 6742 | [[Микаэль]] || 45 |- ! 6743 | [[Маралбай]] || 45 |- ! 6744 | [[Мәнсұр]] || 45 |- ! 6745 | [[Курмангази]] || 45 |- ! 6746 | [[Камаль]] || 45 |- ! 6747 | [[Илмаз]] || 45 |- ! 6748 | [[Капас]] || 45 |- ! 6749 | [[Жахия]] || 45 |- ! 6750 | [[Кдырбай]] || 45 |- ! 6751 | [[Жангерей]] || 45 |- ! 6752 | [[Зиядин]] || 45 |- ! 6753 | [[Жарилкасин]] || 45 |- ! 6754 | [[Изтелеу]] || 45 |- ! 6755 | [[Ильмурат]] || 45 |- ! 6756 | [[Илхан]] || 45 |- ! 6757 | [[Иманғазы]] || 45 |- ! 6758 | [[Жансая]] || 45 |- ! 6759 | [[Жамалхан]] || 45 |- ! 6760 | [[Доскен]] || 45 |- ! 6761 | [[Жайшылык]] || 45 |- ! 6762 | [[Әбілжан]] || 45 |- ! 6763 | [[Еркимбай]] || 45 |- ! 6764 | [[Гордей]] || 45 |- ! 6765 | [[Ерказы]] || 45 |- ! 6766 | [[Еркінғали]] || 45 |- ! 6767 | [[Әмірғали]] || 45 |- ! 6768 | [[Едге]] || 45 |- ! 6769 | [[Довлет]] || 45 |- ! 6770 | [[Жазит]] || 45 |- ! 6771 | [[Жақсығали]] || 45 |- ! 6772 | [[Досат]] || 45 |- ! 6773 | [[Данияз]] || 45 |- ! 6774 | [[Ерехан]] || 45 |- ! 6775 | [[Бұрхан]] || 45 |- ! 6776 | [[Болашак]] || 45 |- ! 6777 | [[Баккали]] || 45 |- ! 6778 | [[Вахид]] || 45 |- ! 6779 | [[Бағдад]] || 45 |- ! 6780 | [[Байсары]] || 45 |- ! 6781 | [[Бекказы]] || 45 |- ! 6782 | [[Байкенже]] || 45 |- ! 6783 | [[Багустар]] || 45 |- ! 6784 | [[Басымбек]] || 45 |- ! 6785 | [[Баққон]] || 45 |- ! 6786 | [[Бастарбек]] || 45 |- ! 6787 | [[Бағланбек]] || 45 |- ! 6788 | [[Баймен]] || 45 |- ! 6789 | [[Атлант]] || 45 |- ! 6790 | [[Бикен]] || 45 |- ! 6791 | [[Аскаржан]] || 45 |- ! 6792 | [[Баянғали]] || 45 |- ! 6793 | [[Бекмұхан]] || 45 |- ! 6794 | [[Бейсенғали]] || 45 |- ! 6795 | [[Абдикалик]] || 45 |- ! 6796 | [[Ақмейір]] || 45 |- ! 6797 | [[Ансарбек]] || 45 |- ! 6798 | [[Акикат]] || 45 |- ! 6799 | [[Абдулкәрім]] || 45 |- ! 6800 | [[Али-Нұр]] || 45 |- ! 6801 | [[Абдуссамад]] || 45 |- ! 6802 | [[Алькарим]] || 45 |- ! 6803 | [[Абылай-Хан]] || 45 |- ! 6804 | [[Абдыхан]] || 45 |- ! 6805 | [[Агайдар]] || 45 |- ! 6806 | [[Абидулла]] || 45 |- ! 6807 | [[Арипбай]] || 45 |- ! 6808 | [[Аманжул]] || 45 |- ! 6809 | [[Айсат]] || 45 |- ! 6810 | [[Акканат]] || 45 |- ! 6811 | [[Аліби]] || 45 |- ! 6812 | [[Шахин]] || 44 |- ! 6813 | [[Ысмайыл]] || 44 |- ! 6814 | [[Утепкали]] || 44 |- ! 6815 | [[Тортай]] || 44 |- ! 6816 | [[Ырысжан]] || 44 |- ! 6817 | [[Ундасын]] || 44 |- ! 6818 | [[Убайда]] || 44 |- ! 6819 | [[Шахизада]] || 44 |- ! 6820 | [[Унгар]] || 44 |- ! 6821 | [[Шамсиддин]] || 44 |- ! 6822 | [[Толкин]] || 44 |- ! 6823 | [[Утежан]] || 44 |- ! 6824 | [[Турсумбек]] || 44 |- ! 6825 | [[Танатхан]] || 44 |- ! 6826 | [[Сандигали]] || 44 |- ! 6827 | [[Тоймурат]] || 44 |- ! 6828 | [[Сайдахмет]] || 44 |- ! 6829 | [[Сайфуллах]] || 44 |- ! 6830 | [[Тилепберген]] || 44 |- ! 6831 | [[Тилейхан]] || 44 |- ! 6832 | [[Тогайбай]] || 44 |- ! 6833 | [[Режеп]] || 44 |- ! 6834 | [[Сайфуддин]] || 44 |- ! 6835 | [[Сафи]] || 44 |- ! 6836 | [[Серикан]] || 44 |- ! 6837 | [[Садулла]] || 44 |- ! 6838 | [[Сайрамбай]] || 44 |- ! 6839 | [[Оралсын]] || 44 |- ! 6840 | [[Нұрымбек]] || 44 |- ! 6841 | [[Мухамметали]] || 44 |- ! 6842 | [[Ниязбай]] || 44 |- ! 6843 | [[Нусипжан]] || 44 |- ! 6844 | [[Нокисбай]] || 44 |- ! 6845 | [[Раниль]] || 44 |- ! 6846 | [[Мұратқан]] || 44 |- ! 6847 | [[Мухамадали]] || 44 |- ! 6848 | [[Рахатали]] || 44 |- ! 6849 | [[Онласбек]] || 44 |- ! 6850 | [[Нурхамит]] || 44 |- ! 6851 | [[Разбек]] || 44 |- ! 6852 | [[Маулетбек]] || 44 |- ! 6853 | [[Қазихан]] || 44 |- ! 6854 | [[Кожантай]] || 44 |- ! 6855 | [[Менжан]] || 44 |- ! 6856 | [[Колдасбай]] || 44 |- ! 6857 | [[Мукажан]] || 44 |- ! 6858 | [[Қажет]] || 44 |- ! 6859 | [[Куанышкалий]] || 44 |- ! 6860 | [[Кайролда]] || 44 |- ! 6861 | [[Карсакбай]] || 44 |- ! 6862 | [[Каһарман]] || 44 |- ! 6863 | [[Каппас]] || 44 |- ! 6864 | [[Жандилда]] || 44 |- ! 6865 | [[Карибек]] || 44 |- ! 6866 | [[Каскирбай]] || 44 |- ! 6867 | [[Каримулла]] || 44 |- ! 6868 | [[Зұлқарнай]] || 44 |- ! 6869 | [[Избасхан]] || 44 |- ! 6870 | [[Ерәмір]] || 44 |- ! 6871 | [[Досмухамбет]] || 44 |- ! 6872 | [[Елназ]] || 44 |- ! 6873 | [[Дауит]] || 44 |- ! 6874 | [[Әбділда]] || 44 |- ! 6875 | [[Джексенбай]] || 44 |- ! 6876 | [[Досмуханбет]] || 44 |- ! 6877 | [[Дилмухамед]] || 44 |- ! 6878 | [[Ғұмар]] || 44 |- ! 6879 | [[Әлғани]] || 44 |- ! 6880 | [[Джабраил]] || 44 |- ! 6881 | [[Әлемжан]] || 44 |- ! 6882 | [[Ефим]] || 44 |- ! 6883 | [[Еркінжан]] || 44 |- ! 6884 | [[Байдилла]] || 44 |- ! 6885 | [[Асланби]] || 44 |- ! 6886 | [[Ахметкан]] || 44 |- ! 6887 | [[Баурбек]] || 44 |- ! 6888 | [[Барак]] || 44 |- ! 6889 | [[Баймуханбет]] || 44 |- ! 6890 | [[Арарат]] || 44 |- ! 6891 | [[Алимухаммед]] || 44 |- ! 6892 | [[Абдиманат]] || 44 |- ! 6893 | [[Абдумансур]] || 44 |- ! 6894 | [[Аманәлі]] || 44 |- ! 6895 | [[Азирхан]] || 44 |- ! 6896 | [[Айару]] || 44 |- ! 6897 | [[Абдулькарим]] || 44 |- ! 6898 | [[Аллен]] || 44 |- ! 6899 | [[Ағынтай]] || 44 |- ! 6900 | [[Адхам]] || 44 |- ! 6901 | [[Азылхан]] || 44 |- ! 6902 | [[Абдуахит]] || 44 |- ! 6903 | [[Абуталиб]] || 44 |- ! 6904 | [[Аристанбек]] || 44 |- ! 6905 | [[Аймар]] || 44 |- ! 6906 | [[Ақдидар]] || 44 |- ! 6907 | [[Элмурат]] || 43 |- ! 6908 | [[Турегельды]] || 43 |- ! 6909 | [[Туймебек]] || 43 |- ! 6910 | [[Эламан]] || 43 |- ! 6911 | [[Хизат]] || 43 |- ! 6912 | [[Хақ-Назар]] || 43 |- ! 6913 | [[Шыңғысбек]] || 43 |- ! 6914 | [[Умитжан]] || 43 |- ! 6915 | [[Урак]] || 43 |- ! 6916 | [[Узбек]] || 43 |- ! 6917 | [[Сергази]] || 43 |- ! 6918 | [[Сабыртай]] || 43 |- ! 6919 | [[Сауирбек]] || 43 |- ! 6920 | [[Тағайбек]] || 43 |- ! 6921 | [[Тилеккабыл]] || 43 |- ! 6922 | [[Сейтжапар]] || 43 |- ! 6923 | [[Сатылган]] || 43 |- ! 6924 | [[Рахымгали]] || 43 |- ! 6925 | [[Тайыржан]] || 43 |- ! 6926 | [[Сагади]] || 43 |- ! 6927 | [[Мұханбетәли]] || 43 |- ! 6928 | [[Олтинбек]] || 43 |- ! 6929 | [[Олжатай]] || 43 |- ! 6930 | [[Нуртолеу]] || 43 |- ! 6931 | [[Омирзах]] || 43 |- ! 6932 | [[Райм]] || 43 |- ! 6933 | [[Нурсадык]] || 43 |- ! 6934 | [[Нышаналы]] || 43 |- ! 6935 | [[Мұхтарбек]] || 43 |- ! 6936 | [[Нәзір]] || 43 |- ! 6937 | [[Мырзагелди]] || 43 |- ! 6938 | [[Мырзакерим]] || 43 |- ! 6939 | [[Нұрмұхасан]] || 43 |- ! 6940 | [[Мурзахан]] || 43 |- ! 6941 | [[Мураджан]] || 43 |- ! 6942 | [[Момыш]] || 43 |- ! 6943 | [[Қадірәлі]] || 43 |- ! 6944 | [[Куатхан]] || 43 |- ! 6945 | [[Кондыбай]] || 43 |- ! 6946 | [[Мадиярхан]] || 43 |- ! 6947 | [[Мажид]] || 43 |- ! 6948 | [[Мағзум]] || 43 |- ! 6949 | [[Мейірлен]] || 43 |- ! 6950 | [[Кажгали]] || 43 |- ! 6951 | [[Кайрула]] || 43 |- ! 6952 | [[Ибраш]] || 43 |- ! 6953 | [[Кабылхан]] || 43 |- ! 6954 | [[Зинат]] || 43 |- ! 6955 | [[Ибайдулла]] || 43 |- ! 6956 | [[Зейіннұр]] || 43 |- ! 6957 | [[Дакен]] || 43 |- ! 6958 | [[Ережепбай]] || 43 |- ! 6959 | [[Еділбай]] || 43 |- ! 6960 | [[Әлібай]] || 43 |- ! 6961 | [[Даутбай]] || 43 |- ! 6962 | [[Жаксыгалий]] || 43 |- ! 6963 | [[Әби]] || 43 |- ! 6964 | [[Еркулан]] || 43 |- ! 6965 | [[Әзіз]] || 43 |- ! 6966 | [[Дінахмет]] || 43 |- ! 6967 | [[Жайдархан]] || 43 |- ! 6968 | [[Ерсаиын]] || 43 |- ! 6969 | [[Ерсали]] || 43 |- ! 6970 | [[Ауелбай]] || 43 |- ! 6971 | [[Асанғали]] || 43 |- ! 6972 | [[Бакиткали]] || 43 |- ! 6973 | [[Бегимбай]] || 43 |- ! 6974 | [[Багзат]] || 43 |- ! 6975 | [[Астан]] || 43 |- ! 6976 | [[Бақытберген]] || 43 |- ! 6977 | [[Асылгазы]] || 43 |- ! 6978 | [[Байрон]] || 43 |- ! 6979 | [[Бейсенби]] || 43 |- ! 6980 | [[Бисенби]] || 43 |- ! 6981 | [[Байнияз]] || 43 |- ! 6982 | [[Балдаурен]] || 43 |- ! 6983 | [[Асхатбек]] || 43 |- ! 6984 | [[Ғабдолла]] || 43 |- ! 6985 | [[Боташ]] || 43 |- ! 6986 | [[Бекман]] || 43 |- ! 6987 | [[Ақыт]] || 43 |- ! 6988 | [[Алфараби]] || 43 |- ! 6989 | [[Алимкан]] || 43 |- ! 6990 | [[Айзере]] || 43 |- ! 6991 | [[Абдыхалык]] || 43 |- ! 6992 | [[Аль-Азиз]] || 43 |- ! 6993 | [[Ақторе]] || 43 |- ! 6994 | [[Алгадай]] || 43 |- ! 6995 | [[Аманулла]] || 43 |- ! 6996 | [[Алтынгали]] || 43 |- ! 6997 | [[Аитжан]] || 43 |- ! 6998 | [[Адинур]] || 43 |- ! 6999 | [[Азидулла]] || 43 |- ! 7000 | [[Шымырбай]] || 42 |- ! 7001 | [[Шынгысбек]] || 42 |- ! 7002 | [[Хусниддин]] || 42 |- ! 7003 | [[Турмагамбет]] || 42 |- ! 7004 | [[Үмітбек]] || 42 |- ! 7005 | [[Шамсудин]] || 42 |- ! 7006 | [[Шарипкан]] || 42 |- ! 7007 | [[Үмбетәлі]] || 42 |- ! 7008 | [[Уристембек]] || 42 |- ! 7009 | [[Уаис]] || 42 |- ! 7010 | [[Шуақ]] || 42 |- ! 7011 | [[Урынбай]] || 42 |- ! 7012 | [[Сапармурат]] || 42 |- ! 7013 | [[Сраил]] || 42 |- ! 7014 | [[Сырымхан]] || 42 |- ! 7015 | [[Салик]] || 42 |- ! 7016 | [[Сатан]] || 42 |- ! 7017 | [[Талдыбек]] || 42 |- ! 7018 | [[Сарсенби]] || 42 |- ! 7019 | [[Сейдазим]] || 42 |- ! 7020 | [[Тоқан]] || 42 |- ! 7021 | [[Серкан]] || 42 |- ! 7022 | [[Тауфик]] || 42 |- ! 7023 | [[Сүйініш]] || 42 |- ! 7024 | [[Сеитказы]] || 42 |- ! 7025 | [[Нұриса]] || 42 |- ! 7026 | [[Омержан]] || 42 |- ! 7027 | [[Ныгымет]] || 42 |- ! 7028 | [[Нурислом]] || 42 |- ! 7029 | [[Оспанбек]] || 42 |- ! 7030 | [[Мұхамедхан]] || 42 |- ! 7031 | [[Несіпбек]] || 42 |- ! 7032 | [[Нурсипат]] || 42 |- ! 7033 | [[Мухамадияр]] || 42 |- ! 7034 | [[Мұхиддин]] || 42 |- ! 7035 | [[Омирузак]] || 42 |- ! 7036 | [[Нұрбота]] || 42 |- ! 7037 | [[Отепберген]] || 42 |- ! 7038 | [[Нұржақып]] || 42 |- ! 7039 | [[Набидолла]] || 42 |- ! 7040 | [[Муратгали]] || 42 |- ! 7041 | [[Мерас]] || 42 |- ! 7042 | [[Қожа-Ахмет]] || 42 |- ! 7043 | [[Күнболат]] || 42 |- ! 7044 | [[Куанай]] || 42 |- ! 7045 | [[Мералы]] || 42 |- ! 7046 | [[Меирхат]] || 42 |- ! 7047 | [[Косжан]] || 42 |- ! 7048 | [[Мунарбек]] || 42 |- ! 7049 | [[Кумаргазы]] || 42 |- ! 7050 | [[Кайр]] || 42 |- ! 7051 | [[Каиргалий]] || 42 |- ! 7052 | [[Ибрайм]] || 42 |- ! 7053 | [[Карсыбек]] || 42 |- ! 7054 | [[Камалбай]] || 42 |- ! 7055 | [[Жамбырбай]] || 42 |- ! 7056 | [[Жәнибек]] || 42 |- ! 7057 | [[Ибрайым]] || 42 |- ! 7058 | [[Калас]] || 42 |- ! 7059 | [[Кайыртай]] || 42 |- ! 7060 | [[Кабдолда]] || 42 |- ! 7061 | [[Кабылбай]] || 42 |- ! 7062 | [[Кайдарбек]] || 42 |- ! 7063 | [[Жеткіншек]] || 42 |- ! 7064 | [[Кайракбай]] || 42 |- ! 7065 | [[Жұбан]] || 42 |- ! 7066 | [[Искандэр]] || 42 |- ! 7067 | [[Жұмақан]] || 42 |- ! 7068 | [[Іліяс]] || 42 |- ! 7069 | [[Жуманияз]] || 42 |- ! 7070 | [[Ерторе]] || 42 |- ! 7071 | [[Жагпар]] || 42 |- ! 7072 | [[Әзіретәлі]] || 42 |- ! 7073 | [[Әбдіхан]] || 42 |- ! 7074 | [[Даирхан]] || 42 |- ! 7075 | [[Дуйсенкул]] || 42 |- ! 7076 | [[Ерімбет]] || 42 |- ! 7077 | [[Ескелди]] || 42 |- ! 7078 | [[Әлсейіт]] || 42 |- ! 7079 | [[Асман]] || 42 |- ! 7080 | [[Галинур]] || 42 |- ! 7081 | [[Балжан]] || 42 |- ! 7082 | [[Ахмедьяр]] || 42 |- ! 7083 | [[Балғабек]] || 42 |- ! 7084 | [[Базарали]] || 42 |- ! 7085 | [[Бексолтан]] || 42 |- ! 7086 | [[Бобур]] || 42 |- ! 7087 | [[Базаркул]] || 42 |- ! 7088 | [[Бейбт]] || 42 |- ! 7089 | [[Абусеит]] || 42 |- ! 7090 | [[Али-Асқар]] || 42 |- ! 7091 | [[Аблан]] || 42 |- ! 7092 | [[Алмаханбет]] || 42 |- ! 7093 | [[Айтен]] || 42 |- ! 7094 | [[Абильжан]] || 42 |- ! 7095 | [[Алдибек]] || 42 |- ! 7096 | [[Акмурза]] || 42 |- ! 7097 | [[Ақмұрат]] || 42 |- ! 7098 | [[Адельбек]] || 42 |- ! 7099 | [[Арапат]] || 42 |- ! 7100 | [[Ақын]] || 42 |- ! 7101 | [[Шукур]] || 41 |- ! 7102 | [[Чынгыз]] || 41 |- ! 7103 | [[Шади]] || 41 |- ! 7104 | [[Төлебек]] || 41 |- ! 7105 | [[Турсункан]] || 41 |- ! 7106 | [[Шахруз]] || 41 |- ! 7107 | [[Улагат]] || 41 |- ! 7108 | [[Түгел]] || 41 |- ! 7109 | [[Яссин]] || 41 |- ! 7110 | [[Харис]] || 41 |- ! 7111 | [[Туретай]] || 41 |- ! 7112 | [[Хазірет]] || 41 |- ! 7113 | [[Шайкен]] || 41 |- ! 7114 | [[Шахман]] || 41 |- ! 7115 | [[Умит]] || 41 |- ! 7116 | [[Тэмуджин]] || 41 |- ! 7117 | [[Хожахмет]] || 41 |- ! 7118 | [[Толагай]] || 41 |- ! 7119 | [[Серикбой]] || 41 |- ! 7120 | [[Султамурат]] || 41 |- ! 7121 | [[Тендик]] || 41 |- ! 7122 | [[Суйиндик]] || 41 |- ! 7123 | [[Сейтқали]] || 41 |- ! 7124 | [[Тлеп]] || 41 |- ! 7125 | [[Теңел]] || 41 |- ! 7126 | [[Сырбек]] || 41 |- ! 7127 | [[Розмат]] || 41 |- ! 7128 | [[Ризуан]] || 41 |- ! 7129 | [[Сейтахмет]] || 41 |- ! 7130 | [[Нұрәсіл]] || 41 |- ! 7131 | [[Нургуат]] || 41 |- ! 7132 | [[Нурпейис]] || 41 |- ! 7133 | [[Несипхан]] || 41 |- ! 7134 | [[Онерхан]] || 41 |- ! 7135 | [[Мұхамбетәлі]] || 41 |- ! 7136 | [[Пердалы]] || 41 |- ! 7137 | [[Нұрполат]] || 41 |- ! 7138 | [[Нуралбек]] || 41 |- ! 7139 | [[Мұхамметжан]] || 41 |- ! 7140 | [[Ондас]] || 41 |- ! 7141 | [[Мухасан]] || 41 |- ! 7142 | [[Оразкелді]] || 41 |- ! 7143 | [[Мұратәлі]] || 41 |- ! 7144 | [[Мұхаммадали]] || 41 |- ! 7145 | [[Омарәлі]] || 41 |- ! 7146 | [[Науырызбек]] || 41 |- ! 7147 | [[Мыңбай]] || 41 |- ! 7148 | [[Накипбек]] || 41 |- ! 7149 | [[Нигматулла]] || 41 |- ! 7150 | [[Набиолла]] || 41 |- ! 7151 | [[Мухангали]] || 41 |- ! 7152 | [[Мукасан]] || 41 |- ! 7153 | [[Кулмурат]] || 41 |- ! 7154 | [[Мадлен]] || 41 |- ! 7155 | [[Кыдыржан]] || 41 |- ! 7156 | [[Мадяр]] || 41 |- ! 7157 | [[Кунай]] || 41 |- ! 7158 | [[Қанапия]] || 41 |- ! 7159 | [[Мейірғали]] || 41 |- ! 7160 | [[Мартин]] || 41 |- ! 7161 | [[Клышбай]] || 41 |- ! 7162 | [[Кыдыркожа]] || 41 |- ! 7163 | [[Мәдібек]] || 41 |- ! 7164 | [[Көптілеу]] || 41 |- ! 7165 | [[Калиакпар]] || 41 |- ! 7166 | [[Жәрдем]] || 41 |- ! 7167 | [[Исағали]] || 41 |- ! 7168 | [[Жұмакелді]] || 41 |- ! 7169 | [[Ізбасхан]] || 41 |- ! 7170 | [[Кадыл]] || 41 |- ! 7171 | [[Кайратбай]] || 41 |- ! 7172 | [[Женес]] || 41 |- ! 7173 | [[Жұмағұл]] || 41 |- ! 7174 | [[Кажибек]] || 41 |- ! 7175 | [[Каержан]] || 41 |- ! 7176 | [[Исламғали]] || 41 |- ! 7177 | [[Кайртай]] || 41 |- ! 7178 | [[Әлиар]] || 41 |- ! 7179 | [[Дайрабек]] || 41 |- ! 7180 | [[Әбдімүтәліп]] || 41 |- ! 7181 | [[Джуматай]] || 41 |- ! 7182 | [[Ергалый]] || 41 |- ! 7183 | [[Дильмурад]] || 41 |- ! 7184 | [[Давыд]] || 41 |- ! 7185 | [[Ердалы]] || 41 |- ! 7186 | [[Әбдірашид]] || 41 |- ! 7187 | [[Әльфараби]] || 41 |- ! 7188 | [[Далель]] || 41 |- ! 7189 | [[Ахметулла]] || 41 |- ! 7190 | [[Артикбай]] || 41 |- ! 7191 | [[Байкал]] || 41 |- ! 7192 | [[Бекеш]] || 41 |- ! 7193 | [[Байнур]] || 41 |- ! 7194 | [[Армен]] || 41 |- ! 7195 | [[Биләл]] || 41 |- ! 7196 | [[Бектілеу]] || 41 |- ! 7197 | [[Бақдәурен]] || 41 |- ! 7198 | [[Абдикамал]] || 41 |- ! 7199 | [[Ажихан]] || 41 |- ! 7200 | [[Адильгазы]] || 41 |- ! 7201 | [[Алижон]] || 41 |- ! 7202 | [[Алиислам]] || 41 |- ! 7203 | [[Абдужаббар]] || 41 |- ! 7204 | [[Акпан]] || 41 |- ! 7205 | [[Айсан]] || 41 |- ! 7206 | [[Абдурауф]] || 41 |- ! 7207 | [[Абілхайыр]] || 41 |- ! 7208 | [[Эрболат]] || 40 |- ! 7209 | [[Хабибрахман]] || 40 |- ! 7210 | [[Төлеуғазы]] || 40 |- ! 7211 | [[Хаирбек]] || 40 |- ! 7212 | [[Турсинбек]] || 40 |- ! 7213 | [[Ұзақ]] || 40 |- ! 7214 | [[Шағатай]] || 40 |- ! 7215 | [[Уралхан]] || 40 |- ! 7216 | [[Турахан]] || 40 |- ! 7217 | [[Тунгат]] || 40 |- ! 7218 | [[Садырбай]] || 40 |- ! 7219 | [[Сирожиддин]] || 40 |- ! 7220 | [[Таскынбай]] || 40 |- ! 7221 | [[Темуджин]] || 40 |- ! 7222 | [[Собит]] || 40 |- ! 7223 | [[Талапбай]] || 40 |- ! 7224 | [[Саулетхан]] || 40 |- ! 7225 | [[Рахимжон]] || 40 |- ! 7226 | [[Тажигали]] || 40 |- ! 7227 | [[Сисенбек]] || 40 |- ! 7228 | [[Серказы]] || 40 |- ! 7229 | [[Сериккажы]] || 40 |- ! 7230 | [[Сагынгалий]] || 40 |- ! 7231 | [[Сапаш]] || 40 |- ! 7232 | [[Мухтаркан]] || 40 |- ! 7233 | [[Нарик]] || 40 |- ! 7234 | [[Ныгметолла]] || 40 |- ! 7235 | [[Нусип]] || 40 |- ! 7236 | [[Орынгалий]] || 40 |- ! 7237 | [[Надирбай]] || 40 |- ! 7238 | [[Райиан]] || 40 |- ! 7239 | [[Назарәлі]] || 40 |- ! 7240 | [[Мухамед Али]] || 40 |- ! 7241 | [[Мураткалий]] || 40 |- ! 7242 | [[Мақұлбек]] || 40 |- ! 7243 | [[Максым]] || 40 |- ! 7244 | [[Масгут]] || 40 |- ! 7245 | [[Қайыркен]] || 40 |- ! 7246 | [[Мамырбай]] || 40 |- ! 7247 | [[Мергалым]] || 40 |- ! 7248 | [[Қайса]] || 40 |- ! 7249 | [[Қолдас]] || 40 |- ! 7250 | [[Мирсаид]] || 40 |- ! 7251 | [[Куванч]] || 40 |- ! 7252 | [[Кобен]] || 40 |- ! 7253 | [[Қалабай]] || 40 |- ! 7254 | [[Миршат]] || 40 |- ! 7255 | [[Қыдырали]] || 40 |- ! 7256 | [[Мергенбек]] || 40 |- ! 7257 | [[Изгилик]] || 40 |- ! 7258 | [[Жупарбек]] || 40 |- ! 7259 | [[Калиулла]] || 40 |- ! 7260 | [[Кабыш]] || 40 |- ! 7261 | [[Камаладдин]] || 40 |- ! 7262 | [[Жумай]] || 40 |- ! 7263 | [[Ибрайхан]] || 40 |- ! 7264 | [[Калау]] || 40 |- ! 7265 | [[Казы]] || 40 |- ! 7266 | [[Жәнгірхан]] || 40 |- ! 7267 | [[Жанымхан]] || 40 |- ! 7268 | [[Кенескан]] || 40 |- ! 7269 | [[Жанбыршы]] || 40 |- ! 7270 | [[Еркабыл]] || 40 |- ! 7271 | [[Ескабыл]] || 40 |- ! 7272 | [[Жалгаспай]] || 40 |- ! 7273 | [[Есмырза]] || 40 |- ! 7274 | [[Ергожа]] || 40 |- ! 7275 | [[Әлимансур]] || 40 |- ! 7276 | [[Әбсаттар]] || 40 |- ! 7277 | [[Дильен]] || 40 |- ! 7278 | [[Еркингазы]] || 40 |- ! 7279 | [[Джаксыбай]] || 40 |- ! 7280 | [[Әбу-Бәкір]] || 40 |- ! 7281 | [[Әкбар]] || 40 |- ! 7282 | [[Досмырза]] || 40 |- ! 7283 | [[Ельаман]] || 40 |- ! 7284 | [[Джумадил]] || 40 |- ! 7285 | [[Бисенгалий]] || 40 |- ! 7286 | [[Аттила]] || 40 |- ! 7287 | [[Башир]] || 40 |- ! 7288 | [[Бехрузбек]] || 40 |- ! 7289 | [[Ғанижан]] || 40 |- ! 7290 | [[Болысхан]] || 40 |- ! 7291 | [[Бекғали]] || 40 |- ! 7292 | [[Байтерек]] || 40 |- ! 7293 | [[Абилкайр]] || 40 |- ! 7294 | [[Айлан]] || 40 |- ! 7295 | [[Амір]] || 40 |- ! 7296 | [[Алангир]] || 40 |- ! 7297 | [[Айқынбек]] || 40 |- ! 7298 | [[Абдирашид]] || 40 |- ! 7299 | [[Акимгерей]] || 40 |- ! 7300 | [[Алтын]] || 40 |- ! 7301 | [[Алимир]] || 40 |- ! 7302 | [[Шакирт]] || 39 |- ! 7303 | [[Шәріпхан]] || 39 |- ! 7304 | [[Тулеугазы]] || 39 |- ! 7305 | [[Хан-Керей]] || 39 |- ! 7306 | [[Юсупбек]] || 39 |- ! 7307 | [[Узакберген]] || 39 |- ! 7308 | [[Толеп]] || 39 |- ! 7309 | [[Утеш]] || 39 |- ! 7310 | [[Сәмет]] || 39 |- ! 7311 | [[Сәттіғұл]] || 39 |- ! 7312 | [[Таубек]] || 39 |- ! 7313 | [[Рахимберды]] || 39 |- ! 7314 | [[Сауранбай]] || 39 |- ! 7315 | [[Саттыбек]] || 39 |- ! 7316 | [[Талантбек]] || 39 |- ! 7317 | [[Тансыкбай]] || 39 |- ! 7318 | [[Сайдалы]] || 39 |- ! 7319 | [[Таирлан]] || 39 |- ! 7320 | [[Сункарбек]] || 39 |- ! 7321 | [[Сұлтанбибарыс]] || 39 |- ! 7322 | [[Сабирбек]] || 39 |- ! 7323 | [[Тілеубай]] || 39 |- ! 7324 | [[Сарсеналы]] || 39 |- ! 7325 | [[Өстемір]] || 39 |- ! 7326 | [[Мырзат]] || 39 |- ! 7327 | [[Нуртуған]] || 39 |- ! 7328 | [[Нұрслан]] || 39 |- ! 7329 | [[Отар]] || 39 |- ! 7330 | [[Нурханат]] || 39 |- ! 7331 | [[Рамзес]] || 39 |- ! 7332 | [[Нурымхан]] || 39 |- ! 7333 | [[Оринбек]] || 39 |- ! 7334 | [[Расилбек]] || 39 |- ! 7335 | [[Мухағали]] || 39 |- ! 7336 | [[Нигметулла]] || 39 |- ! 7337 | [[Өсерхан]] || 39 |- ! 7338 | [[Назымхан]] || 39 |- ! 7339 | [[Набидулла]] || 39 |- ! 7340 | [[Омырзак]] || 39 |- ! 7341 | [[Нурас]] || 39 |- ! 7342 | [[Ондаган]] || 39 |- ! 7343 | [[Мұхамметали]] || 39 |- ! 7344 | [[Нурилла]] || 39 |- ! 7345 | [[Раулан]] || 39 |- ! 7346 | [[Қайназар]] || 39 |- ! 7347 | [[Кумек]] || 39 |- ! 7348 | [[Мирасыл]] || 39 |- ! 7349 | [[Маукен]] || 39 |- ! 7350 | [[Момбек]] || 39 |- ! 7351 | [[Медеубай]] || 39 |- ! 7352 | [[Миіржан]] || 39 |- ! 7353 | [[Қонақбай]] || 39 |- ! 7354 | [[Коркемжан]] || 39 |- ! 7355 | [[Махмутжан]] || 39 |- ! 7356 | [[Клыш]] || 39 |- ! 7357 | [[Қабдолла]] || 39 |- ! 7358 | [[Қайыргелді]] || 39 |- ! 7359 | [[Кожа]] || 39 |- ! 7360 | [[Копберген]] || 39 |- ! 7361 | [[Молдағали]] || 39 |- ! 7362 | [[Мукарам]] || 39 |- ! 7363 | [[Құрманжан]] || 39 |- ! 7364 | [[Мендыбек]] || 39 |- ! 7365 | [[Каламбек]] || 39 |- ! 7366 | [[Жанкуат]] || 39 |- ! 7367 | [[Жекебай]] || 39 |- ! 7368 | [[Жулдузбек]] || 39 |- ! 7369 | [[Заид]] || 39 |- ! 7370 | [[Келесбай]] || 39 |- ! 7371 | [[Кантемир]] || 39 |- ! 7372 | [[Жамил]] || 39 |- ! 7373 | [[Жасуланбек]] || 39 |- ! 7374 | [[Йусуф]] || 39 |- ! 7375 | [[Кайратдин]] || 39 |- ! 7376 | [[Кабай]] || 39 |- ! 7377 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 7378 | [[Калымбет]] || 39 |- ! 7379 | [[Жиһангер]] || 39 |- ! 7380 | [[Жетыбай]] || 39 |- ! 7381 | [[Жанқабыл]] || 39 |- ! 7382 | [[Изет]] || 39 |- ! 7383 | [[Кенжали]] || 39 |- ! 7384 | [[Изтай]] || 39 |- ! 7385 | [[Жайыкбай]] || 39 |- ! 7386 | [[Даржан]] || 39 |- ! 7387 | [[Еркеболан]] || 39 |- ! 7388 | [[Досыбек]] || 39 |- ! 7389 | [[Егимбай]] || 39 |- ! 7390 | [[Дильдабек]] || 39 |- ! 7391 | [[Есембай]] || 39 |- ! 7392 | [[Джан]] || 39 |- ! 7393 | [[Данял]] || 39 |- ! 7394 | [[Әлазиз]] || 39 |- ! 7395 | [[Дилмухаммед]] || 39 |- ! 7396 | [[Әмир]] || 39 |- ! 7397 | [[Едильбек]] || 39 |- ! 7398 | [[Есназар]] || 39 |- ! 7399 | [[Даулеткелді]] || 39 |- ! 7400 | [[Әжібек]] || 39 |- ! 7401 | [[Бегадил]] || 39 |- ! 7402 | [[Аукен]] || 39 |- ! 7403 | [[Асқарәлі]] || 39 |- ! 7404 | [[Аулет]] || 39 |- ! 7405 | [[Бейкут]] || 39 |- ! 7406 | [[Бекзот]] || 39 |- ! 7407 | [[Бақтұрсын]] || 39 |- ! 7408 | [[Бактыгалий]] || 39 |- ! 7409 | [[Бибек]] || 39 |- ! 7410 | [[Бағзат]] || 39 |- ! 7411 | [[Булаткан]] || 39 |- ! 7412 | [[Бәкір]] || 39 |- ! 7413 | [[Бибулат]] || 39 |- ! 7414 | [[Батый]] || 39 |- ! 7415 | [[Бибіт]] || 39 |- ! 7416 | [[Адик]] || 39 |- ! 7417 | [[Ақмәди]] || 39 |- ! 7418 | [[Алирахман]] || 39 |- ! 7419 | [[Амен]] || 39 |- ! 7420 | [[Аргин]] || 39 |- ! 7421 | [[Акберды]] || 39 |- ! 7422 | [[Аймухан]] || 39 |- ! 7423 | [[Абдулатиф]] || 39 |- ! 7424 | [[Абылбек]] || 39 |- ! 7425 | [[Айсерик]] || 39 |- ! 7426 | [[Алуадин]] || 39 |- ! 7427 | [[Актлеу]] || 39 |- ! 7428 | [[Алиф]] || 39 |- ! 7429 | [[Ажигали]] || 39 |- ! 7430 | [[Тулеби]] || 38 |- ! 7431 | [[Шынтемір]] || 38 |- ! 7432 | [[Шахзад]] || 38 |- ! 7433 | [[Шахмаран]] || 38 |- ! 7434 | [[Хасым]] || 38 |- ! 7435 | [[Тұнық]] || 38 |- ! 7436 | [[Фурхат]] || 38 |- ! 7437 | [[Үрістем]] || 38 |- ! 7438 | [[Хасанали]] || 38 |- ! 7439 | [[Сериккул]] || 38 |- ! 7440 | [[Сейтнур]] || 38 |- ! 7441 | [[Сүндетали]] || 38 |- ! 7442 | [[Сарварбек]] || 38 |- ! 7443 | [[Султонбек]] || 38 |- ! 7444 | [[Тилеукабыл]] || 38 |- ! 7445 | [[Тастайбек]] || 38 |- ! 7446 | [[Сұлтанбай]] || 38 |- ! 7447 | [[Смет]] || 38 |- ! 7448 | [[Тимирлан]] || 38 |- ! 7449 | [[Сейітқали]] || 38 |- ! 7450 | [[Суйндык]] || 38 |- ! 7451 | [[Токтыбай]] || 38 |- ! 7452 | [[Тлес]] || 38 |- ! 7453 | [[Сарқыт]] || 38 |- ! 7454 | [[Мырзагазы]] || 38 |- ! 7455 | [[Ниетулла]] || 38 |- ! 7456 | [[Нурәли]] || 38 |- ! 7457 | [[Онер]] || 38 |- ! 7458 | [[Мұқамбет]] || 38 |- ! 7459 | [[Онур]] || 38 |- ! 7460 | [[Мухамедхан]] || 38 |- ! 7461 | [[Нұрпейс]] || 38 |- ! 7462 | [[Навруз]] || 38 |- ! 7463 | [[Оразәли]] || 38 |- ! 7464 | [[Орунбек]] || 38 |- ! 7465 | [[Нұрұлан]] || 38 |- ! 7466 | [[Мирзат]] || 38 |- ! 7467 | [[Кыран]] || 38 |- ! 7468 | [[Мендыхан]] || 38 |- ! 7469 | [[Кожагали]] || 38 |- ! 7470 | [[Мертай]] || 38 |- ! 7471 | [[Маханбетжан]] || 38 |- ! 7472 | [[Медияр]] || 38 |- ! 7473 | [[Кулжабай]] || 38 |- ! 7474 | [[Козыбек]] || 38 |- ! 7475 | [[Койшибек]] || 38 |- ! 7476 | [[Мукит]] || 38 |- ! 7477 | [[Махмед]] || 38 |- ! 7478 | [[Кубаш]] || 38 |- ! 7479 | [[Кудырет]] || 38 |- ! 7480 | [[Минайдар]] || 38 |- ! 7481 | [[Кувондик]] || 38 |- ! 7482 | [[Қыдыралы]] || 38 |- ! 7483 | [[Кулмаханбет]] || 38 |- ! 7484 | [[Кидирали]] || 38 |- ! 7485 | [[Канафия]] || 38 |- ! 7486 | [[Канайбек]] || 38 |- ! 7487 | [[Ідіріс]] || 38 |- ! 7488 | [[Кенел]] || 38 |- ! 7489 | [[Зинадин]] || 38 |- ! 7490 | [[Кабылтай]] || 38 |- ! 7491 | [[Караматдин]] || 38 |- ! 7492 | [[Камалиден]] || 38 |- ! 7493 | [[Каербек]] || 38 |- ! 7494 | [[Каиырбек]] || 38 |- ! 7495 | [[Жармуханбет]] || 38 |- ! 7496 | [[Жұманияз]] || 38 |- ! 7497 | [[Жусипали]] || 38 |- ! 7498 | [[Кажыбек]] || 38 |- ! 7499 | [[Жусипбай]] || 38 |- ! 7500 | [[Жамшидбек]] || 38 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Касан]] || 38 |- ! 7502 | [[Изтлеу]] || 38 |- ! 7503 | [[Исланбек]] || 38 |- ! 7504 | [[Ифрат]] || 38 |- ! 7505 | [[Карен]] || 38 |- ! 7506 | [[Камол]] || 38 |- ! 7507 | [[Касымбай]] || 38 |- ! 7508 | [[Ерсат]] || 38 |- ! 7509 | [[Даиржан]] || 38 |- ! 7510 | [[Дильмухаммед]] || 38 |- ! 7511 | [[Елен]] || 38 |- ! 7512 | [[Гизатолла]] || 38 |- ! 7513 | [[Әбілхайырхан]] || 38 |- ! 7514 | [[Әлмұхамед]] || 38 |- ! 7515 | [[Әуелхан]] || 38 |- ! 7516 | [[Джолдыбай]] || 38 |- ! 7517 | [[Даму]] || 38 |- ! 7518 | [[Джанабек]] || 38 |- ! 7519 | [[Ерсолтан]] || 38 |- ! 7520 | [[Дінмұхаммедәли]] || 38 |- ! 7521 | [[Беибіт]] || 38 |- ! 7522 | [[Бидахмет]] || 38 |- ! 7523 | [[Бегимжан]] || 38 |- ! 7524 | [[Бердеш]] || 38 |- ! 7525 | [[Гафу]] || 38 |- ! 7526 | [[Баккелды]] || 38 |- ! 7527 | [[Аяған]] || 38 |- ! 7528 | [[Влад]] || 38 |- ! 7529 | [[Батыргалий]] || 38 |- ! 7530 | [[Асабай]] || 38 |- ! 7531 | [[Гадильбек]] || 38 |- ! 7532 | [[Габдол]] || 38 |- ! 7533 | [[Баһадүр]] || 38 |- ! 7534 | [[Габи]] || 38 |- ! 7535 | [[Бимұрат]] || 38 |- ! 7536 | [[Габибулла]] || 38 |- ! 7537 | [[Ғасырхан]] || 38 |- ! 7538 | [[Ахмадали]] || 38 |- ! 7539 | [[Ахметолла]] || 38 |- ! 7540 | [[Альмири]] || 38 |- ! 7541 | [[Абылкайыр]] || 38 |- ! 7542 | [[Адриан]] || 38 |- ! 7543 | [[Алсеит]] || 38 |- ! 7544 | [[Абылмансур]] || 38 |- ! 7545 | [[Абдуқадыр]] || 38 |- ! 7546 | [[Ақсултан]] || 38 |- ! 7547 | [[Ақжарқын]] || 38 |- ! 7548 | [[Абдильда]] || 38 |- ! 7549 | [[Адижан]] || 38 |- ! 7550 | [[Алимтай]] || 38 |- ! 7551 | [[Абусаид]] || 38 |- ! 7552 | [[Айжол]] || 38 |- ! 7553 | [[Алімжан]] || 38 |- ! 7554 | [[Ағажан]] || 38 |- ! 7555 | [[Айхын]] || 38 |- ! 7556 | [[Ақсұнқар]] || 38 |- ! 7557 | [[Абдусабыр]] || 38 |- ! 7558 | [[Абит]] || 38 |- ! 7559 | [[Аманолла]] || 38 |- ! 7560 | [[Ыбрахым]] || 37 |- ! 7561 | [[Турсунжан]] || 37 |- ! 7562 | [[Умир]] || 37 |- ! 7563 | [[Умиралы]] || 37 |- ! 7564 | [[Шаһмардан]] || 37 |- ! 7565 | [[Тулюген]] || 37 |- ! 7566 | [[Шорабек]] || 37 |- ! 7567 | [[Толқынбек]] || 37 |- ! 7568 | [[Саназар]] || 37 |- ! 7569 | [[Сулиман]] || 37 |- ! 7570 | [[Таурбек]] || 37 |- ! 7571 | [[Сағитжан]] || 37 |- ! 7572 | [[Саад]] || 37 |- ! 7573 | [[Сейтгали]] || 37 |- ! 7574 | [[Сайлан]] || 37 |- ! 7575 | [[Тобыл]] || 37 |- ! 7576 | [[Танаш]] || 37 |- ! 7577 | [[Саткали]] || 37 |- ! 7578 | [[Сайат]] || 37 |- ! 7579 | [[Сальман]] || 37 |- ! 7580 | [[Санабек]] || 37 |- ! 7581 | [[Сарсенгазы]] || 37 |- ! 7582 | [[Сақтапберген]] || 37 |- ! 7583 | [[Рза]] || 37 |- ! 7584 | [[Сабихан]] || 37 |- ! 7585 | [[Садат]] || 37 |- ! 7586 | [[Сираж]] || 37 |- ! 7587 | [[Тойшибек]] || 37 |- ! 7588 | [[Сейсенгазы]] || 37 |- ! 7589 | [[Нагметулла]] || 37 |- ! 7590 | [[Насырхан]] || 37 |- ! 7591 | [[Нұртөлеу]] || 37 |- ! 7592 | [[Нүржігіт]] || 37 |- ! 7593 | [[Нұрғазиз]] || 37 |- ! 7594 | [[Низамиддин]] || 37 |- ! 7595 | [[Нұрданбек]] || 37 |- ! 7596 | [[Пардабай]] || 37 |- ! 7597 | [[Нұрмухаммад]] || 37 |- ! 7598 | [[Науырызбай]] || 37 |- ! 7599 | [[Оразмұхаммед]] || 37 |- ! 7600 | [[Нысаналы]] || 37 |- ! 7601 | [[Озатбек]] || 37 |- ! 7602 | [[Қайрбек]] || 37 |- ! 7603 | [[Қадыс]] || 37 |- ! 7604 | [[Қадыл]] || 37 |- ! 7605 | [[Мәдіхан]] || 37 |- ! 7606 | [[Мергазы]] || 37 |- ! 7607 | [[Қадырали]] || 37 |- ! 7608 | [[Көмек]] || 37 |- ! 7609 | [[Құаныш]] || 37 |- ! 7610 | [[Маутхан]] || 37 |- ! 7611 | [[Мендигерей]] || 37 |- ! 7612 | [[Қылышбай]] || 37 |- ! 7613 | [[Қалиасқар]] || 37 |- ! 7614 | [[Мейербек]] || 37 |- ! 7615 | [[Қалдар]] || 37 |- ! 7616 | [[Қадірхан]] || 37 |- ! 7617 | [[Куандық]] || 37 |- ! 7618 | [[Қайржан]] || 37 |- ! 7619 | [[Жубай]] || 37 |- ! 7620 | [[Заутбек]] || 37 |- ! 7621 | [[Камел]] || 37 |- ! 7622 | [[Жексенби]] || 37 |- ! 7623 | [[Иген]] || 37 |- ! 7624 | [[Камысбай]] || 37 |- ! 7625 | [[Жанерке]] || 37 |- ! 7626 | [[Жолды]] || 37 |- ! 7627 | [[Кадыркул]] || 37 |- ! 7628 | [[Кайрбулат]] || 37 |- ! 7629 | [[Жұма]] || 37 |- ! 7630 | [[Жанпейс]] || 37 |- ! 7631 | [[Ескандер]] || 37 |- ! 7632 | [[Елдана]] || 37 |- ! 7633 | [[Ерқұлан]] || 37 |- ! 7634 | [[Джумагазы]] || 37 |- ! 7635 | [[Дауран]] || 37 |- ! 7636 | [[Ербул]] || 37 |- ! 7637 | [[Есбатыр]] || 37 |- ! 7638 | [[Жамаладин]] || 37 |- ! 7639 | [[Дилшодбек]] || 37 |- ! 7640 | [[Ермағанбет]] || 37 |- ! 7641 | [[Есмагамбет]] || 37 |- ! 7642 | [[Жайнак]] || 37 |- ! 7643 | [[Есенкос]] || 37 |- ! 7644 | [[Әзімжан]] || 37 |- ! 7645 | [[Елибек]] || 37 |- ! 7646 | [[Досмухаммед]] || 37 |- ! 7647 | [[Гылым]] || 37 |- ! 7648 | [[Әліпбек]] || 37 |- ! 7649 | [[Ескандир]] || 37 |- ! 7650 | [[Доктырбай]] || 37 |- ! 7651 | [[Ертыс]] || 37 |- ! 7652 | [[Жаманбай]] || 37 |- ! 7653 | [[Бекиш]] || 37 |- ! 7654 | [[Бейимбет]] || 37 |- ! 7655 | [[Ахансері]] || 37 |- ! 7656 | [[Билисбек]] || 37 |- ! 7657 | [[Баймаганбет]] || 37 |- ! 7658 | [[Галимат]] || 37 |- ! 7659 | [[Арысұлан]] || 37 |- ! 7660 | [[Бактыяр]] || 37 |- ! 7661 | [[Балыкбай]] || 37 |- ! 7662 | [[Баккожа]] || 37 |- ! 7663 | [[Габдрахман]] || 37 |- ! 7664 | [[Баязет]] || 37 |- ! 7665 | [[Балжігіт]] || 37 |- ! 7666 | [[Биримжан]] || 37 |- ! 7667 | [[Базыл]] || 37 |- ! 7668 | [[Акаш]] || 37 |- ! 7669 | [[Алсейт]] || 37 |- ! 7670 | [[Анри]] || 37 |- ! 7671 | [[Аль Азиз]] || 37 |- ! 7672 | [[Алиахмед]] || 37 |- ! 7673 | [[Альхаир]] || 37 |- ! 7674 | [[Алимұхаммед]] || 37 |- ! 7675 | [[Аманқұл]] || 37 |- ! 7676 | [[Аммар]] || 37 |- ! 7677 | [[Акбота]] || 37 |- ! 7678 | [[Азирбай]] || 37 |- ! 7679 | [[Амиралы]] || 37 |- ! 7680 | [[Алишан]] || 37 |- ! 7681 | [[Айталы]] || 37 |- ! 7682 | [[Адак]] || 37 |- ! 7683 | [[Абдигапбар]] || 37 |- ! 7684 | [[Абдумутал]] || 37 |- ! 7685 | [[Алғадай]] || 37 |- ! 7686 | [[Аль Таир]] || 37 |- ! 7687 | [[Абдисадык]] || 37 |- ! 7688 | [[Шапай]] || 36 |- ! 7689 | [[Ұласхан]] || 36 |- ! 7690 | [[Хәкім]] || 36 |- ! 7691 | [[Шалғын]] || 36 |- ! 7692 | [[Халиолла]] || 36 |- ! 7693 | [[Шалдарбек]] || 36 |- ! 7694 | [[Трофим]] || 36 |- ! 7695 | [[Шымберген]] || 36 |- ! 7696 | [[Хажимурат]] || 36 |- ! 7697 | [[Турегелди]] || 36 |- ! 7698 | [[Хусайн]] || 36 |- ! 7699 | [[Уалибек]] || 36 |- ! 7700 | [[Толемис]] || 36 |- ! 7701 | [[Хабдулла]] || 36 |- ! 7702 | [[Үмітжан]] || 36 |- ! 7703 | [[Сайляу]] || 36 |- ! 7704 | [[Токжан]] || 36 |- ! 7705 | [[Тихон]] || 36 |- ! 7706 | [[Сеильхан]] || 36 |- ! 7707 | [[Садик]] || 36 |- ! 7708 | [[Сабытай]] || 36 |- ! 7709 | [[Терекбай]] || 36 |- ! 7710 | [[Созакбай]] || 36 |- ! 7711 | [[Токаш]] || 36 |- ! 7712 | [[Сәулетбек]] || 36 |- ! 7713 | [[Саяуыш]] || 36 |- ! 7714 | [[Тархан]] || 36 |- ! 7715 | [[Садыкжан]] || 36 |- ! 7716 | [[Саркен]] || 36 |- ! 7717 | [[Тоқтархан]] || 36 |- ! 7718 | [[Сәруар]] || 36 |- ! 7719 | [[Тилеулес]] || 36 |- ! 7720 | [[Нурхиса]] || 36 |- ! 7721 | [[Нурлихан]] || 36 |- ! 7722 | [[Мұхаммедрасул]] || 36 |- ! 7723 | [[Мырзамурат]] || 36 |- ! 7724 | [[Пазилбек]] || 36 |- ! 7725 | [[Оңалсын]] || 36 |- ! 7726 | [[Нурал]] || 36 |- ! 7727 | [[Нұғыман]] || 36 |- ! 7728 | [[Нигмат]] || 36 |- ! 7729 | [[Нұртұлға]] || 36 |- ! 7730 | [[Низар]] || 36 |- ! 7731 | [[Нишан]] || 36 |- ! 7732 | [[Пангерей]] || 36 |- ! 7733 | [[Оринбай]] || 36 |- ! 7734 | [[Найманбай]] || 36 |- ! 7735 | [[Мухтарбай]] || 36 |- ! 7736 | [[Нематулла]] || 36 |- ! 7737 | [[Нурумбек]] || 36 |- ! 7738 | [[Мұқаш]] || 36 |- ! 7739 | [[Насреддин]] || 36 |- ! 7740 | [[Мұңал]] || 36 |- ! 7741 | [[Ноябрь]] || 36 |- ! 7742 | [[Нақыпбек]] || 36 |- ! 7743 | [[Мутиголла]] || 36 |- ! 7744 | [[Мырзакелди]] || 36 |- ! 7745 | [[Нұрсәлім]] || 36 |- ! 7746 | [[Нурим]] || 36 |- ! 7747 | [[Көркемжан]] || 36 |- ! 7748 | [[Кожагелди]] || 36 |- ! 7749 | [[Маруф]] || 36 |- ! 7750 | [[Крыкбай]] || 36 |- ! 7751 | [[Мергенгали]] || 36 |- ! 7752 | [[Кунакбай]] || 36 |- ! 7753 | [[Кульбай]] || 36 |- ! 7754 | [[Кызырхан]] || 36 |- ! 7755 | [[Кәрібай]] || 36 |- ! 7756 | [[Косдаулет]] || 36 |- ! 7757 | [[Маликаждар]] || 36 |- ! 7758 | [[Манасбай]] || 36 |- ! 7759 | [[Махсутбек]] || 36 |- ! 7760 | [[Лазизбек]] || 36 |- ! 7761 | [[Ласкер]] || 36 |- ! 7762 | [[Жандосбек]] || 36 |- ! 7763 | [[Жанкозы]] || 36 |- ! 7764 | [[Кайрола]] || 36 |- ! 7765 | [[Жасланбек]] || 36 |- ! 7766 | [[Жұбатқан]] || 36 |- ! 7767 | [[Зухраб]] || 36 |- ! 7768 | [[Кабдрахим]] || 36 |- ! 7769 | [[Жардембек]] || 36 |- ! 7770 | [[Інжу]] || 36 |- ! 7771 | [[Зульяр]] || 36 |- ! 7772 | [[Жансүгір]] || 36 |- ! 7773 | [[Канаткан]] || 36 |- ! 7774 | [[Кабдул]] || 36 |- ! 7775 | [[Затыбек]] || 36 |- ! 7776 | [[Жами]] || 36 |- ! 7777 | [[Изимгали]] || 36 |- ! 7778 | [[Илдар]] || 36 |- ! 7779 | [[Жанесен]] || 36 |- ! 7780 | [[Изтилеу]] || 36 |- ! 7781 | [[Жакыпбай]] || 36 |- ! 7782 | [[Джума]] || 36 |- ! 7783 | [[Әбілхайр]] || 36 |- ! 7784 | [[Ергельды]] || 36 |- ! 7785 | [[Әрлен]] || 36 |- ! 7786 | [[Дінмұханмед]] || 36 |- ! 7787 | [[Есхан]] || 36 |- ! 7788 | [[Докторбай]] || 36 |- ! 7789 | [[Елеусін]] || 36 |- ! 7790 | [[Донат]] || 36 |- ! 7791 | [[Әл-Мансұр]] || 36 |- ! 7792 | [[Данэль]] || 36 |- ! 7793 | [[Еміл]] || 36 |- ! 7794 | [[Жалель]] || 36 |- ! 7795 | [[Жакыпжан]] || 36 |- ! 7796 | [[Естемес]] || 36 |- ! 7797 | [[Еснұр]] || 36 |- ! 7798 | [[Бакыткельды]] || 36 |- ! 7799 | [[Ғабдулла]] || 36 |- ! 7800 | [[Бекмұханбет]] || 36 |- ! 7801 | [[Бердыбай]] || 36 |- ! 7802 | [[Асаубай]] || 36 |- ! 7803 | [[Берді]] || 36 |- ! 7804 | [[Бегдулла]] || 36 |- ! 7805 | [[Гайнеден]] || 36 |- ! 7806 | [[Ахметкарим]] || 36 |- ! 7807 | [[Арнар]] || 36 |- ! 7808 | [[Беласар]] || 36 |- ! 7809 | [[Бағымжан]] || 36 |- ! 7810 | [[Беделбек]] || 36 |- ! 7811 | [[Бурахан]] || 36 |- ! 7812 | [[Берикболсын]] || 36 |- ! 7813 | [[Бейсенкул]] || 36 |- ! 7814 | [[Бейсенәлі]] || 36 |- ! 7815 | [[Ақұлан]] || 36 |- ! 7816 | [[Алимұса]] || 36 |- ! 7817 | [[Аймагамбет]] || 36 |- ! 7818 | [[Амамбай]] || 36 |- ! 7819 | [[Абдеш]] || 36 |- ! 7820 | [[Абылай Хан]] || 36 |- ! 7821 | [[Алман]] || 36 |- ! 7822 | [[Абулмансур]] || 36 |- ! 7823 | [[Абитай]] || 36 |- ! 7824 | [[Абдикасым]] || 36 |- ! 7825 | [[Аликен]] || 36 |- ! 7826 | [[Айтберген]] || 36 |- ! 7827 | [[Ариан]] || 36 |- ! 7828 | [[Ақнияз]] || 36 |- ! 7829 | [[Арислам]] || 36 |- ! 7830 | [[Айтгали]] || 36 |- ! 7831 | [[Агжан]] || 36 |- ! 7832 | [[Ханатбек]] || 35 |- ! 7833 | [[Файзрахман]] || 35 |- ! 7834 | [[Хабибула]] || 35 |- ! 7835 | [[Утеу]] || 35 |- ! 7836 | [[Турсунгалий]] || 35 |- ! 7837 | [[Улгас]] || 35 |- ! 7838 | [[Ханыбек]] || 35 |- ! 7839 | [[Умитбек]] || 35 |- ! 7840 | [[Халиулла]] || 35 |- ! 7841 | [[Тохир]] || 35 |- ! 7842 | [[Шери]] || 35 |- ! 7843 | [[Худайберган]] || 35 |- ! 7844 | [[Фариз]] || 35 |- ! 7845 | [[Фердауси]] || 35 |- ! 7846 | [[Тюлюген]] || 35 |- ! 7847 | [[Ыхтияр]] || 35 |- ! 7848 | [[Турсумбай]] || 35 |- ! 7849 | [[Сагидолда]] || 35 |- ! 7850 | [[Табарак]] || 35 |- ! 7851 | [[Сабидулла]] || 35 |- ! 7852 | [[Султанахмет]] || 35 |- ! 7853 | [[Токтамурат]] || 35 |- ! 7854 | [[Талдыбай]] || 35 |- ! 7855 | [[Толбасы]] || 35 |- ! 7856 | [[Тлеккали]] || 35 |- ! 7857 | [[Сергалы]] || 35 |- ! 7858 | [[Тениз]] || 35 |- ! 7859 | [[Рыстай]] || 35 |- ! 7860 | [[Тәжібай]] || 35 |- ! 7861 | [[Сейдехан]] || 35 |- ! 7862 | [[Сайрат]] || 35 |- ! 7863 | [[Сундетхан]] || 35 |- ! 7864 | [[Сагатбай]] || 35 |- ! 7865 | [[Серкалий]] || 35 |- ! 7866 | [[Сайрам]] || 35 |- ! 7867 | [[Рымтай]] || 35 |- ! 7868 | [[Мұхаммедғали]] || 35 |- ! 7869 | [[Мухамедяр]] || 35 |- ! 7870 | [[Райынбек]] || 35 |- ! 7871 | [[Мұхитдин]] || 35 |- ! 7872 | [[Нурсаулет]] || 35 |- ! 7873 | [[Омаргазы]] || 35 |- ! 7874 | [[Мэлис]] || 35 |- ! 7875 | [[Нургельди]] || 35 |- ! 7876 | [[Ракымбек]] || 35 |- ! 7877 | [[Өрден]] || 35 |- ! 7878 | [[Омаржан]] || 35 |- ! 7879 | [[Мийрбек]] || 35 |- ! 7880 | [[Қалнияз]] || 35 |- ! 7881 | [[Мекке]] || 35 |- ! 7882 | [[Колдасбек]] || 35 |- ! 7883 | [[Маңғыстау]] || 35 |- ! 7884 | [[Кусан]] || 35 |- ! 7885 | [[Медина]] || 35 |- ! 7886 | [[Кусбек]] || 35 |- ! 7887 | [[Құрманай]] || 35 |- ! 7888 | [[Муаз]] || 35 |- ! 7889 | [[Консбай]] || 35 |- ! 7890 | [[Меделбек]] || 35 |- ! 7891 | [[Косан]] || 35 |- ! 7892 | [[Қаһар]] || 35 |- ! 7893 | [[Мамытбек]] || 35 |- ! 7894 | [[Жоломан]] || 35 |- ! 7895 | [[Зұлпыхар]] || 35 |- ! 7896 | [[Кемаладин]] || 35 |- ! 7897 | [[Зауырбек]] || 35 |- ! 7898 | [[Жүсіпәлі]] || 35 |- ! 7899 | [[Зейнет]] || 35 |- ! 7900 | [[Измухан]] || 35 |- ! 7901 | [[Жантилеу]] || 35 |- ! 7902 | [[Закарья]] || 35 |- ! 7903 | [[Жумакелды]] || 35 |- ! 7904 | [[Жихангер]] || 35 |- ! 7905 | [[Исенбек]] || 35 |- ! 7906 | [[Кәдір]] || 35 |- ! 7907 | [[Жарденбек]] || 35 |- ! 7908 | [[Кабылгазы]] || 35 |- ! 7909 | [[Жасұланбек]] || 35 |- ! 7910 | [[Кажет]] || 35 |- ! 7911 | [[Калиахмет]] || 35 |- ! 7912 | [[Кемран]] || 35 |- ! 7913 | [[Жумасеит]] || 35 |- ! 7914 | [[Зарип]] || 35 |- ! 7915 | [[Исрафил]] || 35 |- ! 7916 | [[Кабижан]] || 35 |- ! 7917 | [[Әлмырза]] || 35 |- ! 7918 | [[Ерқазы]] || 35 |- ! 7919 | [[Жағыпар]] || 35 |- ! 7920 | [[Дариан]] || 35 |- ! 7921 | [[Елизар]] || 35 |- ! 7922 | [[Дулатбай]] || 35 |- ! 7923 | [[Ержалғас]] || 35 |- ! 7924 | [[Еркайрат]] || 35 |- ! 7925 | [[Доктырбек]] || 35 |- ! 7926 | [[Еркебулат]] || 35 |- ! 7927 | [[Ерлес]] || 35 |- ! 7928 | [[Диясбек]] || 35 |- ! 7929 | [[Ердес]] || 35 |- ! 7930 | [[Әбу Насыр]] || 35 |- ! 7931 | [[Әлхан]] || 35 |- ! 7932 | [[Дәлел]] || 35 |- ! 7933 | [[Әсер]] || 35 |- ! 7934 | [[Әйтеке]] || 35 |- ! 7935 | [[Дени]] || 35 |- ! 7936 | [[Давлетбек]] || 35 |- ! 7937 | [[Ержанбек]] || 35 |- ! 7938 | [[Әли-Мансұр]] || 35 |- ! 7939 | [[Джарас]] || 35 |- ! 7940 | [[Бахиткерей]] || 35 |- ! 7941 | [[Бекмұхамбет]] || 35 |- ! 7942 | [[Арсан]] || 35 |- ! 7943 | [[Ауган]] || 35 |- ! 7944 | [[Бахат]] || 35 |- ! 7945 | [[Аюпхан]] || 35 |- ! 7946 | [[Бөріхан]] || 35 |- ! 7947 | [[Бисимбай]] || 35 |- ! 7948 | [[Бактыгул]] || 35 |- ! 7949 | [[Аяулым]] || 35 |- ! 7950 | [[Бақболсын]] || 35 |- ! 7951 | [[Балкаш]] || 35 |- ! 7952 | [[Бахитжон]] || 35 |- ! 7953 | [[Бекарис]] || 35 |- ! 7954 | [[Бергенбай]] || 35 |- ! 7955 | [[Боходир]] || 35 |- ! 7956 | [[Асадуллах]] || 35 |- ! 7957 | [[Алипкали]] || 35 |- ! 7958 | [[Абдулмажит]] || 35 |- ! 7959 | [[Алдиярбек]] || 35 |- ! 7960 | [[Абусейт]] || 35 |- ! 7961 | [[Абдир]] || 35 |- ! 7962 | [[Алатау]] || 35 |- ! 7963 | [[Али-Аскар]] || 35 |- ! 7964 | [[Абдінұр]] || 35 |- ! 7965 | [[Алимұрат]] || 35 |- ! 7966 | [[Усерхан]] || 34 |- ! 7967 | [[Устемир]] || 34 |- ! 7968 | [[Эмран]] || 34 |- ! 7969 | [[Турганали]] || 34 |- ! 7970 | [[Шайхы]] || 34 |- ! 7971 | [[Шахизат]] || 34 |- ! 7972 | [[Ыктияр]] || 34 |- ! 7973 | [[Шымкентбай]] || 34 |- ! 7974 | [[Шамсуддин]] || 34 |- ! 7975 | [[Шаһкәрім]] || 34 |- ! 7976 | [[Фердаус]] || 34 |- ! 7977 | [[Хакимбек]] || 34 |- ! 7978 | [[Шайхыслам]] || 34 |- ! 7979 | [[Узакпай]] || 34 |- ! 7980 | [[Тургумбай]] || 34 |- ! 7981 | [[Руханият]] || 34 |- ! 7982 | [[Темербулат]] || 34 |- ! 7983 | [[Сейтбаттал]] || 34 |- ! 7984 | [[Тажимурат]] || 34 |- ! 7985 | [[Сапи]] || 34 |- ! 7986 | [[Таскали]] || 34 |- ! 7987 | [[Сұлтан-Бейбарыс]] || 34 |- ! 7988 | [[Сахан]] || 34 |- ! 7989 | [[Султан Али]] || 34 |- ! 7990 | [[Сезім]] || 34 |- ! 7991 | [[Розимат]] || 34 |- ! 7992 | [[Тойлан]] || 34 |- ! 7993 | [[Ниеткали]] || 34 |- ! 7994 | [[Радий]] || 34 |- ! 7995 | [[Надим]] || 34 |- ! 7996 | [[Нұрәділет]] || 34 |- ! 7997 | [[Нұрахмад]] || 34 |- ! 7998 | [[Мұхамметәли]] || 34 |- ! 7999 | [[Мухаммадюсуф]] || 34 |- ! 8000 | [[Нураят]] || 34 |- ! 8001 | [[Памир]] || 34 |- ! 8002 | [[Омертай]] || 34 |- ! 8003 | [[Рамазон]] || 34 |- ! 8004 | [[Мухид]] || 34 |- ! 8005 | [[Нағызхан]] || 34 |- ! 8006 | [[Нарболат]] || 34 |- ! 8007 | [[Отарбек]] || 34 |- ! 8008 | [[Оңал]] || 34 |- ! 8009 | [[Өрлен]] || 34 |- ! 8010 | [[Нұралим]] || 34 |- ! 8011 | [[Нұрсаулет]] || 34 |- ! 8012 | [[Оразгельды]] || 34 |- ! 8013 | [[Нажмиден]] || 34 |- ! 8014 | [[Орикбай]] || 34 |- ! 8015 | [[Раимкул]] || 34 |- ! 8016 | [[Нурәділ]] || 34 |- ! 8017 | [[Нұрмұқамет]] || 34 |- ! 8018 | [[Мырзакарим]] || 34 |- ! 8019 | [[Қуантхан]] || 34 |- ! 8020 | [[Куншыгар]] || 34 |- ! 8021 | [[Мнайдар]] || 34 |- ! 8022 | [[Меиірхан]] || 34 |- ! 8023 | [[Мийирбек]] || 34 |- ! 8024 | [[Муратай]] || 34 |- ! 8025 | [[Қамқор]] || 34 |- ! 8026 | [[Манаш]] || 34 |- ! 8027 | [[Маратбай]] || 34 |- ! 8028 | [[Кошкарбек]] || 34 |- ! 8029 | [[Кемелбай]] || 34 |- ! 8030 | [[Илёс]] || 34 |- ! 8031 | [[Женискан]] || 34 |- ! 8032 | [[Зубаир]] || 34 |- ! 8033 | [[Жасаганберген]] || 34 |- ! 8034 | [[Зұлхарнай]] || 34 |- ! 8035 | [[Жанысбай]] || 34 |- ! 8036 | [[Камалдин]] || 34 |- ! 8037 | [[Кастер]] || 34 |- ! 8038 | [[Журсын]] || 34 |- ! 8039 | [[Каламбай]] || 34 |- ! 8040 | [[Исан]] || 34 |- ! 8041 | [[Кемалхан]] || 34 |- ! 8042 | [[Жарылкаган]] || 34 |- ! 8043 | [[Каиргелды]] || 34 |- ! 8044 | [[Жанебек]] || 34 |- ! 8045 | [[Кадржан]] || 34 |- ! 8046 | [[Жаксылик]] || 34 |- ! 8047 | [[Достонбек]] || 34 |- ! 8048 | [[Дамил]] || 34 |- ! 8049 | [[Дженисбек]] || 34 |- ! 8050 | [[Әділмансұр]] || 34 |- ! 8051 | [[Есмаханбет]] || 34 |- ! 8052 | [[Есиль]] || 34 |- ! 8053 | [[Әлимұса]] || 34 |- ! 8054 | [[Горький]] || 34 |- ! 8055 | [[Әлимұхаммед]] || 34 |- ! 8056 | [[Әділгерей]] || 34 |- ! 8057 | [[Ерхожа]] || 34 |- ! 8058 | [[Дәрібай]] || 34 |- ! 8059 | [[Диханбек]] || 34 |- ! 8060 | [[Әйбек]] || 34 |- ! 8061 | [[Динур]] || 34 |- ! 8062 | [[Далелкан]] || 34 |- ! 8063 | [[Әбдімәжит]] || 34 |- ! 8064 | [[Джамбыл]] || 34 |- ! 8065 | [[Бикет]] || 34 |- ! 8066 | [[Баймолда]] || 34 |- ! 8067 | [[Бағдан]] || 34 |- ! 8068 | [[Аяш]] || 34 |- ! 8069 | [[Гадыл]] || 34 |- ! 8070 | [[Бакт]] || 34 |- ! 8071 | [[Асаналі]] || 34 |- ! 8072 | [[Бактбек]] || 34 |- ! 8073 | [[Бияхмет]] || 34 |- ! 8074 | [[Бабажан]] || 34 |- ! 8075 | [[Ғабитжан]] || 34 |- ! 8076 | [[Ахатай]] || 34 |- ! 8077 | [[Гайбулла]] || 34 |- ! 8078 | [[Ғарышбек]] || 34 |- ! 8079 | [[Галымхан]] || 34 |- ! 8080 | [[Бегенч]] || 34 |- ! 8081 | [[Бақжанат]] || 34 |- ! 8082 | [[Байұзақ]] || 34 |- ! 8083 | [[Бақыткерей]] || 34 |- ! 8084 | [[Ашимжан]] || 34 |- ! 8085 | [[Абдол]] || 34 |- ! 8086 | [[Ақмадияр]] || 34 |- ! 8087 | [[Айтқабыл]] || 34 |- ! 8088 | [[Айқанат]] || 34 |- ! 8089 | [[Азис]] || 34 |- ! 8090 | [[Абдурасил]] || 34 |- ! 8091 | [[Абдирашит]] || 34 |- ! 8092 | [[Аднан]] || 34 |- ! 8093 | [[Айбарс]] || 34 |- ! 8094 | [[Алматхан]] || 34 |- ! 8095 | [[Акжайык]] || 34 |- ! 8096 | [[Абдусалям]] || 34 |- ! 8097 | [[Амандик]] || 34 |- ! 8098 | [[Амир-Али]] || 34 |- ! 8099 | [[Акилжан]] || 34 |- ! 8100 | [[Абилаким]] || 34 |- ! 8101 | [[Ағын]] || 34 |- ! 8102 | [[Алмаганбет]] || 34 |- ! 8103 | [[Адыльхан]] || 34 |- ! 8104 | [[Айтмаханбет]] || 34 |- ! 8105 | [[Амангалы]] || 34 |- ! 8106 | [[Абдуазим]] || 34 |- ! 8107 | [[Адэль]] || 34 |- ! 8108 | [[Юлдашбай]] || 33 |- ! 8109 | [[Эркинбай]] || 33 |- ! 8110 | [[Шамрат]] || 33 |- ! 8111 | [[Тұрғанжан]] || 33 |- ! 8112 | [[Хаби]] || 33 |- ! 8113 | [[Якуп]] || 33 |- ! 8114 | [[Чаймурат]] || 33 |- ! 8115 | [[Эмирали]] || 33 |- ! 8116 | [[Эржон]] || 33 |- ! 8117 | [[Туткабай]] || 33 |- ! 8118 | [[Шахмұхаммед]] || 33 |- ! 8119 | [[Тыныштыкбай]] || 33 |- ! 8120 | [[Урисбай]] || 33 |- ! 8121 | [[Умбетбай]] || 33 |- ! 8122 | [[Шаукат]] || 33 |- ! 8123 | [[Успан]] || 33 |- ! 8124 | [[Эдил]] || 33 |- ! 8125 | [[Элмурад]] || 33 |- ! 8126 | [[Уринбек]] || 33 |- ! 8127 | [[Умурбек]] || 33 |- ! 8128 | [[Эльнұр]] || 33 |- ! 8129 | [[Хайса]] || 33 |- ! 8130 | [[Саттыбай]] || 33 |- ! 8131 | [[Суйеу]] || 33 |- ! 8132 | [[Скендир]] || 33 |- ! 8133 | [[Талим]] || 33 |- ! 8134 | [[Саянбек]] || 33 |- ! 8135 | [[Токтагазы]] || 33 |- ! 8136 | [[Салахуддин]] || 33 |- ! 8137 | [[Тансык]] || 33 |- ! 8138 | [[Салимкерей]] || 33 |- ! 8139 | [[Сері]] || 33 |- ! 8140 | [[Семсерхан]] || 33 |- ! 8141 | [[Саткан]] || 33 |- ! 8142 | [[Сундетулла]] || 33 |- ! 8143 | [[Секербай]] || 33 |- ! 8144 | [[Таргин]] || 33 |- ! 8145 | [[Рахманәлі]] || 33 |- ! 8146 | [[Токболат]] || 33 |- ! 8147 | [[Сауыт]] || 33 |- ! 8148 | [[Сухроб]] || 33 |- ! 8149 | [[Рахмат]] || 33 |- ! 8150 | [[Сатвалды]] || 33 |- ! 8151 | [[Рахманқұл]] || 33 |- ! 8152 | [[Серсенбай]] || 33 |- ! 8153 | [[Саки]] || 33 |- ! 8154 | [[Сағымбай]] || 33 |- ! 8155 | [[Ридуан]] || 33 |- ! 8156 | [[Серикбулат]] || 33 |- ! 8157 | [[Разак]] || 33 |- ! 8158 | [[Нұргиса]] || 33 |- ! 8159 | [[Мусса]] || 33 |- ! 8160 | [[Нұрсағат]] || 33 |- ! 8161 | [[Нұрдәуіт]] || 33 |- ! 8162 | [[Оразгелди]] || 33 |- ! 8163 | [[Мухажан]] || 33 |- ! 8164 | [[Мүбәрак]] || 33 |- ! 8165 | [[Мырзагерей]] || 33 |- ! 8166 | [[Мүсірәлі]] || 33 |- ! 8167 | [[Оразгалы]] || 33 |- ! 8168 | [[Окен]] || 33 |- ! 8169 | [[Өсиет]] || 33 |- ! 8170 | [[Нұрсалим]] || 33 |- ! 8171 | [[Оспанхан]] || 33 |- ! 8172 | [[Мақаш]] || 33 |- ! 8173 | [[Мурадбек]] || 33 |- ! 8174 | [[Қамит]] || 33 |- ! 8175 | [[Кучкар]] || 33 |- ! 8176 | [[Мейирлан]] || 33 |- ! 8177 | [[Марсбек]] || 33 |- ! 8178 | [[Куланбай]] || 33 |- ! 8179 | [[Кыпшакбай]] || 33 |- ! 8180 | [[Климентий]] || 33 |- ! 8181 | [[Мурадил]] || 33 |- ! 8182 | [[Қалтай]] || 33 |- ! 8183 | [[Менлибай]] || 33 |- ! 8184 | [[Қыдырқожа]] || 33 |- ! 8185 | [[Мардон]] || 33 |- ! 8186 | [[Жанпулат]] || 33 |- ! 8187 | [[Ілесхан]] || 33 |- ! 8188 | [[Казым]] || 33 |- ! 8189 | [[Жумакелди]] || 33 |- ! 8190 | [[Келгенбай]] || 33 |- ! 8191 | [[Жарылгас]] || 33 |- ! 8192 | [[Зайд]] || 33 |- ! 8193 | [[Инирбай]] || 33 |- ! 8194 | [[Жумасейт]] || 33 |- ! 8195 | [[Жомартхан]] || 33 |- ! 8196 | [[Іскендір]] || 33 |- ! 8197 | [[Каржас]] || 33 |- ! 8198 | [[Жылкыбек]] || 33 |- ! 8199 | [[Исмаиль]] || 33 |- ! 8200 | [[Исажан]] || 33 |- ! 8201 | [[Каримолла]] || 33 |- ! 8202 | [[Казый]] || 33 |- ! 8203 | [[Жетпіс]] || 33 |- ! 8204 | [[Казымбек]] || 33 |- ! 8205 | [[Кәкім]] || 33 |- ! 8206 | [[Жилкайдар]] || 33 |- ! 8207 | [[Жайлыхан]] || 33 |- ! 8208 | [[Әбумансур]] || 33 |- ! 8209 | [[Дюйсен]] || 33 |- ! 8210 | [[Едрес]] || 33 |- ! 8211 | [[Егемберді]] || 33 |- ! 8212 | [[Дінмухаммет]] || 33 |- ! 8213 | [[Жаксилык]] || 33 |- ! 8214 | [[Есимбай]] || 33 |- ! 8215 | [[Әлназар]] || 33 |- ! 8216 | [[Ержон]] || 33 |- ! 8217 | [[Әсетхан]] || 33 |- ! 8218 | [[Ертаргин]] || 33 |- ! 8219 | [[Ерай]] || 33 |- ! 8220 | [[Дамыс]] || 33 |- ! 8221 | [[Ерахан]] || 33 |- ! 8222 | [[Ерманат]] || 33 |- ! 8223 | [[Ермұхаммет]] || 33 |- ! 8224 | [[Ермекжан]] || 33 |- ! 8225 | [[Жалолиддин]] || 33 |- ! 8226 | [[Галлам]] || 33 |- ! 8227 | [[Ғарыш]] || 33 |- ! 8228 | [[Байтақ]] || 33 |- ! 8229 | [[Балтөре]] || 33 |- ! 8230 | [[Бегендык]] || 33 |- ! 8231 | [[Бекберди]] || 33 |- ! 8232 | [[Бақытғали]] || 33 |- ! 8233 | [[Аскад]] || 33 |- ! 8234 | [[Болатпек]] || 33 |- ! 8235 | [[Баймұхаммед]] || 33 |- ! 8236 | [[Байырбек]] || 33 |- ! 8237 | [[Бактибек]] || 33 |- ! 8238 | [[Байахмет]] || 33 |- ! 8239 | [[Гагарин]] || 33 |- ! 8240 | [[Бөлеген]] || 33 |- ! 8241 | [[Атилла]] || 33 |- ! 8242 | [[Берды]] || 33 |- ! 8243 | [[Бернияз]] || 33 |- ! 8244 | [[Болсын]] || 33 |- ! 8245 | [[Газизхан]] || 33 |- ! 8246 | [[Багдатхан]] || 33 |- ! 8247 | [[Бекдулла]] || 33 |- ! 8248 | [[Бекмаганбет]] || 33 |- ! 8249 | [[Бектеміс]] || 33 |- ! 8250 | [[Ботахан]] || 33 |- ! 8251 | [[Али-Ахмет]] || 33 |- ! 8252 | [[Амиркул]] || 33 |- ! 8253 | [[Абад]] || 33 |- ! 8254 | [[Азирет]] || 33 |- ! 8255 | [[Ази]] || 33 |- ! 8256 | [[Алписбай]] || 33 |- ! 8257 | [[Аһмад]] || 33 |- ! 8258 | [[Абдумажид]] || 33 |- ! 8259 | [[Азымхан]] || 33 |- ! 8260 | [[Абушахман]] || 33 |- ! 8261 | [[Абу Бакир]] || 33 |- ! 8262 | [[Алланазар]] || 33 |- ! 8263 | [[Акимгали]] || 33 |- ! 8264 | [[Аймухамбет]] || 33 |- ! 8265 | [[Абу-Али]] || 33 |- ! 8266 | [[Аманалы]] || 33 |- ! 8267 | [[Айткабыл]] || 33 |- ! 8268 | [[Абдулмәлік]] || 33 |- ! 8269 | [[Ақынбек]] || 33 |- ! 8270 | [[Алмабай]] || 33 |- ! 8271 | [[Абдымалик]] || 33 |- ! 8272 | [[Энгельс]] || 32 |- ! 8273 | [[Хайржан]] || 32 |- ! 8274 | [[Усейн]] || 32 |- ! 8275 | [[Тулеужан]] || 32 |- ! 8276 | [[Хайрол]] || 32 |- ! 8277 | [[Шынбулат]] || 32 |- ! 8278 | [[Шойбек]] || 32 |- ! 8279 | [[Хусен]] || 32 |- ! 8280 | [[Улукпан]] || 32 |- ! 8281 | [[Эльбек]] || 32 |- ! 8282 | [[Шамхан]] || 32 |- ! 8283 | [[Худайберди]] || 32 |- ! 8284 | [[Табысхан]] || 32 |- ! 8285 | [[Тәттібек]] || 32 |- ! 8286 | [[Сексембай]] || 32 |- ! 8287 | [[Таңатқан]] || 32 |- ! 8288 | [[Рухан]] || 32 |- ! 8289 | [[Сеиткарим]] || 32 |- ! 8290 | [[Саттибай]] || 32 |- ! 8291 | [[Сәттар]] || 32 |- ! 8292 | [[Садирбек]] || 32 |- ! 8293 | [[Сагымжан]] || 32 |- ! 8294 | [[Семетай]] || 32 |- ! 8295 | [[Таубалды]] || 32 |- ! 8296 | [[Тойлибай]] || 32 |- ! 8297 | [[Тимуржан]] || 32 |- ! 8298 | [[Тенелбек]] || 32 |- ! 8299 | [[Сайфуллин]] || 32 |- ! 8300 | [[Сая]] || 32 |- ! 8301 | [[Тогжан]] || 32 |- ! 8302 | [[Сериккажи]] || 32 |- ! 8303 | [[Нурбакит]] || 32 |- ! 8304 | [[Наурзгали]] || 32 |- ! 8305 | [[Мусырман]] || 32 |- ! 8306 | [[Мұхамбетқали]] || 32 |- ! 8307 | [[Ният]] || 32 |- ! 8308 | [[Наврузбай]] || 32 |- ! 8309 | [[Нурсайн]] || 32 |- ! 8310 | [[Насип]] || 32 |- ! 8311 | [[Нуралем]] || 32 |- ! 8312 | [[Омиралы]] || 32 |- ! 8313 | [[Нурәлі]] || 32 |- ! 8314 | [[Мылтықбай]] || 32 |- ! 8315 | [[Нур-Али]] || 32 |- ! 8316 | [[Мэлсбек]] || 32 |- ! 8317 | [[Наркес]] || 32 |- ! 8318 | [[Нурназар]] || 32 |- ! 8319 | [[Набижан]] || 32 |- ! 8320 | [[Өжет]] || 32 |- ! 8321 | [[Мырзаәлі]] || 32 |- ! 8322 | [[Ондасин]] || 32 |- ! 8323 | [[Нурсулан]] || 32 |- ! 8324 | [[Мақсым]] || 32 |- ! 8325 | [[Қалел]] || 32 |- ! 8326 | [[Копжурсин]] || 32 |- ! 8327 | [[Медетжан]] || 32 |- ! 8328 | [[Майкен]] || 32 |- ! 8329 | [[Мантай]] || 32 |- ! 8330 | [[Конгратбай]] || 32 |- ! 8331 | [[Мейргазы]] || 32 |- ! 8332 | [[Мейірболат]] || 32 |- ! 8333 | [[Маһди]] || 32 |- ! 8334 | [[Маурат]] || 32 |- ! 8335 | [[Қожамұрат]] || 32 |- ! 8336 | [[Қожабай]] || 32 |- ! 8337 | [[Мамбеталы]] || 32 |- ! 8338 | [[Кожан]] || 32 |- ! 8339 | [[Манай]] || 32 |- ! 8340 | [[Магсат]] || 32 |- ! 8341 | [[Қанатбай]] || 32 |- ! 8342 | [[Жеңіснұр]] || 32 |- ! 8343 | [[Иргали]] || 32 |- ! 8344 | [[Жумагалы]] || 32 |- ! 8345 | [[Келбет]] || 32 |- ! 8346 | [[Кеңесхан]] || 32 |- ! 8347 | [[Инамат]] || 32 |- ! 8348 | [[Кажимкан]] || 32 |- ! 8349 | [[Иният]] || 32 |- ! 8350 | [[Зайдолла]] || 32 |- ! 8351 | [[Камрон]] || 32 |- ! 8352 | [[Каирден]] || 32 |- ! 8353 | [[Зәкір]] || 32 |- ! 8354 | [[Карыбай]] || 32 |- ! 8355 | [[Жанаталап]] || 32 |- ! 8356 | [[Жархынбек]] || 32 |- ! 8357 | [[Ильдан]] || 32 |- ! 8358 | [[Кадыргалий]] || 32 |- ! 8359 | [[Жумкен]] || 32 |- ! 8360 | [[Илесхан]] || 32 |- ! 8361 | [[Кадирали]] || 32 |- ! 8362 | [[Ералыхан]] || 32 |- ! 8363 | [[Джоламан]] || 32 |- ! 8364 | [[Есбай]] || 32 |- ! 8365 | [[Есболган]] || 32 |- ! 8366 | [[Даулетгали]] || 32 |- ! 8367 | [[Димар]] || 32 |- ! 8368 | [[Есмагул]] || 32 |- ! 8369 | [[Джумакан]] || 32 |- ! 8370 | [[Жақсыгелді]] || 32 |- ! 8371 | [[Жамаладдин]] || 32 |- ! 8372 | [[Жайлхан]] || 32 |- ! 8373 | [[Әбілбек]] || 32 |- ! 8374 | [[Далелбек]] || 32 |- ! 8375 | [[Ертілес]] || 32 |- ! 8376 | [[Ержол]] || 32 |- ! 8377 | [[Ержума]] || 32 |- ! 8378 | [[Әбілсейт]] || 32 |- ! 8379 | [[Әл Мансұр]] || 32 |- ! 8380 | [[Әбдірашит]] || 32 |- ! 8381 | [[Жаилхан]] || 32 |- ! 8382 | [[Ергази]] || 32 |- ! 8383 | [[Жайберген]] || 32 |- ! 8384 | [[Ерқабыл]] || 32 |- ! 8385 | [[Әль-Фараби]] || 32 |- ! 8386 | [[Әбинұр]] || 32 |- ! 8387 | [[Дүйсенхан]] || 32 |- ! 8388 | [[Бексүлтан]] || 32 |- ! 8389 | [[Байман]] || 32 |- ! 8390 | [[Байғани]] || 32 |- ! 8391 | [[Балкан]] || 32 |- ! 8392 | [[Аслхан]] || 32 |- ! 8393 | [[Аухат]] || 32 |- ! 8394 | [[Бегімжан]] || 32 |- ! 8395 | [[Бериккалий]] || 32 |- ! 8396 | [[Асатилла]] || 32 |- ! 8397 | [[Байтак]] || 32 |- ! 8398 | [[Батылжан]] || 32 |- ! 8399 | [[Беркен]] || 32 |- ! 8400 | [[Гази]] || 32 |- ! 8401 | [[Бөкен]] || 32 |- ! 8402 | [[Газис]] || 32 |- ! 8403 | [[Бағыт]] || 32 |- ! 8404 | [[Бекузак]] || 32 |- ! 8405 | [[Булатжан]] || 32 |- ! 8406 | [[Бердмурат]] || 32 |- ! 8407 | [[Бегәлі]] || 32 |- ! 8408 | [[Ават]] || 32 |- ! 8409 | [[Аристан]] || 32 |- ! 8410 | [[Азретали]] || 32 |- ! 8411 | [[Ардах]] || 32 |- ! 8412 | [[Аип]] || 32 |- ! 8413 | [[Акижан]] || 32 |- ! 8414 | [[Анай]] || 32 |- ! 8415 | [[Абдухалык]] || 32 |- ! 8416 | [[Алтайыр]] || 32 |- ! 8417 | [[Аманболат]] || 32 |- ! 8418 | [[Анартай]] || 32 |- ! 8419 | [[Айдаржан]] || 32 |- ! 8420 | [[Айдабол]] || 32 |- ! 8421 | [[Абдуннур]] || 32 |- ! 8422 | [[Алгабас]] || 32 |- ! 8423 | [[Арипбек]] || 32 |- ! 8424 | [[Алькей]] || 32 |- ! 8425 | [[Хуанбай]] || 31 |- ! 8426 | [[Шыракбай]] || 31 |- ! 8427 | [[Шаймұрат]] || 31 |- ! 8428 | [[Хаиржан]] || 31 |- ! 8429 | [[Файзула]] || 31 |- ! 8430 | [[Шарафадин]] || 31 |- ! 8431 | [[Шаһнұр]] || 31 |- ! 8432 | [[Усенгали]] || 31 |- ! 8433 | [[Торгай]] || 31 |- ! 8434 | [[Эдуарт]] || 31 |- ! 8435 | [[Турды]] || 31 |- ! 8436 | [[Шаншар]] || 31 |- ! 8437 | [[Шинтас]] || 31 |- ! 8438 | [[Эльяр]] || 31 |- ! 8439 | [[Умидбек]] || 31 |- ! 8440 | [[Сәдібек]] || 31 |- ! 8441 | [[Танирберди]] || 31 |- ! 8442 | [[Сламгали]] || 31 |- ! 8443 | [[Сеилкан]] || 31 |- ! 8444 | [[Сайлаукан]] || 31 |- ! 8445 | [[Султон]] || 31 |- ! 8446 | [[Сайранбай]] || 31 |- ! 8447 | [[Самарбек]] || 31 |- ! 8448 | [[Солдат]] || 31 |- ! 8449 | [[Сабыралы]] || 31 |- ! 8450 | [[Саим]] || 31 |- ! 8451 | [[Сұлтанмахмуд]] || 31 |- ! 8452 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 8453 | [[Самидин]] || 31 |- ! 8454 | [[Сәмен]] || 31 |- ! 8455 | [[Самирхан]] || 31 |- ! 8456 | [[Рзагали]] || 31 |- ! 8457 | [[Сагытжан]] || 31 |- ! 8458 | [[Сакан]] || 31 |- ! 8459 | [[Тағабек]] || 31 |- ! 8460 | [[Тогай]] || 31 |- ! 8461 | [[Сантай]] || 31 |- ! 8462 | [[Токтаргазы]] || 31 |- ! 8463 | [[Нұртан]] || 31 |- ! 8464 | [[Нурабек]] || 31 |- ! 8465 | [[Нұрзерек]] || 31 |- ! 8466 | [[Нурдовлет]] || 31 |- ! 8467 | [[Нигметолла]] || 31 |- ! 8468 | [[Нұрбарыс]] || 31 |- ! 8469 | [[Нурсовет]] || 31 |- ! 8470 | [[Нұрдиас]] || 31 |- ! 8471 | [[Оспангали]] || 31 |- ! 8472 | [[Ораш]] || 31 |- ! 8473 | [[Рафкат]] || 31 |- ! 8474 | [[Нұрахан]] || 31 |- ! 8475 | [[Насрадин]] || 31 |- ! 8476 | [[Перизат]] || 31 |- ! 8477 | [[Нурбахит]] || 31 |- ! 8478 | [[Насипбек]] || 31 |- ! 8479 | [[Нурамир]] || 31 |- ! 8480 | [[Пиржан]] || 31 |- ! 8481 | [[Нұрақын]] || 31 |- ! 8482 | [[Пирназар]] || 31 |- ! 8483 | [[Нүрислам]] || 31 |- ! 8484 | [[Науша]] || 31 |- ! 8485 | [[Рапилбек]] || 31 |- ! 8486 | [[Раджив]] || 31 |- ! 8487 | [[Мырзажан]] || 31 |- ! 8488 | [[Олжа]] || 31 |- ! 8489 | [[Нысанәлі]] || 31 |- ! 8490 | [[Орысбек]] || 31 |- ! 8491 | [[Раид]] || 31 |- ! 8492 | [[Мустафо]] || 31 |- ! 8493 | [[Мукият]] || 31 |- ! 8494 | [[Құрмантай]] || 31 |- ! 8495 | [[Косым]] || 31 |- ! 8496 | [[Қазез]] || 31 |- ! 8497 | [[Леспек]] || 31 |- ! 8498 | [[Меирам]] || 31 |- ! 8499 | [[Махмутхан]] || 31 |- ! 8500 | [[Мекебай]] || 31 |- ! 8501 | [[Курманхан]] || 31 |- ! 8502 | [[Койшыгул]] || 31 |- ! 8503 | [[Мурот]] || 31 |- ! 8504 | [[Қыдырәли]] || 31 |- ! 8505 | [[Кулбек]] || 31 |- ! 8506 | [[Миербек]] || 31 |- ! 8507 | [[Қараман]] || 31 |- ! 8508 | [[Кулатай]] || 31 |- ! 8509 | [[Мейран]] || 31 |- ! 8510 | [[Куватбек]] || 31 |- ! 8511 | [[Құлан]] || 31 |- ! 8512 | [[Қыдыркелді]] || 31 |- ! 8513 | [[Ленар]] || 31 |- ! 8514 | [[Кайып]] || 31 |- ! 8515 | [[Ирсаин]] || 31 |- ! 8516 | [[Ками]] || 31 |- ! 8517 | [[Измир]] || 31 |- ! 8518 | [[Камалжан]] || 31 |- ! 8519 | [[Заирбек]] || 31 |- ! 8520 | [[Издибай]] || 31 |- ! 8521 | [[Калнияз]] || 31 |- ! 8522 | [[Иман-Али]] || 31 |- ! 8523 | [[Іңкәрбек]] || 31 |- ! 8524 | [[Жаңай]] || 31 |- ! 8525 | [[Жумагалей]] || 31 |- ! 8526 | [[Жармухамбет]] || 31 |- ! 8527 | [[Капланбек]] || 31 |- ! 8528 | [[Жылбек]] || 31 |- ! 8529 | [[Инсан]] || 31 |- ! 8530 | [[Жетен]] || 31 |- ! 8531 | [[Казбай]] || 31 |- ! 8532 | [[Жұмамұрат]] || 31 |- ! 8533 | [[Калпакбай]] || 31 |- ! 8534 | [[Кабен]] || 31 |- ! 8535 | [[Ильияс]] || 31 |- ! 8536 | [[Жумағали]] || 31 |- ! 8537 | [[Зұлқарнайын]] || 31 |- ! 8538 | [[Кәдірбай]] || 31 |- ! 8539 | [[Джумаш]] || 31 |- ! 8540 | [[Ерсан]] || 31 |- ! 8541 | [[Жайлибай]] || 31 |- ! 8542 | [[Еркынбек]] || 31 |- ! 8543 | [[Елік]] || 31 |- ! 8544 | [[Динали]] || 31 |- ! 8545 | [[Ғұмыр]] || 31 |- ! 8546 | [[Есмурза]] || 31 |- ! 8547 | [[Ерболды]] || 31 |- ! 8548 | [[Есполат]] || 31 |- ! 8549 | [[Даул]] || 31 |- ! 8550 | [[Дүйсебай]] || 31 |- ! 8551 | [[Елсултан]] || 31 |- ! 8552 | [[Дэвид]] || 31 |- ! 8553 | [[Джурабек]] || 31 |- ! 8554 | [[Дарьябай]] || 31 |- ! 8555 | [[Жайгали]] || 31 |- ! 8556 | [[Әзизбек]] || 31 |- ! 8557 | [[Достанбек]] || 31 |- ! 8558 | [[Долқын]] || 31 |- ! 8559 | [[Данибек]] || 31 |- ! 8560 | [[Досали]] || 31 |- ! 8561 | [[Биғазы]] || 31 |- ! 8562 | [[Аспандиар]] || 31 |- ! 8563 | [[Балбек]] || 31 |- ! 8564 | [[Бимурза]] || 31 |- ! 8565 | [[Багнур]] || 31 |- ! 8566 | [[Ахметқали]] || 31 |- ! 8567 | [[Байсерік]] || 31 |- ! 8568 | [[Балмурат]] || 31 |- ! 8569 | [[Асан-Али]] || 31 |- ! 8570 | [[Бабай]] || 31 |- ! 8571 | [[Базылхан]] || 31 |- ! 8572 | [[Бердіқан]] || 31 |- ! 8573 | [[Бек-Сұлтан]] || 31 |- ! 8574 | [[Ботажан]] || 31 |- ! 8575 | [[Ғалиасқар]] || 31 |- ! 8576 | [[Бирликбай]] || 31 |- ! 8577 | [[Галымтай]] || 31 |- ! 8578 | [[Бабек]] || 31 |- ! 8579 | [[Белал]] || 31 |- ! 8580 | [[Бәйтерек]] || 31 |- ! 8581 | [[Вильдан]] || 31 |- ! 8582 | [[Ахрор]] || 31 |- ! 8583 | [[Альтамир]] || 31 |- ! 8584 | [[Амал]] || 31 |- ! 8585 | [[Алиш]] || 31 |- ! 8586 | [[Айжарик]] || 31 |- ! 8587 | [[Абдувахит]] || 31 |- ! 8588 | [[Абдукәрім]] || 31 |- ! 8589 | [[Айдарәлі]] || 31 |- ! 8590 | [[Адамбай]] || 31 |- ! 8591 | [[Али Сұлтан]] || 31 |- ! 8592 | [[Абитхан]] || 31 |- ! 8593 | [[Алемгер]] || 31 |- ! 8594 | [[Амангельда]] || 31 |- ! 8595 | [[Ай-Сұлтан]] || 31 |- ! 8596 | [[Алпамыш]] || 31 |- ! 8597 | [[Арғынбай]] || 31 |- ! 8598 | [[Алы]] || 31 |- ! 8599 | [[Алихат]] || 31 |- ! 8600 | [[Альсаид]] || 31 |- ! 8601 | [[Айтқожа]] || 31 |- ! 8602 | [[Алиимран]] || 31 |- ! 8603 | [[Аиткали]] || 31 |- ! 8604 | [[Аибар]] || 31 |- ! 8605 | [[Айман]] || 31 |- ! 8606 | [[Алымбек]] || 31 |- ! 8607 | [[Абдувахид]] || 31 |- ! 8608 | [[Альтай]] || 31 |- ! 8609 | [[Айтмурза]] || 31 |- ! 8610 | [[Али Асқар]] || 31 |- ! 8611 | [[Абайжан]] || 31 |- ! 8612 | [[Абылхайр]] || 31 |- ! 8613 | [[Уракбай]] || 30 |- ! 8614 | [[Шерияздан]] || 30 |- ! 8615 | [[Шадиар]] || 30 |- ! 8616 | [[Шугай]] || 30 |- ! 8617 | [[Төлбасы]] || 30 |- ! 8618 | [[Толепбек]] || 30 |- ! 8619 | [[Шакирбек]] || 30 |- ! 8620 | [[Турсбек]] || 30 |- ! 8621 | [[Яшар]] || 30 |- ! 8622 | [[Хурметхан]] || 30 |- ! 8623 | [[Турсынкан]] || 30 |- ! 8624 | [[Хуантхан]] || 30 |- ! 8625 | [[Худияр]] || 30 |- ! 8626 | [[Турман]] || 30 |- ! 8627 | [[Якия]] || 30 |- ! 8628 | [[Умержан]] || 30 |- ! 8629 | [[Шыныбай]] || 30 |- ! 8630 | [[Төлеуғали]] || 30 |- ! 8631 | [[Уразхан]] || 30 |- ! 8632 | [[Тореали]] || 30 |- ! 8633 | [[Эрнат]] || 30 |- ! 8634 | [[Саиджан]] || 30 |- ! 8635 | [[Токбай]] || 30 |- ! 8636 | [[Рсалы]] || 30 |- ! 8637 | [[Тезекбай]] || 30 |- ! 8638 | [[Сагинжан]] || 30 |- ! 8639 | [[Тағай]] || 30 |- ! 8640 | [[Салмен]] || 30 |- ! 8641 | [[Тажен]] || 30 |- ! 8642 | [[Сеиткасым]] || 30 |- ! 8643 | [[Салихан]] || 30 |- ! 8644 | [[Саулехан]] || 30 |- ! 8645 | [[Сапаргалы]] || 30 |- ! 8646 | [[Советбай]] || 30 |- ! 8647 | [[Серекбол]] || 30 |- ! 8648 | [[Тлеукул]] || 30 |- ! 8649 | [[Саидбек]] || 30 |- ! 8650 | [[Сражадин]] || 30 |- ! 8651 | [[Тилекбай]] || 30 |- ! 8652 | [[Тилекберген]] || 30 |- ! 8653 | [[Суйеубай]] || 30 |- ! 8654 | [[Отызбай]] || 30 |- ! 8655 | [[Ниетхан]] || 30 |- ! 8656 | [[Нұрқажы]] || 30 |- ! 8657 | [[Низам]] || 30 |- ! 8658 | [[Ныгметжан]] || 30 |- ! 8659 | [[Нарұлан]] || 30 |- ! 8660 | [[Мұхаметхан]] || 30 |- ! 8661 | [[Науатбек]] || 30 |- ! 8662 | [[Мұқатай]] || 30 |- ! 8663 | [[Мусылманбек]] || 30 |- ! 8664 | [[Мухамедамин]] || 30 |- ! 8665 | [[Пирали]] || 30 |- ! 8666 | [[Нарзулла]] || 30 |- ! 8667 | [[Новрузбек]] || 30 |- ! 8668 | [[Нүсіпжан]] || 30 |- ! 8669 | [[Нұрдыбек]] || 30 |- ! 8670 | [[Нысанали]] || 30 |- ! 8671 | [[Накып]] || 30 |- ! 8672 | [[Нарсұлтан]] || 30 |- ! 8673 | [[Нұрдуман]] || 30 |- ! 8674 | [[Мусурманкул]] || 30 |- ! 8675 | [[Раманкул]] || 30 |- ! 8676 | [[Нұрайбек]] || 30 |- ! 8677 | [[Орналы]] || 30 |- ! 8678 | [[Наймантай]] || 30 |- ! 8679 | [[Коныскерей]] || 30 |- ! 8680 | [[Мараткан]] || 30 |- ! 8681 | [[Құлажан]] || 30 |- ! 8682 | [[Ким]] || 30 |- ! 8683 | [[Марқұлан]] || 30 |- ! 8684 | [[Куваниш]] || 30 |- ! 8685 | [[Мийрас]] || 30 |- ! 8686 | [[Курбаналы]] || 30 |- ! 8687 | [[Макажан]] || 30 |- ! 8688 | [[Курганбек]] || 30 |- ! 8689 | [[Марданбек]] || 30 |- ! 8690 | [[Кушкинбай]] || 30 |- ! 8691 | [[Мауткан]] || 30 |- ! 8692 | [[Қарахан]] || 30 |- ! 8693 | [[Меңдібек]] || 30 |- ! 8694 | [[Кожакелди]] || 30 |- ! 8695 | [[Момын]] || 30 |- ! 8696 | [[Қуатбай]] || 30 |- ! 8697 | [[Мурадим]] || 30 |- ! 8698 | [[Кадиркул]] || 30 |- ! 8699 | [[Жаркимбек]] || 30 |- ! 8700 | [[Калимулла]] || 30 |- ! 8701 | [[Ильжан]] || 30 |- ! 8702 | [[Зухриддин]] || 30 |- ! 8703 | [[Каналбек]] || 30 |- ! 8704 | [[Зияш]] || 30 |- ! 8705 | [[Жармухамет]] || 30 |- ! 8706 | [[Жансары]] || 30 |- ! 8707 | [[Жанхожа]] || 30 |- ! 8708 | [[Калабек]] || 30 |- ! 8709 | [[Казболат]] || 30 |- ! 8710 | [[Зинеден]] || 30 |- ! 8711 | [[Калдымурат]] || 30 |- ! 8712 | [[Жетис]] || 30 |- ! 8713 | [[Игибай]] || 30 |- ! 8714 | [[Кемалбай]] || 30 |- ! 8715 | [[Жумагат]] || 30 |- ! 8716 | [[Заңгар]] || 30 |- ! 8717 | [[Жумакельды]] || 30 |- ! 8718 | [[Имангалий]] || 30 |- ! 8719 | [[Кайратхан]] || 30 |- ! 8720 | [[Ильдус]] || 30 |- ! 8721 | [[Изим]] || 30 |- ! 8722 | [[Жолмурза]] || 30 |- ! 8723 | [[Ердоған]] || 30 |- ! 8724 | [[Ержәнібек]] || 30 |- ! 8725 | [[Жадыра]] || 30 |- ! 8726 | [[Ернис]] || 30 |- ! 8727 | [[Ербекет]] || 30 |- ! 8728 | [[Есламбек]] || 30 |- ! 8729 | [[Әбдурахим]] || 30 |- ! 8730 | [[Әл-Азиз]] || 30 |- ! 8731 | [[Жайдарман]] || 30 |- ! 8732 | [[Әлғазиз]] || 30 |- ! 8733 | [[Дінәсіл]] || 30 |- ! 8734 | [[Елдан]] || 30 |- ! 8735 | [[Даныш]] || 30 |- ! 8736 | [[Әбдіжәлел]] || 30 |- ! 8737 | [[Әбдімұрат]] || 30 |- ! 8738 | [[Есетай]] || 30 |- ! 8739 | [[Егемберген]] || 30 |- ! 8740 | [[Әлімгер]] || 30 |- ! 8741 | [[Діңмұхаммед]] || 30 |- ! 8742 | [[Есман]] || 30 |- ! 8743 | [[Жайк]] || 30 |- ! 8744 | [[Ертилек]] || 30 |- ! 8745 | [[Егізбай]] || 30 |- ! 8746 | [[Ертлек]] || 30 |- ! 8747 | [[Дабыр]] || 30 |- ! 8748 | [[Әлфара]] || 30 |- ! 8749 | [[Дуисенбай]] || 30 |- ! 8750 | [[Досмагамбет]] || 30 |- ! 8751 | [[Әмзе]] || 30 |- ! 8752 | [[Байғабыл]] || 30 |- ! 8753 | [[Бахадүр]] || 30 |- ! 8754 | [[Байарыс]] || 30 |- ! 8755 | [[Берлан]] || 30 |- ! 8756 | [[Асемгали]] || 30 |- ! 8757 | [[Бердикожа]] || 30 |- ! 8758 | [[Бекаман]] || 30 |- ! 8759 | [[Асканбай]] || 30 |- ! 8760 | [[Газым]] || 30 |- ! 8761 | [[Бердіқұл]] || 30 |- ! 8762 | [[Галиулла]] || 30 |- ! 8763 | [[Барлас]] || 30 |- ! 8764 | [[Арыстанғали]] || 30 |- ! 8765 | [[Бисемби]] || 30 |- ! 8766 | [[Ғафу]] || 30 |- ! 8767 | [[Барлық]] || 30 |- ! 8768 | [[Бақытқан]] || 30 |- ! 8769 | [[Ахмаджан]] || 30 |- ! 8770 | [[Газим]] || 30 |- ! 8771 | [[Бакыбай]] || 30 |- ! 8772 | [[Байғазы]] || 30 |- ! 8773 | [[Асханбек]] || 30 |- ! 8774 | [[Болтай]] || 30 |- ! 8775 | [[Бекмирза]] || 30 |- ! 8776 | [[Ауес]] || 30 |- ! 8777 | [[Баялы]] || 30 |- ! 8778 | [[Берек]] || 30 |- ! 8779 | [[Батырәлі]] || 30 |- ! 8780 | [[Асубай]] || 30 |- ! 8781 | [[Ахмедяр]] || 30 |- ! 8782 | [[Ғафиз]] || 30 |- ! 8783 | [[Бегимбек]] || 30 |- ! 8784 | [[Ақсері]] || 30 |- ! 8785 | [[Ансабек]] || 30 |- ! 8786 | [[Абдуәлі]] || 30 |- ! 8787 | [[Абдижапар]] || 30 |- ! 8788 | [[Абілқайыр]] || 30 |- ! 8789 | [[Абдаким]] || 30 |- ! 8790 | [[Айбарлы]] || 30 |- ! 8791 | [[Аққали]] || 30 |- ! 8792 | [[Алмир]] || 30 |- ! 8793 | [[Агарыс]] || 30 |- ! 8794 | [[Азатбай]] || 30 |- ! 8795 | [[Абдигапар]] || 30 |- ! 8796 | [[Абдулрашид]] || 30 |- ! 8797 | [[Аитбек]] || 30 |- ! 8798 | [[Алдар]] || 30 |- ! 8799 | [[Азизулла]] || 30 |- ! 8800 | [[Ализат]] || 30 |- ! 8801 | [[Ағылан]] || 30 |- ! 8802 | [[Альнияз]] || 30 |- ! 8803 | [[Амангельд]] || 30 |- ! 8804 | [[Алгатай]] || 30 |- ! 8805 | [[Айан]] || 30 |- ! 8806 | [[Азанбай]] || 30 |- ! 8807 | [[Айкынбек]] || 30 |- ! 8808 | [[Айша]] || 30 |- ! 8809 | [[Ализар]] || 30 |- ! 8810 | [[Абилахат]] || 30 |- ! 8811 | [[Айсын]] || 30 |- ! 8812 | [[Утелген]] || 29 |- ! 8813 | [[Урунбасар]] || 29 |- ! 8814 | [[Эркен]] || 29 |- ! 8815 | [[Хыдыр]] || 29 |- ! 8816 | [[Шахкерим]] || 29 |- ! 8817 | [[Түймебай]] || 29 |- ! 8818 | [[Турдакын]] || 29 |- ! 8819 | [[Тургазы]] || 29 |- ! 8820 | [[Урумбай]] || 29 |- ! 8821 | [[Ұлыс]] || 29 |- ! 8822 | [[Ясар]] || 29 |- ! 8823 | [[Хан Сұлтан]] || 29 |- ! 8824 | [[Халим]] || 29 |- ! 8825 | [[Тургамбай]] || 29 |- ! 8826 | [[Эрхан]] || 29 |- ! 8827 | [[Шеге]] || 29 |- ! 8828 | [[Ықтияр]] || 29 |- ! 8829 | [[Хантәңір]] || 29 |- ! 8830 | [[Талайбек]] || 29 |- ! 8831 | [[Сенби]] || 29 |- ! 8832 | [[Тлеумурат]] || 29 |- ! 8833 | [[Сәлімгерей]] || 29 |- ! 8834 | [[Сейтқазы]] || 29 |- ! 8835 | [[Съездбек]] || 29 |- ! 8836 | [[Сармантай]] || 29 |- ! 8837 | [[Сырымбай]] || 29 |- ! 8838 | [[Сейлкан]] || 29 |- ! 8839 | [[Саткен]] || 29 |- ! 8840 | [[Слямгазы]] || 29 |- ! 8841 | [[Тәңір]] || 29 |- ! 8842 | [[Рызабек]] || 29 |- ! 8843 | [[Самар]] || 29 |- ! 8844 | [[Таскинбай]] || 29 |- ! 8845 | [[Сайфудин]] || 29 |- ! 8846 | [[Санияр]] || 29 |- ! 8847 | [[Сухрап]] || 29 |- ! 8848 | [[Рахымхан]] || 29 |- ! 8849 | [[Танирхан]] || 29 |- ! 8850 | [[Таласпай]] || 29 |- ! 8851 | [[Сабижан]] || 29 |- ! 8852 | [[Рахымберды]] || 29 |- ! 8853 | [[Саукен]] || 29 |- ! 8854 | [[Таңжар]] || 29 |- ! 8855 | [[Таңірберген]] || 29 |- ! 8856 | [[Таупих]] || 29 |- ! 8857 | [[Мыңжас]] || 29 |- ! 8858 | [[Нурходжа]] || 29 |- ! 8859 | [[Нүргелді]] || 29 |- ! 8860 | [[Оразжан]] || 29 |- ! 8861 | [[Рауанбек]] || 29 |- ! 8862 | [[Мухамметжан]] || 29 |- ! 8863 | [[Нусупжан]] || 29 |- ! 8864 | [[Нұрмекен]] || 29 |- ! 8865 | [[Омарғали]] || 29 |- ! 8866 | [[Нұр-Асыл]] || 29 |- ! 8867 | [[Нуржакып]] || 29 |- ! 8868 | [[Мухамеддин]] || 29 |- ! 8869 | [[Рабил]] || 29 |- ! 8870 | [[Нұрмуханбет]] || 29 |- ! 8871 | [[Рамат]] || 29 |- ! 8872 | [[Наим]] || 29 |- ! 8873 | [[Назаргали]] || 29 |- ! 8874 | [[Нұрғалам]] || 29 |- ! 8875 | [[Мұхамед Али]] || 29 |- ! 8876 | [[Нуртілек]] || 29 |- ! 8877 | [[Мухамбетгали]] || 29 |- ! 8878 | [[Мұхаммедкәрім]] || 29 |- ! 8879 | [[Мухаммат]] || 29 |- ! 8880 | [[Ондаш]] || 29 |- ! 8881 | [[Нұрсапа]] || 29 |- ! 8882 | [[Нагызхан]] || 29 |- ! 8883 | [[Нүржан]] || 29 |- ! 8884 | [[Орумбай]] || 29 |- ! 8885 | [[Мыңжан]] || 29 |- ! 8886 | [[Пазилхан]] || 29 |- ! 8887 | [[Отебай]] || 29 |- ! 8888 | [[Нуракын]] || 29 |- ! 8889 | [[Омарбай]] || 29 |- ! 8890 | [[Надияр]] || 29 |- ! 8891 | [[Кожахан]] || 29 |- ! 8892 | [[Меиірлан]] || 29 |- ! 8893 | [[Молдагазы]] || 29 |- ! 8894 | [[Монтай]] || 29 |- ! 8895 | [[Мейірғат]] || 29 |- ! 8896 | [[Култай]] || 29 |- ! 8897 | [[Кудайкул]] || 29 |- ! 8898 | [[Кидирбек]] || 29 |- ! 8899 | [[Куттибек]] || 29 |- ! 8900 | [[Мурзагул]] || 29 |- ! 8901 | [[Мейирман]] || 29 |- ! 8902 | [[Қаби]] || 29 |- ! 8903 | [[Мейргали]] || 29 |- ! 8904 | [[Қалаубек]] || 29 |- ! 8905 | [[Меркен]] || 29 |- ! 8906 | [[Қамза]] || 29 |- ! 8907 | [[Михайл]] || 29 |- ! 8908 | [[Куанжан]] || 29 |- ! 8909 | [[Кошкимбай]] || 29 |- ! 8910 | [[Курган]] || 29 |- ! 8911 | [[Қырықбай]] || 29 |- ! 8912 | [[Медербек]] || 29 |- ! 8913 | [[Маданият]] || 29 |- ! 8914 | [[Мақсұтхан]] || 29 |- ! 8915 | [[Зулбухар]] || 29 |- ! 8916 | [[Жарлыкасын]] || 29 |- ! 8917 | [[Жасбатыр]] || 29 |- ! 8918 | [[Зумрат]] || 29 |- ! 8919 | [[Зокир]] || 29 |- ! 8920 | [[Калый]] || 29 |- ! 8921 | [[Казыхан]] || 29 |- ! 8922 | [[Карбоз]] || 29 |- ! 8923 | [[Жаһангир]] || 29 |- ! 8924 | [[Жунисбай]] || 29 |- ! 8925 | [[Камронбек]] || 29 |- ! 8926 | [[Жантуган]] || 29 |- ! 8927 | [[Калкабай]] || 29 |- ! 8928 | [[Камали]] || 29 |- ! 8929 | [[Казис]] || 29 |- ! 8930 | [[Зиядулла]] || 29 |- ! 8931 | [[Жаманкул]] || 29 |- ! 8932 | [[Женискали]] || 29 |- ! 8933 | [[Калмуханбет]] || 29 |- ! 8934 | [[Жанель]] || 29 |- ! 8935 | [[Жансур]] || 29 |- ! 8936 | [[Кашкинбай]] || 29 |- ! 8937 | [[Жубат]] || 29 |- ! 8938 | [[Жайырбек]] || 29 |- ! 8939 | [[Дилнур]] || 29 |- ! 8940 | [[Дэмир]] || 29 |- ! 8941 | [[Есентемир]] || 29 |- ! 8942 | [[Далубай]] || 29 |- ! 8943 | [[Елбарыс]] || 29 |- ! 8944 | [[Әбуғали]] || 29 |- ! 8945 | [[Едильхан]] || 29 |- ! 8946 | [[Есимкан]] || 29 |- ! 8947 | [[Жамалатдин]] || 29 |- ! 8948 | [[Ердияр]] || 29 |- ! 8949 | [[Дауылбек]] || 29 |- ! 8950 | [[Диёр]] || 29 |- ! 8951 | [[Елібай]] || 29 |- ! 8952 | [[Есенбулат]] || 29 |- ! 8953 | [[Джасулан]] || 29 |- ! 8954 | [[Данатар]] || 29 |- ! 8955 | [[Әбдіғазиз]] || 29 |- ! 8956 | [[Дайрбек]] || 29 |- ! 8957 | [[Ернес]] || 29 |- ! 8958 | [[Елужан]] || 29 |- ! 8959 | [[Дильнур]] || 29 |- ! 8960 | [[Дәулетәлі]] || 29 |- ! 8961 | [[Едыл]] || 29 |- ! 8962 | [[Есейхан]] || 29 |- ! 8963 | [[Далил]] || 29 |- ! 8964 | [[Әлишах]] || 29 |- ! 8965 | [[Досанбек]] || 29 |- ! 8966 | [[Аяс]] || 29 |- ! 8967 | [[Бекхожа]] || 29 |- ! 8968 | [[Бектлеу]] || 29 |- ! 8969 | [[Аясын]] || 29 |- ! 8970 | [[Баратбай]] || 29 |- ! 8971 | [[Базартай]] || 29 |- ! 8972 | [[Гайниден]] || 29 |- ! 8973 | [[Асилбай]] || 29 |- ! 8974 | [[Бекенбай]] || 29 |- ! 8975 | [[Ашимбай]] || 29 |- ! 8976 | [[Беибарыс]] || 29 |- ! 8977 | [[Барахат]] || 29 |- ! 8978 | [[Болатқан]] || 29 |- ! 8979 | [[Ауескан]] || 29 |- ! 8980 | [[Бегис]] || 29 |- ! 8981 | [[Арсель]] || 29 |- ! 8982 | [[Асхарбек]] || 29 |- ! 8983 | [[Асаубек]] || 29 |- ! 8984 | [[Байыр]] || 29 |- ! 8985 | [[Бейсенгалий]] || 29 |- ! 8986 | [[Бердыгали]] || 29 |- ! 8987 | [[Бекей]] || 29 |- ! 8988 | [[Бақзат]] || 29 |- ! 8989 | [[Бейбітбек]] || 29 |- ! 8990 | [[Бердбек]] || 29 |- ! 8991 | [[Ауэзхан]] || 29 |- ! 8992 | [[Архан]] || 29 |- ! 8993 | [[Бақтыкерей]] || 29 |- ! 8994 | [[Алыбай]] || 29 |- ! 8995 | [[Арбек]] || 29 |- ! 8996 | [[Абдираман]] || 29 |- ! 8997 | [[Абдыхамит]] || 29 |- ! 8998 | [[Алпан]] || 29 |- ! 8999 | [[Алекс]] || 29 |- ! 9000 | [[Альфат]] || 29 |- ! 9001 | [[Али Мансұр]] || 29 |- ! 9002 | [[Айымбет]] || 29 |- ! 9003 | [[Али Нұр]] || 29 |- ! 9004 | [[Абдукахар]] || 29 |- ! 9005 | [[Айасыл]] || 29 |- ! 9006 | [[Алуан]] || 29 |- ! 9007 | [[Абдулло]] || 29 |- ! 9008 | [[Альдамир]] || 29 |- ! 9009 | [[Абильсеит]] || 29 |- ! 9010 | [[Агабай]] || 29 |- ! 9011 | [[Абир]] || 29 |- ! 9012 | [[Амина]] || 29 |- ! 9013 | [[Аблайкан]] || 29 |- ! 9014 | [[Аббос]] || 29 |- ! 9015 | [[Айдана]] || 29 |- ! 9016 | [[Аккозы]] || 29 |- ! 9017 | [[Айдияр]] || 29 |- ! 9018 | [[Аллаберди]] || 29 |- ! 9019 | [[Абдимомын]] || 29 |- ! 9020 | [[Тыныштыбай]] || 28 |- ! 9021 | [[Шакрат]] || 28 |- ! 9022 | [[Шакер]] || 28 |- ! 9023 | [[Шараф]] || 28 |- ! 9024 | [[Турсынгалий]] || 28 |- ! 9025 | [[Умерзак]] || 28 |- ! 9026 | [[Элдос]] || 28 |- ! 9027 | [[Төлеутай]] || 28 |- ! 9028 | [[Хайбулла]] || 28 |- ! 9029 | [[Шынғыз]] || 28 |- ! 9030 | [[Хан-Али]] || 28 |- ! 9031 | [[Шарафатдин]] || 28 |- ! 9032 | [[Шертай]] || 28 |- ! 9033 | [[Увалихан]] || 28 |- ! 9034 | [[Уалитхан]] || 28 |- ! 9035 | [[Шарибек]] || 28 |- ! 9036 | [[Тұралы]] || 28 |- ! 9037 | [[Умырзак]] || 28 |- ! 9038 | [[Хожабек]] || 28 |- ! 9039 | [[Хасар]] || 28 |- ! 9040 | [[Сүгір]] || 28 |- ! 9041 | [[Сакитжан]] || 28 |- ! 9042 | [[Сагизбай]] || 28 |- ! 9043 | [[Сұңқарбек]] || 28 |- ! 9044 | [[Раяна]] || 28 |- ! 9045 | [[Сейткерей]] || 28 |- ! 9046 | [[Султанай]] || 28 |- ! 9047 | [[Саналы]] || 28 |- ! 9048 | [[Тәңіржан]] || 28 |- ! 9049 | [[Сейтқасым]] || 28 |- ! 9050 | [[Сократ]] || 28 |- ! 9051 | [[Ричард]] || 28 |- ! 9052 | [[Серікзат]] || 28 |- ! 9053 | [[Санибек]] || 28 |- ! 9054 | [[Сулимен]] || 28 |- ! 9055 | [[Семейгазы]] || 28 |- ! 9056 | [[Серпер]] || 28 |- ! 9057 | [[Рахметкали]] || 28 |- ! 9058 | [[Рудольф]] || 28 |- ! 9059 | [[Рахматула]] || 28 |- ! 9060 | [[Сұлтан Али]] || 28 |- ! 9061 | [[Садыхан]] || 28 |- ! 9062 | [[Тлемис]] || 28 |- ! 9063 | [[Тасқынбек]] || 28 |- ! 9064 | [[Сахит]] || 28 |- ! 9065 | [[Серикпек]] || 28 |- ! 9066 | [[Сагиден]] || 28 |- ! 9067 | [[Сарсимбай]] || 28 |- ! 9068 | [[Нурыбек]] || 28 |- ! 9069 | [[Нурдияр]] || 28 |- ! 9070 | [[Негмат]] || 28 |- ! 9071 | [[Окас]] || 28 |- ! 9072 | [[Осербек]] || 28 |- ! 9073 | [[Мутан]] || 28 |- ! 9074 | [[Нұрсила]] || 28 |- ! 9075 | [[Мұралбек]] || 28 |- ! 9076 | [[Нүркелді]] || 28 |- ! 9077 | [[Мухаметрахим]] || 28 |- ! 9078 | [[Нургани]] || 28 |- ! 9079 | [[Омиргазы]] || 28 |- ! 9080 | [[Озганбай]] || 28 |- ! 9081 | [[Ондабай]] || 28 |- ! 9082 | [[Надырбек]] || 28 |- ! 9083 | [[Муталап]] || 28 |- ! 9084 | [[Рабхат]] || 28 |- ! 9085 | [[Оңласбек]] || 28 |- ! 9086 | [[Нурланбай]] || 28 |- ! 9087 | [[Нармахан]] || 28 |- ! 9088 | [[Рами]] || 28 |- ! 9089 | [[Нұрзада]] || 28 |- ! 9090 | [[Рафат]] || 28 |- ! 9091 | [[Нишанали]] || 28 |- ! 9092 | [[Нагашибек]] || 28 |- ! 9093 | [[Курамыс]] || 28 |- ! 9094 | [[Косаман]] || 28 |- ! 9095 | [[Көбеген]] || 28 |- ! 9096 | [[Кокенай]] || 28 |- ! 9097 | [[Мерали]] || 28 |- ! 9098 | [[Мадетхан]] || 28 |- ! 9099 | [[Қуатхан]] || 28 |- ! 9100 | [[Макс]] || 28 |- ! 9101 | [[Мейірлі]] || 28 |- ! 9102 | [[Коля]] || 28 |- ! 9103 | [[Қуанжан]] || 28 |- ! 9104 | [[Кудайберды]] || 28 |- ! 9105 | [[Мерейжан]] || 28 |- ! 9106 | [[Масимхан]] || 28 |- ! 9107 | [[Миллат]] || 28 |- ! 9108 | [[Конусбай]] || 28 |- ! 9109 | [[Момынжан]] || 28 |- ! 9110 | [[Қожа Ахмет]] || 28 |- ! 9111 | [[Мейірімхан]] || 28 |- ! 9112 | [[Мейірбол]] || 28 |- ! 9113 | [[Зайниддин]] || 28 |- ! 9114 | [[Кенжемұрат]] || 28 |- ! 9115 | [[Касымгали]] || 28 |- ! 9116 | [[Жанырыс]] || 28 |- ! 9117 | [[Капаш]] || 28 |- ! 9118 | [[Исахмет]] || 28 |- ! 9119 | [[Жамбай]] || 28 |- ! 9120 | [[Каисар]] || 28 |- ! 9121 | [[Каирберген]] || 28 |- ! 9122 | [[Кадр]] || 28 |- ! 9123 | [[Каусар]] || 28 |- ! 9124 | [[Жаркинбай]] || 28 |- ! 9125 | [[Кашаган]] || 28 |- ! 9126 | [[Жаулыбай]] || 28 |- ! 9127 | [[Зайнула]] || 28 |- ! 9128 | [[Каналбай]] || 28 |- ! 9129 | [[Канибай]] || 28 |- ! 9130 | [[Калимурат]] || 28 |- ! 9131 | [[Жулдас]] || 28 |- ! 9132 | [[Жәнібекхан]] || 28 |- ! 9133 | [[Зерде]] || 28 |- ! 9134 | [[Кажымхан]] || 28 |- ! 9135 | [[Жанузах]] || 28 |- ! 9136 | [[Жанаш]] || 28 |- ! 9137 | [[Жангалий]] || 28 |- ! 9138 | [[Канатай]] || 28 |- ! 9139 | [[Жарыс]] || 28 |- ! 9140 | [[Жанабатыр]] || 28 |- ! 9141 | [[Женгисбек]] || 28 |- ! 9142 | [[Зияд]] || 28 |- ! 9143 | [[Келешек]] || 28 |- ! 9144 | [[Әшірхан]] || 28 |- ! 9145 | [[Динасыл]] || 28 |- ! 9146 | [[Әділсұлтан]] || 28 |- ! 9147 | [[Әли-Сұлтан]] || 28 |- ! 9148 | [[Дилмуханбет]] || 28 |- ! 9149 | [[Досгали]] || 28 |- ! 9150 | [[Жазыкбай]] || 28 |- ! 9151 | [[Ерденбай]] || 28 |- ! 9152 | [[Дінали]] || 28 |- ! 9153 | [[Давлеткан]] || 28 |- ! 9154 | [[Гуванч]] || 28 |- ! 9155 | [[Ерек]] || 28 |- ! 9156 | [[Жали]] || 28 |- ! 9157 | [[Әлқадыр]] || 28 |- ! 9158 | [[Давуд]] || 28 |- ! 9159 | [[Ерган]] || 28 |- ! 9160 | [[Еркинтай]] || 28 |- ! 9161 | [[Ергаш]] || 28 |- ! 9162 | [[Еразамат]] || 28 |- ! 9163 | [[Әлнияз]] || 28 |- ! 9164 | [[Джарылкасын]] || 28 |- ! 9165 | [[Ермакан]] || 28 |- ! 9166 | [[Ербарыс]] || 28 |- ! 9167 | [[Әмит]] || 28 |- ! 9168 | [[Әбдіуәли]] || 28 |- ! 9169 | [[Губайдолла]] || 28 |- ! 9170 | [[Ербулек]] || 28 |- ! 9171 | [[Есимгали]] || 28 |- ! 9172 | [[Есилхан]] || 28 |- ! 9173 | [[Даулеталы]] || 28 |- ! 9174 | [[Еренгаип]] || 28 |- ! 9175 | [[Атай]] || 28 |- ! 9176 | [[Байтемір]] || 28 |- ! 9177 | [[Берикбосын]] || 28 |- ! 9178 | [[Ахыт]] || 28 |- ! 9179 | [[Баймбет]] || 28 |- ! 9180 | [[Бахытбол]] || 28 |- ! 9181 | [[Бегнар]] || 28 |- ! 9182 | [[Ботирбек]] || 28 |- ! 9183 | [[Бименде]] || 28 |- ! 9184 | [[Асылым]] || 28 |- ! 9185 | [[Бергенбек]] || 28 |- ! 9186 | [[Ахметалы]] || 28 |- ! 9187 | [[Бердхан]] || 28 |- ! 9188 | [[Галел]] || 28 |- ! 9189 | [[Бегмурат]] || 28 |- ! 9190 | [[Бухар]] || 28 |- ! 9191 | [[Бакболат]] || 28 |- ! 9192 | [[Ахмет Али]] || 28 |- ! 9193 | [[Газизжан]] || 28 |- ! 9194 | [[Бислам]] || 28 |- ! 9195 | [[Бегимкул]] || 28 |- ! 9196 | [[Габитбек]] || 28 |- ! 9197 | [[Бекмурад]] || 28 |- ! 9198 | [[Бектуре]] || 28 |- ! 9199 | [[Баймухамет]] || 28 |- ! 9200 | [[Галиолла]] || 28 |- ! 9201 | [[Ахмедхан]] || 28 |- ! 9202 | [[Болот]] || 28 |- ! 9203 | [[Гаухар]] || 28 |- ! 9204 | [[Бердіқожа]] || 28 |- ! 9205 | [[Аянжан]] || 28 |- ! 9206 | [[Берікбек]] || 28 |- ! 9207 | [[Аюбхан]] || 28 |- ! 9208 | [[Бақмұхаммед]] || 28 |- ! 9209 | [[Абдуррашид]] || 28 |- ! 9210 | [[Абдулғафур]] || 28 |- ! 9211 | [[Абдуллазиз]] || 28 |- ! 9212 | [[Абдулмансур]] || 28 |- ! 9213 | [[Амангельді]] || 28 |- ! 9214 | [[Абдулсамат]] || 28 |- ! 9215 | [[Абдугафур]] || 28 |- ! 9216 | [[Азаматбек]] || 28 |- ! 9217 | [[Алымхан]] || 28 |- ! 9218 | [[Али-Сұлтан]] || 28 |- ! 9219 | [[Алдамурат]] || 28 |- ! 9220 | [[Азанбек]] || 28 |- ! 9221 | [[Азихан]] || 28 |- ! 9222 | [[Абдыгаппар]] || 28 |- ! 9223 | [[Айхожа]] || 28 |- ! 9224 | [[Абдульмалик]] || 28 |- ! 9225 | [[Анафия]] || 28 |- ! 9226 | [[Аркабек]] || 28 |- ! 9227 | [[Айнадин]] || 28 |- ! 9228 | [[Арғынғазы]] || 28 |- ! 9229 | [[Төлеп]] || 27 |- ! 9230 | [[Тохтархан]] || 27 |- ! 9231 | [[Шингыс]] || 27 |- ! 9232 | [[Тунгатар]] || 27 |- ! 9233 | [[Турап]] || 27 |- ! 9234 | [[Тунгушбай]] || 27 |- ! 9235 | [[Турат]] || 27 |- ! 9236 | [[Торегелди]] || 27 |- ! 9237 | [[Юсупжан]] || 27 |- ! 9238 | [[Шарафаддин]] || 27 |- ! 9239 | [[Эгамберди]] || 27 |- ! 9240 | [[Урикбай]] || 27 |- ! 9241 | [[Эльмурад]] || 27 |- ! 9242 | [[Шариғат]] || 27 |- ! 9243 | [[Турархан]] || 27 |- ! 9244 | [[Шарифулла]] || 27 |- ! 9245 | [[Хажмухан]] || 27 |- ! 9246 | [[Торегельды]] || 27 |- ! 9247 | [[Юсиф]] || 27 |- ! 9248 | [[Халиль]] || 27 |- ! 9249 | [[Тынысбай]] || 27 |- ! 9250 | [[Шахарбек]] || 27 |- ! 9251 | [[Ушкын]] || 27 |- ! 9252 | [[Урумбасар]] || 27 |- ! 9253 | [[Рахметула]] || 27 |- ! 9254 | [[Рухолла]] || 27 |- ! 9255 | [[Сембы]] || 27 |- ! 9256 | [[Санай]] || 27 |- ! 9257 | [[Суинбай]] || 27 |- ! 9258 | [[Рымкул]] || 27 |- ! 9259 | [[Тілләбек]] || 27 |- ! 9260 | [[Серуен]] || 27 |- ! 9261 | [[Тлекқабыл]] || 27 |- ! 9262 | [[Сәбитжан]] || 27 |- ! 9263 | [[Союзбек]] || 27 |- ! 9264 | [[Сазанбай]] || 27 |- ! 9265 | [[Сагыдат]] || 27 |- ! 9266 | [[Темырлан]] || 27 |- ! 9267 | [[Сүннет]] || 27 |- ! 9268 | [[Сәндібай]] || 27 |- ! 9269 | [[Сұлтанмахмут]] || 27 |- ! 9270 | [[Сүлтан]] || 27 |- ! 9271 | [[Ридван]] || 27 |- ! 9272 | [[Сейит]] || 27 |- ! 9273 | [[Сыпабек]] || 27 |- ! 9274 | [[Тангирберген]] || 27 |- ! 9275 | [[Тобылжан]] || 27 |- ! 9276 | [[Санжан]] || 27 |- ! 9277 | [[Тагат]] || 27 |- ! 9278 | [[Симбай]] || 27 |- ! 9279 | [[Темергали]] || 27 |- ! 9280 | [[Рзахан]] || 27 |- ! 9281 | [[Ризолла]] || 27 |- ! 9282 | [[Сатылхан]] || 27 |- ! 9283 | [[Самиғолла]] || 27 |- ! 9284 | [[Темержан]] || 27 |- ! 9285 | [[Нуркасын]] || 27 |- ! 9286 | [[Һарун]] || 27 |- ! 9287 | [[Нұр Әли]] || 27 |- ! 9288 | [[Мырзағұл]] || 27 |- ! 9289 | [[Нұрниет]] || 27 |- ! 9290 | [[Оналхан]] || 27 |- ! 9291 | [[Нурмухасан]] || 27 |- ! 9292 | [[Мустафин]] || 27 |- ! 9293 | [[Мухаммедрасул]] || 27 |- ! 9294 | [[Мұнарлан]] || 27 |- ! 9295 | [[Нурыш]] || 27 |- ! 9296 | [[Мутали]] || 27 |- ! 9297 | [[Нусипбек]] || 27 |- ! 9298 | [[Нарымбай]] || 27 |- ! 9299 | [[Мұрағат]] || 27 |- ! 9300 | [[Н]] || 27 |- ! 9301 | [[Нажиматдин]] || 27 |- ! 9302 | [[Орымбасар]] || 27 |- ! 9303 | [[Мықтыбай]] || 27 |- ! 9304 | [[Оспанәлі]] || 27 |- ! 9305 | [[Ошакбай]] || 27 |- ! 9306 | [[Құсман]] || 27 |- ! 9307 | [[Кошен]] || 27 |- ! 9308 | [[Миргалий]] || 27 |- ! 9309 | [[Конебай]] || 27 |- ! 9310 | [[Құдабай]] || 27 |- ! 9311 | [[Қабидолла]] || 27 |- ! 9312 | [[Миралы]] || 27 |- ! 9313 | [[Мейрбан]] || 27 |- ! 9314 | [[Миргалым]] || 27 |- ! 9315 | [[Лепес]] || 27 |- ! 9316 | [[Кошер]] || 27 |- ! 9317 | [[Максатхан]] || 27 |- ! 9318 | [[Мамат]] || 27 |- ! 9319 | [[Мерғали]] || 27 |- ! 9320 | [[Манасхан]] || 27 |- ! 9321 | [[Исаин]] || 27 |- ! 9322 | [[Жанша]] || 27 |- ! 9323 | [[Камат]] || 27 |- ! 9324 | [[Ильмир]] || 27 |- ! 9325 | [[Зарлыкан]] || 27 |- ! 9326 | [[Кадим]] || 27 |- ! 9327 | [[Жангозы]] || 27 |- ! 9328 | [[Жұмәділ]] || 27 |- ! 9329 | [[Жаролла]] || 27 |- ! 9330 | [[Каригул]] || 27 |- ! 9331 | [[Йасин]] || 27 |- ! 9332 | [[Канаткалий]] || 27 |- ! 9333 | [[Калмухамбет]] || 27 |- ! 9334 | [[Жемис]] || 27 |- ! 9335 | [[Кажибай]] || 27 |- ! 9336 | [[Ілескен]] || 27 |- ! 9337 | [[Жарылғап]] || 27 |- ! 9338 | [[Жанархан]] || 27 |- ! 9339 | [[Жумасат]] || 27 |- ! 9340 | [[Жунисхан]] || 27 |- ! 9341 | [[Кадырболат]] || 27 |- ! 9342 | [[Кантай]] || 27 |- ! 9343 | [[Интымак]] || 27 |- ! 9344 | [[Кенжеғұл]] || 27 |- ! 9345 | [[Кабкен]] || 27 |- ! 9346 | [[Калель]] || 27 |- ! 9347 | [[Захир]] || 27 |- ! 9348 | [[Заит]] || 27 |- ! 9349 | [[Жеделбай]] || 27 |- ! 9350 | [[Әбдірайым]] || 27 |- ! 9351 | [[Әріпжан]] || 27 |- ! 9352 | [[Досымбай]] || 27 |- ! 9353 | [[Әбухайыр]] || 27 |- ! 9354 | [[Дилбек]] || 27 |- ! 9355 | [[Дінмұхаммедали]] || 27 |- ! 9356 | [[Дінмұхамедәли]] || 27 |- ! 9357 | [[Дінсұлтан]] || 27 |- ! 9358 | [[Елдархан]] || 27 |- ! 9359 | [[Демесін]] || 27 |- ! 9360 | [[Еласыл]] || 27 |- ! 9361 | [[Әбдіжәміл]] || 27 |- ! 9362 | [[Дилдабай]] || 27 |- ! 9363 | [[Егенберди]] || 27 |- ! 9364 | [[Ернарбек]] || 27 |- ! 9365 | [[Дунай]] || 27 |- ! 9366 | [[Дінмұхамедәлі]] || 27 |- ! 9367 | [[Әбдіқалық]] || 27 |- ! 9368 | [[Дуанбек]] || 27 |- ! 9369 | [[Елмұра]] || 27 |- ! 9370 | [[Дінмухаммад]] || 27 |- ! 9371 | [[Догдырбек]] || 27 |- ! 9372 | [[Доненбай]] || 27 |- ! 9373 | [[Доспол]] || 27 |- ! 9374 | [[Ешмурат]] || 27 |- ! 9375 | [[Асым]] || 27 |- ! 9376 | [[Бактыкерей]] || 27 |- ! 9377 | [[Байдолла]] || 27 |- ! 9378 | [[Бейбитшилик]] || 27 |- ! 9379 | [[Борантай]] || 27 |- ! 9380 | [[Борангали]] || 27 |- ! 9381 | [[Байқуат]] || 27 |- ! 9382 | [[Баранбай]] || 27 |- ! 9383 | [[Бердәлі]] || 27 |- ! 9384 | [[Беркингали]] || 27 |- ! 9385 | [[Беркбай]] || 27 |- ! 9386 | [[Булатбай]] || 27 |- ! 9387 | [[Байконыр]] || 27 |- ! 9388 | [[Ғаният]] || 27 |- ! 9389 | [[Балғынбай]] || 27 |- ! 9390 | [[Багитбек]] || 27 |- ! 9391 | [[Байдрахман]] || 27 |- ! 9392 | [[Бектилеу]] || 27 |- ! 9393 | [[Биарыс]] || 27 |- ! 9394 | [[Бурумбай]] || 27 |- ! 9395 | [[Атаберген]] || 27 |- ! 9396 | [[Ахметгали]] || 27 |- ! 9397 | [[Гариф]] || 27 |- ! 9398 | [[Бахытберген]] || 27 |- ! 9399 | [[Батырша]] || 27 |- ! 9400 | [[Акылхан]] || 27 |- ! 9401 | [[Ақылтай]] || 27 |- ! 9402 | [[Абирбек]] || 27 |- ! 9403 | [[Абрар]] || 27 |- ! 9404 | [[Амирсеит]] || 27 |- ! 9405 | [[Алибий]] || 27 |- ! 9406 | [[Абдухашим]] || 27 |- ! 9407 | [[Алимгерей]] || 27 |- ! 9408 | [[Алимухамед]] || 27 |- ! 9409 | [[Абдуахат]] || 27 |- ! 9410 | [[Агланбек]] || 27 |- ! 9411 | [[Аваз]] || 27 |- ! 9412 | [[Ақынжан]] || 27 |- ! 9413 | [[Айдосбек]] || 27 |- ! 9414 | [[Арби]] || 27 |- ! 9415 | [[Аққуан]] || 27 |- ! 9416 | [[Абдушукур]] || 27 |- ! 9417 | [[Амансерик]] || 27 |- ! 9418 | [[Айгалий]] || 27 |- ! 9419 | [[Айнабай]] || 27 |- ! 9420 | [[Абдуназар]] || 27 |- ! 9421 | [[Хангелди]] || 26 |- ! 9422 | [[Эсен]] || 26 |- ! 9423 | [[Шалгинбай]] || 26 |- ! 9424 | [[Шарапхан]] || 26 |- ! 9425 | [[Хайрула]] || 26 |- ! 9426 | [[Шынполат]] || 26 |- ! 9427 | [[Хабыл]] || 26 |- ! 9428 | [[Тұрмағанбет]] || 26 |- ! 9429 | [[Хажмурат]] || 26 |- ! 9430 | [[Шукирбек]] || 26 |- ! 9431 | [[Яхё]] || 26 |- ! 9432 | [[Турекул]] || 26 |- ! 9433 | [[Эльшат]] || 26 |- ! 9434 | [[Улжабай]] || 26 |- ! 9435 | [[Энвер]] || 26 |- ! 9436 | [[Ырыскелди]] || 26 |- ! 9437 | [[Турдыкул]] || 26 |- ! 9438 | [[Ырысқали]] || 26 |- ! 9439 | [[Эрназар]] || 26 |- ! 9440 | [[Чимкентбай]] || 26 |- ! 9441 | [[Шинбулат]] || 26 |- ! 9442 | [[Шабден]] || 26 |- ! 9443 | [[Шопан]] || 26 |- ! 9444 | [[Хан Төре]] || 26 |- ! 9445 | [[Шеген]] || 26 |- ! 9446 | [[Туганбай]] || 26 |- ! 9447 | [[Толбай]] || 26 |- ! 9448 | [[Сабетбек]] || 26 |- ! 9449 | [[Сейтен]] || 26 |- ! 9450 | [[Сержант]] || 26 |- ! 9451 | [[Тоқсанбай]] || 26 |- ! 9452 | [[Рахатжан]] || 26 |- ! 9453 | [[Сапаркул]] || 26 |- ! 9454 | [[Рахманберды]] || 26 |- ! 9455 | [[Саадат]] || 26 |- ! 9456 | [[Тауыржан]] || 26 |- ! 9457 | [[Тобыш]] || 26 |- ! 9458 | [[Рустенбек]] || 26 |- ! 9459 | [[Саяш]] || 26 |- ! 9460 | [[Сарсенғали]] || 26 |- ! 9461 | [[Тәкен]] || 26 |- ! 9462 | [[Сүйінбек]] || 26 |- ! 9463 | [[Такежан]] || 26 |- ! 9464 | [[Серім]] || 26 |- ! 9465 | [[Тимуджин]] || 26 |- ! 9466 | [[Сейсенәлі]] || 26 |- ! 9467 | [[Сеним]] || 26 |- ! 9468 | [[Сейтхали]] || 26 |- ! 9469 | [[Сейітқазы]] || 26 |- ! 9470 | [[Темиргалы]] || 26 |- ! 9471 | [[Суйнбай]] || 26 |- ! 9472 | [[Саматжан]] || 26 |- ! 9473 | [[Сұлубай]] || 26 |- ! 9474 | [[Сейилбек]] || 26 |- ! 9475 | [[Сердали]] || 26 |- ! 9476 | [[Садирхан]] || 26 |- ! 9477 | [[Теңелбай]] || 26 |- ! 9478 | [[Оразкул]] || 26 |- ! 9479 | [[Райымберді]] || 26 |- ! 9480 | [[Нажмиддин]] || 26 |- ! 9481 | [[Олжасхан]] || 26 |- ! 9482 | [[Орда]] || 26 |- ! 9483 | [[Набибулла]] || 26 |- ! 9484 | [[Оразымбек]] || 26 |- ! 9485 | [[Нурсәт]] || 26 |- ! 9486 | [[Раймжан]] || 26 |- ! 9487 | [[Набиулла]] || 26 |- ! 9488 | [[Рамадин]] || 26 |- ! 9489 | [[Мухитден]] || 26 |- ! 9490 | [[Нарман]] || 26 |- ! 9491 | [[Нұраш]] || 26 |- ! 9492 | [[Нахыпбек]] || 26 |- ! 9493 | [[Мұрабек]] || 26 |- ! 9494 | [[Нұрсұлтанбек]] || 26 |- ! 9495 | [[Нұрмәди]] || 26 |- ! 9496 | [[Нурмангали]] || 26 |- ! 9497 | [[Өркенбек]] || 26 |- ! 9498 | [[Райсбек]] || 26 |- ! 9499 | [[Нодир]] || 26 |- ! 9500 | [[Мухриддин]] || 26 |- ! 9501 | [[Пана]] || 26 |- ! 9502 | [[Нұх]] || 26 |- ! 9503 | [[Мұхамметәлі]] || 26 |- ! 9504 | [[Нысангали]] || 26 |- ! 9505 | [[Мансурхан]] || 26 |- ! 9506 | [[Кыдыркан]] || 26 |- ! 9507 | [[Мохаммад]] || 26 |- ! 9508 | [[Меиргали]] || 26 |- ! 9509 | [[Конспай]] || 26 |- ! 9510 | [[Қойшыбек]] || 26 |- ! 9511 | [[Құзар]] || 26 |- ! 9512 | [[Мадина]] || 26 |- ! 9513 | [[Мизамбай]] || 26 |- ! 9514 | [[Мейрамкул]] || 26 |- ! 9515 | [[Мақсұтбек]] || 26 |- ! 9516 | [[Манатхан]] || 26 |- ! 9517 | [[Маделхан]] || 26 |- ! 9518 | [[Қайрош]] || 26 |- ! 9519 | [[Қанибек]] || 26 |- ! 9520 | [[Қаиржан]] || 26 |- ! 9521 | [[Құмархан]] || 26 |- ! 9522 | [[Курганбай]] || 26 |- ! 9523 | [[Кундызбек]] || 26 |- ! 9524 | [[Қайырбай]] || 26 |- ! 9525 | [[Каиркелды]] || 26 |- ! 9526 | [[Жамигат]] || 26 |- ! 9527 | [[Жүзбай]] || 26 |- ! 9528 | [[Жанпеис]] || 26 |- ! 9529 | [[Кайназар]] || 26 |- ! 9530 | [[Кемельбек]] || 26 |- ! 9531 | [[Илия]] || 26 |- ! 9532 | [[Камель]] || 26 |- ! 9533 | [[Жошы]] || 26 |- ! 9534 | [[Зада]] || 26 |- ! 9535 | [[Исламидин]] || 26 |- ! 9536 | [[Камен]] || 26 |- ! 9537 | [[Кадес]] || 26 |- ! 9538 | [[Иранбек]] || 26 |- ! 9539 | [[Жанділда]] || 26 |- ! 9540 | [[Кенжес]] || 26 |- ! 9541 | [[Каиркеш]] || 26 |- ! 9542 | [[Ибадилла]] || 26 |- ! 9543 | [[Жанниет]] || 26 |- ! 9544 | [[Кендибай]] || 26 |- ! 9545 | [[Кабдылманап]] || 26 |- ! 9546 | [[Исхан]] || 26 |- ! 9547 | [[Кайркан]] || 26 |- ! 9548 | [[Кажым]] || 26 |- ! 9549 | [[Керімбай]] || 26 |- ! 9550 | [[Кенжитай]] || 26 |- ! 9551 | [[Ирисбай]] || 26 |- ! 9552 | [[Кабидолда]] || 26 |- ! 9553 | [[Жантуған]] || 26 |- ! 9554 | [[Зинедин]] || 26 |- ! 9555 | [[Кантбек]] || 26 |- ! 9556 | [[Әли Мансұр]] || 26 |- ! 9557 | [[Димитрий]] || 26 |- ! 9558 | [[Есмұхан]] || 26 |- ! 9559 | [[Ескожа]] || 26 |- ! 9560 | [[Әріпхан]] || 26 |- ! 9561 | [[Әліайдар]] || 26 |- ! 9562 | [[Ерсінхан]] || 26 |- ! 9563 | [[Ерсүлтан]] || 26 |- ! 9564 | [[Дилмухаммад]] || 26 |- ! 9565 | [[Динмухан]] || 26 |- ! 9566 | [[Жақсыберген]] || 26 |- ! 9567 | [[Ергани]] || 26 |- ! 9568 | [[Әбдуали]] || 26 |- ! 9569 | [[Досмұхан]] || 26 |- ! 9570 | [[Дайр]] || 26 |- ! 9571 | [[Жаксымбет]] || 26 |- ! 9572 | [[Ергебек]] || 26 |- ! 9573 | [[Еренғайып]] || 26 |- ! 9574 | [[Десбер]] || 26 |- ! 9575 | [[Дүйсенбі]] || 26 |- ! 9576 | [[Ерпулат]] || 26 |- ! 9577 | [[Дусен]] || 26 |- ! 9578 | [[Дынмухамед]] || 26 |- ! 9579 | [[Ғазез]] || 26 |- ! 9580 | [[Берқайыр]] || 26 |- ! 9581 | [[Бексат]] || 26 |- ! 9582 | [[Балмухан]] || 26 |- ! 9583 | [[Бурибек]] || 26 |- ! 9584 | [[Артыкбек]] || 26 |- ! 9585 | [[Асылұлан]] || 26 |- ! 9586 | [[Асубек]] || 26 |- ! 9587 | [[Асетулла]] || 26 |- ! 9588 | [[Аяр]] || 26 |- ! 9589 | [[Биляль]] || 26 |- ! 9590 | [[Асхаб]] || 26 |- ! 9591 | [[Ахметдияр]] || 26 |- ! 9592 | [[Батыргерей]] || 26 |- ! 9593 | [[Асылтөре]] || 26 |- ! 9594 | [[Арухан]] || 26 |- ! 9595 | [[Бекарс]] || 26 |- ! 9596 | [[Бауырлан]] || 26 |- ! 9597 | [[Байзолла]] || 26 |- ! 9598 | [[Асылғазы]] || 26 |- ! 9599 | [[Баймұхан]] || 26 |- ! 9600 | [[Бахытнур]] || 26 |- ! 9601 | [[Бесембай]] || 26 |- ! 9602 | [[Асылкерей]] || 26 |- ! 9603 | [[Букембай]] || 26 |- ! 9604 | [[Асылқан]] || 26 |- ! 9605 | [[Бақболат]] || 26 |- ! 9606 | [[Асылмұра]] || 26 |- ! 9607 | [[Бақназар]] || 26 |- ! 9608 | [[Асылтек]] || 26 |- ! 9609 | [[Гамаль]] || 26 |- ! 9610 | [[Бағынұр]] || 26 |- ! 9611 | [[Байдуйсен]] || 26 |- ! 9612 | [[Айтеке]] || 26 |- ! 9613 | [[Арайлым]] || 26 |- ! 9614 | [[Аннур]] || 26 |- ! 9615 | [[Ажимурат]] || 26 |- ! 9616 | [[Айсен]] || 26 |- ! 9617 | [[Адильгерей]] || 26 |- ! 9618 | [[Азербай]] || 26 |- ! 9619 | [[Аманджол]] || 26 |- ! 9620 | [[Абдикапар]] || 26 |- ! 9621 | [[Айтмукан]] || 26 |- ! 9622 | [[Абдыгапар]] || 26 |- ! 9623 | [[Алимгали]] || 26 |- ! 9624 | [[Алмагамбет]] || 26 |- ! 9625 | [[Алданбек]] || 26 |- ! 9626 | [[Абдуллахан]] || 26 |- ! 9627 | [[Абдукерим]] || 26 |- ! 9628 | [[Аббат]] || 26 |- ! 9629 | [[Амзебек]] || 26 |- ! 9630 | [[Абу Бәкір]] || 26 |- ! 9631 | [[Абдыкасым]] || 26 |- ! 9632 | [[Адем]] || 26 |- ! 9633 | [[Адхамбек]] || 26 |- ! 9634 | [[Алжаппар]] || 26 |- ! 9635 | [[Алшин]] || 26 |- ! 9636 | [[Абдуллатиф]] || 26 |- ! 9637 | [[Ақбота]] || 26 |- ! 9638 | [[Акказы]] || 26 |- ! 9639 | [[Аламан]] || 26 |- ! 9640 | [[Акмади]] || 26 |- ! 9641 | [[Аиболат]] || 26 |- ! 9642 | [[Акынжан]] || 26 |- ! 9643 | [[Айберік]] || 26 |- ! 9644 | [[Акай]] || 26 |- ! 9645 | [[Абдунасыр]] || 26 |- ! 9646 | [[Абубакыр]] || 26 |- ! 9647 | [[Укаша]] || 25 |- ! 9648 | [[Шәріпбек]] || 25 |- ! 9649 | [[Фарук]] || 25 |- ! 9650 | [[Урингали]] || 25 |- ! 9651 | [[Якуда]] || 25 |- ! 9652 | [[Туркпенбай]] || 25 |- ! 9653 | [[Халибек]] || 25 |- ! 9654 | [[Үкібай]] || 25 |- ! 9655 | [[Тұрғын]] || 25 |- ! 9656 | [[Ыхылас]] || 25 |- ! 9657 | [[Хазар]] || 25 |- ! 9658 | [[Эдилбек]] || 25 |- ! 9659 | [[Ыляс]] || 25 |- ! 9660 | [[Томирис]] || 25 |- ! 9661 | [[Турсынкул]] || 25 |- ! 9662 | [[Үсенбай]] || 25 |- ! 9663 | [[Туратбек]] || 25 |- ! 9664 | [[Тунгишбай]] || 25 |- ! 9665 | [[Тынымбек]] || 25 |- ! 9666 | [[Усеин]] || 25 |- ! 9667 | [[Унербай]] || 25 |- ! 9668 | [[Эльзат]] || 25 |- ! 9669 | [[Шингиз]] || 25 |- ! 9670 | [[Шах-Сұлтан]] || 25 |- ! 9671 | [[Хайыржан]] || 25 |- ! 9672 | [[Ханафия]] || 25 |- ! 9673 | [[Шон]] || 25 |- ! 9674 | [[Халдар]] || 25 |- ! 9675 | [[Шарапиден]] || 25 |- ! 9676 | [[Шымырхан]] || 25 |- ! 9677 | [[Токтаргали]] || 25 |- ! 9678 | [[Сейткамал]] || 25 |- ! 9679 | [[Тауфих]] || 25 |- ! 9680 | [[Сейльхан]] || 25 |- ! 9681 | [[Тамабай]] || 25 |- ! 9682 | [[Султангалий]] || 25 |- ! 9683 | [[Саидали]] || 25 |- ! 9684 | [[Султан-Али]] || 25 |- ! 9685 | [[Тлепбай]] || 25 |- ! 9686 | [[Рахыман]] || 25 |- ! 9687 | [[Сафарбай]] || 25 |- ! 9688 | [[Сағжан]] || 25 |- ! 9689 | [[Тоғжан]] || 25 |- ! 9690 | [[Тайырбек]] || 25 |- ! 9691 | [[Сандияр]] || 25 |- ! 9692 | [[Серімжан]] || 25 |- ! 9693 | [[Рысмахан]] || 25 |- ! 9694 | [[Сәулетхан]] || 25 |- ! 9695 | [[Саурық]] || 25 |- ! 9696 | [[Сейілжан]] || 25 |- ! 9697 | [[Серпін]] || 25 |- ! 9698 | [[Тилеш]] || 25 |- ! 9699 | [[Тлеуқабыл]] || 25 |- ! 9700 | [[Таттибай]] || 25 |- ! 9701 | [[Таннур]] || 25 |- ! 9702 | [[Тимерхан]] || 25 |- ! 9703 | [[Сагижан]] || 25 |- ! 9704 | [[Сарсенкул]] || 25 |- ! 9705 | [[Таирбек]] || 25 |- ! 9706 | [[Серікғали]] || 25 |- ! 9707 | [[Сагым]] || 25 |- ! 9708 | [[Семейбек]] || 25 |- ! 9709 | [[Тенгелбай]] || 25 |- ! 9710 | [[Табылган]] || 25 |- ! 9711 | [[Съезхан]] || 25 |- ! 9712 | [[Сейдазым]] || 25 |- ! 9713 | [[Сабен]] || 25 |- ! 9714 | [[Теңізбай]] || 25 |- ! 9715 | [[Рахымберген]] || 25 |- ! 9716 | [[Мухаметәлі]] || 25 |- ! 9717 | [[Нүрлан]] || 25 |- ! 9718 | [[Назимбек]] || 25 |- ! 9719 | [[Наржігіт]] || 25 |- ! 9720 | [[Орисбай]] || 25 |- ! 9721 | [[Прали]] || 25 |- ! 9722 | [[Мұханбетәлі]] || 25 |- ! 9723 | [[Науырзбек]] || 25 |- ! 9724 | [[Нурдыбек]] || 25 |- ! 9725 | [[Омарәли]] || 25 |- ! 9726 | [[Нурсултанбек]] || 25 |- ! 9727 | [[Нуреден]] || 25 |- ! 9728 | [[Мухамедин]] || 25 |- ! 9729 | [[Омыржан]] || 25 |- ! 9730 | [[Отесин]] || 25 |- ! 9731 | [[Нұрмұхаммеджан]] || 25 |- ! 9732 | [[Нурбул]] || 25 |- ! 9733 | [[Нуркали]] || 25 |- ! 9734 | [[Нұради]] || 25 |- ! 9735 | [[Мұхамбетали]] || 25 |- ! 9736 | [[Нұрсеиіт]] || 25 |- ! 9737 | [[Нарикбай]] || 25 |- ! 9738 | [[Наурузбек]] || 25 |- ! 9739 | [[Мухамбетрахим]] || 25 |- ! 9740 | [[Найль]] || 25 |- ! 9741 | [[Өнерхан]] || 25 |- ! 9742 | [[Мадигали]] || 25 |- ! 9743 | [[Мадинет]] || 25 |- ! 9744 | [[Музарт]] || 25 |- ! 9745 | [[Конратбай]] || 25 |- ! 9746 | [[Кобланбек]] || 25 |- ! 9747 | [[Мәдиар]] || 25 |- ! 9748 | [[Маликжан]] || 25 |- ! 9749 | [[Мәулітбек]] || 25 |- ! 9750 | [[Ментай]] || 25 |- ! 9751 | [[Кожаназар]] || 25 |- ! 9752 | [[Коныскали]] || 25 |- ! 9753 | [[Миірбек]] || 25 |- ! 9754 | [[Кожаахмет]] || 25 |- ! 9755 | [[Козыбагар]] || 25 |- ! 9756 | [[Куватбай]] || 25 |- ! 9757 | [[Мелисбек]] || 25 |- ! 9758 | [[Қанатқали]] || 25 |- ! 9759 | [[Құнапия]] || 25 |- ! 9760 | [[Мейірімбек]] || 25 |- ! 9761 | [[Менлибек]] || 25 |- ! 9762 | [[Кунту]] || 25 |- ! 9763 | [[Мерет]] || 25 |- ! 9764 | [[Менгали]] || 25 |- ! 9765 | [[Майлибай]] || 25 |- ! 9766 | [[Казим]] || 25 |- ! 9767 | [[Камалиддин]] || 25 |- ! 9768 | [[Каблет]] || 25 |- ! 9769 | [[Жумадиль]] || 25 |- ! 9770 | [[Жумантай]] || 25 |- ! 9771 | [[Жанкелдин]] || 25 |- ! 9772 | [[Жамолиддин]] || 25 |- ! 9773 | [[Касенхан]] || 25 |- ! 9774 | [[Казахбай]] || 25 |- ! 9775 | [[Закен]] || 25 |- ! 9776 | [[Калы]] || 25 |- ! 9777 | [[Ильяз]] || 25 |- ! 9778 | [[Идият]] || 25 |- ! 9779 | [[Келжан]] || 25 |- ! 9780 | [[Зейнелхан]] || 25 |- ! 9781 | [[Ізберген]] || 25 |- ! 9782 | [[Илияр]] || 25 |- ! 9783 | [[Кайркельды]] || 25 |- ! 9784 | [[Карымсак]] || 25 |- ! 9785 | [[Жанбыр]] || 25 |- ! 9786 | [[Касымтай]] || 25 |- ! 9787 | [[Кайыргелды]] || 25 |- ! 9788 | [[Жандай]] || 25 |- ! 9789 | [[Икром]] || 25 |- ! 9790 | [[Жанмұхамед]] || 25 |- ! 9791 | [[Кабдыл]] || 25 |- ! 9792 | [[Зейд]] || 25 |- ! 9793 | [[Ізтұрған]] || 25 |- ! 9794 | [[Жарилкасын]] || 25 |- ! 9795 | [[Жолболсын]] || 25 |- ! 9796 | [[Жанказы]] || 25 |- ! 9797 | [[Камолиддин]] || 25 |- ! 9798 | [[Кенесжан]] || 25 |- ! 9799 | [[Жаркымбек]] || 25 |- ! 9800 | [[Кайкен]] || 25 |- ! 9801 | [[Имиль]] || 25 |- ! 9802 | [[Жузжасар]] || 25 |- ! 9803 | [[Зәкәрия]] || 25 |- ! 9804 | [[Жанмади]] || 25 |- ! 9805 | [[Жәкен]] || 25 |- ! 9806 | [[Каирды]] || 25 |- ! 9807 | [[Жолмурат]] || 25 |- ! 9808 | [[Даулеткул]] || 25 |- ! 9809 | [[Әлмансур]] || 25 |- ! 9810 | [[Дінәли]] || 25 |- ! 9811 | [[Дәнел]] || 25 |- ! 9812 | [[Жаиык]] || 25 |- ! 9813 | [[Дәркен]] || 25 |- ! 9814 | [[Әли Имран]] || 25 |- ! 9815 | [[Досмұрат]] || 25 |- ! 9816 | [[Әлімғазы]] || 25 |- ! 9817 | [[Достық]] || 25 |- ! 9818 | [[Ельнұр]] || 25 |- ! 9819 | [[Ержурек]] || 25 |- ! 9820 | [[Ерболан]] || 25 |- ! 9821 | [[Джаксыбек]] || 25 |- ! 9822 | [[Джексембай]] || 25 |- ! 9823 | [[Әбділла]] || 25 |- ! 9824 | [[Елдиар]] || 25 |- ! 9825 | [[Джамаль]] || 25 |- ! 9826 | [[Елеш]] || 25 |- ! 9827 | [[Әбдісалан]] || 25 |- ! 9828 | [[Дінисламбек]] || 25 |- ! 9829 | [[Ділдахан]] || 25 |- ! 9830 | [[Әсетбек]] || 25 |- ! 9831 | [[Джанатбек]] || 25 |- ! 9832 | [[Жабыкбай]] || 25 |- ! 9833 | [[Дарябай]] || 25 |- ! 9834 | [[Демеубек]] || 25 |- ! 9835 | [[Әзжәнібек]] || 25 |- ! 9836 | [[Жақсымұрат]] || 25 |- ! 9837 | [[Әзімбай]] || 25 |- ! 9838 | [[Әзіретсұлтан]] || 25 |- ! 9839 | [[Даткабек]] || 25 |- ! 9840 | [[Бекмұхамет]] || 25 |- ! 9841 | [[Бахыткан]] || 25 |- ! 9842 | [[Гафиз]] || 25 |- ! 9843 | [[Атшыбай]] || 25 |- ! 9844 | [[Бельгибай]] || 25 |- ! 9845 | [[Бахтибой]] || 25 |- ! 9846 | [[Басар]] || 25 |- ! 9847 | [[Берікқазы]] || 25 |- ! 9848 | [[Ғаділжан]] || 25 |- ! 9849 | [[Бейсебек]] || 25 |- ! 9850 | [[Балахмет]] || 25 |- ! 9851 | [[Багтыбай]] || 25 |- ! 9852 | [[Бағұстар]] || 25 |- ! 9853 | [[Байсангур]] || 25 |- ! 9854 | [[Асан Али]] || 25 |- ! 9855 | [[Асылхат]] || 25 |- ! 9856 | [[Ганимурат]] || 25 |- ! 9857 | [[Байсын]] || 25 |- ! 9858 | [[Гавит]] || 25 |- ! 9859 | [[Байторе]] || 25 |- ! 9860 | [[Гажданбек]] || 25 |- ! 9861 | [[Асембай]] || 25 |- ! 9862 | [[Бекырыс]] || 25 |- ! 9863 | [[Болатай]] || 25 |- ! 9864 | [[Ганимат]] || 25 |- ! 9865 | [[Борихан]] || 25 |- ! 9866 | [[Ботай]] || 25 |- ! 9867 | [[Байел]] || 25 |- ! 9868 | [[Абдуғазиз]] || 25 |- ! 9869 | [[Арасат]] || 25 |- ! 9870 | [[Абдазим]] || 25 |- ! 9871 | [[Амидулла]] || 25 |- ! 9872 | [[Али-Имран]] || 25 |- ! 9873 | [[Айтхожа]] || 25 |- ! 9874 | [[Алиқожа]] || 25 |- ! 9875 | [[Абдул-Хамид]] || 25 |- ! 9876 | [[Абылхасым]] || 25 |- ! 9877 | [[Али-Хан]] || 25 |- ! 9878 | [[Айтқұл]] || 25 |- ! 9879 | [[Абдірахим]] || 25 |- ! 9880 | [[Абдумансұр]] || 25 |- ! 9881 | [[Али-Айдар]] || 25 |- ! 9882 | [[Аманкелд]] || 25 |- ! 9883 | [[Абдумуталиб]] || 25 |- ! 9884 | [[Анур]] || 25 |- ! 9885 | [[Алимардон]] || 25 |- ! 9886 | [[Абдульхаким]] || 25 |- ! 9887 | [[Алламжар]] || 25 |- ! 9888 | [[Арапхан]] || 25 |- ! 9889 | [[Амирхон]] || 25 |- ! 9890 | [[Ақзам]] || 25 |- ! 9891 | [[Аибол]] || 25 |- ! 9892 | [[Алмуханбет]] || 25 |- ! 9893 | [[Анат]] || 25 |- ! 9894 | [[Абду]] || 25 |- ! 9895 | [[Айсауыт]] || 25 |- ! 9896 | [[Ақаділ]] || 25 |- ! 9897 | [[Абилашим]] || 25 |- ! 9898 | [[Абдуғали]] || 25 |- ! 9899 | [[Адақ]] || 25 |- ! 9900 | [[Али Султан]] || 25 |- ! 9901 | [[Абдижан]] || 25 |- ! 9902 | [[Адлбек]] || 25 |- ! 9903 | [[Аймауыт]] || 25 |- ! 9904 | [[Хажимухан]] || 24 |- ! 9905 | [[Шариполла]] || 24 |- ! 9906 | [[Шаһ-Керім]] || 24 |- ! 9907 | [[Тулаган]] || 24 |- ! 9908 | [[Эрмахан]] || 24 |- ! 9909 | [[Шарападин]] || 24 |- ! 9910 | [[Турсункул]] || 24 |- ! 9911 | [[Уалиолла]] || 24 |- ! 9912 | [[Шамел]] || 24 |- ! 9913 | [[Эляр]] || 24 |- ! 9914 | [[Умбеталы]] || 24 |- ! 9915 | [[Шахнар]] || 24 |- ! 9916 | [[Усмон]] || 24 |- ! 9917 | [[Тұлпар]] || 24 |- ! 9918 | [[Халила]] || 24 |- ! 9919 | [[Тылек]] || 24 |- ! 9920 | [[Тусупхан]] || 24 |- ! 9921 | [[Хузайфа]] || 24 |- ! 9922 | [[Хожиакбар]] || 24 |- ! 9923 | [[Шакират]] || 24 |- ! 9924 | [[Шохруз]] || 24 |- ! 9925 | [[Шакирбай]] || 24 |- ! 9926 | [[Халижан]] || 24 |- ! 9927 | [[Тамирхан]] || 24 |- ! 9928 | [[Саматхан]] || 24 |- ! 9929 | [[Сымағұл]] || 24 |- ! 9930 | [[Самға]] || 24 |- ! 9931 | [[Суюнбек]] || 24 |- ! 9932 | [[Самгар]] || 24 |- ! 9933 | [[Сагимжан]] || 24 |- ! 9934 | [[Сериктес]] || 24 |- ! 9935 | [[Толе]] || 24 |- ! 9936 | [[Темеш]] || 24 |- ! 9937 | [[Рахмон]] || 24 |- ! 9938 | [[Тилепбай]] || 24 |- ! 9939 | [[Тойлы]] || 24 |- ! 9940 | [[Сайфулин]] || 24 |- ! 9941 | [[Ташпулат]] || 24 |- ! 9942 | [[Сейтек]] || 24 |- ! 9943 | [[Съез]] || 24 |- ! 9944 | [[Серимжан]] || 24 |- ! 9945 | [[Султанби]] || 24 |- ! 9946 | [[Сауирбай]] || 24 |- ! 9947 | [[Серікәлі]] || 24 |- ! 9948 | [[Савва]] || 24 |- ! 9949 | [[Санакбай]] || 24 |- ! 9950 | [[Слямкан]] || 24 |- ! 9951 | [[Сабиден]] || 24 |- ! 9952 | [[Тілеулі]] || 24 |- ! 9953 | [[Салдат]] || 24 |- ! 9954 | [[Сағади]] || 24 |- ! 9955 | [[Розмухаммад]] || 24 |- ! 9956 | [[Саветкан]] || 24 |- ! 9957 | [[Садырхан]] || 24 |- ! 9958 | [[Тагаберген]] || 24 |- ! 9959 | [[Тағабай]] || 24 |- ! 9960 | [[Тлекберген]] || 24 |- ! 9961 | [[Рустамжан]] || 24 |- ! 9962 | [[Суннатбек]] || 24 |- ! 9963 | [[Сабирбай]] || 24 |- ! 9964 | [[Садирбай]] || 24 |- ! 9965 | [[Суңғат]] || 24 |- ! 9966 | [[Олимжон]] || 24 |- ! 9967 | [[Осерхан]] || 24 |- ! 9968 | [[Нуруддин]] || 24 |- ! 9969 | [[Оразгазы]] || 24 |- ! 9970 | [[Мырзагелды]] || 24 |- ! 9971 | [[Нурбота]] || 24 |- ! 9972 | [[Мұқажан]] || 24 |- ! 9973 | [[Нуркадам]] || 24 |- ! 9974 | [[Наймангазы]] || 24 |- ! 9975 | [[Нурсейіт]] || 24 |- ! 9976 | [[Нәсіпқали]] || 24 |- ! 9977 | [[Өктем]] || 24 |- ! 9978 | [[Назыр]] || 24 |- ! 9979 | [[Мұханбетқали]] || 24 |- ! 9980 | [[Нүрдаулет]] || 24 |- ! 9981 | [[Нуржаусын]] || 24 |- ! 9982 | [[Нұрдана]] || 24 |- ! 9983 | [[Рахан]] || 24 |- ! 9984 | [[Нүрсүлтан]] || 24 |- ! 9985 | [[Нұржаубай]] || 24 |- ! 9986 | [[Нәриман]] || 24 |- ! 9987 | [[Намир]] || 24 |- ! 9988 | [[Раматулла]] || 24 |- ! 9989 | [[Нусуп]] || 24 |- ! 9990 | [[Нур-Ислам]] || 24 |- ! 9991 | [[Нүрбол]] || 24 |- ! 9992 | [[Нурпейіс]] || 24 |- ! 9993 | [[Нұрасылхан]] || 24 |- ! 9994 | [[Нүрболат]] || 24 |- ! 9995 | [[Мұхамеддин]] || 24 |- ! 9996 | [[Махатай]] || 24 |- ! 9997 | [[Мумин]] || 24 |- ! 9998 | [[Мерзат]] || 24 |- ! 9999 | [[Қалым]] || 24 |- ! 10000 | [[Мурсалин]] || 24 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] abe5kkttb1hyhtdaed2ra8hfvk5avet 3579485 3579482 2026-04-09T08:38:53Z Kaiyr 3134 3579485 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Навигациялық кесте |- !rowspan=4 | «Ер есімдерінің тізімі» |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Альмухан]] || 72 |- ! 5002 | [[Аклбек]] || 72 |- ! 5003 | [[Абдрашид]] || 72 |- ! 5004 | [[Адельхан]] || 72 |- ! 5005 | [[Амире]] || 72 |- ! 5006 | [[Аликул]] || 72 |- ! 5007 | [[Аққанат]] || 72 |- ! 5008 | [[Азильхан]] || 72 |- ! 5009 | [[Абдулазим]] || 72 |- ! 5010 | [[Абулхайр]] || 72 |- ! 5011 | [[Фирдаус]] || 71 |- ! 5012 | [[Төреби]] || 71 |- ! 5013 | [[Тлеукен]] || 71 |- ! 5014 | [[Сырлан]] || 71 |- ! 5015 | [[Тәуке]] || 71 |- ! 5016 | [[Сәтбек]] || 71 |- ! 5017 | [[Талапкали]] || 71 |- ! 5018 | [[Суният]] || 71 |- ! 5019 | [[Сауранбек]] || 71 |- ! 5020 | [[Срым]] || 71 |- ! 5021 | [[Серхан]] || 71 |- ! 5022 | [[Рымбай]] || 71 |- ! 5023 | [[Сейіл]] || 71 |- ! 5024 | [[Нұрсаид]] || 71 |- ! 5025 | [[Нурмухаммет]] || 71 |- ! 5026 | [[Нұрғабыл]] || 71 |- ! 5027 | [[Өтепберген]] || 71 |- ! 5028 | [[Нұран]] || 71 |- ! 5029 | [[Нарул]] || 71 |- ! 5030 | [[Мұқтархан]] || 71 |- ! 5031 | [[Мухитжан]] || 71 |- ! 5032 | [[Мұханбетжан]] || 71 |- ! 5033 | [[Равшанбек]] || 71 |- ! 5034 | [[Мұхаммедамин]] || 71 |- ! 5035 | [[Осер]] || 71 |- ! 5036 | [[Мухатай]] || 71 |- ! 5037 | [[Кокен]] || 71 |- ! 5038 | [[Қудайберген]] || 71 |- ! 5039 | [[Қалмахан]] || 71 |- ! 5040 | [[Жубан]] || 71 |- ! 5041 | [[Кенжеш]] || 71 |- ! 5042 | [[Картай]] || 71 |- ! 5043 | [[Жұмат]] || 71 |- ! 5044 | [[Кеңшілік]] || 71 |- ! 5045 | [[Инкарбек]] || 71 |- ! 5046 | [[Касимхан]] || 71 |- ! 5047 | [[Ерикбай]] || 71 |- ! 5048 | [[Енбек]] || 71 |- ! 5049 | [[Дана]] || 71 |- ! 5050 | [[Демеген]] || 71 |- ! 5051 | [[Ермахамбет]] || 71 |- ! 5052 | [[Еркінбай]] || 71 |- ! 5053 | [[Әбдімансұр]] || 71 |- ! 5054 | [[Бакыткелды]] || 71 |- ! 5055 | [[Булеген]] || 71 |- ! 5056 | [[Багланбек]] || 71 |- ! 5057 | [[Бабур]] || 71 |- ! 5058 | [[Бакытгали]] || 71 |- ! 5059 | [[Бірлес]] || 71 |- ! 5060 | [[Гасырбек]] || 71 |- ! 5061 | [[Бегимхан]] || 71 |- ! 5062 | [[Арип]] || 71 |- ! 5063 | [[Альмахан]] || 71 |- ! 5064 | [[Альби]] || 71 |- ! 5065 | [[Амантурлы]] || 71 |- ! 5066 | [[Абжаппар]] || 71 |- ! 5067 | [[Адинұр]] || 71 |- ! 5068 | [[Шарипбай]] || 70 |- ! 5069 | [[Шынтемир]] || 70 |- ! 5070 | [[Хабидулла]] || 70 |- ! 5071 | [[Теміртас]] || 70 |- ! 5072 | [[Самаркан]] || 70 |- ! 5073 | [[Саятхан]] || 70 |- ! 5074 | [[Токберген]] || 70 |- ! 5075 | [[Нуралим]] || 70 |- ! 5076 | [[Ралан]] || 70 |- ! 5077 | [[Нурбатыр]] || 70 |- ! 5078 | [[Радомир]] || 70 |- ! 5079 | [[Қалдан]] || 70 |- ! 5080 | [[Кылыш]] || 70 |- ! 5081 | [[Мираш]] || 70 |- ! 5082 | [[Кувандик]] || 70 |- ! 5083 | [[Мамед]] || 70 |- ! 5084 | [[Кәрімжан]] || 70 |- ! 5085 | [[Маралхан]] || 70 |- ! 5086 | [[Мейирхан]] || 70 |- ! 5087 | [[Мейрим]] || 70 |- ! 5088 | [[Кален]] || 70 |- ! 5089 | [[Калбек]] || 70 |- ! 5090 | [[Казакбай]] || 70 |- ! 5091 | [[Зайдулла]] || 70 |- ! 5092 | [[Еркенұр]] || 70 |- ! 5093 | [[Дінмухамбет]] || 70 |- ! 5094 | [[Еділбек]] || 70 |- ! 5095 | [[Давлетбай]] || 70 |- ! 5096 | [[Дженис]] || 70 |- ! 5097 | [[Дауыт]] || 70 |- ! 5098 | [[Даулеткелды]] || 70 |- ! 5099 | [[Дүйсенғали]] || 70 |- ! 5100 | [[Артықбай]] || 70 |- ! 5101 | [[Гаппар]] || 70 |- ! 5102 | [[Биболсын]] || 70 |- ! 5103 | [[Арқалық]] || 70 |- ! 5104 | [[Бектемис]] || 70 |- ! 5105 | [[Альназар]] || 70 |- ! 5106 | [[Айып]] || 70 |- ! 5107 | [[Абдумуталип]] || 70 |- ! 5108 | [[Абылқайыр]] || 70 |- ! 5109 | [[Эргаш]] || 69 |- ! 5110 | [[Шындос]] || 69 |- ! 5111 | [[Эдгар]] || 69 |- ! 5112 | [[Элёр]] || 69 |- ! 5113 | [[Тәуіржан]] || 69 |- ! 5114 | [[Сәрсенғали]] || 69 |- ! 5115 | [[Рахымберди]] || 69 |- ! 5116 | [[Таттимбет]] || 69 |- ! 5117 | [[Сламхан]] || 69 |- ! 5118 | [[Серк]] || 69 |- ! 5119 | [[Тлеукан]] || 69 |- ! 5120 | [[Темиргалий]] || 69 |- ! 5121 | [[Темірбай]] || 69 |- ! 5122 | [[Өрен]] || 69 |- ! 5123 | [[Оразгелді]] || 69 |- ! 5124 | [[Мұхаммедәмин]] || 69 |- ! 5125 | [[Пазылхан]] || 69 |- ! 5126 | [[Нұржауған]] || 69 |- ! 5127 | [[Омаргали]] || 69 |- ! 5128 | [[Раиымбек]] || 69 |- ! 5129 | [[Нурмукан]] || 69 |- ! 5130 | [[Коптлеу]] || 69 |- ! 5131 | [[Милат]] || 69 |- ! 5132 | [[Құдайберді]] || 69 |- ! 5133 | [[Заманай]] || 69 |- ! 5134 | [[Иманалы]] || 69 |- ! 5135 | [[Заттыбек]] || 69 |- ! 5136 | [[Касымжомарт]] || 69 |- ! 5137 | [[Жаркынбай]] || 69 |- ! 5138 | [[Зерек]] || 69 |- ! 5139 | [[Жумагерей]] || 69 |- ! 5140 | [[Жумакул]] || 69 |- ! 5141 | [[Жанпейіс]] || 69 |- ! 5142 | [[Әлиакбар]] || 69 |- ! 5143 | [[Елбасы]] || 69 |- ! 5144 | [[Даниёр]] || 69 |- ! 5145 | [[Жагыпар]] || 69 |- ! 5146 | [[Еркенбек]] || 69 |- ! 5147 | [[Ерқуат]] || 69 |- ! 5148 | [[Гадилжан]] || 69 |- ! 5149 | [[Беслан]] || 69 |- ! 5150 | [[Бакнур]] || 69 |- ! 5151 | [[Арулан]] || 69 |- ! 5152 | [[Абырой]] || 69 |- ! 5153 | [[Абдибай]] || 69 |- ! 5154 | [[Абулхайыр]] || 69 |- ! 5155 | [[Абдуразак]] || 69 |- ! 5156 | [[Абдихамит]] || 69 |- ! 5157 | [[Аңсарбек]] || 69 |- ! 5158 | [[Адилкан]] || 69 |- ! 5159 | [[Албан]] || 69 |- ! 5160 | [[Акнур]] || 69 |- ! 5161 | [[Турмаханбет]] || 68 |- ! 5162 | [[Торе]] || 68 |- ! 5163 | [[Хангерей]] || 68 |- ! 5164 | [[Эрмек]] || 68 |- ! 5165 | [[Шынгисхан]] || 68 |- ! 5166 | [[Халиф]] || 68 |- ! 5167 | [[Эльман]] || 68 |- ! 5168 | [[Сүндетбек]] || 68 |- ! 5169 | [[Сланбек]] || 68 |- ! 5170 | [[Съезд]] || 68 |- ! 5171 | [[Темиркан]] || 68 |- ! 5172 | [[Рисбек]] || 68 |- ! 5173 | [[Тайлан]] || 68 |- ! 5174 | [[Рахымберді]] || 68 |- ! 5175 | [[Рысжан]] || 68 |- ! 5176 | [[Нурумжан]] || 68 |- ! 5177 | [[Мұрадым]] || 68 |- ! 5178 | [[Мұқамет]] || 68 |- ! 5179 | [[Налибай]] || 68 |- ! 5180 | [[Нұр Али]] || 68 |- ! 5181 | [[Ниязхан]] || 68 |- ! 5182 | [[Мэльс]] || 68 |- ! 5183 | [[Нарбол]] || 68 |- ! 5184 | [[Нуртілеу]] || 68 |- ! 5185 | [[Нұраділ]] || 68 |- ! 5186 | [[Коныспай]] || 68 |- ! 5187 | [[Кусайн]] || 68 |- ! 5188 | [[Қарқын]] || 68 |- ! 5189 | [[Құрмаш]] || 68 |- ! 5190 | [[Жебе]] || 68 |- ! 5191 | [[Жумаберген]] || 68 |- ! 5192 | [[Кабдыгали]] || 68 |- ! 5193 | [[Джанболат]] || 68 |- ! 5194 | [[Дат]] || 68 |- ! 5195 | [[Досмаханбет]] || 68 |- ! 5196 | [[Даньяр]] || 68 |- ! 5197 | [[Дарқан]] || 68 |- ! 5198 | [[Билим]] || 68 |- ! 5199 | [[Асламбек]] || 68 |- ! 5200 | [[Асил]] || 68 |- ! 5201 | [[Бауиржан]] || 68 |- ! 5202 | [[Байжума]] || 68 |- ! 5203 | [[Бегендик]] || 68 |- ! 5204 | [[Асим]] || 68 |- ! 5205 | [[Айтхан]] || 68 |- ! 5206 | [[Анапия]] || 68 |- ! 5207 | [[Акбай]] || 68 |- ! 5208 | [[Агадил]] || 68 |- ! 5209 | [[Абдула]] || 68 |- ! 5210 | [[Айтмухамед]] || 68 |- ! 5211 | [[Ылғар]] || 67 |- ! 5212 | [[Уатхан]] || 67 |- ! 5213 | [[Хумарбек]] || 67 |- ! 5214 | [[Тұрсынғали]] || 67 |- ! 5215 | [[Филипп]] || 67 |- ! 5216 | [[Саулебай]] || 67 |- ! 5217 | [[Таттибек]] || 67 |- ! 5218 | [[Тауке]] || 67 |- ! 5219 | [[Мухаммедәлі]] || 67 |- ! 5220 | [[Оңалбай]] || 67 |- ! 5221 | [[Мухамедәли]] || 67 |- ! 5222 | [[Оринбасар]] || 67 |- ! 5223 | [[Нурай]] || 67 |- ! 5224 | [[Нагмет]] || 67 |- ! 5225 | [[Мұхасан]] || 67 |- ! 5226 | [[Мейримжан]] || 67 |- ! 5227 | [[Қизат]] || 67 |- ! 5228 | [[Койбагар]] || 67 |- ! 5229 | [[Клышбек]] || 67 |- ! 5230 | [[Құмарбек]] || 67 |- ! 5231 | [[Курманай]] || 67 |- ! 5232 | [[Қыдырғали]] || 67 |- ! 5233 | [[Жидебай]] || 67 |- ! 5234 | [[Жолшыбек]] || 67 |- ! 5235 | [[Калибай]] || 67 |- ! 5236 | [[Каримбай]] || 67 |- ! 5237 | [[Каскырбек]] || 67 |- ! 5238 | [[Кайса]] || 67 |- ! 5239 | [[Жанайбек]] || 67 |- ! 5240 | [[Досмурат]] || 67 |- ! 5241 | [[Әбілқайырхан]] || 67 |- ! 5242 | [[Әлқуат]] || 67 |- ! 5243 | [[Дауренбай]] || 67 |- ! 5244 | [[Жаксат]] || 67 |- ! 5245 | [[Досберген]] || 67 |- ! 5246 | [[Даулетяр]] || 67 |- ! 5247 | [[Богембай]] || 67 |- ! 5248 | [[Бердібай]] || 67 |- ! 5249 | [[Ганибет]] || 67 |- ! 5250 | [[Бекгали]] || 67 |- ! 5251 | [[Бактжан]] || 67 |- ! 5252 | [[Байқадам]] || 67 |- ! 5253 | [[Ахмадияр]] || 67 |- ! 5254 | [[Бекмухаммед]] || 67 |- ! 5255 | [[Атамурат]] || 67 |- ! 5256 | [[Ансаған]] || 67 |- ! 5257 | [[Аргынбай]] || 67 |- ! 5258 | [[Аманер]] || 67 |- ! 5259 | [[Ақат]] || 67 |- ! 5260 | [[Абдимуталип]] || 67 |- ! 5261 | [[Айбосын]] || 67 |- ! 5262 | [[Аймұхаммед]] || 67 |- ! 5263 | [[Тохтарбек]] || 66 |- ! 5264 | [[Уристем]] || 66 |- ! 5265 | [[Ясын]] || 66 |- ! 5266 | [[Тулен]] || 66 |- ! 5267 | [[Турежан]] || 66 |- ! 5268 | [[Ұшқын]] || 66 |- ! 5269 | [[Шарафат]] || 66 |- ! 5270 | [[Хантемир]] || 66 |- ! 5271 | [[Тәттімбет]] || 66 |- ! 5272 | [[Тлеугали]] || 66 |- ! 5273 | [[Сабет]] || 66 |- ! 5274 | [[Спатай]] || 66 |- ! 5275 | [[Салимбай]] || 66 |- ! 5276 | [[Темірұлан]] || 66 |- ! 5277 | [[Саятжан]] || 66 |- ! 5278 | [[Рахманкул]] || 66 |- ! 5279 | [[Нурғазы]] || 66 |- ! 5280 | [[Мухаметкалий]] || 66 |- ! 5281 | [[Нұрқадам]] || 66 |- ! 5282 | [[Нурпулат]] || 66 |- ! 5283 | [[Мадет]] || 66 |- ! 5284 | [[Мурзатай]] || 66 |- ! 5285 | [[Кубайдолла]] || 66 |- ! 5286 | [[Копбосын]] || 66 |- ! 5287 | [[Мансурбек]] || 66 |- ! 5288 | [[Маркен]] || 66 |- ! 5289 | [[Марден]] || 66 |- ! 5290 | [[Қожабек]] || 66 |- ! 5291 | [[Кусайын]] || 66 |- ! 5292 | [[Жексембек]] || 66 |- ! 5293 | [[Исмадияр]] || 66 |- ! 5294 | [[Изгали]] || 66 |- ! 5295 | [[Елбосын]] || 66 |- ! 5296 | [[Жагипар]] || 66 |- ! 5297 | [[Даркен]] || 66 |- ! 5298 | [[Әбдісамат]] || 66 |- ! 5299 | [[Елболсын]] || 66 |- ! 5300 | [[Есіркеп]] || 66 |- ! 5301 | [[Жайнат]] || 66 |- ! 5302 | [[Губайдулла]] || 66 |- ! 5303 | [[Даирбек]] || 66 |- ! 5304 | [[Джолдасбай]] || 66 |- ! 5305 | [[Ғинаят]] || 66 |- ! 5306 | [[Бекжон]] || 66 |- ! 5307 | [[Аскерхан]] || 66 |- ! 5308 | [[Бокейхан]] || 66 |- ! 5309 | [[Гибадат]] || 66 |- ! 5310 | [[Бахтыяр]] || 66 |- ! 5311 | [[Барысбек]] || 66 |- ! 5312 | [[Ғазизбек]] || 66 |- ! 5313 | [[Бекназ]] || 66 |- ! 5314 | [[Бакдәулет]] || 66 |- ! 5315 | [[Айқожа]] || 66 |- ! 5316 | [[Амантур]] || 66 |- ! 5317 | [[Алхам]] || 66 |- ! 5318 | [[Абдуәли]] || 66 |- ! 5319 | [[Амирбай]] || 66 |- ! 5320 | [[Абдиашим]] || 66 |- ! 5321 | [[Толкынбек]] || 65 |- ! 5322 | [[Шырынбек]] || 65 |- ! 5323 | [[Фазылхан]] || 65 |- ! 5324 | [[Тынымбай]] || 65 |- ! 5325 | [[Элмурод]] || 65 |- ! 5326 | [[Шамши]] || 65 |- ! 5327 | [[Шариф]] || 65 |- ! 5328 | [[Тургынбай]] || 65 |- ! 5329 | [[Танбай]] || 65 |- ! 5330 | [[Сансизбай]] || 65 |- ! 5331 | [[Мұртаза]] || 65 |- ! 5332 | [[Нұрзаман]] || 65 |- ! 5333 | [[Омурбек]] || 65 |- ! 5334 | [[Нурказы]] || 65 |- ! 5335 | [[Маулетхан]] || 65 |- ! 5336 | [[Мешитбай]] || 65 |- ! 5337 | [[Магамед]] || 65 |- ! 5338 | [[Куантхан]] || 65 |- ! 5339 | [[Куаншбек]] || 65 |- ! 5340 | [[Қырымбек]] || 65 |- ! 5341 | [[Жанкожа]] || 65 |- ! 5342 | [[Жансаят]] || 65 |- ! 5343 | [[Капан]] || 65 |- ! 5344 | [[Калмаханбет]] || 65 |- ! 5345 | [[Әділбай]] || 65 |- ! 5346 | [[Ельхан]] || 65 |- ! 5347 | [[Әділер]] || 65 |- ! 5348 | [[Әлімбай]] || 65 |- ! 5349 | [[Данел]] || 65 |- ! 5350 | [[Есмахан]] || 65 |- ! 5351 | [[Әбдіразақ]] || 65 |- ! 5352 | [[Әлинур]] || 65 |- ! 5353 | [[Ділмұхамед]] || 65 |- ! 5354 | [[Есильбай]] || 65 |- ! 5355 | [[Бейсенали]] || 65 |- ! 5356 | [[Бинур]] || 65 |- ! 5357 | [[Бекадил]] || 65 |- ! 5358 | [[Барлык]] || 65 |- ! 5359 | [[Амерхан]] || 65 |- ! 5360 | [[Абілмансур]] || 65 |- ! 5361 | [[Алматай]] || 65 |- ! 5362 | [[Алимкул]] || 65 |- ! 5363 | [[Амит]] || 65 |- ! 5364 | [[Алқар]] || 65 |- ! 5365 | [[Абдураһим]] || 65 |- ! 5366 | [[Турсынжан]] || 64 |- ! 5367 | [[Турсыналы]] || 64 |- ! 5368 | [[Унербек]] || 64 |- ! 5369 | [[Халилулла]] || 64 |- ! 5370 | [[Умарбек]] || 64 |- ! 5371 | [[Тургынбек]] || 64 |- ! 5372 | [[Эльмир]] || 64 |- ! 5373 | [[Хали]] || 64 |- ! 5374 | [[Хамитжан]] || 64 |- ! 5375 | [[Сахитжан]] || 64 |- ! 5376 | [[Сеильбек]] || 64 |- ! 5377 | [[Темірәлі]] || 64 |- ! 5378 | [[Садыкбек]] || 64 |- ! 5379 | [[Танатбек]] || 64 |- ! 5380 | [[Сайд]] || 64 |- ! 5381 | [[Сейдуалы]] || 64 |- ! 5382 | [[Нұразиз]] || 64 |- ! 5383 | [[Нұрдәурен]] || 64 |- ! 5384 | [[Нагашыбек]] || 64 |- ! 5385 | [[Райыс]] || 64 |- ! 5386 | [[Пазыл]] || 64 |- ! 5387 | [[Мұқаметжан]] || 64 |- ! 5388 | [[Нуржума]] || 64 |- ! 5389 | [[Мырзагул]] || 64 |- ! 5390 | [[Пулатбек]] || 64 |- ! 5391 | [[Наркен]] || 64 |- ! 5392 | [[Маркабай]] || 64 |- ! 5393 | [[Мейрас]] || 64 |- ! 5394 | [[Кубеген]] || 64 |- ! 5395 | [[Мархаббат]] || 64 |- ! 5396 | [[Мизам]] || 64 |- ! 5397 | [[Кунтуар]] || 64 |- ! 5398 | [[Махсад]] || 64 |- ! 5399 | [[Куват]] || 64 |- ! 5400 | [[Зулкарнай]] || 64 |- ! 5401 | [[Зулпухар]] || 64 |- ! 5402 | [[Казкен]] || 64 |- ! 5403 | [[Дайырбек]] || 64 |- ! 5404 | [[Дамиан]] || 64 |- ! 5405 | [[Ерлибек]] || 64 |- ! 5406 | [[Ельмурат]] || 64 |- ! 5407 | [[Ерсұңқар]] || 64 |- ! 5408 | [[Досмахан]] || 64 |- ! 5409 | [[Дуйсенхан]] || 64 |- ! 5410 | [[Ермукан]] || 64 |- ! 5411 | [[Байдалы]] || 64 |- ! 5412 | [[Гасыр]] || 64 |- ! 5413 | [[Ашимбек]] || 64 |- ! 5414 | [[Бахчан]] || 64 |- ! 5415 | [[Бөрібай]] || 64 |- ! 5416 | [[Арынғазы]] || 64 |- ! 5417 | [[Байдыбек]] || 64 |- ! 5418 | [[Бағым]] || 64 |- ! 5419 | [[Ариман]] || 64 |- ! 5420 | [[Аидын]] || 64 |- ! 5421 | [[Аидар]] || 64 |- ! 5422 | [[Абдихалик]] || 64 |- ! 5423 | [[Абдулқадыр]] || 64 |- ! 5424 | [[Алтынгазы]] || 64 |- ! 5425 | [[Абду Рахман]] || 64 |- ! 5426 | [[Аппаз]] || 64 |- ! 5427 | [[Арапбек]] || 64 |- ! 5428 | [[Туякбай]] || 63 |- ! 5429 | [[Хабиболла]] || 63 |- ! 5430 | [[Төлебай]] || 63 |- ! 5431 | [[Тунгышбай]] || 63 |- ! 5432 | [[Турмаганбет]] || 63 |- ! 5433 | [[Унгарбай]] || 63 |- ! 5434 | [[Уайс]] || 63 |- ! 5435 | [[Укибай]] || 63 |- ! 5436 | [[Тоқтамыс]] || 63 |- ! 5437 | [[Тагиберген]] || 63 |- ! 5438 | [[Рахманбек]] || 63 |- ! 5439 | [[Суннатулла]] || 63 |- ! 5440 | [[Саурбай]] || 63 |- ! 5441 | [[Теңіз]] || 63 |- ! 5442 | [[Сайфолла]] || 63 |- ! 5443 | [[Таукехан]] || 63 |- ! 5444 | [[Таниберген]] || 63 |- ! 5445 | [[Сериктай]] || 63 |- ! 5446 | [[Сағди]] || 63 |- ! 5447 | [[Самуил]] || 63 |- ! 5448 | [[Тилеу]] || 63 |- ! 5449 | [[Рымгали]] || 63 |- ! 5450 | [[Ренад]] || 63 |- ! 5451 | [[Нурнияз]] || 63 |- ! 5452 | [[Мекенбай]] || 63 |- ! 5453 | [[Курманказы]] || 63 |- ! 5454 | [[Кызырбек]] || 63 |- ! 5455 | [[Махсутхан]] || 63 |- ! 5456 | [[Қаржаубай]] || 63 |- ! 5457 | [[Жұмаш]] || 63 |- ! 5458 | [[Ихтиёр]] || 63 |- ! 5459 | [[Кажыгали]] || 63 |- ! 5460 | [[Зелимхан]] || 63 |- ! 5461 | [[Ислямбек]] || 63 |- ! 5462 | [[Жумали]] || 63 |- ! 5463 | [[Дауранбек]] || 63 |- ! 5464 | [[Дилмурад]] || 63 |- ! 5465 | [[Дулан]] || 63 |- ! 5466 | [[Жаксыгельды]] || 63 |- ! 5467 | [[Жалгасхан]] || 63 |- ! 5468 | [[Бекмухамет]] || 63 |- ! 5469 | [[Бакытберген]] || 63 |- ! 5470 | [[Бахыткали]] || 63 |- ! 5471 | [[Асильхан]] || 63 |- ! 5472 | [[Богдат]] || 63 |- ! 5473 | [[Алгазы]] || 63 |- ! 5474 | [[Анаркул]] || 63 |- ! 5475 | [[Аитбай]] || 63 |- ! 5476 | [[Адайхан]] || 63 |- ! 5477 | [[Абдыкалык]] || 63 |- ! 5478 | [[Абдураһман]] || 63 |- ! 5479 | [[Абдулрахим]] || 63 |- ! 5480 | [[Абдыманап]] || 63 |- ! 5481 | [[Алиназар]] || 63 |- ! 5482 | [[Абдулғазиз]] || 63 |- ! 5483 | [[Аброр]] || 63 |- ! 5484 | [[Айсер]] || 63 |- ! 5485 | [[Абдижамил]] || 63 |- ! 5486 | [[Абатбай]] || 63 |- ! 5487 | [[Турлыхан]] || 62 |- ! 5488 | [[Фуркат]] || 62 |- ! 5489 | [[Шаһкерім]] || 62 |- ! 5490 | [[Ырзабек]] || 62 |- ! 5491 | [[Шодиёр]] || 62 |- ! 5492 | [[Шахриёр]] || 62 |- ! 5493 | [[Серікқазы]] || 62 |- ! 5494 | [[Нурджан]] || 62 |- ! 5495 | [[Нұршах]] || 62 |- ! 5496 | [[Оңласын]] || 62 |- ! 5497 | [[Нуркельды]] || 62 |- ! 5498 | [[Орымбай]] || 62 |- ! 5499 | [[Нурмаш]] || 62 |- ! 5500 | [[Накыпбек]] || 62 |- ! 5501 | [[Намаз]] || 62 |- ! 5502 | [[Нұррахман]] || 62 |- ! 5503 | [[Орхан]] || 62 |- ! 5504 | [[Нуркабыл]] || 62 |- ! 5505 | [[Надыр]] || 62 |- ! 5506 | [[Муналбай]] || 62 |- ! 5507 | [[Меллат]] || 62 |- ! 5508 | [[Мейрамғали]] || 62 |- ! 5509 | [[Қазыбекби]] || 62 |- ! 5510 | [[Кумархан]] || 62 |- ! 5511 | [[Медер]] || 62 |- ! 5512 | [[Лұқман]] || 62 |- ! 5513 | [[Құдрет]] || 62 |- ! 5514 | [[Каримбек]] || 62 |- ! 5515 | [[Иргебай]] || 62 |- ! 5516 | [[Жанасбек]] || 62 |- ! 5517 | [[Жантлеу]] || 62 |- ! 5518 | [[Имир]] || 62 |- ! 5519 | [[Керимкул]] || 62 |- ! 5520 | [[Жорабай]] || 62 |- ! 5521 | [[Зариф]] || 62 |- ! 5522 | [[Жансар]] || 62 |- ! 5523 | [[Жумадилда]] || 62 |- ! 5524 | [[Кабул]] || 62 |- ! 5525 | [[Зауытбек]] || 62 |- ! 5526 | [[Кабдула]] || 62 |- ! 5527 | [[Канатхан]] || 62 |- ! 5528 | [[Кадиргали]] || 62 |- ! 5529 | [[Әбілда]] || 62 |- ! 5530 | [[Ескен]] || 62 |- ! 5531 | [[Ерзада]] || 62 |- ! 5532 | [[Ербота]] || 62 |- ! 5533 | [[Ертлеу]] || 62 |- ! 5534 | [[Давран]] || 62 |- ! 5535 | [[Дастен]] || 62 |- ! 5536 | [[Асыларман]] || 62 |- ! 5537 | [[Балкыбек]] || 62 |- ! 5538 | [[Арнал]] || 62 |- ! 5539 | [[Ахилбек]] || 62 |- ! 5540 | [[Бектен]] || 62 |- ! 5541 | [[Бердах]] || 62 |- ! 5542 | [[Батырғали]] || 62 |- ! 5543 | [[Абдурахым]] || 62 |- ! 5544 | [[Анаят]] || 62 |- ! 5545 | [[Айжігіт]] || 62 |- ! 5546 | [[Айсерік]] || 62 |- ! 5547 | [[Абылкаир]] || 62 |- ! 5548 | [[Ануархан]] || 62 |- ! 5549 | [[Абдуалы]] || 62 |- ! 5550 | [[Агбай]] || 62 |- ! 5551 | [[Ақайдар]] || 62 |- ! 5552 | [[Абдухамид]] || 62 |- ! 5553 | [[Турдали]] || 61 |- ! 5554 | [[Түгелбай]] || 61 |- ! 5555 | [[Шынгыз]] || 61 |- ! 5556 | [[Шалкарбай]] || 61 |- ! 5557 | [[Уразгалий]] || 61 |- ! 5558 | [[Усербек]] || 61 |- ! 5559 | [[Турсунали]] || 61 |- ! 5560 | [[Талмас]] || 61 |- ! 5561 | [[Сатай]] || 61 |- ! 5562 | [[Социал]] || 61 |- ! 5563 | [[Сұлтанахмет]] || 61 |- ! 5564 | [[Рымжан]] || 61 |- ! 5565 | [[Мухаметгали]] || 61 |- ! 5566 | [[Орымбек]] || 61 |- ! 5567 | [[Нурсалим]] || 61 |- ! 5568 | [[Мухаммадамин]] || 61 |- ! 5569 | [[Мырзали]] || 61 |- ! 5570 | [[Өткір]] || 61 |- ! 5571 | [[Назим]] || 61 |- ! 5572 | [[Мухамедьяр]] || 61 |- ! 5573 | [[Нысан]] || 61 |- ! 5574 | [[Қонай]] || 61 |- ! 5575 | [[Максуткан]] || 61 |- ! 5576 | [[Қахарман]] || 61 |- ! 5577 | [[Магомед]] || 61 |- ! 5578 | [[Мирамхан]] || 61 |- ! 5579 | [[Махамбетжан]] || 61 |- ! 5580 | [[Қажыгелді]] || 61 |- ! 5581 | [[Мәтжан]] || 61 |- ! 5582 | [[Көшербай]] || 61 |- ! 5583 | [[Исмоил]] || 61 |- ! 5584 | [[Жасыбай]] || 61 |- ! 5585 | [[Зияда]] || 61 |- ! 5586 | [[Жанбосын]] || 61 |- ! 5587 | [[Кажимукан]] || 61 |- ! 5588 | [[Кани]] || 61 |- ! 5589 | [[Кенжибай]] || 61 |- ! 5590 | [[Жанабыл]] || 61 |- ! 5591 | [[Дінмуханбет]] || 61 |- ! 5592 | [[Ғиззат]] || 61 |- ! 5593 | [[Әшірбек]] || 61 |- ! 5594 | [[Дамирлан]] || 61 |- ! 5595 | [[Еримбет]] || 61 |- ! 5596 | [[Достон]] || 61 |- ! 5597 | [[Бахтыгерей]] || 61 |- ! 5598 | [[Букен]] || 61 |- ! 5599 | [[Баймаханбет]] || 61 |- ! 5600 | [[Ғанимат]] || 61 |- ! 5601 | [[Балкен]] || 61 |- ! 5602 | [[Бимахан]] || 61 |- ! 5603 | [[Бейбітжан]] || 61 |- ! 5604 | [[Бейсенхан]] || 61 |- ! 5605 | [[Берикболат]] || 61 |- ! 5606 | [[Ажибай]] || 61 |- ! 5607 | [[Алмасбай]] || 61 |- ! 5608 | [[Акедил]] || 61 |- ! 5609 | [[Айдаркан]] || 61 |- ! 5610 | [[Айбұлан]] || 61 |- ! 5611 | [[Аманғос]] || 61 |- ! 5612 | [[Айтмұхаммед]] || 61 |- ! 5613 | [[Алламберген]] || 61 |- ! 5614 | [[Абдиразак]] || 61 |- ! 5615 | [[Алип]] || 61 |- ! 5616 | [[Абикен]] || 61 |- ! 5617 | [[Амангильды]] || 61 |- ! 5618 | [[Айтмахан]] || 61 |- ! 5619 | [[Фаиз]] || 60 |- ! 5620 | [[Тунгышбек]] || 60 |- ! 5621 | [[Тургунбай]] || 60 |- ! 5622 | [[Шәріп]] || 60 |- ! 5623 | [[Шырынхан]] || 60 |- ! 5624 | [[Ханнұр]] || 60 |- ! 5625 | [[Тоқтарбай]] || 60 |- ! 5626 | [[Султанмахмут]] || 60 |- ! 5627 | [[Рысалы]] || 60 |- ! 5628 | [[Сейсембек]] || 60 |- ! 5629 | [[Сиязбек]] || 60 |- ! 5630 | [[Нурсайын]] || 60 |- ! 5631 | [[Ниетжан]] || 60 |- ! 5632 | [[Мұхаммедхан]] || 60 |- ! 5633 | [[Нишанбай]] || 60 |- ! 5634 | [[Мұстахим]] || 60 |- ! 5635 | [[Орынгазы]] || 60 |- ! 5636 | [[Мунал]] || 60 |- ! 5637 | [[Қызыр]] || 60 |- ! 5638 | [[Коркем]] || 60 |- ! 5639 | [[Күнтуған]] || 60 |- ! 5640 | [[Жаншуақ]] || 60 |- ! 5641 | [[Жандулла]] || 60 |- ! 5642 | [[Ильфат]] || 60 |- ! 5643 | [[Кахрамон]] || 60 |- ! 5644 | [[Жанбай]] || 60 |- ! 5645 | [[Исембай]] || 60 |- ! 5646 | [[Кемель]] || 60 |- ! 5647 | [[Кабдрашит]] || 60 |- ! 5648 | [[Данебек]] || 60 |- ! 5649 | [[Ербек]] || 60 |- ! 5650 | [[Әбибулла]] || 60 |- ! 5651 | [[Есімбек]] || 60 |- ! 5652 | [[Әльтаир]] || 60 |- ! 5653 | [[Джолдас]] || 60 |- ! 5654 | [[Дубек]] || 60 |- ! 5655 | [[Еркуат]] || 60 |- ! 5656 | [[Дәулен]] || 60 |- ! 5657 | [[Балгын]] || 60 |- ! 5658 | [[Ахмеди]] || 60 |- ! 5659 | [[Бибосын]] || 60 |- ! 5660 | [[Байдібек]] || 60 |- ! 5661 | [[Балабай]] || 60 |- ! 5662 | [[Бекторе]] || 60 |- ! 5663 | [[Алшер]] || 60 |- ! 5664 | [[Акзат]] || 60 |- ! 5665 | [[Акжурек]] || 60 |- ! 5666 | [[Алғыр]] || 60 |- ! 5667 | [[Агатай]] || 60 |- ! 5668 | [[Адильбай]] || 60 |- ! 5669 | [[Толымбек]] || 59 |- ! 5670 | [[Уразай]] || 59 |- ! 5671 | [[Шах Керім]] || 59 |- ! 5672 | [[Төребай]] || 59 |- ! 5673 | [[Утемурат]] || 59 |- ! 5674 | [[Шах]] || 59 |- ! 5675 | [[Шарипжан]] || 59 |- ! 5676 | [[Хуршид]] || 59 |- ! 5677 | [[Төреәли]] || 59 |- ! 5678 | [[Эржигит]] || 59 |- ! 5679 | [[Тлеш]] || 59 |- ! 5680 | [[Тагабек]] || 59 |- ! 5681 | [[Собир]] || 59 |- ! 5682 | [[Слам]] || 59 |- ! 5683 | [[Талаптан]] || 59 |- ! 5684 | [[Тәңірхан]] || 59 |- ! 5685 | [[Рахимгали]] || 59 |- ! 5686 | [[Сарсенхан]] || 59 |- ! 5687 | [[Тілепберген]] || 59 |- ! 5688 | [[Сергалий]] || 59 |- ! 5689 | [[Рунар]] || 59 |- ! 5690 | [[Набихан]] || 59 |- ! 5691 | [[Ракат]] || 59 |- ! 5692 | [[Оразтай]] || 59 |- ! 5693 | [[Рамзат]] || 59 |- ! 5694 | [[Мырзагелді]] || 59 |- ! 5695 | [[Мухаммад-Али]] || 59 |- ! 5696 | [[Құттымұрат]] || 59 |- ! 5697 | [[Малгаждар]] || 59 |- ! 5698 | [[Мейраш]] || 59 |- ! 5699 | [[Жанмұрат]] || 59 |- ! 5700 | [[Ибраhим]] || 59 |- ! 5701 | [[Керемет]] || 59 |- ! 5702 | [[Калила]] || 59 |- ! 5703 | [[Зайыр]] || 59 |- ! 5704 | [[Досқан]] || 59 |- ! 5705 | [[Давранбек]] || 59 |- ! 5706 | [[Досмұхамед]] || 59 |- ! 5707 | [[Әділби]] || 59 |- ! 5708 | [[Ерадил]] || 59 |- ! 5709 | [[Әділқазы]] || 59 |- ! 5710 | [[Жаксыберген]] || 59 |- ! 5711 | [[Әзизхан]] || 59 |- ! 5712 | [[Әлкен]] || 59 |- ! 5713 | [[Гильман]] || 59 |- ! 5714 | [[Әшімхан]] || 59 |- ! 5715 | [[Есенгалий]] || 59 |- ! 5716 | [[Досқали]] || 59 |- ! 5717 | [[Дүйсенәлі]] || 59 |- ! 5718 | [[Ахмедия]] || 59 |- ! 5719 | [[Болекбай]] || 59 |- ! 5720 | [[Аружан]] || 59 |- ! 5721 | [[Батирхан]] || 59 |- ! 5722 | [[Ахмет-Али]] || 59 |- ! 5723 | [[Асатулла]] || 59 |- ! 5724 | [[Барақ]] || 59 |- ! 5725 | [[Бунёд]] || 59 |- ! 5726 | [[Бегнұр]] || 59 |- ! 5727 | [[Бексапар]] || 59 |- ! 5728 | [[Балгазы]] || 59 |- ! 5729 | [[Бакытказы]] || 59 |- ! 5730 | [[Али Мансур]] || 59 |- ! 5731 | [[Альмухамед]] || 59 |- ! 5732 | [[Алимбет]] || 59 |- ! 5733 | [[Абдухаким]] || 59 |- ! 5734 | [[Али Имран]] || 59 |- ! 5735 | [[Айтмаганбет]] || 59 |- ! 5736 | [[Абдусалим]] || 59 |- ! 5737 | [[Абдирасил]] || 59 |- ! 5738 | [[Аламгир]] || 59 |- ! 5739 | [[Айдаралы]] || 59 |- ! 5740 | [[Хуатбек]] || 58 |- ! 5741 | [[Тыныштық]] || 58 |- ! 5742 | [[Турали]] || 58 |- ! 5743 | [[Утегали]] || 58 |- ! 5744 | [[Тулиген]] || 58 |- ! 5745 | [[Ширинбек]] || 58 |- ! 5746 | [[Сарбай]] || 58 |- ! 5747 | [[Сыпатай]] || 58 |- ! 5748 | [[Санак]] || 58 |- ! 5749 | [[Таурат]] || 58 |- ! 5750 | [[Суйениш]] || 58 |- ! 5751 | [[Санжархан]] || 58 |- ! 5752 | [[Сағынған]] || 58 |- ! 5753 | [[Сабржан]] || 58 |- ! 5754 | [[Нәдір]] || 58 |- ! 5755 | [[Нурберди]] || 58 |- ! 5756 | [[Нұрқиса]] || 58 |- ! 5757 | [[Нұрқан]] || 58 |- ! 5758 | [[Нұрсанат]] || 58 |- ! 5759 | [[Қажығали]] || 58 |- ! 5760 | [[Мамыт]] || 58 |- ! 5761 | [[Кияс]] || 58 |- ! 5762 | [[Куанышпек]] || 58 |- ! 5763 | [[Корабай]] || 58 |- ! 5764 | [[Лұқпан]] || 58 |- ! 5765 | [[Калдыхан]] || 58 |- ! 5766 | [[Жангелдин]] || 58 |- ! 5767 | [[Жанадиль]] || 58 |- ! 5768 | [[Женісбек]] || 58 |- ! 5769 | [[Иосиф]] || 58 |- ! 5770 | [[Жұлдызхан]] || 58 |- ! 5771 | [[Ізгілік]] || 58 |- ! 5772 | [[Ескуат]] || 58 |- ! 5773 | [[Еркелді]] || 58 |- ! 5774 | [[Дуйсенгазы]] || 58 |- ! 5775 | [[Әбілмәнсұр]] || 58 |- ! 5776 | [[Жақия]] || 58 |- ! 5777 | [[Әнуәр]] || 58 |- ! 5778 | [[Ерахмет]] || 58 |- ! 5779 | [[Есеней]] || 58 |- ! 5780 | [[Ертұлға]] || 58 |- ! 5781 | [[Аятжан]] || 58 |- ! 5782 | [[Бейсеналы]] || 58 |- ! 5783 | [[Бектурсун]] || 58 |- ! 5784 | [[Багылан]] || 58 |- ! 5785 | [[Арынбек]] || 58 |- ! 5786 | [[Булатхан]] || 58 |- ! 5787 | [[Асетбек]] || 58 |- ! 5788 | [[Бимурат]] || 58 |- ! 5789 | [[Гаухарбек]] || 58 |- ! 5790 | [[Ақпейіл]] || 58 |- ! 5791 | [[Анар]] || 58 |- ! 5792 | [[Альсеит]] || 58 |- ! 5793 | [[Азан]] || 58 |- ! 5794 | [[Алиакпар]] || 58 |- ! 5795 | [[Абилхайр]] || 58 |- ! 5796 | [[Абдикали]] || 58 |- ! 5797 | [[Алимардан]] || 58 |- ! 5798 | [[Айтмұрат]] || 58 |- ! 5799 | [[Абинур]] || 58 |- ! 5800 | [[Адылгазы]] || 58 |- ! 5801 | [[Шерехан]] || 57 |- ! 5802 | [[Утеп]] || 57 |- ! 5803 | [[Шакизада]] || 57 |- ! 5804 | [[Тагыберген]] || 57 |- ! 5805 | [[Суннатилла]] || 57 |- ! 5806 | [[Рим]] || 57 |- ! 5807 | [[Сейлжан]] || 57 |- ! 5808 | [[Салимбек]] || 57 |- ! 5809 | [[Сағымбек]] || 57 |- ! 5810 | [[Советкали]] || 57 |- ! 5811 | [[Саулетбек]] || 57 |- ! 5812 | [[Тлеутай]] || 57 |- ! 5813 | [[Темурхан]] || 57 |- ! 5814 | [[Наурузбай]] || 57 |- ! 5815 | [[Орақ]] || 57 |- ! 5816 | [[Нұрғани]] || 57 |- ! 5817 | [[Мухамади]] || 57 |- ! 5818 | [[Мухаметкан]] || 57 |- ! 5819 | [[Муслимхан]] || 57 |- ! 5820 | [[Нурахмед]] || 57 |- ! 5821 | [[Нұролла]] || 57 |- ! 5822 | [[Нұржасар]] || 57 |- ! 5823 | [[Нұрайдын]] || 57 |- ! 5824 | [[Куанган]] || 57 |- ! 5825 | [[Медеухан]] || 57 |- ! 5826 | [[Қабілет]] || 57 |- ! 5827 | [[Құбылай]] || 57 |- ! 5828 | [[Мәден]] || 57 |- ! 5829 | [[Кошан]] || 57 |- ! 5830 | [[Кумаркан]] || 57 |- ! 5831 | [[Мираз]] || 57 |- ! 5832 | [[Меиірбек]] || 57 |- ! 5833 | [[Құрбанбай]] || 57 |- ! 5834 | [[Мәуліт]] || 57 |- ! 5835 | [[Маруан]] || 57 |- ! 5836 | [[Канжар]] || 57 |- ! 5837 | [[Кабир]] || 57 |- ! 5838 | [[Женгисбай]] || 57 |- ! 5839 | [[Инар]] || 57 |- ! 5840 | [[Исламали]] || 57 |- ! 5841 | [[Жанжигит]] || 57 |- ! 5842 | [[Иржан]] || 57 |- ! 5843 | [[Камаладин]] || 57 |- ! 5844 | [[Изберген]] || 57 |- ! 5845 | [[Картбай]] || 57 |- ! 5846 | [[Керімхан]] || 57 |- ! 5847 | [[Илюбай]] || 57 |- ! 5848 | [[Ишанбек]] || 57 |- ! 5849 | [[Даниэл]] || 57 |- ! 5850 | [[Әлиахмет]] || 57 |- ! 5851 | [[Әлмерек]] || 57 |- ! 5852 | [[Әділнұр]] || 57 |- ! 5853 | [[Әлшер]] || 57 |- ! 5854 | [[Еспол]] || 57 |- ! 5855 | [[Даулеткельды]] || 57 |- ! 5856 | [[Ераслан]] || 57 |- ! 5857 | [[Дилдахан]] || 57 |- ! 5858 | [[Ескендыр]] || 57 |- ! 5859 | [[Ғабидолла]] || 57 |- ! 5860 | [[Аяжан]] || 57 |- ! 5861 | [[Баттал]] || 57 |- ! 5862 | [[Берык]] || 57 |- ! 5863 | [[Бақбер]] || 57 |- ! 5864 | [[Бегзад]] || 57 |- ! 5865 | [[Бергей]] || 57 |- ! 5866 | [[Амет]] || 57 |- ! 5867 | [[Айдарбай]] || 57 |- ! 5868 | [[Айтұмар]] || 57 |- ! 5869 | [[Аймурза]] || 57 |- ! 5870 | [[Азберген]] || 57 |- ! 5871 | [[Алібек]] || 57 |- ! 5872 | [[Ақзат]] || 57 |- ! 5873 | [[Алмухан]] || 57 |- ! 5874 | [[Абдурохим]] || 57 |- ! 5875 | [[Шарап]] || 56 |- ! 5876 | [[Улас]] || 56 |- ! 5877 | [[Шанжархан]] || 56 |- ! 5878 | [[Ұлысбек]] || 56 |- ! 5879 | [[Хурмет]] || 56 |- ! 5880 | [[Ұларбек]] || 56 |- ! 5881 | [[Төлеубай]] || 56 |- ! 5882 | [[Хабит]] || 56 |- ! 5883 | [[Халбай]] || 56 |- ! 5884 | [[Хасангали]] || 56 |- ! 5885 | [[Фазылжан]] || 56 |- ! 5886 | [[Турабай]] || 56 |- ! 5887 | [[Сундеткали]] || 56 |- ! 5888 | [[Сабр]] || 56 |- ! 5889 | [[Сагынган]] || 56 |- ! 5890 | [[Тилеуберген]] || 56 |- ! 5891 | [[Таужан]] || 56 |- ! 5892 | [[Сундетали]] || 56 |- ! 5893 | [[Решат]] || 56 |- ! 5894 | [[Өтебай]] || 56 |- ! 5895 | [[Нығымет]] || 56 |- ! 5896 | [[Нұралхан]] || 56 |- ! 5897 | [[Мырзакелді]] || 56 |- ! 5898 | [[Мухамад]] || 56 |- ! 5899 | [[Нағи]] || 56 |- ! 5900 | [[Мұхамбетәли]] || 56 |- ! 5901 | [[Нүрдәулет]] || 56 |- ! 5902 | [[Кумисбай]] || 56 |- ! 5903 | [[Кузенбай]] || 56 |- ! 5904 | [[Копбай]] || 56 |- ! 5905 | [[Қайырболат]] || 56 |- ! 5906 | [[Қабылет]] || 56 |- ! 5907 | [[Мельс]] || 56 |- ! 5908 | [[Қайнарбек]] || 56 |- ! 5909 | [[Макан]] || 56 |- ! 5910 | [[Жуаныш]] || 56 |- ! 5911 | [[Каиртас]] || 56 |- ! 5912 | [[Жарқынбай]] || 56 |- ! 5913 | [[Жанкабыл]] || 56 |- ! 5914 | [[Жаснур]] || 56 |- ! 5915 | [[Жулдызбай]] || 56 |- ! 5916 | [[Жанаділ]] || 56 |- ! 5917 | [[Заманхан]] || 56 |- ! 5918 | [[Кенгесбай]] || 56 |- ! 5919 | [[Жүнісбек]] || 56 |- ! 5920 | [[Әбдісаттар]] || 56 |- ! 5921 | [[Ерсары]] || 56 |- ! 5922 | [[Ерсәт]] || 56 |- ! 5923 | [[Дауирбек]] || 56 |- ! 5924 | [[Бекмаханбет]] || 56 |- ! 5925 | [[Биахмет]] || 56 |- ! 5926 | [[Байкелді]] || 56 |- ! 5927 | [[Байбарыс]] || 56 |- ! 5928 | [[Бари]] || 56 |- ! 5929 | [[Амир Али]] || 56 |- ! 5930 | [[Али-Мансур]] || 56 |- ! 5931 | [[Акзам]] || 56 |- ! 5932 | [[Алнур]] || 56 |- ! 5933 | [[Абдулалим]] || 56 |- ! 5934 | [[Алтанбек]] || 56 |- ! 5935 | [[Абдашим]] || 56 |- ! 5936 | [[Алішер]] || 56 |- ! 5937 | [[Сами]] || 55 |- ! 5938 | [[Сейдуали]] || 55 |- ! 5939 | [[Сәтбай]] || 55 |- ! 5940 | [[Тайырхан]] || 55 |- ! 5941 | [[Сейдахан]] || 55 |- ! 5942 | [[Рысқұл]] || 55 |- ! 5943 | [[Пайзулла]] || 55 |- ! 5944 | [[Мұхаммедқали]] || 55 |- ! 5945 | [[Нурсапа]] || 55 |- ! 5946 | [[Нурат]] || 55 |- ! 5947 | [[Марсел]] || 55 |- ! 5948 | [[Леон]] || 55 |- ! 5949 | [[Косбол]] || 55 |- ! 5950 | [[Қанатжан]] || 55 |- ! 5951 | [[Маликайдар]] || 55 |- ! 5952 | [[Майрам]] || 55 |- ! 5953 | [[Максетбай]] || 55 |- ! 5954 | [[Кудайберди]] || 55 |- ! 5955 | [[Зәуірбек]] || 55 |- ! 5956 | [[Жубатхан]] || 55 |- ! 5957 | [[Илхом]] || 55 |- ! 5958 | [[Канапья]] || 55 |- ! 5959 | [[Жанназар]] || 55 |- ! 5960 | [[Кадырали]] || 55 |- ! 5961 | [[Дәуітбек]] || 55 |- ! 5962 | [[Досмухамед]] || 55 |- ! 5963 | [[Дильхан]] || 55 |- ! 5964 | [[Әбдікерім]] || 55 |- ! 5965 | [[Дінмұхаммад]] || 55 |- ! 5966 | [[Жадгер]] || 55 |- ! 5967 | [[Әлтайр]] || 55 |- ! 5968 | [[Естөре]] || 55 |- ! 5969 | [[Ахансери]] || 55 |- ! 5970 | [[Байгелді]] || 55 |- ! 5971 | [[Бегимбет]] || 55 |- ! 5972 | [[Ақдаулет]] || 55 |- ! 5973 | [[Алдиярхан]] || 55 |- ! 5974 | [[Абилхасым]] || 55 |- ! 5975 | [[Аймат]] || 55 |- ! 5976 | [[Акын]] || 55 |- ! 5977 | [[Абузар]] || 55 |- ! 5978 | [[Абдухалил]] || 55 |- ! 5979 | [[Абдразах]] || 55 |- ! 5980 | [[Аралхан]] || 55 |- ! 5981 | [[Алғабек]] || 55 |- ! 5982 | [[Акилбай]] || 55 |- ! 5983 | [[Айшуак]] || 55 |- ! 5984 | [[Абсадык]] || 55 |- ! 5985 | [[Элдор]] || 54 |- ! 5986 | [[Шүкір]] || 54 |- ! 5987 | [[Эльжан]] || 54 |- ! 5988 | [[Улар]] || 54 |- ! 5989 | [[Хайратбек]] || 54 |- ! 5990 | [[Тумарбек]] || 54 |- ! 5991 | [[Тугельбай]] || 54 |- ! 5992 | [[Шукир]] || 54 |- ! 5993 | [[Урстем]] || 54 |- ! 5994 | [[Феликс]] || 54 |- ! 5995 | [[Ырыс]] || 54 |- ! 5996 | [[Хамбар]] || 54 |- ! 5997 | [[Сейсенгали]] || 54 |- ! 5998 | [[Сәуірбай]] || 54 |- ! 5999 | [[Султанбейбарыс]] || 54 |- ! 6000 | [[Сафарали]] || 54 |- ! 6001 | [[Телман]] || 54 |- ! 6002 | [[Слям]] || 54 |- ! 6003 | [[Сматулла]] || 54 |- ! 6004 | [[Сламжан]] || 54 |- ! 6005 | [[Нурсаид]] || 54 |- ! 6006 | [[Нурымбек]] || 54 |- ! 6007 | [[Орунбай]] || 54 |- ! 6008 | [[Муталип]] || 54 |- ! 6009 | [[Омырбек]] || 54 |- ! 6010 | [[Нуркиса]] || 54 |- ! 6011 | [[Оңғарбай]] || 54 |- ! 6012 | [[Нұрсүлтан]] || 54 |- ! 6013 | [[Расулжан]] || 54 |- ! 6014 | [[Нүрәлі]] || 54 |- ! 6015 | [[Мухитбек]] || 54 |- ! 6016 | [[Нұрқаділ]] || 54 |- ! 6017 | [[Мукат]] || 54 |- ! 6018 | [[Куттибай]] || 54 |- ! 6019 | [[Маханбетали]] || 54 |- ! 6020 | [[Қызырбек]] || 54 |- ! 6021 | [[Маулит]] || 54 |- ! 6022 | [[Муродбек]] || 54 |- ! 6023 | [[Киикбай]] || 54 |- ! 6024 | [[Коянбай]] || 54 |- ! 6025 | [[Мадат]] || 54 |- ! 6026 | [[Куспан]] || 54 |- ! 6027 | [[Махаш]] || 54 |- ! 6028 | [[Кайрхан]] || 54 |- ! 6029 | [[Жанел]] || 54 |- ! 6030 | [[Жаркен]] || 54 |- ! 6031 | [[Жангірхан]] || 54 |- ! 6032 | [[Журсун]] || 54 |- ! 6033 | [[Жардемгали]] || 54 |- ! 6034 | [[Келес]] || 54 |- ! 6035 | [[Жулдызхан]] || 54 |- ! 6036 | [[Кайркен]] || 54 |- ! 6037 | [[Ибатулла]] || 54 |- ! 6038 | [[Ізбасқан]] || 54 |- ! 6039 | [[Кабылда]] || 54 |- ! 6040 | [[Діннұр]] || 54 |- ! 6041 | [[Әсен]] || 54 |- ! 6042 | [[Есмұрат]] || 54 |- ! 6043 | [[Еркан]] || 54 |- ! 6044 | [[Еркосай]] || 54 |- ! 6045 | [[Дәукен]] || 54 |- ! 6046 | [[Дусенбай]] || 54 |- ! 6047 | [[Есенай]] || 54 |- ! 6048 | [[Жакуп]] || 54 |- ! 6049 | [[Жадрасын]] || 54 |- ! 6050 | [[Әбдрахман]] || 54 |- ! 6051 | [[Байсейт]] || 54 |- ! 6052 | [[Байсар]] || 54 |- ! 6053 | [[Бржан]] || 54 |- ! 6054 | [[Белгибай]] || 54 |- ! 6055 | [[Болаткали]] || 54 |- ! 6056 | [[Ауезбек]] || 54 |- ! 6057 | [[Ахжол]] || 54 |- ! 6058 | [[Бахтиар]] || 54 |- ! 6059 | [[Гадил]] || 54 |- ! 6060 | [[Гайнолла]] || 54 |- ! 6061 | [[Бахыткерей]] || 54 |- ! 6062 | [[Абдель]] || 54 |- ! 6063 | [[Уткирбек]] || 53 |- ! 6064 | [[Эйнар]] || 53 |- ! 6065 | [[Эркинбек]] || 53 |- ! 6066 | [[Ыбрайым]] || 53 |- ! 6067 | [[Турганжан]] || 53 |- ! 6068 | [[Шәкір]] || 53 |- ! 6069 | [[Шашубай]] || 53 |- ! 6070 | [[Усенхан]] || 53 |- ! 6071 | [[Умбетали]] || 53 |- ! 6072 | [[Утесин]] || 53 |- ! 6073 | [[Салкен]] || 53 |- ! 6074 | [[Сыдық]] || 53 |- ! 6075 | [[Султанмахмуд]] || 53 |- ! 6076 | [[Сәуіржан]] || 53 |- ! 6077 | [[Сапа]] || 53 |- ! 6078 | [[Талипбай]] || 53 |- ! 6079 | [[Отемис]] || 53 |- ! 6080 | [[Нурайдар]] || 53 |- ! 6081 | [[Натан]] || 53 |- ! 6082 | [[Надирхан]] || 53 |- ! 6083 | [[Нуржауган]] || 53 |- ! 6084 | [[Нурдулла]] || 53 |- ! 6085 | [[Мухаммедамин]] || 53 |- ! 6086 | [[Ракым]] || 53 |- ! 6087 | [[Нұр-Әли]] || 53 |- ! 6088 | [[Мунар]] || 53 |- ! 6089 | [[Қабылан]] || 53 |- ! 6090 | [[Кыргызбай]] || 53 |- ! 6091 | [[Мақжан]] || 53 |- ! 6092 | [[Кеңесары]] || 53 |- ! 6093 | [[Жолымбек]] || 53 |- ! 6094 | [[Ибат]] || 53 |- ! 6095 | [[Испандияр]] || 53 |- ! 6096 | [[Камалхан]] || 53 |- ! 6097 | [[Жәлел]] || 53 |- ! 6098 | [[Калдархан]] || 53 |- ! 6099 | [[Исхак]] || 53 |- ! 6100 | [[Жангер]] || 53 |- ! 6101 | [[Жанқуат]] || 53 |- ! 6102 | [[Кайратжан]] || 53 |- ! 6103 | [[Жорахан]] || 53 |- ! 6104 | [[Жулдуз]] || 53 |- ! 6105 | [[Жолымбет]] || 53 |- ! 6106 | [[Жиенгали]] || 53 |- ! 6107 | [[Еркинжан]] || 53 |- ! 6108 | [[Джолдасбек]] || 53 |- ! 6109 | [[Дениз]] || 53 |- ! 6110 | [[Данеш]] || 53 |- ! 6111 | [[Едилжан]] || 53 |- ! 6112 | [[Владлен]] || 53 |- ! 6113 | [[Булекбай]] || 53 |- ! 6114 | [[Бактигали]] || 53 |- ! 6115 | [[Атыгай]] || 53 |- ! 6116 | [[Бакберди]] || 53 |- ! 6117 | [[Аяділ]] || 53 |- ! 6118 | [[Бексултон]] || 53 |- ! 6119 | [[Бекбарыс]] || 53 |- ! 6120 | [[Бақұлан]] || 53 |- ! 6121 | [[Бахытгали]] || 53 |- ! 6122 | [[Биали]] || 53 |- ! 6123 | [[Балдырган]] || 53 |- ! 6124 | [[Айтмырза]] || 53 |- ! 6125 | [[Аарон]] || 53 |- ! 6126 | [[Алимуса]] || 53 |- ! 6127 | [[Айтым]] || 53 |- ! 6128 | [[Адилгали]] || 53 |- ! 6129 | [[Алтымбек]] || 53 |- ! 6130 | [[Адырбек]] || 53 |- ! 6131 | [[Эдиль]] || 52 |- ! 6132 | [[Шукирбай]] || 52 |- ! 6133 | [[Төреали]] || 52 |- ! 6134 | [[Тулебек]] || 52 |- ! 6135 | [[Эмирлан]] || 52 |- ! 6136 | [[Шайзат]] || 52 |- ! 6137 | [[Ханәли]] || 52 |- ! 6138 | [[Шайдолла]] || 52 |- ! 6139 | [[Шынар]] || 52 |- ! 6140 | [[Шаншархан]] || 52 |- ! 6141 | [[Тумар]] || 52 |- ! 6142 | [[Тажихан]] || 52 |- ! 6143 | [[Табысбек]] || 52 |- ! 6144 | [[Сейльбек]] || 52 |- ! 6145 | [[Слямхан]] || 52 |- ! 6146 | [[Тасполат]] || 52 |- ! 6147 | [[Сагатжан]] || 52 |- ! 6148 | [[Сайлыбай]] || 52 |- ! 6149 | [[Тәңірберді]] || 52 |- ! 6150 | [[Таңбол]] || 52 |- ! 6151 | [[Тлебалды]] || 52 |- ! 6152 | [[Нұрсипат]] || 52 |- ! 6153 | [[Мысыр]] || 52 |- ! 6154 | [[Нұрдастан]] || 52 |- ! 6155 | [[Мамет]] || 52 |- ! 6156 | [[Махмұд]] || 52 |- ! 6157 | [[Мейрімхан]] || 52 |- ! 6158 | [[Құрманбай]] || 52 |- ! 6159 | [[Микаил]] || 52 |- ! 6160 | [[Қанжарбек]] || 52 |- ! 6161 | [[Қабылжан]] || 52 |- ! 6162 | [[Қажымухан]] || 52 |- ! 6163 | [[Мураталы]] || 52 |- ! 6164 | [[Мейрат]] || 52 |- ! 6165 | [[Қожаахмет]] || 52 |- ! 6166 | [[Калмухан]] || 52 |- ! 6167 | [[Капез]] || 52 |- ! 6168 | [[Жанмұхаммед]] || 52 |- ! 6169 | [[Жанислам]] || 52 |- ! 6170 | [[Иманкул]] || 52 |- ! 6171 | [[Зиятхан]] || 52 |- ! 6172 | [[Зейнула]] || 52 |- ! 6173 | [[Каппар]] || 52 |- ! 6174 | [[Кенан]] || 52 |- ! 6175 | [[Каиркельды]] || 52 |- ! 6176 | [[Даулетали]] || 52 |- ! 6177 | [[Жайлаухан]] || 52 |- ! 6178 | [[Әсембек]] || 52 |- ! 6179 | [[Есенкельды]] || 52 |- ! 6180 | [[Ергенбек]] || 52 |- ! 6181 | [[Әлиайдар]] || 52 |- ! 6182 | [[Әлқожа]] || 52 |- ! 6183 | [[Әбдірәсіл]] || 52 |- ! 6184 | [[Жақан]] || 52 |- ! 6185 | [[Ерсерік]] || 52 |- ! 6186 | [[Ерсаят]] || 52 |- ! 6187 | [[Елбол]] || 52 |- ! 6188 | [[Дукенбай]] || 52 |- ! 6189 | [[Дудар]] || 52 |- ! 6190 | [[Берденбек]] || 52 |- ! 6191 | [[Ганий]] || 52 |- ! 6192 | [[Ғалижан]] || 52 |- ! 6193 | [[Асетхан]] || 52 |- ! 6194 | [[Ахмедали]] || 52 |- ! 6195 | [[Білім]] || 52 |- ! 6196 | [[Баймагамбет]] || 52 |- ! 6197 | [[Асаин]] || 52 |- ! 6198 | [[Базылбек]] || 52 |- ! 6199 | [[Байсейіт]] || 52 |- ! 6200 | [[Байтемир]] || 52 |- ! 6201 | [[Ауданбай]] || 52 |- ! 6202 | [[Алиман]] || 52 |- ! 6203 | [[Акатай]] || 52 |- ! 6204 | [[Абдисалам]] || 52 |- ! 6205 | [[Абилхасим]] || 52 |- ! 6206 | [[Абдинаби]] || 52 |- ! 6207 | [[Алнұр]] || 52 |- ! 6208 | [[Ақпан]] || 52 |- ! 6209 | [[Абильхаир]] || 52 |- ! 6210 | [[Акбарали]] || 52 |- ! 6211 | [[Хайрбек]] || 51 |- ! 6212 | [[Эльдияр]] || 51 |- ! 6213 | [[Турсунгазы]] || 51 |- ! 6214 | [[Шахкәрім]] || 51 |- ! 6215 | [[Шыңтас]] || 51 |- ! 6216 | [[Советказы]] || 51 |- ! 6217 | [[Салдарбек]] || 51 |- ! 6218 | [[Солтангазы]] || 51 |- ! 6219 | [[Тарих]] || 51 |- ! 6220 | [[Тлекбай]] || 51 |- ! 6221 | [[Сейилхан]] || 51 |- ! 6222 | [[Тайтолеу]] || 51 |- ! 6223 | [[Садырбек]] || 51 |- ! 6224 | [[Талапхан]] || 51 |- ! 6225 | [[Сатпек]] || 51 |- ! 6226 | [[Мүбәрәк]] || 51 |- ! 6227 | [[Нұрмухамет]] || 51 |- ! 6228 | [[Новрузбай]] || 51 |- ! 6229 | [[Райымхан]] || 51 |- ! 6230 | [[Нурсейит]] || 51 |- ! 6231 | [[Раухат]] || 51 |- ! 6232 | [[Мусирали]] || 51 |- ! 6233 | [[Мырзагалий]] || 51 |- ! 6234 | [[Лукман]] || 51 |- ! 6235 | [[Кулмахан]] || 51 |- ! 6236 | [[Мунир]] || 51 |- ! 6237 | [[Қадырғали]] || 51 |- ! 6238 | [[Қалымбек]] || 51 |- ! 6239 | [[Исхақ]] || 51 |- ! 6240 | [[Камшыбек]] || 51 |- ! 6241 | [[Кайыргазы]] || 51 |- ! 6242 | [[Иемберген]] || 51 |- ! 6243 | [[Жолмырза]] || 51 |- ! 6244 | [[Кахраман]] || 51 |- ! 6245 | [[Каримхан]] || 51 |- ! 6246 | [[Жарылғасын]] || 51 |- ! 6247 | [[Иасин]] || 51 |- ! 6248 | [[Жолай]] || 51 |- ! 6249 | [[Жылкайдар]] || 51 |- ! 6250 | [[Зейнел]] || 51 |- ! 6251 | [[Жанғабыл]] || 51 |- ! 6252 | [[Имандос]] || 51 |- ! 6253 | [[Әділкерей]] || 51 |- ! 6254 | [[Ерболган]] || 51 |- ! 6255 | [[Данаби]] || 51 |- ! 6256 | [[Ерислам]] || 51 |- ! 6257 | [[Дауыржан]] || 51 |- ! 6258 | [[Гизатулла]] || 51 |- ! 6259 | [[Жалынбек]] || 51 |- ! 6260 | [[Дилшад]] || 51 |- ! 6261 | [[Байдилда]] || 51 |- ! 6262 | [[Бекислам]] || 51 |- ! 6263 | [[Бекбау]] || 51 |- ! 6264 | [[Багдатбек]] || 51 |- ! 6265 | [[Баққали]] || 51 |- ! 6266 | [[Баймухамбет]] || 51 |- ! 6267 | [[Бекес]] || 51 |- ! 6268 | [[Бауырхан]] || 51 |- ! 6269 | [[Вали]] || 51 |- ! 6270 | [[Акынбек]] || 51 |- ! 6271 | [[Ардаби]] || 51 |- ! 6272 | [[Айгазы]] || 51 |- ! 6273 | [[Аден]] || 51 |- ! 6274 | [[Абдунур]] || 51 |- ! 6275 | [[Айтпек]] || 51 |- ! 6276 | [[Абдали]] || 51 |- ! 6277 | [[Алкуат]] || 51 |- ! 6278 | [[Айткурман]] || 51 |- ! 6279 | [[Абумансұр]] || 51 |- ! 6280 | [[Эрнст]] || 50 |- ! 6281 | [[Турсинбай]] || 50 |- ! 6282 | [[Хуандаг]] || 50 |- ! 6283 | [[Фирдавс]] || 50 |- ! 6284 | [[Толеукан]] || 50 |- ! 6285 | [[Урынгали]] || 50 |- ! 6286 | [[Шубай]] || 50 |- ! 6287 | [[Төлеужан]] || 50 |- ! 6288 | [[Танжар]] || 50 |- ! 6289 | [[Сисембай]] || 50 |- ! 6290 | [[Саркытбай]] || 50 |- ! 6291 | [[Саддам]] || 50 |- ! 6292 | [[Самырат]] || 50 |- ! 6293 | [[Скак]] || 50 |- ! 6294 | [[Сатпай]] || 50 |- ! 6295 | [[Расулла]] || 50 |- ! 6296 | [[Нух]] || 50 |- ! 6297 | [[Нұрәмір]] || 50 |- ! 6298 | [[Нұрлытаң]] || 50 |- ! 6299 | [[Нұртлеу]] || 50 |- ! 6300 | [[Нодирбек]] || 50 |- ! 6301 | [[Мырат]] || 50 |- ! 6302 | [[Махсатбек]] || 50 |- ! 6303 | [[Масат]] || 50 |- ! 6304 | [[Манибек]] || 50 |- ! 6305 | [[Муртаза]] || 50 |- ! 6306 | [[Мадиёр]] || 50 |- ! 6307 | [[Малибек]] || 50 |- ! 6308 | [[Мейрамжан]] || 50 |- ! 6309 | [[Жаскен]] || 50 |- ! 6310 | [[Журсинбек]] || 50 |- ! 6311 | [[Жилкибай]] || 50 |- ! 6312 | [[Жамиль]] || 50 |- ! 6313 | [[Елшібек]] || 50 |- ! 6314 | [[Джумагул]] || 50 |- ! 6315 | [[Әлимұрат]] || 50 |- ! 6316 | [[Ерікжан]] || 50 |- ! 6317 | [[Ермұхамбет]] || 50 |- ! 6318 | [[Ерасил]] || 50 |- ! 6319 | [[Ертөстік]] || 50 |- ! 6320 | [[Еркожа]] || 50 |- ! 6321 | [[Дауирхан]] || 50 |- ! 6322 | [[Достай]] || 50 |- ! 6323 | [[Дильмар]] || 50 |- ! 6324 | [[Жайсаң]] || 50 |- ! 6325 | [[Дарханбай]] || 50 |- ! 6326 | [[Елеубек]] || 50 |- ! 6327 | [[Ботабай]] || 50 |- ! 6328 | [[Борибек]] || 50 |- ! 6329 | [[Бақтыгерей]] || 50 |- ! 6330 | [[Атамұрат]] || 50 |- ! 6331 | [[Базаркан]] || 50 |- ! 6332 | [[Берди]] || 50 |- ! 6333 | [[Арұлан]] || 50 |- ! 6334 | [[Гапур]] || 50 |- ! 6335 | [[Бақұстар]] || 50 |- ! 6336 | [[Асалбек]] || 50 |- ! 6337 | [[Абдикул]] || 50 |- ! 6338 | [[Ансатбай]] || 50 |- ! 6339 | [[Айнуддин]] || 50 |- ! 6340 | [[Адайбай]] || 50 |- ! 6341 | [[Абдрахым]] || 50 |- ! 6342 | [[Алимгер]] || 50 |- ! 6343 | [[Альазиз]] || 50 |- ! 6344 | [[Аждар]] || 50 |- ! 6345 | [[Абду-Рахман]] || 50 |- ! 6346 | [[Шалхарбек]] || 49 |- ! 6347 | [[Шахсултан]] || 49 |- ! 6348 | [[Умрбек]] || 49 |- ! 6349 | [[Турак]] || 49 |- ! 6350 | [[Турусбек]] || 49 |- ! 6351 | [[Шымыр]] || 49 |- ! 6352 | [[Эргали]] || 49 |- ! 6353 | [[Тусуп]] || 49 |- ! 6354 | [[Тургын]] || 49 |- ! 6355 | [[Умарали]] || 49 |- ! 6356 | [[Халифа]] || 49 |- ! 6357 | [[Садир]] || 49 |- ! 6358 | [[Талхат]] || 49 |- ! 6359 | [[Сейдилда]] || 49 |- ! 6360 | [[Темиралы]] || 49 |- ! 6361 | [[Токтаган]] || 49 |- ! 6362 | [[Сабирхан]] || 49 |- ! 6363 | [[Токтаркан]] || 49 |- ! 6364 | [[Тойшыбай]] || 49 |- ! 6365 | [[Суюнбай]] || 49 |- ! 6366 | [[Серболат]] || 49 |- ! 6367 | [[Тобанияз]] || 49 |- ! 6368 | [[Санияз]] || 49 |- ! 6369 | [[Нұрдин]] || 49 |- ! 6370 | [[Нагим]] || 49 |- ! 6371 | [[Мухаммаджан]] || 49 |- ! 6372 | [[Оралжан]] || 49 |- ! 6373 | [[Нұрсүндет]] || 49 |- ! 6374 | [[Мухиден]] || 49 |- ! 6375 | [[Раййан]] || 49 |- ! 6376 | [[Нұрбекет]] || 49 |- ! 6377 | [[Рақымбек]] || 49 |- ! 6378 | [[Нұраслан]] || 49 |- ! 6379 | [[Қасым Жомарт]] || 49 |- ! 6380 | [[Мейир]] || 49 |- ! 6381 | [[Кулан]] || 49 |- ! 6382 | [[Мадижан]] || 49 |- ! 6383 | [[Макжан]] || 49 |- ! 6384 | [[Магзам]] || 49 |- ! 6385 | [[Қылыш]] || 49 |- ! 6386 | [[Конырбай]] || 49 |- ! 6387 | [[Кумекбай]] || 49 |- ! 6388 | [[Куанш]] || 49 |- ! 6389 | [[Конисбай]] || 49 |- ! 6390 | [[Куанар]] || 49 |- ! 6391 | [[Муроджон]] || 49 |- ! 6392 | [[Мирза]] || 49 |- ! 6393 | [[Қаржау]] || 49 |- ! 6394 | [[Ибраким]] || 49 |- ! 6395 | [[Жарылкасым]] || 49 |- ! 6396 | [[Инкар]] || 49 |- ! 6397 | [[Кенжекул]] || 49 |- ! 6398 | [[Жұмагелді]] || 49 |- ! 6399 | [[Жолжан]] || 49 |- ! 6400 | [[Кадрбек]] || 49 |- ! 6401 | [[Кабдраш]] || 49 |- ! 6402 | [[Ертостик]] || 49 |- ! 6403 | [[Әбубакір]] || 49 |- ! 6404 | [[Әбдіхамит]] || 49 |- ! 6405 | [[Әбен]] || 49 |- ! 6406 | [[Дін Мұхаммед]] || 49 |- ! 6407 | [[Дәулетқали]] || 49 |- ! 6408 | [[Ермырза]] || 49 |- ! 6409 | [[Бугенбай]] || 49 |- ! 6410 | [[Асилжан]] || 49 |- ! 6411 | [[Вениамин]] || 49 |- ! 6412 | [[Арназ]] || 49 |- ! 6413 | [[Асканбек]] || 49 |- ! 6414 | [[Бигелди]] || 49 |- ! 6415 | [[Байырхан]] || 49 |- ! 6416 | [[Бидаулет]] || 49 |- ! 6417 | [[Беген]] || 49 |- ! 6418 | [[Бидос]] || 49 |- ! 6419 | [[Батыйхан]] || 49 |- ! 6420 | [[Абдулали]] || 49 |- ! 6421 | [[Айдин]] || 49 |- ! 6422 | [[Абу-Бакр]] || 49 |- ! 6423 | [[Ақмади]] || 49 |- ! 6424 | [[Амиргазы]] || 49 |- ! 6425 | [[Абдыбек]] || 49 |- ! 6426 | [[Абдулахат]] || 49 |- ! 6427 | [[Шакизат]] || 48 |- ! 6428 | [[Тузелбай]] || 48 |- ! 6429 | [[Шыңболат]] || 48 |- ! 6430 | [[Тұрған]] || 48 |- ! 6431 | [[Тұржан]] || 48 |- ! 6432 | [[Тургунбек]] || 48 |- ! 6433 | [[Шахзада]] || 48 |- ! 6434 | [[Шайахмет]] || 48 |- ! 6435 | [[Тусупбек]] || 48 |- ! 6436 | [[Хуанбек]] || 48 |- ! 6437 | [[Юсупбай]] || 48 |- ! 6438 | [[Шарапатдин]] || 48 |- ! 6439 | [[Шортанбай]] || 48 |- ! 6440 | [[Ұлыбек]] || 48 |- ! 6441 | [[Сарсебек]] || 48 |- ! 6442 | [[Серікбосын]] || 48 |- ! 6443 | [[Тангатар]] || 48 |- ! 6444 | [[Серекпай]] || 48 |- ! 6445 | [[Сагди]] || 48 |- ! 6446 | [[Толебек]] || 48 |- ! 6447 | [[Тогызбай]] || 48 |- ! 6448 | [[Токсан]] || 48 |- ! 6449 | [[Талпын]] || 48 |- ! 6450 | [[Серікқан]] || 48 |- ! 6451 | [[Самбет]] || 48 |- ! 6452 | [[Сүндетбай]] || 48 |- ! 6453 | [[Нургалый]] || 48 |- ! 6454 | [[Онал]] || 48 |- ! 6455 | [[Нурабай]] || 48 |- ! 6456 | [[Нұрел]] || 48 |- ! 6457 | [[Нұр-Иман]] || 48 |- ! 6458 | [[Мұсағали]] || 48 |- ! 6459 | [[Нұршайық]] || 48 |- ! 6460 | [[Мухамедия]] || 48 |- ! 6461 | [[Мырзагельды]] || 48 |- ! 6462 | [[Мұхамедқали]] || 48 |- ! 6463 | [[Ниетбек]] || 48 |- ! 6464 | [[Нусипхан]] || 48 |- ! 6465 | [[Мунайтпас]] || 48 |- ! 6466 | [[Курышбек]] || 48 |- ! 6467 | [[Қосжан]] || 48 |- ! 6468 | [[Махсұт]] || 48 |- ! 6469 | [[Киргизбай]] || 48 |- ! 6470 | [[Маулеткан]] || 48 |- ! 6471 | [[Қожаберген]] || 48 |- ! 6472 | [[Жантлек]] || 48 |- ! 6473 | [[Кабдуали]] || 48 |- ! 6474 | [[Жуламан]] || 48 |- ! 6475 | [[Кайргазы]] || 48 |- ! 6476 | [[Жылқыбай]] || 48 |- ! 6477 | [[Жумангали]] || 48 |- ! 6478 | [[Кадыркан]] || 48 |- ! 6479 | [[Кельден]] || 48 |- ! 6480 | [[Жасдәурен]] || 48 |- ! 6481 | [[Кәдірхан]] || 48 |- ! 6482 | [[Каден]] || 48 |- ! 6483 | [[Ильясбек]] || 48 |- ! 6484 | [[Кайриден]] || 48 |- ! 6485 | [[Джандарбек]] || 48 |- ! 6486 | [[Ерке]] || 48 |- ! 6487 | [[Әбдіқадір]] || 48 |- ! 6488 | [[Елшибек]] || 48 |- ! 6489 | [[Есболай]] || 48 |- ! 6490 | [[Жаксыкелди]] || 48 |- ! 6491 | [[Ерарыс]] || 48 |- ! 6492 | [[Әлмахан]] || 48 |- ! 6493 | [[Әдиет]] || 48 |- ! 6494 | [[Елтөре]] || 48 |- ! 6495 | [[Ергелді]] || 48 |- ! 6496 | [[Ельшат]] || 48 |- ! 6497 | [[Демесин]] || 48 |- ! 6498 | [[Әлхам]] || 48 |- ! 6499 | [[Есторе]] || 48 |- ! 6500 | [[Вилен]] || 48 |- ! 6501 | [[Ганибай]] || 48 |- ! 6502 | [[Ғабидин]] || 48 |- ! 6503 | [[Байсерик]] || 48 |- ! 6504 | [[Байрамбек]] || 48 |- ! 6505 | [[Балдәурен]] || 48 |- ! 6506 | [[Габдул]] || 48 |- ! 6507 | [[Балагазы]] || 48 |- ! 6508 | [[Бақберсін]] || 48 |- ! 6509 | [[Арланбек]] || 48 |- ! 6510 | [[Аяп]] || 48 |- ! 6511 | [[Ахмедиар]] || 48 |- ! 6512 | [[Бекмагамбет]] || 48 |- ! 6513 | [[Абильда]] || 48 |- ! 6514 | [[Ағаби]] || 48 |- ! 6515 | [[Ағатай]] || 48 |- ! 6516 | [[Айғазы]] || 48 |- ! 6517 | [[Анис]] || 48 |- ! 6518 | [[Азар]] || 48 |- ! 6519 | [[Альшер]] || 48 |- ! 6520 | [[Шамшиден]] || 47 |- ! 6521 | [[Турдымурат]] || 47 |- ! 6522 | [[Шектибай]] || 47 |- ! 6523 | [[Улыбек]] || 47 |- ! 6524 | [[Шамшиддин]] || 47 |- ! 6525 | [[Шинболат]] || 47 |- ! 6526 | [[Төкен]] || 47 |- ! 6527 | [[Утеули]] || 47 |- ! 6528 | [[Шохжахон]] || 47 |- ! 6529 | [[Турлибек]] || 47 |- ! 6530 | [[Тәнірберген]] || 47 |- ! 6531 | [[Султангерей]] || 47 |- ! 6532 | [[Рысқали]] || 47 |- ! 6533 | [[Сейфуллин]] || 47 |- ! 6534 | [[Сабур]] || 47 |- ! 6535 | [[Сагантай]] || 47 |- ! 6536 | [[Сарсенгалий]] || 47 |- ! 6537 | [[Тахиржан]] || 47 |- ! 6538 | [[Теймур]] || 47 |- ! 6539 | [[Сейдилла]] || 47 |- ! 6540 | [[Мухаш]] || 47 |- ! 6541 | [[Нарымбек]] || 47 |- ! 6542 | [[Рафих]] || 47 |- ! 6543 | [[Нарынбай]] || 47 |- ! 6544 | [[Низами]] || 47 |- ! 6545 | [[Намазбек]] || 47 |- ! 6546 | [[Мухамедкарим]] || 47 |- ! 6547 | [[Насир]] || 47 |- ! 6548 | [[Нұрби]] || 47 |- ! 6549 | [[Мұхаметқали]] || 47 |- ! 6550 | [[Муслимбек]] || 47 |- ! 6551 | [[Нұрқұйса]] || 47 |- ! 6552 | [[Нажмадин]] || 47 |- ! 6553 | [[Мухаметказы]] || 47 |- ! 6554 | [[Мүбарак]] || 47 |- ! 6555 | [[Өмірғали]] || 47 |- ! 6556 | [[Муслім]] || 47 |- ! 6557 | [[Нұралі]] || 47 |- ! 6558 | [[Муратпек]] || 47 |- ! 6559 | [[Мурабек]] || 47 |- ! 6560 | [[Мурсалим]] || 47 |- ! 6561 | [[Мирзали]] || 47 |- ! 6562 | [[Қанай]] || 47 |- ! 6563 | [[Мирзахмет]] || 47 |- ! 6564 | [[Мархабай]] || 47 |- ! 6565 | [[Қуанар]] || 47 |- ! 6566 | [[Зинатдин]] || 47 |- ! 6567 | [[Кебек]] || 47 |- ! 6568 | [[Калымтай]] || 47 |- ! 6569 | [[Ильсур]] || 47 |- ! 6570 | [[Каражан]] || 47 |- ! 6571 | [[Жанболсын]] || 47 |- ! 6572 | [[Жанкерей]] || 47 |- ! 6573 | [[Жеңісбай]] || 47 |- ! 6574 | [[Жарылқап]] || 47 |- ! 6575 | [[Жансырым]] || 47 |- ! 6576 | [[Жантилек]] || 47 |- ! 6577 | [[Жақсат]] || 47 |- ! 6578 | [[Дюсенгазы]] || 47 |- ! 6579 | [[Ертилеу]] || 47 |- ! 6580 | [[Жаксыкельды]] || 47 |- ! 6581 | [[Әбдісалам]] || 47 |- ! 6582 | [[Елеухан]] || 47 |- ! 6583 | [[Әлтемір]] || 47 |- ! 6584 | [[Галибек]] || 47 |- ! 6585 | [[Бигельды]] || 47 |- ! 6586 | [[Бұлан]] || 47 |- ! 6587 | [[Беркинбек]] || 47 |- ! 6588 | [[Генжебай]] || 47 |- ! 6589 | [[Асығат]] || 47 |- ! 6590 | [[Барбол]] || 47 |- ! 6591 | [[Ахметкалий]] || 47 |- ! 6592 | [[Бахатбек]] || 47 |- ! 6593 | [[Баққожа]] || 47 |- ! 6594 | [[Бердыхан]] || 47 |- ! 6595 | [[Бегімхан]] || 47 |- ! 6596 | [[Ғайни]] || 47 |- ! 6597 | [[Астам]] || 47 |- ! 6598 | [[Асгат]] || 47 |- ! 6599 | [[Бақтұр]] || 47 |- ! 6600 | [[Бекжас]] || 47 |- ! 6601 | [[Бисенғали]] || 47 |- ! 6602 | [[Аксункар]] || 47 |- ! 6603 | [[Амандаулет]] || 47 |- ! 6604 | [[Азадбек]] || 47 |- ! 6605 | [[Айсагали]] || 47 |- ! 6606 | [[Амержан]] || 47 |- ! 6607 | [[Акайдар]] || 47 |- ! 6608 | [[Актилеу]] || 47 |- ! 6609 | [[Азад]] || 47 |- ! 6610 | [[Ақтамберді]] || 47 |- ! 6611 | [[Хусеин]] || 46 |- ! 6612 | [[Уран]] || 46 |- ! 6613 | [[Шахимардан]] || 46 |- ! 6614 | [[Шымырбек]] || 46 |- ! 6615 | [[Уласхан]] || 46 |- ! 6616 | [[Ушкемпир]] || 46 |- ! 6617 | [[Хуат]] || 46 |- ! 6618 | [[Халық]] || 46 |- ! 6619 | [[Шалқарбек]] || 46 |- ! 6620 | [[Холид]] || 46 |- ! 6621 | [[Сағым]] || 46 |- ! 6622 | [[Сафарбек]] || 46 |- ! 6623 | [[Таулан]] || 46 |- ! 6624 | [[Суат]] || 46 |- ! 6625 | [[Сархан]] || 46 |- ! 6626 | [[Сабырғали]] || 46 |- ! 6627 | [[Сман]] || 46 |- ! 6628 | [[Серикали]] || 46 |- ! 6629 | [[Сайлаугазы]] || 46 |- ! 6630 | [[Сагингалий]] || 46 |- ! 6631 | [[Сунғат]] || 46 |- ! 6632 | [[Сейдолла]] || 46 |- ! 6633 | [[Сат]] || 46 |- ! 6634 | [[Самит]] || 46 |- ! 6635 | [[Нури]] || 46 |- ! 6636 | [[Равил]] || 46 |- ! 6637 | [[Нұрмахамбет]] || 46 |- ! 6638 | [[Ратхан]] || 46 |- ! 6639 | [[Мұратқали]] || 46 |- ! 6640 | [[Наурызжан]] || 46 |- ! 6641 | [[Мырзакан]] || 46 |- ! 6642 | [[Расуль]] || 46 |- ! 6643 | [[Наги]] || 46 |- ! 6644 | [[Қалжігіт]] || 46 |- ! 6645 | [[Қыдырхан]] || 46 |- ! 6646 | [[Мейрамкан]] || 46 |- ! 6647 | [[Кулжан]] || 46 |- ! 6648 | [[Мизамбек]] || 46 |- ! 6649 | [[Марсэль]] || 46 |- ! 6650 | [[Қуанған]] || 46 |- ! 6651 | [[Кармыс]] || 46 |- ! 6652 | [[Ізтілеу]] || 46 |- ! 6653 | [[Карбай]] || 46 |- ! 6654 | [[Жетібай]] || 46 |- ! 6655 | [[Жархын]] || 46 |- ! 6656 | [[Камалатдин]] || 46 |- ! 6657 | [[Ибатолла]] || 46 |- ! 6658 | [[Идаят]] || 46 |- ! 6659 | [[Кайыркен]] || 46 |- ! 6660 | [[Жанет]] || 46 |- ! 6661 | [[Калкабек]] || 46 |- ! 6662 | [[Каиыржан]] || 46 |- ! 6663 | [[Досбек]] || 46 |- ! 6664 | [[Джуман]] || 46 |- ! 6665 | [[Едильбай]] || 46 |- ! 6666 | [[Жаксыкелды]] || 46 |- ! 6667 | [[Догдырбай]] || 46 |- ! 6668 | [[Джохангир]] || 46 |- ! 6669 | [[Ерсерик]] || 46 |- ! 6670 | [[Ділдәбек]] || 46 |- ! 6671 | [[Дамирбек]] || 46 |- ! 6672 | [[Даутхан]] || 46 |- ! 6673 | [[Әбунәсір]] || 46 |- ! 6674 | [[Елеген]] || 46 |- ! 6675 | [[Әли-Нұр]] || 46 |- ! 6676 | [[Ерлібек]] || 46 |- ! 6677 | [[Довлетбай]] || 46 |- ! 6678 | [[Әлидар]] || 46 |- ! 6679 | [[Әбілахат]] || 46 |- ! 6680 | [[Дильшад]] || 46 |- ! 6681 | [[Ғалинұр]] || 46 |- ! 6682 | [[Бейсехан]] || 46 |- ! 6683 | [[Бақытәлі]] || 46 |- ! 6684 | [[Арсэн]] || 46 |- ! 6685 | [[Бекмурод]] || 46 |- ! 6686 | [[Балга]] || 46 |- ! 6687 | [[Архабай]] || 46 |- ! 6688 | [[Байдибек]] || 46 |- ! 6689 | [[Беркінбай]] || 46 |- ! 6690 | [[Айсабек]] || 46 |- ! 6691 | [[Абдумурат]] || 46 |- ! 6692 | [[Айжан]] || 46 |- ! 6693 | [[Абдирасул]] || 46 |- ! 6694 | [[Аманша]] || 46 |- ! 6695 | [[Абдуләзиз]] || 46 |- ! 6696 | [[Азатжан]] || 46 |- ! 6697 | [[Абдусаид]] || 46 |- ! 6698 | [[Шардарбек]] || 45 |- ! 6699 | [[Шакиржан]] || 45 |- ! 6700 | [[Хамитбек]] || 45 |- ! 6701 | [[Шайхслам]] || 45 |- ! 6702 | [[Тюлюбай]] || 45 |- ! 6703 | [[Сарсенали]] || 45 |- ! 6704 | [[Рыскалий]] || 45 |- ! 6705 | [[Саттарбек]] || 45 |- ! 6706 | [[Салыбек]] || 45 |- ! 6707 | [[Танабай]] || 45 |- ! 6708 | [[Сербол]] || 45 |- ! 6709 | [[Сейітбек]] || 45 |- ! 6710 | [[Тастыбай]] || 45 |- ! 6711 | [[Сейткул]] || 45 |- ! 6712 | [[Рустан]] || 45 |- ! 6713 | [[Сеилжан]] || 45 |- ! 6714 | [[Сейткерим]] || 45 |- ! 6715 | [[Равхат]] || 45 |- ! 6716 | [[Нуржанбек]] || 45 |- ! 6717 | [[Мухаметбек]] || 45 |- ! 6718 | [[Онгарсын]] || 45 |- ! 6719 | [[Насибулла]] || 45 |- ! 6720 | [[Нурислан]] || 45 |- ! 6721 | [[Расилхан]] || 45 |- ! 6722 | [[Нұрсапар]] || 45 |- ! 6723 | [[Нуртан]] || 45 |- ! 6724 | [[Пейіл]] || 45 |- ! 6725 | [[Нұртаң]] || 45 |- ! 6726 | [[Рахатбек]] || 45 |- ! 6727 | [[Қалыбай]] || 45 |- ! 6728 | [[Мамбетали]] || 45 |- ! 6729 | [[Мамут]] || 45 |- ! 6730 | [[Мақсут]] || 45 |- ! 6731 | [[Мекемтас]] || 45 |- ! 6732 | [[Музаппар]] || 45 |- ! 6733 | [[Курасбек]] || 45 |- ! 6734 | [[Мурзахмет]] || 45 |- ! 6735 | [[Міржақып]] || 45 |- ! 6736 | [[Меліс]] || 45 |- ! 6737 | [[Киікбай]] || 45 |- ! 6738 | [[Мақсад]] || 45 |- ! 6739 | [[Мурзагалий]] || 45 |- ! 6740 | [[Махулбек]] || 45 |- ! 6741 | [[Қамбарбек]] || 45 |- ! 6742 | [[Микаэль]] || 45 |- ! 6743 | [[Маралбай]] || 45 |- ! 6744 | [[Мәнсұр]] || 45 |- ! 6745 | [[Курмангази]] || 45 |- ! 6746 | [[Камаль]] || 45 |- ! 6747 | [[Илмаз]] || 45 |- ! 6748 | [[Капас]] || 45 |- ! 6749 | [[Жахия]] || 45 |- ! 6750 | [[Кдырбай]] || 45 |- ! 6751 | [[Жангерей]] || 45 |- ! 6752 | [[Зиядин]] || 45 |- ! 6753 | [[Жарилкасин]] || 45 |- ! 6754 | [[Изтелеу]] || 45 |- ! 6755 | [[Ильмурат]] || 45 |- ! 6756 | [[Илхан]] || 45 |- ! 6757 | [[Иманғазы]] || 45 |- ! 6758 | [[Жансая]] || 45 |- ! 6759 | [[Жамалхан]] || 45 |- ! 6760 | [[Доскен]] || 45 |- ! 6761 | [[Жайшылык]] || 45 |- ! 6762 | [[Әбілжан]] || 45 |- ! 6763 | [[Еркимбай]] || 45 |- ! 6764 | [[Гордей]] || 45 |- ! 6765 | [[Ерказы]] || 45 |- ! 6766 | [[Еркінғали]] || 45 |- ! 6767 | [[Әмірғали]] || 45 |- ! 6768 | [[Едге]] || 45 |- ! 6769 | [[Довлет]] || 45 |- ! 6770 | [[Жазит]] || 45 |- ! 6771 | [[Жақсығали]] || 45 |- ! 6772 | [[Досат]] || 45 |- ! 6773 | [[Данияз]] || 45 |- ! 6774 | [[Ерехан]] || 45 |- ! 6775 | [[Бұрхан]] || 45 |- ! 6776 | [[Болашак]] || 45 |- ! 6777 | [[Баккали]] || 45 |- ! 6778 | [[Вахид]] || 45 |- ! 6779 | [[Бағдад]] || 45 |- ! 6780 | [[Байсары]] || 45 |- ! 6781 | [[Бекказы]] || 45 |- ! 6782 | [[Байкенже]] || 45 |- ! 6783 | [[Багустар]] || 45 |- ! 6784 | [[Басымбек]] || 45 |- ! 6785 | [[Баққон]] || 45 |- ! 6786 | [[Бастарбек]] || 45 |- ! 6787 | [[Бағланбек]] || 45 |- ! 6788 | [[Баймен]] || 45 |- ! 6789 | [[Атлант]] || 45 |- ! 6790 | [[Бикен]] || 45 |- ! 6791 | [[Аскаржан]] || 45 |- ! 6792 | [[Баянғали]] || 45 |- ! 6793 | [[Бекмұхан]] || 45 |- ! 6794 | [[Бейсенғали]] || 45 |- ! 6795 | [[Абдикалик]] || 45 |- ! 6796 | [[Ақмейір]] || 45 |- ! 6797 | [[Ансарбек]] || 45 |- ! 6798 | [[Акикат]] || 45 |- ! 6799 | [[Абдулкәрім]] || 45 |- ! 6800 | [[Али-Нұр]] || 45 |- ! 6801 | [[Абдуссамад]] || 45 |- ! 6802 | [[Алькарим]] || 45 |- ! 6803 | [[Абылай-Хан]] || 45 |- ! 6804 | [[Абдыхан]] || 45 |- ! 6805 | [[Агайдар]] || 45 |- ! 6806 | [[Абидулла]] || 45 |- ! 6807 | [[Арипбай]] || 45 |- ! 6808 | [[Аманжул]] || 45 |- ! 6809 | [[Айсат]] || 45 |- ! 6810 | [[Акканат]] || 45 |- ! 6811 | [[Аліби]] || 45 |- ! 6812 | [[Шахин]] || 44 |- ! 6813 | [[Ысмайыл]] || 44 |- ! 6814 | [[Утепкали]] || 44 |- ! 6815 | [[Тортай]] || 44 |- ! 6816 | [[Ырысжан]] || 44 |- ! 6817 | [[Ундасын]] || 44 |- ! 6818 | [[Убайда]] || 44 |- ! 6819 | [[Шахизада]] || 44 |- ! 6820 | [[Унгар]] || 44 |- ! 6821 | [[Шамсиддин]] || 44 |- ! 6822 | [[Толкин]] || 44 |- ! 6823 | [[Утежан]] || 44 |- ! 6824 | [[Турсумбек]] || 44 |- ! 6825 | [[Танатхан]] || 44 |- ! 6826 | [[Сандигали]] || 44 |- ! 6827 | [[Тоймурат]] || 44 |- ! 6828 | [[Сайдахмет]] || 44 |- ! 6829 | [[Сайфуллах]] || 44 |- ! 6830 | [[Тилепберген]] || 44 |- ! 6831 | [[Тилейхан]] || 44 |- ! 6832 | [[Тогайбай]] || 44 |- ! 6833 | [[Режеп]] || 44 |- ! 6834 | [[Сайфуддин]] || 44 |- ! 6835 | [[Сафи]] || 44 |- ! 6836 | [[Серикан]] || 44 |- ! 6837 | [[Садулла]] || 44 |- ! 6838 | [[Сайрамбай]] || 44 |- ! 6839 | [[Оралсын]] || 44 |- ! 6840 | [[Нұрымбек]] || 44 |- ! 6841 | [[Мухамметали]] || 44 |- ! 6842 | [[Ниязбай]] || 44 |- ! 6843 | [[Нусипжан]] || 44 |- ! 6844 | [[Нокисбай]] || 44 |- ! 6845 | [[Раниль]] || 44 |- ! 6846 | [[Мұратқан]] || 44 |- ! 6847 | [[Мухамадали]] || 44 |- ! 6848 | [[Рахатали]] || 44 |- ! 6849 | [[Онласбек]] || 44 |- ! 6850 | [[Нурхамит]] || 44 |- ! 6851 | [[Разбек]] || 44 |- ! 6852 | [[Маулетбек]] || 44 |- ! 6853 | [[Қазихан]] || 44 |- ! 6854 | [[Кожантай]] || 44 |- ! 6855 | [[Менжан]] || 44 |- ! 6856 | [[Колдасбай]] || 44 |- ! 6857 | [[Мукажан]] || 44 |- ! 6858 | [[Қажет]] || 44 |- ! 6859 | [[Куанышкалий]] || 44 |- ! 6860 | [[Кайролда]] || 44 |- ! 6861 | [[Карсакбай]] || 44 |- ! 6862 | [[Каһарман]] || 44 |- ! 6863 | [[Каппас]] || 44 |- ! 6864 | [[Жандилда]] || 44 |- ! 6865 | [[Карибек]] || 44 |- ! 6866 | [[Каскирбай]] || 44 |- ! 6867 | [[Каримулла]] || 44 |- ! 6868 | [[Зұлқарнай]] || 44 |- ! 6869 | [[Избасхан]] || 44 |- ! 6870 | [[Ерәмір]] || 44 |- ! 6871 | [[Досмухамбет]] || 44 |- ! 6872 | [[Елназ]] || 44 |- ! 6873 | [[Дауит]] || 44 |- ! 6874 | [[Әбділда]] || 44 |- ! 6875 | [[Джексенбай]] || 44 |- ! 6876 | [[Досмуханбет]] || 44 |- ! 6877 | [[Дилмухамед]] || 44 |- ! 6878 | [[Ғұмар]] || 44 |- ! 6879 | [[Әлғани]] || 44 |- ! 6880 | [[Джабраил]] || 44 |- ! 6881 | [[Әлемжан]] || 44 |- ! 6882 | [[Ефим]] || 44 |- ! 6883 | [[Еркінжан]] || 44 |- ! 6884 | [[Байдилла]] || 44 |- ! 6885 | [[Асланби]] || 44 |- ! 6886 | [[Ахметкан]] || 44 |- ! 6887 | [[Баурбек]] || 44 |- ! 6888 | [[Барак]] || 44 |- ! 6889 | [[Баймуханбет]] || 44 |- ! 6890 | [[Арарат]] || 44 |- ! 6891 | [[Алимухаммед]] || 44 |- ! 6892 | [[Абдиманат]] || 44 |- ! 6893 | [[Абдумансур]] || 44 |- ! 6894 | [[Аманәлі]] || 44 |- ! 6895 | [[Азирхан]] || 44 |- ! 6896 | [[Айару]] || 44 |- ! 6897 | [[Абдулькарим]] || 44 |- ! 6898 | [[Аллен]] || 44 |- ! 6899 | [[Ағынтай]] || 44 |- ! 6900 | [[Адхам]] || 44 |- ! 6901 | [[Азылхан]] || 44 |- ! 6902 | [[Абдуахит]] || 44 |- ! 6903 | [[Абуталиб]] || 44 |- ! 6904 | [[Аристанбек]] || 44 |- ! 6905 | [[Аймар]] || 44 |- ! 6906 | [[Ақдидар]] || 44 |- ! 6907 | [[Элмурат]] || 43 |- ! 6908 | [[Турегельды]] || 43 |- ! 6909 | [[Туймебек]] || 43 |- ! 6910 | [[Эламан]] || 43 |- ! 6911 | [[Хизат]] || 43 |- ! 6912 | [[Хақ-Назар]] || 43 |- ! 6913 | [[Шыңғысбек]] || 43 |- ! 6914 | [[Умитжан]] || 43 |- ! 6915 | [[Урак]] || 43 |- ! 6916 | [[Узбек]] || 43 |- ! 6917 | [[Сергази]] || 43 |- ! 6918 | [[Сабыртай]] || 43 |- ! 6919 | [[Сауирбек]] || 43 |- ! 6920 | [[Тағайбек]] || 43 |- ! 6921 | [[Тилеккабыл]] || 43 |- ! 6922 | [[Сейтжапар]] || 43 |- ! 6923 | [[Сатылган]] || 43 |- ! 6924 | [[Рахымгали]] || 43 |- ! 6925 | [[Тайыржан]] || 43 |- ! 6926 | [[Сагади]] || 43 |- ! 6927 | [[Мұханбетәли]] || 43 |- ! 6928 | [[Олтинбек]] || 43 |- ! 6929 | [[Олжатай]] || 43 |- ! 6930 | [[Нуртолеу]] || 43 |- ! 6931 | [[Омирзах]] || 43 |- ! 6932 | [[Райм]] || 43 |- ! 6933 | [[Нурсадык]] || 43 |- ! 6934 | [[Нышаналы]] || 43 |- ! 6935 | [[Мұхтарбек]] || 43 |- ! 6936 | [[Нәзір]] || 43 |- ! 6937 | [[Мырзагелди]] || 43 |- ! 6938 | [[Мырзакерим]] || 43 |- ! 6939 | [[Нұрмұхасан]] || 43 |- ! 6940 | [[Мурзахан]] || 43 |- ! 6941 | [[Мураджан]] || 43 |- ! 6942 | [[Момыш]] || 43 |- ! 6943 | [[Қадірәлі]] || 43 |- ! 6944 | [[Куатхан]] || 43 |- ! 6945 | [[Кондыбай]] || 43 |- ! 6946 | [[Мадиярхан]] || 43 |- ! 6947 | [[Мажид]] || 43 |- ! 6948 | [[Мағзум]] || 43 |- ! 6949 | [[Мейірлен]] || 43 |- ! 6950 | [[Кажгали]] || 43 |- ! 6951 | [[Кайрула]] || 43 |- ! 6952 | [[Ибраш]] || 43 |- ! 6953 | [[Кабылхан]] || 43 |- ! 6954 | [[Зинат]] || 43 |- ! 6955 | [[Ибайдулла]] || 43 |- ! 6956 | [[Зейіннұр]] || 43 |- ! 6957 | [[Дакен]] || 43 |- ! 6958 | [[Ережепбай]] || 43 |- ! 6959 | [[Еділбай]] || 43 |- ! 6960 | [[Әлібай]] || 43 |- ! 6961 | [[Даутбай]] || 43 |- ! 6962 | [[Жаксыгалий]] || 43 |- ! 6963 | [[Әби]] || 43 |- ! 6964 | [[Еркулан]] || 43 |- ! 6965 | [[Әзіз]] || 43 |- ! 6966 | [[Дінахмет]] || 43 |- ! 6967 | [[Жайдархан]] || 43 |- ! 6968 | [[Ерсаиын]] || 43 |- ! 6969 | [[Ерсали]] || 43 |- ! 6970 | [[Ауелбай]] || 43 |- ! 6971 | [[Асанғали]] || 43 |- ! 6972 | [[Бакиткали]] || 43 |- ! 6973 | [[Бегимбай]] || 43 |- ! 6974 | [[Багзат]] || 43 |- ! 6975 | [[Астан]] || 43 |- ! 6976 | [[Бақытберген]] || 43 |- ! 6977 | [[Асылгазы]] || 43 |- ! 6978 | [[Байрон]] || 43 |- ! 6979 | [[Бейсенби]] || 43 |- ! 6980 | [[Бисенби]] || 43 |- ! 6981 | [[Байнияз]] || 43 |- ! 6982 | [[Балдаурен]] || 43 |- ! 6983 | [[Асхатбек]] || 43 |- ! 6984 | [[Ғабдолла]] || 43 |- ! 6985 | [[Боташ]] || 43 |- ! 6986 | [[Бекман]] || 43 |- ! 6987 | [[Ақыт]] || 43 |- ! 6988 | [[Алфараби]] || 43 |- ! 6989 | [[Алимкан]] || 43 |- ! 6990 | [[Айзере]] || 43 |- ! 6991 | [[Абдыхалык]] || 43 |- ! 6992 | [[Аль-Азиз]] || 43 |- ! 6993 | [[Ақторе]] || 43 |- ! 6994 | [[Алгадай]] || 43 |- ! 6995 | [[Аманулла]] || 43 |- ! 6996 | [[Алтынгали]] || 43 |- ! 6997 | [[Аитжан]] || 43 |- ! 6998 | [[Адинур]] || 43 |- ! 6999 | [[Азидулла]] || 43 |- ! 7000 | [[Шымырбай]] || 42 |- ! 7001 | [[Шынгысбек]] || 42 |- ! 7002 | [[Хусниддин]] || 42 |- ! 7003 | [[Турмагамбет]] || 42 |- ! 7004 | [[Үмітбек]] || 42 |- ! 7005 | [[Шамсудин]] || 42 |- ! 7006 | [[Шарипкан]] || 42 |- ! 7007 | [[Үмбетәлі]] || 42 |- ! 7008 | [[Уристембек]] || 42 |- ! 7009 | [[Уаис]] || 42 |- ! 7010 | [[Шуақ]] || 42 |- ! 7011 | [[Урынбай]] || 42 |- ! 7012 | [[Сапармурат]] || 42 |- ! 7013 | [[Сраил]] || 42 |- ! 7014 | [[Сырымхан]] || 42 |- ! 7015 | [[Салик]] || 42 |- ! 7016 | [[Сатан]] || 42 |- ! 7017 | [[Талдыбек]] || 42 |- ! 7018 | [[Сарсенби]] || 42 |- ! 7019 | [[Сейдазим]] || 42 |- ! 7020 | [[Тоқан]] || 42 |- ! 7021 | [[Серкан]] || 42 |- ! 7022 | [[Тауфик]] || 42 |- ! 7023 | [[Сүйініш]] || 42 |- ! 7024 | [[Сеитказы]] || 42 |- ! 7025 | [[Нұриса]] || 42 |- ! 7026 | [[Омержан]] || 42 |- ! 7027 | [[Ныгымет]] || 42 |- ! 7028 | [[Нурислом]] || 42 |- ! 7029 | [[Оспанбек]] || 42 |- ! 7030 | [[Мұхамедхан]] || 42 |- ! 7031 | [[Несіпбек]] || 42 |- ! 7032 | [[Нурсипат]] || 42 |- ! 7033 | [[Мухамадияр]] || 42 |- ! 7034 | [[Мұхиддин]] || 42 |- ! 7035 | [[Омирузак]] || 42 |- ! 7036 | [[Нұрбота]] || 42 |- ! 7037 | [[Отепберген]] || 42 |- ! 7038 | [[Нұржақып]] || 42 |- ! 7039 | [[Набидолла]] || 42 |- ! 7040 | [[Муратгали]] || 42 |- ! 7041 | [[Мерас]] || 42 |- ! 7042 | [[Қожа-Ахмет]] || 42 |- ! 7043 | [[Күнболат]] || 42 |- ! 7044 | [[Куанай]] || 42 |- ! 7045 | [[Мералы]] || 42 |- ! 7046 | [[Меирхат]] || 42 |- ! 7047 | [[Косжан]] || 42 |- ! 7048 | [[Мунарбек]] || 42 |- ! 7049 | [[Кумаргазы]] || 42 |- ! 7050 | [[Кайр]] || 42 |- ! 7051 | [[Каиргалий]] || 42 |- ! 7052 | [[Ибрайм]] || 42 |- ! 7053 | [[Карсыбек]] || 42 |- ! 7054 | [[Камалбай]] || 42 |- ! 7055 | [[Жамбырбай]] || 42 |- ! 7056 | [[Жәнибек]] || 42 |- ! 7057 | [[Ибрайым]] || 42 |- ! 7058 | [[Калас]] || 42 |- ! 7059 | [[Кайыртай]] || 42 |- ! 7060 | [[Кабдолда]] || 42 |- ! 7061 | [[Кабылбай]] || 42 |- ! 7062 | [[Кайдарбек]] || 42 |- ! 7063 | [[Жеткіншек]] || 42 |- ! 7064 | [[Кайракбай]] || 42 |- ! 7065 | [[Жұбан]] || 42 |- ! 7066 | [[Искандэр]] || 42 |- ! 7067 | [[Жұмақан]] || 42 |- ! 7068 | [[Іліяс]] || 42 |- ! 7069 | [[Жуманияз]] || 42 |- ! 7070 | [[Ерторе]] || 42 |- ! 7071 | [[Жагпар]] || 42 |- ! 7072 | [[Әзіретәлі]] || 42 |- ! 7073 | [[Әбдіхан]] || 42 |- ! 7074 | [[Даирхан]] || 42 |- ! 7075 | [[Дуйсенкул]] || 42 |- ! 7076 | [[Ерімбет]] || 42 |- ! 7077 | [[Ескелди]] || 42 |- ! 7078 | [[Әлсейіт]] || 42 |- ! 7079 | [[Асман]] || 42 |- ! 7080 | [[Галинур]] || 42 |- ! 7081 | [[Балжан]] || 42 |- ! 7082 | [[Ахмедьяр]] || 42 |- ! 7083 | [[Балғабек]] || 42 |- ! 7084 | [[Базарали]] || 42 |- ! 7085 | [[Бексолтан]] || 42 |- ! 7086 | [[Бобур]] || 42 |- ! 7087 | [[Базаркул]] || 42 |- ! 7088 | [[Бейбт]] || 42 |- ! 7089 | [[Абусеит]] || 42 |- ! 7090 | [[Али-Асқар]] || 42 |- ! 7091 | [[Аблан]] || 42 |- ! 7092 | [[Алмаханбет]] || 42 |- ! 7093 | [[Айтен]] || 42 |- ! 7094 | [[Абильжан]] || 42 |- ! 7095 | [[Алдибек]] || 42 |- ! 7096 | [[Акмурза]] || 42 |- ! 7097 | [[Ақмұрат]] || 42 |- ! 7098 | [[Адельбек]] || 42 |- ! 7099 | [[Арапат]] || 42 |- ! 7100 | [[Ақын]] || 42 |- ! 7101 | [[Шукур]] || 41 |- ! 7102 | [[Чынгыз]] || 41 |- ! 7103 | [[Шади]] || 41 |- ! 7104 | [[Төлебек]] || 41 |- ! 7105 | [[Турсункан]] || 41 |- ! 7106 | [[Шахруз]] || 41 |- ! 7107 | [[Улагат]] || 41 |- ! 7108 | [[Түгел]] || 41 |- ! 7109 | [[Яссин]] || 41 |- ! 7110 | [[Харис]] || 41 |- ! 7111 | [[Туретай]] || 41 |- ! 7112 | [[Хазірет]] || 41 |- ! 7113 | [[Шайкен]] || 41 |- ! 7114 | [[Шахман]] || 41 |- ! 7115 | [[Умит]] || 41 |- ! 7116 | [[Тэмуджин]] || 41 |- ! 7117 | [[Хожахмет]] || 41 |- ! 7118 | [[Толагай]] || 41 |- ! 7119 | [[Серикбой]] || 41 |- ! 7120 | [[Султамурат]] || 41 |- ! 7121 | [[Тендик]] || 41 |- ! 7122 | [[Суйиндик]] || 41 |- ! 7123 | [[Сейтқали]] || 41 |- ! 7124 | [[Тлеп]] || 41 |- ! 7125 | [[Теңел]] || 41 |- ! 7126 | [[Сырбек]] || 41 |- ! 7127 | [[Розмат]] || 41 |- ! 7128 | [[Ризуан]] || 41 |- ! 7129 | [[Сейтахмет]] || 41 |- ! 7130 | [[Нұрәсіл]] || 41 |- ! 7131 | [[Нургуат]] || 41 |- ! 7132 | [[Нурпейис]] || 41 |- ! 7133 | [[Несипхан]] || 41 |- ! 7134 | [[Онерхан]] || 41 |- ! 7135 | [[Мұхамбетәлі]] || 41 |- ! 7136 | [[Пердалы]] || 41 |- ! 7137 | [[Нұрполат]] || 41 |- ! 7138 | [[Нуралбек]] || 41 |- ! 7139 | [[Мұхамметжан]] || 41 |- ! 7140 | [[Ондас]] || 41 |- ! 7141 | [[Мухасан]] || 41 |- ! 7142 | [[Оразкелді]] || 41 |- ! 7143 | [[Мұратәлі]] || 41 |- ! 7144 | [[Мұхаммадали]] || 41 |- ! 7145 | [[Омарәлі]] || 41 |- ! 7146 | [[Науырызбек]] || 41 |- ! 7147 | [[Мыңбай]] || 41 |- ! 7148 | [[Накипбек]] || 41 |- ! 7149 | [[Нигматулла]] || 41 |- ! 7150 | [[Набиолла]] || 41 |- ! 7151 | [[Мухангали]] || 41 |- ! 7152 | [[Мукасан]] || 41 |- ! 7153 | [[Кулмурат]] || 41 |- ! 7154 | [[Мадлен]] || 41 |- ! 7155 | [[Кыдыржан]] || 41 |- ! 7156 | [[Мадяр]] || 41 |- ! 7157 | [[Кунай]] || 41 |- ! 7158 | [[Қанапия]] || 41 |- ! 7159 | [[Мейірғали]] || 41 |- ! 7160 | [[Мартин]] || 41 |- ! 7161 | [[Клышбай]] || 41 |- ! 7162 | [[Кыдыркожа]] || 41 |- ! 7163 | [[Мәдібек]] || 41 |- ! 7164 | [[Көптілеу]] || 41 |- ! 7165 | [[Калиакпар]] || 41 |- ! 7166 | [[Жәрдем]] || 41 |- ! 7167 | [[Исағали]] || 41 |- ! 7168 | [[Жұмакелді]] || 41 |- ! 7169 | [[Ізбасхан]] || 41 |- ! 7170 | [[Кадыл]] || 41 |- ! 7171 | [[Кайратбай]] || 41 |- ! 7172 | [[Женес]] || 41 |- ! 7173 | [[Жұмағұл]] || 41 |- ! 7174 | [[Кажибек]] || 41 |- ! 7175 | [[Каержан]] || 41 |- ! 7176 | [[Исламғали]] || 41 |- ! 7177 | [[Кайртай]] || 41 |- ! 7178 | [[Әлиар]] || 41 |- ! 7179 | [[Дайрабек]] || 41 |- ! 7180 | [[Әбдімүтәліп]] || 41 |- ! 7181 | [[Джуматай]] || 41 |- ! 7182 | [[Ергалый]] || 41 |- ! 7183 | [[Дильмурад]] || 41 |- ! 7184 | [[Давыд]] || 41 |- ! 7185 | [[Ердалы]] || 41 |- ! 7186 | [[Әбдірашид]] || 41 |- ! 7187 | [[Әльфараби]] || 41 |- ! 7188 | [[Далель]] || 41 |- ! 7189 | [[Ахметулла]] || 41 |- ! 7190 | [[Артикбай]] || 41 |- ! 7191 | [[Байкал]] || 41 |- ! 7192 | [[Бекеш]] || 41 |- ! 7193 | [[Байнур]] || 41 |- ! 7194 | [[Армен]] || 41 |- ! 7195 | [[Биләл]] || 41 |- ! 7196 | [[Бектілеу]] || 41 |- ! 7197 | [[Бақдәурен]] || 41 |- ! 7198 | [[Абдикамал]] || 41 |- ! 7199 | [[Ажихан]] || 41 |- ! 7200 | [[Адильгазы]] || 41 |- ! 7201 | [[Алижон]] || 41 |- ! 7202 | [[Алиислам]] || 41 |- ! 7203 | [[Абдужаббар]] || 41 |- ! 7204 | [[Акпан]] || 41 |- ! 7205 | [[Айсан]] || 41 |- ! 7206 | [[Абдурауф]] || 41 |- ! 7207 | [[Абілхайыр]] || 41 |- ! 7208 | [[Эрболат]] || 40 |- ! 7209 | [[Хабибрахман]] || 40 |- ! 7210 | [[Төлеуғазы]] || 40 |- ! 7211 | [[Хаирбек]] || 40 |- ! 7212 | [[Турсинбек]] || 40 |- ! 7213 | [[Ұзақ]] || 40 |- ! 7214 | [[Шағатай]] || 40 |- ! 7215 | [[Уралхан]] || 40 |- ! 7216 | [[Турахан]] || 40 |- ! 7217 | [[Тунгат]] || 40 |- ! 7218 | [[Садырбай]] || 40 |- ! 7219 | [[Сирожиддин]] || 40 |- ! 7220 | [[Таскынбай]] || 40 |- ! 7221 | [[Темуджин]] || 40 |- ! 7222 | [[Собит]] || 40 |- ! 7223 | [[Талапбай]] || 40 |- ! 7224 | [[Саулетхан]] || 40 |- ! 7225 | [[Рахимжон]] || 40 |- ! 7226 | [[Тажигали]] || 40 |- ! 7227 | [[Сисенбек]] || 40 |- ! 7228 | [[Серказы]] || 40 |- ! 7229 | [[Сериккажы]] || 40 |- ! 7230 | [[Сагынгалий]] || 40 |- ! 7231 | [[Сапаш]] || 40 |- ! 7232 | [[Мухтаркан]] || 40 |- ! 7233 | [[Нарик]] || 40 |- ! 7234 | [[Ныгметолла]] || 40 |- ! 7235 | [[Нусип]] || 40 |- ! 7236 | [[Орынгалий]] || 40 |- ! 7237 | [[Надирбай]] || 40 |- ! 7238 | [[Райиан]] || 40 |- ! 7239 | [[Назарәлі]] || 40 |- ! 7240 | [[Мухамед Али]] || 40 |- ! 7241 | [[Мураткалий]] || 40 |- ! 7242 | [[Мақұлбек]] || 40 |- ! 7243 | [[Максым]] || 40 |- ! 7244 | [[Масгут]] || 40 |- ! 7245 | [[Қайыркен]] || 40 |- ! 7246 | [[Мамырбай]] || 40 |- ! 7247 | [[Мергалым]] || 40 |- ! 7248 | [[Қайса]] || 40 |- ! 7249 | [[Қолдас]] || 40 |- ! 7250 | [[Мирсаид]] || 40 |- ! 7251 | [[Куванч]] || 40 |- ! 7252 | [[Кобен]] || 40 |- ! 7253 | [[Қалабай]] || 40 |- ! 7254 | [[Миршат]] || 40 |- ! 7255 | [[Қыдырали]] || 40 |- ! 7256 | [[Мергенбек]] || 40 |- ! 7257 | [[Изгилик]] || 40 |- ! 7258 | [[Жупарбек]] || 40 |- ! 7259 | [[Калиулла]] || 40 |- ! 7260 | [[Кабыш]] || 40 |- ! 7261 | [[Камаладдин]] || 40 |- ! 7262 | [[Жумай]] || 40 |- ! 7263 | [[Ибрайхан]] || 40 |- ! 7264 | [[Калау]] || 40 |- ! 7265 | [[Казы]] || 40 |- ! 7266 | [[Жәнгірхан]] || 40 |- ! 7267 | [[Жанымхан]] || 40 |- ! 7268 | [[Кенескан]] || 40 |- ! 7269 | [[Жанбыршы]] || 40 |- ! 7270 | [[Еркабыл]] || 40 |- ! 7271 | [[Ескабыл]] || 40 |- ! 7272 | [[Жалгаспай]] || 40 |- ! 7273 | [[Есмырза]] || 40 |- ! 7274 | [[Ергожа]] || 40 |- ! 7275 | [[Әлимансур]] || 40 |- ! 7276 | [[Әбсаттар]] || 40 |- ! 7277 | [[Дильен]] || 40 |- ! 7278 | [[Еркингазы]] || 40 |- ! 7279 | [[Джаксыбай]] || 40 |- ! 7280 | [[Әбу-Бәкір]] || 40 |- ! 7281 | [[Әкбар]] || 40 |- ! 7282 | [[Досмырза]] || 40 |- ! 7283 | [[Ельаман]] || 40 |- ! 7284 | [[Джумадил]] || 40 |- ! 7285 | [[Бисенгалий]] || 40 |- ! 7286 | [[Аттила]] || 40 |- ! 7287 | [[Башир]] || 40 |- ! 7288 | [[Бехрузбек]] || 40 |- ! 7289 | [[Ғанижан]] || 40 |- ! 7290 | [[Болысхан]] || 40 |- ! 7291 | [[Бекғали]] || 40 |- ! 7292 | [[Байтерек]] || 40 |- ! 7293 | [[Абилкайр]] || 40 |- ! 7294 | [[Айлан]] || 40 |- ! 7295 | [[Амір]] || 40 |- ! 7296 | [[Алангир]] || 40 |- ! 7297 | [[Айқынбек]] || 40 |- ! 7298 | [[Абдирашид]] || 40 |- ! 7299 | [[Акимгерей]] || 40 |- ! 7300 | [[Алтын]] || 40 |- ! 7301 | [[Алимир]] || 40 |- ! 7302 | [[Шакирт]] || 39 |- ! 7303 | [[Шәріпхан]] || 39 |- ! 7304 | [[Тулеугазы]] || 39 |- ! 7305 | [[Хан-Керей]] || 39 |- ! 7306 | [[Юсупбек]] || 39 |- ! 7307 | [[Узакберген]] || 39 |- ! 7308 | [[Толеп]] || 39 |- ! 7309 | [[Утеш]] || 39 |- ! 7310 | [[Сәмет]] || 39 |- ! 7311 | [[Сәттіғұл]] || 39 |- ! 7312 | [[Таубек]] || 39 |- ! 7313 | [[Рахимберды]] || 39 |- ! 7314 | [[Сауранбай]] || 39 |- ! 7315 | [[Саттыбек]] || 39 |- ! 7316 | [[Талантбек]] || 39 |- ! 7317 | [[Тансыкбай]] || 39 |- ! 7318 | [[Сайдалы]] || 39 |- ! 7319 | [[Таирлан]] || 39 |- ! 7320 | [[Сункарбек]] || 39 |- ! 7321 | [[Сұлтанбибарыс]] || 39 |- ! 7322 | [[Сабирбек]] || 39 |- ! 7323 | [[Тілеубай]] || 39 |- ! 7324 | [[Сарсеналы]] || 39 |- ! 7325 | [[Өстемір]] || 39 |- ! 7326 | [[Мырзат]] || 39 |- ! 7327 | [[Нуртуған]] || 39 |- ! 7328 | [[Нұрслан]] || 39 |- ! 7329 | [[Отар]] || 39 |- ! 7330 | [[Нурханат]] || 39 |- ! 7331 | [[Рамзес]] || 39 |- ! 7332 | [[Нурымхан]] || 39 |- ! 7333 | [[Оринбек]] || 39 |- ! 7334 | [[Расилбек]] || 39 |- ! 7335 | [[Мухағали]] || 39 |- ! 7336 | [[Нигметулла]] || 39 |- ! 7337 | [[Өсерхан]] || 39 |- ! 7338 | [[Назымхан]] || 39 |- ! 7339 | [[Набидулла]] || 39 |- ! 7340 | [[Омырзак]] || 39 |- ! 7341 | [[Нурас]] || 39 |- ! 7342 | [[Ондаган]] || 39 |- ! 7343 | [[Мұхамметали]] || 39 |- ! 7344 | [[Нурилла]] || 39 |- ! 7345 | [[Раулан]] || 39 |- ! 7346 | [[Қайназар]] || 39 |- ! 7347 | [[Кумек]] || 39 |- ! 7348 | [[Мирасыл]] || 39 |- ! 7349 | [[Маукен]] || 39 |- ! 7350 | [[Момбек]] || 39 |- ! 7351 | [[Медеубай]] || 39 |- ! 7352 | [[Миіржан]] || 39 |- ! 7353 | [[Қонақбай]] || 39 |- ! 7354 | [[Коркемжан]] || 39 |- ! 7355 | [[Махмутжан]] || 39 |- ! 7356 | [[Клыш]] || 39 |- ! 7357 | [[Қабдолла]] || 39 |- ! 7358 | [[Қайыргелді]] || 39 |- ! 7359 | [[Кожа]] || 39 |- ! 7360 | [[Копберген]] || 39 |- ! 7361 | [[Молдағали]] || 39 |- ! 7362 | [[Мукарам]] || 39 |- ! 7363 | [[Құрманжан]] || 39 |- ! 7364 | [[Мендыбек]] || 39 |- ! 7365 | [[Каламбек]] || 39 |- ! 7366 | [[Жанкуат]] || 39 |- ! 7367 | [[Жекебай]] || 39 |- ! 7368 | [[Жулдузбек]] || 39 |- ! 7369 | [[Заид]] || 39 |- ! 7370 | [[Келесбай]] || 39 |- ! 7371 | [[Кантемир]] || 39 |- ! 7372 | [[Жамил]] || 39 |- ! 7373 | [[Жасуланбек]] || 39 |- ! 7374 | [[Йусуф]] || 39 |- ! 7375 | [[Кайратдин]] || 39 |- ! 7376 | [[Кабай]] || 39 |- ! 7377 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 7378 | [[Калымбет]] || 39 |- ! 7379 | [[Жиһангер]] || 39 |- ! 7380 | [[Жетыбай]] || 39 |- ! 7381 | [[Жанқабыл]] || 39 |- ! 7382 | [[Изет]] || 39 |- ! 7383 | [[Кенжали]] || 39 |- ! 7384 | [[Изтай]] || 39 |- ! 7385 | [[Жайыкбай]] || 39 |- ! 7386 | [[Даржан]] || 39 |- ! 7387 | [[Еркеболан]] || 39 |- ! 7388 | [[Досыбек]] || 39 |- ! 7389 | [[Егимбай]] || 39 |- ! 7390 | [[Дильдабек]] || 39 |- ! 7391 | [[Есембай]] || 39 |- ! 7392 | [[Джан]] || 39 |- ! 7393 | [[Данял]] || 39 |- ! 7394 | [[Әлазиз]] || 39 |- ! 7395 | [[Дилмухаммед]] || 39 |- ! 7396 | [[Әмир]] || 39 |- ! 7397 | [[Едильбек]] || 39 |- ! 7398 | [[Есназар]] || 39 |- ! 7399 | [[Даулеткелді]] || 39 |- ! 7400 | [[Әжібек]] || 39 |- ! 7401 | [[Бегадил]] || 39 |- ! 7402 | [[Аукен]] || 39 |- ! 7403 | [[Асқарәлі]] || 39 |- ! 7404 | [[Аулет]] || 39 |- ! 7405 | [[Бейкут]] || 39 |- ! 7406 | [[Бекзот]] || 39 |- ! 7407 | [[Бақтұрсын]] || 39 |- ! 7408 | [[Бактыгалий]] || 39 |- ! 7409 | [[Бибек]] || 39 |- ! 7410 | [[Бағзат]] || 39 |- ! 7411 | [[Булаткан]] || 39 |- ! 7412 | [[Бәкір]] || 39 |- ! 7413 | [[Бибулат]] || 39 |- ! 7414 | [[Батый]] || 39 |- ! 7415 | [[Бибіт]] || 39 |- ! 7416 | [[Адик]] || 39 |- ! 7417 | [[Ақмәди]] || 39 |- ! 7418 | [[Алирахман]] || 39 |- ! 7419 | [[Амен]] || 39 |- ! 7420 | [[Аргин]] || 39 |- ! 7421 | [[Акберды]] || 39 |- ! 7422 | [[Аймухан]] || 39 |- ! 7423 | [[Абдулатиф]] || 39 |- ! 7424 | [[Абылбек]] || 39 |- ! 7425 | [[Айсерик]] || 39 |- ! 7426 | [[Алуадин]] || 39 |- ! 7427 | [[Актлеу]] || 39 |- ! 7428 | [[Алиф]] || 39 |- ! 7429 | [[Ажигали]] || 39 |- ! 7430 | [[Тулеби]] || 38 |- ! 7431 | [[Шынтемір]] || 38 |- ! 7432 | [[Шахзад]] || 38 |- ! 7433 | [[Шахмаран]] || 38 |- ! 7434 | [[Хасым]] || 38 |- ! 7435 | [[Тұнық]] || 38 |- ! 7436 | [[Фурхат]] || 38 |- ! 7437 | [[Үрістем]] || 38 |- ! 7438 | [[Хасанали]] || 38 |- ! 7439 | [[Сериккул]] || 38 |- ! 7440 | [[Сейтнур]] || 38 |- ! 7441 | [[Сүндетали]] || 38 |- ! 7442 | [[Сарварбек]] || 38 |- ! 7443 | [[Султонбек]] || 38 |- ! 7444 | [[Тилеукабыл]] || 38 |- ! 7445 | [[Тастайбек]] || 38 |- ! 7446 | [[Сұлтанбай]] || 38 |- ! 7447 | [[Смет]] || 38 |- ! 7448 | [[Тимирлан]] || 38 |- ! 7449 | [[Сейітқали]] || 38 |- ! 7450 | [[Суйндык]] || 38 |- ! 7451 | [[Токтыбай]] || 38 |- ! 7452 | [[Тлес]] || 38 |- ! 7453 | [[Сарқыт]] || 38 |- ! 7454 | [[Мырзагазы]] || 38 |- ! 7455 | [[Ниетулла]] || 38 |- ! 7456 | [[Нурәли]] || 38 |- ! 7457 | [[Онер]] || 38 |- ! 7458 | [[Мұқамбет]] || 38 |- ! 7459 | [[Онур]] || 38 |- ! 7460 | [[Мухамедхан]] || 38 |- ! 7461 | [[Нұрпейс]] || 38 |- ! 7462 | [[Навруз]] || 38 |- ! 7463 | [[Оразәли]] || 38 |- ! 7464 | [[Орунбек]] || 38 |- ! 7465 | [[Нұрұлан]] || 38 |- ! 7466 | [[Мирзат]] || 38 |- ! 7467 | [[Кыран]] || 38 |- ! 7468 | [[Мендыхан]] || 38 |- ! 7469 | [[Кожагали]] || 38 |- ! 7470 | [[Мертай]] || 38 |- ! 7471 | [[Маханбетжан]] || 38 |- ! 7472 | [[Медияр]] || 38 |- ! 7473 | [[Кулжабай]] || 38 |- ! 7474 | [[Козыбек]] || 38 |- ! 7475 | [[Койшибек]] || 38 |- ! 7476 | [[Мукит]] || 38 |- ! 7477 | [[Махмед]] || 38 |- ! 7478 | [[Кубаш]] || 38 |- ! 7479 | [[Кудырет]] || 38 |- ! 7480 | [[Минайдар]] || 38 |- ! 7481 | [[Кувондик]] || 38 |- ! 7482 | [[Қыдыралы]] || 38 |- ! 7483 | [[Кулмаханбет]] || 38 |- ! 7484 | [[Кидирали]] || 38 |- ! 7485 | [[Канафия]] || 38 |- ! 7486 | [[Канайбек]] || 38 |- ! 7487 | [[Ідіріс]] || 38 |- ! 7488 | [[Кенел]] || 38 |- ! 7489 | [[Зинадин]] || 38 |- ! 7490 | [[Кабылтай]] || 38 |- ! 7491 | [[Караматдин]] || 38 |- ! 7492 | [[Камалиден]] || 38 |- ! 7493 | [[Каербек]] || 38 |- ! 7494 | [[Каиырбек]] || 38 |- ! 7495 | [[Жармуханбет]] || 38 |- ! 7496 | [[Жұманияз]] || 38 |- ! 7497 | [[Жусипали]] || 38 |- ! 7498 | [[Кажыбек]] || 38 |- ! 7499 | [[Жусипбай]] || 38 |- ! 7500 | [[Жамшидбек]] || 38 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Касан]] || 38 |- ! 7502 | [[Изтлеу]] || 38 |- ! 7503 | [[Исланбек]] || 38 |- ! 7504 | [[Ифрат]] || 38 |- ! 7505 | [[Карен]] || 38 |- ! 7506 | [[Камол]] || 38 |- ! 7507 | [[Касымбай]] || 38 |- ! 7508 | [[Ерсат]] || 38 |- ! 7509 | [[Даиржан]] || 38 |- ! 7510 | [[Дильмухаммед]] || 38 |- ! 7511 | [[Елен]] || 38 |- ! 7512 | [[Гизатолла]] || 38 |- ! 7513 | [[Әбілхайырхан]] || 38 |- ! 7514 | [[Әлмұхамед]] || 38 |- ! 7515 | [[Әуелхан]] || 38 |- ! 7516 | [[Джолдыбай]] || 38 |- ! 7517 | [[Даму]] || 38 |- ! 7518 | [[Джанабек]] || 38 |- ! 7519 | [[Ерсолтан]] || 38 |- ! 7520 | [[Дінмұхаммедәли]] || 38 |- ! 7521 | [[Беибіт]] || 38 |- ! 7522 | [[Бидахмет]] || 38 |- ! 7523 | [[Бегимжан]] || 38 |- ! 7524 | [[Бердеш]] || 38 |- ! 7525 | [[Гафу]] || 38 |- ! 7526 | [[Баккелды]] || 38 |- ! 7527 | [[Аяған]] || 38 |- ! 7528 | [[Влад]] || 38 |- ! 7529 | [[Батыргалий]] || 38 |- ! 7530 | [[Асабай]] || 38 |- ! 7531 | [[Гадильбек]] || 38 |- ! 7532 | [[Габдол]] || 38 |- ! 7533 | [[Баһадүр]] || 38 |- ! 7534 | [[Габи]] || 38 |- ! 7535 | [[Бимұрат]] || 38 |- ! 7536 | [[Габибулла]] || 38 |- ! 7537 | [[Ғасырхан]] || 38 |- ! 7538 | [[Ахмадали]] || 38 |- ! 7539 | [[Ахметолла]] || 38 |- ! 7540 | [[Альмири]] || 38 |- ! 7541 | [[Абылкайыр]] || 38 |- ! 7542 | [[Адриан]] || 38 |- ! 7543 | [[Алсеит]] || 38 |- ! 7544 | [[Абылмансур]] || 38 |- ! 7545 | [[Абдуқадыр]] || 38 |- ! 7546 | [[Ақсултан]] || 38 |- ! 7547 | [[Ақжарқын]] || 38 |- ! 7548 | [[Абдильда]] || 38 |- ! 7549 | [[Адижан]] || 38 |- ! 7550 | [[Алимтай]] || 38 |- ! 7551 | [[Абусаид]] || 38 |- ! 7552 | [[Айжол]] || 38 |- ! 7553 | [[Алімжан]] || 38 |- ! 7554 | [[Ағажан]] || 38 |- ! 7555 | [[Айхын]] || 38 |- ! 7556 | [[Ақсұнқар]] || 38 |- ! 7557 | [[Абдусабыр]] || 38 |- ! 7558 | [[Абит]] || 38 |- ! 7559 | [[Аманолла]] || 38 |- ! 7560 | [[Ыбрахым]] || 37 |- ! 7561 | [[Турсунжан]] || 37 |- ! 7562 | [[Умир]] || 37 |- ! 7563 | [[Умиралы]] || 37 |- ! 7564 | [[Шаһмардан]] || 37 |- ! 7565 | [[Тулюген]] || 37 |- ! 7566 | [[Шорабек]] || 37 |- ! 7567 | [[Толқынбек]] || 37 |- ! 7568 | [[Саназар]] || 37 |- ! 7569 | [[Сулиман]] || 37 |- ! 7570 | [[Таурбек]] || 37 |- ! 7571 | [[Сағитжан]] || 37 |- ! 7572 | [[Саад]] || 37 |- ! 7573 | [[Сейтгали]] || 37 |- ! 7574 | [[Сайлан]] || 37 |- ! 7575 | [[Тобыл]] || 37 |- ! 7576 | [[Танаш]] || 37 |- ! 7577 | [[Саткали]] || 37 |- ! 7578 | [[Сайат]] || 37 |- ! 7579 | [[Сальман]] || 37 |- ! 7580 | [[Санабек]] || 37 |- ! 7581 | [[Сарсенгазы]] || 37 |- ! 7582 | [[Сақтапберген]] || 37 |- ! 7583 | [[Рза]] || 37 |- ! 7584 | [[Сабихан]] || 37 |- ! 7585 | [[Садат]] || 37 |- ! 7586 | [[Сираж]] || 37 |- ! 7587 | [[Тойшибек]] || 37 |- ! 7588 | [[Сейсенгазы]] || 37 |- ! 7589 | [[Нагметулла]] || 37 |- ! 7590 | [[Насырхан]] || 37 |- ! 7591 | [[Нұртөлеу]] || 37 |- ! 7592 | [[Нүржігіт]] || 37 |- ! 7593 | [[Нұрғазиз]] || 37 |- ! 7594 | [[Низамиддин]] || 37 |- ! 7595 | [[Нұрданбек]] || 37 |- ! 7596 | [[Пардабай]] || 37 |- ! 7597 | [[Нұрмухаммад]] || 37 |- ! 7598 | [[Науырызбай]] || 37 |- ! 7599 | [[Оразмұхаммед]] || 37 |- ! 7600 | [[Нысаналы]] || 37 |- ! 7601 | [[Озатбек]] || 37 |- ! 7602 | [[Қайрбек]] || 37 |- ! 7603 | [[Қадыс]] || 37 |- ! 7604 | [[Қадыл]] || 37 |- ! 7605 | [[Мәдіхан]] || 37 |- ! 7606 | [[Мергазы]] || 37 |- ! 7607 | [[Қадырали]] || 37 |- ! 7608 | [[Көмек]] || 37 |- ! 7609 | [[Құаныш]] || 37 |- ! 7610 | [[Маутхан]] || 37 |- ! 7611 | [[Мендигерей]] || 37 |- ! 7612 | [[Қылышбай]] || 37 |- ! 7613 | [[Қалиасқар]] || 37 |- ! 7614 | [[Мейербек]] || 37 |- ! 7615 | [[Қалдар]] || 37 |- ! 7616 | [[Қадірхан]] || 37 |- ! 7617 | [[Куандық]] || 37 |- ! 7618 | [[Қайржан]] || 37 |- ! 7619 | [[Жубай]] || 37 |- ! 7620 | [[Заутбек]] || 37 |- ! 7621 | [[Камел]] || 37 |- ! 7622 | [[Жексенби]] || 37 |- ! 7623 | [[Иген]] || 37 |- ! 7624 | [[Камысбай]] || 37 |- ! 7625 | [[Жанерке]] || 37 |- ! 7626 | [[Жолды]] || 37 |- ! 7627 | [[Кадыркул]] || 37 |- ! 7628 | [[Кайрбулат]] || 37 |- ! 7629 | [[Жұма]] || 37 |- ! 7630 | [[Жанпейс]] || 37 |- ! 7631 | [[Ескандер]] || 37 |- ! 7632 | [[Елдана]] || 37 |- ! 7633 | [[Ерқұлан]] || 37 |- ! 7634 | [[Джумагазы]] || 37 |- ! 7635 | [[Дауран]] || 37 |- ! 7636 | [[Ербул]] || 37 |- ! 7637 | [[Есбатыр]] || 37 |- ! 7638 | [[Жамаладин]] || 37 |- ! 7639 | [[Дилшодбек]] || 37 |- ! 7640 | [[Ермағанбет]] || 37 |- ! 7641 | [[Есмагамбет]] || 37 |- ! 7642 | [[Жайнак]] || 37 |- ! 7643 | [[Есенкос]] || 37 |- ! 7644 | [[Әзімжан]] || 37 |- ! 7645 | [[Елибек]] || 37 |- ! 7646 | [[Досмухаммед]] || 37 |- ! 7647 | [[Гылым]] || 37 |- ! 7648 | [[Әліпбек]] || 37 |- ! 7649 | [[Ескандир]] || 37 |- ! 7650 | [[Доктырбай]] || 37 |- ! 7651 | [[Ертыс]] || 37 |- ! 7652 | [[Жаманбай]] || 37 |- ! 7653 | [[Бекиш]] || 37 |- ! 7654 | [[Бейимбет]] || 37 |- ! 7655 | [[Ахансері]] || 37 |- ! 7656 | [[Билисбек]] || 37 |- ! 7657 | [[Баймаганбет]] || 37 |- ! 7658 | [[Галимат]] || 37 |- ! 7659 | [[Арысұлан]] || 37 |- ! 7660 | [[Бактыяр]] || 37 |- ! 7661 | [[Балыкбай]] || 37 |- ! 7662 | [[Баккожа]] || 37 |- ! 7663 | [[Габдрахман]] || 37 |- ! 7664 | [[Баязет]] || 37 |- ! 7665 | [[Балжігіт]] || 37 |- ! 7666 | [[Биримжан]] || 37 |- ! 7667 | [[Базыл]] || 37 |- ! 7668 | [[Акаш]] || 37 |- ! 7669 | [[Алсейт]] || 37 |- ! 7670 | [[Анри]] || 37 |- ! 7671 | [[Аль Азиз]] || 37 |- ! 7672 | [[Алиахмед]] || 37 |- ! 7673 | [[Альхаир]] || 37 |- ! 7674 | [[Алимұхаммед]] || 37 |- ! 7675 | [[Аманқұл]] || 37 |- ! 7676 | [[Аммар]] || 37 |- ! 7677 | [[Акбота]] || 37 |- ! 7678 | [[Азирбай]] || 37 |- ! 7679 | [[Амиралы]] || 37 |- ! 7680 | [[Алишан]] || 37 |- ! 7681 | [[Айталы]] || 37 |- ! 7682 | [[Адак]] || 37 |- ! 7683 | [[Абдигапбар]] || 37 |- ! 7684 | [[Абдумутал]] || 37 |- ! 7685 | [[Алғадай]] || 37 |- ! 7686 | [[Аль Таир]] || 37 |- ! 7687 | [[Абдисадык]] || 37 |- ! 7688 | [[Шапай]] || 36 |- ! 7689 | [[Ұласхан]] || 36 |- ! 7690 | [[Хәкім]] || 36 |- ! 7691 | [[Шалғын]] || 36 |- ! 7692 | [[Халиолла]] || 36 |- ! 7693 | [[Шалдарбек]] || 36 |- ! 7694 | [[Трофим]] || 36 |- ! 7695 | [[Шымберген]] || 36 |- ! 7696 | [[Хажимурат]] || 36 |- ! 7697 | [[Турегелди]] || 36 |- ! 7698 | [[Хусайн]] || 36 |- ! 7699 | [[Уалибек]] || 36 |- ! 7700 | [[Толемис]] || 36 |- ! 7701 | [[Хабдулла]] || 36 |- ! 7702 | [[Үмітжан]] || 36 |- ! 7703 | [[Сайляу]] || 36 |- ! 7704 | [[Токжан]] || 36 |- ! 7705 | [[Тихон]] || 36 |- ! 7706 | [[Сеильхан]] || 36 |- ! 7707 | [[Садик]] || 36 |- ! 7708 | [[Сабытай]] || 36 |- ! 7709 | [[Терекбай]] || 36 |- ! 7710 | [[Созакбай]] || 36 |- ! 7711 | [[Токаш]] || 36 |- ! 7712 | [[Сәулетбек]] || 36 |- ! 7713 | [[Саяуыш]] || 36 |- ! 7714 | [[Тархан]] || 36 |- ! 7715 | [[Садыкжан]] || 36 |- ! 7716 | [[Саркен]] || 36 |- ! 7717 | [[Тоқтархан]] || 36 |- ! 7718 | [[Сәруар]] || 36 |- ! 7719 | [[Тилеулес]] || 36 |- ! 7720 | [[Нурхиса]] || 36 |- ! 7721 | [[Нурлихан]] || 36 |- ! 7722 | [[Мұхаммедрасул]] || 36 |- ! 7723 | [[Мырзамурат]] || 36 |- ! 7724 | [[Пазилбек]] || 36 |- ! 7725 | [[Оңалсын]] || 36 |- ! 7726 | [[Нурал]] || 36 |- ! 7727 | [[Нұғыман]] || 36 |- ! 7728 | [[Нигмат]] || 36 |- ! 7729 | [[Нұртұлға]] || 36 |- ! 7730 | [[Низар]] || 36 |- ! 7731 | [[Нишан]] || 36 |- ! 7732 | [[Пангерей]] || 36 |- ! 7733 | [[Оринбай]] || 36 |- ! 7734 | [[Найманбай]] || 36 |- ! 7735 | [[Мухтарбай]] || 36 |- ! 7736 | [[Нематулла]] || 36 |- ! 7737 | [[Нурумбек]] || 36 |- ! 7738 | [[Мұқаш]] || 36 |- ! 7739 | [[Насреддин]] || 36 |- ! 7740 | [[Мұңал]] || 36 |- ! 7741 | [[Ноябрь]] || 36 |- ! 7742 | [[Нақыпбек]] || 36 |- ! 7743 | [[Мутиголла]] || 36 |- ! 7744 | [[Мырзакелди]] || 36 |- ! 7745 | [[Нұрсәлім]] || 36 |- ! 7746 | [[Нурим]] || 36 |- ! 7747 | [[Көркемжан]] || 36 |- ! 7748 | [[Кожагелди]] || 36 |- ! 7749 | [[Маруф]] || 36 |- ! 7750 | [[Крыкбай]] || 36 |- ! 7751 | [[Мергенгали]] || 36 |- ! 7752 | [[Кунакбай]] || 36 |- ! 7753 | [[Кульбай]] || 36 |- ! 7754 | [[Кызырхан]] || 36 |- ! 7755 | [[Кәрібай]] || 36 |- ! 7756 | [[Косдаулет]] || 36 |- ! 7757 | [[Маликаждар]] || 36 |- ! 7758 | [[Манасбай]] || 36 |- ! 7759 | [[Махсутбек]] || 36 |- ! 7760 | [[Лазизбек]] || 36 |- ! 7761 | [[Ласкер]] || 36 |- ! 7762 | [[Жандосбек]] || 36 |- ! 7763 | [[Жанкозы]] || 36 |- ! 7764 | [[Кайрола]] || 36 |- ! 7765 | [[Жасланбек]] || 36 |- ! 7766 | [[Жұбатқан]] || 36 |- ! 7767 | [[Зухраб]] || 36 |- ! 7768 | [[Кабдрахим]] || 36 |- ! 7769 | [[Жардембек]] || 36 |- ! 7770 | [[Інжу]] || 36 |- ! 7771 | [[Зульяр]] || 36 |- ! 7772 | [[Жансүгір]] || 36 |- ! 7773 | [[Канаткан]] || 36 |- ! 7774 | [[Кабдул]] || 36 |- ! 7775 | [[Затыбек]] || 36 |- ! 7776 | [[Жами]] || 36 |- ! 7777 | [[Изимгали]] || 36 |- ! 7778 | [[Илдар]] || 36 |- ! 7779 | [[Жанесен]] || 36 |- ! 7780 | [[Изтилеу]] || 36 |- ! 7781 | [[Жакыпбай]] || 36 |- ! 7782 | [[Джума]] || 36 |- ! 7783 | [[Әбілхайр]] || 36 |- ! 7784 | [[Ергельды]] || 36 |- ! 7785 | [[Әрлен]] || 36 |- ! 7786 | [[Дінмұханмед]] || 36 |- ! 7787 | [[Есхан]] || 36 |- ! 7788 | [[Докторбай]] || 36 |- ! 7789 | [[Елеусін]] || 36 |- ! 7790 | [[Донат]] || 36 |- ! 7791 | [[Әл-Мансұр]] || 36 |- ! 7792 | [[Данэль]] || 36 |- ! 7793 | [[Еміл]] || 36 |- ! 7794 | [[Жалель]] || 36 |- ! 7795 | [[Жакыпжан]] || 36 |- ! 7796 | [[Естемес]] || 36 |- ! 7797 | [[Еснұр]] || 36 |- ! 7798 | [[Бакыткельды]] || 36 |- ! 7799 | [[Ғабдулла]] || 36 |- ! 7800 | [[Бекмұханбет]] || 36 |- ! 7801 | [[Бердыбай]] || 36 |- ! 7802 | [[Асаубай]] || 36 |- ! 7803 | [[Берді]] || 36 |- ! 7804 | [[Бегдулла]] || 36 |- ! 7805 | [[Гайнеден]] || 36 |- ! 7806 | [[Ахметкарим]] || 36 |- ! 7807 | [[Арнар]] || 36 |- ! 7808 | [[Беласар]] || 36 |- ! 7809 | [[Бағымжан]] || 36 |- ! 7810 | [[Беделбек]] || 36 |- ! 7811 | [[Бурахан]] || 36 |- ! 7812 | [[Берикболсын]] || 36 |- ! 7813 | [[Бейсенкул]] || 36 |- ! 7814 | [[Бейсенәлі]] || 36 |- ! 7815 | [[Ақұлан]] || 36 |- ! 7816 | [[Алимұса]] || 36 |- ! 7817 | [[Аймагамбет]] || 36 |- ! 7818 | [[Амамбай]] || 36 |- ! 7819 | [[Абдеш]] || 36 |- ! 7820 | [[Абылай Хан]] || 36 |- ! 7821 | [[Алман]] || 36 |- ! 7822 | [[Абулмансур]] || 36 |- ! 7823 | [[Абитай]] || 36 |- ! 7824 | [[Абдикасым]] || 36 |- ! 7825 | [[Аликен]] || 36 |- ! 7826 | [[Айтберген]] || 36 |- ! 7827 | [[Ариан]] || 36 |- ! 7828 | [[Ақнияз]] || 36 |- ! 7829 | [[Арислам]] || 36 |- ! 7830 | [[Айтгали]] || 36 |- ! 7831 | [[Агжан]] || 36 |- ! 7832 | [[Ханатбек]] || 35 |- ! 7833 | [[Файзрахман]] || 35 |- ! 7834 | [[Хабибула]] || 35 |- ! 7835 | [[Утеу]] || 35 |- ! 7836 | [[Турсунгалий]] || 35 |- ! 7837 | [[Улгас]] || 35 |- ! 7838 | [[Ханыбек]] || 35 |- ! 7839 | [[Умитбек]] || 35 |- ! 7840 | [[Халиулла]] || 35 |- ! 7841 | [[Тохир]] || 35 |- ! 7842 | [[Шери]] || 35 |- ! 7843 | [[Худайберган]] || 35 |- ! 7844 | [[Фариз]] || 35 |- ! 7845 | [[Фердауси]] || 35 |- ! 7846 | [[Тюлюген]] || 35 |- ! 7847 | [[Ыхтияр]] || 35 |- ! 7848 | [[Турсумбай]] || 35 |- ! 7849 | [[Сагидолда]] || 35 |- ! 7850 | [[Табарак]] || 35 |- ! 7851 | [[Сабидулла]] || 35 |- ! 7852 | [[Султанахмет]] || 35 |- ! 7853 | [[Токтамурат]] || 35 |- ! 7854 | [[Талдыбай]] || 35 |- ! 7855 | [[Толбасы]] || 35 |- ! 7856 | [[Тлеккали]] || 35 |- ! 7857 | [[Сергалы]] || 35 |- ! 7858 | [[Тениз]] || 35 |- ! 7859 | [[Рыстай]] || 35 |- ! 7860 | [[Тәжібай]] || 35 |- ! 7861 | [[Сейдехан]] || 35 |- ! 7862 | [[Сайрат]] || 35 |- ! 7863 | [[Сундетхан]] || 35 |- ! 7864 | [[Сагатбай]] || 35 |- ! 7865 | [[Серкалий]] || 35 |- ! 7866 | [[Сайрам]] || 35 |- ! 7867 | [[Рымтай]] || 35 |- ! 7868 | [[Мұхаммедғали]] || 35 |- ! 7869 | [[Мухамедяр]] || 35 |- ! 7870 | [[Райынбек]] || 35 |- ! 7871 | [[Мұхитдин]] || 35 |- ! 7872 | [[Нурсаулет]] || 35 |- ! 7873 | [[Омаргазы]] || 35 |- ! 7874 | [[Мэлис]] || 35 |- ! 7875 | [[Нургельди]] || 35 |- ! 7876 | [[Ракымбек]] || 35 |- ! 7877 | [[Өрден]] || 35 |- ! 7878 | [[Омаржан]] || 35 |- ! 7879 | [[Мийрбек]] || 35 |- ! 7880 | [[Қалнияз]] || 35 |- ! 7881 | [[Мекке]] || 35 |- ! 7882 | [[Колдасбек]] || 35 |- ! 7883 | [[Маңғыстау]] || 35 |- ! 7884 | [[Кусан]] || 35 |- ! 7885 | [[Медина]] || 35 |- ! 7886 | [[Кусбек]] || 35 |- ! 7887 | [[Құрманай]] || 35 |- ! 7888 | [[Муаз]] || 35 |- ! 7889 | [[Консбай]] || 35 |- ! 7890 | [[Меделбек]] || 35 |- ! 7891 | [[Косан]] || 35 |- ! 7892 | [[Қаһар]] || 35 |- ! 7893 | [[Мамытбек]] || 35 |- ! 7894 | [[Жоломан]] || 35 |- ! 7895 | [[Зұлпыхар]] || 35 |- ! 7896 | [[Кемаладин]] || 35 |- ! 7897 | [[Зауырбек]] || 35 |- ! 7898 | [[Жүсіпәлі]] || 35 |- ! 7899 | [[Зейнет]] || 35 |- ! 7900 | [[Измухан]] || 35 |- ! 7901 | [[Жантилеу]] || 35 |- ! 7902 | [[Закарья]] || 35 |- ! 7903 | [[Жумакелды]] || 35 |- ! 7904 | [[Жихангер]] || 35 |- ! 7905 | [[Исенбек]] || 35 |- ! 7906 | [[Кәдір]] || 35 |- ! 7907 | [[Жарденбек]] || 35 |- ! 7908 | [[Кабылгазы]] || 35 |- ! 7909 | [[Жасұланбек]] || 35 |- ! 7910 | [[Кажет]] || 35 |- ! 7911 | [[Калиахмет]] || 35 |- ! 7912 | [[Кемран]] || 35 |- ! 7913 | [[Жумасеит]] || 35 |- ! 7914 | [[Зарип]] || 35 |- ! 7915 | [[Исрафил]] || 35 |- ! 7916 | [[Кабижан]] || 35 |- ! 7917 | [[Әлмырза]] || 35 |- ! 7918 | [[Ерқазы]] || 35 |- ! 7919 | [[Жағыпар]] || 35 |- ! 7920 | [[Дариан]] || 35 |- ! 7921 | [[Елизар]] || 35 |- ! 7922 | [[Дулатбай]] || 35 |- ! 7923 | [[Ержалғас]] || 35 |- ! 7924 | [[Еркайрат]] || 35 |- ! 7925 | [[Доктырбек]] || 35 |- ! 7926 | [[Еркебулат]] || 35 |- ! 7927 | [[Ерлес]] || 35 |- ! 7928 | [[Диясбек]] || 35 |- ! 7929 | [[Ердес]] || 35 |- ! 7930 | [[Әбу Насыр]] || 35 |- ! 7931 | [[Әлхан]] || 35 |- ! 7932 | [[Дәлел]] || 35 |- ! 7933 | [[Әсер]] || 35 |- ! 7934 | [[Әйтеке]] || 35 |- ! 7935 | [[Дени]] || 35 |- ! 7936 | [[Давлетбек]] || 35 |- ! 7937 | [[Ержанбек]] || 35 |- ! 7938 | [[Әли-Мансұр]] || 35 |- ! 7939 | [[Джарас]] || 35 |- ! 7940 | [[Бахиткерей]] || 35 |- ! 7941 | [[Бекмұхамбет]] || 35 |- ! 7942 | [[Арсан]] || 35 |- ! 7943 | [[Ауган]] || 35 |- ! 7944 | [[Бахат]] || 35 |- ! 7945 | [[Аюпхан]] || 35 |- ! 7946 | [[Бөріхан]] || 35 |- ! 7947 | [[Бисимбай]] || 35 |- ! 7948 | [[Бактыгул]] || 35 |- ! 7949 | [[Аяулым]] || 35 |- ! 7950 | [[Бақболсын]] || 35 |- ! 7951 | [[Балкаш]] || 35 |- ! 7952 | [[Бахитжон]] || 35 |- ! 7953 | [[Бекарис]] || 35 |- ! 7954 | [[Бергенбай]] || 35 |- ! 7955 | [[Боходир]] || 35 |- ! 7956 | [[Асадуллах]] || 35 |- ! 7957 | [[Алипкали]] || 35 |- ! 7958 | [[Абдулмажит]] || 35 |- ! 7959 | [[Алдиярбек]] || 35 |- ! 7960 | [[Абусейт]] || 35 |- ! 7961 | [[Абдир]] || 35 |- ! 7962 | [[Алатау]] || 35 |- ! 7963 | [[Али-Аскар]] || 35 |- ! 7964 | [[Абдінұр]] || 35 |- ! 7965 | [[Алимұрат]] || 35 |- ! 7966 | [[Усерхан]] || 34 |- ! 7967 | [[Устемир]] || 34 |- ! 7968 | [[Эмран]] || 34 |- ! 7969 | [[Турганали]] || 34 |- ! 7970 | [[Шайхы]] || 34 |- ! 7971 | [[Шахизат]] || 34 |- ! 7972 | [[Ыктияр]] || 34 |- ! 7973 | [[Шымкентбай]] || 34 |- ! 7974 | [[Шамсуддин]] || 34 |- ! 7975 | [[Шаһкәрім]] || 34 |- ! 7976 | [[Фердаус]] || 34 |- ! 7977 | [[Хакимбек]] || 34 |- ! 7978 | [[Шайхыслам]] || 34 |- ! 7979 | [[Узакпай]] || 34 |- ! 7980 | [[Тургумбай]] || 34 |- ! 7981 | [[Руханият]] || 34 |- ! 7982 | [[Темербулат]] || 34 |- ! 7983 | [[Сейтбаттал]] || 34 |- ! 7984 | [[Тажимурат]] || 34 |- ! 7985 | [[Сапи]] || 34 |- ! 7986 | [[Таскали]] || 34 |- ! 7987 | [[Сұлтан-Бейбарыс]] || 34 |- ! 7988 | [[Сахан]] || 34 |- ! 7989 | [[Султан Али]] || 34 |- ! 7990 | [[Сезім]] || 34 |- ! 7991 | [[Розимат]] || 34 |- ! 7992 | [[Тойлан]] || 34 |- ! 7993 | [[Ниеткали]] || 34 |- ! 7994 | [[Радий]] || 34 |- ! 7995 | [[Надим]] || 34 |- ! 7996 | [[Нұрәділет]] || 34 |- ! 7997 | [[Нұрахмад]] || 34 |- ! 7998 | [[Мұхамметәли]] || 34 |- ! 7999 | [[Мухаммадюсуф]] || 34 |- ! 8000 | [[Нураят]] || 34 |- ! 8001 | [[Памир]] || 34 |- ! 8002 | [[Омертай]] || 34 |- ! 8003 | [[Рамазон]] || 34 |- ! 8004 | [[Мухид]] || 34 |- ! 8005 | [[Нағызхан]] || 34 |- ! 8006 | [[Нарболат]] || 34 |- ! 8007 | [[Отарбек]] || 34 |- ! 8008 | [[Оңал]] || 34 |- ! 8009 | [[Өрлен]] || 34 |- ! 8010 | [[Нұралим]] || 34 |- ! 8011 | [[Нұрсаулет]] || 34 |- ! 8012 | [[Оразгельды]] || 34 |- ! 8013 | [[Нажмиден]] || 34 |- ! 8014 | [[Орикбай]] || 34 |- ! 8015 | [[Раимкул]] || 34 |- ! 8016 | [[Нурәділ]] || 34 |- ! 8017 | [[Нұрмұқамет]] || 34 |- ! 8018 | [[Мырзакарим]] || 34 |- ! 8019 | [[Қуантхан]] || 34 |- ! 8020 | [[Куншыгар]] || 34 |- ! 8021 | [[Мнайдар]] || 34 |- ! 8022 | [[Меиірхан]] || 34 |- ! 8023 | [[Мийирбек]] || 34 |- ! 8024 | [[Муратай]] || 34 |- ! 8025 | [[Қамқор]] || 34 |- ! 8026 | [[Манаш]] || 34 |- ! 8027 | [[Маратбай]] || 34 |- ! 8028 | [[Кошкарбек]] || 34 |- ! 8029 | [[Кемелбай]] || 34 |- ! 8030 | [[Илёс]] || 34 |- ! 8031 | [[Женискан]] || 34 |- ! 8032 | [[Зубаир]] || 34 |- ! 8033 | [[Жасаганберген]] || 34 |- ! 8034 | [[Зұлхарнай]] || 34 |- ! 8035 | [[Жанысбай]] || 34 |- ! 8036 | [[Камалдин]] || 34 |- ! 8037 | [[Кастер]] || 34 |- ! 8038 | [[Журсын]] || 34 |- ! 8039 | [[Каламбай]] || 34 |- ! 8040 | [[Исан]] || 34 |- ! 8041 | [[Кемалхан]] || 34 |- ! 8042 | [[Жарылкаган]] || 34 |- ! 8043 | [[Каиргелды]] || 34 |- ! 8044 | [[Жанебек]] || 34 |- ! 8045 | [[Кадржан]] || 34 |- ! 8046 | [[Жаксылик]] || 34 |- ! 8047 | [[Достонбек]] || 34 |- ! 8048 | [[Дамил]] || 34 |- ! 8049 | [[Дженисбек]] || 34 |- ! 8050 | [[Әділмансұр]] || 34 |- ! 8051 | [[Есмаханбет]] || 34 |- ! 8052 | [[Есиль]] || 34 |- ! 8053 | [[Әлимұса]] || 34 |- ! 8054 | [[Горький]] || 34 |- ! 8055 | [[Әлимұхаммед]] || 34 |- ! 8056 | [[Әділгерей]] || 34 |- ! 8057 | [[Ерхожа]] || 34 |- ! 8058 | [[Дәрібай]] || 34 |- ! 8059 | [[Диханбек]] || 34 |- ! 8060 | [[Әйбек]] || 34 |- ! 8061 | [[Динур]] || 34 |- ! 8062 | [[Далелкан]] || 34 |- ! 8063 | [[Әбдімәжит]] || 34 |- ! 8064 | [[Джамбыл]] || 34 |- ! 8065 | [[Бикет]] || 34 |- ! 8066 | [[Баймолда]] || 34 |- ! 8067 | [[Бағдан]] || 34 |- ! 8068 | [[Аяш]] || 34 |- ! 8069 | [[Гадыл]] || 34 |- ! 8070 | [[Бакт]] || 34 |- ! 8071 | [[Асаналі]] || 34 |- ! 8072 | [[Бактбек]] || 34 |- ! 8073 | [[Бияхмет]] || 34 |- ! 8074 | [[Бабажан]] || 34 |- ! 8075 | [[Ғабитжан]] || 34 |- ! 8076 | [[Ахатай]] || 34 |- ! 8077 | [[Гайбулла]] || 34 |- ! 8078 | [[Ғарышбек]] || 34 |- ! 8079 | [[Галымхан]] || 34 |- ! 8080 | [[Бегенч]] || 34 |- ! 8081 | [[Бақжанат]] || 34 |- ! 8082 | [[Байұзақ]] || 34 |- ! 8083 | [[Бақыткерей]] || 34 |- ! 8084 | [[Ашимжан]] || 34 |- ! 8085 | [[Абдол]] || 34 |- ! 8086 | [[Ақмадияр]] || 34 |- ! 8087 | [[Айтқабыл]] || 34 |- ! 8088 | [[Айқанат]] || 34 |- ! 8089 | [[Азис]] || 34 |- ! 8090 | [[Абдурасил]] || 34 |- ! 8091 | [[Абдирашит]] || 34 |- ! 8092 | [[Аднан]] || 34 |- ! 8093 | [[Айбарс]] || 34 |- ! 8094 | [[Алматхан]] || 34 |- ! 8095 | [[Акжайык]] || 34 |- ! 8096 | [[Абдусалям]] || 34 |- ! 8097 | [[Амандик]] || 34 |- ! 8098 | [[Амир-Али]] || 34 |- ! 8099 | [[Акилжан]] || 34 |- ! 8100 | [[Абилаким]] || 34 |- ! 8101 | [[Ағын]] || 34 |- ! 8102 | [[Алмаганбет]] || 34 |- ! 8103 | [[Адыльхан]] || 34 |- ! 8104 | [[Айтмаханбет]] || 34 |- ! 8105 | [[Амангалы]] || 34 |- ! 8106 | [[Абдуазим]] || 34 |- ! 8107 | [[Адэль]] || 34 |- ! 8108 | [[Юлдашбай]] || 33 |- ! 8109 | [[Эркинбай]] || 33 |- ! 8110 | [[Шамрат]] || 33 |- ! 8111 | [[Тұрғанжан]] || 33 |- ! 8112 | [[Хаби]] || 33 |- ! 8113 | [[Якуп]] || 33 |- ! 8114 | [[Чаймурат]] || 33 |- ! 8115 | [[Эмирали]] || 33 |- ! 8116 | [[Эржон]] || 33 |- ! 8117 | [[Туткабай]] || 33 |- ! 8118 | [[Шахмұхаммед]] || 33 |- ! 8119 | [[Тыныштыкбай]] || 33 |- ! 8120 | [[Урисбай]] || 33 |- ! 8121 | [[Умбетбай]] || 33 |- ! 8122 | [[Шаукат]] || 33 |- ! 8123 | [[Успан]] || 33 |- ! 8124 | [[Эдил]] || 33 |- ! 8125 | [[Элмурад]] || 33 |- ! 8126 | [[Уринбек]] || 33 |- ! 8127 | [[Умурбек]] || 33 |- ! 8128 | [[Эльнұр]] || 33 |- ! 8129 | [[Хайса]] || 33 |- ! 8130 | [[Саттыбай]] || 33 |- ! 8131 | [[Суйеу]] || 33 |- ! 8132 | [[Скендир]] || 33 |- ! 8133 | [[Талим]] || 33 |- ! 8134 | [[Саянбек]] || 33 |- ! 8135 | [[Токтагазы]] || 33 |- ! 8136 | [[Салахуддин]] || 33 |- ! 8137 | [[Тансык]] || 33 |- ! 8138 | [[Салимкерей]] || 33 |- ! 8139 | [[Сері]] || 33 |- ! 8140 | [[Семсерхан]] || 33 |- ! 8141 | [[Саткан]] || 33 |- ! 8142 | [[Сундетулла]] || 33 |- ! 8143 | [[Секербай]] || 33 |- ! 8144 | [[Таргин]] || 33 |- ! 8145 | [[Рахманәлі]] || 33 |- ! 8146 | [[Токболат]] || 33 |- ! 8147 | [[Сауыт]] || 33 |- ! 8148 | [[Сухроб]] || 33 |- ! 8149 | [[Рахмат]] || 33 |- ! 8150 | [[Сатвалды]] || 33 |- ! 8151 | [[Рахманқұл]] || 33 |- ! 8152 | [[Серсенбай]] || 33 |- ! 8153 | [[Саки]] || 33 |- ! 8154 | [[Сағымбай]] || 33 |- ! 8155 | [[Ридуан]] || 33 |- ! 8156 | [[Серикбулат]] || 33 |- ! 8157 | [[Разак]] || 33 |- ! 8158 | [[Нұргиса]] || 33 |- ! 8159 | [[Мусса]] || 33 |- ! 8160 | [[Нұрсағат]] || 33 |- ! 8161 | [[Нұрдәуіт]] || 33 |- ! 8162 | [[Оразгелди]] || 33 |- ! 8163 | [[Мухажан]] || 33 |- ! 8164 | [[Мүбәрак]] || 33 |- ! 8165 | [[Мырзагерей]] || 33 |- ! 8166 | [[Мүсірәлі]] || 33 |- ! 8167 | [[Оразгалы]] || 33 |- ! 8168 | [[Окен]] || 33 |- ! 8169 | [[Өсиет]] || 33 |- ! 8170 | [[Нұрсалим]] || 33 |- ! 8171 | [[Оспанхан]] || 33 |- ! 8172 | [[Мақаш]] || 33 |- ! 8173 | [[Мурадбек]] || 33 |- ! 8174 | [[Қамит]] || 33 |- ! 8175 | [[Кучкар]] || 33 |- ! 8176 | [[Мейирлан]] || 33 |- ! 8177 | [[Марсбек]] || 33 |- ! 8178 | [[Куланбай]] || 33 |- ! 8179 | [[Кыпшакбай]] || 33 |- ! 8180 | [[Климентий]] || 33 |- ! 8181 | [[Мурадил]] || 33 |- ! 8182 | [[Қалтай]] || 33 |- ! 8183 | [[Менлибай]] || 33 |- ! 8184 | [[Қыдырқожа]] || 33 |- ! 8185 | [[Мардон]] || 33 |- ! 8186 | [[Жанпулат]] || 33 |- ! 8187 | [[Ілесхан]] || 33 |- ! 8188 | [[Казым]] || 33 |- ! 8189 | [[Жумакелди]] || 33 |- ! 8190 | [[Келгенбай]] || 33 |- ! 8191 | [[Жарылгас]] || 33 |- ! 8192 | [[Зайд]] || 33 |- ! 8193 | [[Инирбай]] || 33 |- ! 8194 | [[Жумасейт]] || 33 |- ! 8195 | [[Жомартхан]] || 33 |- ! 8196 | [[Іскендір]] || 33 |- ! 8197 | [[Каржас]] || 33 |- ! 8198 | [[Жылкыбек]] || 33 |- ! 8199 | [[Исмаиль]] || 33 |- ! 8200 | [[Исажан]] || 33 |- ! 8201 | [[Каримолла]] || 33 |- ! 8202 | [[Казый]] || 33 |- ! 8203 | [[Жетпіс]] || 33 |- ! 8204 | [[Казымбек]] || 33 |- ! 8205 | [[Кәкім]] || 33 |- ! 8206 | [[Жилкайдар]] || 33 |- ! 8207 | [[Жайлыхан]] || 33 |- ! 8208 | [[Әбумансур]] || 33 |- ! 8209 | [[Дюйсен]] || 33 |- ! 8210 | [[Едрес]] || 33 |- ! 8211 | [[Егемберді]] || 33 |- ! 8212 | [[Дінмухаммет]] || 33 |- ! 8213 | [[Жаксилык]] || 33 |- ! 8214 | [[Есимбай]] || 33 |- ! 8215 | [[Әлназар]] || 33 |- ! 8216 | [[Ержон]] || 33 |- ! 8217 | [[Әсетхан]] || 33 |- ! 8218 | [[Ертаргин]] || 33 |- ! 8219 | [[Ерай]] || 33 |- ! 8220 | [[Дамыс]] || 33 |- ! 8221 | [[Ерахан]] || 33 |- ! 8222 | [[Ерманат]] || 33 |- ! 8223 | [[Ермұхаммет]] || 33 |- ! 8224 | [[Ермекжан]] || 33 |- ! 8225 | [[Жалолиддин]] || 33 |- ! 8226 | [[Галлам]] || 33 |- ! 8227 | [[Ғарыш]] || 33 |- ! 8228 | [[Байтақ]] || 33 |- ! 8229 | [[Балтөре]] || 33 |- ! 8230 | [[Бегендык]] || 33 |- ! 8231 | [[Бекберди]] || 33 |- ! 8232 | [[Бақытғали]] || 33 |- ! 8233 | [[Аскад]] || 33 |- ! 8234 | [[Болатпек]] || 33 |- ! 8235 | [[Баймұхаммед]] || 33 |- ! 8236 | [[Байырбек]] || 33 |- ! 8237 | [[Бактибек]] || 33 |- ! 8238 | [[Байахмет]] || 33 |- ! 8239 | [[Гагарин]] || 33 |- ! 8240 | [[Бөлеген]] || 33 |- ! 8241 | [[Атилла]] || 33 |- ! 8242 | [[Берды]] || 33 |- ! 8243 | [[Бернияз]] || 33 |- ! 8244 | [[Болсын]] || 33 |- ! 8245 | [[Газизхан]] || 33 |- ! 8246 | [[Багдатхан]] || 33 |- ! 8247 | [[Бекдулла]] || 33 |- ! 8248 | [[Бекмаганбет]] || 33 |- ! 8249 | [[Бектеміс]] || 33 |- ! 8250 | [[Ботахан]] || 33 |- ! 8251 | [[Али-Ахмет]] || 33 |- ! 8252 | [[Амиркул]] || 33 |- ! 8253 | [[Абад]] || 33 |- ! 8254 | [[Азирет]] || 33 |- ! 8255 | [[Ази]] || 33 |- ! 8256 | [[Алписбай]] || 33 |- ! 8257 | [[Аһмад]] || 33 |- ! 8258 | [[Абдумажид]] || 33 |- ! 8259 | [[Азымхан]] || 33 |- ! 8260 | [[Абушахман]] || 33 |- ! 8261 | [[Абу Бакир]] || 33 |- ! 8262 | [[Алланазар]] || 33 |- ! 8263 | [[Акимгали]] || 33 |- ! 8264 | [[Аймухамбет]] || 33 |- ! 8265 | [[Абу-Али]] || 33 |- ! 8266 | [[Аманалы]] || 33 |- ! 8267 | [[Айткабыл]] || 33 |- ! 8268 | [[Абдулмәлік]] || 33 |- ! 8269 | [[Ақынбек]] || 33 |- ! 8270 | [[Алмабай]] || 33 |- ! 8271 | [[Абдымалик]] || 33 |- ! 8272 | [[Энгельс]] || 32 |- ! 8273 | [[Хайржан]] || 32 |- ! 8274 | [[Усейн]] || 32 |- ! 8275 | [[Тулеужан]] || 32 |- ! 8276 | [[Хайрол]] || 32 |- ! 8277 | [[Шынбулат]] || 32 |- ! 8278 | [[Шойбек]] || 32 |- ! 8279 | [[Хусен]] || 32 |- ! 8280 | [[Улукпан]] || 32 |- ! 8281 | [[Эльбек]] || 32 |- ! 8282 | [[Шамхан]] || 32 |- ! 8283 | [[Худайберди]] || 32 |- ! 8284 | [[Табысхан]] || 32 |- ! 8285 | [[Тәттібек]] || 32 |- ! 8286 | [[Сексембай]] || 32 |- ! 8287 | [[Таңатқан]] || 32 |- ! 8288 | [[Рухан]] || 32 |- ! 8289 | [[Сеиткарим]] || 32 |- ! 8290 | [[Саттибай]] || 32 |- ! 8291 | [[Сәттар]] || 32 |- ! 8292 | [[Садирбек]] || 32 |- ! 8293 | [[Сагымжан]] || 32 |- ! 8294 | [[Семетай]] || 32 |- ! 8295 | [[Таубалды]] || 32 |- ! 8296 | [[Тойлибай]] || 32 |- ! 8297 | [[Тимуржан]] || 32 |- ! 8298 | [[Тенелбек]] || 32 |- ! 8299 | [[Сайфуллин]] || 32 |- ! 8300 | [[Сая]] || 32 |- ! 8301 | [[Тогжан]] || 32 |- ! 8302 | [[Сериккажи]] || 32 |- ! 8303 | [[Нурбакит]] || 32 |- ! 8304 | [[Наурзгали]] || 32 |- ! 8305 | [[Мусырман]] || 32 |- ! 8306 | [[Мұхамбетқали]] || 32 |- ! 8307 | [[Ният]] || 32 |- ! 8308 | [[Наврузбай]] || 32 |- ! 8309 | [[Нурсайн]] || 32 |- ! 8310 | [[Насип]] || 32 |- ! 8311 | [[Нуралем]] || 32 |- ! 8312 | [[Омиралы]] || 32 |- ! 8313 | [[Нурәлі]] || 32 |- ! 8314 | [[Мылтықбай]] || 32 |- ! 8315 | [[Нур-Али]] || 32 |- ! 8316 | [[Мэлсбек]] || 32 |- ! 8317 | [[Наркес]] || 32 |- ! 8318 | [[Нурназар]] || 32 |- ! 8319 | [[Набижан]] || 32 |- ! 8320 | [[Өжет]] || 32 |- ! 8321 | [[Мырзаәлі]] || 32 |- ! 8322 | [[Ондасин]] || 32 |- ! 8323 | [[Нурсулан]] || 32 |- ! 8324 | [[Мақсым]] || 32 |- ! 8325 | [[Қалел]] || 32 |- ! 8326 | [[Копжурсин]] || 32 |- ! 8327 | [[Медетжан]] || 32 |- ! 8328 | [[Майкен]] || 32 |- ! 8329 | [[Мантай]] || 32 |- ! 8330 | [[Конгратбай]] || 32 |- ! 8331 | [[Мейргазы]] || 32 |- ! 8332 | [[Мейірболат]] || 32 |- ! 8333 | [[Маһди]] || 32 |- ! 8334 | [[Маурат]] || 32 |- ! 8335 | [[Қожамұрат]] || 32 |- ! 8336 | [[Қожабай]] || 32 |- ! 8337 | [[Мамбеталы]] || 32 |- ! 8338 | [[Кожан]] || 32 |- ! 8339 | [[Манай]] || 32 |- ! 8340 | [[Магсат]] || 32 |- ! 8341 | [[Қанатбай]] || 32 |- ! 8342 | [[Жеңіснұр]] || 32 |- ! 8343 | [[Иргали]] || 32 |- ! 8344 | [[Жумагалы]] || 32 |- ! 8345 | [[Келбет]] || 32 |- ! 8346 | [[Кеңесхан]] || 32 |- ! 8347 | [[Инамат]] || 32 |- ! 8348 | [[Кажимкан]] || 32 |- ! 8349 | [[Иният]] || 32 |- ! 8350 | [[Зайдолла]] || 32 |- ! 8351 | [[Камрон]] || 32 |- ! 8352 | [[Каирден]] || 32 |- ! 8353 | [[Зәкір]] || 32 |- ! 8354 | [[Карыбай]] || 32 |- ! 8355 | [[Жанаталап]] || 32 |- ! 8356 | [[Жархынбек]] || 32 |- ! 8357 | [[Ильдан]] || 32 |- ! 8358 | [[Кадыргалий]] || 32 |- ! 8359 | [[Жумкен]] || 32 |- ! 8360 | [[Илесхан]] || 32 |- ! 8361 | [[Кадирали]] || 32 |- ! 8362 | [[Ералыхан]] || 32 |- ! 8363 | [[Джоламан]] || 32 |- ! 8364 | [[Есбай]] || 32 |- ! 8365 | [[Есболган]] || 32 |- ! 8366 | [[Даулетгали]] || 32 |- ! 8367 | [[Димар]] || 32 |- ! 8368 | [[Есмагул]] || 32 |- ! 8369 | [[Джумакан]] || 32 |- ! 8370 | [[Жақсыгелді]] || 32 |- ! 8371 | [[Жамаладдин]] || 32 |- ! 8372 | [[Жайлхан]] || 32 |- ! 8373 | [[Әбілбек]] || 32 |- ! 8374 | [[Далелбек]] || 32 |- ! 8375 | [[Ертілес]] || 32 |- ! 8376 | [[Ержол]] || 32 |- ! 8377 | [[Ержума]] || 32 |- ! 8378 | [[Әбілсейт]] || 32 |- ! 8379 | [[Әл Мансұр]] || 32 |- ! 8380 | [[Әбдірашит]] || 32 |- ! 8381 | [[Жаилхан]] || 32 |- ! 8382 | [[Ергази]] || 32 |- ! 8383 | [[Жайберген]] || 32 |- ! 8384 | [[Ерқабыл]] || 32 |- ! 8385 | [[Әль-Фараби]] || 32 |- ! 8386 | [[Әбинұр]] || 32 |- ! 8387 | [[Дүйсенхан]] || 32 |- ! 8388 | [[Бексүлтан]] || 32 |- ! 8389 | [[Байман]] || 32 |- ! 8390 | [[Байғани]] || 32 |- ! 8391 | [[Балкан]] || 32 |- ! 8392 | [[Аслхан]] || 32 |- ! 8393 | [[Аухат]] || 32 |- ! 8394 | [[Бегімжан]] || 32 |- ! 8395 | [[Бериккалий]] || 32 |- ! 8396 | [[Асатилла]] || 32 |- ! 8397 | [[Байтак]] || 32 |- ! 8398 | [[Батылжан]] || 32 |- ! 8399 | [[Беркен]] || 32 |- ! 8400 | [[Гази]] || 32 |- ! 8401 | [[Бөкен]] || 32 |- ! 8402 | [[Газис]] || 32 |- ! 8403 | [[Бағыт]] || 32 |- ! 8404 | [[Бекузак]] || 32 |- ! 8405 | [[Булатжан]] || 32 |- ! 8406 | [[Бердмурат]] || 32 |- ! 8407 | [[Бегәлі]] || 32 |- ! 8408 | [[Ават]] || 32 |- ! 8409 | [[Аристан]] || 32 |- ! 8410 | [[Азретали]] || 32 |- ! 8411 | [[Ардах]] || 32 |- ! 8412 | [[Аип]] || 32 |- ! 8413 | [[Акижан]] || 32 |- ! 8414 | [[Анай]] || 32 |- ! 8415 | [[Абдухалык]] || 32 |- ! 8416 | [[Алтайыр]] || 32 |- ! 8417 | [[Аманболат]] || 32 |- ! 8418 | [[Анартай]] || 32 |- ! 8419 | [[Айдаржан]] || 32 |- ! 8420 | [[Айдабол]] || 32 |- ! 8421 | [[Абдуннур]] || 32 |- ! 8422 | [[Алгабас]] || 32 |- ! 8423 | [[Арипбек]] || 32 |- ! 8424 | [[Алькей]] || 32 |- ! 8425 | [[Хуанбай]] || 31 |- ! 8426 | [[Шыракбай]] || 31 |- ! 8427 | [[Шаймұрат]] || 31 |- ! 8428 | [[Хаиржан]] || 31 |- ! 8429 | [[Файзула]] || 31 |- ! 8430 | [[Шарафадин]] || 31 |- ! 8431 | [[Шаһнұр]] || 31 |- ! 8432 | [[Усенгали]] || 31 |- ! 8433 | [[Торгай]] || 31 |- ! 8434 | [[Эдуарт]] || 31 |- ! 8435 | [[Турды]] || 31 |- ! 8436 | [[Шаншар]] || 31 |- ! 8437 | [[Шинтас]] || 31 |- ! 8438 | [[Эльяр]] || 31 |- ! 8439 | [[Умидбек]] || 31 |- ! 8440 | [[Сәдібек]] || 31 |- ! 8441 | [[Танирберди]] || 31 |- ! 8442 | [[Сламгали]] || 31 |- ! 8443 | [[Сеилкан]] || 31 |- ! 8444 | [[Сайлаукан]] || 31 |- ! 8445 | [[Султон]] || 31 |- ! 8446 | [[Сайранбай]] || 31 |- ! 8447 | [[Самарбек]] || 31 |- ! 8448 | [[Солдат]] || 31 |- ! 8449 | [[Сабыралы]] || 31 |- ! 8450 | [[Саим]] || 31 |- ! 8451 | [[Сұлтанмахмуд]] || 31 |- ! 8452 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 8453 | [[Самидин]] || 31 |- ! 8454 | [[Сәмен]] || 31 |- ! 8455 | [[Самирхан]] || 31 |- ! 8456 | [[Рзагали]] || 31 |- ! 8457 | [[Сагытжан]] || 31 |- ! 8458 | [[Сакан]] || 31 |- ! 8459 | [[Тағабек]] || 31 |- ! 8460 | [[Тогай]] || 31 |- ! 8461 | [[Сантай]] || 31 |- ! 8462 | [[Токтаргазы]] || 31 |- ! 8463 | [[Нұртан]] || 31 |- ! 8464 | [[Нурабек]] || 31 |- ! 8465 | [[Нұрзерек]] || 31 |- ! 8466 | [[Нурдовлет]] || 31 |- ! 8467 | [[Нигметолла]] || 31 |- ! 8468 | [[Нұрбарыс]] || 31 |- ! 8469 | [[Нурсовет]] || 31 |- ! 8470 | [[Нұрдиас]] || 31 |- ! 8471 | [[Оспангали]] || 31 |- ! 8472 | [[Ораш]] || 31 |- ! 8473 | [[Рафкат]] || 31 |- ! 8474 | [[Нұрахан]] || 31 |- ! 8475 | [[Насрадин]] || 31 |- ! 8476 | [[Перизат]] || 31 |- ! 8477 | [[Нурбахит]] || 31 |- ! 8478 | [[Насипбек]] || 31 |- ! 8479 | [[Нурамир]] || 31 |- ! 8480 | [[Пиржан]] || 31 |- ! 8481 | [[Нұрақын]] || 31 |- ! 8482 | [[Пирназар]] || 31 |- ! 8483 | [[Нүрислам]] || 31 |- ! 8484 | [[Науша]] || 31 |- ! 8485 | [[Рапилбек]] || 31 |- ! 8486 | [[Раджив]] || 31 |- ! 8487 | [[Мырзажан]] || 31 |- ! 8488 | [[Олжа]] || 31 |- ! 8489 | [[Нысанәлі]] || 31 |- ! 8490 | [[Орысбек]] || 31 |- ! 8491 | [[Раид]] || 31 |- ! 8492 | [[Мустафо]] || 31 |- ! 8493 | [[Мукият]] || 31 |- ! 8494 | [[Құрмантай]] || 31 |- ! 8495 | [[Косым]] || 31 |- ! 8496 | [[Қазез]] || 31 |- ! 8497 | [[Леспек]] || 31 |- ! 8498 | [[Меирам]] || 31 |- ! 8499 | [[Махмутхан]] || 31 |- ! 8500 | [[Мекебай]] || 31 |- ! 8501 | [[Курманхан]] || 31 |- ! 8502 | [[Койшыгул]] || 31 |- ! 8503 | [[Мурот]] || 31 |- ! 8504 | [[Қыдырәли]] || 31 |- ! 8505 | [[Кулбек]] || 31 |- ! 8506 | [[Миербек]] || 31 |- ! 8507 | [[Қараман]] || 31 |- ! 8508 | [[Кулатай]] || 31 |- ! 8509 | [[Мейран]] || 31 |- ! 8510 | [[Куватбек]] || 31 |- ! 8511 | [[Құлан]] || 31 |- ! 8512 | [[Қыдыркелді]] || 31 |- ! 8513 | [[Ленар]] || 31 |- ! 8514 | [[Кайып]] || 31 |- ! 8515 | [[Ирсаин]] || 31 |- ! 8516 | [[Ками]] || 31 |- ! 8517 | [[Измир]] || 31 |- ! 8518 | [[Камалжан]] || 31 |- ! 8519 | [[Заирбек]] || 31 |- ! 8520 | [[Издибай]] || 31 |- ! 8521 | [[Калнияз]] || 31 |- ! 8522 | [[Иман-Али]] || 31 |- ! 8523 | [[Іңкәрбек]] || 31 |- ! 8524 | [[Жаңай]] || 31 |- ! 8525 | [[Жумагалей]] || 31 |- ! 8526 | [[Жармухамбет]] || 31 |- ! 8527 | [[Капланбек]] || 31 |- ! 8528 | [[Жылбек]] || 31 |- ! 8529 | [[Инсан]] || 31 |- ! 8530 | [[Жетен]] || 31 |- ! 8531 | [[Казбай]] || 31 |- ! 8532 | [[Жұмамұрат]] || 31 |- ! 8533 | [[Калпакбай]] || 31 |- ! 8534 | [[Кабен]] || 31 |- ! 8535 | [[Ильияс]] || 31 |- ! 8536 | [[Жумағали]] || 31 |- ! 8537 | [[Зұлқарнайын]] || 31 |- ! 8538 | [[Кәдірбай]] || 31 |- ! 8539 | [[Джумаш]] || 31 |- ! 8540 | [[Ерсан]] || 31 |- ! 8541 | [[Жайлибай]] || 31 |- ! 8542 | [[Еркынбек]] || 31 |- ! 8543 | [[Елік]] || 31 |- ! 8544 | [[Динали]] || 31 |- ! 8545 | [[Ғұмыр]] || 31 |- ! 8546 | [[Есмурза]] || 31 |- ! 8547 | [[Ерболды]] || 31 |- ! 8548 | [[Есполат]] || 31 |- ! 8549 | [[Даул]] || 31 |- ! 8550 | [[Дүйсебай]] || 31 |- ! 8551 | [[Елсултан]] || 31 |- ! 8552 | [[Дэвид]] || 31 |- ! 8553 | [[Джурабек]] || 31 |- ! 8554 | [[Дарьябай]] || 31 |- ! 8555 | [[Жайгали]] || 31 |- ! 8556 | [[Әзизбек]] || 31 |- ! 8557 | [[Достанбек]] || 31 |- ! 8558 | [[Долқын]] || 31 |- ! 8559 | [[Данибек]] || 31 |- ! 8560 | [[Досали]] || 31 |- ! 8561 | [[Биғазы]] || 31 |- ! 8562 | [[Аспандиар]] || 31 |- ! 8563 | [[Балбек]] || 31 |- ! 8564 | [[Бимурза]] || 31 |- ! 8565 | [[Багнур]] || 31 |- ! 8566 | [[Ахметқали]] || 31 |- ! 8567 | [[Байсерік]] || 31 |- ! 8568 | [[Балмурат]] || 31 |- ! 8569 | [[Асан-Али]] || 31 |- ! 8570 | [[Бабай]] || 31 |- ! 8571 | [[Базылхан]] || 31 |- ! 8572 | [[Бердіқан]] || 31 |- ! 8573 | [[Бек-Сұлтан]] || 31 |- ! 8574 | [[Ботажан]] || 31 |- ! 8575 | [[Ғалиасқар]] || 31 |- ! 8576 | [[Бирликбай]] || 31 |- ! 8577 | [[Галымтай]] || 31 |- ! 8578 | [[Бабек]] || 31 |- ! 8579 | [[Белал]] || 31 |- ! 8580 | [[Бәйтерек]] || 31 |- ! 8581 | [[Вильдан]] || 31 |- ! 8582 | [[Ахрор]] || 31 |- ! 8583 | [[Альтамир]] || 31 |- ! 8584 | [[Амал]] || 31 |- ! 8585 | [[Алиш]] || 31 |- ! 8586 | [[Айжарик]] || 31 |- ! 8587 | [[Абдувахит]] || 31 |- ! 8588 | [[Абдукәрім]] || 31 |- ! 8589 | [[Айдарәлі]] || 31 |- ! 8590 | [[Адамбай]] || 31 |- ! 8591 | [[Али Сұлтан]] || 31 |- ! 8592 | [[Абитхан]] || 31 |- ! 8593 | [[Алемгер]] || 31 |- ! 8594 | [[Амангельда]] || 31 |- ! 8595 | [[Ай-Сұлтан]] || 31 |- ! 8596 | [[Алпамыш]] || 31 |- ! 8597 | [[Арғынбай]] || 31 |- ! 8598 | [[Алы]] || 31 |- ! 8599 | [[Алихат]] || 31 |- ! 8600 | [[Альсаид]] || 31 |- ! 8601 | [[Айтқожа]] || 31 |- ! 8602 | [[Алиимран]] || 31 |- ! 8603 | [[Аиткали]] || 31 |- ! 8604 | [[Аибар]] || 31 |- ! 8605 | [[Айман]] || 31 |- ! 8606 | [[Алымбек]] || 31 |- ! 8607 | [[Абдувахид]] || 31 |- ! 8608 | [[Альтай]] || 31 |- ! 8609 | [[Айтмурза]] || 31 |- ! 8610 | [[Али Асқар]] || 31 |- ! 8611 | [[Абайжан]] || 31 |- ! 8612 | [[Абылхайр]] || 31 |- ! 8613 | [[Уракбай]] || 30 |- ! 8614 | [[Шерияздан]] || 30 |- ! 8615 | [[Шадиар]] || 30 |- ! 8616 | [[Шугай]] || 30 |- ! 8617 | [[Төлбасы]] || 30 |- ! 8618 | [[Толепбек]] || 30 |- ! 8619 | [[Шакирбек]] || 30 |- ! 8620 | [[Турсбек]] || 30 |- ! 8621 | [[Яшар]] || 30 |- ! 8622 | [[Хурметхан]] || 30 |- ! 8623 | [[Турсынкан]] || 30 |- ! 8624 | [[Хуантхан]] || 30 |- ! 8625 | [[Худияр]] || 30 |- ! 8626 | [[Турман]] || 30 |- ! 8627 | [[Якия]] || 30 |- ! 8628 | [[Умержан]] || 30 |- ! 8629 | [[Шыныбай]] || 30 |- ! 8630 | [[Төлеуғали]] || 30 |- ! 8631 | [[Уразхан]] || 30 |- ! 8632 | [[Тореали]] || 30 |- ! 8633 | [[Эрнат]] || 30 |- ! 8634 | [[Саиджан]] || 30 |- ! 8635 | [[Токбай]] || 30 |- ! 8636 | [[Рсалы]] || 30 |- ! 8637 | [[Тезекбай]] || 30 |- ! 8638 | [[Сагинжан]] || 30 |- ! 8639 | [[Тағай]] || 30 |- ! 8640 | [[Салмен]] || 30 |- ! 8641 | [[Тажен]] || 30 |- ! 8642 | [[Сеиткасым]] || 30 |- ! 8643 | [[Салихан]] || 30 |- ! 8644 | [[Саулехан]] || 30 |- ! 8645 | [[Сапаргалы]] || 30 |- ! 8646 | [[Советбай]] || 30 |- ! 8647 | [[Серекбол]] || 30 |- ! 8648 | [[Тлеукул]] || 30 |- ! 8649 | [[Саидбек]] || 30 |- ! 8650 | [[Сражадин]] || 30 |- ! 8651 | [[Тилекбай]] || 30 |- ! 8652 | [[Тилекберген]] || 30 |- ! 8653 | [[Суйеубай]] || 30 |- ! 8654 | [[Отызбай]] || 30 |- ! 8655 | [[Ниетхан]] || 30 |- ! 8656 | [[Нұрқажы]] || 30 |- ! 8657 | [[Низам]] || 30 |- ! 8658 | [[Ныгметжан]] || 30 |- ! 8659 | [[Нарұлан]] || 30 |- ! 8660 | [[Мұхаметхан]] || 30 |- ! 8661 | [[Науатбек]] || 30 |- ! 8662 | [[Мұқатай]] || 30 |- ! 8663 | [[Мусылманбек]] || 30 |- ! 8664 | [[Мухамедамин]] || 30 |- ! 8665 | [[Пирали]] || 30 |- ! 8666 | [[Нарзулла]] || 30 |- ! 8667 | [[Новрузбек]] || 30 |- ! 8668 | [[Нүсіпжан]] || 30 |- ! 8669 | [[Нұрдыбек]] || 30 |- ! 8670 | [[Нысанали]] || 30 |- ! 8671 | [[Накып]] || 30 |- ! 8672 | [[Нарсұлтан]] || 30 |- ! 8673 | [[Нұрдуман]] || 30 |- ! 8674 | [[Мусурманкул]] || 30 |- ! 8675 | [[Раманкул]] || 30 |- ! 8676 | [[Нұрайбек]] || 30 |- ! 8677 | [[Орналы]] || 30 |- ! 8678 | [[Наймантай]] || 30 |- ! 8679 | [[Коныскерей]] || 30 |- ! 8680 | [[Мараткан]] || 30 |- ! 8681 | [[Құлажан]] || 30 |- ! 8682 | [[Ким]] || 30 |- ! 8683 | [[Марқұлан]] || 30 |- ! 8684 | [[Куваниш]] || 30 |- ! 8685 | [[Мийрас]] || 30 |- ! 8686 | [[Курбаналы]] || 30 |- ! 8687 | [[Макажан]] || 30 |- ! 8688 | [[Курганбек]] || 30 |- ! 8689 | [[Марданбек]] || 30 |- ! 8690 | [[Кушкинбай]] || 30 |- ! 8691 | [[Мауткан]] || 30 |- ! 8692 | [[Қарахан]] || 30 |- ! 8693 | [[Меңдібек]] || 30 |- ! 8694 | [[Кожакелди]] || 30 |- ! 8695 | [[Момын]] || 30 |- ! 8696 | [[Қуатбай]] || 30 |- ! 8697 | [[Мурадим]] || 30 |- ! 8698 | [[Кадиркул]] || 30 |- ! 8699 | [[Жаркимбек]] || 30 |- ! 8700 | [[Калимулла]] || 30 |- ! 8701 | [[Ильжан]] || 30 |- ! 8702 | [[Зухриддин]] || 30 |- ! 8703 | [[Каналбек]] || 30 |- ! 8704 | [[Зияш]] || 30 |- ! 8705 | [[Жармухамет]] || 30 |- ! 8706 | [[Жансары]] || 30 |- ! 8707 | [[Жанхожа]] || 30 |- ! 8708 | [[Калабек]] || 30 |- ! 8709 | [[Казболат]] || 30 |- ! 8710 | [[Зинеден]] || 30 |- ! 8711 | [[Калдымурат]] || 30 |- ! 8712 | [[Жетис]] || 30 |- ! 8713 | [[Игибай]] || 30 |- ! 8714 | [[Кемалбай]] || 30 |- ! 8715 | [[Жумагат]] || 30 |- ! 8716 | [[Заңгар]] || 30 |- ! 8717 | [[Жумакельды]] || 30 |- ! 8718 | [[Имангалий]] || 30 |- ! 8719 | [[Кайратхан]] || 30 |- ! 8720 | [[Ильдус]] || 30 |- ! 8721 | [[Изим]] || 30 |- ! 8722 | [[Жолмурза]] || 30 |- ! 8723 | [[Ердоған]] || 30 |- ! 8724 | [[Ержәнібек]] || 30 |- ! 8725 | [[Жадыра]] || 30 |- ! 8726 | [[Ернис]] || 30 |- ! 8727 | [[Ербекет]] || 30 |- ! 8728 | [[Есламбек]] || 30 |- ! 8729 | [[Әбдурахим]] || 30 |- ! 8730 | [[Әл-Азиз]] || 30 |- ! 8731 | [[Жайдарман]] || 30 |- ! 8732 | [[Әлғазиз]] || 30 |- ! 8733 | [[Дінәсіл]] || 30 |- ! 8734 | [[Елдан]] || 30 |- ! 8735 | [[Даныш]] || 30 |- ! 8736 | [[Әбдіжәлел]] || 30 |- ! 8737 | [[Әбдімұрат]] || 30 |- ! 8738 | [[Есетай]] || 30 |- ! 8739 | [[Егемберген]] || 30 |- ! 8740 | [[Әлімгер]] || 30 |- ! 8741 | [[Діңмұхаммед]] || 30 |- ! 8742 | [[Есман]] || 30 |- ! 8743 | [[Жайк]] || 30 |- ! 8744 | [[Ертилек]] || 30 |- ! 8745 | [[Егізбай]] || 30 |- ! 8746 | [[Ертлек]] || 30 |- ! 8747 | [[Дабыр]] || 30 |- ! 8748 | [[Әлфара]] || 30 |- ! 8749 | [[Дуисенбай]] || 30 |- ! 8750 | [[Досмагамбет]] || 30 |- ! 8751 | [[Әмзе]] || 30 |- ! 8752 | [[Байғабыл]] || 30 |- ! 8753 | [[Бахадүр]] || 30 |- ! 8754 | [[Байарыс]] || 30 |- ! 8755 | [[Берлан]] || 30 |- ! 8756 | [[Асемгали]] || 30 |- ! 8757 | [[Бердикожа]] || 30 |- ! 8758 | [[Бекаман]] || 30 |- ! 8759 | [[Асканбай]] || 30 |- ! 8760 | [[Газым]] || 30 |- ! 8761 | [[Бердіқұл]] || 30 |- ! 8762 | [[Галиулла]] || 30 |- ! 8763 | [[Барлас]] || 30 |- ! 8764 | [[Арыстанғали]] || 30 |- ! 8765 | [[Бисемби]] || 30 |- ! 8766 | [[Ғафу]] || 30 |- ! 8767 | [[Барлық]] || 30 |- ! 8768 | [[Бақытқан]] || 30 |- ! 8769 | [[Ахмаджан]] || 30 |- ! 8770 | [[Газим]] || 30 |- ! 8771 | [[Бакыбай]] || 30 |- ! 8772 | [[Байғазы]] || 30 |- ! 8773 | [[Асханбек]] || 30 |- ! 8774 | [[Болтай]] || 30 |- ! 8775 | [[Бекмирза]] || 30 |- ! 8776 | [[Ауес]] || 30 |- ! 8777 | [[Баялы]] || 30 |- ! 8778 | [[Берек]] || 30 |- ! 8779 | [[Батырәлі]] || 30 |- ! 8780 | [[Асубай]] || 30 |- ! 8781 | [[Ахмедяр]] || 30 |- ! 8782 | [[Ғафиз]] || 30 |- ! 8783 | [[Бегимбек]] || 30 |- ! 8784 | [[Ақсері]] || 30 |- ! 8785 | [[Ансабек]] || 30 |- ! 8786 | [[Абдуәлі]] || 30 |- ! 8787 | [[Абдижапар]] || 30 |- ! 8788 | [[Абілқайыр]] || 30 |- ! 8789 | [[Абдаким]] || 30 |- ! 8790 | [[Айбарлы]] || 30 |- ! 8791 | [[Аққали]] || 30 |- ! 8792 | [[Алмир]] || 30 |- ! 8793 | [[Агарыс]] || 30 |- ! 8794 | [[Азатбай]] || 30 |- ! 8795 | [[Абдигапар]] || 30 |- ! 8796 | [[Абдулрашид]] || 30 |- ! 8797 | [[Аитбек]] || 30 |- ! 8798 | [[Алдар]] || 30 |- ! 8799 | [[Азизулла]] || 30 |- ! 8800 | [[Ализат]] || 30 |- ! 8801 | [[Ағылан]] || 30 |- ! 8802 | [[Альнияз]] || 30 |- ! 8803 | [[Амангельд]] || 30 |- ! 8804 | [[Алгатай]] || 30 |- ! 8805 | [[Айан]] || 30 |- ! 8806 | [[Азанбай]] || 30 |- ! 8807 | [[Айкынбек]] || 30 |- ! 8808 | [[Айша]] || 30 |- ! 8809 | [[Ализар]] || 30 |- ! 8810 | [[Абилахат]] || 30 |- ! 8811 | [[Айсын]] || 30 |- ! 8812 | [[Утелген]] || 29 |- ! 8813 | [[Урунбасар]] || 29 |- ! 8814 | [[Эркен]] || 29 |- ! 8815 | [[Хыдыр]] || 29 |- ! 8816 | [[Шахкерим]] || 29 |- ! 8817 | [[Түймебай]] || 29 |- ! 8818 | [[Турдакын]] || 29 |- ! 8819 | [[Тургазы]] || 29 |- ! 8820 | [[Урумбай]] || 29 |- ! 8821 | [[Ұлыс]] || 29 |- ! 8822 | [[Ясар]] || 29 |- ! 8823 | [[Хан Сұлтан]] || 29 |- ! 8824 | [[Халим]] || 29 |- ! 8825 | [[Тургамбай]] || 29 |- ! 8826 | [[Эрхан]] || 29 |- ! 8827 | [[Шеге]] || 29 |- ! 8828 | [[Ықтияр]] || 29 |- ! 8829 | [[Хантәңір]] || 29 |- ! 8830 | [[Талайбек]] || 29 |- ! 8831 | [[Сенби]] || 29 |- ! 8832 | [[Тлеумурат]] || 29 |- ! 8833 | [[Сәлімгерей]] || 29 |- ! 8834 | [[Сейтқазы]] || 29 |- ! 8835 | [[Съездбек]] || 29 |- ! 8836 | [[Сармантай]] || 29 |- ! 8837 | [[Сырымбай]] || 29 |- ! 8838 | [[Сейлкан]] || 29 |- ! 8839 | [[Саткен]] || 29 |- ! 8840 | [[Слямгазы]] || 29 |- ! 8841 | [[Тәңір]] || 29 |- ! 8842 | [[Рызабек]] || 29 |- ! 8843 | [[Самар]] || 29 |- ! 8844 | [[Таскинбай]] || 29 |- ! 8845 | [[Сайфудин]] || 29 |- ! 8846 | [[Санияр]] || 29 |- ! 8847 | [[Сухрап]] || 29 |- ! 8848 | [[Рахымхан]] || 29 |- ! 8849 | [[Танирхан]] || 29 |- ! 8850 | [[Таласпай]] || 29 |- ! 8851 | [[Сабижан]] || 29 |- ! 8852 | [[Рахымберды]] || 29 |- ! 8853 | [[Саукен]] || 29 |- ! 8854 | [[Таңжар]] || 29 |- ! 8855 | [[Таңірберген]] || 29 |- ! 8856 | [[Таупих]] || 29 |- ! 8857 | [[Мыңжас]] || 29 |- ! 8858 | [[Нурходжа]] || 29 |- ! 8859 | [[Нүргелді]] || 29 |- ! 8860 | [[Оразжан]] || 29 |- ! 8861 | [[Рауанбек]] || 29 |- ! 8862 | [[Мухамметжан]] || 29 |- ! 8863 | [[Нусупжан]] || 29 |- ! 8864 | [[Нұрмекен]] || 29 |- ! 8865 | [[Омарғали]] || 29 |- ! 8866 | [[Нұр-Асыл]] || 29 |- ! 8867 | [[Нуржакып]] || 29 |- ! 8868 | [[Мухамеддин]] || 29 |- ! 8869 | [[Рабил]] || 29 |- ! 8870 | [[Нұрмуханбет]] || 29 |- ! 8871 | [[Рамат]] || 29 |- ! 8872 | [[Наим]] || 29 |- ! 8873 | [[Назаргали]] || 29 |- ! 8874 | [[Нұрғалам]] || 29 |- ! 8875 | [[Мұхамед Али]] || 29 |- ! 8876 | [[Нуртілек]] || 29 |- ! 8877 | [[Мухамбетгали]] || 29 |- ! 8878 | [[Мұхаммедкәрім]] || 29 |- ! 8879 | [[Мухаммат]] || 29 |- ! 8880 | [[Ондаш]] || 29 |- ! 8881 | [[Нұрсапа]] || 29 |- ! 8882 | [[Нагызхан]] || 29 |- ! 8883 | [[Нүржан]] || 29 |- ! 8884 | [[Орумбай]] || 29 |- ! 8885 | [[Мыңжан]] || 29 |- ! 8886 | [[Пазилхан]] || 29 |- ! 8887 | [[Отебай]] || 29 |- ! 8888 | [[Нуракын]] || 29 |- ! 8889 | [[Омарбай]] || 29 |- ! 8890 | [[Надияр]] || 29 |- ! 8891 | [[Кожахан]] || 29 |- ! 8892 | [[Меиірлан]] || 29 |- ! 8893 | [[Молдагазы]] || 29 |- ! 8894 | [[Монтай]] || 29 |- ! 8895 | [[Мейірғат]] || 29 |- ! 8896 | [[Култай]] || 29 |- ! 8897 | [[Кудайкул]] || 29 |- ! 8898 | [[Кидирбек]] || 29 |- ! 8899 | [[Куттибек]] || 29 |- ! 8900 | [[Мурзагул]] || 29 |- ! 8901 | [[Мейирман]] || 29 |- ! 8902 | [[Қаби]] || 29 |- ! 8903 | [[Мейргали]] || 29 |- ! 8904 | [[Қалаубек]] || 29 |- ! 8905 | [[Меркен]] || 29 |- ! 8906 | [[Қамза]] || 29 |- ! 8907 | [[Михайл]] || 29 |- ! 8908 | [[Куанжан]] || 29 |- ! 8909 | [[Кошкимбай]] || 29 |- ! 8910 | [[Курган]] || 29 |- ! 8911 | [[Қырықбай]] || 29 |- ! 8912 | [[Медербек]] || 29 |- ! 8913 | [[Маданият]] || 29 |- ! 8914 | [[Мақсұтхан]] || 29 |- ! 8915 | [[Зулбухар]] || 29 |- ! 8916 | [[Жарлыкасын]] || 29 |- ! 8917 | [[Жасбатыр]] || 29 |- ! 8918 | [[Зумрат]] || 29 |- ! 8919 | [[Зокир]] || 29 |- ! 8920 | [[Калый]] || 29 |- ! 8921 | [[Казыхан]] || 29 |- ! 8922 | [[Карбоз]] || 29 |- ! 8923 | [[Жаһангир]] || 29 |- ! 8924 | [[Жунисбай]] || 29 |- ! 8925 | [[Камронбек]] || 29 |- ! 8926 | [[Жантуган]] || 29 |- ! 8927 | [[Калкабай]] || 29 |- ! 8928 | [[Камали]] || 29 |- ! 8929 | [[Казис]] || 29 |- ! 8930 | [[Зиядулла]] || 29 |- ! 8931 | [[Жаманкул]] || 29 |- ! 8932 | [[Женискали]] || 29 |- ! 8933 | [[Калмуханбет]] || 29 |- ! 8934 | [[Жанель]] || 29 |- ! 8935 | [[Жансур]] || 29 |- ! 8936 | [[Кашкинбай]] || 29 |- ! 8937 | [[Жубат]] || 29 |- ! 8938 | [[Жайырбек]] || 29 |- ! 8939 | [[Дилнур]] || 29 |- ! 8940 | [[Дэмир]] || 29 |- ! 8941 | [[Есентемир]] || 29 |- ! 8942 | [[Далубай]] || 29 |- ! 8943 | [[Елбарыс]] || 29 |- ! 8944 | [[Әбуғали]] || 29 |- ! 8945 | [[Едильхан]] || 29 |- ! 8946 | [[Есимкан]] || 29 |- ! 8947 | [[Жамалатдин]] || 29 |- ! 8948 | [[Ердияр]] || 29 |- ! 8949 | [[Дауылбек]] || 29 |- ! 8950 | [[Диёр]] || 29 |- ! 8951 | [[Елібай]] || 29 |- ! 8952 | [[Есенбулат]] || 29 |- ! 8953 | [[Джасулан]] || 29 |- ! 8954 | [[Данатар]] || 29 |- ! 8955 | [[Әбдіғазиз]] || 29 |- ! 8956 | [[Дайрбек]] || 29 |- ! 8957 | [[Ернес]] || 29 |- ! 8958 | [[Елужан]] || 29 |- ! 8959 | [[Дильнур]] || 29 |- ! 8960 | [[Дәулетәлі]] || 29 |- ! 8961 | [[Едыл]] || 29 |- ! 8962 | [[Есейхан]] || 29 |- ! 8963 | [[Далил]] || 29 |- ! 8964 | [[Әлишах]] || 29 |- ! 8965 | [[Досанбек]] || 29 |- ! 8966 | [[Аяс]] || 29 |- ! 8967 | [[Бекхожа]] || 29 |- ! 8968 | [[Бектлеу]] || 29 |- ! 8969 | [[Аясын]] || 29 |- ! 8970 | [[Баратбай]] || 29 |- ! 8971 | [[Базартай]] || 29 |- ! 8972 | [[Гайниден]] || 29 |- ! 8973 | [[Асилбай]] || 29 |- ! 8974 | [[Бекенбай]] || 29 |- ! 8975 | [[Ашимбай]] || 29 |- ! 8976 | [[Беибарыс]] || 29 |- ! 8977 | [[Барахат]] || 29 |- ! 8978 | [[Болатқан]] || 29 |- ! 8979 | [[Ауескан]] || 29 |- ! 8980 | [[Бегис]] || 29 |- ! 8981 | [[Арсель]] || 29 |- ! 8982 | [[Асхарбек]] || 29 |- ! 8983 | [[Асаубек]] || 29 |- ! 8984 | [[Байыр]] || 29 |- ! 8985 | [[Бейсенгалий]] || 29 |- ! 8986 | [[Бердыгали]] || 29 |- ! 8987 | [[Бекей]] || 29 |- ! 8988 | [[Бақзат]] || 29 |- ! 8989 | [[Бейбітбек]] || 29 |- ! 8990 | [[Бердбек]] || 29 |- ! 8991 | [[Ауэзхан]] || 29 |- ! 8992 | [[Архан]] || 29 |- ! 8993 | [[Бақтыкерей]] || 29 |- ! 8994 | [[Алыбай]] || 29 |- ! 8995 | [[Арбек]] || 29 |- ! 8996 | [[Абдираман]] || 29 |- ! 8997 | [[Абдыхамит]] || 29 |- ! 8998 | [[Алпан]] || 29 |- ! 8999 | [[Алекс]] || 29 |- ! 9000 | [[Альфат]] || 29 |- ! 9001 | [[Али Мансұр]] || 29 |- ! 9002 | [[Айымбет]] || 29 |- ! 9003 | [[Али Нұр]] || 29 |- ! 9004 | [[Абдукахар]] || 29 |- ! 9005 | [[Айасыл]] || 29 |- ! 9006 | [[Алуан]] || 29 |- ! 9007 | [[Абдулло]] || 29 |- ! 9008 | [[Альдамир]] || 29 |- ! 9009 | [[Абильсеит]] || 29 |- ! 9010 | [[Агабай]] || 29 |- ! 9011 | [[Абир]] || 29 |- ! 9012 | [[Амина]] || 29 |- ! 9013 | [[Аблайкан]] || 29 |- ! 9014 | [[Аббос]] || 29 |- ! 9015 | [[Айдана]] || 29 |- ! 9016 | [[Аккозы]] || 29 |- ! 9017 | [[Айдияр]] || 29 |- ! 9018 | [[Аллаберди]] || 29 |- ! 9019 | [[Абдимомын]] || 29 |- ! 9020 | [[Тыныштыбай]] || 28 |- ! 9021 | [[Шакрат]] || 28 |- ! 9022 | [[Шакер]] || 28 |- ! 9023 | [[Шараф]] || 28 |- ! 9024 | [[Турсынгалий]] || 28 |- ! 9025 | [[Умерзак]] || 28 |- ! 9026 | [[Элдос]] || 28 |- ! 9027 | [[Төлеутай]] || 28 |- ! 9028 | [[Хайбулла]] || 28 |- ! 9029 | [[Шынғыз]] || 28 |- ! 9030 | [[Хан-Али]] || 28 |- ! 9031 | [[Шарафатдин]] || 28 |- ! 9032 | [[Шертай]] || 28 |- ! 9033 | [[Увалихан]] || 28 |- ! 9034 | [[Уалитхан]] || 28 |- ! 9035 | [[Шарибек]] || 28 |- ! 9036 | [[Тұралы]] || 28 |- ! 9037 | [[Умырзак]] || 28 |- ! 9038 | [[Хожабек]] || 28 |- ! 9039 | [[Хасар]] || 28 |- ! 9040 | [[Сүгір]] || 28 |- ! 9041 | [[Сакитжан]] || 28 |- ! 9042 | [[Сагизбай]] || 28 |- ! 9043 | [[Сұңқарбек]] || 28 |- ! 9044 | [[Раяна]] || 28 |- ! 9045 | [[Сейткерей]] || 28 |- ! 9046 | [[Султанай]] || 28 |- ! 9047 | [[Саналы]] || 28 |- ! 9048 | [[Тәңіржан]] || 28 |- ! 9049 | [[Сейтқасым]] || 28 |- ! 9050 | [[Сократ]] || 28 |- ! 9051 | [[Ричард]] || 28 |- ! 9052 | [[Серікзат]] || 28 |- ! 9053 | [[Санибек]] || 28 |- ! 9054 | [[Сулимен]] || 28 |- ! 9055 | [[Семейгазы]] || 28 |- ! 9056 | [[Серпер]] || 28 |- ! 9057 | [[Рахметкали]] || 28 |- ! 9058 | [[Рудольф]] || 28 |- ! 9059 | [[Рахматула]] || 28 |- ! 9060 | [[Сұлтан Али]] || 28 |- ! 9061 | [[Садыхан]] || 28 |- ! 9062 | [[Тлемис]] || 28 |- ! 9063 | [[Тасқынбек]] || 28 |- ! 9064 | [[Сахит]] || 28 |- ! 9065 | [[Серикпек]] || 28 |- ! 9066 | [[Сагиден]] || 28 |- ! 9067 | [[Сарсимбай]] || 28 |- ! 9068 | [[Нурыбек]] || 28 |- ! 9069 | [[Нурдияр]] || 28 |- ! 9070 | [[Негмат]] || 28 |- ! 9071 | [[Окас]] || 28 |- ! 9072 | [[Осербек]] || 28 |- ! 9073 | [[Мутан]] || 28 |- ! 9074 | [[Нұрсила]] || 28 |- ! 9075 | [[Мұралбек]] || 28 |- ! 9076 | [[Нүркелді]] || 28 |- ! 9077 | [[Мухаметрахим]] || 28 |- ! 9078 | [[Нургани]] || 28 |- ! 9079 | [[Омиргазы]] || 28 |- ! 9080 | [[Озганбай]] || 28 |- ! 9081 | [[Ондабай]] || 28 |- ! 9082 | [[Надырбек]] || 28 |- ! 9083 | [[Муталап]] || 28 |- ! 9084 | [[Рабхат]] || 28 |- ! 9085 | [[Оңласбек]] || 28 |- ! 9086 | [[Нурланбай]] || 28 |- ! 9087 | [[Нармахан]] || 28 |- ! 9088 | [[Рами]] || 28 |- ! 9089 | [[Нұрзада]] || 28 |- ! 9090 | [[Рафат]] || 28 |- ! 9091 | [[Нишанали]] || 28 |- ! 9092 | [[Нагашибек]] || 28 |- ! 9093 | [[Курамыс]] || 28 |- ! 9094 | [[Косаман]] || 28 |- ! 9095 | [[Көбеген]] || 28 |- ! 9096 | [[Кокенай]] || 28 |- ! 9097 | [[Мерали]] || 28 |- ! 9098 | [[Мадетхан]] || 28 |- ! 9099 | [[Қуатхан]] || 28 |- ! 9100 | [[Макс]] || 28 |- ! 9101 | [[Мейірлі]] || 28 |- ! 9102 | [[Коля]] || 28 |- ! 9103 | [[Қуанжан]] || 28 |- ! 9104 | [[Кудайберды]] || 28 |- ! 9105 | [[Мерейжан]] || 28 |- ! 9106 | [[Масимхан]] || 28 |- ! 9107 | [[Миллат]] || 28 |- ! 9108 | [[Конусбай]] || 28 |- ! 9109 | [[Момынжан]] || 28 |- ! 9110 | [[Қожа Ахмет]] || 28 |- ! 9111 | [[Мейірімхан]] || 28 |- ! 9112 | [[Мейірбол]] || 28 |- ! 9113 | [[Зайниддин]] || 28 |- ! 9114 | [[Кенжемұрат]] || 28 |- ! 9115 | [[Касымгали]] || 28 |- ! 9116 | [[Жанырыс]] || 28 |- ! 9117 | [[Капаш]] || 28 |- ! 9118 | [[Исахмет]] || 28 |- ! 9119 | [[Жамбай]] || 28 |- ! 9120 | [[Каисар]] || 28 |- ! 9121 | [[Каирберген]] || 28 |- ! 9122 | [[Кадр]] || 28 |- ! 9123 | [[Каусар]] || 28 |- ! 9124 | [[Жаркинбай]] || 28 |- ! 9125 | [[Кашаган]] || 28 |- ! 9126 | [[Жаулыбай]] || 28 |- ! 9127 | [[Зайнула]] || 28 |- ! 9128 | [[Каналбай]] || 28 |- ! 9129 | [[Канибай]] || 28 |- ! 9130 | [[Калимурат]] || 28 |- ! 9131 | [[Жулдас]] || 28 |- ! 9132 | [[Жәнібекхан]] || 28 |- ! 9133 | [[Зерде]] || 28 |- ! 9134 | [[Кажымхан]] || 28 |- ! 9135 | [[Жанузах]] || 28 |- ! 9136 | [[Жанаш]] || 28 |- ! 9137 | [[Жангалий]] || 28 |- ! 9138 | [[Канатай]] || 28 |- ! 9139 | [[Жарыс]] || 28 |- ! 9140 | [[Жанабатыр]] || 28 |- ! 9141 | [[Женгисбек]] || 28 |- ! 9142 | [[Зияд]] || 28 |- ! 9143 | [[Келешек]] || 28 |- ! 9144 | [[Әшірхан]] || 28 |- ! 9145 | [[Динасыл]] || 28 |- ! 9146 | [[Әділсұлтан]] || 28 |- ! 9147 | [[Әли-Сұлтан]] || 28 |- ! 9148 | [[Дилмуханбет]] || 28 |- ! 9149 | [[Досгали]] || 28 |- ! 9150 | [[Жазыкбай]] || 28 |- ! 9151 | [[Ерденбай]] || 28 |- ! 9152 | [[Дінали]] || 28 |- ! 9153 | [[Давлеткан]] || 28 |- ! 9154 | [[Гуванч]] || 28 |- ! 9155 | [[Ерек]] || 28 |- ! 9156 | [[Жали]] || 28 |- ! 9157 | [[Әлқадыр]] || 28 |- ! 9158 | [[Давуд]] || 28 |- ! 9159 | [[Ерган]] || 28 |- ! 9160 | [[Еркинтай]] || 28 |- ! 9161 | [[Ергаш]] || 28 |- ! 9162 | [[Еразамат]] || 28 |- ! 9163 | [[Әлнияз]] || 28 |- ! 9164 | [[Джарылкасын]] || 28 |- ! 9165 | [[Ермакан]] || 28 |- ! 9166 | [[Ербарыс]] || 28 |- ! 9167 | [[Әмит]] || 28 |- ! 9168 | [[Әбдіуәли]] || 28 |- ! 9169 | [[Губайдолла]] || 28 |- ! 9170 | [[Ербулек]] || 28 |- ! 9171 | [[Есимгали]] || 28 |- ! 9172 | [[Есилхан]] || 28 |- ! 9173 | [[Даулеталы]] || 28 |- ! 9174 | [[Еренгаип]] || 28 |- ! 9175 | [[Атай]] || 28 |- ! 9176 | [[Байтемір]] || 28 |- ! 9177 | [[Берикбосын]] || 28 |- ! 9178 | [[Ахыт]] || 28 |- ! 9179 | [[Баймбет]] || 28 |- ! 9180 | [[Бахытбол]] || 28 |- ! 9181 | [[Бегнар]] || 28 |- ! 9182 | [[Ботирбек]] || 28 |- ! 9183 | [[Бименде]] || 28 |- ! 9184 | [[Асылым]] || 28 |- ! 9185 | [[Бергенбек]] || 28 |- ! 9186 | [[Ахметалы]] || 28 |- ! 9187 | [[Бердхан]] || 28 |- ! 9188 | [[Галел]] || 28 |- ! 9189 | [[Бегмурат]] || 28 |- ! 9190 | [[Бухар]] || 28 |- ! 9191 | [[Бакболат]] || 28 |- ! 9192 | [[Ахмет Али]] || 28 |- ! 9193 | [[Газизжан]] || 28 |- ! 9194 | [[Бислам]] || 28 |- ! 9195 | [[Бегимкул]] || 28 |- ! 9196 | [[Габитбек]] || 28 |- ! 9197 | [[Бекмурад]] || 28 |- ! 9198 | [[Бектуре]] || 28 |- ! 9199 | [[Баймухамет]] || 28 |- ! 9200 | [[Галиолла]] || 28 |- ! 9201 | [[Ахмедхан]] || 28 |- ! 9202 | [[Болот]] || 28 |- ! 9203 | [[Гаухар]] || 28 |- ! 9204 | [[Бердіқожа]] || 28 |- ! 9205 | [[Аянжан]] || 28 |- ! 9206 | [[Берікбек]] || 28 |- ! 9207 | [[Аюбхан]] || 28 |- ! 9208 | [[Бақмұхаммед]] || 28 |- ! 9209 | [[Абдуррашид]] || 28 |- ! 9210 | [[Абдулғафур]] || 28 |- ! 9211 | [[Абдуллазиз]] || 28 |- ! 9212 | [[Абдулмансур]] || 28 |- ! 9213 | [[Амангельді]] || 28 |- ! 9214 | [[Абдулсамат]] || 28 |- ! 9215 | [[Абдугафур]] || 28 |- ! 9216 | [[Азаматбек]] || 28 |- ! 9217 | [[Алымхан]] || 28 |- ! 9218 | [[Али-Сұлтан]] || 28 |- ! 9219 | [[Алдамурат]] || 28 |- ! 9220 | [[Азанбек]] || 28 |- ! 9221 | [[Азихан]] || 28 |- ! 9222 | [[Абдыгаппар]] || 28 |- ! 9223 | [[Айхожа]] || 28 |- ! 9224 | [[Абдульмалик]] || 28 |- ! 9225 | [[Анафия]] || 28 |- ! 9226 | [[Аркабек]] || 28 |- ! 9227 | [[Айнадин]] || 28 |- ! 9228 | [[Арғынғазы]] || 28 |- ! 9229 | [[Төлеп]] || 27 |- ! 9230 | [[Тохтархан]] || 27 |- ! 9231 | [[Шингыс]] || 27 |- ! 9232 | [[Тунгатар]] || 27 |- ! 9233 | [[Турап]] || 27 |- ! 9234 | [[Тунгушбай]] || 27 |- ! 9235 | [[Турат]] || 27 |- ! 9236 | [[Торегелди]] || 27 |- ! 9237 | [[Юсупжан]] || 27 |- ! 9238 | [[Шарафаддин]] || 27 |- ! 9239 | [[Эгамберди]] || 27 |- ! 9240 | [[Урикбай]] || 27 |- ! 9241 | [[Эльмурад]] || 27 |- ! 9242 | [[Шариғат]] || 27 |- ! 9243 | [[Турархан]] || 27 |- ! 9244 | [[Шарифулла]] || 27 |- ! 9245 | [[Хажмухан]] || 27 |- ! 9246 | [[Торегельды]] || 27 |- ! 9247 | [[Юсиф]] || 27 |- ! 9248 | [[Халиль]] || 27 |- ! 9249 | [[Тынысбай]] || 27 |- ! 9250 | [[Шахарбек]] || 27 |- ! 9251 | [[Ушкын]] || 27 |- ! 9252 | [[Урумбасар]] || 27 |- ! 9253 | [[Рахметула]] || 27 |- ! 9254 | [[Рухолла]] || 27 |- ! 9255 | [[Сембы]] || 27 |- ! 9256 | [[Санай]] || 27 |- ! 9257 | [[Суинбай]] || 27 |- ! 9258 | [[Рымкул]] || 27 |- ! 9259 | [[Тілләбек]] || 27 |- ! 9260 | [[Серуен]] || 27 |- ! 9261 | [[Тлекқабыл]] || 27 |- ! 9262 | [[Сәбитжан]] || 27 |- ! 9263 | [[Союзбек]] || 27 |- ! 9264 | [[Сазанбай]] || 27 |- ! 9265 | [[Сагыдат]] || 27 |- ! 9266 | [[Темырлан]] || 27 |- ! 9267 | [[Сүннет]] || 27 |- ! 9268 | [[Сәндібай]] || 27 |- ! 9269 | [[Сұлтанмахмут]] || 27 |- ! 9270 | [[Сүлтан]] || 27 |- ! 9271 | [[Ридван]] || 27 |- ! 9272 | [[Сейит]] || 27 |- ! 9273 | [[Сыпабек]] || 27 |- ! 9274 | [[Тангирберген]] || 27 |- ! 9275 | [[Тобылжан]] || 27 |- ! 9276 | [[Санжан]] || 27 |- ! 9277 | [[Тагат]] || 27 |- ! 9278 | [[Симбай]] || 27 |- ! 9279 | [[Темергали]] || 27 |- ! 9280 | [[Рзахан]] || 27 |- ! 9281 | [[Ризолла]] || 27 |- ! 9282 | [[Сатылхан]] || 27 |- ! 9283 | [[Самиғолла]] || 27 |- ! 9284 | [[Темержан]] || 27 |- ! 9285 | [[Нуркасын]] || 27 |- ! 9286 | [[Һарун]] || 27 |- ! 9287 | [[Нұр Әли]] || 27 |- ! 9288 | [[Мырзағұл]] || 27 |- ! 9289 | [[Нұрниет]] || 27 |- ! 9290 | [[Оналхан]] || 27 |- ! 9291 | [[Нурмухасан]] || 27 |- ! 9292 | [[Мустафин]] || 27 |- ! 9293 | [[Мухаммедрасул]] || 27 |- ! 9294 | [[Мұнарлан]] || 27 |- ! 9295 | [[Нурыш]] || 27 |- ! 9296 | [[Мутали]] || 27 |- ! 9297 | [[Нусипбек]] || 27 |- ! 9298 | [[Нарымбай]] || 27 |- ! 9299 | [[Мұрағат]] || 27 |- ! 9300 | [[Н]] || 27 |- ! 9301 | [[Нажиматдин]] || 27 |- ! 9302 | [[Орымбасар]] || 27 |- ! 9303 | [[Мықтыбай]] || 27 |- ! 9304 | [[Оспанәлі]] || 27 |- ! 9305 | [[Ошакбай]] || 27 |- ! 9306 | [[Құсман]] || 27 |- ! 9307 | [[Кошен]] || 27 |- ! 9308 | [[Миргалий]] || 27 |- ! 9309 | [[Конебай]] || 27 |- ! 9310 | [[Құдабай]] || 27 |- ! 9311 | [[Қабидолла]] || 27 |- ! 9312 | [[Миралы]] || 27 |- ! 9313 | [[Мейрбан]] || 27 |- ! 9314 | [[Миргалым]] || 27 |- ! 9315 | [[Лепес]] || 27 |- ! 9316 | [[Кошер]] || 27 |- ! 9317 | [[Максатхан]] || 27 |- ! 9318 | [[Мамат]] || 27 |- ! 9319 | [[Мерғали]] || 27 |- ! 9320 | [[Манасхан]] || 27 |- ! 9321 | [[Исаин]] || 27 |- ! 9322 | [[Жанша]] || 27 |- ! 9323 | [[Камат]] || 27 |- ! 9324 | [[Ильмир]] || 27 |- ! 9325 | [[Зарлыкан]] || 27 |- ! 9326 | [[Кадим]] || 27 |- ! 9327 | [[Жангозы]] || 27 |- ! 9328 | [[Жұмәділ]] || 27 |- ! 9329 | [[Жаролла]] || 27 |- ! 9330 | [[Каригул]] || 27 |- ! 9331 | [[Йасин]] || 27 |- ! 9332 | [[Канаткалий]] || 27 |- ! 9333 | [[Калмухамбет]] || 27 |- ! 9334 | [[Жемис]] || 27 |- ! 9335 | [[Кажибай]] || 27 |- ! 9336 | [[Ілескен]] || 27 |- ! 9337 | [[Жарылғап]] || 27 |- ! 9338 | [[Жанархан]] || 27 |- ! 9339 | [[Жумасат]] || 27 |- ! 9340 | [[Жунисхан]] || 27 |- ! 9341 | [[Кадырболат]] || 27 |- ! 9342 | [[Кантай]] || 27 |- ! 9343 | [[Интымак]] || 27 |- ! 9344 | [[Кенжеғұл]] || 27 |- ! 9345 | [[Кабкен]] || 27 |- ! 9346 | [[Калель]] || 27 |- ! 9347 | [[Захир]] || 27 |- ! 9348 | [[Заит]] || 27 |- ! 9349 | [[Жеделбай]] || 27 |- ! 9350 | [[Әбдірайым]] || 27 |- ! 9351 | [[Әріпжан]] || 27 |- ! 9352 | [[Досымбай]] || 27 |- ! 9353 | [[Әбухайыр]] || 27 |- ! 9354 | [[Дилбек]] || 27 |- ! 9355 | [[Дінмұхаммедали]] || 27 |- ! 9356 | [[Дінмұхамедәли]] || 27 |- ! 9357 | [[Дінсұлтан]] || 27 |- ! 9358 | [[Елдархан]] || 27 |- ! 9359 | [[Демесін]] || 27 |- ! 9360 | [[Еласыл]] || 27 |- ! 9361 | [[Әбдіжәміл]] || 27 |- ! 9362 | [[Дилдабай]] || 27 |- ! 9363 | [[Егенберди]] || 27 |- ! 9364 | [[Ернарбек]] || 27 |- ! 9365 | [[Дунай]] || 27 |- ! 9366 | [[Дінмұхамедәлі]] || 27 |- ! 9367 | [[Әбдіқалық]] || 27 |- ! 9368 | [[Дуанбек]] || 27 |- ! 9369 | [[Елмұра]] || 27 |- ! 9370 | [[Дінмухаммад]] || 27 |- ! 9371 | [[Догдырбек]] || 27 |- ! 9372 | [[Доненбай]] || 27 |- ! 9373 | [[Доспол]] || 27 |- ! 9374 | [[Ешмурат]] || 27 |- ! 9375 | [[Асым]] || 27 |- ! 9376 | [[Бактыкерей]] || 27 |- ! 9377 | [[Байдолла]] || 27 |- ! 9378 | [[Бейбитшилик]] || 27 |- ! 9379 | [[Борантай]] || 27 |- ! 9380 | [[Борангали]] || 27 |- ! 9381 | [[Байқуат]] || 27 |- ! 9382 | [[Баранбай]] || 27 |- ! 9383 | [[Бердәлі]] || 27 |- ! 9384 | [[Беркингали]] || 27 |- ! 9385 | [[Беркбай]] || 27 |- ! 9386 | [[Булатбай]] || 27 |- ! 9387 | [[Байконыр]] || 27 |- ! 9388 | [[Ғаният]] || 27 |- ! 9389 | [[Балғынбай]] || 27 |- ! 9390 | [[Багитбек]] || 27 |- ! 9391 | [[Байдрахман]] || 27 |- ! 9392 | [[Бектилеу]] || 27 |- ! 9393 | [[Биарыс]] || 27 |- ! 9394 | [[Бурумбай]] || 27 |- ! 9395 | [[Атаберген]] || 27 |- ! 9396 | [[Ахметгали]] || 27 |- ! 9397 | [[Гариф]] || 27 |- ! 9398 | [[Бахытберген]] || 27 |- ! 9399 | [[Батырша]] || 27 |- ! 9400 | [[Акылхан]] || 27 |- ! 9401 | [[Ақылтай]] || 27 |- ! 9402 | [[Абирбек]] || 27 |- ! 9403 | [[Абрар]] || 27 |- ! 9404 | [[Амирсеит]] || 27 |- ! 9405 | [[Алибий]] || 27 |- ! 9406 | [[Абдухашим]] || 27 |- ! 9407 | [[Алимгерей]] || 27 |- ! 9408 | [[Алимухамед]] || 27 |- ! 9409 | [[Абдуахат]] || 27 |- ! 9410 | [[Агланбек]] || 27 |- ! 9411 | [[Аваз]] || 27 |- ! 9412 | [[Ақынжан]] || 27 |- ! 9413 | [[Айдосбек]] || 27 |- ! 9414 | [[Арби]] || 27 |- ! 9415 | [[Аққуан]] || 27 |- ! 9416 | [[Абдушукур]] || 27 |- ! 9417 | [[Амансерик]] || 27 |- ! 9418 | [[Айгалий]] || 27 |- ! 9419 | [[Айнабай]] || 27 |- ! 9420 | [[Абдуназар]] || 27 |- ! 9421 | [[Хангелди]] || 26 |- ! 9422 | [[Эсен]] || 26 |- ! 9423 | [[Шалгинбай]] || 26 |- ! 9424 | [[Шарапхан]] || 26 |- ! 9425 | [[Хайрула]] || 26 |- ! 9426 | [[Шынполат]] || 26 |- ! 9427 | [[Хабыл]] || 26 |- ! 9428 | [[Тұрмағанбет]] || 26 |- ! 9429 | [[Хажмурат]] || 26 |- ! 9430 | [[Шукирбек]] || 26 |- ! 9431 | [[Яхё]] || 26 |- ! 9432 | [[Турекул]] || 26 |- ! 9433 | [[Эльшат]] || 26 |- ! 9434 | [[Улжабай]] || 26 |- ! 9435 | [[Энвер]] || 26 |- ! 9436 | [[Ырыскелди]] || 26 |- ! 9437 | [[Турдыкул]] || 26 |- ! 9438 | [[Ырысқали]] || 26 |- ! 9439 | [[Эрназар]] || 26 |- ! 9440 | [[Чимкентбай]] || 26 |- ! 9441 | [[Шинбулат]] || 26 |- ! 9442 | [[Шабден]] || 26 |- ! 9443 | [[Шопан]] || 26 |- ! 9444 | [[Хан Төре]] || 26 |- ! 9445 | [[Шеген]] || 26 |- ! 9446 | [[Туганбай]] || 26 |- ! 9447 | [[Толбай]] || 26 |- ! 9448 | [[Сабетбек]] || 26 |- ! 9449 | [[Сейтен]] || 26 |- ! 9450 | [[Сержант]] || 26 |- ! 9451 | [[Тоқсанбай]] || 26 |- ! 9452 | [[Рахатжан]] || 26 |- ! 9453 | [[Сапаркул]] || 26 |- ! 9454 | [[Рахманберды]] || 26 |- ! 9455 | [[Саадат]] || 26 |- ! 9456 | [[Тауыржан]] || 26 |- ! 9457 | [[Тобыш]] || 26 |- ! 9458 | [[Рустенбек]] || 26 |- ! 9459 | [[Саяш]] || 26 |- ! 9460 | [[Сарсенғали]] || 26 |- ! 9461 | [[Тәкен]] || 26 |- ! 9462 | [[Сүйінбек]] || 26 |- ! 9463 | [[Такежан]] || 26 |- ! 9464 | [[Серім]] || 26 |- ! 9465 | [[Тимуджин]] || 26 |- ! 9466 | [[Сейсенәлі]] || 26 |- ! 9467 | [[Сеним]] || 26 |- ! 9468 | [[Сейтхали]] || 26 |- ! 9469 | [[Сейітқазы]] || 26 |- ! 9470 | [[Темиргалы]] || 26 |- ! 9471 | [[Суйнбай]] || 26 |- ! 9472 | [[Саматжан]] || 26 |- ! 9473 | [[Сұлубай]] || 26 |- ! 9474 | [[Сейилбек]] || 26 |- ! 9475 | [[Сердали]] || 26 |- ! 9476 | [[Садирхан]] || 26 |- ! 9477 | [[Теңелбай]] || 26 |- ! 9478 | [[Оразкул]] || 26 |- ! 9479 | [[Райымберді]] || 26 |- ! 9480 | [[Нажмиддин]] || 26 |- ! 9481 | [[Олжасхан]] || 26 |- ! 9482 | [[Орда]] || 26 |- ! 9483 | [[Набибулла]] || 26 |- ! 9484 | [[Оразымбек]] || 26 |- ! 9485 | [[Нурсәт]] || 26 |- ! 9486 | [[Раймжан]] || 26 |- ! 9487 | [[Набиулла]] || 26 |- ! 9488 | [[Рамадин]] || 26 |- ! 9489 | [[Мухитден]] || 26 |- ! 9490 | [[Нарман]] || 26 |- ! 9491 | [[Нұраш]] || 26 |- ! 9492 | [[Нахыпбек]] || 26 |- ! 9493 | [[Мұрабек]] || 26 |- ! 9494 | [[Нұрсұлтанбек]] || 26 |- ! 9495 | [[Нұрмәди]] || 26 |- ! 9496 | [[Нурмангали]] || 26 |- ! 9497 | [[Өркенбек]] || 26 |- ! 9498 | [[Райсбек]] || 26 |- ! 9499 | [[Нодир]] || 26 |- ! 9500 | [[Мухриддин]] || 26 |- ! 9501 | [[Пана]] || 26 |- ! 9502 | [[Нұх]] || 26 |- ! 9503 | [[Мұхамметәлі]] || 26 |- ! 9504 | [[Нысангали]] || 26 |- ! 9505 | [[Мансурхан]] || 26 |- ! 9506 | [[Кыдыркан]] || 26 |- ! 9507 | [[Мохаммад]] || 26 |- ! 9508 | [[Меиргали]] || 26 |- ! 9509 | [[Конспай]] || 26 |- ! 9510 | [[Қойшыбек]] || 26 |- ! 9511 | [[Құзар]] || 26 |- ! 9512 | [[Мадина]] || 26 |- ! 9513 | [[Мизамбай]] || 26 |- ! 9514 | [[Мейрамкул]] || 26 |- ! 9515 | [[Мақсұтбек]] || 26 |- ! 9516 | [[Манатхан]] || 26 |- ! 9517 | [[Маделхан]] || 26 |- ! 9518 | [[Қайрош]] || 26 |- ! 9519 | [[Қанибек]] || 26 |- ! 9520 | [[Қаиржан]] || 26 |- ! 9521 | [[Құмархан]] || 26 |- ! 9522 | [[Курганбай]] || 26 |- ! 9523 | [[Кундызбек]] || 26 |- ! 9524 | [[Қайырбай]] || 26 |- ! 9525 | [[Каиркелды]] || 26 |- ! 9526 | [[Жамигат]] || 26 |- ! 9527 | [[Жүзбай]] || 26 |- ! 9528 | [[Жанпеис]] || 26 |- ! 9529 | [[Кайназар]] || 26 |- ! 9530 | [[Кемельбек]] || 26 |- ! 9531 | [[Илия]] || 26 |- ! 9532 | [[Камель]] || 26 |- ! 9533 | [[Жошы]] || 26 |- ! 9534 | [[Зада]] || 26 |- ! 9535 | [[Исламидин]] || 26 |- ! 9536 | [[Камен]] || 26 |- ! 9537 | [[Кадес]] || 26 |- ! 9538 | [[Иранбек]] || 26 |- ! 9539 | [[Жанділда]] || 26 |- ! 9540 | [[Кенжес]] || 26 |- ! 9541 | [[Каиркеш]] || 26 |- ! 9542 | [[Ибадилла]] || 26 |- ! 9543 | [[Жанниет]] || 26 |- ! 9544 | [[Кендибай]] || 26 |- ! 9545 | [[Кабдылманап]] || 26 |- ! 9546 | [[Исхан]] || 26 |- ! 9547 | [[Кайркан]] || 26 |- ! 9548 | [[Кажым]] || 26 |- ! 9549 | [[Керімбай]] || 26 |- ! 9550 | [[Кенжитай]] || 26 |- ! 9551 | [[Ирисбай]] || 26 |- ! 9552 | [[Кабидолда]] || 26 |- ! 9553 | [[Жантуған]] || 26 |- ! 9554 | [[Зинедин]] || 26 |- ! 9555 | [[Кантбек]] || 26 |- ! 9556 | [[Әли Мансұр]] || 26 |- ! 9557 | [[Димитрий]] || 26 |- ! 9558 | [[Есмұхан]] || 26 |- ! 9559 | [[Ескожа]] || 26 |- ! 9560 | [[Әріпхан]] || 26 |- ! 9561 | [[Әліайдар]] || 26 |- ! 9562 | [[Ерсінхан]] || 26 |- ! 9563 | [[Ерсүлтан]] || 26 |- ! 9564 | [[Дилмухаммад]] || 26 |- ! 9565 | [[Динмухан]] || 26 |- ! 9566 | [[Жақсыберген]] || 26 |- ! 9567 | [[Ергани]] || 26 |- ! 9568 | [[Әбдуали]] || 26 |- ! 9569 | [[Досмұхан]] || 26 |- ! 9570 | [[Дайр]] || 26 |- ! 9571 | [[Жаксымбет]] || 26 |- ! 9572 | [[Ергебек]] || 26 |- ! 9573 | [[Еренғайып]] || 26 |- ! 9574 | [[Десбер]] || 26 |- ! 9575 | [[Дүйсенбі]] || 26 |- ! 9576 | [[Ерпулат]] || 26 |- ! 9577 | [[Дусен]] || 26 |- ! 9578 | [[Дынмухамед]] || 26 |- ! 9579 | [[Ғазез]] || 26 |- ! 9580 | [[Берқайыр]] || 26 |- ! 9581 | [[Бексат]] || 26 |- ! 9582 | [[Балмухан]] || 26 |- ! 9583 | [[Бурибек]] || 26 |- ! 9584 | [[Артыкбек]] || 26 |- ! 9585 | [[Асылұлан]] || 26 |- ! 9586 | [[Асубек]] || 26 |- ! 9587 | [[Асетулла]] || 26 |- ! 9588 | [[Аяр]] || 26 |- ! 9589 | [[Биляль]] || 26 |- ! 9590 | [[Асхаб]] || 26 |- ! 9591 | [[Ахметдияр]] || 26 |- ! 9592 | [[Батыргерей]] || 26 |- ! 9593 | [[Асылтөре]] || 26 |- ! 9594 | [[Арухан]] || 26 |- ! 9595 | [[Бекарс]] || 26 |- ! 9596 | [[Бауырлан]] || 26 |- ! 9597 | [[Байзолла]] || 26 |- ! 9598 | [[Асылғазы]] || 26 |- ! 9599 | [[Баймұхан]] || 26 |- ! 9600 | [[Бахытнур]] || 26 |- ! 9601 | [[Бесембай]] || 26 |- ! 9602 | [[Асылкерей]] || 26 |- ! 9603 | [[Букембай]] || 26 |- ! 9604 | [[Асылқан]] || 26 |- ! 9605 | [[Бақболат]] || 26 |- ! 9606 | [[Асылмұра]] || 26 |- ! 9607 | [[Бақназар]] || 26 |- ! 9608 | [[Асылтек]] || 26 |- ! 9609 | [[Гамаль]] || 26 |- ! 9610 | [[Бағынұр]] || 26 |- ! 9611 | [[Байдуйсен]] || 26 |- ! 9612 | [[Айтеке]] || 26 |- ! 9613 | [[Арайлым]] || 26 |- ! 9614 | [[Аннур]] || 26 |- ! 9615 | [[Ажимурат]] || 26 |- ! 9616 | [[Айсен]] || 26 |- ! 9617 | [[Адильгерей]] || 26 |- ! 9618 | [[Азербай]] || 26 |- ! 9619 | [[Аманджол]] || 26 |- ! 9620 | [[Абдикапар]] || 26 |- ! 9621 | [[Айтмукан]] || 26 |- ! 9622 | [[Абдыгапар]] || 26 |- ! 9623 | [[Алимгали]] || 26 |- ! 9624 | [[Алмагамбет]] || 26 |- ! 9625 | [[Алданбек]] || 26 |- ! 9626 | [[Абдуллахан]] || 26 |- ! 9627 | [[Абдукерим]] || 26 |- ! 9628 | [[Аббат]] || 26 |- ! 9629 | [[Амзебек]] || 26 |- ! 9630 | [[Абу Бәкір]] || 26 |- ! 9631 | [[Абдыкасым]] || 26 |- ! 9632 | [[Адем]] || 26 |- ! 9633 | [[Адхамбек]] || 26 |- ! 9634 | [[Алжаппар]] || 26 |- ! 9635 | [[Алшин]] || 26 |- ! 9636 | [[Абдуллатиф]] || 26 |- ! 9637 | [[Ақбота]] || 26 |- ! 9638 | [[Акказы]] || 26 |- ! 9639 | [[Аламан]] || 26 |- ! 9640 | [[Акмади]] || 26 |- ! 9641 | [[Аиболат]] || 26 |- ! 9642 | [[Акынжан]] || 26 |- ! 9643 | [[Айберік]] || 26 |- ! 9644 | [[Акай]] || 26 |- ! 9645 | [[Абдунасыр]] || 26 |- ! 9646 | [[Абубакыр]] || 26 |- ! 9647 | [[Укаша]] || 25 |- ! 9648 | [[Шәріпбек]] || 25 |- ! 9649 | [[Фарук]] || 25 |- ! 9650 | [[Урингали]] || 25 |- ! 9651 | [[Якуда]] || 25 |- ! 9652 | [[Туркпенбай]] || 25 |- ! 9653 | [[Халибек]] || 25 |- ! 9654 | [[Үкібай]] || 25 |- ! 9655 | [[Тұрғын]] || 25 |- ! 9656 | [[Ыхылас]] || 25 |- ! 9657 | [[Хазар]] || 25 |- ! 9658 | [[Эдилбек]] || 25 |- ! 9659 | [[Ыляс]] || 25 |- ! 9660 | [[Томирис]] || 25 |- ! 9661 | [[Турсынкул]] || 25 |- ! 9662 | [[Үсенбай]] || 25 |- ! 9663 | [[Туратбек]] || 25 |- ! 9664 | [[Тунгишбай]] || 25 |- ! 9665 | [[Тынымбек]] || 25 |- ! 9666 | [[Усеин]] || 25 |- ! 9667 | [[Унербай]] || 25 |- ! 9668 | [[Эльзат]] || 25 |- ! 9669 | [[Шингиз]] || 25 |- ! 9670 | [[Шах-Сұлтан]] || 25 |- ! 9671 | [[Хайыржан]] || 25 |- ! 9672 | [[Ханафия]] || 25 |- ! 9673 | [[Шон]] || 25 |- ! 9674 | [[Халдар]] || 25 |- ! 9675 | [[Шарапиден]] || 25 |- ! 9676 | [[Шымырхан]] || 25 |- ! 9677 | [[Токтаргали]] || 25 |- ! 9678 | [[Сейткамал]] || 25 |- ! 9679 | [[Тауфих]] || 25 |- ! 9680 | [[Сейльхан]] || 25 |- ! 9681 | [[Тамабай]] || 25 |- ! 9682 | [[Султангалий]] || 25 |- ! 9683 | [[Саидали]] || 25 |- ! 9684 | [[Султан-Али]] || 25 |- ! 9685 | [[Тлепбай]] || 25 |- ! 9686 | [[Рахыман]] || 25 |- ! 9687 | [[Сафарбай]] || 25 |- ! 9688 | [[Сағжан]] || 25 |- ! 9689 | [[Тоғжан]] || 25 |- ! 9690 | [[Тайырбек]] || 25 |- ! 9691 | [[Сандияр]] || 25 |- ! 9692 | [[Серімжан]] || 25 |- ! 9693 | [[Рысмахан]] || 25 |- ! 9694 | [[Сәулетхан]] || 25 |- ! 9695 | [[Саурық]] || 25 |- ! 9696 | [[Сейілжан]] || 25 |- ! 9697 | [[Серпін]] || 25 |- ! 9698 | [[Тилеш]] || 25 |- ! 9699 | [[Тлеуқабыл]] || 25 |- ! 9700 | [[Таттибай]] || 25 |- ! 9701 | [[Таннур]] || 25 |- ! 9702 | [[Тимерхан]] || 25 |- ! 9703 | [[Сагижан]] || 25 |- ! 9704 | [[Сарсенкул]] || 25 |- ! 9705 | [[Таирбек]] || 25 |- ! 9706 | [[Серікғали]] || 25 |- ! 9707 | [[Сагым]] || 25 |- ! 9708 | [[Семейбек]] || 25 |- ! 9709 | [[Тенгелбай]] || 25 |- ! 9710 | [[Табылган]] || 25 |- ! 9711 | [[Съезхан]] || 25 |- ! 9712 | [[Сейдазым]] || 25 |- ! 9713 | [[Сабен]] || 25 |- ! 9714 | [[Теңізбай]] || 25 |- ! 9715 | [[Рахымберген]] || 25 |- ! 9716 | [[Мухаметәлі]] || 25 |- ! 9717 | [[Нүрлан]] || 25 |- ! 9718 | [[Назимбек]] || 25 |- ! 9719 | [[Наржігіт]] || 25 |- ! 9720 | [[Орисбай]] || 25 |- ! 9721 | [[Прали]] || 25 |- ! 9722 | [[Мұханбетәлі]] || 25 |- ! 9723 | [[Науырзбек]] || 25 |- ! 9724 | [[Нурдыбек]] || 25 |- ! 9725 | [[Омарәли]] || 25 |- ! 9726 | [[Нурсултанбек]] || 25 |- ! 9727 | [[Нуреден]] || 25 |- ! 9728 | [[Мухамедин]] || 25 |- ! 9729 | [[Омыржан]] || 25 |- ! 9730 | [[Отесин]] || 25 |- ! 9731 | [[Нұрмұхаммеджан]] || 25 |- ! 9732 | [[Нурбул]] || 25 |- ! 9733 | [[Нуркали]] || 25 |- ! 9734 | [[Нұради]] || 25 |- ! 9735 | [[Мұхамбетали]] || 25 |- ! 9736 | [[Нұрсеиіт]] || 25 |- ! 9737 | [[Нарикбай]] || 25 |- ! 9738 | [[Наурузбек]] || 25 |- ! 9739 | [[Мухамбетрахим]] || 25 |- ! 9740 | [[Найль]] || 25 |- ! 9741 | [[Өнерхан]] || 25 |- ! 9742 | [[Мадигали]] || 25 |- ! 9743 | [[Мадинет]] || 25 |- ! 9744 | [[Музарт]] || 25 |- ! 9745 | [[Конратбай]] || 25 |- ! 9746 | [[Кобланбек]] || 25 |- ! 9747 | [[Мәдиар]] || 25 |- ! 9748 | [[Маликжан]] || 25 |- ! 9749 | [[Мәулітбек]] || 25 |- ! 9750 | [[Ментай]] || 25 |- ! 9751 | [[Кожаназар]] || 25 |- ! 9752 | [[Коныскали]] || 25 |- ! 9753 | [[Миірбек]] || 25 |- ! 9754 | [[Кожаахмет]] || 25 |- ! 9755 | [[Козыбагар]] || 25 |- ! 9756 | [[Куватбай]] || 25 |- ! 9757 | [[Мелисбек]] || 25 |- ! 9758 | [[Қанатқали]] || 25 |- ! 9759 | [[Құнапия]] || 25 |- ! 9760 | [[Мейірімбек]] || 25 |- ! 9761 | [[Менлибек]] || 25 |- ! 9762 | [[Кунту]] || 25 |- ! 9763 | [[Мерет]] || 25 |- ! 9764 | [[Менгали]] || 25 |- ! 9765 | [[Майлибай]] || 25 |- ! 9766 | [[Казим]] || 25 |- ! 9767 | [[Камалиддин]] || 25 |- ! 9768 | [[Каблет]] || 25 |- ! 9769 | [[Жумадиль]] || 25 |- ! 9770 | [[Жумантай]] || 25 |- ! 9771 | [[Жанкелдин]] || 25 |- ! 9772 | [[Жамолиддин]] || 25 |- ! 9773 | [[Касенхан]] || 25 |- ! 9774 | [[Казахбай]] || 25 |- ! 9775 | [[Закен]] || 25 |- ! 9776 | [[Калы]] || 25 |- ! 9777 | [[Ильяз]] || 25 |- ! 9778 | [[Идият]] || 25 |- ! 9779 | [[Келжан]] || 25 |- ! 9780 | [[Зейнелхан]] || 25 |- ! 9781 | [[Ізберген]] || 25 |- ! 9782 | [[Илияр]] || 25 |- ! 9783 | [[Кайркельды]] || 25 |- ! 9784 | [[Карымсак]] || 25 |- ! 9785 | [[Жанбыр]] || 25 |- ! 9786 | [[Касымтай]] || 25 |- ! 9787 | [[Кайыргелды]] || 25 |- ! 9788 | [[Жандай]] || 25 |- ! 9789 | [[Икром]] || 25 |- ! 9790 | [[Жанмұхамед]] || 25 |- ! 9791 | [[Кабдыл]] || 25 |- ! 9792 | [[Зейд]] || 25 |- ! 9793 | [[Ізтұрған]] || 25 |- ! 9794 | [[Жарилкасын]] || 25 |- ! 9795 | [[Жолболсын]] || 25 |- ! 9796 | [[Жанказы]] || 25 |- ! 9797 | [[Камолиддин]] || 25 |- ! 9798 | [[Кенесжан]] || 25 |- ! 9799 | [[Жаркымбек]] || 25 |- ! 9800 | [[Кайкен]] || 25 |- ! 9801 | [[Имиль]] || 25 |- ! 9802 | [[Жузжасар]] || 25 |- ! 9803 | [[Зәкәрия]] || 25 |- ! 9804 | [[Жанмади]] || 25 |- ! 9805 | [[Жәкен]] || 25 |- ! 9806 | [[Каирды]] || 25 |- ! 9807 | [[Жолмурат]] || 25 |- ! 9808 | [[Даулеткул]] || 25 |- ! 9809 | [[Әлмансур]] || 25 |- ! 9810 | [[Дінәли]] || 25 |- ! 9811 | [[Дәнел]] || 25 |- ! 9812 | [[Жаиык]] || 25 |- ! 9813 | [[Дәркен]] || 25 |- ! 9814 | [[Әли Имран]] || 25 |- ! 9815 | [[Досмұрат]] || 25 |- ! 9816 | [[Әлімғазы]] || 25 |- ! 9817 | [[Достық]] || 25 |- ! 9818 | [[Ельнұр]] || 25 |- ! 9819 | [[Ержурек]] || 25 |- ! 9820 | [[Ерболан]] || 25 |- ! 9821 | [[Джаксыбек]] || 25 |- ! 9822 | [[Джексембай]] || 25 |- ! 9823 | [[Әбділла]] || 25 |- ! 9824 | [[Елдиар]] || 25 |- ! 9825 | [[Джамаль]] || 25 |- ! 9826 | [[Елеш]] || 25 |- ! 9827 | [[Әбдісалан]] || 25 |- ! 9828 | [[Дінисламбек]] || 25 |- ! 9829 | [[Ділдахан]] || 25 |- ! 9830 | [[Әсетбек]] || 25 |- ! 9831 | [[Джанатбек]] || 25 |- ! 9832 | [[Жабыкбай]] || 25 |- ! 9833 | [[Дарябай]] || 25 |- ! 9834 | [[Демеубек]] || 25 |- ! 9835 | [[Әзжәнібек]] || 25 |- ! 9836 | [[Жақсымұрат]] || 25 |- ! 9837 | [[Әзімбай]] || 25 |- ! 9838 | [[Әзіретсұлтан]] || 25 |- ! 9839 | [[Даткабек]] || 25 |- ! 9840 | [[Бекмұхамет]] || 25 |- ! 9841 | [[Бахыткан]] || 25 |- ! 9842 | [[Гафиз]] || 25 |- ! 9843 | [[Атшыбай]] || 25 |- ! 9844 | [[Бельгибай]] || 25 |- ! 9845 | [[Бахтибой]] || 25 |- ! 9846 | [[Басар]] || 25 |- ! 9847 | [[Берікқазы]] || 25 |- ! 9848 | [[Ғаділжан]] || 25 |- ! 9849 | [[Бейсебек]] || 25 |- ! 9850 | [[Балахмет]] || 25 |- ! 9851 | [[Багтыбай]] || 25 |- ! 9852 | [[Бағұстар]] || 25 |- ! 9853 | [[Байсангур]] || 25 |- ! 9854 | [[Асан Али]] || 25 |- ! 9855 | [[Асылхат]] || 25 |- ! 9856 | [[Ганимурат]] || 25 |- ! 9857 | [[Байсын]] || 25 |- ! 9858 | [[Гавит]] || 25 |- ! 9859 | [[Байторе]] || 25 |- ! 9860 | [[Гажданбек]] || 25 |- ! 9861 | [[Асембай]] || 25 |- ! 9862 | [[Бекырыс]] || 25 |- ! 9863 | [[Болатай]] || 25 |- ! 9864 | [[Ганимат]] || 25 |- ! 9865 | [[Борихан]] || 25 |- ! 9866 | [[Ботай]] || 25 |- ! 9867 | [[Байел]] || 25 |- ! 9868 | [[Абдуғазиз]] || 25 |- ! 9869 | [[Арасат]] || 25 |- ! 9870 | [[Абдазим]] || 25 |- ! 9871 | [[Амидулла]] || 25 |- ! 9872 | [[Али-Имран]] || 25 |- ! 9873 | [[Айтхожа]] || 25 |- ! 9874 | [[Алиқожа]] || 25 |- ! 9875 | [[Абдул-Хамид]] || 25 |- ! 9876 | [[Абылхасым]] || 25 |- ! 9877 | [[Али-Хан]] || 25 |- ! 9878 | [[Айтқұл]] || 25 |- ! 9879 | [[Абдірахим]] || 25 |- ! 9880 | [[Абдумансұр]] || 25 |- ! 9881 | [[Али-Айдар]] || 25 |- ! 9882 | [[Аманкелд]] || 25 |- ! 9883 | [[Абдумуталиб]] || 25 |- ! 9884 | [[Анур]] || 25 |- ! 9885 | [[Алимардон]] || 25 |- ! 9886 | [[Абдульхаким]] || 25 |- ! 9887 | [[Алламжар]] || 25 |- ! 9888 | [[Арапхан]] || 25 |- ! 9889 | [[Амирхон]] || 25 |- ! 9890 | [[Ақзам]] || 25 |- ! 9891 | [[Аибол]] || 25 |- ! 9892 | [[Алмуханбет]] || 25 |- ! 9893 | [[Анат]] || 25 |- ! 9894 | [[Абду]] || 25 |- ! 9895 | [[Айсауыт]] || 25 |- ! 9896 | [[Ақаділ]] || 25 |- ! 9897 | [[Абилашим]] || 25 |- ! 9898 | [[Абдуғали]] || 25 |- ! 9899 | [[Адақ]] || 25 |- ! 9900 | [[Али Султан]] || 25 |- ! 9901 | [[Абдижан]] || 25 |- ! 9902 | [[Адлбек]] || 25 |- ! 9903 | [[Аймауыт]] || 25 |- ! 9904 | [[Хажимухан]] || 24 |- ! 9905 | [[Шариполла]] || 24 |- ! 9906 | [[Шаһ-Керім]] || 24 |- ! 9907 | [[Тулаган]] || 24 |- ! 9908 | [[Эрмахан]] || 24 |- ! 9909 | [[Шарападин]] || 24 |- ! 9910 | [[Турсункул]] || 24 |- ! 9911 | [[Уалиолла]] || 24 |- ! 9912 | [[Шамел]] || 24 |- ! 9913 | [[Эляр]] || 24 |- ! 9914 | [[Умбеталы]] || 24 |- ! 9915 | [[Шахнар]] || 24 |- ! 9916 | [[Усмон]] || 24 |- ! 9917 | [[Тұлпар]] || 24 |- ! 9918 | [[Халила]] || 24 |- ! 9919 | [[Тылек]] || 24 |- ! 9920 | [[Тусупхан]] || 24 |- ! 9921 | [[Хузайфа]] || 24 |- ! 9922 | [[Хожиакбар]] || 24 |- ! 9923 | [[Шакират]] || 24 |- ! 9924 | [[Шохруз]] || 24 |- ! 9925 | [[Шакирбай]] || 24 |- ! 9926 | [[Халижан]] || 24 |- ! 9927 | [[Тамирхан]] || 24 |- ! 9928 | [[Саматхан]] || 24 |- ! 9929 | [[Сымағұл]] || 24 |- ! 9930 | [[Самға]] || 24 |- ! 9931 | [[Суюнбек]] || 24 |- ! 9932 | [[Самгар]] || 24 |- ! 9933 | [[Сагимжан]] || 24 |- ! 9934 | [[Сериктес]] || 24 |- ! 9935 | [[Толе]] || 24 |- ! 9936 | [[Темеш]] || 24 |- ! 9937 | [[Рахмон]] || 24 |- ! 9938 | [[Тилепбай]] || 24 |- ! 9939 | [[Тойлы]] || 24 |- ! 9940 | [[Сайфулин]] || 24 |- ! 9941 | [[Ташпулат]] || 24 |- ! 9942 | [[Сейтек]] || 24 |- ! 9943 | [[Съез]] || 24 |- ! 9944 | [[Серимжан]] || 24 |- ! 9945 | [[Султанби]] || 24 |- ! 9946 | [[Сауирбай]] || 24 |- ! 9947 | [[Серікәлі]] || 24 |- ! 9948 | [[Савва]] || 24 |- ! 9949 | [[Санакбай]] || 24 |- ! 9950 | [[Слямкан]] || 24 |- ! 9951 | [[Сабиден]] || 24 |- ! 9952 | [[Тілеулі]] || 24 |- ! 9953 | [[Салдат]] || 24 |- ! 9954 | [[Сағади]] || 24 |- ! 9955 | [[Розмухаммад]] || 24 |- ! 9956 | [[Саветкан]] || 24 |- ! 9957 | [[Садырхан]] || 24 |- ! 9958 | [[Тагаберген]] || 24 |- ! 9959 | [[Тағабай]] || 24 |- ! 9960 | [[Тлекберген]] || 24 |- ! 9961 | [[Рустамжан]] || 24 |- ! 9962 | [[Суннатбек]] || 24 |- ! 9963 | [[Сабирбай]] || 24 |- ! 9964 | [[Садирбай]] || 24 |- ! 9965 | [[Суңғат]] || 24 |- ! 9966 | [[Олимжон]] || 24 |- ! 9967 | [[Осерхан]] || 24 |- ! 9968 | [[Нуруддин]] || 24 |- ! 9969 | [[Оразгазы]] || 24 |- ! 9970 | [[Мырзагелды]] || 24 |- ! 9971 | [[Нурбота]] || 24 |- ! 9972 | [[Мұқажан]] || 24 |- ! 9973 | [[Нуркадам]] || 24 |- ! 9974 | [[Наймангазы]] || 24 |- ! 9975 | [[Нурсейіт]] || 24 |- ! 9976 | [[Нәсіпқали]] || 24 |- ! 9977 | [[Өктем]] || 24 |- ! 9978 | [[Назыр]] || 24 |- ! 9979 | [[Мұханбетқали]] || 24 |- ! 9980 | [[Нүрдаулет]] || 24 |- ! 9981 | [[Нуржаусын]] || 24 |- ! 9982 | [[Нұрдана]] || 24 |- ! 9983 | [[Рахан]] || 24 |- ! 9984 | [[Нүрсүлтан]] || 24 |- ! 9985 | [[Нұржаубай]] || 24 |- ! 9986 | [[Нәриман]] || 24 |- ! 9987 | [[Намир]] || 24 |- ! 9988 | [[Раматулла]] || 24 |- ! 9989 | [[Нусуп]] || 24 |- ! 9990 | [[Нур-Ислам]] || 24 |- ! 9991 | [[Нүрбол]] || 24 |- ! 9992 | [[Нурпейіс]] || 24 |- ! 9993 | [[Нұрасылхан]] || 24 |- ! 9994 | [[Нүрболат]] || 24 |- ! 9995 | [[Мұхамеддин]] || 24 |- ! 9996 | [[Махатай]] || 24 |- ! 9997 | [[Мумин]] || 24 |- ! 9998 | [[Мерзат]] || 24 |- ! 9999 | [[Қалым]] || 24 |- ! 10000 | [[Мурсалин]] || 24 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] aqhia7h8pdoot34cq49r59muemleq93 3579494 3579485 2026-04-09T08:51:32Z Kaiyr 3134 3579494 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 3,1% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Альмухан]] || 72 |- ! 5002 | [[Аклбек]] || 72 |- ! 5003 | [[Абдрашид]] || 72 |- ! 5004 | [[Адельхан]] || 72 |- ! 5005 | [[Амире]] || 72 |- ! 5006 | [[Аликул]] || 72 |- ! 5007 | [[Аққанат]] || 72 |- ! 5008 | [[Азильхан]] || 72 |- ! 5009 | [[Абдулазим]] || 72 |- ! 5010 | [[Абулхайр]] || 72 |- ! 5011 | [[Фирдаус]] || 71 |- ! 5012 | [[Төреби]] || 71 |- ! 5013 | [[Тлеукен]] || 71 |- ! 5014 | [[Сырлан]] || 71 |- ! 5015 | [[Тәуке]] || 71 |- ! 5016 | [[Сәтбек]] || 71 |- ! 5017 | [[Талапкали]] || 71 |- ! 5018 | [[Суният]] || 71 |- ! 5019 | [[Сауранбек]] || 71 |- ! 5020 | [[Срым]] || 71 |- ! 5021 | [[Серхан]] || 71 |- ! 5022 | [[Рымбай]] || 71 |- ! 5023 | [[Сейіл]] || 71 |- ! 5024 | [[Нұрсаид]] || 71 |- ! 5025 | [[Нурмухаммет]] || 71 |- ! 5026 | [[Нұрғабыл]] || 71 |- ! 5027 | [[Өтепберген]] || 71 |- ! 5028 | [[Нұран]] || 71 |- ! 5029 | [[Нарул]] || 71 |- ! 5030 | [[Мұқтархан]] || 71 |- ! 5031 | [[Мухитжан]] || 71 |- ! 5032 | [[Мұханбетжан]] || 71 |- ! 5033 | [[Равшанбек]] || 71 |- ! 5034 | [[Мұхаммедамин]] || 71 |- ! 5035 | [[Осер]] || 71 |- ! 5036 | [[Мухатай]] || 71 |- ! 5037 | [[Кокен]] || 71 |- ! 5038 | [[Қудайберген]] || 71 |- ! 5039 | [[Қалмахан]] || 71 |- ! 5040 | [[Жубан]] || 71 |- ! 5041 | [[Кенжеш]] || 71 |- ! 5042 | [[Картай]] || 71 |- ! 5043 | [[Жұмат]] || 71 |- ! 5044 | [[Кеңшілік]] || 71 |- ! 5045 | [[Инкарбек]] || 71 |- ! 5046 | [[Касимхан]] || 71 |- ! 5047 | [[Ерикбай]] || 71 |- ! 5048 | [[Енбек]] || 71 |- ! 5049 | [[Дана]] || 71 |- ! 5050 | [[Демеген]] || 71 |- ! 5051 | [[Ермахамбет]] || 71 |- ! 5052 | [[Еркінбай]] || 71 |- ! 5053 | [[Әбдімансұр]] || 71 |- ! 5054 | [[Бакыткелды]] || 71 |- ! 5055 | [[Булеген]] || 71 |- ! 5056 | [[Багланбек]] || 71 |- ! 5057 | [[Бабур]] || 71 |- ! 5058 | [[Бакытгали]] || 71 |- ! 5059 | [[Бірлес]] || 71 |- ! 5060 | [[Гасырбек]] || 71 |- ! 5061 | [[Бегимхан]] || 71 |- ! 5062 | [[Арип]] || 71 |- ! 5063 | [[Альмахан]] || 71 |- ! 5064 | [[Альби]] || 71 |- ! 5065 | [[Амантурлы]] || 71 |- ! 5066 | [[Абжаппар]] || 71 |- ! 5067 | [[Адинұр]] || 71 |- ! 5068 | [[Шарипбай]] || 70 |- ! 5069 | [[Шынтемир]] || 70 |- ! 5070 | [[Хабидулла]] || 70 |- ! 5071 | [[Теміртас]] || 70 |- ! 5072 | [[Самаркан]] || 70 |- ! 5073 | [[Саятхан]] || 70 |- ! 5074 | [[Токберген]] || 70 |- ! 5075 | [[Нуралим]] || 70 |- ! 5076 | [[Ралан]] || 70 |- ! 5077 | [[Нурбатыр]] || 70 |- ! 5078 | [[Радомир]] || 70 |- ! 5079 | [[Қалдан]] || 70 |- ! 5080 | [[Кылыш]] || 70 |- ! 5081 | [[Мираш]] || 70 |- ! 5082 | [[Кувандик]] || 70 |- ! 5083 | [[Мамед]] || 70 |- ! 5084 | [[Кәрімжан]] || 70 |- ! 5085 | [[Маралхан]] || 70 |- ! 5086 | [[Мейирхан]] || 70 |- ! 5087 | [[Мейрим]] || 70 |- ! 5088 | [[Кален]] || 70 |- ! 5089 | [[Калбек]] || 70 |- ! 5090 | [[Казакбай]] || 70 |- ! 5091 | [[Зайдулла]] || 70 |- ! 5092 | [[Еркенұр]] || 70 |- ! 5093 | [[Дінмухамбет]] || 70 |- ! 5094 | [[Еділбек]] || 70 |- ! 5095 | [[Давлетбай]] || 70 |- ! 5096 | [[Дженис]] || 70 |- ! 5097 | [[Дауыт]] || 70 |- ! 5098 | [[Даулеткелды]] || 70 |- ! 5099 | [[Дүйсенғали]] || 70 |- ! 5100 | [[Артықбай]] || 70 |- ! 5101 | [[Гаппар]] || 70 |- ! 5102 | [[Биболсын]] || 70 |- ! 5103 | [[Арқалық]] || 70 |- ! 5104 | [[Бектемис]] || 70 |- ! 5105 | [[Альназар]] || 70 |- ! 5106 | [[Айып]] || 70 |- ! 5107 | [[Абдумуталип]] || 70 |- ! 5108 | [[Абылқайыр]] || 70 |- ! 5109 | [[Эргаш]] || 69 |- ! 5110 | [[Шындос]] || 69 |- ! 5111 | [[Эдгар]] || 69 |- ! 5112 | [[Элёр]] || 69 |- ! 5113 | [[Тәуіржан]] || 69 |- ! 5114 | [[Сәрсенғали]] || 69 |- ! 5115 | [[Рахымберди]] || 69 |- ! 5116 | [[Таттимбет]] || 69 |- ! 5117 | [[Сламхан]] || 69 |- ! 5118 | [[Серк]] || 69 |- ! 5119 | [[Тлеукан]] || 69 |- ! 5120 | [[Темиргалий]] || 69 |- ! 5121 | [[Темірбай]] || 69 |- ! 5122 | [[Өрен]] || 69 |- ! 5123 | [[Оразгелді]] || 69 |- ! 5124 | [[Мұхаммедәмин]] || 69 |- ! 5125 | [[Пазылхан]] || 69 |- ! 5126 | [[Нұржауған]] || 69 |- ! 5127 | [[Омаргали]] || 69 |- ! 5128 | [[Раиымбек]] || 69 |- ! 5129 | [[Нурмукан]] || 69 |- ! 5130 | [[Коптлеу]] || 69 |- ! 5131 | [[Милат]] || 69 |- ! 5132 | [[Құдайберді]] || 69 |- ! 5133 | [[Заманай]] || 69 |- ! 5134 | [[Иманалы]] || 69 |- ! 5135 | [[Заттыбек]] || 69 |- ! 5136 | [[Касымжомарт]] || 69 |- ! 5137 | [[Жаркынбай]] || 69 |- ! 5138 | [[Зерек]] || 69 |- ! 5139 | [[Жумагерей]] || 69 |- ! 5140 | [[Жумакул]] || 69 |- ! 5141 | [[Жанпейіс]] || 69 |- ! 5142 | [[Әлиакбар]] || 69 |- ! 5143 | [[Елбасы]] || 69 |- ! 5144 | [[Даниёр]] || 69 |- ! 5145 | [[Жагыпар]] || 69 |- ! 5146 | [[Еркенбек]] || 69 |- ! 5147 | [[Ерқуат]] || 69 |- ! 5148 | [[Гадилжан]] || 69 |- ! 5149 | [[Беслан]] || 69 |- ! 5150 | [[Бакнур]] || 69 |- ! 5151 | [[Арулан]] || 69 |- ! 5152 | [[Абырой]] || 69 |- ! 5153 | [[Абдибай]] || 69 |- ! 5154 | [[Абулхайыр]] || 69 |- ! 5155 | [[Абдуразак]] || 69 |- ! 5156 | [[Абдихамит]] || 69 |- ! 5157 | [[Аңсарбек]] || 69 |- ! 5158 | [[Адилкан]] || 69 |- ! 5159 | [[Албан]] || 69 |- ! 5160 | [[Акнур]] || 69 |- ! 5161 | [[Турмаханбет]] || 68 |- ! 5162 | [[Торе]] || 68 |- ! 5163 | [[Хангерей]] || 68 |- ! 5164 | [[Эрмек]] || 68 |- ! 5165 | [[Шынгисхан]] || 68 |- ! 5166 | [[Халиф]] || 68 |- ! 5167 | [[Эльман]] || 68 |- ! 5168 | [[Сүндетбек]] || 68 |- ! 5169 | [[Сланбек]] || 68 |- ! 5170 | [[Съезд]] || 68 |- ! 5171 | [[Темиркан]] || 68 |- ! 5172 | [[Рисбек]] || 68 |- ! 5173 | [[Тайлан]] || 68 |- ! 5174 | [[Рахымберді]] || 68 |- ! 5175 | [[Рысжан]] || 68 |- ! 5176 | [[Нурумжан]] || 68 |- ! 5177 | [[Мұрадым]] || 68 |- ! 5178 | [[Мұқамет]] || 68 |- ! 5179 | [[Налибай]] || 68 |- ! 5180 | [[Нұр Али]] || 68 |- ! 5181 | [[Ниязхан]] || 68 |- ! 5182 | [[Мэльс]] || 68 |- ! 5183 | [[Нарбол]] || 68 |- ! 5184 | [[Нуртілеу]] || 68 |- ! 5185 | [[Нұраділ]] || 68 |- ! 5186 | [[Коныспай]] || 68 |- ! 5187 | [[Кусайн]] || 68 |- ! 5188 | [[Қарқын]] || 68 |- ! 5189 | [[Құрмаш]] || 68 |- ! 5190 | [[Жебе]] || 68 |- ! 5191 | [[Жумаберген]] || 68 |- ! 5192 | [[Кабдыгали]] || 68 |- ! 5193 | [[Джанболат]] || 68 |- ! 5194 | [[Дат]] || 68 |- ! 5195 | [[Досмаханбет]] || 68 |- ! 5196 | [[Даньяр]] || 68 |- ! 5197 | [[Дарқан]] || 68 |- ! 5198 | [[Билим]] || 68 |- ! 5199 | [[Асламбек]] || 68 |- ! 5200 | [[Асил]] || 68 |- ! 5201 | [[Бауиржан]] || 68 |- ! 5202 | [[Байжума]] || 68 |- ! 5203 | [[Бегендик]] || 68 |- ! 5204 | [[Асим]] || 68 |- ! 5205 | [[Айтхан]] || 68 |- ! 5206 | [[Анапия]] || 68 |- ! 5207 | [[Акбай]] || 68 |- ! 5208 | [[Агадил]] || 68 |- ! 5209 | [[Абдула]] || 68 |- ! 5210 | [[Айтмухамед]] || 68 |- ! 5211 | [[Ылғар]] || 67 |- ! 5212 | [[Уатхан]] || 67 |- ! 5213 | [[Хумарбек]] || 67 |- ! 5214 | [[Тұрсынғали]] || 67 |- ! 5215 | [[Филипп]] || 67 |- ! 5216 | [[Саулебай]] || 67 |- ! 5217 | [[Таттибек]] || 67 |- ! 5218 | [[Тауке]] || 67 |- ! 5219 | [[Мухаммедәлі]] || 67 |- ! 5220 | [[Оңалбай]] || 67 |- ! 5221 | [[Мухамедәли]] || 67 |- ! 5222 | [[Оринбасар]] || 67 |- ! 5223 | [[Нурай]] || 67 |- ! 5224 | [[Нагмет]] || 67 |- ! 5225 | [[Мұхасан]] || 67 |- ! 5226 | [[Мейримжан]] || 67 |- ! 5227 | [[Қизат]] || 67 |- ! 5228 | [[Койбагар]] || 67 |- ! 5229 | [[Клышбек]] || 67 |- ! 5230 | [[Құмарбек]] || 67 |- ! 5231 | [[Курманай]] || 67 |- ! 5232 | [[Қыдырғали]] || 67 |- ! 5233 | [[Жидебай]] || 67 |- ! 5234 | [[Жолшыбек]] || 67 |- ! 5235 | [[Калибай]] || 67 |- ! 5236 | [[Каримбай]] || 67 |- ! 5237 | [[Каскырбек]] || 67 |- ! 5238 | [[Кайса]] || 67 |- ! 5239 | [[Жанайбек]] || 67 |- ! 5240 | [[Досмурат]] || 67 |- ! 5241 | [[Әбілқайырхан]] || 67 |- ! 5242 | [[Әлқуат]] || 67 |- ! 5243 | [[Дауренбай]] || 67 |- ! 5244 | [[Жаксат]] || 67 |- ! 5245 | [[Досберген]] || 67 |- ! 5246 | [[Даулетяр]] || 67 |- ! 5247 | [[Богембай]] || 67 |- ! 5248 | [[Бердібай]] || 67 |- ! 5249 | [[Ганибет]] || 67 |- ! 5250 | [[Бекгали]] || 67 |- ! 5251 | [[Бактжан]] || 67 |- ! 5252 | [[Байқадам]] || 67 |- ! 5253 | [[Ахмадияр]] || 67 |- ! 5254 | [[Бекмухаммед]] || 67 |- ! 5255 | [[Атамурат]] || 67 |- ! 5256 | [[Ансаған]] || 67 |- ! 5257 | [[Аргынбай]] || 67 |- ! 5258 | [[Аманер]] || 67 |- ! 5259 | [[Ақат]] || 67 |- ! 5260 | [[Абдимуталип]] || 67 |- ! 5261 | [[Айбосын]] || 67 |- ! 5262 | [[Аймұхаммед]] || 67 |- ! 5263 | [[Тохтарбек]] || 66 |- ! 5264 | [[Уристем]] || 66 |- ! 5265 | [[Ясын]] || 66 |- ! 5266 | [[Тулен]] || 66 |- ! 5267 | [[Турежан]] || 66 |- ! 5268 | [[Ұшқын]] || 66 |- ! 5269 | [[Шарафат]] || 66 |- ! 5270 | [[Хантемир]] || 66 |- ! 5271 | [[Тәттімбет]] || 66 |- ! 5272 | [[Тлеугали]] || 66 |- ! 5273 | [[Сабет]] || 66 |- ! 5274 | [[Спатай]] || 66 |- ! 5275 | [[Салимбай]] || 66 |- ! 5276 | [[Темірұлан]] || 66 |- ! 5277 | [[Саятжан]] || 66 |- ! 5278 | [[Рахманкул]] || 66 |- ! 5279 | [[Нурғазы]] || 66 |- ! 5280 | [[Мухаметкалий]] || 66 |- ! 5281 | [[Нұрқадам]] || 66 |- ! 5282 | [[Нурпулат]] || 66 |- ! 5283 | [[Мадет]] || 66 |- ! 5284 | [[Мурзатай]] || 66 |- ! 5285 | [[Кубайдолла]] || 66 |- ! 5286 | [[Копбосын]] || 66 |- ! 5287 | [[Мансурбек]] || 66 |- ! 5288 | [[Маркен]] || 66 |- ! 5289 | [[Марден]] || 66 |- ! 5290 | [[Қожабек]] || 66 |- ! 5291 | [[Кусайын]] || 66 |- ! 5292 | [[Жексембек]] || 66 |- ! 5293 | [[Исмадияр]] || 66 |- ! 5294 | [[Изгали]] || 66 |- ! 5295 | [[Елбосын]] || 66 |- ! 5296 | [[Жагипар]] || 66 |- ! 5297 | [[Даркен]] || 66 |- ! 5298 | [[Әбдісамат]] || 66 |- ! 5299 | [[Елболсын]] || 66 |- ! 5300 | [[Есіркеп]] || 66 |- ! 5301 | [[Жайнат]] || 66 |- ! 5302 | [[Губайдулла]] || 66 |- ! 5303 | [[Даирбек]] || 66 |- ! 5304 | [[Джолдасбай]] || 66 |- ! 5305 | [[Ғинаят]] || 66 |- ! 5306 | [[Бекжон]] || 66 |- ! 5307 | [[Аскерхан]] || 66 |- ! 5308 | [[Бокейхан]] || 66 |- ! 5309 | [[Гибадат]] || 66 |- ! 5310 | [[Бахтыяр]] || 66 |- ! 5311 | [[Барысбек]] || 66 |- ! 5312 | [[Ғазизбек]] || 66 |- ! 5313 | [[Бекназ]] || 66 |- ! 5314 | [[Бакдәулет]] || 66 |- ! 5315 | [[Айқожа]] || 66 |- ! 5316 | [[Амантур]] || 66 |- ! 5317 | [[Алхам]] || 66 |- ! 5318 | [[Абдуәли]] || 66 |- ! 5319 | [[Амирбай]] || 66 |- ! 5320 | [[Абдиашим]] || 66 |- ! 5321 | [[Толкынбек]] || 65 |- ! 5322 | [[Шырынбек]] || 65 |- ! 5323 | [[Фазылхан]] || 65 |- ! 5324 | [[Тынымбай]] || 65 |- ! 5325 | [[Элмурод]] || 65 |- ! 5326 | [[Шамши]] || 65 |- ! 5327 | [[Шариф]] || 65 |- ! 5328 | [[Тургынбай]] || 65 |- ! 5329 | [[Танбай]] || 65 |- ! 5330 | [[Сансизбай]] || 65 |- ! 5331 | [[Мұртаза]] || 65 |- ! 5332 | [[Нұрзаман]] || 65 |- ! 5333 | [[Омурбек]] || 65 |- ! 5334 | [[Нурказы]] || 65 |- ! 5335 | [[Маулетхан]] || 65 |- ! 5336 | [[Мешитбай]] || 65 |- ! 5337 | [[Магамед]] || 65 |- ! 5338 | [[Куантхан]] || 65 |- ! 5339 | [[Куаншбек]] || 65 |- ! 5340 | [[Қырымбек]] || 65 |- ! 5341 | [[Жанкожа]] || 65 |- ! 5342 | [[Жансаят]] || 65 |- ! 5343 | [[Капан]] || 65 |- ! 5344 | [[Калмаханбет]] || 65 |- ! 5345 | [[Әділбай]] || 65 |- ! 5346 | [[Ельхан]] || 65 |- ! 5347 | [[Әділер]] || 65 |- ! 5348 | [[Әлімбай]] || 65 |- ! 5349 | [[Данел]] || 65 |- ! 5350 | [[Есмахан]] || 65 |- ! 5351 | [[Әбдіразақ]] || 65 |- ! 5352 | [[Әлинур]] || 65 |- ! 5353 | [[Ділмұхамед]] || 65 |- ! 5354 | [[Есильбай]] || 65 |- ! 5355 | [[Бейсенали]] || 65 |- ! 5356 | [[Бинур]] || 65 |- ! 5357 | [[Бекадил]] || 65 |- ! 5358 | [[Барлык]] || 65 |- ! 5359 | [[Амерхан]] || 65 |- ! 5360 | [[Абілмансур]] || 65 |- ! 5361 | [[Алматай]] || 65 |- ! 5362 | [[Алимкул]] || 65 |- ! 5363 | [[Амит]] || 65 |- ! 5364 | [[Алқар]] || 65 |- ! 5365 | [[Абдураһим]] || 65 |- ! 5366 | [[Турсынжан]] || 64 |- ! 5367 | [[Турсыналы]] || 64 |- ! 5368 | [[Унербек]] || 64 |- ! 5369 | [[Халилулла]] || 64 |- ! 5370 | [[Умарбек]] || 64 |- ! 5371 | [[Тургынбек]] || 64 |- ! 5372 | [[Эльмир]] || 64 |- ! 5373 | [[Хали]] || 64 |- ! 5374 | [[Хамитжан]] || 64 |- ! 5375 | [[Сахитжан]] || 64 |- ! 5376 | [[Сеильбек]] || 64 |- ! 5377 | [[Темірәлі]] || 64 |- ! 5378 | [[Садыкбек]] || 64 |- ! 5379 | [[Танатбек]] || 64 |- ! 5380 | [[Сайд]] || 64 |- ! 5381 | [[Сейдуалы]] || 64 |- ! 5382 | [[Нұразиз]] || 64 |- ! 5383 | [[Нұрдәурен]] || 64 |- ! 5384 | [[Нагашыбек]] || 64 |- ! 5385 | [[Райыс]] || 64 |- ! 5386 | [[Пазыл]] || 64 |- ! 5387 | [[Мұқаметжан]] || 64 |- ! 5388 | [[Нуржума]] || 64 |- ! 5389 | [[Мырзагул]] || 64 |- ! 5390 | [[Пулатбек]] || 64 |- ! 5391 | [[Наркен]] || 64 |- ! 5392 | [[Маркабай]] || 64 |- ! 5393 | [[Мейрас]] || 64 |- ! 5394 | [[Кубеген]] || 64 |- ! 5395 | [[Мархаббат]] || 64 |- ! 5396 | [[Мизам]] || 64 |- ! 5397 | [[Кунтуар]] || 64 |- ! 5398 | [[Махсад]] || 64 |- ! 5399 | [[Куват]] || 64 |- ! 5400 | [[Зулкарнай]] || 64 |- ! 5401 | [[Зулпухар]] || 64 |- ! 5402 | [[Казкен]] || 64 |- ! 5403 | [[Дайырбек]] || 64 |- ! 5404 | [[Дамиан]] || 64 |- ! 5405 | [[Ерлибек]] || 64 |- ! 5406 | [[Ельмурат]] || 64 |- ! 5407 | [[Ерсұңқар]] || 64 |- ! 5408 | [[Досмахан]] || 64 |- ! 5409 | [[Дуйсенхан]] || 64 |- ! 5410 | [[Ермукан]] || 64 |- ! 5411 | [[Байдалы]] || 64 |- ! 5412 | [[Гасыр]] || 64 |- ! 5413 | [[Ашимбек]] || 64 |- ! 5414 | [[Бахчан]] || 64 |- ! 5415 | [[Бөрібай]] || 64 |- ! 5416 | [[Арынғазы]] || 64 |- ! 5417 | [[Байдыбек]] || 64 |- ! 5418 | [[Бағым]] || 64 |- ! 5419 | [[Ариман]] || 64 |- ! 5420 | [[Аидын]] || 64 |- ! 5421 | [[Аидар]] || 64 |- ! 5422 | [[Абдихалик]] || 64 |- ! 5423 | [[Абдулқадыр]] || 64 |- ! 5424 | [[Алтынгазы]] || 64 |- ! 5425 | [[Абду Рахман]] || 64 |- ! 5426 | [[Аппаз]] || 64 |- ! 5427 | [[Арапбек]] || 64 |- ! 5428 | [[Туякбай]] || 63 |- ! 5429 | [[Хабиболла]] || 63 |- ! 5430 | [[Төлебай]] || 63 |- ! 5431 | [[Тунгышбай]] || 63 |- ! 5432 | [[Турмаганбет]] || 63 |- ! 5433 | [[Унгарбай]] || 63 |- ! 5434 | [[Уайс]] || 63 |- ! 5435 | [[Укибай]] || 63 |- ! 5436 | [[Тоқтамыс]] || 63 |- ! 5437 | [[Тагиберген]] || 63 |- ! 5438 | [[Рахманбек]] || 63 |- ! 5439 | [[Суннатулла]] || 63 |- ! 5440 | [[Саурбай]] || 63 |- ! 5441 | [[Теңіз]] || 63 |- ! 5442 | [[Сайфолла]] || 63 |- ! 5443 | [[Таукехан]] || 63 |- ! 5444 | [[Таниберген]] || 63 |- ! 5445 | [[Сериктай]] || 63 |- ! 5446 | [[Сағди]] || 63 |- ! 5447 | [[Самуил]] || 63 |- ! 5448 | [[Тилеу]] || 63 |- ! 5449 | [[Рымгали]] || 63 |- ! 5450 | [[Ренад]] || 63 |- ! 5451 | [[Нурнияз]] || 63 |- ! 5452 | [[Мекенбай]] || 63 |- ! 5453 | [[Курманказы]] || 63 |- ! 5454 | [[Кызырбек]] || 63 |- ! 5455 | [[Махсутхан]] || 63 |- ! 5456 | [[Қаржаубай]] || 63 |- ! 5457 | [[Жұмаш]] || 63 |- ! 5458 | [[Ихтиёр]] || 63 |- ! 5459 | [[Кажыгали]] || 63 |- ! 5460 | [[Зелимхан]] || 63 |- ! 5461 | [[Ислямбек]] || 63 |- ! 5462 | [[Жумали]] || 63 |- ! 5463 | [[Дауранбек]] || 63 |- ! 5464 | [[Дилмурад]] || 63 |- ! 5465 | [[Дулан]] || 63 |- ! 5466 | [[Жаксыгельды]] || 63 |- ! 5467 | [[Жалгасхан]] || 63 |- ! 5468 | [[Бекмухамет]] || 63 |- ! 5469 | [[Бакытберген]] || 63 |- ! 5470 | [[Бахыткали]] || 63 |- ! 5471 | [[Асильхан]] || 63 |- ! 5472 | [[Богдат]] || 63 |- ! 5473 | [[Алгазы]] || 63 |- ! 5474 | [[Анаркул]] || 63 |- ! 5475 | [[Аитбай]] || 63 |- ! 5476 | [[Адайхан]] || 63 |- ! 5477 | [[Абдыкалык]] || 63 |- ! 5478 | [[Абдураһман]] || 63 |- ! 5479 | [[Абдулрахим]] || 63 |- ! 5480 | [[Абдыманап]] || 63 |- ! 5481 | [[Алиназар]] || 63 |- ! 5482 | [[Абдулғазиз]] || 63 |- ! 5483 | [[Аброр]] || 63 |- ! 5484 | [[Айсер]] || 63 |- ! 5485 | [[Абдижамил]] || 63 |- ! 5486 | [[Абатбай]] || 63 |- ! 5487 | [[Турлыхан]] || 62 |- ! 5488 | [[Фуркат]] || 62 |- ! 5489 | [[Шаһкерім]] || 62 |- ! 5490 | [[Ырзабек]] || 62 |- ! 5491 | [[Шодиёр]] || 62 |- ! 5492 | [[Шахриёр]] || 62 |- ! 5493 | [[Серікқазы]] || 62 |- ! 5494 | [[Нурджан]] || 62 |- ! 5495 | [[Нұршах]] || 62 |- ! 5496 | [[Оңласын]] || 62 |- ! 5497 | [[Нуркельды]] || 62 |- ! 5498 | [[Орымбай]] || 62 |- ! 5499 | [[Нурмаш]] || 62 |- ! 5500 | [[Накыпбек]] || 62 |- ! 5501 | [[Намаз]] || 62 |- ! 5502 | [[Нұррахман]] || 62 |- ! 5503 | [[Орхан]] || 62 |- ! 5504 | [[Нуркабыл]] || 62 |- ! 5505 | [[Надыр]] || 62 |- ! 5506 | [[Муналбай]] || 62 |- ! 5507 | [[Меллат]] || 62 |- ! 5508 | [[Мейрамғали]] || 62 |- ! 5509 | [[Қазыбекби]] || 62 |- ! 5510 | [[Кумархан]] || 62 |- ! 5511 | [[Медер]] || 62 |- ! 5512 | [[Лұқман]] || 62 |- ! 5513 | [[Құдрет]] || 62 |- ! 5514 | [[Каримбек]] || 62 |- ! 5515 | [[Иргебай]] || 62 |- ! 5516 | [[Жанасбек]] || 62 |- ! 5517 | [[Жантлеу]] || 62 |- ! 5518 | [[Имир]] || 62 |- ! 5519 | [[Керимкул]] || 62 |- ! 5520 | [[Жорабай]] || 62 |- ! 5521 | [[Зариф]] || 62 |- ! 5522 | [[Жансар]] || 62 |- ! 5523 | [[Жумадилда]] || 62 |- ! 5524 | [[Кабул]] || 62 |- ! 5525 | [[Зауытбек]] || 62 |- ! 5526 | [[Кабдула]] || 62 |- ! 5527 | [[Канатхан]] || 62 |- ! 5528 | [[Кадиргали]] || 62 |- ! 5529 | [[Әбілда]] || 62 |- ! 5530 | [[Ескен]] || 62 |- ! 5531 | [[Ерзада]] || 62 |- ! 5532 | [[Ербота]] || 62 |- ! 5533 | [[Ертлеу]] || 62 |- ! 5534 | [[Давран]] || 62 |- ! 5535 | [[Дастен]] || 62 |- ! 5536 | [[Асыларман]] || 62 |- ! 5537 | [[Балкыбек]] || 62 |- ! 5538 | [[Арнал]] || 62 |- ! 5539 | [[Ахилбек]] || 62 |- ! 5540 | [[Бектен]] || 62 |- ! 5541 | [[Бердах]] || 62 |- ! 5542 | [[Батырғали]] || 62 |- ! 5543 | [[Абдурахым]] || 62 |- ! 5544 | [[Анаят]] || 62 |- ! 5545 | [[Айжігіт]] || 62 |- ! 5546 | [[Айсерік]] || 62 |- ! 5547 | [[Абылкаир]] || 62 |- ! 5548 | [[Ануархан]] || 62 |- ! 5549 | [[Абдуалы]] || 62 |- ! 5550 | [[Агбай]] || 62 |- ! 5551 | [[Ақайдар]] || 62 |- ! 5552 | [[Абдухамид]] || 62 |- ! 5553 | [[Турдали]] || 61 |- ! 5554 | [[Түгелбай]] || 61 |- ! 5555 | [[Шынгыз]] || 61 |- ! 5556 | [[Шалкарбай]] || 61 |- ! 5557 | [[Уразгалий]] || 61 |- ! 5558 | [[Усербек]] || 61 |- ! 5559 | [[Турсунали]] || 61 |- ! 5560 | [[Талмас]] || 61 |- ! 5561 | [[Сатай]] || 61 |- ! 5562 | [[Социал]] || 61 |- ! 5563 | [[Сұлтанахмет]] || 61 |- ! 5564 | [[Рымжан]] || 61 |- ! 5565 | [[Мухаметгали]] || 61 |- ! 5566 | [[Орымбек]] || 61 |- ! 5567 | [[Нурсалим]] || 61 |- ! 5568 | [[Мухаммадамин]] || 61 |- ! 5569 | [[Мырзали]] || 61 |- ! 5570 | [[Өткір]] || 61 |- ! 5571 | [[Назим]] || 61 |- ! 5572 | [[Мухамедьяр]] || 61 |- ! 5573 | [[Нысан]] || 61 |- ! 5574 | [[Қонай]] || 61 |- ! 5575 | [[Максуткан]] || 61 |- ! 5576 | [[Қахарман]] || 61 |- ! 5577 | [[Магомед]] || 61 |- ! 5578 | [[Мирамхан]] || 61 |- ! 5579 | [[Махамбетжан]] || 61 |- ! 5580 | [[Қажыгелді]] || 61 |- ! 5581 | [[Мәтжан]] || 61 |- ! 5582 | [[Көшербай]] || 61 |- ! 5583 | [[Исмоил]] || 61 |- ! 5584 | [[Жасыбай]] || 61 |- ! 5585 | [[Зияда]] || 61 |- ! 5586 | [[Жанбосын]] || 61 |- ! 5587 | [[Кажимукан]] || 61 |- ! 5588 | [[Кани]] || 61 |- ! 5589 | [[Кенжибай]] || 61 |- ! 5590 | [[Жанабыл]] || 61 |- ! 5591 | [[Дінмуханбет]] || 61 |- ! 5592 | [[Ғиззат]] || 61 |- ! 5593 | [[Әшірбек]] || 61 |- ! 5594 | [[Дамирлан]] || 61 |- ! 5595 | [[Еримбет]] || 61 |- ! 5596 | [[Достон]] || 61 |- ! 5597 | [[Бахтыгерей]] || 61 |- ! 5598 | [[Букен]] || 61 |- ! 5599 | [[Баймаханбет]] || 61 |- ! 5600 | [[Ғанимат]] || 61 |- ! 5601 | [[Балкен]] || 61 |- ! 5602 | [[Бимахан]] || 61 |- ! 5603 | [[Бейбітжан]] || 61 |- ! 5604 | [[Бейсенхан]] || 61 |- ! 5605 | [[Берикболат]] || 61 |- ! 5606 | [[Ажибай]] || 61 |- ! 5607 | [[Алмасбай]] || 61 |- ! 5608 | [[Акедил]] || 61 |- ! 5609 | [[Айдаркан]] || 61 |- ! 5610 | [[Айбұлан]] || 61 |- ! 5611 | [[Аманғос]] || 61 |- ! 5612 | [[Айтмұхаммед]] || 61 |- ! 5613 | [[Алламберген]] || 61 |- ! 5614 | [[Абдиразак]] || 61 |- ! 5615 | [[Алип]] || 61 |- ! 5616 | [[Абикен]] || 61 |- ! 5617 | [[Амангильды]] || 61 |- ! 5618 | [[Айтмахан]] || 61 |- ! 5619 | [[Фаиз]] || 60 |- ! 5620 | [[Тунгышбек]] || 60 |- ! 5621 | [[Тургунбай]] || 60 |- ! 5622 | [[Шәріп]] || 60 |- ! 5623 | [[Шырынхан]] || 60 |- ! 5624 | [[Ханнұр]] || 60 |- ! 5625 | [[Тоқтарбай]] || 60 |- ! 5626 | [[Султанмахмут]] || 60 |- ! 5627 | [[Рысалы]] || 60 |- ! 5628 | [[Сейсембек]] || 60 |- ! 5629 | [[Сиязбек]] || 60 |- ! 5630 | [[Нурсайын]] || 60 |- ! 5631 | [[Ниетжан]] || 60 |- ! 5632 | [[Мұхаммедхан]] || 60 |- ! 5633 | [[Нишанбай]] || 60 |- ! 5634 | [[Мұстахим]] || 60 |- ! 5635 | [[Орынгазы]] || 60 |- ! 5636 | [[Мунал]] || 60 |- ! 5637 | [[Қызыр]] || 60 |- ! 5638 | [[Коркем]] || 60 |- ! 5639 | [[Күнтуған]] || 60 |- ! 5640 | [[Жаншуақ]] || 60 |- ! 5641 | [[Жандулла]] || 60 |- ! 5642 | [[Ильфат]] || 60 |- ! 5643 | [[Кахрамон]] || 60 |- ! 5644 | [[Жанбай]] || 60 |- ! 5645 | [[Исембай]] || 60 |- ! 5646 | [[Кемель]] || 60 |- ! 5647 | [[Кабдрашит]] || 60 |- ! 5648 | [[Данебек]] || 60 |- ! 5649 | [[Ербек]] || 60 |- ! 5650 | [[Әбибулла]] || 60 |- ! 5651 | [[Есімбек]] || 60 |- ! 5652 | [[Әльтаир]] || 60 |- ! 5653 | [[Джолдас]] || 60 |- ! 5654 | [[Дубек]] || 60 |- ! 5655 | [[Еркуат]] || 60 |- ! 5656 | [[Дәулен]] || 60 |- ! 5657 | [[Балгын]] || 60 |- ! 5658 | [[Ахмеди]] || 60 |- ! 5659 | [[Бибосын]] || 60 |- ! 5660 | [[Байдібек]] || 60 |- ! 5661 | [[Балабай]] || 60 |- ! 5662 | [[Бекторе]] || 60 |- ! 5663 | [[Алшер]] || 60 |- ! 5664 | [[Акзат]] || 60 |- ! 5665 | [[Акжурек]] || 60 |- ! 5666 | [[Алғыр]] || 60 |- ! 5667 | [[Агатай]] || 60 |- ! 5668 | [[Адильбай]] || 60 |- ! 5669 | [[Толымбек]] || 59 |- ! 5670 | [[Уразай]] || 59 |- ! 5671 | [[Шах Керім]] || 59 |- ! 5672 | [[Төребай]] || 59 |- ! 5673 | [[Утемурат]] || 59 |- ! 5674 | [[Шах]] || 59 |- ! 5675 | [[Шарипжан]] || 59 |- ! 5676 | [[Хуршид]] || 59 |- ! 5677 | [[Төреәли]] || 59 |- ! 5678 | [[Эржигит]] || 59 |- ! 5679 | [[Тлеш]] || 59 |- ! 5680 | [[Тагабек]] || 59 |- ! 5681 | [[Собир]] || 59 |- ! 5682 | [[Слам]] || 59 |- ! 5683 | [[Талаптан]] || 59 |- ! 5684 | [[Тәңірхан]] || 59 |- ! 5685 | [[Рахимгали]] || 59 |- ! 5686 | [[Сарсенхан]] || 59 |- ! 5687 | [[Тілепберген]] || 59 |- ! 5688 | [[Сергалий]] || 59 |- ! 5689 | [[Рунар]] || 59 |- ! 5690 | [[Набихан]] || 59 |- ! 5691 | [[Ракат]] || 59 |- ! 5692 | [[Оразтай]] || 59 |- ! 5693 | [[Рамзат]] || 59 |- ! 5694 | [[Мырзагелді]] || 59 |- ! 5695 | [[Мухаммад-Али]] || 59 |- ! 5696 | [[Құттымұрат]] || 59 |- ! 5697 | [[Малгаждар]] || 59 |- ! 5698 | [[Мейраш]] || 59 |- ! 5699 | [[Жанмұрат]] || 59 |- ! 5700 | [[Ибраhим]] || 59 |- ! 5701 | [[Керемет]] || 59 |- ! 5702 | [[Калила]] || 59 |- ! 5703 | [[Зайыр]] || 59 |- ! 5704 | [[Досқан]] || 59 |- ! 5705 | [[Давранбек]] || 59 |- ! 5706 | [[Досмұхамед]] || 59 |- ! 5707 | [[Әділби]] || 59 |- ! 5708 | [[Ерадил]] || 59 |- ! 5709 | [[Әділқазы]] || 59 |- ! 5710 | [[Жаксыберген]] || 59 |- ! 5711 | [[Әзизхан]] || 59 |- ! 5712 | [[Әлкен]] || 59 |- ! 5713 | [[Гильман]] || 59 |- ! 5714 | [[Әшімхан]] || 59 |- ! 5715 | [[Есенгалий]] || 59 |- ! 5716 | [[Досқали]] || 59 |- ! 5717 | [[Дүйсенәлі]] || 59 |- ! 5718 | [[Ахмедия]] || 59 |- ! 5719 | [[Болекбай]] || 59 |- ! 5720 | [[Аружан]] || 59 |- ! 5721 | [[Батирхан]] || 59 |- ! 5722 | [[Ахмет-Али]] || 59 |- ! 5723 | [[Асатулла]] || 59 |- ! 5724 | [[Барақ]] || 59 |- ! 5725 | [[Бунёд]] || 59 |- ! 5726 | [[Бегнұр]] || 59 |- ! 5727 | [[Бексапар]] || 59 |- ! 5728 | [[Балгазы]] || 59 |- ! 5729 | [[Бакытказы]] || 59 |- ! 5730 | [[Али Мансур]] || 59 |- ! 5731 | [[Альмухамед]] || 59 |- ! 5732 | [[Алимбет]] || 59 |- ! 5733 | [[Абдухаким]] || 59 |- ! 5734 | [[Али Имран]] || 59 |- ! 5735 | [[Айтмаганбет]] || 59 |- ! 5736 | [[Абдусалим]] || 59 |- ! 5737 | [[Абдирасил]] || 59 |- ! 5738 | [[Аламгир]] || 59 |- ! 5739 | [[Айдаралы]] || 59 |- ! 5740 | [[Хуатбек]] || 58 |- ! 5741 | [[Тыныштық]] || 58 |- ! 5742 | [[Турали]] || 58 |- ! 5743 | [[Утегали]] || 58 |- ! 5744 | [[Тулиген]] || 58 |- ! 5745 | [[Ширинбек]] || 58 |- ! 5746 | [[Сарбай]] || 58 |- ! 5747 | [[Сыпатай]] || 58 |- ! 5748 | [[Санак]] || 58 |- ! 5749 | [[Таурат]] || 58 |- ! 5750 | [[Суйениш]] || 58 |- ! 5751 | [[Санжархан]] || 58 |- ! 5752 | [[Сағынған]] || 58 |- ! 5753 | [[Сабржан]] || 58 |- ! 5754 | [[Нәдір]] || 58 |- ! 5755 | [[Нурберди]] || 58 |- ! 5756 | [[Нұрқиса]] || 58 |- ! 5757 | [[Нұрқан]] || 58 |- ! 5758 | [[Нұрсанат]] || 58 |- ! 5759 | [[Қажығали]] || 58 |- ! 5760 | [[Мамыт]] || 58 |- ! 5761 | [[Кияс]] || 58 |- ! 5762 | [[Куанышпек]] || 58 |- ! 5763 | [[Корабай]] || 58 |- ! 5764 | [[Лұқпан]] || 58 |- ! 5765 | [[Калдыхан]] || 58 |- ! 5766 | [[Жангелдин]] || 58 |- ! 5767 | [[Жанадиль]] || 58 |- ! 5768 | [[Женісбек]] || 58 |- ! 5769 | [[Иосиф]] || 58 |- ! 5770 | [[Жұлдызхан]] || 58 |- ! 5771 | [[Ізгілік]] || 58 |- ! 5772 | [[Ескуат]] || 58 |- ! 5773 | [[Еркелді]] || 58 |- ! 5774 | [[Дуйсенгазы]] || 58 |- ! 5775 | [[Әбілмәнсұр]] || 58 |- ! 5776 | [[Жақия]] || 58 |- ! 5777 | [[Әнуәр]] || 58 |- ! 5778 | [[Ерахмет]] || 58 |- ! 5779 | [[Есеней]] || 58 |- ! 5780 | [[Ертұлға]] || 58 |- ! 5781 | [[Аятжан]] || 58 |- ! 5782 | [[Бейсеналы]] || 58 |- ! 5783 | [[Бектурсун]] || 58 |- ! 5784 | [[Багылан]] || 58 |- ! 5785 | [[Арынбек]] || 58 |- ! 5786 | [[Булатхан]] || 58 |- ! 5787 | [[Асетбек]] || 58 |- ! 5788 | [[Бимурат]] || 58 |- ! 5789 | [[Гаухарбек]] || 58 |- ! 5790 | [[Ақпейіл]] || 58 |- ! 5791 | [[Анар]] || 58 |- ! 5792 | [[Альсеит]] || 58 |- ! 5793 | [[Азан]] || 58 |- ! 5794 | [[Алиакпар]] || 58 |- ! 5795 | [[Абилхайр]] || 58 |- ! 5796 | [[Абдикали]] || 58 |- ! 5797 | [[Алимардан]] || 58 |- ! 5798 | [[Айтмұрат]] || 58 |- ! 5799 | [[Абинур]] || 58 |- ! 5800 | [[Адылгазы]] || 58 |- ! 5801 | [[Шерехан]] || 57 |- ! 5802 | [[Утеп]] || 57 |- ! 5803 | [[Шакизада]] || 57 |- ! 5804 | [[Тагыберген]] || 57 |- ! 5805 | [[Суннатилла]] || 57 |- ! 5806 | [[Рим]] || 57 |- ! 5807 | [[Сейлжан]] || 57 |- ! 5808 | [[Салимбек]] || 57 |- ! 5809 | [[Сағымбек]] || 57 |- ! 5810 | [[Советкали]] || 57 |- ! 5811 | [[Саулетбек]] || 57 |- ! 5812 | [[Тлеутай]] || 57 |- ! 5813 | [[Темурхан]] || 57 |- ! 5814 | [[Наурузбай]] || 57 |- ! 5815 | [[Орақ]] || 57 |- ! 5816 | [[Нұрғани]] || 57 |- ! 5817 | [[Мухамади]] || 57 |- ! 5818 | [[Мухаметкан]] || 57 |- ! 5819 | [[Муслимхан]] || 57 |- ! 5820 | [[Нурахмед]] || 57 |- ! 5821 | [[Нұролла]] || 57 |- ! 5822 | [[Нұржасар]] || 57 |- ! 5823 | [[Нұрайдын]] || 57 |- ! 5824 | [[Куанган]] || 57 |- ! 5825 | [[Медеухан]] || 57 |- ! 5826 | [[Қабілет]] || 57 |- ! 5827 | [[Құбылай]] || 57 |- ! 5828 | [[Мәден]] || 57 |- ! 5829 | [[Кошан]] || 57 |- ! 5830 | [[Кумаркан]] || 57 |- ! 5831 | [[Мираз]] || 57 |- ! 5832 | [[Меиірбек]] || 57 |- ! 5833 | [[Құрбанбай]] || 57 |- ! 5834 | [[Мәуліт]] || 57 |- ! 5835 | [[Маруан]] || 57 |- ! 5836 | [[Канжар]] || 57 |- ! 5837 | [[Кабир]] || 57 |- ! 5838 | [[Женгисбай]] || 57 |- ! 5839 | [[Инар]] || 57 |- ! 5840 | [[Исламали]] || 57 |- ! 5841 | [[Жанжигит]] || 57 |- ! 5842 | [[Иржан]] || 57 |- ! 5843 | [[Камаладин]] || 57 |- ! 5844 | [[Изберген]] || 57 |- ! 5845 | [[Картбай]] || 57 |- ! 5846 | [[Керімхан]] || 57 |- ! 5847 | [[Илюбай]] || 57 |- ! 5848 | [[Ишанбек]] || 57 |- ! 5849 | [[Даниэл]] || 57 |- ! 5850 | [[Әлиахмет]] || 57 |- ! 5851 | [[Әлмерек]] || 57 |- ! 5852 | [[Әділнұр]] || 57 |- ! 5853 | [[Әлшер]] || 57 |- ! 5854 | [[Еспол]] || 57 |- ! 5855 | [[Даулеткельды]] || 57 |- ! 5856 | [[Ераслан]] || 57 |- ! 5857 | [[Дилдахан]] || 57 |- ! 5858 | [[Ескендыр]] || 57 |- ! 5859 | [[Ғабидолла]] || 57 |- ! 5860 | [[Аяжан]] || 57 |- ! 5861 | [[Баттал]] || 57 |- ! 5862 | [[Берык]] || 57 |- ! 5863 | [[Бақбер]] || 57 |- ! 5864 | [[Бегзад]] || 57 |- ! 5865 | [[Бергей]] || 57 |- ! 5866 | [[Амет]] || 57 |- ! 5867 | [[Айдарбай]] || 57 |- ! 5868 | [[Айтұмар]] || 57 |- ! 5869 | [[Аймурза]] || 57 |- ! 5870 | [[Азберген]] || 57 |- ! 5871 | [[Алібек]] || 57 |- ! 5872 | [[Ақзат]] || 57 |- ! 5873 | [[Алмухан]] || 57 |- ! 5874 | [[Абдурохим]] || 57 |- ! 5875 | [[Шарап]] || 56 |- ! 5876 | [[Улас]] || 56 |- ! 5877 | [[Шанжархан]] || 56 |- ! 5878 | [[Ұлысбек]] || 56 |- ! 5879 | [[Хурмет]] || 56 |- ! 5880 | [[Ұларбек]] || 56 |- ! 5881 | [[Төлеубай]] || 56 |- ! 5882 | [[Хабит]] || 56 |- ! 5883 | [[Халбай]] || 56 |- ! 5884 | [[Хасангали]] || 56 |- ! 5885 | [[Фазылжан]] || 56 |- ! 5886 | [[Турабай]] || 56 |- ! 5887 | [[Сундеткали]] || 56 |- ! 5888 | [[Сабр]] || 56 |- ! 5889 | [[Сагынган]] || 56 |- ! 5890 | [[Тилеуберген]] || 56 |- ! 5891 | [[Таужан]] || 56 |- ! 5892 | [[Сундетали]] || 56 |- ! 5893 | [[Решат]] || 56 |- ! 5894 | [[Өтебай]] || 56 |- ! 5895 | [[Нығымет]] || 56 |- ! 5896 | [[Нұралхан]] || 56 |- ! 5897 | [[Мырзакелді]] || 56 |- ! 5898 | [[Мухамад]] || 56 |- ! 5899 | [[Нағи]] || 56 |- ! 5900 | [[Мұхамбетәли]] || 56 |- ! 5901 | [[Нүрдәулет]] || 56 |- ! 5902 | [[Кумисбай]] || 56 |- ! 5903 | [[Кузенбай]] || 56 |- ! 5904 | [[Копбай]] || 56 |- ! 5905 | [[Қайырболат]] || 56 |- ! 5906 | [[Қабылет]] || 56 |- ! 5907 | [[Мельс]] || 56 |- ! 5908 | [[Қайнарбек]] || 56 |- ! 5909 | [[Макан]] || 56 |- ! 5910 | [[Жуаныш]] || 56 |- ! 5911 | [[Каиртас]] || 56 |- ! 5912 | [[Жарқынбай]] || 56 |- ! 5913 | [[Жанкабыл]] || 56 |- ! 5914 | [[Жаснур]] || 56 |- ! 5915 | [[Жулдызбай]] || 56 |- ! 5916 | [[Жанаділ]] || 56 |- ! 5917 | [[Заманхан]] || 56 |- ! 5918 | [[Кенгесбай]] || 56 |- ! 5919 | [[Жүнісбек]] || 56 |- ! 5920 | [[Әбдісаттар]] || 56 |- ! 5921 | [[Ерсары]] || 56 |- ! 5922 | [[Ерсәт]] || 56 |- ! 5923 | [[Дауирбек]] || 56 |- ! 5924 | [[Бекмаханбет]] || 56 |- ! 5925 | [[Биахмет]] || 56 |- ! 5926 | [[Байкелді]] || 56 |- ! 5927 | [[Байбарыс]] || 56 |- ! 5928 | [[Бари]] || 56 |- ! 5929 | [[Амир Али]] || 56 |- ! 5930 | [[Али-Мансур]] || 56 |- ! 5931 | [[Акзам]] || 56 |- ! 5932 | [[Алнур]] || 56 |- ! 5933 | [[Абдулалим]] || 56 |- ! 5934 | [[Алтанбек]] || 56 |- ! 5935 | [[Абдашим]] || 56 |- ! 5936 | [[Алішер]] || 56 |- ! 5937 | [[Сами]] || 55 |- ! 5938 | [[Сейдуали]] || 55 |- ! 5939 | [[Сәтбай]] || 55 |- ! 5940 | [[Тайырхан]] || 55 |- ! 5941 | [[Сейдахан]] || 55 |- ! 5942 | [[Рысқұл]] || 55 |- ! 5943 | [[Пайзулла]] || 55 |- ! 5944 | [[Мұхаммедқали]] || 55 |- ! 5945 | [[Нурсапа]] || 55 |- ! 5946 | [[Нурат]] || 55 |- ! 5947 | [[Марсел]] || 55 |- ! 5948 | [[Леон]] || 55 |- ! 5949 | [[Косбол]] || 55 |- ! 5950 | [[Қанатжан]] || 55 |- ! 5951 | [[Маликайдар]] || 55 |- ! 5952 | [[Майрам]] || 55 |- ! 5953 | [[Максетбай]] || 55 |- ! 5954 | [[Кудайберди]] || 55 |- ! 5955 | [[Зәуірбек]] || 55 |- ! 5956 | [[Жубатхан]] || 55 |- ! 5957 | [[Илхом]] || 55 |- ! 5958 | [[Канапья]] || 55 |- ! 5959 | [[Жанназар]] || 55 |- ! 5960 | [[Кадырали]] || 55 |- ! 5961 | [[Дәуітбек]] || 55 |- ! 5962 | [[Досмухамед]] || 55 |- ! 5963 | [[Дильхан]] || 55 |- ! 5964 | [[Әбдікерім]] || 55 |- ! 5965 | [[Дінмұхаммад]] || 55 |- ! 5966 | [[Жадгер]] || 55 |- ! 5967 | [[Әлтайр]] || 55 |- ! 5968 | [[Естөре]] || 55 |- ! 5969 | [[Ахансери]] || 55 |- ! 5970 | [[Байгелді]] || 55 |- ! 5971 | [[Бегимбет]] || 55 |- ! 5972 | [[Ақдаулет]] || 55 |- ! 5973 | [[Алдиярхан]] || 55 |- ! 5974 | [[Абилхасым]] || 55 |- ! 5975 | [[Аймат]] || 55 |- ! 5976 | [[Акын]] || 55 |- ! 5977 | [[Абузар]] || 55 |- ! 5978 | [[Абдухалил]] || 55 |- ! 5979 | [[Абдразах]] || 55 |- ! 5980 | [[Аралхан]] || 55 |- ! 5981 | [[Алғабек]] || 55 |- ! 5982 | [[Акилбай]] || 55 |- ! 5983 | [[Айшуак]] || 55 |- ! 5984 | [[Абсадык]] || 55 |- ! 5985 | [[Элдор]] || 54 |- ! 5986 | [[Шүкір]] || 54 |- ! 5987 | [[Эльжан]] || 54 |- ! 5988 | [[Улар]] || 54 |- ! 5989 | [[Хайратбек]] || 54 |- ! 5990 | [[Тумарбек]] || 54 |- ! 5991 | [[Тугельбай]] || 54 |- ! 5992 | [[Шукир]] || 54 |- ! 5993 | [[Урстем]] || 54 |- ! 5994 | [[Феликс]] || 54 |- ! 5995 | [[Ырыс]] || 54 |- ! 5996 | [[Хамбар]] || 54 |- ! 5997 | [[Сейсенгали]] || 54 |- ! 5998 | [[Сәуірбай]] || 54 |- ! 5999 | [[Султанбейбарыс]] || 54 |- ! 6000 | [[Сафарали]] || 54 |- ! 6001 | [[Телман]] || 54 |- ! 6002 | [[Слям]] || 54 |- ! 6003 | [[Сматулла]] || 54 |- ! 6004 | [[Сламжан]] || 54 |- ! 6005 | [[Нурсаид]] || 54 |- ! 6006 | [[Нурымбек]] || 54 |- ! 6007 | [[Орунбай]] || 54 |- ! 6008 | [[Муталип]] || 54 |- ! 6009 | [[Омырбек]] || 54 |- ! 6010 | [[Нуркиса]] || 54 |- ! 6011 | [[Оңғарбай]] || 54 |- ! 6012 | [[Нұрсүлтан]] || 54 |- ! 6013 | [[Расулжан]] || 54 |- ! 6014 | [[Нүрәлі]] || 54 |- ! 6015 | [[Мухитбек]] || 54 |- ! 6016 | [[Нұрқаділ]] || 54 |- ! 6017 | [[Мукат]] || 54 |- ! 6018 | [[Куттибай]] || 54 |- ! 6019 | [[Маханбетали]] || 54 |- ! 6020 | [[Қызырбек]] || 54 |- ! 6021 | [[Маулит]] || 54 |- ! 6022 | [[Муродбек]] || 54 |- ! 6023 | [[Киикбай]] || 54 |- ! 6024 | [[Коянбай]] || 54 |- ! 6025 | [[Мадат]] || 54 |- ! 6026 | [[Куспан]] || 54 |- ! 6027 | [[Махаш]] || 54 |- ! 6028 | [[Кайрхан]] || 54 |- ! 6029 | [[Жанел]] || 54 |- ! 6030 | [[Жаркен]] || 54 |- ! 6031 | [[Жангірхан]] || 54 |- ! 6032 | [[Журсун]] || 54 |- ! 6033 | [[Жардемгали]] || 54 |- ! 6034 | [[Келес]] || 54 |- ! 6035 | [[Жулдызхан]] || 54 |- ! 6036 | [[Кайркен]] || 54 |- ! 6037 | [[Ибатулла]] || 54 |- ! 6038 | [[Ізбасқан]] || 54 |- ! 6039 | [[Кабылда]] || 54 |- ! 6040 | [[Діннұр]] || 54 |- ! 6041 | [[Әсен]] || 54 |- ! 6042 | [[Есмұрат]] || 54 |- ! 6043 | [[Еркан]] || 54 |- ! 6044 | [[Еркосай]] || 54 |- ! 6045 | [[Дәукен]] || 54 |- ! 6046 | [[Дусенбай]] || 54 |- ! 6047 | [[Есенай]] || 54 |- ! 6048 | [[Жакуп]] || 54 |- ! 6049 | [[Жадрасын]] || 54 |- ! 6050 | [[Әбдрахман]] || 54 |- ! 6051 | [[Байсейт]] || 54 |- ! 6052 | [[Байсар]] || 54 |- ! 6053 | [[Бржан]] || 54 |- ! 6054 | [[Белгибай]] || 54 |- ! 6055 | [[Болаткали]] || 54 |- ! 6056 | [[Ауезбек]] || 54 |- ! 6057 | [[Ахжол]] || 54 |- ! 6058 | [[Бахтиар]] || 54 |- ! 6059 | [[Гадил]] || 54 |- ! 6060 | [[Гайнолла]] || 54 |- ! 6061 | [[Бахыткерей]] || 54 |- ! 6062 | [[Абдель]] || 54 |- ! 6063 | [[Уткирбек]] || 53 |- ! 6064 | [[Эйнар]] || 53 |- ! 6065 | [[Эркинбек]] || 53 |- ! 6066 | [[Ыбрайым]] || 53 |- ! 6067 | [[Турганжан]] || 53 |- ! 6068 | [[Шәкір]] || 53 |- ! 6069 | [[Шашубай]] || 53 |- ! 6070 | [[Усенхан]] || 53 |- ! 6071 | [[Умбетали]] || 53 |- ! 6072 | [[Утесин]] || 53 |- ! 6073 | [[Салкен]] || 53 |- ! 6074 | [[Сыдық]] || 53 |- ! 6075 | [[Султанмахмуд]] || 53 |- ! 6076 | [[Сәуіржан]] || 53 |- ! 6077 | [[Сапа]] || 53 |- ! 6078 | [[Талипбай]] || 53 |- ! 6079 | [[Отемис]] || 53 |- ! 6080 | [[Нурайдар]] || 53 |- ! 6081 | [[Натан]] || 53 |- ! 6082 | [[Надирхан]] || 53 |- ! 6083 | [[Нуржауган]] || 53 |- ! 6084 | [[Нурдулла]] || 53 |- ! 6085 | [[Мухаммедамин]] || 53 |- ! 6086 | [[Ракым]] || 53 |- ! 6087 | [[Нұр-Әли]] || 53 |- ! 6088 | [[Мунар]] || 53 |- ! 6089 | [[Қабылан]] || 53 |- ! 6090 | [[Кыргызбай]] || 53 |- ! 6091 | [[Мақжан]] || 53 |- ! 6092 | [[Кеңесары]] || 53 |- ! 6093 | [[Жолымбек]] || 53 |- ! 6094 | [[Ибат]] || 53 |- ! 6095 | [[Испандияр]] || 53 |- ! 6096 | [[Камалхан]] || 53 |- ! 6097 | [[Жәлел]] || 53 |- ! 6098 | [[Калдархан]] || 53 |- ! 6099 | [[Исхак]] || 53 |- ! 6100 | [[Жангер]] || 53 |- ! 6101 | [[Жанқуат]] || 53 |- ! 6102 | [[Кайратжан]] || 53 |- ! 6103 | [[Жорахан]] || 53 |- ! 6104 | [[Жулдуз]] || 53 |- ! 6105 | [[Жолымбет]] || 53 |- ! 6106 | [[Жиенгали]] || 53 |- ! 6107 | [[Еркинжан]] || 53 |- ! 6108 | [[Джолдасбек]] || 53 |- ! 6109 | [[Дениз]] || 53 |- ! 6110 | [[Данеш]] || 53 |- ! 6111 | [[Едилжан]] || 53 |- ! 6112 | [[Владлен]] || 53 |- ! 6113 | [[Булекбай]] || 53 |- ! 6114 | [[Бактигали]] || 53 |- ! 6115 | [[Атыгай]] || 53 |- ! 6116 | [[Бакберди]] || 53 |- ! 6117 | [[Аяділ]] || 53 |- ! 6118 | [[Бексултон]] || 53 |- ! 6119 | [[Бекбарыс]] || 53 |- ! 6120 | [[Бақұлан]] || 53 |- ! 6121 | [[Бахытгали]] || 53 |- ! 6122 | [[Биали]] || 53 |- ! 6123 | [[Балдырган]] || 53 |- ! 6124 | [[Айтмырза]] || 53 |- ! 6125 | [[Аарон]] || 53 |- ! 6126 | [[Алимуса]] || 53 |- ! 6127 | [[Айтым]] || 53 |- ! 6128 | [[Адилгали]] || 53 |- ! 6129 | [[Алтымбек]] || 53 |- ! 6130 | [[Адырбек]] || 53 |- ! 6131 | [[Эдиль]] || 52 |- ! 6132 | [[Шукирбай]] || 52 |- ! 6133 | [[Төреали]] || 52 |- ! 6134 | [[Тулебек]] || 52 |- ! 6135 | [[Эмирлан]] || 52 |- ! 6136 | [[Шайзат]] || 52 |- ! 6137 | [[Ханәли]] || 52 |- ! 6138 | [[Шайдолла]] || 52 |- ! 6139 | [[Шынар]] || 52 |- ! 6140 | [[Шаншархан]] || 52 |- ! 6141 | [[Тумар]] || 52 |- ! 6142 | [[Тажихан]] || 52 |- ! 6143 | [[Табысбек]] || 52 |- ! 6144 | [[Сейльбек]] || 52 |- ! 6145 | [[Слямхан]] || 52 |- ! 6146 | [[Тасполат]] || 52 |- ! 6147 | [[Сагатжан]] || 52 |- ! 6148 | [[Сайлыбай]] || 52 |- ! 6149 | [[Тәңірберді]] || 52 |- ! 6150 | [[Таңбол]] || 52 |- ! 6151 | [[Тлебалды]] || 52 |- ! 6152 | [[Нұрсипат]] || 52 |- ! 6153 | [[Мысыр]] || 52 |- ! 6154 | [[Нұрдастан]] || 52 |- ! 6155 | [[Мамет]] || 52 |- ! 6156 | [[Махмұд]] || 52 |- ! 6157 | [[Мейрімхан]] || 52 |- ! 6158 | [[Құрманбай]] || 52 |- ! 6159 | [[Микаил]] || 52 |- ! 6160 | [[Қанжарбек]] || 52 |- ! 6161 | [[Қабылжан]] || 52 |- ! 6162 | [[Қажымухан]] || 52 |- ! 6163 | [[Мураталы]] || 52 |- ! 6164 | [[Мейрат]] || 52 |- ! 6165 | [[Қожаахмет]] || 52 |- ! 6166 | [[Калмухан]] || 52 |- ! 6167 | [[Капез]] || 52 |- ! 6168 | [[Жанмұхаммед]] || 52 |- ! 6169 | [[Жанислам]] || 52 |- ! 6170 | [[Иманкул]] || 52 |- ! 6171 | [[Зиятхан]] || 52 |- ! 6172 | [[Зейнула]] || 52 |- ! 6173 | [[Каппар]] || 52 |- ! 6174 | [[Кенан]] || 52 |- ! 6175 | [[Каиркельды]] || 52 |- ! 6176 | [[Даулетали]] || 52 |- ! 6177 | [[Жайлаухан]] || 52 |- ! 6178 | [[Әсембек]] || 52 |- ! 6179 | [[Есенкельды]] || 52 |- ! 6180 | [[Ергенбек]] || 52 |- ! 6181 | [[Әлиайдар]] || 52 |- ! 6182 | [[Әлқожа]] || 52 |- ! 6183 | [[Әбдірәсіл]] || 52 |- ! 6184 | [[Жақан]] || 52 |- ! 6185 | [[Ерсерік]] || 52 |- ! 6186 | [[Ерсаят]] || 52 |- ! 6187 | [[Елбол]] || 52 |- ! 6188 | [[Дукенбай]] || 52 |- ! 6189 | [[Дудар]] || 52 |- ! 6190 | [[Берденбек]] || 52 |- ! 6191 | [[Ганий]] || 52 |- ! 6192 | [[Ғалижан]] || 52 |- ! 6193 | [[Асетхан]] || 52 |- ! 6194 | [[Ахмедали]] || 52 |- ! 6195 | [[Білім]] || 52 |- ! 6196 | [[Баймагамбет]] || 52 |- ! 6197 | [[Асаин]] || 52 |- ! 6198 | [[Базылбек]] || 52 |- ! 6199 | [[Байсейіт]] || 52 |- ! 6200 | [[Байтемир]] || 52 |- ! 6201 | [[Ауданбай]] || 52 |- ! 6202 | [[Алиман]] || 52 |- ! 6203 | [[Акатай]] || 52 |- ! 6204 | [[Абдисалам]] || 52 |- ! 6205 | [[Абилхасим]] || 52 |- ! 6206 | [[Абдинаби]] || 52 |- ! 6207 | [[Алнұр]] || 52 |- ! 6208 | [[Ақпан]] || 52 |- ! 6209 | [[Абильхаир]] || 52 |- ! 6210 | [[Акбарали]] || 52 |- ! 6211 | [[Хайрбек]] || 51 |- ! 6212 | [[Эльдияр]] || 51 |- ! 6213 | [[Турсунгазы]] || 51 |- ! 6214 | [[Шахкәрім]] || 51 |- ! 6215 | [[Шыңтас]] || 51 |- ! 6216 | [[Советказы]] || 51 |- ! 6217 | [[Салдарбек]] || 51 |- ! 6218 | [[Солтангазы]] || 51 |- ! 6219 | [[Тарих]] || 51 |- ! 6220 | [[Тлекбай]] || 51 |- ! 6221 | [[Сейилхан]] || 51 |- ! 6222 | [[Тайтолеу]] || 51 |- ! 6223 | [[Садырбек]] || 51 |- ! 6224 | [[Талапхан]] || 51 |- ! 6225 | [[Сатпек]] || 51 |- ! 6226 | [[Мүбәрәк]] || 51 |- ! 6227 | [[Нұрмухамет]] || 51 |- ! 6228 | [[Новрузбай]] || 51 |- ! 6229 | [[Райымхан]] || 51 |- ! 6230 | [[Нурсейит]] || 51 |- ! 6231 | [[Раухат]] || 51 |- ! 6232 | [[Мусирали]] || 51 |- ! 6233 | [[Мырзагалий]] || 51 |- ! 6234 | [[Лукман]] || 51 |- ! 6235 | [[Кулмахан]] || 51 |- ! 6236 | [[Мунир]] || 51 |- ! 6237 | [[Қадырғали]] || 51 |- ! 6238 | [[Қалымбек]] || 51 |- ! 6239 | [[Исхақ]] || 51 |- ! 6240 | [[Камшыбек]] || 51 |- ! 6241 | [[Кайыргазы]] || 51 |- ! 6242 | [[Иемберген]] || 51 |- ! 6243 | [[Жолмырза]] || 51 |- ! 6244 | [[Кахраман]] || 51 |- ! 6245 | [[Каримхан]] || 51 |- ! 6246 | [[Жарылғасын]] || 51 |- ! 6247 | [[Иасин]] || 51 |- ! 6248 | [[Жолай]] || 51 |- ! 6249 | [[Жылкайдар]] || 51 |- ! 6250 | [[Зейнел]] || 51 |- ! 6251 | [[Жанғабыл]] || 51 |- ! 6252 | [[Имандос]] || 51 |- ! 6253 | [[Әділкерей]] || 51 |- ! 6254 | [[Ерболган]] || 51 |- ! 6255 | [[Данаби]] || 51 |- ! 6256 | [[Ерислам]] || 51 |- ! 6257 | [[Дауыржан]] || 51 |- ! 6258 | [[Гизатулла]] || 51 |- ! 6259 | [[Жалынбек]] || 51 |- ! 6260 | [[Дилшад]] || 51 |- ! 6261 | [[Байдилда]] || 51 |- ! 6262 | [[Бекислам]] || 51 |- ! 6263 | [[Бекбау]] || 51 |- ! 6264 | [[Багдатбек]] || 51 |- ! 6265 | [[Баққали]] || 51 |- ! 6266 | [[Баймухамбет]] || 51 |- ! 6267 | [[Бекес]] || 51 |- ! 6268 | [[Бауырхан]] || 51 |- ! 6269 | [[Вали]] || 51 |- ! 6270 | [[Акынбек]] || 51 |- ! 6271 | [[Ардаби]] || 51 |- ! 6272 | [[Айгазы]] || 51 |- ! 6273 | [[Аден]] || 51 |- ! 6274 | [[Абдунур]] || 51 |- ! 6275 | [[Айтпек]] || 51 |- ! 6276 | [[Абдали]] || 51 |- ! 6277 | [[Алкуат]] || 51 |- ! 6278 | [[Айткурман]] || 51 |- ! 6279 | [[Абумансұр]] || 51 |- ! 6280 | [[Эрнст]] || 50 |- ! 6281 | [[Турсинбай]] || 50 |- ! 6282 | [[Хуандаг]] || 50 |- ! 6283 | [[Фирдавс]] || 50 |- ! 6284 | [[Толеукан]] || 50 |- ! 6285 | [[Урынгали]] || 50 |- ! 6286 | [[Шубай]] || 50 |- ! 6287 | [[Төлеужан]] || 50 |- ! 6288 | [[Танжар]] || 50 |- ! 6289 | [[Сисембай]] || 50 |- ! 6290 | [[Саркытбай]] || 50 |- ! 6291 | [[Саддам]] || 50 |- ! 6292 | [[Самырат]] || 50 |- ! 6293 | [[Скак]] || 50 |- ! 6294 | [[Сатпай]] || 50 |- ! 6295 | [[Расулла]] || 50 |- ! 6296 | [[Нух]] || 50 |- ! 6297 | [[Нұрәмір]] || 50 |- ! 6298 | [[Нұрлытаң]] || 50 |- ! 6299 | [[Нұртлеу]] || 50 |- ! 6300 | [[Нодирбек]] || 50 |- ! 6301 | [[Мырат]] || 50 |- ! 6302 | [[Махсатбек]] || 50 |- ! 6303 | [[Масат]] || 50 |- ! 6304 | [[Манибек]] || 50 |- ! 6305 | [[Муртаза]] || 50 |- ! 6306 | [[Мадиёр]] || 50 |- ! 6307 | [[Малибек]] || 50 |- ! 6308 | [[Мейрамжан]] || 50 |- ! 6309 | [[Жаскен]] || 50 |- ! 6310 | [[Журсинбек]] || 50 |- ! 6311 | [[Жилкибай]] || 50 |- ! 6312 | [[Жамиль]] || 50 |- ! 6313 | [[Елшібек]] || 50 |- ! 6314 | [[Джумагул]] || 50 |- ! 6315 | [[Әлимұрат]] || 50 |- ! 6316 | [[Ерікжан]] || 50 |- ! 6317 | [[Ермұхамбет]] || 50 |- ! 6318 | [[Ерасил]] || 50 |- ! 6319 | [[Ертөстік]] || 50 |- ! 6320 | [[Еркожа]] || 50 |- ! 6321 | [[Дауирхан]] || 50 |- ! 6322 | [[Достай]] || 50 |- ! 6323 | [[Дильмар]] || 50 |- ! 6324 | [[Жайсаң]] || 50 |- ! 6325 | [[Дарханбай]] || 50 |- ! 6326 | [[Елеубек]] || 50 |- ! 6327 | [[Ботабай]] || 50 |- ! 6328 | [[Борибек]] || 50 |- ! 6329 | [[Бақтыгерей]] || 50 |- ! 6330 | [[Атамұрат]] || 50 |- ! 6331 | [[Базаркан]] || 50 |- ! 6332 | [[Берди]] || 50 |- ! 6333 | [[Арұлан]] || 50 |- ! 6334 | [[Гапур]] || 50 |- ! 6335 | [[Бақұстар]] || 50 |- ! 6336 | [[Асалбек]] || 50 |- ! 6337 | [[Абдикул]] || 50 |- ! 6338 | [[Ансатбай]] || 50 |- ! 6339 | [[Айнуддин]] || 50 |- ! 6340 | [[Адайбай]] || 50 |- ! 6341 | [[Абдрахым]] || 50 |- ! 6342 | [[Алимгер]] || 50 |- ! 6343 | [[Альазиз]] || 50 |- ! 6344 | [[Аждар]] || 50 |- ! 6345 | [[Абду-Рахман]] || 50 |- ! 6346 | [[Шалхарбек]] || 49 |- ! 6347 | [[Шахсултан]] || 49 |- ! 6348 | [[Умрбек]] || 49 |- ! 6349 | [[Турак]] || 49 |- ! 6350 | [[Турусбек]] || 49 |- ! 6351 | [[Шымыр]] || 49 |- ! 6352 | [[Эргали]] || 49 |- ! 6353 | [[Тусуп]] || 49 |- ! 6354 | [[Тургын]] || 49 |- ! 6355 | [[Умарали]] || 49 |- ! 6356 | [[Халифа]] || 49 |- ! 6357 | [[Садир]] || 49 |- ! 6358 | [[Талхат]] || 49 |- ! 6359 | [[Сейдилда]] || 49 |- ! 6360 | [[Темиралы]] || 49 |- ! 6361 | [[Токтаган]] || 49 |- ! 6362 | [[Сабирхан]] || 49 |- ! 6363 | [[Токтаркан]] || 49 |- ! 6364 | [[Тойшыбай]] || 49 |- ! 6365 | [[Суюнбай]] || 49 |- ! 6366 | [[Серболат]] || 49 |- ! 6367 | [[Тобанияз]] || 49 |- ! 6368 | [[Санияз]] || 49 |- ! 6369 | [[Нұрдин]] || 49 |- ! 6370 | [[Нагим]] || 49 |- ! 6371 | [[Мухаммаджан]] || 49 |- ! 6372 | [[Оралжан]] || 49 |- ! 6373 | [[Нұрсүндет]] || 49 |- ! 6374 | [[Мухиден]] || 49 |- ! 6375 | [[Раййан]] || 49 |- ! 6376 | [[Нұрбекет]] || 49 |- ! 6377 | [[Рақымбек]] || 49 |- ! 6378 | [[Нұраслан]] || 49 |- ! 6379 | [[Қасым Жомарт]] || 49 |- ! 6380 | [[Мейир]] || 49 |- ! 6381 | [[Кулан]] || 49 |- ! 6382 | [[Мадижан]] || 49 |- ! 6383 | [[Макжан]] || 49 |- ! 6384 | [[Магзам]] || 49 |- ! 6385 | [[Қылыш]] || 49 |- ! 6386 | [[Конырбай]] || 49 |- ! 6387 | [[Кумекбай]] || 49 |- ! 6388 | [[Куанш]] || 49 |- ! 6389 | [[Конисбай]] || 49 |- ! 6390 | [[Куанар]] || 49 |- ! 6391 | [[Муроджон]] || 49 |- ! 6392 | [[Мирза]] || 49 |- ! 6393 | [[Қаржау]] || 49 |- ! 6394 | [[Ибраким]] || 49 |- ! 6395 | [[Жарылкасым]] || 49 |- ! 6396 | [[Инкар]] || 49 |- ! 6397 | [[Кенжекул]] || 49 |- ! 6398 | [[Жұмагелді]] || 49 |- ! 6399 | [[Жолжан]] || 49 |- ! 6400 | [[Кадрбек]] || 49 |- ! 6401 | [[Кабдраш]] || 49 |- ! 6402 | [[Ертостик]] || 49 |- ! 6403 | [[Әбубакір]] || 49 |- ! 6404 | [[Әбдіхамит]] || 49 |- ! 6405 | [[Әбен]] || 49 |- ! 6406 | [[Дін Мұхаммед]] || 49 |- ! 6407 | [[Дәулетқали]] || 49 |- ! 6408 | [[Ермырза]] || 49 |- ! 6409 | [[Бугенбай]] || 49 |- ! 6410 | [[Асилжан]] || 49 |- ! 6411 | [[Вениамин]] || 49 |- ! 6412 | [[Арназ]] || 49 |- ! 6413 | [[Асканбек]] || 49 |- ! 6414 | [[Бигелди]] || 49 |- ! 6415 | [[Байырхан]] || 49 |- ! 6416 | [[Бидаулет]] || 49 |- ! 6417 | [[Беген]] || 49 |- ! 6418 | [[Бидос]] || 49 |- ! 6419 | [[Батыйхан]] || 49 |- ! 6420 | [[Абдулали]] || 49 |- ! 6421 | [[Айдин]] || 49 |- ! 6422 | [[Абу-Бакр]] || 49 |- ! 6423 | [[Ақмади]] || 49 |- ! 6424 | [[Амиргазы]] || 49 |- ! 6425 | [[Абдыбек]] || 49 |- ! 6426 | [[Абдулахат]] || 49 |- ! 6427 | [[Шакизат]] || 48 |- ! 6428 | [[Тузелбай]] || 48 |- ! 6429 | [[Шыңболат]] || 48 |- ! 6430 | [[Тұрған]] || 48 |- ! 6431 | [[Тұржан]] || 48 |- ! 6432 | [[Тургунбек]] || 48 |- ! 6433 | [[Шахзада]] || 48 |- ! 6434 | [[Шайахмет]] || 48 |- ! 6435 | [[Тусупбек]] || 48 |- ! 6436 | [[Хуанбек]] || 48 |- ! 6437 | [[Юсупбай]] || 48 |- ! 6438 | [[Шарапатдин]] || 48 |- ! 6439 | [[Шортанбай]] || 48 |- ! 6440 | [[Ұлыбек]] || 48 |- ! 6441 | [[Сарсебек]] || 48 |- ! 6442 | [[Серікбосын]] || 48 |- ! 6443 | [[Тангатар]] || 48 |- ! 6444 | [[Серекпай]] || 48 |- ! 6445 | [[Сагди]] || 48 |- ! 6446 | [[Толебек]] || 48 |- ! 6447 | [[Тогызбай]] || 48 |- ! 6448 | [[Токсан]] || 48 |- ! 6449 | [[Талпын]] || 48 |- ! 6450 | [[Серікқан]] || 48 |- ! 6451 | [[Самбет]] || 48 |- ! 6452 | [[Сүндетбай]] || 48 |- ! 6453 | [[Нургалый]] || 48 |- ! 6454 | [[Онал]] || 48 |- ! 6455 | [[Нурабай]] || 48 |- ! 6456 | [[Нұрел]] || 48 |- ! 6457 | [[Нұр-Иман]] || 48 |- ! 6458 | [[Мұсағали]] || 48 |- ! 6459 | [[Нұршайық]] || 48 |- ! 6460 | [[Мухамедия]] || 48 |- ! 6461 | [[Мырзагельды]] || 48 |- ! 6462 | [[Мұхамедқали]] || 48 |- ! 6463 | [[Ниетбек]] || 48 |- ! 6464 | [[Нусипхан]] || 48 |- ! 6465 | [[Мунайтпас]] || 48 |- ! 6466 | [[Курышбек]] || 48 |- ! 6467 | [[Қосжан]] || 48 |- ! 6468 | [[Махсұт]] || 48 |- ! 6469 | [[Киргизбай]] || 48 |- ! 6470 | [[Маулеткан]] || 48 |- ! 6471 | [[Қожаберген]] || 48 |- ! 6472 | [[Жантлек]] || 48 |- ! 6473 | [[Кабдуали]] || 48 |- ! 6474 | [[Жуламан]] || 48 |- ! 6475 | [[Кайргазы]] || 48 |- ! 6476 | [[Жылқыбай]] || 48 |- ! 6477 | [[Жумангали]] || 48 |- ! 6478 | [[Кадыркан]] || 48 |- ! 6479 | [[Кельден]] || 48 |- ! 6480 | [[Жасдәурен]] || 48 |- ! 6481 | [[Кәдірхан]] || 48 |- ! 6482 | [[Каден]] || 48 |- ! 6483 | [[Ильясбек]] || 48 |- ! 6484 | [[Кайриден]] || 48 |- ! 6485 | [[Джандарбек]] || 48 |- ! 6486 | [[Ерке]] || 48 |- ! 6487 | [[Әбдіқадір]] || 48 |- ! 6488 | [[Елшибек]] || 48 |- ! 6489 | [[Есболай]] || 48 |- ! 6490 | [[Жаксыкелди]] || 48 |- ! 6491 | [[Ерарыс]] || 48 |- ! 6492 | [[Әлмахан]] || 48 |- ! 6493 | [[Әдиет]] || 48 |- ! 6494 | [[Елтөре]] || 48 |- ! 6495 | [[Ергелді]] || 48 |- ! 6496 | [[Ельшат]] || 48 |- ! 6497 | [[Демесин]] || 48 |- ! 6498 | [[Әлхам]] || 48 |- ! 6499 | [[Есторе]] || 48 |- ! 6500 | [[Вилен]] || 48 |- ! 6501 | [[Ганибай]] || 48 |- ! 6502 | [[Ғабидин]] || 48 |- ! 6503 | [[Байсерик]] || 48 |- ! 6504 | [[Байрамбек]] || 48 |- ! 6505 | [[Балдәурен]] || 48 |- ! 6506 | [[Габдул]] || 48 |- ! 6507 | [[Балагазы]] || 48 |- ! 6508 | [[Бақберсін]] || 48 |- ! 6509 | [[Арланбек]] || 48 |- ! 6510 | [[Аяп]] || 48 |- ! 6511 | [[Ахмедиар]] || 48 |- ! 6512 | [[Бекмагамбет]] || 48 |- ! 6513 | [[Абильда]] || 48 |- ! 6514 | [[Ағаби]] || 48 |- ! 6515 | [[Ағатай]] || 48 |- ! 6516 | [[Айғазы]] || 48 |- ! 6517 | [[Анис]] || 48 |- ! 6518 | [[Азар]] || 48 |- ! 6519 | [[Альшер]] || 48 |- ! 6520 | [[Шамшиден]] || 47 |- ! 6521 | [[Турдымурат]] || 47 |- ! 6522 | [[Шектибай]] || 47 |- ! 6523 | [[Улыбек]] || 47 |- ! 6524 | [[Шамшиддин]] || 47 |- ! 6525 | [[Шинболат]] || 47 |- ! 6526 | [[Төкен]] || 47 |- ! 6527 | [[Утеули]] || 47 |- ! 6528 | [[Шохжахон]] || 47 |- ! 6529 | [[Турлибек]] || 47 |- ! 6530 | [[Тәнірберген]] || 47 |- ! 6531 | [[Султангерей]] || 47 |- ! 6532 | [[Рысқали]] || 47 |- ! 6533 | [[Сейфуллин]] || 47 |- ! 6534 | [[Сабур]] || 47 |- ! 6535 | [[Сагантай]] || 47 |- ! 6536 | [[Сарсенгалий]] || 47 |- ! 6537 | [[Тахиржан]] || 47 |- ! 6538 | [[Теймур]] || 47 |- ! 6539 | [[Сейдилла]] || 47 |- ! 6540 | [[Мухаш]] || 47 |- ! 6541 | [[Нарымбек]] || 47 |- ! 6542 | [[Рафих]] || 47 |- ! 6543 | [[Нарынбай]] || 47 |- ! 6544 | [[Низами]] || 47 |- ! 6545 | [[Намазбек]] || 47 |- ! 6546 | [[Мухамедкарим]] || 47 |- ! 6547 | [[Насир]] || 47 |- ! 6548 | [[Нұрби]] || 47 |- ! 6549 | [[Мұхаметқали]] || 47 |- ! 6550 | [[Муслимбек]] || 47 |- ! 6551 | [[Нұрқұйса]] || 47 |- ! 6552 | [[Нажмадин]] || 47 |- ! 6553 | [[Мухаметказы]] || 47 |- ! 6554 | [[Мүбарак]] || 47 |- ! 6555 | [[Өмірғали]] || 47 |- ! 6556 | [[Муслім]] || 47 |- ! 6557 | [[Нұралі]] || 47 |- ! 6558 | [[Муратпек]] || 47 |- ! 6559 | [[Мурабек]] || 47 |- ! 6560 | [[Мурсалим]] || 47 |- ! 6561 | [[Мирзали]] || 47 |- ! 6562 | [[Қанай]] || 47 |- ! 6563 | [[Мирзахмет]] || 47 |- ! 6564 | [[Мархабай]] || 47 |- ! 6565 | [[Қуанар]] || 47 |- ! 6566 | [[Зинатдин]] || 47 |- ! 6567 | [[Кебек]] || 47 |- ! 6568 | [[Калымтай]] || 47 |- ! 6569 | [[Ильсур]] || 47 |- ! 6570 | [[Каражан]] || 47 |- ! 6571 | [[Жанболсын]] || 47 |- ! 6572 | [[Жанкерей]] || 47 |- ! 6573 | [[Жеңісбай]] || 47 |- ! 6574 | [[Жарылқап]] || 47 |- ! 6575 | [[Жансырым]] || 47 |- ! 6576 | [[Жантилек]] || 47 |- ! 6577 | [[Жақсат]] || 47 |- ! 6578 | [[Дюсенгазы]] || 47 |- ! 6579 | [[Ертилеу]] || 47 |- ! 6580 | [[Жаксыкельды]] || 47 |- ! 6581 | [[Әбдісалам]] || 47 |- ! 6582 | [[Елеухан]] || 47 |- ! 6583 | [[Әлтемір]] || 47 |- ! 6584 | [[Галибек]] || 47 |- ! 6585 | [[Бигельды]] || 47 |- ! 6586 | [[Бұлан]] || 47 |- ! 6587 | [[Беркинбек]] || 47 |- ! 6588 | [[Генжебай]] || 47 |- ! 6589 | [[Асығат]] || 47 |- ! 6590 | [[Барбол]] || 47 |- ! 6591 | [[Ахметкалий]] || 47 |- ! 6592 | [[Бахатбек]] || 47 |- ! 6593 | [[Баққожа]] || 47 |- ! 6594 | [[Бердыхан]] || 47 |- ! 6595 | [[Бегімхан]] || 47 |- ! 6596 | [[Ғайни]] || 47 |- ! 6597 | [[Астам]] || 47 |- ! 6598 | [[Асгат]] || 47 |- ! 6599 | [[Бақтұр]] || 47 |- ! 6600 | [[Бекжас]] || 47 |- ! 6601 | [[Бисенғали]] || 47 |- ! 6602 | [[Аксункар]] || 47 |- ! 6603 | [[Амандаулет]] || 47 |- ! 6604 | [[Азадбек]] || 47 |- ! 6605 | [[Айсагали]] || 47 |- ! 6606 | [[Амержан]] || 47 |- ! 6607 | [[Акайдар]] || 47 |- ! 6608 | [[Актилеу]] || 47 |- ! 6609 | [[Азад]] || 47 |- ! 6610 | [[Ақтамберді]] || 47 |- ! 6611 | [[Хусеин]] || 46 |- ! 6612 | [[Уран]] || 46 |- ! 6613 | [[Шахимардан]] || 46 |- ! 6614 | [[Шымырбек]] || 46 |- ! 6615 | [[Уласхан]] || 46 |- ! 6616 | [[Ушкемпир]] || 46 |- ! 6617 | [[Хуат]] || 46 |- ! 6618 | [[Халық]] || 46 |- ! 6619 | [[Шалқарбек]] || 46 |- ! 6620 | [[Холид]] || 46 |- ! 6621 | [[Сағым]] || 46 |- ! 6622 | [[Сафарбек]] || 46 |- ! 6623 | [[Таулан]] || 46 |- ! 6624 | [[Суат]] || 46 |- ! 6625 | [[Сархан]] || 46 |- ! 6626 | [[Сабырғали]] || 46 |- ! 6627 | [[Сман]] || 46 |- ! 6628 | [[Серикали]] || 46 |- ! 6629 | [[Сайлаугазы]] || 46 |- ! 6630 | [[Сагингалий]] || 46 |- ! 6631 | [[Сунғат]] || 46 |- ! 6632 | [[Сейдолла]] || 46 |- ! 6633 | [[Сат]] || 46 |- ! 6634 | [[Самит]] || 46 |- ! 6635 | [[Нури]] || 46 |- ! 6636 | [[Равил]] || 46 |- ! 6637 | [[Нұрмахамбет]] || 46 |- ! 6638 | [[Ратхан]] || 46 |- ! 6639 | [[Мұратқали]] || 46 |- ! 6640 | [[Наурызжан]] || 46 |- ! 6641 | [[Мырзакан]] || 46 |- ! 6642 | [[Расуль]] || 46 |- ! 6643 | [[Наги]] || 46 |- ! 6644 | [[Қалжігіт]] || 46 |- ! 6645 | [[Қыдырхан]] || 46 |- ! 6646 | [[Мейрамкан]] || 46 |- ! 6647 | [[Кулжан]] || 46 |- ! 6648 | [[Мизамбек]] || 46 |- ! 6649 | [[Марсэль]] || 46 |- ! 6650 | [[Қуанған]] || 46 |- ! 6651 | [[Кармыс]] || 46 |- ! 6652 | [[Ізтілеу]] || 46 |- ! 6653 | [[Карбай]] || 46 |- ! 6654 | [[Жетібай]] || 46 |- ! 6655 | [[Жархын]] || 46 |- ! 6656 | [[Камалатдин]] || 46 |- ! 6657 | [[Ибатолла]] || 46 |- ! 6658 | [[Идаят]] || 46 |- ! 6659 | [[Кайыркен]] || 46 |- ! 6660 | [[Жанет]] || 46 |- ! 6661 | [[Калкабек]] || 46 |- ! 6662 | [[Каиыржан]] || 46 |- ! 6663 | [[Досбек]] || 46 |- ! 6664 | [[Джуман]] || 46 |- ! 6665 | [[Едильбай]] || 46 |- ! 6666 | [[Жаксыкелды]] || 46 |- ! 6667 | [[Догдырбай]] || 46 |- ! 6668 | [[Джохангир]] || 46 |- ! 6669 | [[Ерсерик]] || 46 |- ! 6670 | [[Ділдәбек]] || 46 |- ! 6671 | [[Дамирбек]] || 46 |- ! 6672 | [[Даутхан]] || 46 |- ! 6673 | [[Әбунәсір]] || 46 |- ! 6674 | [[Елеген]] || 46 |- ! 6675 | [[Әли-Нұр]] || 46 |- ! 6676 | [[Ерлібек]] || 46 |- ! 6677 | [[Довлетбай]] || 46 |- ! 6678 | [[Әлидар]] || 46 |- ! 6679 | [[Әбілахат]] || 46 |- ! 6680 | [[Дильшад]] || 46 |- ! 6681 | [[Ғалинұр]] || 46 |- ! 6682 | [[Бейсехан]] || 46 |- ! 6683 | [[Бақытәлі]] || 46 |- ! 6684 | [[Арсэн]] || 46 |- ! 6685 | [[Бекмурод]] || 46 |- ! 6686 | [[Балга]] || 46 |- ! 6687 | [[Архабай]] || 46 |- ! 6688 | [[Байдибек]] || 46 |- ! 6689 | [[Беркінбай]] || 46 |- ! 6690 | [[Айсабек]] || 46 |- ! 6691 | [[Абдумурат]] || 46 |- ! 6692 | [[Айжан]] || 46 |- ! 6693 | [[Абдирасул]] || 46 |- ! 6694 | [[Аманша]] || 46 |- ! 6695 | [[Абдуләзиз]] || 46 |- ! 6696 | [[Азатжан]] || 46 |- ! 6697 | [[Абдусаид]] || 46 |- ! 6698 | [[Шардарбек]] || 45 |- ! 6699 | [[Шакиржан]] || 45 |- ! 6700 | [[Хамитбек]] || 45 |- ! 6701 | [[Шайхслам]] || 45 |- ! 6702 | [[Тюлюбай]] || 45 |- ! 6703 | [[Сарсенали]] || 45 |- ! 6704 | [[Рыскалий]] || 45 |- ! 6705 | [[Саттарбек]] || 45 |- ! 6706 | [[Салыбек]] || 45 |- ! 6707 | [[Танабай]] || 45 |- ! 6708 | [[Сербол]] || 45 |- ! 6709 | [[Сейітбек]] || 45 |- ! 6710 | [[Тастыбай]] || 45 |- ! 6711 | [[Сейткул]] || 45 |- ! 6712 | [[Рустан]] || 45 |- ! 6713 | [[Сеилжан]] || 45 |- ! 6714 | [[Сейткерим]] || 45 |- ! 6715 | [[Равхат]] || 45 |- ! 6716 | [[Нуржанбек]] || 45 |- ! 6717 | [[Мухаметбек]] || 45 |- ! 6718 | [[Онгарсын]] || 45 |- ! 6719 | [[Насибулла]] || 45 |- ! 6720 | [[Нурислан]] || 45 |- ! 6721 | [[Расилхан]] || 45 |- ! 6722 | [[Нұрсапар]] || 45 |- ! 6723 | [[Нуртан]] || 45 |- ! 6724 | [[Пейіл]] || 45 |- ! 6725 | [[Нұртаң]] || 45 |- ! 6726 | [[Рахатбек]] || 45 |- ! 6727 | [[Қалыбай]] || 45 |- ! 6728 | [[Мамбетали]] || 45 |- ! 6729 | [[Мамут]] || 45 |- ! 6730 | [[Мақсут]] || 45 |- ! 6731 | [[Мекемтас]] || 45 |- ! 6732 | [[Музаппар]] || 45 |- ! 6733 | [[Курасбек]] || 45 |- ! 6734 | [[Мурзахмет]] || 45 |- ! 6735 | [[Міржақып]] || 45 |- ! 6736 | [[Меліс]] || 45 |- ! 6737 | [[Киікбай]] || 45 |- ! 6738 | [[Мақсад]] || 45 |- ! 6739 | [[Мурзагалий]] || 45 |- ! 6740 | [[Махулбек]] || 45 |- ! 6741 | [[Қамбарбек]] || 45 |- ! 6742 | [[Микаэль]] || 45 |- ! 6743 | [[Маралбай]] || 45 |- ! 6744 | [[Мәнсұр]] || 45 |- ! 6745 | [[Курмангази]] || 45 |- ! 6746 | [[Камаль]] || 45 |- ! 6747 | [[Илмаз]] || 45 |- ! 6748 | [[Капас]] || 45 |- ! 6749 | [[Жахия]] || 45 |- ! 6750 | [[Кдырбай]] || 45 |- ! 6751 | [[Жангерей]] || 45 |- ! 6752 | [[Зиядин]] || 45 |- ! 6753 | [[Жарилкасин]] || 45 |- ! 6754 | [[Изтелеу]] || 45 |- ! 6755 | [[Ильмурат]] || 45 |- ! 6756 | [[Илхан]] || 45 |- ! 6757 | [[Иманғазы]] || 45 |- ! 6758 | [[Жансая]] || 45 |- ! 6759 | [[Жамалхан]] || 45 |- ! 6760 | [[Доскен]] || 45 |- ! 6761 | [[Жайшылык]] || 45 |- ! 6762 | [[Әбілжан]] || 45 |- ! 6763 | [[Еркимбай]] || 45 |- ! 6764 | [[Гордей]] || 45 |- ! 6765 | [[Ерказы]] || 45 |- ! 6766 | [[Еркінғали]] || 45 |- ! 6767 | [[Әмірғали]] || 45 |- ! 6768 | [[Едге]] || 45 |- ! 6769 | [[Довлет]] || 45 |- ! 6770 | [[Жазит]] || 45 |- ! 6771 | [[Жақсығали]] || 45 |- ! 6772 | [[Досат]] || 45 |- ! 6773 | [[Данияз]] || 45 |- ! 6774 | [[Ерехан]] || 45 |- ! 6775 | [[Бұрхан]] || 45 |- ! 6776 | [[Болашак]] || 45 |- ! 6777 | [[Баккали]] || 45 |- ! 6778 | [[Вахид]] || 45 |- ! 6779 | [[Бағдад]] || 45 |- ! 6780 | [[Байсары]] || 45 |- ! 6781 | [[Бекказы]] || 45 |- ! 6782 | [[Байкенже]] || 45 |- ! 6783 | [[Багустар]] || 45 |- ! 6784 | [[Басымбек]] || 45 |- ! 6785 | [[Баққон]] || 45 |- ! 6786 | [[Бастарбек]] || 45 |- ! 6787 | [[Бағланбек]] || 45 |- ! 6788 | [[Баймен]] || 45 |- ! 6789 | [[Атлант]] || 45 |- ! 6790 | [[Бикен]] || 45 |- ! 6791 | [[Аскаржан]] || 45 |- ! 6792 | [[Баянғали]] || 45 |- ! 6793 | [[Бекмұхан]] || 45 |- ! 6794 | [[Бейсенғали]] || 45 |- ! 6795 | [[Абдикалик]] || 45 |- ! 6796 | [[Ақмейір]] || 45 |- ! 6797 | [[Ансарбек]] || 45 |- ! 6798 | [[Акикат]] || 45 |- ! 6799 | [[Абдулкәрім]] || 45 |- ! 6800 | [[Али-Нұр]] || 45 |- ! 6801 | [[Абдуссамад]] || 45 |- ! 6802 | [[Алькарим]] || 45 |- ! 6803 | [[Абылай-Хан]] || 45 |- ! 6804 | [[Абдыхан]] || 45 |- ! 6805 | [[Агайдар]] || 45 |- ! 6806 | [[Абидулла]] || 45 |- ! 6807 | [[Арипбай]] || 45 |- ! 6808 | [[Аманжул]] || 45 |- ! 6809 | [[Айсат]] || 45 |- ! 6810 | [[Акканат]] || 45 |- ! 6811 | [[Аліби]] || 45 |- ! 6812 | [[Шахин]] || 44 |- ! 6813 | [[Ысмайыл]] || 44 |- ! 6814 | [[Утепкали]] || 44 |- ! 6815 | [[Тортай]] || 44 |- ! 6816 | [[Ырысжан]] || 44 |- ! 6817 | [[Ундасын]] || 44 |- ! 6818 | [[Убайда]] || 44 |- ! 6819 | [[Шахизада]] || 44 |- ! 6820 | [[Унгар]] || 44 |- ! 6821 | [[Шамсиддин]] || 44 |- ! 6822 | [[Толкин]] || 44 |- ! 6823 | [[Утежан]] || 44 |- ! 6824 | [[Турсумбек]] || 44 |- ! 6825 | [[Танатхан]] || 44 |- ! 6826 | [[Сандигали]] || 44 |- ! 6827 | [[Тоймурат]] || 44 |- ! 6828 | [[Сайдахмет]] || 44 |- ! 6829 | [[Сайфуллах]] || 44 |- ! 6830 | [[Тилепберген]] || 44 |- ! 6831 | [[Тилейхан]] || 44 |- ! 6832 | [[Тогайбай]] || 44 |- ! 6833 | [[Режеп]] || 44 |- ! 6834 | [[Сайфуддин]] || 44 |- ! 6835 | [[Сафи]] || 44 |- ! 6836 | [[Серикан]] || 44 |- ! 6837 | [[Садулла]] || 44 |- ! 6838 | [[Сайрамбай]] || 44 |- ! 6839 | [[Оралсын]] || 44 |- ! 6840 | [[Нұрымбек]] || 44 |- ! 6841 | [[Мухамметали]] || 44 |- ! 6842 | [[Ниязбай]] || 44 |- ! 6843 | [[Нусипжан]] || 44 |- ! 6844 | [[Нокисбай]] || 44 |- ! 6845 | [[Раниль]] || 44 |- ! 6846 | [[Мұратқан]] || 44 |- ! 6847 | [[Мухамадали]] || 44 |- ! 6848 | [[Рахатали]] || 44 |- ! 6849 | [[Онласбек]] || 44 |- ! 6850 | [[Нурхамит]] || 44 |- ! 6851 | [[Разбек]] || 44 |- ! 6852 | [[Маулетбек]] || 44 |- ! 6853 | [[Қазихан]] || 44 |- ! 6854 | [[Кожантай]] || 44 |- ! 6855 | [[Менжан]] || 44 |- ! 6856 | [[Колдасбай]] || 44 |- ! 6857 | [[Мукажан]] || 44 |- ! 6858 | [[Қажет]] || 44 |- ! 6859 | [[Куанышкалий]] || 44 |- ! 6860 | [[Кайролда]] || 44 |- ! 6861 | [[Карсакбай]] || 44 |- ! 6862 | [[Каһарман]] || 44 |- ! 6863 | [[Каппас]] || 44 |- ! 6864 | [[Жандилда]] || 44 |- ! 6865 | [[Карибек]] || 44 |- ! 6866 | [[Каскирбай]] || 44 |- ! 6867 | [[Каримулла]] || 44 |- ! 6868 | [[Зұлқарнай]] || 44 |- ! 6869 | [[Избасхан]] || 44 |- ! 6870 | [[Ерәмір]] || 44 |- ! 6871 | [[Досмухамбет]] || 44 |- ! 6872 | [[Елназ]] || 44 |- ! 6873 | [[Дауит]] || 44 |- ! 6874 | [[Әбділда]] || 44 |- ! 6875 | [[Джексенбай]] || 44 |- ! 6876 | [[Досмуханбет]] || 44 |- ! 6877 | [[Дилмухамед]] || 44 |- ! 6878 | [[Ғұмар]] || 44 |- ! 6879 | [[Әлғани]] || 44 |- ! 6880 | [[Джабраил]] || 44 |- ! 6881 | [[Әлемжан]] || 44 |- ! 6882 | [[Ефим]] || 44 |- ! 6883 | [[Еркінжан]] || 44 |- ! 6884 | [[Байдилла]] || 44 |- ! 6885 | [[Асланби]] || 44 |- ! 6886 | [[Ахметкан]] || 44 |- ! 6887 | [[Баурбек]] || 44 |- ! 6888 | [[Барак]] || 44 |- ! 6889 | [[Баймуханбет]] || 44 |- ! 6890 | [[Арарат]] || 44 |- ! 6891 | [[Алимухаммед]] || 44 |- ! 6892 | [[Абдиманат]] || 44 |- ! 6893 | [[Абдумансур]] || 44 |- ! 6894 | [[Аманәлі]] || 44 |- ! 6895 | [[Азирхан]] || 44 |- ! 6896 | [[Айару]] || 44 |- ! 6897 | [[Абдулькарим]] || 44 |- ! 6898 | [[Аллен]] || 44 |- ! 6899 | [[Ағынтай]] || 44 |- ! 6900 | [[Адхам]] || 44 |- ! 6901 | [[Азылхан]] || 44 |- ! 6902 | [[Абдуахит]] || 44 |- ! 6903 | [[Абуталиб]] || 44 |- ! 6904 | [[Аристанбек]] || 44 |- ! 6905 | [[Аймар]] || 44 |- ! 6906 | [[Ақдидар]] || 44 |- ! 6907 | [[Элмурат]] || 43 |- ! 6908 | [[Турегельды]] || 43 |- ! 6909 | [[Туймебек]] || 43 |- ! 6910 | [[Эламан]] || 43 |- ! 6911 | [[Хизат]] || 43 |- ! 6912 | [[Хақ-Назар]] || 43 |- ! 6913 | [[Шыңғысбек]] || 43 |- ! 6914 | [[Умитжан]] || 43 |- ! 6915 | [[Урак]] || 43 |- ! 6916 | [[Узбек]] || 43 |- ! 6917 | [[Сергази]] || 43 |- ! 6918 | [[Сабыртай]] || 43 |- ! 6919 | [[Сауирбек]] || 43 |- ! 6920 | [[Тағайбек]] || 43 |- ! 6921 | [[Тилеккабыл]] || 43 |- ! 6922 | [[Сейтжапар]] || 43 |- ! 6923 | [[Сатылган]] || 43 |- ! 6924 | [[Рахымгали]] || 43 |- ! 6925 | [[Тайыржан]] || 43 |- ! 6926 | [[Сагади]] || 43 |- ! 6927 | [[Мұханбетәли]] || 43 |- ! 6928 | [[Олтинбек]] || 43 |- ! 6929 | [[Олжатай]] || 43 |- ! 6930 | [[Нуртолеу]] || 43 |- ! 6931 | [[Омирзах]] || 43 |- ! 6932 | [[Райм]] || 43 |- ! 6933 | [[Нурсадык]] || 43 |- ! 6934 | [[Нышаналы]] || 43 |- ! 6935 | [[Мұхтарбек]] || 43 |- ! 6936 | [[Нәзір]] || 43 |- ! 6937 | [[Мырзагелди]] || 43 |- ! 6938 | [[Мырзакерим]] || 43 |- ! 6939 | [[Нұрмұхасан]] || 43 |- ! 6940 | [[Мурзахан]] || 43 |- ! 6941 | [[Мураджан]] || 43 |- ! 6942 | [[Момыш]] || 43 |- ! 6943 | [[Қадірәлі]] || 43 |- ! 6944 | [[Куатхан]] || 43 |- ! 6945 | [[Кондыбай]] || 43 |- ! 6946 | [[Мадиярхан]] || 43 |- ! 6947 | [[Мажид]] || 43 |- ! 6948 | [[Мағзум]] || 43 |- ! 6949 | [[Мейірлен]] || 43 |- ! 6950 | [[Кажгали]] || 43 |- ! 6951 | [[Кайрула]] || 43 |- ! 6952 | [[Ибраш]] || 43 |- ! 6953 | [[Кабылхан]] || 43 |- ! 6954 | [[Зинат]] || 43 |- ! 6955 | [[Ибайдулла]] || 43 |- ! 6956 | [[Зейіннұр]] || 43 |- ! 6957 | [[Дакен]] || 43 |- ! 6958 | [[Ережепбай]] || 43 |- ! 6959 | [[Еділбай]] || 43 |- ! 6960 | [[Әлібай]] || 43 |- ! 6961 | [[Даутбай]] || 43 |- ! 6962 | [[Жаксыгалий]] || 43 |- ! 6963 | [[Әби]] || 43 |- ! 6964 | [[Еркулан]] || 43 |- ! 6965 | [[Әзіз]] || 43 |- ! 6966 | [[Дінахмет]] || 43 |- ! 6967 | [[Жайдархан]] || 43 |- ! 6968 | [[Ерсаиын]] || 43 |- ! 6969 | [[Ерсали]] || 43 |- ! 6970 | [[Ауелбай]] || 43 |- ! 6971 | [[Асанғали]] || 43 |- ! 6972 | [[Бакиткали]] || 43 |- ! 6973 | [[Бегимбай]] || 43 |- ! 6974 | [[Багзат]] || 43 |- ! 6975 | [[Астан]] || 43 |- ! 6976 | [[Бақытберген]] || 43 |- ! 6977 | [[Асылгазы]] || 43 |- ! 6978 | [[Байрон]] || 43 |- ! 6979 | [[Бейсенби]] || 43 |- ! 6980 | [[Бисенби]] || 43 |- ! 6981 | [[Байнияз]] || 43 |- ! 6982 | [[Балдаурен]] || 43 |- ! 6983 | [[Асхатбек]] || 43 |- ! 6984 | [[Ғабдолла]] || 43 |- ! 6985 | [[Боташ]] || 43 |- ! 6986 | [[Бекман]] || 43 |- ! 6987 | [[Ақыт]] || 43 |- ! 6988 | [[Алфараби]] || 43 |- ! 6989 | [[Алимкан]] || 43 |- ! 6990 | [[Айзере]] || 43 |- ! 6991 | [[Абдыхалык]] || 43 |- ! 6992 | [[Аль-Азиз]] || 43 |- ! 6993 | [[Ақторе]] || 43 |- ! 6994 | [[Алгадай]] || 43 |- ! 6995 | [[Аманулла]] || 43 |- ! 6996 | [[Алтынгали]] || 43 |- ! 6997 | [[Аитжан]] || 43 |- ! 6998 | [[Адинур]] || 43 |- ! 6999 | [[Азидулла]] || 43 |- ! 7000 | [[Шымырбай]] || 42 |- ! 7001 | [[Шынгысбек]] || 42 |- ! 7002 | [[Хусниддин]] || 42 |- ! 7003 | [[Турмагамбет]] || 42 |- ! 7004 | [[Үмітбек]] || 42 |- ! 7005 | [[Шамсудин]] || 42 |- ! 7006 | [[Шарипкан]] || 42 |- ! 7007 | [[Үмбетәлі]] || 42 |- ! 7008 | [[Уристембек]] || 42 |- ! 7009 | [[Уаис]] || 42 |- ! 7010 | [[Шуақ]] || 42 |- ! 7011 | [[Урынбай]] || 42 |- ! 7012 | [[Сапармурат]] || 42 |- ! 7013 | [[Сраил]] || 42 |- ! 7014 | [[Сырымхан]] || 42 |- ! 7015 | [[Салик]] || 42 |- ! 7016 | [[Сатан]] || 42 |- ! 7017 | [[Талдыбек]] || 42 |- ! 7018 | [[Сарсенби]] || 42 |- ! 7019 | [[Сейдазим]] || 42 |- ! 7020 | [[Тоқан]] || 42 |- ! 7021 | [[Серкан]] || 42 |- ! 7022 | [[Тауфик]] || 42 |- ! 7023 | [[Сүйініш]] || 42 |- ! 7024 | [[Сеитказы]] || 42 |- ! 7025 | [[Нұриса]] || 42 |- ! 7026 | [[Омержан]] || 42 |- ! 7027 | [[Ныгымет]] || 42 |- ! 7028 | [[Нурислом]] || 42 |- ! 7029 | [[Оспанбек]] || 42 |- ! 7030 | [[Мұхамедхан]] || 42 |- ! 7031 | [[Несіпбек]] || 42 |- ! 7032 | [[Нурсипат]] || 42 |- ! 7033 | [[Мухамадияр]] || 42 |- ! 7034 | [[Мұхиддин]] || 42 |- ! 7035 | [[Омирузак]] || 42 |- ! 7036 | [[Нұрбота]] || 42 |- ! 7037 | [[Отепберген]] || 42 |- ! 7038 | [[Нұржақып]] || 42 |- ! 7039 | [[Набидолла]] || 42 |- ! 7040 | [[Муратгали]] || 42 |- ! 7041 | [[Мерас]] || 42 |- ! 7042 | [[Қожа-Ахмет]] || 42 |- ! 7043 | [[Күнболат]] || 42 |- ! 7044 | [[Куанай]] || 42 |- ! 7045 | [[Мералы]] || 42 |- ! 7046 | [[Меирхат]] || 42 |- ! 7047 | [[Косжан]] || 42 |- ! 7048 | [[Мунарбек]] || 42 |- ! 7049 | [[Кумаргазы]] || 42 |- ! 7050 | [[Кайр]] || 42 |- ! 7051 | [[Каиргалий]] || 42 |- ! 7052 | [[Ибрайм]] || 42 |- ! 7053 | [[Карсыбек]] || 42 |- ! 7054 | [[Камалбай]] || 42 |- ! 7055 | [[Жамбырбай]] || 42 |- ! 7056 | [[Жәнибек]] || 42 |- ! 7057 | [[Ибрайым]] || 42 |- ! 7058 | [[Калас]] || 42 |- ! 7059 | [[Кайыртай]] || 42 |- ! 7060 | [[Кабдолда]] || 42 |- ! 7061 | [[Кабылбай]] || 42 |- ! 7062 | [[Кайдарбек]] || 42 |- ! 7063 | [[Жеткіншек]] || 42 |- ! 7064 | [[Кайракбай]] || 42 |- ! 7065 | [[Жұбан]] || 42 |- ! 7066 | [[Искандэр]] || 42 |- ! 7067 | [[Жұмақан]] || 42 |- ! 7068 | [[Іліяс]] || 42 |- ! 7069 | [[Жуманияз]] || 42 |- ! 7070 | [[Ерторе]] || 42 |- ! 7071 | [[Жагпар]] || 42 |- ! 7072 | [[Әзіретәлі]] || 42 |- ! 7073 | [[Әбдіхан]] || 42 |- ! 7074 | [[Даирхан]] || 42 |- ! 7075 | [[Дуйсенкул]] || 42 |- ! 7076 | [[Ерімбет]] || 42 |- ! 7077 | [[Ескелди]] || 42 |- ! 7078 | [[Әлсейіт]] || 42 |- ! 7079 | [[Асман]] || 42 |- ! 7080 | [[Галинур]] || 42 |- ! 7081 | [[Балжан]] || 42 |- ! 7082 | [[Ахмедьяр]] || 42 |- ! 7083 | [[Балғабек]] || 42 |- ! 7084 | [[Базарали]] || 42 |- ! 7085 | [[Бексолтан]] || 42 |- ! 7086 | [[Бобур]] || 42 |- ! 7087 | [[Базаркул]] || 42 |- ! 7088 | [[Бейбт]] || 42 |- ! 7089 | [[Абусеит]] || 42 |- ! 7090 | [[Али-Асқар]] || 42 |- ! 7091 | [[Аблан]] || 42 |- ! 7092 | [[Алмаханбет]] || 42 |- ! 7093 | [[Айтен]] || 42 |- ! 7094 | [[Абильжан]] || 42 |- ! 7095 | [[Алдибек]] || 42 |- ! 7096 | [[Акмурза]] || 42 |- ! 7097 | [[Ақмұрат]] || 42 |- ! 7098 | [[Адельбек]] || 42 |- ! 7099 | [[Арапат]] || 42 |- ! 7100 | [[Ақын]] || 42 |- ! 7101 | [[Шукур]] || 41 |- ! 7102 | [[Чынгыз]] || 41 |- ! 7103 | [[Шади]] || 41 |- ! 7104 | [[Төлебек]] || 41 |- ! 7105 | [[Турсункан]] || 41 |- ! 7106 | [[Шахруз]] || 41 |- ! 7107 | [[Улагат]] || 41 |- ! 7108 | [[Түгел]] || 41 |- ! 7109 | [[Яссин]] || 41 |- ! 7110 | [[Харис]] || 41 |- ! 7111 | [[Туретай]] || 41 |- ! 7112 | [[Хазірет]] || 41 |- ! 7113 | [[Шайкен]] || 41 |- ! 7114 | [[Шахман]] || 41 |- ! 7115 | [[Умит]] || 41 |- ! 7116 | [[Тэмуджин]] || 41 |- ! 7117 | [[Хожахмет]] || 41 |- ! 7118 | [[Толагай]] || 41 |- ! 7119 | [[Серикбой]] || 41 |- ! 7120 | [[Султамурат]] || 41 |- ! 7121 | [[Тендик]] || 41 |- ! 7122 | [[Суйиндик]] || 41 |- ! 7123 | [[Сейтқали]] || 41 |- ! 7124 | [[Тлеп]] || 41 |- ! 7125 | [[Теңел]] || 41 |- ! 7126 | [[Сырбек]] || 41 |- ! 7127 | [[Розмат]] || 41 |- ! 7128 | [[Ризуан]] || 41 |- ! 7129 | [[Сейтахмет]] || 41 |- ! 7130 | [[Нұрәсіл]] || 41 |- ! 7131 | [[Нургуат]] || 41 |- ! 7132 | [[Нурпейис]] || 41 |- ! 7133 | [[Несипхан]] || 41 |- ! 7134 | [[Онерхан]] || 41 |- ! 7135 | [[Мұхамбетәлі]] || 41 |- ! 7136 | [[Пердалы]] || 41 |- ! 7137 | [[Нұрполат]] || 41 |- ! 7138 | [[Нуралбек]] || 41 |- ! 7139 | [[Мұхамметжан]] || 41 |- ! 7140 | [[Ондас]] || 41 |- ! 7141 | [[Мухасан]] || 41 |- ! 7142 | [[Оразкелді]] || 41 |- ! 7143 | [[Мұратәлі]] || 41 |- ! 7144 | [[Мұхаммадали]] || 41 |- ! 7145 | [[Омарәлі]] || 41 |- ! 7146 | [[Науырызбек]] || 41 |- ! 7147 | [[Мыңбай]] || 41 |- ! 7148 | [[Накипбек]] || 41 |- ! 7149 | [[Нигматулла]] || 41 |- ! 7150 | [[Набиолла]] || 41 |- ! 7151 | [[Мухангали]] || 41 |- ! 7152 | [[Мукасан]] || 41 |- ! 7153 | [[Кулмурат]] || 41 |- ! 7154 | [[Мадлен]] || 41 |- ! 7155 | [[Кыдыржан]] || 41 |- ! 7156 | [[Мадяр]] || 41 |- ! 7157 | [[Кунай]] || 41 |- ! 7158 | [[Қанапия]] || 41 |- ! 7159 | [[Мейірғали]] || 41 |- ! 7160 | [[Мартин]] || 41 |- ! 7161 | [[Клышбай]] || 41 |- ! 7162 | [[Кыдыркожа]] || 41 |- ! 7163 | [[Мәдібек]] || 41 |- ! 7164 | [[Көптілеу]] || 41 |- ! 7165 | [[Калиакпар]] || 41 |- ! 7166 | [[Жәрдем]] || 41 |- ! 7167 | [[Исағали]] || 41 |- ! 7168 | [[Жұмакелді]] || 41 |- ! 7169 | [[Ізбасхан]] || 41 |- ! 7170 | [[Кадыл]] || 41 |- ! 7171 | [[Кайратбай]] || 41 |- ! 7172 | [[Женес]] || 41 |- ! 7173 | [[Жұмағұл]] || 41 |- ! 7174 | [[Кажибек]] || 41 |- ! 7175 | [[Каержан]] || 41 |- ! 7176 | [[Исламғали]] || 41 |- ! 7177 | [[Кайртай]] || 41 |- ! 7178 | [[Әлиар]] || 41 |- ! 7179 | [[Дайрабек]] || 41 |- ! 7180 | [[Әбдімүтәліп]] || 41 |- ! 7181 | [[Джуматай]] || 41 |- ! 7182 | [[Ергалый]] || 41 |- ! 7183 | [[Дильмурад]] || 41 |- ! 7184 | [[Давыд]] || 41 |- ! 7185 | [[Ердалы]] || 41 |- ! 7186 | [[Әбдірашид]] || 41 |- ! 7187 | [[Әльфараби]] || 41 |- ! 7188 | [[Далель]] || 41 |- ! 7189 | [[Ахметулла]] || 41 |- ! 7190 | [[Артикбай]] || 41 |- ! 7191 | [[Байкал]] || 41 |- ! 7192 | [[Бекеш]] || 41 |- ! 7193 | [[Байнур]] || 41 |- ! 7194 | [[Армен]] || 41 |- ! 7195 | [[Биләл]] || 41 |- ! 7196 | [[Бектілеу]] || 41 |- ! 7197 | [[Бақдәурен]] || 41 |- ! 7198 | [[Абдикамал]] || 41 |- ! 7199 | [[Ажихан]] || 41 |- ! 7200 | [[Адильгазы]] || 41 |- ! 7201 | [[Алижон]] || 41 |- ! 7202 | [[Алиислам]] || 41 |- ! 7203 | [[Абдужаббар]] || 41 |- ! 7204 | [[Акпан]] || 41 |- ! 7205 | [[Айсан]] || 41 |- ! 7206 | [[Абдурауф]] || 41 |- ! 7207 | [[Абілхайыр]] || 41 |- ! 7208 | [[Эрболат]] || 40 |- ! 7209 | [[Хабибрахман]] || 40 |- ! 7210 | [[Төлеуғазы]] || 40 |- ! 7211 | [[Хаирбек]] || 40 |- ! 7212 | [[Турсинбек]] || 40 |- ! 7213 | [[Ұзақ]] || 40 |- ! 7214 | [[Шағатай]] || 40 |- ! 7215 | [[Уралхан]] || 40 |- ! 7216 | [[Турахан]] || 40 |- ! 7217 | [[Тунгат]] || 40 |- ! 7218 | [[Садырбай]] || 40 |- ! 7219 | [[Сирожиддин]] || 40 |- ! 7220 | [[Таскынбай]] || 40 |- ! 7221 | [[Темуджин]] || 40 |- ! 7222 | [[Собит]] || 40 |- ! 7223 | [[Талапбай]] || 40 |- ! 7224 | [[Саулетхан]] || 40 |- ! 7225 | [[Рахимжон]] || 40 |- ! 7226 | [[Тажигали]] || 40 |- ! 7227 | [[Сисенбек]] || 40 |- ! 7228 | [[Серказы]] || 40 |- ! 7229 | [[Сериккажы]] || 40 |- ! 7230 | [[Сагынгалий]] || 40 |- ! 7231 | [[Сапаш]] || 40 |- ! 7232 | [[Мухтаркан]] || 40 |- ! 7233 | [[Нарик]] || 40 |- ! 7234 | [[Ныгметолла]] || 40 |- ! 7235 | [[Нусип]] || 40 |- ! 7236 | [[Орынгалий]] || 40 |- ! 7237 | [[Надирбай]] || 40 |- ! 7238 | [[Райиан]] || 40 |- ! 7239 | [[Назарәлі]] || 40 |- ! 7240 | [[Мухамед Али]] || 40 |- ! 7241 | [[Мураткалий]] || 40 |- ! 7242 | [[Мақұлбек]] || 40 |- ! 7243 | [[Максым]] || 40 |- ! 7244 | [[Масгут]] || 40 |- ! 7245 | [[Қайыркен]] || 40 |- ! 7246 | [[Мамырбай]] || 40 |- ! 7247 | [[Мергалым]] || 40 |- ! 7248 | [[Қайса]] || 40 |- ! 7249 | [[Қолдас]] || 40 |- ! 7250 | [[Мирсаид]] || 40 |- ! 7251 | [[Куванч]] || 40 |- ! 7252 | [[Кобен]] || 40 |- ! 7253 | [[Қалабай]] || 40 |- ! 7254 | [[Миршат]] || 40 |- ! 7255 | [[Қыдырали]] || 40 |- ! 7256 | [[Мергенбек]] || 40 |- ! 7257 | [[Изгилик]] || 40 |- ! 7258 | [[Жупарбек]] || 40 |- ! 7259 | [[Калиулла]] || 40 |- ! 7260 | [[Кабыш]] || 40 |- ! 7261 | [[Камаладдин]] || 40 |- ! 7262 | [[Жумай]] || 40 |- ! 7263 | [[Ибрайхан]] || 40 |- ! 7264 | [[Калау]] || 40 |- ! 7265 | [[Казы]] || 40 |- ! 7266 | [[Жәнгірхан]] || 40 |- ! 7267 | [[Жанымхан]] || 40 |- ! 7268 | [[Кенескан]] || 40 |- ! 7269 | [[Жанбыршы]] || 40 |- ! 7270 | [[Еркабыл]] || 40 |- ! 7271 | [[Ескабыл]] || 40 |- ! 7272 | [[Жалгаспай]] || 40 |- ! 7273 | [[Есмырза]] || 40 |- ! 7274 | [[Ергожа]] || 40 |- ! 7275 | [[Әлимансур]] || 40 |- ! 7276 | [[Әбсаттар]] || 40 |- ! 7277 | [[Дильен]] || 40 |- ! 7278 | [[Еркингазы]] || 40 |- ! 7279 | [[Джаксыбай]] || 40 |- ! 7280 | [[Әбу-Бәкір]] || 40 |- ! 7281 | [[Әкбар]] || 40 |- ! 7282 | [[Досмырза]] || 40 |- ! 7283 | [[Ельаман]] || 40 |- ! 7284 | [[Джумадил]] || 40 |- ! 7285 | [[Бисенгалий]] || 40 |- ! 7286 | [[Аттила]] || 40 |- ! 7287 | [[Башир]] || 40 |- ! 7288 | [[Бехрузбек]] || 40 |- ! 7289 | [[Ғанижан]] || 40 |- ! 7290 | [[Болысхан]] || 40 |- ! 7291 | [[Бекғали]] || 40 |- ! 7292 | [[Байтерек]] || 40 |- ! 7293 | [[Абилкайр]] || 40 |- ! 7294 | [[Айлан]] || 40 |- ! 7295 | [[Амір]] || 40 |- ! 7296 | [[Алангир]] || 40 |- ! 7297 | [[Айқынбек]] || 40 |- ! 7298 | [[Абдирашид]] || 40 |- ! 7299 | [[Акимгерей]] || 40 |- ! 7300 | [[Алтын]] || 40 |- ! 7301 | [[Алимир]] || 40 |- ! 7302 | [[Шакирт]] || 39 |- ! 7303 | [[Шәріпхан]] || 39 |- ! 7304 | [[Тулеугазы]] || 39 |- ! 7305 | [[Хан-Керей]] || 39 |- ! 7306 | [[Юсупбек]] || 39 |- ! 7307 | [[Узакберген]] || 39 |- ! 7308 | [[Толеп]] || 39 |- ! 7309 | [[Утеш]] || 39 |- ! 7310 | [[Сәмет]] || 39 |- ! 7311 | [[Сәттіғұл]] || 39 |- ! 7312 | [[Таубек]] || 39 |- ! 7313 | [[Рахимберды]] || 39 |- ! 7314 | [[Сауранбай]] || 39 |- ! 7315 | [[Саттыбек]] || 39 |- ! 7316 | [[Талантбек]] || 39 |- ! 7317 | [[Тансыкбай]] || 39 |- ! 7318 | [[Сайдалы]] || 39 |- ! 7319 | [[Таирлан]] || 39 |- ! 7320 | [[Сункарбек]] || 39 |- ! 7321 | [[Сұлтанбибарыс]] || 39 |- ! 7322 | [[Сабирбек]] || 39 |- ! 7323 | [[Тілеубай]] || 39 |- ! 7324 | [[Сарсеналы]] || 39 |- ! 7325 | [[Өстемір]] || 39 |- ! 7326 | [[Мырзат]] || 39 |- ! 7327 | [[Нуртуған]] || 39 |- ! 7328 | [[Нұрслан]] || 39 |- ! 7329 | [[Отар]] || 39 |- ! 7330 | [[Нурханат]] || 39 |- ! 7331 | [[Рамзес]] || 39 |- ! 7332 | [[Нурымхан]] || 39 |- ! 7333 | [[Оринбек]] || 39 |- ! 7334 | [[Расилбек]] || 39 |- ! 7335 | [[Мухағали]] || 39 |- ! 7336 | [[Нигметулла]] || 39 |- ! 7337 | [[Өсерхан]] || 39 |- ! 7338 | [[Назымхан]] || 39 |- ! 7339 | [[Набидулла]] || 39 |- ! 7340 | [[Омырзак]] || 39 |- ! 7341 | [[Нурас]] || 39 |- ! 7342 | [[Ондаган]] || 39 |- ! 7343 | [[Мұхамметали]] || 39 |- ! 7344 | [[Нурилла]] || 39 |- ! 7345 | [[Раулан]] || 39 |- ! 7346 | [[Қайназар]] || 39 |- ! 7347 | [[Кумек]] || 39 |- ! 7348 | [[Мирасыл]] || 39 |- ! 7349 | [[Маукен]] || 39 |- ! 7350 | [[Момбек]] || 39 |- ! 7351 | [[Медеубай]] || 39 |- ! 7352 | [[Миіржан]] || 39 |- ! 7353 | [[Қонақбай]] || 39 |- ! 7354 | [[Коркемжан]] || 39 |- ! 7355 | [[Махмутжан]] || 39 |- ! 7356 | [[Клыш]] || 39 |- ! 7357 | [[Қабдолла]] || 39 |- ! 7358 | [[Қайыргелді]] || 39 |- ! 7359 | [[Кожа]] || 39 |- ! 7360 | [[Копберген]] || 39 |- ! 7361 | [[Молдағали]] || 39 |- ! 7362 | [[Мукарам]] || 39 |- ! 7363 | [[Құрманжан]] || 39 |- ! 7364 | [[Мендыбек]] || 39 |- ! 7365 | [[Каламбек]] || 39 |- ! 7366 | [[Жанкуат]] || 39 |- ! 7367 | [[Жекебай]] || 39 |- ! 7368 | [[Жулдузбек]] || 39 |- ! 7369 | [[Заид]] || 39 |- ! 7370 | [[Келесбай]] || 39 |- ! 7371 | [[Кантемир]] || 39 |- ! 7372 | [[Жамил]] || 39 |- ! 7373 | [[Жасуланбек]] || 39 |- ! 7374 | [[Йусуф]] || 39 |- ! 7375 | [[Кайратдин]] || 39 |- ! 7376 | [[Кабай]] || 39 |- ! 7377 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 7378 | [[Калымбет]] || 39 |- ! 7379 | [[Жиһангер]] || 39 |- ! 7380 | [[Жетыбай]] || 39 |- ! 7381 | [[Жанқабыл]] || 39 |- ! 7382 | [[Изет]] || 39 |- ! 7383 | [[Кенжали]] || 39 |- ! 7384 | [[Изтай]] || 39 |- ! 7385 | [[Жайыкбай]] || 39 |- ! 7386 | [[Даржан]] || 39 |- ! 7387 | [[Еркеболан]] || 39 |- ! 7388 | [[Досыбек]] || 39 |- ! 7389 | [[Егимбай]] || 39 |- ! 7390 | [[Дильдабек]] || 39 |- ! 7391 | [[Есембай]] || 39 |- ! 7392 | [[Джан]] || 39 |- ! 7393 | [[Данял]] || 39 |- ! 7394 | [[Әлазиз]] || 39 |- ! 7395 | [[Дилмухаммед]] || 39 |- ! 7396 | [[Әмир]] || 39 |- ! 7397 | [[Едильбек]] || 39 |- ! 7398 | [[Есназар]] || 39 |- ! 7399 | [[Даулеткелді]] || 39 |- ! 7400 | [[Әжібек]] || 39 |- ! 7401 | [[Бегадил]] || 39 |- ! 7402 | [[Аукен]] || 39 |- ! 7403 | [[Асқарәлі]] || 39 |- ! 7404 | [[Аулет]] || 39 |- ! 7405 | [[Бейкут]] || 39 |- ! 7406 | [[Бекзот]] || 39 |- ! 7407 | [[Бақтұрсын]] || 39 |- ! 7408 | [[Бактыгалий]] || 39 |- ! 7409 | [[Бибек]] || 39 |- ! 7410 | [[Бағзат]] || 39 |- ! 7411 | [[Булаткан]] || 39 |- ! 7412 | [[Бәкір]] || 39 |- ! 7413 | [[Бибулат]] || 39 |- ! 7414 | [[Батый]] || 39 |- ! 7415 | [[Бибіт]] || 39 |- ! 7416 | [[Адик]] || 39 |- ! 7417 | [[Ақмәди]] || 39 |- ! 7418 | [[Алирахман]] || 39 |- ! 7419 | [[Амен]] || 39 |- ! 7420 | [[Аргин]] || 39 |- ! 7421 | [[Акберды]] || 39 |- ! 7422 | [[Аймухан]] || 39 |- ! 7423 | [[Абдулатиф]] || 39 |- ! 7424 | [[Абылбек]] || 39 |- ! 7425 | [[Айсерик]] || 39 |- ! 7426 | [[Алуадин]] || 39 |- ! 7427 | [[Актлеу]] || 39 |- ! 7428 | [[Алиф]] || 39 |- ! 7429 | [[Ажигали]] || 39 |- ! 7430 | [[Тулеби]] || 38 |- ! 7431 | [[Шынтемір]] || 38 |- ! 7432 | [[Шахзад]] || 38 |- ! 7433 | [[Шахмаран]] || 38 |- ! 7434 | [[Хасым]] || 38 |- ! 7435 | [[Тұнық]] || 38 |- ! 7436 | [[Фурхат]] || 38 |- ! 7437 | [[Үрістем]] || 38 |- ! 7438 | [[Хасанали]] || 38 |- ! 7439 | [[Сериккул]] || 38 |- ! 7440 | [[Сейтнур]] || 38 |- ! 7441 | [[Сүндетали]] || 38 |- ! 7442 | [[Сарварбек]] || 38 |- ! 7443 | [[Султонбек]] || 38 |- ! 7444 | [[Тилеукабыл]] || 38 |- ! 7445 | [[Тастайбек]] || 38 |- ! 7446 | [[Сұлтанбай]] || 38 |- ! 7447 | [[Смет]] || 38 |- ! 7448 | [[Тимирлан]] || 38 |- ! 7449 | [[Сейітқали]] || 38 |- ! 7450 | [[Суйндык]] || 38 |- ! 7451 | [[Токтыбай]] || 38 |- ! 7452 | [[Тлес]] || 38 |- ! 7453 | [[Сарқыт]] || 38 |- ! 7454 | [[Мырзагазы]] || 38 |- ! 7455 | [[Ниетулла]] || 38 |- ! 7456 | [[Нурәли]] || 38 |- ! 7457 | [[Онер]] || 38 |- ! 7458 | [[Мұқамбет]] || 38 |- ! 7459 | [[Онур]] || 38 |- ! 7460 | [[Мухамедхан]] || 38 |- ! 7461 | [[Нұрпейс]] || 38 |- ! 7462 | [[Навруз]] || 38 |- ! 7463 | [[Оразәли]] || 38 |- ! 7464 | [[Орунбек]] || 38 |- ! 7465 | [[Нұрұлан]] || 38 |- ! 7466 | [[Мирзат]] || 38 |- ! 7467 | [[Кыран]] || 38 |- ! 7468 | [[Мендыхан]] || 38 |- ! 7469 | [[Кожагали]] || 38 |- ! 7470 | [[Мертай]] || 38 |- ! 7471 | [[Маханбетжан]] || 38 |- ! 7472 | [[Медияр]] || 38 |- ! 7473 | [[Кулжабай]] || 38 |- ! 7474 | [[Козыбек]] || 38 |- ! 7475 | [[Койшибек]] || 38 |- ! 7476 | [[Мукит]] || 38 |- ! 7477 | [[Махмед]] || 38 |- ! 7478 | [[Кубаш]] || 38 |- ! 7479 | [[Кудырет]] || 38 |- ! 7480 | [[Минайдар]] || 38 |- ! 7481 | [[Кувондик]] || 38 |- ! 7482 | [[Қыдыралы]] || 38 |- ! 7483 | [[Кулмаханбет]] || 38 |- ! 7484 | [[Кидирали]] || 38 |- ! 7485 | [[Канафия]] || 38 |- ! 7486 | [[Канайбек]] || 38 |- ! 7487 | [[Ідіріс]] || 38 |- ! 7488 | [[Кенел]] || 38 |- ! 7489 | [[Зинадин]] || 38 |- ! 7490 | [[Кабылтай]] || 38 |- ! 7491 | [[Караматдин]] || 38 |- ! 7492 | [[Камалиден]] || 38 |- ! 7493 | [[Каербек]] || 38 |- ! 7494 | [[Каиырбек]] || 38 |- ! 7495 | [[Жармуханбет]] || 38 |- ! 7496 | [[Жұманияз]] || 38 |- ! 7497 | [[Жусипали]] || 38 |- ! 7498 | [[Кажыбек]] || 38 |- ! 7499 | [[Жусипбай]] || 38 |- ! 7500 | [[Жамшидбек]] || 38 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Касан]] || 38 |- ! 7502 | [[Изтлеу]] || 38 |- ! 7503 | [[Исланбек]] || 38 |- ! 7504 | [[Ифрат]] || 38 |- ! 7505 | [[Карен]] || 38 |- ! 7506 | [[Камол]] || 38 |- ! 7507 | [[Касымбай]] || 38 |- ! 7508 | [[Ерсат]] || 38 |- ! 7509 | [[Даиржан]] || 38 |- ! 7510 | [[Дильмухаммед]] || 38 |- ! 7511 | [[Елен]] || 38 |- ! 7512 | [[Гизатолла]] || 38 |- ! 7513 | [[Әбілхайырхан]] || 38 |- ! 7514 | [[Әлмұхамед]] || 38 |- ! 7515 | [[Әуелхан]] || 38 |- ! 7516 | [[Джолдыбай]] || 38 |- ! 7517 | [[Даму]] || 38 |- ! 7518 | [[Джанабек]] || 38 |- ! 7519 | [[Ерсолтан]] || 38 |- ! 7520 | [[Дінмұхаммедәли]] || 38 |- ! 7521 | [[Беибіт]] || 38 |- ! 7522 | [[Бидахмет]] || 38 |- ! 7523 | [[Бегимжан]] || 38 |- ! 7524 | [[Бердеш]] || 38 |- ! 7525 | [[Гафу]] || 38 |- ! 7526 | [[Баккелды]] || 38 |- ! 7527 | [[Аяған]] || 38 |- ! 7528 | [[Влад]] || 38 |- ! 7529 | [[Батыргалий]] || 38 |- ! 7530 | [[Асабай]] || 38 |- ! 7531 | [[Гадильбек]] || 38 |- ! 7532 | [[Габдол]] || 38 |- ! 7533 | [[Баһадүр]] || 38 |- ! 7534 | [[Габи]] || 38 |- ! 7535 | [[Бимұрат]] || 38 |- ! 7536 | [[Габибулла]] || 38 |- ! 7537 | [[Ғасырхан]] || 38 |- ! 7538 | [[Ахмадали]] || 38 |- ! 7539 | [[Ахметолла]] || 38 |- ! 7540 | [[Альмири]] || 38 |- ! 7541 | [[Абылкайыр]] || 38 |- ! 7542 | [[Адриан]] || 38 |- ! 7543 | [[Алсеит]] || 38 |- ! 7544 | [[Абылмансур]] || 38 |- ! 7545 | [[Абдуқадыр]] || 38 |- ! 7546 | [[Ақсултан]] || 38 |- ! 7547 | [[Ақжарқын]] || 38 |- ! 7548 | [[Абдильда]] || 38 |- ! 7549 | [[Адижан]] || 38 |- ! 7550 | [[Алимтай]] || 38 |- ! 7551 | [[Абусаид]] || 38 |- ! 7552 | [[Айжол]] || 38 |- ! 7553 | [[Алімжан]] || 38 |- ! 7554 | [[Ағажан]] || 38 |- ! 7555 | [[Айхын]] || 38 |- ! 7556 | [[Ақсұнқар]] || 38 |- ! 7557 | [[Абдусабыр]] || 38 |- ! 7558 | [[Абит]] || 38 |- ! 7559 | [[Аманолла]] || 38 |- ! 7560 | [[Ыбрахым]] || 37 |- ! 7561 | [[Турсунжан]] || 37 |- ! 7562 | [[Умир]] || 37 |- ! 7563 | [[Умиралы]] || 37 |- ! 7564 | [[Шаһмардан]] || 37 |- ! 7565 | [[Тулюген]] || 37 |- ! 7566 | [[Шорабек]] || 37 |- ! 7567 | [[Толқынбек]] || 37 |- ! 7568 | [[Саназар]] || 37 |- ! 7569 | [[Сулиман]] || 37 |- ! 7570 | [[Таурбек]] || 37 |- ! 7571 | [[Сағитжан]] || 37 |- ! 7572 | [[Саад]] || 37 |- ! 7573 | [[Сейтгали]] || 37 |- ! 7574 | [[Сайлан]] || 37 |- ! 7575 | [[Тобыл]] || 37 |- ! 7576 | [[Танаш]] || 37 |- ! 7577 | [[Саткали]] || 37 |- ! 7578 | [[Сайат]] || 37 |- ! 7579 | [[Сальман]] || 37 |- ! 7580 | [[Санабек]] || 37 |- ! 7581 | [[Сарсенгазы]] || 37 |- ! 7582 | [[Сақтапберген]] || 37 |- ! 7583 | [[Рза]] || 37 |- ! 7584 | [[Сабихан]] || 37 |- ! 7585 | [[Садат]] || 37 |- ! 7586 | [[Сираж]] || 37 |- ! 7587 | [[Тойшибек]] || 37 |- ! 7588 | [[Сейсенгазы]] || 37 |- ! 7589 | [[Нагметулла]] || 37 |- ! 7590 | [[Насырхан]] || 37 |- ! 7591 | [[Нұртөлеу]] || 37 |- ! 7592 | [[Нүржігіт]] || 37 |- ! 7593 | [[Нұрғазиз]] || 37 |- ! 7594 | [[Низамиддин]] || 37 |- ! 7595 | [[Нұрданбек]] || 37 |- ! 7596 | [[Пардабай]] || 37 |- ! 7597 | [[Нұрмухаммад]] || 37 |- ! 7598 | [[Науырызбай]] || 37 |- ! 7599 | [[Оразмұхаммед]] || 37 |- ! 7600 | [[Нысаналы]] || 37 |- ! 7601 | [[Озатбек]] || 37 |- ! 7602 | [[Қайрбек]] || 37 |- ! 7603 | [[Қадыс]] || 37 |- ! 7604 | [[Қадыл]] || 37 |- ! 7605 | [[Мәдіхан]] || 37 |- ! 7606 | [[Мергазы]] || 37 |- ! 7607 | [[Қадырали]] || 37 |- ! 7608 | [[Көмек]] || 37 |- ! 7609 | [[Құаныш]] || 37 |- ! 7610 | [[Маутхан]] || 37 |- ! 7611 | [[Мендигерей]] || 37 |- ! 7612 | [[Қылышбай]] || 37 |- ! 7613 | [[Қалиасқар]] || 37 |- ! 7614 | [[Мейербек]] || 37 |- ! 7615 | [[Қалдар]] || 37 |- ! 7616 | [[Қадірхан]] || 37 |- ! 7617 | [[Куандық]] || 37 |- ! 7618 | [[Қайржан]] || 37 |- ! 7619 | [[Жубай]] || 37 |- ! 7620 | [[Заутбек]] || 37 |- ! 7621 | [[Камел]] || 37 |- ! 7622 | [[Жексенби]] || 37 |- ! 7623 | [[Иген]] || 37 |- ! 7624 | [[Камысбай]] || 37 |- ! 7625 | [[Жанерке]] || 37 |- ! 7626 | [[Жолды]] || 37 |- ! 7627 | [[Кадыркул]] || 37 |- ! 7628 | [[Кайрбулат]] || 37 |- ! 7629 | [[Жұма]] || 37 |- ! 7630 | [[Жанпейс]] || 37 |- ! 7631 | [[Ескандер]] || 37 |- ! 7632 | [[Елдана]] || 37 |- ! 7633 | [[Ерқұлан]] || 37 |- ! 7634 | [[Джумагазы]] || 37 |- ! 7635 | [[Дауран]] || 37 |- ! 7636 | [[Ербул]] || 37 |- ! 7637 | [[Есбатыр]] || 37 |- ! 7638 | [[Жамаладин]] || 37 |- ! 7639 | [[Дилшодбек]] || 37 |- ! 7640 | [[Ермағанбет]] || 37 |- ! 7641 | [[Есмагамбет]] || 37 |- ! 7642 | [[Жайнак]] || 37 |- ! 7643 | [[Есенкос]] || 37 |- ! 7644 | [[Әзімжан]] || 37 |- ! 7645 | [[Елибек]] || 37 |- ! 7646 | [[Досмухаммед]] || 37 |- ! 7647 | [[Гылым]] || 37 |- ! 7648 | [[Әліпбек]] || 37 |- ! 7649 | [[Ескандир]] || 37 |- ! 7650 | [[Доктырбай]] || 37 |- ! 7651 | [[Ертыс]] || 37 |- ! 7652 | [[Жаманбай]] || 37 |- ! 7653 | [[Бекиш]] || 37 |- ! 7654 | [[Бейимбет]] || 37 |- ! 7655 | [[Ахансері]] || 37 |- ! 7656 | [[Билисбек]] || 37 |- ! 7657 | [[Баймаганбет]] || 37 |- ! 7658 | [[Галимат]] || 37 |- ! 7659 | [[Арысұлан]] || 37 |- ! 7660 | [[Бактыяр]] || 37 |- ! 7661 | [[Балыкбай]] || 37 |- ! 7662 | [[Баккожа]] || 37 |- ! 7663 | [[Габдрахман]] || 37 |- ! 7664 | [[Баязет]] || 37 |- ! 7665 | [[Балжігіт]] || 37 |- ! 7666 | [[Биримжан]] || 37 |- ! 7667 | [[Базыл]] || 37 |- ! 7668 | [[Акаш]] || 37 |- ! 7669 | [[Алсейт]] || 37 |- ! 7670 | [[Анри]] || 37 |- ! 7671 | [[Аль Азиз]] || 37 |- ! 7672 | [[Алиахмед]] || 37 |- ! 7673 | [[Альхаир]] || 37 |- ! 7674 | [[Алимұхаммед]] || 37 |- ! 7675 | [[Аманқұл]] || 37 |- ! 7676 | [[Аммар]] || 37 |- ! 7677 | [[Акбота]] || 37 |- ! 7678 | [[Азирбай]] || 37 |- ! 7679 | [[Амиралы]] || 37 |- ! 7680 | [[Алишан]] || 37 |- ! 7681 | [[Айталы]] || 37 |- ! 7682 | [[Адак]] || 37 |- ! 7683 | [[Абдигапбар]] || 37 |- ! 7684 | [[Абдумутал]] || 37 |- ! 7685 | [[Алғадай]] || 37 |- ! 7686 | [[Аль Таир]] || 37 |- ! 7687 | [[Абдисадык]] || 37 |- ! 7688 | [[Шапай]] || 36 |- ! 7689 | [[Ұласхан]] || 36 |- ! 7690 | [[Хәкім]] || 36 |- ! 7691 | [[Шалғын]] || 36 |- ! 7692 | [[Халиолла]] || 36 |- ! 7693 | [[Шалдарбек]] || 36 |- ! 7694 | [[Трофим]] || 36 |- ! 7695 | [[Шымберген]] || 36 |- ! 7696 | [[Хажимурат]] || 36 |- ! 7697 | [[Турегелди]] || 36 |- ! 7698 | [[Хусайн]] || 36 |- ! 7699 | [[Уалибек]] || 36 |- ! 7700 | [[Толемис]] || 36 |- ! 7701 | [[Хабдулла]] || 36 |- ! 7702 | [[Үмітжан]] || 36 |- ! 7703 | [[Сайляу]] || 36 |- ! 7704 | [[Токжан]] || 36 |- ! 7705 | [[Тихон]] || 36 |- ! 7706 | [[Сеильхан]] || 36 |- ! 7707 | [[Садик]] || 36 |- ! 7708 | [[Сабытай]] || 36 |- ! 7709 | [[Терекбай]] || 36 |- ! 7710 | [[Созакбай]] || 36 |- ! 7711 | [[Токаш]] || 36 |- ! 7712 | [[Сәулетбек]] || 36 |- ! 7713 | [[Саяуыш]] || 36 |- ! 7714 | [[Тархан]] || 36 |- ! 7715 | [[Садыкжан]] || 36 |- ! 7716 | [[Саркен]] || 36 |- ! 7717 | [[Тоқтархан]] || 36 |- ! 7718 | [[Сәруар]] || 36 |- ! 7719 | [[Тилеулес]] || 36 |- ! 7720 | [[Нурхиса]] || 36 |- ! 7721 | [[Нурлихан]] || 36 |- ! 7722 | [[Мұхаммедрасул]] || 36 |- ! 7723 | [[Мырзамурат]] || 36 |- ! 7724 | [[Пазилбек]] || 36 |- ! 7725 | [[Оңалсын]] || 36 |- ! 7726 | [[Нурал]] || 36 |- ! 7727 | [[Нұғыман]] || 36 |- ! 7728 | [[Нигмат]] || 36 |- ! 7729 | [[Нұртұлға]] || 36 |- ! 7730 | [[Низар]] || 36 |- ! 7731 | [[Нишан]] || 36 |- ! 7732 | [[Пангерей]] || 36 |- ! 7733 | [[Оринбай]] || 36 |- ! 7734 | [[Найманбай]] || 36 |- ! 7735 | [[Мухтарбай]] || 36 |- ! 7736 | [[Нематулла]] || 36 |- ! 7737 | [[Нурумбек]] || 36 |- ! 7738 | [[Мұқаш]] || 36 |- ! 7739 | [[Насреддин]] || 36 |- ! 7740 | [[Мұңал]] || 36 |- ! 7741 | [[Ноябрь]] || 36 |- ! 7742 | [[Нақыпбек]] || 36 |- ! 7743 | [[Мутиголла]] || 36 |- ! 7744 | [[Мырзакелди]] || 36 |- ! 7745 | [[Нұрсәлім]] || 36 |- ! 7746 | [[Нурим]] || 36 |- ! 7747 | [[Көркемжан]] || 36 |- ! 7748 | [[Кожагелди]] || 36 |- ! 7749 | [[Маруф]] || 36 |- ! 7750 | [[Крыкбай]] || 36 |- ! 7751 | [[Мергенгали]] || 36 |- ! 7752 | [[Кунакбай]] || 36 |- ! 7753 | [[Кульбай]] || 36 |- ! 7754 | [[Кызырхан]] || 36 |- ! 7755 | [[Кәрібай]] || 36 |- ! 7756 | [[Косдаулет]] || 36 |- ! 7757 | [[Маликаждар]] || 36 |- ! 7758 | [[Манасбай]] || 36 |- ! 7759 | [[Махсутбек]] || 36 |- ! 7760 | [[Лазизбек]] || 36 |- ! 7761 | [[Ласкер]] || 36 |- ! 7762 | [[Жандосбек]] || 36 |- ! 7763 | [[Жанкозы]] || 36 |- ! 7764 | [[Кайрола]] || 36 |- ! 7765 | [[Жасланбек]] || 36 |- ! 7766 | [[Жұбатқан]] || 36 |- ! 7767 | [[Зухраб]] || 36 |- ! 7768 | [[Кабдрахим]] || 36 |- ! 7769 | [[Жардембек]] || 36 |- ! 7770 | [[Інжу]] || 36 |- ! 7771 | [[Зульяр]] || 36 |- ! 7772 | [[Жансүгір]] || 36 |- ! 7773 | [[Канаткан]] || 36 |- ! 7774 | [[Кабдул]] || 36 |- ! 7775 | [[Затыбек]] || 36 |- ! 7776 | [[Жами]] || 36 |- ! 7777 | [[Изимгали]] || 36 |- ! 7778 | [[Илдар]] || 36 |- ! 7779 | [[Жанесен]] || 36 |- ! 7780 | [[Изтилеу]] || 36 |- ! 7781 | [[Жакыпбай]] || 36 |- ! 7782 | [[Джума]] || 36 |- ! 7783 | [[Әбілхайр]] || 36 |- ! 7784 | [[Ергельды]] || 36 |- ! 7785 | [[Әрлен]] || 36 |- ! 7786 | [[Дінмұханмед]] || 36 |- ! 7787 | [[Есхан]] || 36 |- ! 7788 | [[Докторбай]] || 36 |- ! 7789 | [[Елеусін]] || 36 |- ! 7790 | [[Донат]] || 36 |- ! 7791 | [[Әл-Мансұр]] || 36 |- ! 7792 | [[Данэль]] || 36 |- ! 7793 | [[Еміл]] || 36 |- ! 7794 | [[Жалель]] || 36 |- ! 7795 | [[Жакыпжан]] || 36 |- ! 7796 | [[Естемес]] || 36 |- ! 7797 | [[Еснұр]] || 36 |- ! 7798 | [[Бакыткельды]] || 36 |- ! 7799 | [[Ғабдулла]] || 36 |- ! 7800 | [[Бекмұханбет]] || 36 |- ! 7801 | [[Бердыбай]] || 36 |- ! 7802 | [[Асаубай]] || 36 |- ! 7803 | [[Берді]] || 36 |- ! 7804 | [[Бегдулла]] || 36 |- ! 7805 | [[Гайнеден]] || 36 |- ! 7806 | [[Ахметкарим]] || 36 |- ! 7807 | [[Арнар]] || 36 |- ! 7808 | [[Беласар]] || 36 |- ! 7809 | [[Бағымжан]] || 36 |- ! 7810 | [[Беделбек]] || 36 |- ! 7811 | [[Бурахан]] || 36 |- ! 7812 | [[Берикболсын]] || 36 |- ! 7813 | [[Бейсенкул]] || 36 |- ! 7814 | [[Бейсенәлі]] || 36 |- ! 7815 | [[Ақұлан]] || 36 |- ! 7816 | [[Алимұса]] || 36 |- ! 7817 | [[Аймагамбет]] || 36 |- ! 7818 | [[Амамбай]] || 36 |- ! 7819 | [[Абдеш]] || 36 |- ! 7820 | [[Абылай Хан]] || 36 |- ! 7821 | [[Алман]] || 36 |- ! 7822 | [[Абулмансур]] || 36 |- ! 7823 | [[Абитай]] || 36 |- ! 7824 | [[Абдикасым]] || 36 |- ! 7825 | [[Аликен]] || 36 |- ! 7826 | [[Айтберген]] || 36 |- ! 7827 | [[Ариан]] || 36 |- ! 7828 | [[Ақнияз]] || 36 |- ! 7829 | [[Арислам]] || 36 |- ! 7830 | [[Айтгали]] || 36 |- ! 7831 | [[Агжан]] || 36 |- ! 7832 | [[Ханатбек]] || 35 |- ! 7833 | [[Файзрахман]] || 35 |- ! 7834 | [[Хабибула]] || 35 |- ! 7835 | [[Утеу]] || 35 |- ! 7836 | [[Турсунгалий]] || 35 |- ! 7837 | [[Улгас]] || 35 |- ! 7838 | [[Ханыбек]] || 35 |- ! 7839 | [[Умитбек]] || 35 |- ! 7840 | [[Халиулла]] || 35 |- ! 7841 | [[Тохир]] || 35 |- ! 7842 | [[Шери]] || 35 |- ! 7843 | [[Худайберган]] || 35 |- ! 7844 | [[Фариз]] || 35 |- ! 7845 | [[Фердауси]] || 35 |- ! 7846 | [[Тюлюген]] || 35 |- ! 7847 | [[Ыхтияр]] || 35 |- ! 7848 | [[Турсумбай]] || 35 |- ! 7849 | [[Сагидолда]] || 35 |- ! 7850 | [[Табарак]] || 35 |- ! 7851 | [[Сабидулла]] || 35 |- ! 7852 | [[Султанахмет]] || 35 |- ! 7853 | [[Токтамурат]] || 35 |- ! 7854 | [[Талдыбай]] || 35 |- ! 7855 | [[Толбасы]] || 35 |- ! 7856 | [[Тлеккали]] || 35 |- ! 7857 | [[Сергалы]] || 35 |- ! 7858 | [[Тениз]] || 35 |- ! 7859 | [[Рыстай]] || 35 |- ! 7860 | [[Тәжібай]] || 35 |- ! 7861 | [[Сейдехан]] || 35 |- ! 7862 | [[Сайрат]] || 35 |- ! 7863 | [[Сундетхан]] || 35 |- ! 7864 | [[Сагатбай]] || 35 |- ! 7865 | [[Серкалий]] || 35 |- ! 7866 | [[Сайрам]] || 35 |- ! 7867 | [[Рымтай]] || 35 |- ! 7868 | [[Мұхаммедғали]] || 35 |- ! 7869 | [[Мухамедяр]] || 35 |- ! 7870 | [[Райынбек]] || 35 |- ! 7871 | [[Мұхитдин]] || 35 |- ! 7872 | [[Нурсаулет]] || 35 |- ! 7873 | [[Омаргазы]] || 35 |- ! 7874 | [[Мэлис]] || 35 |- ! 7875 | [[Нургельди]] || 35 |- ! 7876 | [[Ракымбек]] || 35 |- ! 7877 | [[Өрден]] || 35 |- ! 7878 | [[Омаржан]] || 35 |- ! 7879 | [[Мийрбек]] || 35 |- ! 7880 | [[Қалнияз]] || 35 |- ! 7881 | [[Мекке]] || 35 |- ! 7882 | [[Колдасбек]] || 35 |- ! 7883 | [[Маңғыстау]] || 35 |- ! 7884 | [[Кусан]] || 35 |- ! 7885 | [[Медина]] || 35 |- ! 7886 | [[Кусбек]] || 35 |- ! 7887 | [[Құрманай]] || 35 |- ! 7888 | [[Муаз]] || 35 |- ! 7889 | [[Консбай]] || 35 |- ! 7890 | [[Меделбек]] || 35 |- ! 7891 | [[Косан]] || 35 |- ! 7892 | [[Қаһар]] || 35 |- ! 7893 | [[Мамытбек]] || 35 |- ! 7894 | [[Жоломан]] || 35 |- ! 7895 | [[Зұлпыхар]] || 35 |- ! 7896 | [[Кемаладин]] || 35 |- ! 7897 | [[Зауырбек]] || 35 |- ! 7898 | [[Жүсіпәлі]] || 35 |- ! 7899 | [[Зейнет]] || 35 |- ! 7900 | [[Измухан]] || 35 |- ! 7901 | [[Жантилеу]] || 35 |- ! 7902 | [[Закарья]] || 35 |- ! 7903 | [[Жумакелды]] || 35 |- ! 7904 | [[Жихангер]] || 35 |- ! 7905 | [[Исенбек]] || 35 |- ! 7906 | [[Кәдір]] || 35 |- ! 7907 | [[Жарденбек]] || 35 |- ! 7908 | [[Кабылгазы]] || 35 |- ! 7909 | [[Жасұланбек]] || 35 |- ! 7910 | [[Кажет]] || 35 |- ! 7911 | [[Калиахмет]] || 35 |- ! 7912 | [[Кемран]] || 35 |- ! 7913 | [[Жумасеит]] || 35 |- ! 7914 | [[Зарип]] || 35 |- ! 7915 | [[Исрафил]] || 35 |- ! 7916 | [[Кабижан]] || 35 |- ! 7917 | [[Әлмырза]] || 35 |- ! 7918 | [[Ерқазы]] || 35 |- ! 7919 | [[Жағыпар]] || 35 |- ! 7920 | [[Дариан]] || 35 |- ! 7921 | [[Елизар]] || 35 |- ! 7922 | [[Дулатбай]] || 35 |- ! 7923 | [[Ержалғас]] || 35 |- ! 7924 | [[Еркайрат]] || 35 |- ! 7925 | [[Доктырбек]] || 35 |- ! 7926 | [[Еркебулат]] || 35 |- ! 7927 | [[Ерлес]] || 35 |- ! 7928 | [[Диясбек]] || 35 |- ! 7929 | [[Ердес]] || 35 |- ! 7930 | [[Әбу Насыр]] || 35 |- ! 7931 | [[Әлхан]] || 35 |- ! 7932 | [[Дәлел]] || 35 |- ! 7933 | [[Әсер]] || 35 |- ! 7934 | [[Әйтеке]] || 35 |- ! 7935 | [[Дени]] || 35 |- ! 7936 | [[Давлетбек]] || 35 |- ! 7937 | [[Ержанбек]] || 35 |- ! 7938 | [[Әли-Мансұр]] || 35 |- ! 7939 | [[Джарас]] || 35 |- ! 7940 | [[Бахиткерей]] || 35 |- ! 7941 | [[Бекмұхамбет]] || 35 |- ! 7942 | [[Арсан]] || 35 |- ! 7943 | [[Ауган]] || 35 |- ! 7944 | [[Бахат]] || 35 |- ! 7945 | [[Аюпхан]] || 35 |- ! 7946 | [[Бөріхан]] || 35 |- ! 7947 | [[Бисимбай]] || 35 |- ! 7948 | [[Бактыгул]] || 35 |- ! 7949 | [[Аяулым]] || 35 |- ! 7950 | [[Бақболсын]] || 35 |- ! 7951 | [[Балкаш]] || 35 |- ! 7952 | [[Бахитжон]] || 35 |- ! 7953 | [[Бекарис]] || 35 |- ! 7954 | [[Бергенбай]] || 35 |- ! 7955 | [[Боходир]] || 35 |- ! 7956 | [[Асадуллах]] || 35 |- ! 7957 | [[Алипкали]] || 35 |- ! 7958 | [[Абдулмажит]] || 35 |- ! 7959 | [[Алдиярбек]] || 35 |- ! 7960 | [[Абусейт]] || 35 |- ! 7961 | [[Абдир]] || 35 |- ! 7962 | [[Алатау]] || 35 |- ! 7963 | [[Али-Аскар]] || 35 |- ! 7964 | [[Абдінұр]] || 35 |- ! 7965 | [[Алимұрат]] || 35 |- ! 7966 | [[Усерхан]] || 34 |- ! 7967 | [[Устемир]] || 34 |- ! 7968 | [[Эмран]] || 34 |- ! 7969 | [[Турганали]] || 34 |- ! 7970 | [[Шайхы]] || 34 |- ! 7971 | [[Шахизат]] || 34 |- ! 7972 | [[Ыктияр]] || 34 |- ! 7973 | [[Шымкентбай]] || 34 |- ! 7974 | [[Шамсуддин]] || 34 |- ! 7975 | [[Шаһкәрім]] || 34 |- ! 7976 | [[Фердаус]] || 34 |- ! 7977 | [[Хакимбек]] || 34 |- ! 7978 | [[Шайхыслам]] || 34 |- ! 7979 | [[Узакпай]] || 34 |- ! 7980 | [[Тургумбай]] || 34 |- ! 7981 | [[Руханият]] || 34 |- ! 7982 | [[Темербулат]] || 34 |- ! 7983 | [[Сейтбаттал]] || 34 |- ! 7984 | [[Тажимурат]] || 34 |- ! 7985 | [[Сапи]] || 34 |- ! 7986 | [[Таскали]] || 34 |- ! 7987 | [[Сұлтан-Бейбарыс]] || 34 |- ! 7988 | [[Сахан]] || 34 |- ! 7989 | [[Султан Али]] || 34 |- ! 7990 | [[Сезім]] || 34 |- ! 7991 | [[Розимат]] || 34 |- ! 7992 | [[Тойлан]] || 34 |- ! 7993 | [[Ниеткали]] || 34 |- ! 7994 | [[Радий]] || 34 |- ! 7995 | [[Надим]] || 34 |- ! 7996 | [[Нұрәділет]] || 34 |- ! 7997 | [[Нұрахмад]] || 34 |- ! 7998 | [[Мұхамметәли]] || 34 |- ! 7999 | [[Мухаммадюсуф]] || 34 |- ! 8000 | [[Нураят]] || 34 |- ! 8001 | [[Памир]] || 34 |- ! 8002 | [[Омертай]] || 34 |- ! 8003 | [[Рамазон]] || 34 |- ! 8004 | [[Мухид]] || 34 |- ! 8005 | [[Нағызхан]] || 34 |- ! 8006 | [[Нарболат]] || 34 |- ! 8007 | [[Отарбек]] || 34 |- ! 8008 | [[Оңал]] || 34 |- ! 8009 | [[Өрлен]] || 34 |- ! 8010 | [[Нұралим]] || 34 |- ! 8011 | [[Нұрсаулет]] || 34 |- ! 8012 | [[Оразгельды]] || 34 |- ! 8013 | [[Нажмиден]] || 34 |- ! 8014 | [[Орикбай]] || 34 |- ! 8015 | [[Раимкул]] || 34 |- ! 8016 | [[Нурәділ]] || 34 |- ! 8017 | [[Нұрмұқамет]] || 34 |- ! 8018 | [[Мырзакарим]] || 34 |- ! 8019 | [[Қуантхан]] || 34 |- ! 8020 | [[Куншыгар]] || 34 |- ! 8021 | [[Мнайдар]] || 34 |- ! 8022 | [[Меиірхан]] || 34 |- ! 8023 | [[Мийирбек]] || 34 |- ! 8024 | [[Муратай]] || 34 |- ! 8025 | [[Қамқор]] || 34 |- ! 8026 | [[Манаш]] || 34 |- ! 8027 | [[Маратбай]] || 34 |- ! 8028 | [[Кошкарбек]] || 34 |- ! 8029 | [[Кемелбай]] || 34 |- ! 8030 | [[Илёс]] || 34 |- ! 8031 | [[Женискан]] || 34 |- ! 8032 | [[Зубаир]] || 34 |- ! 8033 | [[Жасаганберген]] || 34 |- ! 8034 | [[Зұлхарнай]] || 34 |- ! 8035 | [[Жанысбай]] || 34 |- ! 8036 | [[Камалдин]] || 34 |- ! 8037 | [[Кастер]] || 34 |- ! 8038 | [[Журсын]] || 34 |- ! 8039 | [[Каламбай]] || 34 |- ! 8040 | [[Исан]] || 34 |- ! 8041 | [[Кемалхан]] || 34 |- ! 8042 | [[Жарылкаган]] || 34 |- ! 8043 | [[Каиргелды]] || 34 |- ! 8044 | [[Жанебек]] || 34 |- ! 8045 | [[Кадржан]] || 34 |- ! 8046 | [[Жаксылик]] || 34 |- ! 8047 | [[Достонбек]] || 34 |- ! 8048 | [[Дамил]] || 34 |- ! 8049 | [[Дженисбек]] || 34 |- ! 8050 | [[Әділмансұр]] || 34 |- ! 8051 | [[Есмаханбет]] || 34 |- ! 8052 | [[Есиль]] || 34 |- ! 8053 | [[Әлимұса]] || 34 |- ! 8054 | [[Горький]] || 34 |- ! 8055 | [[Әлимұхаммед]] || 34 |- ! 8056 | [[Әділгерей]] || 34 |- ! 8057 | [[Ерхожа]] || 34 |- ! 8058 | [[Дәрібай]] || 34 |- ! 8059 | [[Диханбек]] || 34 |- ! 8060 | [[Әйбек]] || 34 |- ! 8061 | [[Динур]] || 34 |- ! 8062 | [[Далелкан]] || 34 |- ! 8063 | [[Әбдімәжит]] || 34 |- ! 8064 | [[Джамбыл]] || 34 |- ! 8065 | [[Бикет]] || 34 |- ! 8066 | [[Баймолда]] || 34 |- ! 8067 | [[Бағдан]] || 34 |- ! 8068 | [[Аяш]] || 34 |- ! 8069 | [[Гадыл]] || 34 |- ! 8070 | [[Бакт]] || 34 |- ! 8071 | [[Асаналі]] || 34 |- ! 8072 | [[Бактбек]] || 34 |- ! 8073 | [[Бияхмет]] || 34 |- ! 8074 | [[Бабажан]] || 34 |- ! 8075 | [[Ғабитжан]] || 34 |- ! 8076 | [[Ахатай]] || 34 |- ! 8077 | [[Гайбулла]] || 34 |- ! 8078 | [[Ғарышбек]] || 34 |- ! 8079 | [[Галымхан]] || 34 |- ! 8080 | [[Бегенч]] || 34 |- ! 8081 | [[Бақжанат]] || 34 |- ! 8082 | [[Байұзақ]] || 34 |- ! 8083 | [[Бақыткерей]] || 34 |- ! 8084 | [[Ашимжан]] || 34 |- ! 8085 | [[Абдол]] || 34 |- ! 8086 | [[Ақмадияр]] || 34 |- ! 8087 | [[Айтқабыл]] || 34 |- ! 8088 | [[Айқанат]] || 34 |- ! 8089 | [[Азис]] || 34 |- ! 8090 | [[Абдурасил]] || 34 |- ! 8091 | [[Абдирашит]] || 34 |- ! 8092 | [[Аднан]] || 34 |- ! 8093 | [[Айбарс]] || 34 |- ! 8094 | [[Алматхан]] || 34 |- ! 8095 | [[Акжайык]] || 34 |- ! 8096 | [[Абдусалям]] || 34 |- ! 8097 | [[Амандик]] || 34 |- ! 8098 | [[Амир-Али]] || 34 |- ! 8099 | [[Акилжан]] || 34 |- ! 8100 | [[Абилаким]] || 34 |- ! 8101 | [[Ағын]] || 34 |- ! 8102 | [[Алмаганбет]] || 34 |- ! 8103 | [[Адыльхан]] || 34 |- ! 8104 | [[Айтмаханбет]] || 34 |- ! 8105 | [[Амангалы]] || 34 |- ! 8106 | [[Абдуазим]] || 34 |- ! 8107 | [[Адэль]] || 34 |- ! 8108 | [[Юлдашбай]] || 33 |- ! 8109 | [[Эркинбай]] || 33 |- ! 8110 | [[Шамрат]] || 33 |- ! 8111 | [[Тұрғанжан]] || 33 |- ! 8112 | [[Хаби]] || 33 |- ! 8113 | [[Якуп]] || 33 |- ! 8114 | [[Чаймурат]] || 33 |- ! 8115 | [[Эмирали]] || 33 |- ! 8116 | [[Эржон]] || 33 |- ! 8117 | [[Туткабай]] || 33 |- ! 8118 | [[Шахмұхаммед]] || 33 |- ! 8119 | [[Тыныштыкбай]] || 33 |- ! 8120 | [[Урисбай]] || 33 |- ! 8121 | [[Умбетбай]] || 33 |- ! 8122 | [[Шаукат]] || 33 |- ! 8123 | [[Успан]] || 33 |- ! 8124 | [[Эдил]] || 33 |- ! 8125 | [[Элмурад]] || 33 |- ! 8126 | [[Уринбек]] || 33 |- ! 8127 | [[Умурбек]] || 33 |- ! 8128 | [[Эльнұр]] || 33 |- ! 8129 | [[Хайса]] || 33 |- ! 8130 | [[Саттыбай]] || 33 |- ! 8131 | [[Суйеу]] || 33 |- ! 8132 | [[Скендир]] || 33 |- ! 8133 | [[Талим]] || 33 |- ! 8134 | [[Саянбек]] || 33 |- ! 8135 | [[Токтагазы]] || 33 |- ! 8136 | [[Салахуддин]] || 33 |- ! 8137 | [[Тансык]] || 33 |- ! 8138 | [[Салимкерей]] || 33 |- ! 8139 | [[Сері]] || 33 |- ! 8140 | [[Семсерхан]] || 33 |- ! 8141 | [[Саткан]] || 33 |- ! 8142 | [[Сундетулла]] || 33 |- ! 8143 | [[Секербай]] || 33 |- ! 8144 | [[Таргин]] || 33 |- ! 8145 | [[Рахманәлі]] || 33 |- ! 8146 | [[Токболат]] || 33 |- ! 8147 | [[Сауыт]] || 33 |- ! 8148 | [[Сухроб]] || 33 |- ! 8149 | [[Рахмат]] || 33 |- ! 8150 | [[Сатвалды]] || 33 |- ! 8151 | [[Рахманқұл]] || 33 |- ! 8152 | [[Серсенбай]] || 33 |- ! 8153 | [[Саки]] || 33 |- ! 8154 | [[Сағымбай]] || 33 |- ! 8155 | [[Ридуан]] || 33 |- ! 8156 | [[Серикбулат]] || 33 |- ! 8157 | [[Разак]] || 33 |- ! 8158 | [[Нұргиса]] || 33 |- ! 8159 | [[Мусса]] || 33 |- ! 8160 | [[Нұрсағат]] || 33 |- ! 8161 | [[Нұрдәуіт]] || 33 |- ! 8162 | [[Оразгелди]] || 33 |- ! 8163 | [[Мухажан]] || 33 |- ! 8164 | [[Мүбәрак]] || 33 |- ! 8165 | [[Мырзагерей]] || 33 |- ! 8166 | [[Мүсірәлі]] || 33 |- ! 8167 | [[Оразгалы]] || 33 |- ! 8168 | [[Окен]] || 33 |- ! 8169 | [[Өсиет]] || 33 |- ! 8170 | [[Нұрсалим]] || 33 |- ! 8171 | [[Оспанхан]] || 33 |- ! 8172 | [[Мақаш]] || 33 |- ! 8173 | [[Мурадбек]] || 33 |- ! 8174 | [[Қамит]] || 33 |- ! 8175 | [[Кучкар]] || 33 |- ! 8176 | [[Мейирлан]] || 33 |- ! 8177 | [[Марсбек]] || 33 |- ! 8178 | [[Куланбай]] || 33 |- ! 8179 | [[Кыпшакбай]] || 33 |- ! 8180 | [[Климентий]] || 33 |- ! 8181 | [[Мурадил]] || 33 |- ! 8182 | [[Қалтай]] || 33 |- ! 8183 | [[Менлибай]] || 33 |- ! 8184 | [[Қыдырқожа]] || 33 |- ! 8185 | [[Мардон]] || 33 |- ! 8186 | [[Жанпулат]] || 33 |- ! 8187 | [[Ілесхан]] || 33 |- ! 8188 | [[Казым]] || 33 |- ! 8189 | [[Жумакелди]] || 33 |- ! 8190 | [[Келгенбай]] || 33 |- ! 8191 | [[Жарылгас]] || 33 |- ! 8192 | [[Зайд]] || 33 |- ! 8193 | [[Инирбай]] || 33 |- ! 8194 | [[Жумасейт]] || 33 |- ! 8195 | [[Жомартхан]] || 33 |- ! 8196 | [[Іскендір]] || 33 |- ! 8197 | [[Каржас]] || 33 |- ! 8198 | [[Жылкыбек]] || 33 |- ! 8199 | [[Исмаиль]] || 33 |- ! 8200 | [[Исажан]] || 33 |- ! 8201 | [[Каримолла]] || 33 |- ! 8202 | [[Казый]] || 33 |- ! 8203 | [[Жетпіс]] || 33 |- ! 8204 | [[Казымбек]] || 33 |- ! 8205 | [[Кәкім]] || 33 |- ! 8206 | [[Жилкайдар]] || 33 |- ! 8207 | [[Жайлыхан]] || 33 |- ! 8208 | [[Әбумансур]] || 33 |- ! 8209 | [[Дюйсен]] || 33 |- ! 8210 | [[Едрес]] || 33 |- ! 8211 | [[Егемберді]] || 33 |- ! 8212 | [[Дінмухаммет]] || 33 |- ! 8213 | [[Жаксилык]] || 33 |- ! 8214 | [[Есимбай]] || 33 |- ! 8215 | [[Әлназар]] || 33 |- ! 8216 | [[Ержон]] || 33 |- ! 8217 | [[Әсетхан]] || 33 |- ! 8218 | [[Ертаргин]] || 33 |- ! 8219 | [[Ерай]] || 33 |- ! 8220 | [[Дамыс]] || 33 |- ! 8221 | [[Ерахан]] || 33 |- ! 8222 | [[Ерманат]] || 33 |- ! 8223 | [[Ермұхаммет]] || 33 |- ! 8224 | [[Ермекжан]] || 33 |- ! 8225 | [[Жалолиддин]] || 33 |- ! 8226 | [[Галлам]] || 33 |- ! 8227 | [[Ғарыш]] || 33 |- ! 8228 | [[Байтақ]] || 33 |- ! 8229 | [[Балтөре]] || 33 |- ! 8230 | [[Бегендык]] || 33 |- ! 8231 | [[Бекберди]] || 33 |- ! 8232 | [[Бақытғали]] || 33 |- ! 8233 | [[Аскад]] || 33 |- ! 8234 | [[Болатпек]] || 33 |- ! 8235 | [[Баймұхаммед]] || 33 |- ! 8236 | [[Байырбек]] || 33 |- ! 8237 | [[Бактибек]] || 33 |- ! 8238 | [[Байахмет]] || 33 |- ! 8239 | [[Гагарин]] || 33 |- ! 8240 | [[Бөлеген]] || 33 |- ! 8241 | [[Атилла]] || 33 |- ! 8242 | [[Берды]] || 33 |- ! 8243 | [[Бернияз]] || 33 |- ! 8244 | [[Болсын]] || 33 |- ! 8245 | [[Газизхан]] || 33 |- ! 8246 | [[Багдатхан]] || 33 |- ! 8247 | [[Бекдулла]] || 33 |- ! 8248 | [[Бекмаганбет]] || 33 |- ! 8249 | [[Бектеміс]] || 33 |- ! 8250 | [[Ботахан]] || 33 |- ! 8251 | [[Али-Ахмет]] || 33 |- ! 8252 | [[Амиркул]] || 33 |- ! 8253 | [[Абад]] || 33 |- ! 8254 | [[Азирет]] || 33 |- ! 8255 | [[Ази]] || 33 |- ! 8256 | [[Алписбай]] || 33 |- ! 8257 | [[Аһмад]] || 33 |- ! 8258 | [[Абдумажид]] || 33 |- ! 8259 | [[Азымхан]] || 33 |- ! 8260 | [[Абушахман]] || 33 |- ! 8261 | [[Абу Бакир]] || 33 |- ! 8262 | [[Алланазар]] || 33 |- ! 8263 | [[Акимгали]] || 33 |- ! 8264 | [[Аймухамбет]] || 33 |- ! 8265 | [[Абу-Али]] || 33 |- ! 8266 | [[Аманалы]] || 33 |- ! 8267 | [[Айткабыл]] || 33 |- ! 8268 | [[Абдулмәлік]] || 33 |- ! 8269 | [[Ақынбек]] || 33 |- ! 8270 | [[Алмабай]] || 33 |- ! 8271 | [[Абдымалик]] || 33 |- ! 8272 | [[Энгельс]] || 32 |- ! 8273 | [[Хайржан]] || 32 |- ! 8274 | [[Усейн]] || 32 |- ! 8275 | [[Тулеужан]] || 32 |- ! 8276 | [[Хайрол]] || 32 |- ! 8277 | [[Шынбулат]] || 32 |- ! 8278 | [[Шойбек]] || 32 |- ! 8279 | [[Хусен]] || 32 |- ! 8280 | [[Улукпан]] || 32 |- ! 8281 | [[Эльбек]] || 32 |- ! 8282 | [[Шамхан]] || 32 |- ! 8283 | [[Худайберди]] || 32 |- ! 8284 | [[Табысхан]] || 32 |- ! 8285 | [[Тәттібек]] || 32 |- ! 8286 | [[Сексембай]] || 32 |- ! 8287 | [[Таңатқан]] || 32 |- ! 8288 | [[Рухан]] || 32 |- ! 8289 | [[Сеиткарим]] || 32 |- ! 8290 | [[Саттибай]] || 32 |- ! 8291 | [[Сәттар]] || 32 |- ! 8292 | [[Садирбек]] || 32 |- ! 8293 | [[Сагымжан]] || 32 |- ! 8294 | [[Семетай]] || 32 |- ! 8295 | [[Таубалды]] || 32 |- ! 8296 | [[Тойлибай]] || 32 |- ! 8297 | [[Тимуржан]] || 32 |- ! 8298 | [[Тенелбек]] || 32 |- ! 8299 | [[Сайфуллин]] || 32 |- ! 8300 | [[Сая]] || 32 |- ! 8301 | [[Тогжан]] || 32 |- ! 8302 | [[Сериккажи]] || 32 |- ! 8303 | [[Нурбакит]] || 32 |- ! 8304 | [[Наурзгали]] || 32 |- ! 8305 | [[Мусырман]] || 32 |- ! 8306 | [[Мұхамбетқали]] || 32 |- ! 8307 | [[Ният]] || 32 |- ! 8308 | [[Наврузбай]] || 32 |- ! 8309 | [[Нурсайн]] || 32 |- ! 8310 | [[Насип]] || 32 |- ! 8311 | [[Нуралем]] || 32 |- ! 8312 | [[Омиралы]] || 32 |- ! 8313 | [[Нурәлі]] || 32 |- ! 8314 | [[Мылтықбай]] || 32 |- ! 8315 | [[Нур-Али]] || 32 |- ! 8316 | [[Мэлсбек]] || 32 |- ! 8317 | [[Наркес]] || 32 |- ! 8318 | [[Нурназар]] || 32 |- ! 8319 | [[Набижан]] || 32 |- ! 8320 | [[Өжет]] || 32 |- ! 8321 | [[Мырзаәлі]] || 32 |- ! 8322 | [[Ондасин]] || 32 |- ! 8323 | [[Нурсулан]] || 32 |- ! 8324 | [[Мақсым]] || 32 |- ! 8325 | [[Қалел]] || 32 |- ! 8326 | [[Копжурсин]] || 32 |- ! 8327 | [[Медетжан]] || 32 |- ! 8328 | [[Майкен]] || 32 |- ! 8329 | [[Мантай]] || 32 |- ! 8330 | [[Конгратбай]] || 32 |- ! 8331 | [[Мейргазы]] || 32 |- ! 8332 | [[Мейірболат]] || 32 |- ! 8333 | [[Маһди]] || 32 |- ! 8334 | [[Маурат]] || 32 |- ! 8335 | [[Қожамұрат]] || 32 |- ! 8336 | [[Қожабай]] || 32 |- ! 8337 | [[Мамбеталы]] || 32 |- ! 8338 | [[Кожан]] || 32 |- ! 8339 | [[Манай]] || 32 |- ! 8340 | [[Магсат]] || 32 |- ! 8341 | [[Қанатбай]] || 32 |- ! 8342 | [[Жеңіснұр]] || 32 |- ! 8343 | [[Иргали]] || 32 |- ! 8344 | [[Жумагалы]] || 32 |- ! 8345 | [[Келбет]] || 32 |- ! 8346 | [[Кеңесхан]] || 32 |- ! 8347 | [[Инамат]] || 32 |- ! 8348 | [[Кажимкан]] || 32 |- ! 8349 | [[Иният]] || 32 |- ! 8350 | [[Зайдолла]] || 32 |- ! 8351 | [[Камрон]] || 32 |- ! 8352 | [[Каирден]] || 32 |- ! 8353 | [[Зәкір]] || 32 |- ! 8354 | [[Карыбай]] || 32 |- ! 8355 | [[Жанаталап]] || 32 |- ! 8356 | [[Жархынбек]] || 32 |- ! 8357 | [[Ильдан]] || 32 |- ! 8358 | [[Кадыргалий]] || 32 |- ! 8359 | [[Жумкен]] || 32 |- ! 8360 | [[Илесхан]] || 32 |- ! 8361 | [[Кадирали]] || 32 |- ! 8362 | [[Ералыхан]] || 32 |- ! 8363 | [[Джоламан]] || 32 |- ! 8364 | [[Есбай]] || 32 |- ! 8365 | [[Есболган]] || 32 |- ! 8366 | [[Даулетгали]] || 32 |- ! 8367 | [[Димар]] || 32 |- ! 8368 | [[Есмагул]] || 32 |- ! 8369 | [[Джумакан]] || 32 |- ! 8370 | [[Жақсыгелді]] || 32 |- ! 8371 | [[Жамаладдин]] || 32 |- ! 8372 | [[Жайлхан]] || 32 |- ! 8373 | [[Әбілбек]] || 32 |- ! 8374 | [[Далелбек]] || 32 |- ! 8375 | [[Ертілес]] || 32 |- ! 8376 | [[Ержол]] || 32 |- ! 8377 | [[Ержума]] || 32 |- ! 8378 | [[Әбілсейт]] || 32 |- ! 8379 | [[Әл Мансұр]] || 32 |- ! 8380 | [[Әбдірашит]] || 32 |- ! 8381 | [[Жаилхан]] || 32 |- ! 8382 | [[Ергази]] || 32 |- ! 8383 | [[Жайберген]] || 32 |- ! 8384 | [[Ерқабыл]] || 32 |- ! 8385 | [[Әль-Фараби]] || 32 |- ! 8386 | [[Әбинұр]] || 32 |- ! 8387 | [[Дүйсенхан]] || 32 |- ! 8388 | [[Бексүлтан]] || 32 |- ! 8389 | [[Байман]] || 32 |- ! 8390 | [[Байғани]] || 32 |- ! 8391 | [[Балкан]] || 32 |- ! 8392 | [[Аслхан]] || 32 |- ! 8393 | [[Аухат]] || 32 |- ! 8394 | [[Бегімжан]] || 32 |- ! 8395 | [[Бериккалий]] || 32 |- ! 8396 | [[Асатилла]] || 32 |- ! 8397 | [[Байтак]] || 32 |- ! 8398 | [[Батылжан]] || 32 |- ! 8399 | [[Беркен]] || 32 |- ! 8400 | [[Гази]] || 32 |- ! 8401 | [[Бөкен]] || 32 |- ! 8402 | [[Газис]] || 32 |- ! 8403 | [[Бағыт]] || 32 |- ! 8404 | [[Бекузак]] || 32 |- ! 8405 | [[Булатжан]] || 32 |- ! 8406 | [[Бердмурат]] || 32 |- ! 8407 | [[Бегәлі]] || 32 |- ! 8408 | [[Ават]] || 32 |- ! 8409 | [[Аристан]] || 32 |- ! 8410 | [[Азретали]] || 32 |- ! 8411 | [[Ардах]] || 32 |- ! 8412 | [[Аип]] || 32 |- ! 8413 | [[Акижан]] || 32 |- ! 8414 | [[Анай]] || 32 |- ! 8415 | [[Абдухалык]] || 32 |- ! 8416 | [[Алтайыр]] || 32 |- ! 8417 | [[Аманболат]] || 32 |- ! 8418 | [[Анартай]] || 32 |- ! 8419 | [[Айдаржан]] || 32 |- ! 8420 | [[Айдабол]] || 32 |- ! 8421 | [[Абдуннур]] || 32 |- ! 8422 | [[Алгабас]] || 32 |- ! 8423 | [[Арипбек]] || 32 |- ! 8424 | [[Алькей]] || 32 |- ! 8425 | [[Хуанбай]] || 31 |- ! 8426 | [[Шыракбай]] || 31 |- ! 8427 | [[Шаймұрат]] || 31 |- ! 8428 | [[Хаиржан]] || 31 |- ! 8429 | [[Файзула]] || 31 |- ! 8430 | [[Шарафадин]] || 31 |- ! 8431 | [[Шаһнұр]] || 31 |- ! 8432 | [[Усенгали]] || 31 |- ! 8433 | [[Торгай]] || 31 |- ! 8434 | [[Эдуарт]] || 31 |- ! 8435 | [[Турды]] || 31 |- ! 8436 | [[Шаншар]] || 31 |- ! 8437 | [[Шинтас]] || 31 |- ! 8438 | [[Эльяр]] || 31 |- ! 8439 | [[Умидбек]] || 31 |- ! 8440 | [[Сәдібек]] || 31 |- ! 8441 | [[Танирберди]] || 31 |- ! 8442 | [[Сламгали]] || 31 |- ! 8443 | [[Сеилкан]] || 31 |- ! 8444 | [[Сайлаукан]] || 31 |- ! 8445 | [[Султон]] || 31 |- ! 8446 | [[Сайранбай]] || 31 |- ! 8447 | [[Самарбек]] || 31 |- ! 8448 | [[Солдат]] || 31 |- ! 8449 | [[Сабыралы]] || 31 |- ! 8450 | [[Саим]] || 31 |- ! 8451 | [[Сұлтанмахмуд]] || 31 |- ! 8452 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 8453 | [[Самидин]] || 31 |- ! 8454 | [[Сәмен]] || 31 |- ! 8455 | [[Самирхан]] || 31 |- ! 8456 | [[Рзагали]] || 31 |- ! 8457 | [[Сагытжан]] || 31 |- ! 8458 | [[Сакан]] || 31 |- ! 8459 | [[Тағабек]] || 31 |- ! 8460 | [[Тогай]] || 31 |- ! 8461 | [[Сантай]] || 31 |- ! 8462 | [[Токтаргазы]] || 31 |- ! 8463 | [[Нұртан]] || 31 |- ! 8464 | [[Нурабек]] || 31 |- ! 8465 | [[Нұрзерек]] || 31 |- ! 8466 | [[Нурдовлет]] || 31 |- ! 8467 | [[Нигметолла]] || 31 |- ! 8468 | [[Нұрбарыс]] || 31 |- ! 8469 | [[Нурсовет]] || 31 |- ! 8470 | [[Нұрдиас]] || 31 |- ! 8471 | [[Оспангали]] || 31 |- ! 8472 | [[Ораш]] || 31 |- ! 8473 | [[Рафкат]] || 31 |- ! 8474 | [[Нұрахан]] || 31 |- ! 8475 | [[Насрадин]] || 31 |- ! 8476 | [[Перизат]] || 31 |- ! 8477 | [[Нурбахит]] || 31 |- ! 8478 | [[Насипбек]] || 31 |- ! 8479 | [[Нурамир]] || 31 |- ! 8480 | [[Пиржан]] || 31 |- ! 8481 | [[Нұрақын]] || 31 |- ! 8482 | [[Пирназар]] || 31 |- ! 8483 | [[Нүрислам]] || 31 |- ! 8484 | [[Науша]] || 31 |- ! 8485 | [[Рапилбек]] || 31 |- ! 8486 | [[Раджив]] || 31 |- ! 8487 | [[Мырзажан]] || 31 |- ! 8488 | [[Олжа]] || 31 |- ! 8489 | [[Нысанәлі]] || 31 |- ! 8490 | [[Орысбек]] || 31 |- ! 8491 | [[Раид]] || 31 |- ! 8492 | [[Мустафо]] || 31 |- ! 8493 | [[Мукият]] || 31 |- ! 8494 | [[Құрмантай]] || 31 |- ! 8495 | [[Косым]] || 31 |- ! 8496 | [[Қазез]] || 31 |- ! 8497 | [[Леспек]] || 31 |- ! 8498 | [[Меирам]] || 31 |- ! 8499 | [[Махмутхан]] || 31 |- ! 8500 | [[Мекебай]] || 31 |- ! 8501 | [[Курманхан]] || 31 |- ! 8502 | [[Койшыгул]] || 31 |- ! 8503 | [[Мурот]] || 31 |- ! 8504 | [[Қыдырәли]] || 31 |- ! 8505 | [[Кулбек]] || 31 |- ! 8506 | [[Миербек]] || 31 |- ! 8507 | [[Қараман]] || 31 |- ! 8508 | [[Кулатай]] || 31 |- ! 8509 | [[Мейран]] || 31 |- ! 8510 | [[Куватбек]] || 31 |- ! 8511 | [[Құлан]] || 31 |- ! 8512 | [[Қыдыркелді]] || 31 |- ! 8513 | [[Ленар]] || 31 |- ! 8514 | [[Кайып]] || 31 |- ! 8515 | [[Ирсаин]] || 31 |- ! 8516 | [[Ками]] || 31 |- ! 8517 | [[Измир]] || 31 |- ! 8518 | [[Камалжан]] || 31 |- ! 8519 | [[Заирбек]] || 31 |- ! 8520 | [[Издибай]] || 31 |- ! 8521 | [[Калнияз]] || 31 |- ! 8522 | [[Иман-Али]] || 31 |- ! 8523 | [[Іңкәрбек]] || 31 |- ! 8524 | [[Жаңай]] || 31 |- ! 8525 | [[Жумагалей]] || 31 |- ! 8526 | [[Жармухамбет]] || 31 |- ! 8527 | [[Капланбек]] || 31 |- ! 8528 | [[Жылбек]] || 31 |- ! 8529 | [[Инсан]] || 31 |- ! 8530 | [[Жетен]] || 31 |- ! 8531 | [[Казбай]] || 31 |- ! 8532 | [[Жұмамұрат]] || 31 |- ! 8533 | [[Калпакбай]] || 31 |- ! 8534 | [[Кабен]] || 31 |- ! 8535 | [[Ильияс]] || 31 |- ! 8536 | [[Жумағали]] || 31 |- ! 8537 | [[Зұлқарнайын]] || 31 |- ! 8538 | [[Кәдірбай]] || 31 |- ! 8539 | [[Джумаш]] || 31 |- ! 8540 | [[Ерсан]] || 31 |- ! 8541 | [[Жайлибай]] || 31 |- ! 8542 | [[Еркынбек]] || 31 |- ! 8543 | [[Елік]] || 31 |- ! 8544 | [[Динали]] || 31 |- ! 8545 | [[Ғұмыр]] || 31 |- ! 8546 | [[Есмурза]] || 31 |- ! 8547 | [[Ерболды]] || 31 |- ! 8548 | [[Есполат]] || 31 |- ! 8549 | [[Даул]] || 31 |- ! 8550 | [[Дүйсебай]] || 31 |- ! 8551 | [[Елсултан]] || 31 |- ! 8552 | [[Дэвид]] || 31 |- ! 8553 | [[Джурабек]] || 31 |- ! 8554 | [[Дарьябай]] || 31 |- ! 8555 | [[Жайгали]] || 31 |- ! 8556 | [[Әзизбек]] || 31 |- ! 8557 | [[Достанбек]] || 31 |- ! 8558 | [[Долқын]] || 31 |- ! 8559 | [[Данибек]] || 31 |- ! 8560 | [[Досали]] || 31 |- ! 8561 | [[Биғазы]] || 31 |- ! 8562 | [[Аспандиар]] || 31 |- ! 8563 | [[Балбек]] || 31 |- ! 8564 | [[Бимурза]] || 31 |- ! 8565 | [[Багнур]] || 31 |- ! 8566 | [[Ахметқали]] || 31 |- ! 8567 | [[Байсерік]] || 31 |- ! 8568 | [[Балмурат]] || 31 |- ! 8569 | [[Асан-Али]] || 31 |- ! 8570 | [[Бабай]] || 31 |- ! 8571 | [[Базылхан]] || 31 |- ! 8572 | [[Бердіқан]] || 31 |- ! 8573 | [[Бек-Сұлтан]] || 31 |- ! 8574 | [[Ботажан]] || 31 |- ! 8575 | [[Ғалиасқар]] || 31 |- ! 8576 | [[Бирликбай]] || 31 |- ! 8577 | [[Галымтай]] || 31 |- ! 8578 | [[Бабек]] || 31 |- ! 8579 | [[Белал]] || 31 |- ! 8580 | [[Бәйтерек]] || 31 |- ! 8581 | [[Вильдан]] || 31 |- ! 8582 | [[Ахрор]] || 31 |- ! 8583 | [[Альтамир]] || 31 |- ! 8584 | [[Амал]] || 31 |- ! 8585 | [[Алиш]] || 31 |- ! 8586 | [[Айжарик]] || 31 |- ! 8587 | [[Абдувахит]] || 31 |- ! 8588 | [[Абдукәрім]] || 31 |- ! 8589 | [[Айдарәлі]] || 31 |- ! 8590 | [[Адамбай]] || 31 |- ! 8591 | [[Али Сұлтан]] || 31 |- ! 8592 | [[Абитхан]] || 31 |- ! 8593 | [[Алемгер]] || 31 |- ! 8594 | [[Амангельда]] || 31 |- ! 8595 | [[Ай-Сұлтан]] || 31 |- ! 8596 | [[Алпамыш]] || 31 |- ! 8597 | [[Арғынбай]] || 31 |- ! 8598 | [[Алы]] || 31 |- ! 8599 | [[Алихат]] || 31 |- ! 8600 | [[Альсаид]] || 31 |- ! 8601 | [[Айтқожа]] || 31 |- ! 8602 | [[Алиимран]] || 31 |- ! 8603 | [[Аиткали]] || 31 |- ! 8604 | [[Аибар]] || 31 |- ! 8605 | [[Айман]] || 31 |- ! 8606 | [[Алымбек]] || 31 |- ! 8607 | [[Абдувахид]] || 31 |- ! 8608 | [[Альтай]] || 31 |- ! 8609 | [[Айтмурза]] || 31 |- ! 8610 | [[Али Асқар]] || 31 |- ! 8611 | [[Абайжан]] || 31 |- ! 8612 | [[Абылхайр]] || 31 |- ! 8613 | [[Уракбай]] || 30 |- ! 8614 | [[Шерияздан]] || 30 |- ! 8615 | [[Шадиар]] || 30 |- ! 8616 | [[Шугай]] || 30 |- ! 8617 | [[Төлбасы]] || 30 |- ! 8618 | [[Толепбек]] || 30 |- ! 8619 | [[Шакирбек]] || 30 |- ! 8620 | [[Турсбек]] || 30 |- ! 8621 | [[Яшар]] || 30 |- ! 8622 | [[Хурметхан]] || 30 |- ! 8623 | [[Турсынкан]] || 30 |- ! 8624 | [[Хуантхан]] || 30 |- ! 8625 | [[Худияр]] || 30 |- ! 8626 | [[Турман]] || 30 |- ! 8627 | [[Якия]] || 30 |- ! 8628 | [[Умержан]] || 30 |- ! 8629 | [[Шыныбай]] || 30 |- ! 8630 | [[Төлеуғали]] || 30 |- ! 8631 | [[Уразхан]] || 30 |- ! 8632 | [[Тореали]] || 30 |- ! 8633 | [[Эрнат]] || 30 |- ! 8634 | [[Саиджан]] || 30 |- ! 8635 | [[Токбай]] || 30 |- ! 8636 | [[Рсалы]] || 30 |- ! 8637 | [[Тезекбай]] || 30 |- ! 8638 | [[Сагинжан]] || 30 |- ! 8639 | [[Тағай]] || 30 |- ! 8640 | [[Салмен]] || 30 |- ! 8641 | [[Тажен]] || 30 |- ! 8642 | [[Сеиткасым]] || 30 |- ! 8643 | [[Салихан]] || 30 |- ! 8644 | [[Саулехан]] || 30 |- ! 8645 | [[Сапаргалы]] || 30 |- ! 8646 | [[Советбай]] || 30 |- ! 8647 | [[Серекбол]] || 30 |- ! 8648 | [[Тлеукул]] || 30 |- ! 8649 | [[Саидбек]] || 30 |- ! 8650 | [[Сражадин]] || 30 |- ! 8651 | [[Тилекбай]] || 30 |- ! 8652 | [[Тилекберген]] || 30 |- ! 8653 | [[Суйеубай]] || 30 |- ! 8654 | [[Отызбай]] || 30 |- ! 8655 | [[Ниетхан]] || 30 |- ! 8656 | [[Нұрқажы]] || 30 |- ! 8657 | [[Низам]] || 30 |- ! 8658 | [[Ныгметжан]] || 30 |- ! 8659 | [[Нарұлан]] || 30 |- ! 8660 | [[Мұхаметхан]] || 30 |- ! 8661 | [[Науатбек]] || 30 |- ! 8662 | [[Мұқатай]] || 30 |- ! 8663 | [[Мусылманбек]] || 30 |- ! 8664 | [[Мухамедамин]] || 30 |- ! 8665 | [[Пирали]] || 30 |- ! 8666 | [[Нарзулла]] || 30 |- ! 8667 | [[Новрузбек]] || 30 |- ! 8668 | [[Нүсіпжан]] || 30 |- ! 8669 | [[Нұрдыбек]] || 30 |- ! 8670 | [[Нысанали]] || 30 |- ! 8671 | [[Накып]] || 30 |- ! 8672 | [[Нарсұлтан]] || 30 |- ! 8673 | [[Нұрдуман]] || 30 |- ! 8674 | [[Мусурманкул]] || 30 |- ! 8675 | [[Раманкул]] || 30 |- ! 8676 | [[Нұрайбек]] || 30 |- ! 8677 | [[Орналы]] || 30 |- ! 8678 | [[Наймантай]] || 30 |- ! 8679 | [[Коныскерей]] || 30 |- ! 8680 | [[Мараткан]] || 30 |- ! 8681 | [[Құлажан]] || 30 |- ! 8682 | [[Ким]] || 30 |- ! 8683 | [[Марқұлан]] || 30 |- ! 8684 | [[Куваниш]] || 30 |- ! 8685 | [[Мийрас]] || 30 |- ! 8686 | [[Курбаналы]] || 30 |- ! 8687 | [[Макажан]] || 30 |- ! 8688 | [[Курганбек]] || 30 |- ! 8689 | [[Марданбек]] || 30 |- ! 8690 | [[Кушкинбай]] || 30 |- ! 8691 | [[Мауткан]] || 30 |- ! 8692 | [[Қарахан]] || 30 |- ! 8693 | [[Меңдібек]] || 30 |- ! 8694 | [[Кожакелди]] || 30 |- ! 8695 | [[Момын]] || 30 |- ! 8696 | [[Қуатбай]] || 30 |- ! 8697 | [[Мурадим]] || 30 |- ! 8698 | [[Кадиркул]] || 30 |- ! 8699 | [[Жаркимбек]] || 30 |- ! 8700 | [[Калимулла]] || 30 |- ! 8701 | [[Ильжан]] || 30 |- ! 8702 | [[Зухриддин]] || 30 |- ! 8703 | [[Каналбек]] || 30 |- ! 8704 | [[Зияш]] || 30 |- ! 8705 | [[Жармухамет]] || 30 |- ! 8706 | [[Жансары]] || 30 |- ! 8707 | [[Жанхожа]] || 30 |- ! 8708 | [[Калабек]] || 30 |- ! 8709 | [[Казболат]] || 30 |- ! 8710 | [[Зинеден]] || 30 |- ! 8711 | [[Калдымурат]] || 30 |- ! 8712 | [[Жетис]] || 30 |- ! 8713 | [[Игибай]] || 30 |- ! 8714 | [[Кемалбай]] || 30 |- ! 8715 | [[Жумагат]] || 30 |- ! 8716 | [[Заңгар]] || 30 |- ! 8717 | [[Жумакельды]] || 30 |- ! 8718 | [[Имангалий]] || 30 |- ! 8719 | [[Кайратхан]] || 30 |- ! 8720 | [[Ильдус]] || 30 |- ! 8721 | [[Изим]] || 30 |- ! 8722 | [[Жолмурза]] || 30 |- ! 8723 | [[Ердоған]] || 30 |- ! 8724 | [[Ержәнібек]] || 30 |- ! 8725 | [[Жадыра]] || 30 |- ! 8726 | [[Ернис]] || 30 |- ! 8727 | [[Ербекет]] || 30 |- ! 8728 | [[Есламбек]] || 30 |- ! 8729 | [[Әбдурахим]] || 30 |- ! 8730 | [[Әл-Азиз]] || 30 |- ! 8731 | [[Жайдарман]] || 30 |- ! 8732 | [[Әлғазиз]] || 30 |- ! 8733 | [[Дінәсіл]] || 30 |- ! 8734 | [[Елдан]] || 30 |- ! 8735 | [[Даныш]] || 30 |- ! 8736 | [[Әбдіжәлел]] || 30 |- ! 8737 | [[Әбдімұрат]] || 30 |- ! 8738 | [[Есетай]] || 30 |- ! 8739 | [[Егемберген]] || 30 |- ! 8740 | [[Әлімгер]] || 30 |- ! 8741 | [[Діңмұхаммед]] || 30 |- ! 8742 | [[Есман]] || 30 |- ! 8743 | [[Жайк]] || 30 |- ! 8744 | [[Ертилек]] || 30 |- ! 8745 | [[Егізбай]] || 30 |- ! 8746 | [[Ертлек]] || 30 |- ! 8747 | [[Дабыр]] || 30 |- ! 8748 | [[Әлфара]] || 30 |- ! 8749 | [[Дуисенбай]] || 30 |- ! 8750 | [[Досмагамбет]] || 30 |- ! 8751 | [[Әмзе]] || 30 |- ! 8752 | [[Байғабыл]] || 30 |- ! 8753 | [[Бахадүр]] || 30 |- ! 8754 | [[Байарыс]] || 30 |- ! 8755 | [[Берлан]] || 30 |- ! 8756 | [[Асемгали]] || 30 |- ! 8757 | [[Бердикожа]] || 30 |- ! 8758 | [[Бекаман]] || 30 |- ! 8759 | [[Асканбай]] || 30 |- ! 8760 | [[Газым]] || 30 |- ! 8761 | [[Бердіқұл]] || 30 |- ! 8762 | [[Галиулла]] || 30 |- ! 8763 | [[Барлас]] || 30 |- ! 8764 | [[Арыстанғали]] || 30 |- ! 8765 | [[Бисемби]] || 30 |- ! 8766 | [[Ғафу]] || 30 |- ! 8767 | [[Барлық]] || 30 |- ! 8768 | [[Бақытқан]] || 30 |- ! 8769 | [[Ахмаджан]] || 30 |- ! 8770 | [[Газим]] || 30 |- ! 8771 | [[Бакыбай]] || 30 |- ! 8772 | [[Байғазы]] || 30 |- ! 8773 | [[Асханбек]] || 30 |- ! 8774 | [[Болтай]] || 30 |- ! 8775 | [[Бекмирза]] || 30 |- ! 8776 | [[Ауес]] || 30 |- ! 8777 | [[Баялы]] || 30 |- ! 8778 | [[Берек]] || 30 |- ! 8779 | [[Батырәлі]] || 30 |- ! 8780 | [[Асубай]] || 30 |- ! 8781 | [[Ахмедяр]] || 30 |- ! 8782 | [[Ғафиз]] || 30 |- ! 8783 | [[Бегимбек]] || 30 |- ! 8784 | [[Ақсері]] || 30 |- ! 8785 | [[Ансабек]] || 30 |- ! 8786 | [[Абдуәлі]] || 30 |- ! 8787 | [[Абдижапар]] || 30 |- ! 8788 | [[Абілқайыр]] || 30 |- ! 8789 | [[Абдаким]] || 30 |- ! 8790 | [[Айбарлы]] || 30 |- ! 8791 | [[Аққали]] || 30 |- ! 8792 | [[Алмир]] || 30 |- ! 8793 | [[Агарыс]] || 30 |- ! 8794 | [[Азатбай]] || 30 |- ! 8795 | [[Абдигапар]] || 30 |- ! 8796 | [[Абдулрашид]] || 30 |- ! 8797 | [[Аитбек]] || 30 |- ! 8798 | [[Алдар]] || 30 |- ! 8799 | [[Азизулла]] || 30 |- ! 8800 | [[Ализат]] || 30 |- ! 8801 | [[Ағылан]] || 30 |- ! 8802 | [[Альнияз]] || 30 |- ! 8803 | [[Амангельд]] || 30 |- ! 8804 | [[Алгатай]] || 30 |- ! 8805 | [[Айан]] || 30 |- ! 8806 | [[Азанбай]] || 30 |- ! 8807 | [[Айкынбек]] || 30 |- ! 8808 | [[Айша]] || 30 |- ! 8809 | [[Ализар]] || 30 |- ! 8810 | [[Абилахат]] || 30 |- ! 8811 | [[Айсын]] || 30 |- ! 8812 | [[Утелген]] || 29 |- ! 8813 | [[Урунбасар]] || 29 |- ! 8814 | [[Эркен]] || 29 |- ! 8815 | [[Хыдыр]] || 29 |- ! 8816 | [[Шахкерим]] || 29 |- ! 8817 | [[Түймебай]] || 29 |- ! 8818 | [[Турдакын]] || 29 |- ! 8819 | [[Тургазы]] || 29 |- ! 8820 | [[Урумбай]] || 29 |- ! 8821 | [[Ұлыс]] || 29 |- ! 8822 | [[Ясар]] || 29 |- ! 8823 | [[Хан Сұлтан]] || 29 |- ! 8824 | [[Халим]] || 29 |- ! 8825 | [[Тургамбай]] || 29 |- ! 8826 | [[Эрхан]] || 29 |- ! 8827 | [[Шеге]] || 29 |- ! 8828 | [[Ықтияр]] || 29 |- ! 8829 | [[Хантәңір]] || 29 |- ! 8830 | [[Талайбек]] || 29 |- ! 8831 | [[Сенби]] || 29 |- ! 8832 | [[Тлеумурат]] || 29 |- ! 8833 | [[Сәлімгерей]] || 29 |- ! 8834 | [[Сейтқазы]] || 29 |- ! 8835 | [[Съездбек]] || 29 |- ! 8836 | [[Сармантай]] || 29 |- ! 8837 | [[Сырымбай]] || 29 |- ! 8838 | [[Сейлкан]] || 29 |- ! 8839 | [[Саткен]] || 29 |- ! 8840 | [[Слямгазы]] || 29 |- ! 8841 | [[Тәңір]] || 29 |- ! 8842 | [[Рызабек]] || 29 |- ! 8843 | [[Самар]] || 29 |- ! 8844 | [[Таскинбай]] || 29 |- ! 8845 | [[Сайфудин]] || 29 |- ! 8846 | [[Санияр]] || 29 |- ! 8847 | [[Сухрап]] || 29 |- ! 8848 | [[Рахымхан]] || 29 |- ! 8849 | [[Танирхан]] || 29 |- ! 8850 | [[Таласпай]] || 29 |- ! 8851 | [[Сабижан]] || 29 |- ! 8852 | [[Рахымберды]] || 29 |- ! 8853 | [[Саукен]] || 29 |- ! 8854 | [[Таңжар]] || 29 |- ! 8855 | [[Таңірберген]] || 29 |- ! 8856 | [[Таупих]] || 29 |- ! 8857 | [[Мыңжас]] || 29 |- ! 8858 | [[Нурходжа]] || 29 |- ! 8859 | [[Нүргелді]] || 29 |- ! 8860 | [[Оразжан]] || 29 |- ! 8861 | [[Рауанбек]] || 29 |- ! 8862 | [[Мухамметжан]] || 29 |- ! 8863 | [[Нусупжан]] || 29 |- ! 8864 | [[Нұрмекен]] || 29 |- ! 8865 | [[Омарғали]] || 29 |- ! 8866 | [[Нұр-Асыл]] || 29 |- ! 8867 | [[Нуржакып]] || 29 |- ! 8868 | [[Мухамеддин]] || 29 |- ! 8869 | [[Рабил]] || 29 |- ! 8870 | [[Нұрмуханбет]] || 29 |- ! 8871 | [[Рамат]] || 29 |- ! 8872 | [[Наим]] || 29 |- ! 8873 | [[Назаргали]] || 29 |- ! 8874 | [[Нұрғалам]] || 29 |- ! 8875 | [[Мұхамед Али]] || 29 |- ! 8876 | [[Нуртілек]] || 29 |- ! 8877 | [[Мухамбетгали]] || 29 |- ! 8878 | [[Мұхаммедкәрім]] || 29 |- ! 8879 | [[Мухаммат]] || 29 |- ! 8880 | [[Ондаш]] || 29 |- ! 8881 | [[Нұрсапа]] || 29 |- ! 8882 | [[Нагызхан]] || 29 |- ! 8883 | [[Нүржан]] || 29 |- ! 8884 | [[Орумбай]] || 29 |- ! 8885 | [[Мыңжан]] || 29 |- ! 8886 | [[Пазилхан]] || 29 |- ! 8887 | [[Отебай]] || 29 |- ! 8888 | [[Нуракын]] || 29 |- ! 8889 | [[Омарбай]] || 29 |- ! 8890 | [[Надияр]] || 29 |- ! 8891 | [[Кожахан]] || 29 |- ! 8892 | [[Меиірлан]] || 29 |- ! 8893 | [[Молдагазы]] || 29 |- ! 8894 | [[Монтай]] || 29 |- ! 8895 | [[Мейірғат]] || 29 |- ! 8896 | [[Култай]] || 29 |- ! 8897 | [[Кудайкул]] || 29 |- ! 8898 | [[Кидирбек]] || 29 |- ! 8899 | [[Куттибек]] || 29 |- ! 8900 | [[Мурзагул]] || 29 |- ! 8901 | [[Мейирман]] || 29 |- ! 8902 | [[Қаби]] || 29 |- ! 8903 | [[Мейргали]] || 29 |- ! 8904 | [[Қалаубек]] || 29 |- ! 8905 | [[Меркен]] || 29 |- ! 8906 | [[Қамза]] || 29 |- ! 8907 | [[Михайл]] || 29 |- ! 8908 | [[Куанжан]] || 29 |- ! 8909 | [[Кошкимбай]] || 29 |- ! 8910 | [[Курган]] || 29 |- ! 8911 | [[Қырықбай]] || 29 |- ! 8912 | [[Медербек]] || 29 |- ! 8913 | [[Маданият]] || 29 |- ! 8914 | [[Мақсұтхан]] || 29 |- ! 8915 | [[Зулбухар]] || 29 |- ! 8916 | [[Жарлыкасын]] || 29 |- ! 8917 | [[Жасбатыр]] || 29 |- ! 8918 | [[Зумрат]] || 29 |- ! 8919 | [[Зокир]] || 29 |- ! 8920 | [[Калый]] || 29 |- ! 8921 | [[Казыхан]] || 29 |- ! 8922 | [[Карбоз]] || 29 |- ! 8923 | [[Жаһангир]] || 29 |- ! 8924 | [[Жунисбай]] || 29 |- ! 8925 | [[Камронбек]] || 29 |- ! 8926 | [[Жантуган]] || 29 |- ! 8927 | [[Калкабай]] || 29 |- ! 8928 | [[Камали]] || 29 |- ! 8929 | [[Казис]] || 29 |- ! 8930 | [[Зиядулла]] || 29 |- ! 8931 | [[Жаманкул]] || 29 |- ! 8932 | [[Женискали]] || 29 |- ! 8933 | [[Калмуханбет]] || 29 |- ! 8934 | [[Жанель]] || 29 |- ! 8935 | [[Жансур]] || 29 |- ! 8936 | [[Кашкинбай]] || 29 |- ! 8937 | [[Жубат]] || 29 |- ! 8938 | [[Жайырбек]] || 29 |- ! 8939 | [[Дилнур]] || 29 |- ! 8940 | [[Дэмир]] || 29 |- ! 8941 | [[Есентемир]] || 29 |- ! 8942 | [[Далубай]] || 29 |- ! 8943 | [[Елбарыс]] || 29 |- ! 8944 | [[Әбуғали]] || 29 |- ! 8945 | [[Едильхан]] || 29 |- ! 8946 | [[Есимкан]] || 29 |- ! 8947 | [[Жамалатдин]] || 29 |- ! 8948 | [[Ердияр]] || 29 |- ! 8949 | [[Дауылбек]] || 29 |- ! 8950 | [[Диёр]] || 29 |- ! 8951 | [[Елібай]] || 29 |- ! 8952 | [[Есенбулат]] || 29 |- ! 8953 | [[Джасулан]] || 29 |- ! 8954 | [[Данатар]] || 29 |- ! 8955 | [[Әбдіғазиз]] || 29 |- ! 8956 | [[Дайрбек]] || 29 |- ! 8957 | [[Ернес]] || 29 |- ! 8958 | [[Елужан]] || 29 |- ! 8959 | [[Дильнур]] || 29 |- ! 8960 | [[Дәулетәлі]] || 29 |- ! 8961 | [[Едыл]] || 29 |- ! 8962 | [[Есейхан]] || 29 |- ! 8963 | [[Далил]] || 29 |- ! 8964 | [[Әлишах]] || 29 |- ! 8965 | [[Досанбек]] || 29 |- ! 8966 | [[Аяс]] || 29 |- ! 8967 | [[Бекхожа]] || 29 |- ! 8968 | [[Бектлеу]] || 29 |- ! 8969 | [[Аясын]] || 29 |- ! 8970 | [[Баратбай]] || 29 |- ! 8971 | [[Базартай]] || 29 |- ! 8972 | [[Гайниден]] || 29 |- ! 8973 | [[Асилбай]] || 29 |- ! 8974 | [[Бекенбай]] || 29 |- ! 8975 | [[Ашимбай]] || 29 |- ! 8976 | [[Беибарыс]] || 29 |- ! 8977 | [[Барахат]] || 29 |- ! 8978 | [[Болатқан]] || 29 |- ! 8979 | [[Ауескан]] || 29 |- ! 8980 | [[Бегис]] || 29 |- ! 8981 | [[Арсель]] || 29 |- ! 8982 | [[Асхарбек]] || 29 |- ! 8983 | [[Асаубек]] || 29 |- ! 8984 | [[Байыр]] || 29 |- ! 8985 | [[Бейсенгалий]] || 29 |- ! 8986 | [[Бердыгали]] || 29 |- ! 8987 | [[Бекей]] || 29 |- ! 8988 | [[Бақзат]] || 29 |- ! 8989 | [[Бейбітбек]] || 29 |- ! 8990 | [[Бердбек]] || 29 |- ! 8991 | [[Ауэзхан]] || 29 |- ! 8992 | [[Архан]] || 29 |- ! 8993 | [[Бақтыкерей]] || 29 |- ! 8994 | [[Алыбай]] || 29 |- ! 8995 | [[Арбек]] || 29 |- ! 8996 | [[Абдираман]] || 29 |- ! 8997 | [[Абдыхамит]] || 29 |- ! 8998 | [[Алпан]] || 29 |- ! 8999 | [[Алекс]] || 29 |- ! 9000 | [[Альфат]] || 29 |- ! 9001 | [[Али Мансұр]] || 29 |- ! 9002 | [[Айымбет]] || 29 |- ! 9003 | [[Али Нұр]] || 29 |- ! 9004 | [[Абдукахар]] || 29 |- ! 9005 | [[Айасыл]] || 29 |- ! 9006 | [[Алуан]] || 29 |- ! 9007 | [[Абдулло]] || 29 |- ! 9008 | [[Альдамир]] || 29 |- ! 9009 | [[Абильсеит]] || 29 |- ! 9010 | [[Агабай]] || 29 |- ! 9011 | [[Абир]] || 29 |- ! 9012 | [[Амина]] || 29 |- ! 9013 | [[Аблайкан]] || 29 |- ! 9014 | [[Аббос]] || 29 |- ! 9015 | [[Айдана]] || 29 |- ! 9016 | [[Аккозы]] || 29 |- ! 9017 | [[Айдияр]] || 29 |- ! 9018 | [[Аллаберди]] || 29 |- ! 9019 | [[Абдимомын]] || 29 |- ! 9020 | [[Тыныштыбай]] || 28 |- ! 9021 | [[Шакрат]] || 28 |- ! 9022 | [[Шакер]] || 28 |- ! 9023 | [[Шараф]] || 28 |- ! 9024 | [[Турсынгалий]] || 28 |- ! 9025 | [[Умерзак]] || 28 |- ! 9026 | [[Элдос]] || 28 |- ! 9027 | [[Төлеутай]] || 28 |- ! 9028 | [[Хайбулла]] || 28 |- ! 9029 | [[Шынғыз]] || 28 |- ! 9030 | [[Хан-Али]] || 28 |- ! 9031 | [[Шарафатдин]] || 28 |- ! 9032 | [[Шертай]] || 28 |- ! 9033 | [[Увалихан]] || 28 |- ! 9034 | [[Уалитхан]] || 28 |- ! 9035 | [[Шарибек]] || 28 |- ! 9036 | [[Тұралы]] || 28 |- ! 9037 | [[Умырзак]] || 28 |- ! 9038 | [[Хожабек]] || 28 |- ! 9039 | [[Хасар]] || 28 |- ! 9040 | [[Сүгір]] || 28 |- ! 9041 | [[Сакитжан]] || 28 |- ! 9042 | [[Сагизбай]] || 28 |- ! 9043 | [[Сұңқарбек]] || 28 |- ! 9044 | [[Раяна]] || 28 |- ! 9045 | [[Сейткерей]] || 28 |- ! 9046 | [[Султанай]] || 28 |- ! 9047 | [[Саналы]] || 28 |- ! 9048 | [[Тәңіржан]] || 28 |- ! 9049 | [[Сейтқасым]] || 28 |- ! 9050 | [[Сократ]] || 28 |- ! 9051 | [[Ричард]] || 28 |- ! 9052 | [[Серікзат]] || 28 |- ! 9053 | [[Санибек]] || 28 |- ! 9054 | [[Сулимен]] || 28 |- ! 9055 | [[Семейгазы]] || 28 |- ! 9056 | [[Серпер]] || 28 |- ! 9057 | [[Рахметкали]] || 28 |- ! 9058 | [[Рудольф]] || 28 |- ! 9059 | [[Рахматула]] || 28 |- ! 9060 | [[Сұлтан Али]] || 28 |- ! 9061 | [[Садыхан]] || 28 |- ! 9062 | [[Тлемис]] || 28 |- ! 9063 | [[Тасқынбек]] || 28 |- ! 9064 | [[Сахит]] || 28 |- ! 9065 | [[Серикпек]] || 28 |- ! 9066 | [[Сагиден]] || 28 |- ! 9067 | [[Сарсимбай]] || 28 |- ! 9068 | [[Нурыбек]] || 28 |- ! 9069 | [[Нурдияр]] || 28 |- ! 9070 | [[Негмат]] || 28 |- ! 9071 | [[Окас]] || 28 |- ! 9072 | [[Осербек]] || 28 |- ! 9073 | [[Мутан]] || 28 |- ! 9074 | [[Нұрсила]] || 28 |- ! 9075 | [[Мұралбек]] || 28 |- ! 9076 | [[Нүркелді]] || 28 |- ! 9077 | [[Мухаметрахим]] || 28 |- ! 9078 | [[Нургани]] || 28 |- ! 9079 | [[Омиргазы]] || 28 |- ! 9080 | [[Озганбай]] || 28 |- ! 9081 | [[Ондабай]] || 28 |- ! 9082 | [[Надырбек]] || 28 |- ! 9083 | [[Муталап]] || 28 |- ! 9084 | [[Рабхат]] || 28 |- ! 9085 | [[Оңласбек]] || 28 |- ! 9086 | [[Нурланбай]] || 28 |- ! 9087 | [[Нармахан]] || 28 |- ! 9088 | [[Рами]] || 28 |- ! 9089 | [[Нұрзада]] || 28 |- ! 9090 | [[Рафат]] || 28 |- ! 9091 | [[Нишанали]] || 28 |- ! 9092 | [[Нагашибек]] || 28 |- ! 9093 | [[Курамыс]] || 28 |- ! 9094 | [[Косаман]] || 28 |- ! 9095 | [[Көбеген]] || 28 |- ! 9096 | [[Кокенай]] || 28 |- ! 9097 | [[Мерали]] || 28 |- ! 9098 | [[Мадетхан]] || 28 |- ! 9099 | [[Қуатхан]] || 28 |- ! 9100 | [[Макс]] || 28 |- ! 9101 | [[Мейірлі]] || 28 |- ! 9102 | [[Коля]] || 28 |- ! 9103 | [[Қуанжан]] || 28 |- ! 9104 | [[Кудайберды]] || 28 |- ! 9105 | [[Мерейжан]] || 28 |- ! 9106 | [[Масимхан]] || 28 |- ! 9107 | [[Миллат]] || 28 |- ! 9108 | [[Конусбай]] || 28 |- ! 9109 | [[Момынжан]] || 28 |- ! 9110 | [[Қожа Ахмет]] || 28 |- ! 9111 | [[Мейірімхан]] || 28 |- ! 9112 | [[Мейірбол]] || 28 |- ! 9113 | [[Зайниддин]] || 28 |- ! 9114 | [[Кенжемұрат]] || 28 |- ! 9115 | [[Касымгали]] || 28 |- ! 9116 | [[Жанырыс]] || 28 |- ! 9117 | [[Капаш]] || 28 |- ! 9118 | [[Исахмет]] || 28 |- ! 9119 | [[Жамбай]] || 28 |- ! 9120 | [[Каисар]] || 28 |- ! 9121 | [[Каирберген]] || 28 |- ! 9122 | [[Кадр]] || 28 |- ! 9123 | [[Каусар]] || 28 |- ! 9124 | [[Жаркинбай]] || 28 |- ! 9125 | [[Кашаган]] || 28 |- ! 9126 | [[Жаулыбай]] || 28 |- ! 9127 | [[Зайнула]] || 28 |- ! 9128 | [[Каналбай]] || 28 |- ! 9129 | [[Канибай]] || 28 |- ! 9130 | [[Калимурат]] || 28 |- ! 9131 | [[Жулдас]] || 28 |- ! 9132 | [[Жәнібекхан]] || 28 |- ! 9133 | [[Зерде]] || 28 |- ! 9134 | [[Кажымхан]] || 28 |- ! 9135 | [[Жанузах]] || 28 |- ! 9136 | [[Жанаш]] || 28 |- ! 9137 | [[Жангалий]] || 28 |- ! 9138 | [[Канатай]] || 28 |- ! 9139 | [[Жарыс]] || 28 |- ! 9140 | [[Жанабатыр]] || 28 |- ! 9141 | [[Женгисбек]] || 28 |- ! 9142 | [[Зияд]] || 28 |- ! 9143 | [[Келешек]] || 28 |- ! 9144 | [[Әшірхан]] || 28 |- ! 9145 | [[Динасыл]] || 28 |- ! 9146 | [[Әділсұлтан]] || 28 |- ! 9147 | [[Әли-Сұлтан]] || 28 |- ! 9148 | [[Дилмуханбет]] || 28 |- ! 9149 | [[Досгали]] || 28 |- ! 9150 | [[Жазыкбай]] || 28 |- ! 9151 | [[Ерденбай]] || 28 |- ! 9152 | [[Дінали]] || 28 |- ! 9153 | [[Давлеткан]] || 28 |- ! 9154 | [[Гуванч]] || 28 |- ! 9155 | [[Ерек]] || 28 |- ! 9156 | [[Жали]] || 28 |- ! 9157 | [[Әлқадыр]] || 28 |- ! 9158 | [[Давуд]] || 28 |- ! 9159 | [[Ерган]] || 28 |- ! 9160 | [[Еркинтай]] || 28 |- ! 9161 | [[Ергаш]] || 28 |- ! 9162 | [[Еразамат]] || 28 |- ! 9163 | [[Әлнияз]] || 28 |- ! 9164 | [[Джарылкасын]] || 28 |- ! 9165 | [[Ермакан]] || 28 |- ! 9166 | [[Ербарыс]] || 28 |- ! 9167 | [[Әмит]] || 28 |- ! 9168 | [[Әбдіуәли]] || 28 |- ! 9169 | [[Губайдолла]] || 28 |- ! 9170 | [[Ербулек]] || 28 |- ! 9171 | [[Есимгали]] || 28 |- ! 9172 | [[Есилхан]] || 28 |- ! 9173 | [[Даулеталы]] || 28 |- ! 9174 | [[Еренгаип]] || 28 |- ! 9175 | [[Атай]] || 28 |- ! 9176 | [[Байтемір]] || 28 |- ! 9177 | [[Берикбосын]] || 28 |- ! 9178 | [[Ахыт]] || 28 |- ! 9179 | [[Баймбет]] || 28 |- ! 9180 | [[Бахытбол]] || 28 |- ! 9181 | [[Бегнар]] || 28 |- ! 9182 | [[Ботирбек]] || 28 |- ! 9183 | [[Бименде]] || 28 |- ! 9184 | [[Асылым]] || 28 |- ! 9185 | [[Бергенбек]] || 28 |- ! 9186 | [[Ахметалы]] || 28 |- ! 9187 | [[Бердхан]] || 28 |- ! 9188 | [[Галел]] || 28 |- ! 9189 | [[Бегмурат]] || 28 |- ! 9190 | [[Бухар]] || 28 |- ! 9191 | [[Бакболат]] || 28 |- ! 9192 | [[Ахмет Али]] || 28 |- ! 9193 | [[Газизжан]] || 28 |- ! 9194 | [[Бислам]] || 28 |- ! 9195 | [[Бегимкул]] || 28 |- ! 9196 | [[Габитбек]] || 28 |- ! 9197 | [[Бекмурад]] || 28 |- ! 9198 | [[Бектуре]] || 28 |- ! 9199 | [[Баймухамет]] || 28 |- ! 9200 | [[Галиолла]] || 28 |- ! 9201 | [[Ахмедхан]] || 28 |- ! 9202 | [[Болот]] || 28 |- ! 9203 | [[Гаухар]] || 28 |- ! 9204 | [[Бердіқожа]] || 28 |- ! 9205 | [[Аянжан]] || 28 |- ! 9206 | [[Берікбек]] || 28 |- ! 9207 | [[Аюбхан]] || 28 |- ! 9208 | [[Бақмұхаммед]] || 28 |- ! 9209 | [[Абдуррашид]] || 28 |- ! 9210 | [[Абдулғафур]] || 28 |- ! 9211 | [[Абдуллазиз]] || 28 |- ! 9212 | [[Абдулмансур]] || 28 |- ! 9213 | [[Амангельді]] || 28 |- ! 9214 | [[Абдулсамат]] || 28 |- ! 9215 | [[Абдугафур]] || 28 |- ! 9216 | [[Азаматбек]] || 28 |- ! 9217 | [[Алымхан]] || 28 |- ! 9218 | [[Али-Сұлтан]] || 28 |- ! 9219 | [[Алдамурат]] || 28 |- ! 9220 | [[Азанбек]] || 28 |- ! 9221 | [[Азихан]] || 28 |- ! 9222 | [[Абдыгаппар]] || 28 |- ! 9223 | [[Айхожа]] || 28 |- ! 9224 | [[Абдульмалик]] || 28 |- ! 9225 | [[Анафия]] || 28 |- ! 9226 | [[Аркабек]] || 28 |- ! 9227 | [[Айнадин]] || 28 |- ! 9228 | [[Арғынғазы]] || 28 |- ! 9229 | [[Төлеп]] || 27 |- ! 9230 | [[Тохтархан]] || 27 |- ! 9231 | [[Шингыс]] || 27 |- ! 9232 | [[Тунгатар]] || 27 |- ! 9233 | [[Турап]] || 27 |- ! 9234 | [[Тунгушбай]] || 27 |- ! 9235 | [[Турат]] || 27 |- ! 9236 | [[Торегелди]] || 27 |- ! 9237 | [[Юсупжан]] || 27 |- ! 9238 | [[Шарафаддин]] || 27 |- ! 9239 | [[Эгамберди]] || 27 |- ! 9240 | [[Урикбай]] || 27 |- ! 9241 | [[Эльмурад]] || 27 |- ! 9242 | [[Шариғат]] || 27 |- ! 9243 | [[Турархан]] || 27 |- ! 9244 | [[Шарифулла]] || 27 |- ! 9245 | [[Хажмухан]] || 27 |- ! 9246 | [[Торегельды]] || 27 |- ! 9247 | [[Юсиф]] || 27 |- ! 9248 | [[Халиль]] || 27 |- ! 9249 | [[Тынысбай]] || 27 |- ! 9250 | [[Шахарбек]] || 27 |- ! 9251 | [[Ушкын]] || 27 |- ! 9252 | [[Урумбасар]] || 27 |- ! 9253 | [[Рахметула]] || 27 |- ! 9254 | [[Рухолла]] || 27 |- ! 9255 | [[Сембы]] || 27 |- ! 9256 | [[Санай]] || 27 |- ! 9257 | [[Суинбай]] || 27 |- ! 9258 | [[Рымкул]] || 27 |- ! 9259 | [[Тілләбек]] || 27 |- ! 9260 | [[Серуен]] || 27 |- ! 9261 | [[Тлекқабыл]] || 27 |- ! 9262 | [[Сәбитжан]] || 27 |- ! 9263 | [[Союзбек]] || 27 |- ! 9264 | [[Сазанбай]] || 27 |- ! 9265 | [[Сагыдат]] || 27 |- ! 9266 | [[Темырлан]] || 27 |- ! 9267 | [[Сүннет]] || 27 |- ! 9268 | [[Сәндібай]] || 27 |- ! 9269 | [[Сұлтанмахмут]] || 27 |- ! 9270 | [[Сүлтан]] || 27 |- ! 9271 | [[Ридван]] || 27 |- ! 9272 | [[Сейит]] || 27 |- ! 9273 | [[Сыпабек]] || 27 |- ! 9274 | [[Тангирберген]] || 27 |- ! 9275 | [[Тобылжан]] || 27 |- ! 9276 | [[Санжан]] || 27 |- ! 9277 | [[Тагат]] || 27 |- ! 9278 | [[Симбай]] || 27 |- ! 9279 | [[Темергали]] || 27 |- ! 9280 | [[Рзахан]] || 27 |- ! 9281 | [[Ризолла]] || 27 |- ! 9282 | [[Сатылхан]] || 27 |- ! 9283 | [[Самиғолла]] || 27 |- ! 9284 | [[Темержан]] || 27 |- ! 9285 | [[Нуркасын]] || 27 |- ! 9286 | [[Һарун]] || 27 |- ! 9287 | [[Нұр Әли]] || 27 |- ! 9288 | [[Мырзағұл]] || 27 |- ! 9289 | [[Нұрниет]] || 27 |- ! 9290 | [[Оналхан]] || 27 |- ! 9291 | [[Нурмухасан]] || 27 |- ! 9292 | [[Мустафин]] || 27 |- ! 9293 | [[Мухаммедрасул]] || 27 |- ! 9294 | [[Мұнарлан]] || 27 |- ! 9295 | [[Нурыш]] || 27 |- ! 9296 | [[Мутали]] || 27 |- ! 9297 | [[Нусипбек]] || 27 |- ! 9298 | [[Нарымбай]] || 27 |- ! 9299 | [[Мұрағат]] || 27 |- ! 9300 | [[Н]] || 27 |- ! 9301 | [[Нажиматдин]] || 27 |- ! 9302 | [[Орымбасар]] || 27 |- ! 9303 | [[Мықтыбай]] || 27 |- ! 9304 | [[Оспанәлі]] || 27 |- ! 9305 | [[Ошакбай]] || 27 |- ! 9306 | [[Құсман]] || 27 |- ! 9307 | [[Кошен]] || 27 |- ! 9308 | [[Миргалий]] || 27 |- ! 9309 | [[Конебай]] || 27 |- ! 9310 | [[Құдабай]] || 27 |- ! 9311 | [[Қабидолла]] || 27 |- ! 9312 | [[Миралы]] || 27 |- ! 9313 | [[Мейрбан]] || 27 |- ! 9314 | [[Миргалым]] || 27 |- ! 9315 | [[Лепес]] || 27 |- ! 9316 | [[Кошер]] || 27 |- ! 9317 | [[Максатхан]] || 27 |- ! 9318 | [[Мамат]] || 27 |- ! 9319 | [[Мерғали]] || 27 |- ! 9320 | [[Манасхан]] || 27 |- ! 9321 | [[Исаин]] || 27 |- ! 9322 | [[Жанша]] || 27 |- ! 9323 | [[Камат]] || 27 |- ! 9324 | [[Ильмир]] || 27 |- ! 9325 | [[Зарлыкан]] || 27 |- ! 9326 | [[Кадим]] || 27 |- ! 9327 | [[Жангозы]] || 27 |- ! 9328 | [[Жұмәділ]] || 27 |- ! 9329 | [[Жаролла]] || 27 |- ! 9330 | [[Каригул]] || 27 |- ! 9331 | [[Йасин]] || 27 |- ! 9332 | [[Канаткалий]] || 27 |- ! 9333 | [[Калмухамбет]] || 27 |- ! 9334 | [[Жемис]] || 27 |- ! 9335 | [[Кажибай]] || 27 |- ! 9336 | [[Ілескен]] || 27 |- ! 9337 | [[Жарылғап]] || 27 |- ! 9338 | [[Жанархан]] || 27 |- ! 9339 | [[Жумасат]] || 27 |- ! 9340 | [[Жунисхан]] || 27 |- ! 9341 | [[Кадырболат]] || 27 |- ! 9342 | [[Кантай]] || 27 |- ! 9343 | [[Интымак]] || 27 |- ! 9344 | [[Кенжеғұл]] || 27 |- ! 9345 | [[Кабкен]] || 27 |- ! 9346 | [[Калель]] || 27 |- ! 9347 | [[Захир]] || 27 |- ! 9348 | [[Заит]] || 27 |- ! 9349 | [[Жеделбай]] || 27 |- ! 9350 | [[Әбдірайым]] || 27 |- ! 9351 | [[Әріпжан]] || 27 |- ! 9352 | [[Досымбай]] || 27 |- ! 9353 | [[Әбухайыр]] || 27 |- ! 9354 | [[Дилбек]] || 27 |- ! 9355 | [[Дінмұхаммедали]] || 27 |- ! 9356 | [[Дінмұхамедәли]] || 27 |- ! 9357 | [[Дінсұлтан]] || 27 |- ! 9358 | [[Елдархан]] || 27 |- ! 9359 | [[Демесін]] || 27 |- ! 9360 | [[Еласыл]] || 27 |- ! 9361 | [[Әбдіжәміл]] || 27 |- ! 9362 | [[Дилдабай]] || 27 |- ! 9363 | [[Егенберди]] || 27 |- ! 9364 | [[Ернарбек]] || 27 |- ! 9365 | [[Дунай]] || 27 |- ! 9366 | [[Дінмұхамедәлі]] || 27 |- ! 9367 | [[Әбдіқалық]] || 27 |- ! 9368 | [[Дуанбек]] || 27 |- ! 9369 | [[Елмұра]] || 27 |- ! 9370 | [[Дінмухаммад]] || 27 |- ! 9371 | [[Догдырбек]] || 27 |- ! 9372 | [[Доненбай]] || 27 |- ! 9373 | [[Доспол]] || 27 |- ! 9374 | [[Ешмурат]] || 27 |- ! 9375 | [[Асым]] || 27 |- ! 9376 | [[Бактыкерей]] || 27 |- ! 9377 | [[Байдолла]] || 27 |- ! 9378 | [[Бейбитшилик]] || 27 |- ! 9379 | [[Борантай]] || 27 |- ! 9380 | [[Борангали]] || 27 |- ! 9381 | [[Байқуат]] || 27 |- ! 9382 | [[Баранбай]] || 27 |- ! 9383 | [[Бердәлі]] || 27 |- ! 9384 | [[Беркингали]] || 27 |- ! 9385 | [[Беркбай]] || 27 |- ! 9386 | [[Булатбай]] || 27 |- ! 9387 | [[Байконыр]] || 27 |- ! 9388 | [[Ғаният]] || 27 |- ! 9389 | [[Балғынбай]] || 27 |- ! 9390 | [[Багитбек]] || 27 |- ! 9391 | [[Байдрахман]] || 27 |- ! 9392 | [[Бектилеу]] || 27 |- ! 9393 | [[Биарыс]] || 27 |- ! 9394 | [[Бурумбай]] || 27 |- ! 9395 | [[Атаберген]] || 27 |- ! 9396 | [[Ахметгали]] || 27 |- ! 9397 | [[Гариф]] || 27 |- ! 9398 | [[Бахытберген]] || 27 |- ! 9399 | [[Батырша]] || 27 |- ! 9400 | [[Акылхан]] || 27 |- ! 9401 | [[Ақылтай]] || 27 |- ! 9402 | [[Абирбек]] || 27 |- ! 9403 | [[Абрар]] || 27 |- ! 9404 | [[Амирсеит]] || 27 |- ! 9405 | [[Алибий]] || 27 |- ! 9406 | [[Абдухашим]] || 27 |- ! 9407 | [[Алимгерей]] || 27 |- ! 9408 | [[Алимухамед]] || 27 |- ! 9409 | [[Абдуахат]] || 27 |- ! 9410 | [[Агланбек]] || 27 |- ! 9411 | [[Аваз]] || 27 |- ! 9412 | [[Ақынжан]] || 27 |- ! 9413 | [[Айдосбек]] || 27 |- ! 9414 | [[Арби]] || 27 |- ! 9415 | [[Аққуан]] || 27 |- ! 9416 | [[Абдушукур]] || 27 |- ! 9417 | [[Амансерик]] || 27 |- ! 9418 | [[Айгалий]] || 27 |- ! 9419 | [[Айнабай]] || 27 |- ! 9420 | [[Абдуназар]] || 27 |- ! 9421 | [[Хангелди]] || 26 |- ! 9422 | [[Эсен]] || 26 |- ! 9423 | [[Шалгинбай]] || 26 |- ! 9424 | [[Шарапхан]] || 26 |- ! 9425 | [[Хайрула]] || 26 |- ! 9426 | [[Шынполат]] || 26 |- ! 9427 | [[Хабыл]] || 26 |- ! 9428 | [[Тұрмағанбет]] || 26 |- ! 9429 | [[Хажмурат]] || 26 |- ! 9430 | [[Шукирбек]] || 26 |- ! 9431 | [[Яхё]] || 26 |- ! 9432 | [[Турекул]] || 26 |- ! 9433 | [[Эльшат]] || 26 |- ! 9434 | [[Улжабай]] || 26 |- ! 9435 | [[Энвер]] || 26 |- ! 9436 | [[Ырыскелди]] || 26 |- ! 9437 | [[Турдыкул]] || 26 |- ! 9438 | [[Ырысқали]] || 26 |- ! 9439 | [[Эрназар]] || 26 |- ! 9440 | [[Чимкентбай]] || 26 |- ! 9441 | [[Шинбулат]] || 26 |- ! 9442 | [[Шабден]] || 26 |- ! 9443 | [[Шопан]] || 26 |- ! 9444 | [[Хан Төре]] || 26 |- ! 9445 | [[Шеген]] || 26 |- ! 9446 | [[Туганбай]] || 26 |- ! 9447 | [[Толбай]] || 26 |- ! 9448 | [[Сабетбек]] || 26 |- ! 9449 | [[Сейтен]] || 26 |- ! 9450 | [[Сержант]] || 26 |- ! 9451 | [[Тоқсанбай]] || 26 |- ! 9452 | [[Рахатжан]] || 26 |- ! 9453 | [[Сапаркул]] || 26 |- ! 9454 | [[Рахманберды]] || 26 |- ! 9455 | [[Саадат]] || 26 |- ! 9456 | [[Тауыржан]] || 26 |- ! 9457 | [[Тобыш]] || 26 |- ! 9458 | [[Рустенбек]] || 26 |- ! 9459 | [[Саяш]] || 26 |- ! 9460 | [[Сарсенғали]] || 26 |- ! 9461 | [[Тәкен]] || 26 |- ! 9462 | [[Сүйінбек]] || 26 |- ! 9463 | [[Такежан]] || 26 |- ! 9464 | [[Серім]] || 26 |- ! 9465 | [[Тимуджин]] || 26 |- ! 9466 | [[Сейсенәлі]] || 26 |- ! 9467 | [[Сеним]] || 26 |- ! 9468 | [[Сейтхали]] || 26 |- ! 9469 | [[Сейітқазы]] || 26 |- ! 9470 | [[Темиргалы]] || 26 |- ! 9471 | [[Суйнбай]] || 26 |- ! 9472 | [[Саматжан]] || 26 |- ! 9473 | [[Сұлубай]] || 26 |- ! 9474 | [[Сейилбек]] || 26 |- ! 9475 | [[Сердали]] || 26 |- ! 9476 | [[Садирхан]] || 26 |- ! 9477 | [[Теңелбай]] || 26 |- ! 9478 | [[Оразкул]] || 26 |- ! 9479 | [[Райымберді]] || 26 |- ! 9480 | [[Нажмиддин]] || 26 |- ! 9481 | [[Олжасхан]] || 26 |- ! 9482 | [[Орда]] || 26 |- ! 9483 | [[Набибулла]] || 26 |- ! 9484 | [[Оразымбек]] || 26 |- ! 9485 | [[Нурсәт]] || 26 |- ! 9486 | [[Раймжан]] || 26 |- ! 9487 | [[Набиулла]] || 26 |- ! 9488 | [[Рамадин]] || 26 |- ! 9489 | [[Мухитден]] || 26 |- ! 9490 | [[Нарман]] || 26 |- ! 9491 | [[Нұраш]] || 26 |- ! 9492 | [[Нахыпбек]] || 26 |- ! 9493 | [[Мұрабек]] || 26 |- ! 9494 | [[Нұрсұлтанбек]] || 26 |- ! 9495 | [[Нұрмәди]] || 26 |- ! 9496 | [[Нурмангали]] || 26 |- ! 9497 | [[Өркенбек]] || 26 |- ! 9498 | [[Райсбек]] || 26 |- ! 9499 | [[Нодир]] || 26 |- ! 9500 | [[Мухриддин]] || 26 |- ! 9501 | [[Пана]] || 26 |- ! 9502 | [[Нұх]] || 26 |- ! 9503 | [[Мұхамметәлі]] || 26 |- ! 9504 | [[Нысангали]] || 26 |- ! 9505 | [[Мансурхан]] || 26 |- ! 9506 | [[Кыдыркан]] || 26 |- ! 9507 | [[Мохаммад]] || 26 |- ! 9508 | [[Меиргали]] || 26 |- ! 9509 | [[Конспай]] || 26 |- ! 9510 | [[Қойшыбек]] || 26 |- ! 9511 | [[Құзар]] || 26 |- ! 9512 | [[Мадина]] || 26 |- ! 9513 | [[Мизамбай]] || 26 |- ! 9514 | [[Мейрамкул]] || 26 |- ! 9515 | [[Мақсұтбек]] || 26 |- ! 9516 | [[Манатхан]] || 26 |- ! 9517 | [[Маделхан]] || 26 |- ! 9518 | [[Қайрош]] || 26 |- ! 9519 | [[Қанибек]] || 26 |- ! 9520 | [[Қаиржан]] || 26 |- ! 9521 | [[Құмархан]] || 26 |- ! 9522 | [[Курганбай]] || 26 |- ! 9523 | [[Кундызбек]] || 26 |- ! 9524 | [[Қайырбай]] || 26 |- ! 9525 | [[Каиркелды]] || 26 |- ! 9526 | [[Жамигат]] || 26 |- ! 9527 | [[Жүзбай]] || 26 |- ! 9528 | [[Жанпеис]] || 26 |- ! 9529 | [[Кайназар]] || 26 |- ! 9530 | [[Кемельбек]] || 26 |- ! 9531 | [[Илия]] || 26 |- ! 9532 | [[Камель]] || 26 |- ! 9533 | [[Жошы]] || 26 |- ! 9534 | [[Зада]] || 26 |- ! 9535 | [[Исламидин]] || 26 |- ! 9536 | [[Камен]] || 26 |- ! 9537 | [[Кадес]] || 26 |- ! 9538 | [[Иранбек]] || 26 |- ! 9539 | [[Жанділда]] || 26 |- ! 9540 | [[Кенжес]] || 26 |- ! 9541 | [[Каиркеш]] || 26 |- ! 9542 | [[Ибадилла]] || 26 |- ! 9543 | [[Жанниет]] || 26 |- ! 9544 | [[Кендибай]] || 26 |- ! 9545 | [[Кабдылманап]] || 26 |- ! 9546 | [[Исхан]] || 26 |- ! 9547 | [[Кайркан]] || 26 |- ! 9548 | [[Кажым]] || 26 |- ! 9549 | [[Керімбай]] || 26 |- ! 9550 | [[Кенжитай]] || 26 |- ! 9551 | [[Ирисбай]] || 26 |- ! 9552 | [[Кабидолда]] || 26 |- ! 9553 | [[Жантуған]] || 26 |- ! 9554 | [[Зинедин]] || 26 |- ! 9555 | [[Кантбек]] || 26 |- ! 9556 | [[Әли Мансұр]] || 26 |- ! 9557 | [[Димитрий]] || 26 |- ! 9558 | [[Есмұхан]] || 26 |- ! 9559 | [[Ескожа]] || 26 |- ! 9560 | [[Әріпхан]] || 26 |- ! 9561 | [[Әліайдар]] || 26 |- ! 9562 | [[Ерсінхан]] || 26 |- ! 9563 | [[Ерсүлтан]] || 26 |- ! 9564 | [[Дилмухаммад]] || 26 |- ! 9565 | [[Динмухан]] || 26 |- ! 9566 | [[Жақсыберген]] || 26 |- ! 9567 | [[Ергани]] || 26 |- ! 9568 | [[Әбдуали]] || 26 |- ! 9569 | [[Досмұхан]] || 26 |- ! 9570 | [[Дайр]] || 26 |- ! 9571 | [[Жаксымбет]] || 26 |- ! 9572 | [[Ергебек]] || 26 |- ! 9573 | [[Еренғайып]] || 26 |- ! 9574 | [[Десбер]] || 26 |- ! 9575 | [[Дүйсенбі]] || 26 |- ! 9576 | [[Ерпулат]] || 26 |- ! 9577 | [[Дусен]] || 26 |- ! 9578 | [[Дынмухамед]] || 26 |- ! 9579 | [[Ғазез]] || 26 |- ! 9580 | [[Берқайыр]] || 26 |- ! 9581 | [[Бексат]] || 26 |- ! 9582 | [[Балмухан]] || 26 |- ! 9583 | [[Бурибек]] || 26 |- ! 9584 | [[Артыкбек]] || 26 |- ! 9585 | [[Асылұлан]] || 26 |- ! 9586 | [[Асубек]] || 26 |- ! 9587 | [[Асетулла]] || 26 |- ! 9588 | [[Аяр]] || 26 |- ! 9589 | [[Биляль]] || 26 |- ! 9590 | [[Асхаб]] || 26 |- ! 9591 | [[Ахметдияр]] || 26 |- ! 9592 | [[Батыргерей]] || 26 |- ! 9593 | [[Асылтөре]] || 26 |- ! 9594 | [[Арухан]] || 26 |- ! 9595 | [[Бекарс]] || 26 |- ! 9596 | [[Бауырлан]] || 26 |- ! 9597 | [[Байзолла]] || 26 |- ! 9598 | [[Асылғазы]] || 26 |- ! 9599 | [[Баймұхан]] || 26 |- ! 9600 | [[Бахытнур]] || 26 |- ! 9601 | [[Бесембай]] || 26 |- ! 9602 | [[Асылкерей]] || 26 |- ! 9603 | [[Букембай]] || 26 |- ! 9604 | [[Асылқан]] || 26 |- ! 9605 | [[Бақболат]] || 26 |- ! 9606 | [[Асылмұра]] || 26 |- ! 9607 | [[Бақназар]] || 26 |- ! 9608 | [[Асылтек]] || 26 |- ! 9609 | [[Гамаль]] || 26 |- ! 9610 | [[Бағынұр]] || 26 |- ! 9611 | [[Байдуйсен]] || 26 |- ! 9612 | [[Айтеке]] || 26 |- ! 9613 | [[Арайлым]] || 26 |- ! 9614 | [[Аннур]] || 26 |- ! 9615 | [[Ажимурат]] || 26 |- ! 9616 | [[Айсен]] || 26 |- ! 9617 | [[Адильгерей]] || 26 |- ! 9618 | [[Азербай]] || 26 |- ! 9619 | [[Аманджол]] || 26 |- ! 9620 | [[Абдикапар]] || 26 |- ! 9621 | [[Айтмукан]] || 26 |- ! 9622 | [[Абдыгапар]] || 26 |- ! 9623 | [[Алимгали]] || 26 |- ! 9624 | [[Алмагамбет]] || 26 |- ! 9625 | [[Алданбек]] || 26 |- ! 9626 | [[Абдуллахан]] || 26 |- ! 9627 | [[Абдукерим]] || 26 |- ! 9628 | [[Аббат]] || 26 |- ! 9629 | [[Амзебек]] || 26 |- ! 9630 | [[Абу Бәкір]] || 26 |- ! 9631 | [[Абдыкасым]] || 26 |- ! 9632 | [[Адем]] || 26 |- ! 9633 | [[Адхамбек]] || 26 |- ! 9634 | [[Алжаппар]] || 26 |- ! 9635 | [[Алшин]] || 26 |- ! 9636 | [[Абдуллатиф]] || 26 |- ! 9637 | [[Ақбота]] || 26 |- ! 9638 | [[Акказы]] || 26 |- ! 9639 | [[Аламан]] || 26 |- ! 9640 | [[Акмади]] || 26 |- ! 9641 | [[Аиболат]] || 26 |- ! 9642 | [[Акынжан]] || 26 |- ! 9643 | [[Айберік]] || 26 |- ! 9644 | [[Акай]] || 26 |- ! 9645 | [[Абдунасыр]] || 26 |- ! 9646 | [[Абубакыр]] || 26 |- ! 9647 | [[Укаша]] || 25 |- ! 9648 | [[Шәріпбек]] || 25 |- ! 9649 | [[Фарук]] || 25 |- ! 9650 | [[Урингали]] || 25 |- ! 9651 | [[Якуда]] || 25 |- ! 9652 | [[Туркпенбай]] || 25 |- ! 9653 | [[Халибек]] || 25 |- ! 9654 | [[Үкібай]] || 25 |- ! 9655 | [[Тұрғын]] || 25 |- ! 9656 | [[Ыхылас]] || 25 |- ! 9657 | [[Хазар]] || 25 |- ! 9658 | [[Эдилбек]] || 25 |- ! 9659 | [[Ыляс]] || 25 |- ! 9660 | [[Томирис]] || 25 |- ! 9661 | [[Турсынкул]] || 25 |- ! 9662 | [[Үсенбай]] || 25 |- ! 9663 | [[Туратбек]] || 25 |- ! 9664 | [[Тунгишбай]] || 25 |- ! 9665 | [[Тынымбек]] || 25 |- ! 9666 | [[Усеин]] || 25 |- ! 9667 | [[Унербай]] || 25 |- ! 9668 | [[Эльзат]] || 25 |- ! 9669 | [[Шингиз]] || 25 |- ! 9670 | [[Шах-Сұлтан]] || 25 |- ! 9671 | [[Хайыржан]] || 25 |- ! 9672 | [[Ханафия]] || 25 |- ! 9673 | [[Шон]] || 25 |- ! 9674 | [[Халдар]] || 25 |- ! 9675 | [[Шарапиден]] || 25 |- ! 9676 | [[Шымырхан]] || 25 |- ! 9677 | [[Токтаргали]] || 25 |- ! 9678 | [[Сейткамал]] || 25 |- ! 9679 | [[Тауфих]] || 25 |- ! 9680 | [[Сейльхан]] || 25 |- ! 9681 | [[Тамабай]] || 25 |- ! 9682 | [[Султангалий]] || 25 |- ! 9683 | [[Саидали]] || 25 |- ! 9684 | [[Султан-Али]] || 25 |- ! 9685 | [[Тлепбай]] || 25 |- ! 9686 | [[Рахыман]] || 25 |- ! 9687 | [[Сафарбай]] || 25 |- ! 9688 | [[Сағжан]] || 25 |- ! 9689 | [[Тоғжан]] || 25 |- ! 9690 | [[Тайырбек]] || 25 |- ! 9691 | [[Сандияр]] || 25 |- ! 9692 | [[Серімжан]] || 25 |- ! 9693 | [[Рысмахан]] || 25 |- ! 9694 | [[Сәулетхан]] || 25 |- ! 9695 | [[Саурық]] || 25 |- ! 9696 | [[Сейілжан]] || 25 |- ! 9697 | [[Серпін]] || 25 |- ! 9698 | [[Тилеш]] || 25 |- ! 9699 | [[Тлеуқабыл]] || 25 |- ! 9700 | [[Таттибай]] || 25 |- ! 9701 | [[Таннур]] || 25 |- ! 9702 | [[Тимерхан]] || 25 |- ! 9703 | [[Сагижан]] || 25 |- ! 9704 | [[Сарсенкул]] || 25 |- ! 9705 | [[Таирбек]] || 25 |- ! 9706 | [[Серікғали]] || 25 |- ! 9707 | [[Сагым]] || 25 |- ! 9708 | [[Семейбек]] || 25 |- ! 9709 | [[Тенгелбай]] || 25 |- ! 9710 | [[Табылган]] || 25 |- ! 9711 | [[Съезхан]] || 25 |- ! 9712 | [[Сейдазым]] || 25 |- ! 9713 | [[Сабен]] || 25 |- ! 9714 | [[Теңізбай]] || 25 |- ! 9715 | [[Рахымберген]] || 25 |- ! 9716 | [[Мухаметәлі]] || 25 |- ! 9717 | [[Нүрлан]] || 25 |- ! 9718 | [[Назимбек]] || 25 |- ! 9719 | [[Наржігіт]] || 25 |- ! 9720 | [[Орисбай]] || 25 |- ! 9721 | [[Прали]] || 25 |- ! 9722 | [[Мұханбетәлі]] || 25 |- ! 9723 | [[Науырзбек]] || 25 |- ! 9724 | [[Нурдыбек]] || 25 |- ! 9725 | [[Омарәли]] || 25 |- ! 9726 | [[Нурсултанбек]] || 25 |- ! 9727 | [[Нуреден]] || 25 |- ! 9728 | [[Мухамедин]] || 25 |- ! 9729 | [[Омыржан]] || 25 |- ! 9730 | [[Отесин]] || 25 |- ! 9731 | [[Нұрмұхаммеджан]] || 25 |- ! 9732 | [[Нурбул]] || 25 |- ! 9733 | [[Нуркали]] || 25 |- ! 9734 | [[Нұради]] || 25 |- ! 9735 | [[Мұхамбетали]] || 25 |- ! 9736 | [[Нұрсеиіт]] || 25 |- ! 9737 | [[Нарикбай]] || 25 |- ! 9738 | [[Наурузбек]] || 25 |- ! 9739 | [[Мухамбетрахим]] || 25 |- ! 9740 | [[Найль]] || 25 |- ! 9741 | [[Өнерхан]] || 25 |- ! 9742 | [[Мадигали]] || 25 |- ! 9743 | [[Мадинет]] || 25 |- ! 9744 | [[Музарт]] || 25 |- ! 9745 | [[Конратбай]] || 25 |- ! 9746 | [[Кобланбек]] || 25 |- ! 9747 | [[Мәдиар]] || 25 |- ! 9748 | [[Маликжан]] || 25 |- ! 9749 | [[Мәулітбек]] || 25 |- ! 9750 | [[Ментай]] || 25 |- ! 9751 | [[Кожаназар]] || 25 |- ! 9752 | [[Коныскали]] || 25 |- ! 9753 | [[Миірбек]] || 25 |- ! 9754 | [[Кожаахмет]] || 25 |- ! 9755 | [[Козыбагар]] || 25 |- ! 9756 | [[Куватбай]] || 25 |- ! 9757 | [[Мелисбек]] || 25 |- ! 9758 | [[Қанатқали]] || 25 |- ! 9759 | [[Құнапия]] || 25 |- ! 9760 | [[Мейірімбек]] || 25 |- ! 9761 | [[Менлибек]] || 25 |- ! 9762 | [[Кунту]] || 25 |- ! 9763 | [[Мерет]] || 25 |- ! 9764 | [[Менгали]] || 25 |- ! 9765 | [[Майлибай]] || 25 |- ! 9766 | [[Казим]] || 25 |- ! 9767 | [[Камалиддин]] || 25 |- ! 9768 | [[Каблет]] || 25 |- ! 9769 | [[Жумадиль]] || 25 |- ! 9770 | [[Жумантай]] || 25 |- ! 9771 | [[Жанкелдин]] || 25 |- ! 9772 | [[Жамолиддин]] || 25 |- ! 9773 | [[Касенхан]] || 25 |- ! 9774 | [[Казахбай]] || 25 |- ! 9775 | [[Закен]] || 25 |- ! 9776 | [[Калы]] || 25 |- ! 9777 | [[Ильяз]] || 25 |- ! 9778 | [[Идият]] || 25 |- ! 9779 | [[Келжан]] || 25 |- ! 9780 | [[Зейнелхан]] || 25 |- ! 9781 | [[Ізберген]] || 25 |- ! 9782 | [[Илияр]] || 25 |- ! 9783 | [[Кайркельды]] || 25 |- ! 9784 | [[Карымсак]] || 25 |- ! 9785 | [[Жанбыр]] || 25 |- ! 9786 | [[Касымтай]] || 25 |- ! 9787 | [[Кайыргелды]] || 25 |- ! 9788 | [[Жандай]] || 25 |- ! 9789 | [[Икром]] || 25 |- ! 9790 | [[Жанмұхамед]] || 25 |- ! 9791 | [[Кабдыл]] || 25 |- ! 9792 | [[Зейд]] || 25 |- ! 9793 | [[Ізтұрған]] || 25 |- ! 9794 | [[Жарилкасын]] || 25 |- ! 9795 | [[Жолболсын]] || 25 |- ! 9796 | [[Жанказы]] || 25 |- ! 9797 | [[Камолиддин]] || 25 |- ! 9798 | [[Кенесжан]] || 25 |- ! 9799 | [[Жаркымбек]] || 25 |- ! 9800 | [[Кайкен]] || 25 |- ! 9801 | [[Имиль]] || 25 |- ! 9802 | [[Жузжасар]] || 25 |- ! 9803 | [[Зәкәрия]] || 25 |- ! 9804 | [[Жанмади]] || 25 |- ! 9805 | [[Жәкен]] || 25 |- ! 9806 | [[Каирды]] || 25 |- ! 9807 | [[Жолмурат]] || 25 |- ! 9808 | [[Даулеткул]] || 25 |- ! 9809 | [[Әлмансур]] || 25 |- ! 9810 | [[Дінәли]] || 25 |- ! 9811 | [[Дәнел]] || 25 |- ! 9812 | [[Жаиык]] || 25 |- ! 9813 | [[Дәркен]] || 25 |- ! 9814 | [[Әли Имран]] || 25 |- ! 9815 | [[Досмұрат]] || 25 |- ! 9816 | [[Әлімғазы]] || 25 |- ! 9817 | [[Достық]] || 25 |- ! 9818 | [[Ельнұр]] || 25 |- ! 9819 | [[Ержурек]] || 25 |- ! 9820 | [[Ерболан]] || 25 |- ! 9821 | [[Джаксыбек]] || 25 |- ! 9822 | [[Джексембай]] || 25 |- ! 9823 | [[Әбділла]] || 25 |- ! 9824 | [[Елдиар]] || 25 |- ! 9825 | [[Джамаль]] || 25 |- ! 9826 | [[Елеш]] || 25 |- ! 9827 | [[Әбдісалан]] || 25 |- ! 9828 | [[Дінисламбек]] || 25 |- ! 9829 | [[Ділдахан]] || 25 |- ! 9830 | [[Әсетбек]] || 25 |- ! 9831 | [[Джанатбек]] || 25 |- ! 9832 | [[Жабыкбай]] || 25 |- ! 9833 | [[Дарябай]] || 25 |- ! 9834 | [[Демеубек]] || 25 |- ! 9835 | [[Әзжәнібек]] || 25 |- ! 9836 | [[Жақсымұрат]] || 25 |- ! 9837 | [[Әзімбай]] || 25 |- ! 9838 | [[Әзіретсұлтан]] || 25 |- ! 9839 | [[Даткабек]] || 25 |- ! 9840 | [[Бекмұхамет]] || 25 |- ! 9841 | [[Бахыткан]] || 25 |- ! 9842 | [[Гафиз]] || 25 |- ! 9843 | [[Атшыбай]] || 25 |- ! 9844 | [[Бельгибай]] || 25 |- ! 9845 | [[Бахтибой]] || 25 |- ! 9846 | [[Басар]] || 25 |- ! 9847 | [[Берікқазы]] || 25 |- ! 9848 | [[Ғаділжан]] || 25 |- ! 9849 | [[Бейсебек]] || 25 |- ! 9850 | [[Балахмет]] || 25 |- ! 9851 | [[Багтыбай]] || 25 |- ! 9852 | [[Бағұстар]] || 25 |- ! 9853 | [[Байсангур]] || 25 |- ! 9854 | [[Асан Али]] || 25 |- ! 9855 | [[Асылхат]] || 25 |- ! 9856 | [[Ганимурат]] || 25 |- ! 9857 | [[Байсын]] || 25 |- ! 9858 | [[Гавит]] || 25 |- ! 9859 | [[Байторе]] || 25 |- ! 9860 | [[Гажданбек]] || 25 |- ! 9861 | [[Асембай]] || 25 |- ! 9862 | [[Бекырыс]] || 25 |- ! 9863 | [[Болатай]] || 25 |- ! 9864 | [[Ганимат]] || 25 |- ! 9865 | [[Борихан]] || 25 |- ! 9866 | [[Ботай]] || 25 |- ! 9867 | [[Байел]] || 25 |- ! 9868 | [[Абдуғазиз]] || 25 |- ! 9869 | [[Арасат]] || 25 |- ! 9870 | [[Абдазим]] || 25 |- ! 9871 | [[Амидулла]] || 25 |- ! 9872 | [[Али-Имран]] || 25 |- ! 9873 | [[Айтхожа]] || 25 |- ! 9874 | [[Алиқожа]] || 25 |- ! 9875 | [[Абдул-Хамид]] || 25 |- ! 9876 | [[Абылхасым]] || 25 |- ! 9877 | [[Али-Хан]] || 25 |- ! 9878 | [[Айтқұл]] || 25 |- ! 9879 | [[Абдірахим]] || 25 |- ! 9880 | [[Абдумансұр]] || 25 |- ! 9881 | [[Али-Айдар]] || 25 |- ! 9882 | [[Аманкелд]] || 25 |- ! 9883 | [[Абдумуталиб]] || 25 |- ! 9884 | [[Анур]] || 25 |- ! 9885 | [[Алимардон]] || 25 |- ! 9886 | [[Абдульхаким]] || 25 |- ! 9887 | [[Алламжар]] || 25 |- ! 9888 | [[Арапхан]] || 25 |- ! 9889 | [[Амирхон]] || 25 |- ! 9890 | [[Ақзам]] || 25 |- ! 9891 | [[Аибол]] || 25 |- ! 9892 | [[Алмуханбет]] || 25 |- ! 9893 | [[Анат]] || 25 |- ! 9894 | [[Абду]] || 25 |- ! 9895 | [[Айсауыт]] || 25 |- ! 9896 | [[Ақаділ]] || 25 |- ! 9897 | [[Абилашим]] || 25 |- ! 9898 | [[Абдуғали]] || 25 |- ! 9899 | [[Адақ]] || 25 |- ! 9900 | [[Али Султан]] || 25 |- ! 9901 | [[Абдижан]] || 25 |- ! 9902 | [[Адлбек]] || 25 |- ! 9903 | [[Аймауыт]] || 25 |- ! 9904 | [[Хажимухан]] || 24 |- ! 9905 | [[Шариполла]] || 24 |- ! 9906 | [[Шаһ-Керім]] || 24 |- ! 9907 | [[Тулаган]] || 24 |- ! 9908 | [[Эрмахан]] || 24 |- ! 9909 | [[Шарападин]] || 24 |- ! 9910 | [[Турсункул]] || 24 |- ! 9911 | [[Уалиолла]] || 24 |- ! 9912 | [[Шамел]] || 24 |- ! 9913 | [[Эляр]] || 24 |- ! 9914 | [[Умбеталы]] || 24 |- ! 9915 | [[Шахнар]] || 24 |- ! 9916 | [[Усмон]] || 24 |- ! 9917 | [[Тұлпар]] || 24 |- ! 9918 | [[Халила]] || 24 |- ! 9919 | [[Тылек]] || 24 |- ! 9920 | [[Тусупхан]] || 24 |- ! 9921 | [[Хузайфа]] || 24 |- ! 9922 | [[Хожиакбар]] || 24 |- ! 9923 | [[Шакират]] || 24 |- ! 9924 | [[Шохруз]] || 24 |- ! 9925 | [[Шакирбай]] || 24 |- ! 9926 | [[Халижан]] || 24 |- ! 9927 | [[Тамирхан]] || 24 |- ! 9928 | [[Саматхан]] || 24 |- ! 9929 | [[Сымағұл]] || 24 |- ! 9930 | [[Самға]] || 24 |- ! 9931 | [[Суюнбек]] || 24 |- ! 9932 | [[Самгар]] || 24 |- ! 9933 | [[Сагимжан]] || 24 |- ! 9934 | [[Сериктес]] || 24 |- ! 9935 | [[Толе]] || 24 |- ! 9936 | [[Темеш]] || 24 |- ! 9937 | [[Рахмон]] || 24 |- ! 9938 | [[Тилепбай]] || 24 |- ! 9939 | [[Тойлы]] || 24 |- ! 9940 | [[Сайфулин]] || 24 |- ! 9941 | [[Ташпулат]] || 24 |- ! 9942 | [[Сейтек]] || 24 |- ! 9943 | [[Съез]] || 24 |- ! 9944 | [[Серимжан]] || 24 |- ! 9945 | [[Султанби]] || 24 |- ! 9946 | [[Сауирбай]] || 24 |- ! 9947 | [[Серікәлі]] || 24 |- ! 9948 | [[Савва]] || 24 |- ! 9949 | [[Санакбай]] || 24 |- ! 9950 | [[Слямкан]] || 24 |- ! 9951 | [[Сабиден]] || 24 |- ! 9952 | [[Тілеулі]] || 24 |- ! 9953 | [[Салдат]] || 24 |- ! 9954 | [[Сағади]] || 24 |- ! 9955 | [[Розмухаммад]] || 24 |- ! 9956 | [[Саветкан]] || 24 |- ! 9957 | [[Садырхан]] || 24 |- ! 9958 | [[Тагаберген]] || 24 |- ! 9959 | [[Тағабай]] || 24 |- ! 9960 | [[Тлекберген]] || 24 |- ! 9961 | [[Рустамжан]] || 24 |- ! 9962 | [[Суннатбек]] || 24 |- ! 9963 | [[Сабирбай]] || 24 |- ! 9964 | [[Садирбай]] || 24 |- ! 9965 | [[Суңғат]] || 24 |- ! 9966 | [[Олимжон]] || 24 |- ! 9967 | [[Осерхан]] || 24 |- ! 9968 | [[Нуруддин]] || 24 |- ! 9969 | [[Оразгазы]] || 24 |- ! 9970 | [[Мырзагелды]] || 24 |- ! 9971 | [[Нурбота]] || 24 |- ! 9972 | [[Мұқажан]] || 24 |- ! 9973 | [[Нуркадам]] || 24 |- ! 9974 | [[Наймангазы]] || 24 |- ! 9975 | [[Нурсейіт]] || 24 |- ! 9976 | [[Нәсіпқали]] || 24 |- ! 9977 | [[Өктем]] || 24 |- ! 9978 | [[Назыр]] || 24 |- ! 9979 | [[Мұханбетқали]] || 24 |- ! 9980 | [[Нүрдаулет]] || 24 |- ! 9981 | [[Нуржаусын]] || 24 |- ! 9982 | [[Нұрдана]] || 24 |- ! 9983 | [[Рахан]] || 24 |- ! 9984 | [[Нүрсүлтан]] || 24 |- ! 9985 | [[Нұржаубай]] || 24 |- ! 9986 | [[Нәриман]] || 24 |- ! 9987 | [[Намир]] || 24 |- ! 9988 | [[Раматулла]] || 24 |- ! 9989 | [[Нусуп]] || 24 |- ! 9990 | [[Нур-Ислам]] || 24 |- ! 9991 | [[Нүрбол]] || 24 |- ! 9992 | [[Нурпейіс]] || 24 |- ! 9993 | [[Нұрасылхан]] || 24 |- ! 9994 | [[Нүрболат]] || 24 |- ! 9995 | [[Мұхамеддин]] || 24 |- ! 9996 | [[Махатай]] || 24 |- ! 9997 | [[Мумин]] || 24 |- ! 9998 | [[Мерзат]] || 24 |- ! 9999 | [[Қалым]] || 24 |- ! 10000 | [[Мурсалин]] || 24 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] fuij0w5fk6vv2uki0zzle1bz3nfevug 3579500 3579494 2026-04-09T08:53:22Z Kaiyr 3134 3579500 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 3,1% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Альмухан]] || 72 |- ! 5002 | [[Аклбек]] || 72 |- ! 5003 | [[Абдрашид]] || 72 |- ! 5004 | [[Адельхан]] || 72 |- ! 5005 | [[Амире]] || 72 |- ! 5006 | [[Аликул]] || 72 |- ! 5007 | [[Аққанат]] || 72 |- ! 5008 | [[Азильхан]] || 72 |- ! 5009 | [[Абдулазим]] || 72 |- ! 5010 | [[Абулхайр]] || 72 |- ! 5011 | [[Фирдаус]] || 71 |- ! 5012 | [[Төреби]] || 71 |- ! 5013 | [[Тлеукен]] || 71 |- ! 5014 | [[Сырлан]] || 71 |- ! 5015 | [[Тәуке]] || 71 |- ! 5016 | [[Сәтбек]] || 71 |- ! 5017 | [[Талапкали]] || 71 |- ! 5018 | [[Суният]] || 71 |- ! 5019 | [[Сауранбек]] || 71 |- ! 5020 | [[Срым]] || 71 |- ! 5021 | [[Серхан]] || 71 |- ! 5022 | [[Рымбай]] || 71 |- ! 5023 | [[Сейіл]] || 71 |- ! 5024 | [[Нұрсаид]] || 71 |- ! 5025 | [[Нурмухаммет]] || 71 |- ! 5026 | [[Нұрғабыл]] || 71 |- ! 5027 | [[Өтепберген]] || 71 |- ! 5028 | [[Нұран]] || 71 |- ! 5029 | [[Нарул]] || 71 |- ! 5030 | [[Мұқтархан]] || 71 |- ! 5031 | [[Мухитжан]] || 71 |- ! 5032 | [[Мұханбетжан]] || 71 |- ! 5033 | [[Равшанбек]] || 71 |- ! 5034 | [[Мұхаммедамин]] || 71 |- ! 5035 | [[Осер]] || 71 |- ! 5036 | [[Мухатай]] || 71 |- ! 5037 | [[Кокен]] || 71 |- ! 5038 | [[Қудайберген]] || 71 |- ! 5039 | [[Қалмахан]] || 71 |- ! 5040 | [[Жубан]] || 71 |- ! 5041 | [[Кенжеш]] || 71 |- ! 5042 | [[Картай]] || 71 |- ! 5043 | [[Жұмат]] || 71 |- ! 5044 | [[Кеңшілік]] || 71 |- ! 5045 | [[Инкарбек]] || 71 |- ! 5046 | [[Касимхан]] || 71 |- ! 5047 | [[Ерикбай]] || 71 |- ! 5048 | [[Енбек]] || 71 |- ! 5049 | [[Дана]] || 71 |- ! 5050 | [[Демеген]] || 71 |- ! 5051 | [[Ермахамбет]] || 71 |- ! 5052 | [[Еркінбай]] || 71 |- ! 5053 | [[Әбдімансұр]] || 71 |- ! 5054 | [[Бакыткелды]] || 71 |- ! 5055 | [[Булеген]] || 71 |- ! 5056 | [[Багланбек]] || 71 |- ! 5057 | [[Бабур]] || 71 |- ! 5058 | [[Бакытгали]] || 71 |- ! 5059 | [[Бірлес]] || 71 |- ! 5060 | [[Гасырбек]] || 71 |- ! 5061 | [[Бегимхан]] || 71 |- ! 5062 | [[Арип]] || 71 |- ! 5063 | [[Альмахан]] || 71 |- ! 5064 | [[Альби]] || 71 |- ! 5065 | [[Амантурлы]] || 71 |- ! 5066 | [[Абжаппар]] || 71 |- ! 5067 | [[Адинұр]] || 71 |- ! 5068 | [[Шарипбай]] || 70 |- ! 5069 | [[Шынтемир]] || 70 |- ! 5070 | [[Хабидулла]] || 70 |- ! 5071 | [[Теміртас]] || 70 |- ! 5072 | [[Самаркан]] || 70 |- ! 5073 | [[Саятхан]] || 70 |- ! 5074 | [[Токберген]] || 70 |- ! 5075 | [[Нуралим]] || 70 |- ! 5076 | [[Ралан]] || 70 |- ! 5077 | [[Нурбатыр]] || 70 |- ! 5078 | [[Радомир]] || 70 |- ! 5079 | [[Қалдан]] || 70 |- ! 5080 | [[Кылыш]] || 70 |- ! 5081 | [[Мираш]] || 70 |- ! 5082 | [[Кувандик]] || 70 |- ! 5083 | [[Мамед]] || 70 |- ! 5084 | [[Кәрімжан]] || 70 |- ! 5085 | [[Маралхан]] || 70 |- ! 5086 | [[Мейирхан]] || 70 |- ! 5087 | [[Мейрим]] || 70 |- ! 5088 | [[Кален]] || 70 |- ! 5089 | [[Калбек]] || 70 |- ! 5090 | [[Казакбай]] || 70 |- ! 5091 | [[Зайдулла]] || 70 |- ! 5092 | [[Еркенұр]] || 70 |- ! 5093 | [[Дінмухамбет]] || 70 |- ! 5094 | [[Еділбек]] || 70 |- ! 5095 | [[Давлетбай]] || 70 |- ! 5096 | [[Дженис]] || 70 |- ! 5097 | [[Дауыт]] || 70 |- ! 5098 | [[Даулеткелды]] || 70 |- ! 5099 | [[Дүйсенғали]] || 70 |- ! 5100 | [[Артықбай]] || 70 |- ! 5101 | [[Гаппар]] || 70 |- ! 5102 | [[Биболсын]] || 70 |- ! 5103 | [[Арқалық]] || 70 |- ! 5104 | [[Бектемис]] || 70 |- ! 5105 | [[Альназар]] || 70 |- ! 5106 | [[Айып]] || 70 |- ! 5107 | [[Абдумуталип]] || 70 |- ! 5108 | [[Абылқайыр]] || 70 |- ! 5109 | [[Эргаш]] || 69 |- ! 5110 | [[Шындос]] || 69 |- ! 5111 | [[Эдгар]] || 69 |- ! 5112 | [[Элёр]] || 69 |- ! 5113 | [[Тәуіржан]] || 69 |- ! 5114 | [[Сәрсенғали]] || 69 |- ! 5115 | [[Рахымберди]] || 69 |- ! 5116 | [[Таттимбет]] || 69 |- ! 5117 | [[Сламхан]] || 69 |- ! 5118 | [[Серк]] || 69 |- ! 5119 | [[Тлеукан]] || 69 |- ! 5120 | [[Темиргалий]] || 69 |- ! 5121 | [[Темірбай]] || 69 |- ! 5122 | [[Өрен]] || 69 |- ! 5123 | [[Оразгелді]] || 69 |- ! 5124 | [[Мұхаммедәмин]] || 69 |- ! 5125 | [[Пазылхан]] || 69 |- ! 5126 | [[Нұржауған]] || 69 |- ! 5127 | [[Омаргали]] || 69 |- ! 5128 | [[Раиымбек]] || 69 |- ! 5129 | [[Нурмукан]] || 69 |- ! 5130 | [[Коптлеу]] || 69 |- ! 5131 | [[Милат]] || 69 |- ! 5132 | [[Құдайберді]] || 69 |- ! 5133 | [[Заманай]] || 69 |- ! 5134 | [[Иманалы]] || 69 |- ! 5135 | [[Заттыбек]] || 69 |- ! 5136 | [[Касымжомарт]] || 69 |- ! 5137 | [[Жаркынбай]] || 69 |- ! 5138 | [[Зерек]] || 69 |- ! 5139 | [[Жумагерей]] || 69 |- ! 5140 | [[Жумакул]] || 69 |- ! 5141 | [[Жанпейіс]] || 69 |- ! 5142 | [[Әлиакбар]] || 69 |- ! 5143 | [[Елбасы]] || 69 |- ! 5144 | [[Даниёр]] || 69 |- ! 5145 | [[Жагыпар]] || 69 |- ! 5146 | [[Еркенбек]] || 69 |- ! 5147 | [[Ерқуат]] || 69 |- ! 5148 | [[Гадилжан]] || 69 |- ! 5149 | [[Беслан]] || 69 |- ! 5150 | [[Бакнур]] || 69 |- ! 5151 | [[Арулан]] || 69 |- ! 5152 | [[Абырой]] || 69 |- ! 5153 | [[Абдибай]] || 69 |- ! 5154 | [[Абулхайыр]] || 69 |- ! 5155 | [[Абдуразак]] || 69 |- ! 5156 | [[Абдихамит]] || 69 |- ! 5157 | [[Аңсарбек]] || 69 |- ! 5158 | [[Адилкан]] || 69 |- ! 5159 | [[Албан]] || 69 |- ! 5160 | [[Акнур]] || 69 |- ! 5161 | [[Турмаханбет]] || 68 |- ! 5162 | [[Торе]] || 68 |- ! 5163 | [[Хангерей]] || 68 |- ! 5164 | [[Эрмек]] || 68 |- ! 5165 | [[Шынгисхан]] || 68 |- ! 5166 | [[Халиф]] || 68 |- ! 5167 | [[Эльман]] || 68 |- ! 5168 | [[Сүндетбек]] || 68 |- ! 5169 | [[Сланбек]] || 68 |- ! 5170 | [[Съезд]] || 68 |- ! 5171 | [[Темиркан]] || 68 |- ! 5172 | [[Рисбек]] || 68 |- ! 5173 | [[Тайлан]] || 68 |- ! 5174 | [[Рахымберді]] || 68 |- ! 5175 | [[Рысжан]] || 68 |- ! 5176 | [[Нурумжан]] || 68 |- ! 5177 | [[Мұрадым]] || 68 |- ! 5178 | [[Мұқамет]] || 68 |- ! 5179 | [[Налибай]] || 68 |- ! 5180 | [[Нұр Али]] || 68 |- ! 5181 | [[Ниязхан]] || 68 |- ! 5182 | [[Мэльс]] || 68 |- ! 5183 | [[Нарбол]] || 68 |- ! 5184 | [[Нуртілеу]] || 68 |- ! 5185 | [[Нұраділ]] || 68 |- ! 5186 | [[Коныспай]] || 68 |- ! 5187 | [[Кусайн]] || 68 |- ! 5188 | [[Қарқын]] || 68 |- ! 5189 | [[Құрмаш]] || 68 |- ! 5190 | [[Жебе]] || 68 |- ! 5191 | [[Жумаберген]] || 68 |- ! 5192 | [[Кабдыгали]] || 68 |- ! 5193 | [[Джанболат]] || 68 |- ! 5194 | [[Дат]] || 68 |- ! 5195 | [[Досмаханбет]] || 68 |- ! 5196 | [[Даньяр]] || 68 |- ! 5197 | [[Дарқан]] || 68 |- ! 5198 | [[Билим]] || 68 |- ! 5199 | [[Асламбек]] || 68 |- ! 5200 | [[Асил]] || 68 |- ! 5201 | [[Бауиржан]] || 68 |- ! 5202 | [[Байжума]] || 68 |- ! 5203 | [[Бегендик]] || 68 |- ! 5204 | [[Асим]] || 68 |- ! 5205 | [[Айтхан]] || 68 |- ! 5206 | [[Анапия]] || 68 |- ! 5207 | [[Акбай]] || 68 |- ! 5208 | [[Агадил]] || 68 |- ! 5209 | [[Абдула]] || 68 |- ! 5210 | [[Айтмухамед]] || 68 |- ! 5211 | [[Ылғар]] || 67 |- ! 5212 | [[Уатхан]] || 67 |- ! 5213 | [[Хумарбек]] || 67 |- ! 5214 | [[Тұрсынғали]] || 67 |- ! 5215 | [[Филипп]] || 67 |- ! 5216 | [[Саулебай]] || 67 |- ! 5217 | [[Таттибек]] || 67 |- ! 5218 | [[Тауке]] || 67 |- ! 5219 | [[Мухаммедәлі]] || 67 |- ! 5220 | [[Оңалбай]] || 67 |- ! 5221 | [[Мухамедәли]] || 67 |- ! 5222 | [[Оринбасар]] || 67 |- ! 5223 | [[Нурай]] || 67 |- ! 5224 | [[Нагмет]] || 67 |- ! 5225 | [[Мұхасан]] || 67 |- ! 5226 | [[Мейримжан]] || 67 |- ! 5227 | [[Қизат]] || 67 |- ! 5228 | [[Койбагар]] || 67 |- ! 5229 | [[Клышбек]] || 67 |- ! 5230 | [[Құмарбек]] || 67 |- ! 5231 | [[Курманай]] || 67 |- ! 5232 | [[Қыдырғали]] || 67 |- ! 5233 | [[Жидебай]] || 67 |- ! 5234 | [[Жолшыбек]] || 67 |- ! 5235 | [[Калибай]] || 67 |- ! 5236 | [[Каримбай]] || 67 |- ! 5237 | [[Каскырбек]] || 67 |- ! 5238 | [[Кайса]] || 67 |- ! 5239 | [[Жанайбек]] || 67 |- ! 5240 | [[Досмурат]] || 67 |- ! 5241 | [[Әбілқайырхан]] || 67 |- ! 5242 | [[Әлқуат]] || 67 |- ! 5243 | [[Дауренбай]] || 67 |- ! 5244 | [[Жаксат]] || 67 |- ! 5245 | [[Досберген]] || 67 |- ! 5246 | [[Даулетяр]] || 67 |- ! 5247 | [[Богембай]] || 67 |- ! 5248 | [[Бердібай]] || 67 |- ! 5249 | [[Ганибет]] || 67 |- ! 5250 | [[Бекгали]] || 67 |- ! 5251 | [[Бактжан]] || 67 |- ! 5252 | [[Байқадам]] || 67 |- ! 5253 | [[Ахмадияр]] || 67 |- ! 5254 | [[Бекмухаммед]] || 67 |- ! 5255 | [[Атамурат]] || 67 |- ! 5256 | [[Ансаған]] || 67 |- ! 5257 | [[Аргынбай]] || 67 |- ! 5258 | [[Аманер]] || 67 |- ! 5259 | [[Ақат]] || 67 |- ! 5260 | [[Абдимуталип]] || 67 |- ! 5261 | [[Айбосын]] || 67 |- ! 5262 | [[Аймұхаммед]] || 67 |- ! 5263 | [[Тохтарбек]] || 66 |- ! 5264 | [[Уристем]] || 66 |- ! 5265 | [[Ясын]] || 66 |- ! 5266 | [[Тулен]] || 66 |- ! 5267 | [[Турежан]] || 66 |- ! 5268 | [[Ұшқын]] || 66 |- ! 5269 | [[Шарафат]] || 66 |- ! 5270 | [[Хантемир]] || 66 |- ! 5271 | [[Тәттімбет]] || 66 |- ! 5272 | [[Тлеугали]] || 66 |- ! 5273 | [[Сабет]] || 66 |- ! 5274 | [[Спатай]] || 66 |- ! 5275 | [[Салимбай]] || 66 |- ! 5276 | [[Темірұлан]] || 66 |- ! 5277 | [[Саятжан]] || 66 |- ! 5278 | [[Рахманкул]] || 66 |- ! 5279 | [[Нурғазы]] || 66 |- ! 5280 | [[Мухаметкалий]] || 66 |- ! 5281 | [[Нұрқадам]] || 66 |- ! 5282 | [[Нурпулат]] || 66 |- ! 5283 | [[Мадет]] || 66 |- ! 5284 | [[Мурзатай]] || 66 |- ! 5285 | [[Кубайдолла]] || 66 |- ! 5286 | [[Копбосын]] || 66 |- ! 5287 | [[Мансурбек]] || 66 |- ! 5288 | [[Маркен]] || 66 |- ! 5289 | [[Марден]] || 66 |- ! 5290 | [[Қожабек]] || 66 |- ! 5291 | [[Кусайын]] || 66 |- ! 5292 | [[Жексембек]] || 66 |- ! 5293 | [[Исмадияр]] || 66 |- ! 5294 | [[Изгали]] || 66 |- ! 5295 | [[Елбосын]] || 66 |- ! 5296 | [[Жагипар]] || 66 |- ! 5297 | [[Даркен]] || 66 |- ! 5298 | [[Әбдісамат]] || 66 |- ! 5299 | [[Елболсын]] || 66 |- ! 5300 | [[Есіркеп]] || 66 |- ! 5301 | [[Жайнат]] || 66 |- ! 5302 | [[Губайдулла]] || 66 |- ! 5303 | [[Даирбек]] || 66 |- ! 5304 | [[Джолдасбай]] || 66 |- ! 5305 | [[Ғинаят]] || 66 |- ! 5306 | [[Бекжон]] || 66 |- ! 5307 | [[Аскерхан]] || 66 |- ! 5308 | [[Бокейхан]] || 66 |- ! 5309 | [[Гибадат]] || 66 |- ! 5310 | [[Бахтыяр]] || 66 |- ! 5311 | [[Барысбек]] || 66 |- ! 5312 | [[Ғазизбек]] || 66 |- ! 5313 | [[Бекназ]] || 66 |- ! 5314 | [[Бакдәулет]] || 66 |- ! 5315 | [[Айқожа]] || 66 |- ! 5316 | [[Амантур]] || 66 |- ! 5317 | [[Алхам]] || 66 |- ! 5318 | [[Абдуәли]] || 66 |- ! 5319 | [[Амирбай]] || 66 |- ! 5320 | [[Абдиашим]] || 66 |- ! 5321 | [[Толкынбек]] || 65 |- ! 5322 | [[Шырынбек]] || 65 |- ! 5323 | [[Фазылхан]] || 65 |- ! 5324 | [[Тынымбай]] || 65 |- ! 5325 | [[Элмурод]] || 65 |- ! 5326 | [[Шамши]] || 65 |- ! 5327 | [[Шариф]] || 65 |- ! 5328 | [[Тургынбай]] || 65 |- ! 5329 | [[Танбай]] || 65 |- ! 5330 | [[Сансизбай]] || 65 |- ! 5331 | [[Мұртаза]] || 65 |- ! 5332 | [[Нұрзаман]] || 65 |- ! 5333 | [[Омурбек]] || 65 |- ! 5334 | [[Нурказы]] || 65 |- ! 5335 | [[Маулетхан]] || 65 |- ! 5336 | [[Мешитбай]] || 65 |- ! 5337 | [[Магамед]] || 65 |- ! 5338 | [[Куантхан]] || 65 |- ! 5339 | [[Куаншбек]] || 65 |- ! 5340 | [[Қырымбек]] || 65 |- ! 5341 | [[Жанкожа]] || 65 |- ! 5342 | [[Жансаят]] || 65 |- ! 5343 | [[Капан]] || 65 |- ! 5344 | [[Калмаханбет]] || 65 |- ! 5345 | [[Әділбай]] || 65 |- ! 5346 | [[Ельхан]] || 65 |- ! 5347 | [[Әділер]] || 65 |- ! 5348 | [[Әлімбай]] || 65 |- ! 5349 | [[Данел]] || 65 |- ! 5350 | [[Есмахан]] || 65 |- ! 5351 | [[Әбдіразақ]] || 65 |- ! 5352 | [[Әлинур]] || 65 |- ! 5353 | [[Ділмұхамед]] || 65 |- ! 5354 | [[Есильбай]] || 65 |- ! 5355 | [[Бейсенали]] || 65 |- ! 5356 | [[Бинур]] || 65 |- ! 5357 | [[Бекадил]] || 65 |- ! 5358 | [[Барлык]] || 65 |- ! 5359 | [[Амерхан]] || 65 |- ! 5360 | [[Абілмансур]] || 65 |- ! 5361 | [[Алматай]] || 65 |- ! 5362 | [[Алимкул]] || 65 |- ! 5363 | [[Амит]] || 65 |- ! 5364 | [[Алқар]] || 65 |- ! 5365 | [[Абдураһим]] || 65 |- ! 5366 | [[Турсынжан]] || 64 |- ! 5367 | [[Турсыналы]] || 64 |- ! 5368 | [[Унербек]] || 64 |- ! 5369 | [[Халилулла]] || 64 |- ! 5370 | [[Умарбек]] || 64 |- ! 5371 | [[Тургынбек]] || 64 |- ! 5372 | [[Эльмир]] || 64 |- ! 5373 | [[Хали]] || 64 |- ! 5374 | [[Хамитжан]] || 64 |- ! 5375 | [[Сахитжан]] || 64 |- ! 5376 | [[Сеильбек]] || 64 |- ! 5377 | [[Темірәлі]] || 64 |- ! 5378 | [[Садыкбек]] || 64 |- ! 5379 | [[Танатбек]] || 64 |- ! 5380 | [[Сайд]] || 64 |- ! 5381 | [[Сейдуалы]] || 64 |- ! 5382 | [[Нұразиз]] || 64 |- ! 5383 | [[Нұрдәурен]] || 64 |- ! 5384 | [[Нагашыбек]] || 64 |- ! 5385 | [[Райыс]] || 64 |- ! 5386 | [[Пазыл]] || 64 |- ! 5387 | [[Мұқаметжан]] || 64 |- ! 5388 | [[Нуржума]] || 64 |- ! 5389 | [[Мырзагул]] || 64 |- ! 5390 | [[Пулатбек]] || 64 |- ! 5391 | [[Наркен]] || 64 |- ! 5392 | [[Маркабай]] || 64 |- ! 5393 | [[Мейрас]] || 64 |- ! 5394 | [[Кубеген]] || 64 |- ! 5395 | [[Мархаббат]] || 64 |- ! 5396 | [[Мизам]] || 64 |- ! 5397 | [[Кунтуар]] || 64 |- ! 5398 | [[Махсад]] || 64 |- ! 5399 | [[Куват]] || 64 |- ! 5400 | [[Зулкарнай]] || 64 |- ! 5401 | [[Зулпухар]] || 64 |- ! 5402 | [[Казкен]] || 64 |- ! 5403 | [[Дайырбек]] || 64 |- ! 5404 | [[Дамиан]] || 64 |- ! 5405 | [[Ерлибек]] || 64 |- ! 5406 | [[Ельмурат]] || 64 |- ! 5407 | [[Ерсұңқар]] || 64 |- ! 5408 | [[Досмахан]] || 64 |- ! 5409 | [[Дуйсенхан]] || 64 |- ! 5410 | [[Ермукан]] || 64 |- ! 5411 | [[Байдалы]] || 64 |- ! 5412 | [[Гасыр]] || 64 |- ! 5413 | [[Ашимбек]] || 64 |- ! 5414 | [[Бахчан]] || 64 |- ! 5415 | [[Бөрібай]] || 64 |- ! 5416 | [[Арынғазы]] || 64 |- ! 5417 | [[Байдыбек]] || 64 |- ! 5418 | [[Бағым]] || 64 |- ! 5419 | [[Ариман]] || 64 |- ! 5420 | [[Аидын]] || 64 |- ! 5421 | [[Аидар]] || 64 |- ! 5422 | [[Абдихалик]] || 64 |- ! 5423 | [[Абдулқадыр]] || 64 |- ! 5424 | [[Алтынгазы]] || 64 |- ! 5425 | [[Абду Рахман]] || 64 |- ! 5426 | [[Аппаз]] || 64 |- ! 5427 | [[Арапбек]] || 64 |- ! 5428 | [[Туякбай]] || 63 |- ! 5429 | [[Хабиболла]] || 63 |- ! 5430 | [[Төлебай]] || 63 |- ! 5431 | [[Тунгышбай]] || 63 |- ! 5432 | [[Турмаганбет]] || 63 |- ! 5433 | [[Унгарбай]] || 63 |- ! 5434 | [[Уайс]] || 63 |- ! 5435 | [[Укибай]] || 63 |- ! 5436 | [[Тоқтамыс]] || 63 |- ! 5437 | [[Тагиберген]] || 63 |- ! 5438 | [[Рахманбек]] || 63 |- ! 5439 | [[Суннатулла]] || 63 |- ! 5440 | [[Саурбай]] || 63 |- ! 5441 | [[Теңіз]] || 63 |- ! 5442 | [[Сайфолла]] || 63 |- ! 5443 | [[Таукехан]] || 63 |- ! 5444 | [[Таниберген]] || 63 |- ! 5445 | [[Сериктай]] || 63 |- ! 5446 | [[Сағди]] || 63 |- ! 5447 | [[Самуил]] || 63 |- ! 5448 | [[Тилеу]] || 63 |- ! 5449 | [[Рымгали]] || 63 |- ! 5450 | [[Ренад]] || 63 |- ! 5451 | [[Нурнияз]] || 63 |- ! 5452 | [[Мекенбай]] || 63 |- ! 5453 | [[Курманказы]] || 63 |- ! 5454 | [[Кызырбек]] || 63 |- ! 5455 | [[Махсутхан]] || 63 |- ! 5456 | [[Қаржаубай]] || 63 |- ! 5457 | [[Жұмаш]] || 63 |- ! 5458 | [[Ихтиёр]] || 63 |- ! 5459 | [[Кажыгали]] || 63 |- ! 5460 | [[Зелимхан]] || 63 |- ! 5461 | [[Ислямбек]] || 63 |- ! 5462 | [[Жумали]] || 63 |- ! 5463 | [[Дауранбек]] || 63 |- ! 5464 | [[Дилмурад]] || 63 |- ! 5465 | [[Дулан]] || 63 |- ! 5466 | [[Жаксыгельды]] || 63 |- ! 5467 | [[Жалгасхан]] || 63 |- ! 5468 | [[Бекмухамет]] || 63 |- ! 5469 | [[Бакытберген]] || 63 |- ! 5470 | [[Бахыткали]] || 63 |- ! 5471 | [[Асильхан]] || 63 |- ! 5472 | [[Богдат]] || 63 |- ! 5473 | [[Алгазы]] || 63 |- ! 5474 | [[Анаркул]] || 63 |- ! 5475 | [[Аитбай]] || 63 |- ! 5476 | [[Адайхан]] || 63 |- ! 5477 | [[Абдыкалык]] || 63 |- ! 5478 | [[Абдураһман]] || 63 |- ! 5479 | [[Абдулрахим]] || 63 |- ! 5480 | [[Абдыманап]] || 63 |- ! 5481 | [[Алиназар]] || 63 |- ! 5482 | [[Абдулғазиз]] || 63 |- ! 5483 | [[Аброр]] || 63 |- ! 5484 | [[Айсер]] || 63 |- ! 5485 | [[Абдижамил]] || 63 |- ! 5486 | [[Абатбай]] || 63 |- ! 5487 | [[Турлыхан]] || 62 |- ! 5488 | [[Фуркат]] || 62 |- ! 5489 | [[Шаһкерім]] || 62 |- ! 5490 | [[Ырзабек]] || 62 |- ! 5491 | [[Шодиёр]] || 62 |- ! 5492 | [[Шахриёр]] || 62 |- ! 5493 | [[Серікқазы]] || 62 |- ! 5494 | [[Нурджан]] || 62 |- ! 5495 | [[Нұршах]] || 62 |- ! 5496 | [[Оңласын]] || 62 |- ! 5497 | [[Нуркельды]] || 62 |- ! 5498 | [[Орымбай]] || 62 |- ! 5499 | [[Нурмаш]] || 62 |- ! 5500 | [[Накыпбек]] || 62 |- ! 5501 | [[Намаз]] || 62 |- ! 5502 | [[Нұррахман]] || 62 |- ! 5503 | [[Орхан]] || 62 |- ! 5504 | [[Нуркабыл]] || 62 |- ! 5505 | [[Надыр]] || 62 |- ! 5506 | [[Муналбай]] || 62 |- ! 5507 | [[Меллат]] || 62 |- ! 5508 | [[Мейрамғали]] || 62 |- ! 5509 | [[Қазыбекби]] || 62 |- ! 5510 | [[Кумархан]] || 62 |- ! 5511 | [[Медер]] || 62 |- ! 5512 | [[Лұқман]] || 62 |- ! 5513 | [[Құдрет]] || 62 |- ! 5514 | [[Каримбек]] || 62 |- ! 5515 | [[Иргебай]] || 62 |- ! 5516 | [[Жанасбек]] || 62 |- ! 5517 | [[Жантлеу]] || 62 |- ! 5518 | [[Имир]] || 62 |- ! 5519 | [[Керимкул]] || 62 |- ! 5520 | [[Жорабай]] || 62 |- ! 5521 | [[Зариф]] || 62 |- ! 5522 | [[Жансар]] || 62 |- ! 5523 | [[Жумадилда]] || 62 |- ! 5524 | [[Кабул]] || 62 |- ! 5525 | [[Зауытбек]] || 62 |- ! 5526 | [[Кабдула]] || 62 |- ! 5527 | [[Канатхан]] || 62 |- ! 5528 | [[Кадиргали]] || 62 |- ! 5529 | [[Әбілда]] || 62 |- ! 5530 | [[Ескен]] || 62 |- ! 5531 | [[Ерзада]] || 62 |- ! 5532 | [[Ербота]] || 62 |- ! 5533 | [[Ертлеу]] || 62 |- ! 5534 | [[Давран]] || 62 |- ! 5535 | [[Дастен]] || 62 |- ! 5536 | [[Асыларман]] || 62 |- ! 5537 | [[Балкыбек]] || 62 |- ! 5538 | [[Арнал]] || 62 |- ! 5539 | [[Ахилбек]] || 62 |- ! 5540 | [[Бектен]] || 62 |- ! 5541 | [[Бердах]] || 62 |- ! 5542 | [[Батырғали]] || 62 |- ! 5543 | [[Абдурахым]] || 62 |- ! 5544 | [[Анаят]] || 62 |- ! 5545 | [[Айжігіт]] || 62 |- ! 5546 | [[Айсерік]] || 62 |- ! 5547 | [[Абылкаир]] || 62 |- ! 5548 | [[Ануархан]] || 62 |- ! 5549 | [[Абдуалы]] || 62 |- ! 5550 | [[Агбай]] || 62 |- ! 5551 | [[Ақайдар]] || 62 |- ! 5552 | [[Абдухамид]] || 62 |- ! 5553 | [[Турдали]] || 61 |- ! 5554 | [[Түгелбай]] || 61 |- ! 5555 | [[Шынгыз]] || 61 |- ! 5556 | [[Шалкарбай]] || 61 |- ! 5557 | [[Уразгалий]] || 61 |- ! 5558 | [[Усербек]] || 61 |- ! 5559 | [[Турсунали]] || 61 |- ! 5560 | [[Талмас]] || 61 |- ! 5561 | [[Сатай]] || 61 |- ! 5562 | [[Социал]] || 61 |- ! 5563 | [[Сұлтанахмет]] || 61 |- ! 5564 | [[Рымжан]] || 61 |- ! 5565 | [[Мухаметгали]] || 61 |- ! 5566 | [[Орымбек]] || 61 |- ! 5567 | [[Нурсалим]] || 61 |- ! 5568 | [[Мухаммадамин]] || 61 |- ! 5569 | [[Мырзали]] || 61 |- ! 5570 | [[Өткір]] || 61 |- ! 5571 | [[Назим]] || 61 |- ! 5572 | [[Мухамедьяр]] || 61 |- ! 5573 | [[Нысан]] || 61 |- ! 5574 | [[Қонай]] || 61 |- ! 5575 | [[Максуткан]] || 61 |- ! 5576 | [[Қахарман]] || 61 |- ! 5577 | [[Магомед]] || 61 |- ! 5578 | [[Мирамхан]] || 61 |- ! 5579 | [[Махамбетжан]] || 61 |- ! 5580 | [[Қажыгелді]] || 61 |- ! 5581 | [[Мәтжан]] || 61 |- ! 5582 | [[Көшербай]] || 61 |- ! 5583 | [[Исмоил]] || 61 |- ! 5584 | [[Жасыбай]] || 61 |- ! 5585 | [[Зияда]] || 61 |- ! 5586 | [[Жанбосын]] || 61 |- ! 5587 | [[Кажимукан]] || 61 |- ! 5588 | [[Кани]] || 61 |- ! 5589 | [[Кенжибай]] || 61 |- ! 5590 | [[Жанабыл]] || 61 |- ! 5591 | [[Дінмуханбет]] || 61 |- ! 5592 | [[Ғиззат]] || 61 |- ! 5593 | [[Әшірбек]] || 61 |- ! 5594 | [[Дамирлан]] || 61 |- ! 5595 | [[Еримбет]] || 61 |- ! 5596 | [[Достон]] || 61 |- ! 5597 | [[Бахтыгерей]] || 61 |- ! 5598 | [[Букен]] || 61 |- ! 5599 | [[Баймаханбет]] || 61 |- ! 5600 | [[Ғанимат]] || 61 |- ! 5601 | [[Балкен]] || 61 |- ! 5602 | [[Бимахан]] || 61 |- ! 5603 | [[Бейбітжан]] || 61 |- ! 5604 | [[Бейсенхан]] || 61 |- ! 5605 | [[Берикболат]] || 61 |- ! 5606 | [[Ажибай]] || 61 |- ! 5607 | [[Алмасбай]] || 61 |- ! 5608 | [[Акедил]] || 61 |- ! 5609 | [[Айдаркан]] || 61 |- ! 5610 | [[Айбұлан]] || 61 |- ! 5611 | [[Аманғос]] || 61 |- ! 5612 | [[Айтмұхаммед]] || 61 |- ! 5613 | [[Алламберген]] || 61 |- ! 5614 | [[Абдиразак]] || 61 |- ! 5615 | [[Алип]] || 61 |- ! 5616 | [[Абикен]] || 61 |- ! 5617 | [[Амангильды]] || 61 |- ! 5618 | [[Айтмахан]] || 61 |- ! 5619 | [[Фаиз]] || 60 |- ! 5620 | [[Тунгышбек]] || 60 |- ! 5621 | [[Тургунбай]] || 60 |- ! 5622 | [[Шәріп]] || 60 |- ! 5623 | [[Шырынхан]] || 60 |- ! 5624 | [[Ханнұр]] || 60 |- ! 5625 | [[Тоқтарбай]] || 60 |- ! 5626 | [[Султанмахмут]] || 60 |- ! 5627 | [[Рысалы]] || 60 |- ! 5628 | [[Сейсембек]] || 60 |- ! 5629 | [[Сиязбек]] || 60 |- ! 5630 | [[Нурсайын]] || 60 |- ! 5631 | [[Ниетжан]] || 60 |- ! 5632 | [[Мұхаммедхан]] || 60 |- ! 5633 | [[Нишанбай]] || 60 |- ! 5634 | [[Мұстахим]] || 60 |- ! 5635 | [[Орынгазы]] || 60 |- ! 5636 | [[Мунал]] || 60 |- ! 5637 | [[Қызыр]] || 60 |- ! 5638 | [[Коркем]] || 60 |- ! 5639 | [[Күнтуған]] || 60 |- ! 5640 | [[Жаншуақ]] || 60 |- ! 5641 | [[Жандулла]] || 60 |- ! 5642 | [[Ильфат]] || 60 |- ! 5643 | [[Кахрамон]] || 60 |- ! 5644 | [[Жанбай]] || 60 |- ! 5645 | [[Исембай]] || 60 |- ! 5646 | [[Кемель]] || 60 |- ! 5647 | [[Кабдрашит]] || 60 |- ! 5648 | [[Данебек]] || 60 |- ! 5649 | [[Ербек]] || 60 |- ! 5650 | [[Әбибулла]] || 60 |- ! 5651 | [[Есімбек]] || 60 |- ! 5652 | [[Әльтаир]] || 60 |- ! 5653 | [[Джолдас]] || 60 |- ! 5654 | [[Дубек]] || 60 |- ! 5655 | [[Еркуат]] || 60 |- ! 5656 | [[Дәулен]] || 60 |- ! 5657 | [[Балгын]] || 60 |- ! 5658 | [[Ахмеди]] || 60 |- ! 5659 | [[Бибосын]] || 60 |- ! 5660 | [[Байдібек]] || 60 |- ! 5661 | [[Балабай]] || 60 |- ! 5662 | [[Бекторе]] || 60 |- ! 5663 | [[Алшер]] || 60 |- ! 5664 | [[Акзат]] || 60 |- ! 5665 | [[Акжурек]] || 60 |- ! 5666 | [[Алғыр]] || 60 |- ! 5667 | [[Агатай]] || 60 |- ! 5668 | [[Адильбай]] || 60 |- ! 5669 | [[Толымбек]] || 59 |- ! 5670 | [[Уразай]] || 59 |- ! 5671 | [[Шах Керім]] || 59 |- ! 5672 | [[Төребай]] || 59 |- ! 5673 | [[Утемурат]] || 59 |- ! 5674 | [[Шах]] || 59 |- ! 5675 | [[Шарипжан]] || 59 |- ! 5676 | [[Хуршид]] || 59 |- ! 5677 | [[Төреәли]] || 59 |- ! 5678 | [[Эржигит]] || 59 |- ! 5679 | [[Тлеш]] || 59 |- ! 5680 | [[Тагабек]] || 59 |- ! 5681 | [[Собир]] || 59 |- ! 5682 | [[Слам]] || 59 |- ! 5683 | [[Талаптан]] || 59 |- ! 5684 | [[Тәңірхан]] || 59 |- ! 5685 | [[Рахимгали]] || 59 |- ! 5686 | [[Сарсенхан]] || 59 |- ! 5687 | [[Тілепберген]] || 59 |- ! 5688 | [[Сергалий]] || 59 |- ! 5689 | [[Рунар]] || 59 |- ! 5690 | [[Набихан]] || 59 |- ! 5691 | [[Ракат]] || 59 |- ! 5692 | [[Оразтай]] || 59 |- ! 5693 | [[Рамзат]] || 59 |- ! 5694 | [[Мырзагелді]] || 59 |- ! 5695 | [[Мухаммад-Али]] || 59 |- ! 5696 | [[Құттымұрат]] || 59 |- ! 5697 | [[Малгаждар]] || 59 |- ! 5698 | [[Мейраш]] || 59 |- ! 5699 | [[Жанмұрат]] || 59 |- ! 5700 | [[Ибраhим]] || 59 |- ! 5701 | [[Керемет]] || 59 |- ! 5702 | [[Калила]] || 59 |- ! 5703 | [[Зайыр]] || 59 |- ! 5704 | [[Досқан]] || 59 |- ! 5705 | [[Давранбек]] || 59 |- ! 5706 | [[Досмұхамед]] || 59 |- ! 5707 | [[Әділби]] || 59 |- ! 5708 | [[Ерадил]] || 59 |- ! 5709 | [[Әділқазы]] || 59 |- ! 5710 | [[Жаксыберген]] || 59 |- ! 5711 | [[Әзизхан]] || 59 |- ! 5712 | [[Әлкен]] || 59 |- ! 5713 | [[Гильман]] || 59 |- ! 5714 | [[Әшімхан]] || 59 |- ! 5715 | [[Есенгалий]] || 59 |- ! 5716 | [[Досқали]] || 59 |- ! 5717 | [[Дүйсенәлі]] || 59 |- ! 5718 | [[Ахмедия]] || 59 |- ! 5719 | [[Болекбай]] || 59 |- ! 5720 | [[Аружан]] || 59 |- ! 5721 | [[Батирхан]] || 59 |- ! 5722 | [[Ахмет-Али]] || 59 |- ! 5723 | [[Асатулла]] || 59 |- ! 5724 | [[Барақ]] || 59 |- ! 5725 | [[Бунёд]] || 59 |- ! 5726 | [[Бегнұр]] || 59 |- ! 5727 | [[Бексапар]] || 59 |- ! 5728 | [[Балгазы]] || 59 |- ! 5729 | [[Бакытказы]] || 59 |- ! 5730 | [[Али Мансур]] || 59 |- ! 5731 | [[Альмухамед]] || 59 |- ! 5732 | [[Алимбет]] || 59 |- ! 5733 | [[Абдухаким]] || 59 |- ! 5734 | [[Али Имран]] || 59 |- ! 5735 | [[Айтмаганбет]] || 59 |- ! 5736 | [[Абдусалим]] || 59 |- ! 5737 | [[Абдирасил]] || 59 |- ! 5738 | [[Аламгир]] || 59 |- ! 5739 | [[Айдаралы]] || 59 |- ! 5740 | [[Хуатбек]] || 58 |- ! 5741 | [[Тыныштық]] || 58 |- ! 5742 | [[Турали]] || 58 |- ! 5743 | [[Утегали]] || 58 |- ! 5744 | [[Тулиген]] || 58 |- ! 5745 | [[Ширинбек]] || 58 |- ! 5746 | [[Сарбай]] || 58 |- ! 5747 | [[Сыпатай]] || 58 |- ! 5748 | [[Санак]] || 58 |- ! 5749 | [[Таурат]] || 58 |- ! 5750 | [[Суйениш]] || 58 |- ! 5751 | [[Санжархан]] || 58 |- ! 5752 | [[Сағынған]] || 58 |- ! 5753 | [[Сабржан]] || 58 |- ! 5754 | [[Нәдір]] || 58 |- ! 5755 | [[Нурберди]] || 58 |- ! 5756 | [[Нұрқиса]] || 58 |- ! 5757 | [[Нұрқан]] || 58 |- ! 5758 | [[Нұрсанат]] || 58 |- ! 5759 | [[Қажығали]] || 58 |- ! 5760 | [[Мамыт]] || 58 |- ! 5761 | [[Кияс]] || 58 |- ! 5762 | [[Куанышпек]] || 58 |- ! 5763 | [[Корабай]] || 58 |- ! 5764 | [[Лұқпан]] || 58 |- ! 5765 | [[Калдыхан]] || 58 |- ! 5766 | [[Жангелдин]] || 58 |- ! 5767 | [[Жанадиль]] || 58 |- ! 5768 | [[Женісбек]] || 58 |- ! 5769 | [[Иосиф]] || 58 |- ! 5770 | [[Жұлдызхан]] || 58 |- ! 5771 | [[Ізгілік]] || 58 |- ! 5772 | [[Ескуат]] || 58 |- ! 5773 | [[Еркелді]] || 58 |- ! 5774 | [[Дуйсенгазы]] || 58 |- ! 5775 | [[Әбілмәнсұр]] || 58 |- ! 5776 | [[Жақия]] || 58 |- ! 5777 | [[Әнуәр]] || 58 |- ! 5778 | [[Ерахмет]] || 58 |- ! 5779 | [[Есеней]] || 58 |- ! 5780 | [[Ертұлға]] || 58 |- ! 5781 | [[Аятжан]] || 58 |- ! 5782 | [[Бейсеналы]] || 58 |- ! 5783 | [[Бектурсун]] || 58 |- ! 5784 | [[Багылан]] || 58 |- ! 5785 | [[Арынбек]] || 58 |- ! 5786 | [[Булатхан]] || 58 |- ! 5787 | [[Асетбек]] || 58 |- ! 5788 | [[Бимурат]] || 58 |- ! 5789 | [[Гаухарбек]] || 58 |- ! 5790 | [[Ақпейіл]] || 58 |- ! 5791 | [[Анар]] || 58 |- ! 5792 | [[Альсеит]] || 58 |- ! 5793 | [[Азан]] || 58 |- ! 5794 | [[Алиакпар]] || 58 |- ! 5795 | [[Абилхайр]] || 58 |- ! 5796 | [[Абдикали]] || 58 |- ! 5797 | [[Алимардан]] || 58 |- ! 5798 | [[Айтмұрат]] || 58 |- ! 5799 | [[Абинур]] || 58 |- ! 5800 | [[Адылгазы]] || 58 |- ! 5801 | [[Шерехан]] || 57 |- ! 5802 | [[Утеп]] || 57 |- ! 5803 | [[Шакизада]] || 57 |- ! 5804 | [[Тагыберген]] || 57 |- ! 5805 | [[Суннатилла]] || 57 |- ! 5806 | [[Рим]] || 57 |- ! 5807 | [[Сейлжан]] || 57 |- ! 5808 | [[Салимбек]] || 57 |- ! 5809 | [[Сағымбек]] || 57 |- ! 5810 | [[Советкали]] || 57 |- ! 5811 | [[Саулетбек]] || 57 |- ! 5812 | [[Тлеутай]] || 57 |- ! 5813 | [[Темурхан]] || 57 |- ! 5814 | [[Наурузбай]] || 57 |- ! 5815 | [[Орақ]] || 57 |- ! 5816 | [[Нұрғани]] || 57 |- ! 5817 | [[Мухамади]] || 57 |- ! 5818 | [[Мухаметкан]] || 57 |- ! 5819 | [[Муслимхан]] || 57 |- ! 5820 | [[Нурахмед]] || 57 |- ! 5821 | [[Нұролла]] || 57 |- ! 5822 | [[Нұржасар]] || 57 |- ! 5823 | [[Нұрайдын]] || 57 |- ! 5824 | [[Куанган]] || 57 |- ! 5825 | [[Медеухан]] || 57 |- ! 5826 | [[Қабілет]] || 57 |- ! 5827 | [[Құбылай]] || 57 |- ! 5828 | [[Мәден]] || 57 |- ! 5829 | [[Кошан]] || 57 |- ! 5830 | [[Кумаркан]] || 57 |- ! 5831 | [[Мираз]] || 57 |- ! 5832 | [[Меиірбек]] || 57 |- ! 5833 | [[Құрбанбай]] || 57 |- ! 5834 | [[Мәуліт]] || 57 |- ! 5835 | [[Маруан]] || 57 |- ! 5836 | [[Канжар]] || 57 |- ! 5837 | [[Кабир]] || 57 |- ! 5838 | [[Женгисбай]] || 57 |- ! 5839 | [[Инар]] || 57 |- ! 5840 | [[Исламали]] || 57 |- ! 5841 | [[Жанжигит]] || 57 |- ! 5842 | [[Иржан]] || 57 |- ! 5843 | [[Камаладин]] || 57 |- ! 5844 | [[Изберген]] || 57 |- ! 5845 | [[Картбай]] || 57 |- ! 5846 | [[Керімхан]] || 57 |- ! 5847 | [[Илюбай]] || 57 |- ! 5848 | [[Ишанбек]] || 57 |- ! 5849 | [[Даниэл]] || 57 |- ! 5850 | [[Әлиахмет]] || 57 |- ! 5851 | [[Әлмерек]] || 57 |- ! 5852 | [[Әділнұр]] || 57 |- ! 5853 | [[Әлшер]] || 57 |- ! 5854 | [[Еспол]] || 57 |- ! 5855 | [[Даулеткельды]] || 57 |- ! 5856 | [[Ераслан]] || 57 |- ! 5857 | [[Дилдахан]] || 57 |- ! 5858 | [[Ескендыр]] || 57 |- ! 5859 | [[Ғабидолла]] || 57 |- ! 5860 | [[Аяжан]] || 57 |- ! 5861 | [[Баттал]] || 57 |- ! 5862 | [[Берык]] || 57 |- ! 5863 | [[Бақбер]] || 57 |- ! 5864 | [[Бегзад]] || 57 |- ! 5865 | [[Бергей]] || 57 |- ! 5866 | [[Амет]] || 57 |- ! 5867 | [[Айдарбай]] || 57 |- ! 5868 | [[Айтұмар]] || 57 |- ! 5869 | [[Аймурза]] || 57 |- ! 5870 | [[Азберген]] || 57 |- ! 5871 | [[Алібек]] || 57 |- ! 5872 | [[Ақзат]] || 57 |- ! 5873 | [[Алмухан]] || 57 |- ! 5874 | [[Абдурохим]] || 57 |- ! 5875 | [[Шарап]] || 56 |- ! 5876 | [[Улас]] || 56 |- ! 5877 | [[Шанжархан]] || 56 |- ! 5878 | [[Ұлысбек]] || 56 |- ! 5879 | [[Хурмет]] || 56 |- ! 5880 | [[Ұларбек]] || 56 |- ! 5881 | [[Төлеубай]] || 56 |- ! 5882 | [[Хабит]] || 56 |- ! 5883 | [[Халбай]] || 56 |- ! 5884 | [[Хасангали]] || 56 |- ! 5885 | [[Фазылжан]] || 56 |- ! 5886 | [[Турабай]] || 56 |- ! 5887 | [[Сундеткали]] || 56 |- ! 5888 | [[Сабр]] || 56 |- ! 5889 | [[Сагынган]] || 56 |- ! 5890 | [[Тилеуберген]] || 56 |- ! 5891 | [[Таужан]] || 56 |- ! 5892 | [[Сундетали]] || 56 |- ! 5893 | [[Решат]] || 56 |- ! 5894 | [[Өтебай]] || 56 |- ! 5895 | [[Нығымет]] || 56 |- ! 5896 | [[Нұралхан]] || 56 |- ! 5897 | [[Мырзакелді]] || 56 |- ! 5898 | [[Мухамад]] || 56 |- ! 5899 | [[Нағи]] || 56 |- ! 5900 | [[Мұхамбетәли]] || 56 |- ! 5901 | [[Нүрдәулет]] || 56 |- ! 5902 | [[Кумисбай]] || 56 |- ! 5903 | [[Кузенбай]] || 56 |- ! 5904 | [[Копбай]] || 56 |- ! 5905 | [[Қайырболат]] || 56 |- ! 5906 | [[Қабылет]] || 56 |- ! 5907 | [[Мельс]] || 56 |- ! 5908 | [[Қайнарбек]] || 56 |- ! 5909 | [[Макан]] || 56 |- ! 5910 | [[Жуаныш]] || 56 |- ! 5911 | [[Каиртас]] || 56 |- ! 5912 | [[Жарқынбай]] || 56 |- ! 5913 | [[Жанкабыл]] || 56 |- ! 5914 | [[Жаснур]] || 56 |- ! 5915 | [[Жулдызбай]] || 56 |- ! 5916 | [[Жанаділ]] || 56 |- ! 5917 | [[Заманхан]] || 56 |- ! 5918 | [[Кенгесбай]] || 56 |- ! 5919 | [[Жүнісбек]] || 56 |- ! 5920 | [[Әбдісаттар]] || 56 |- ! 5921 | [[Ерсары]] || 56 |- ! 5922 | [[Ерсәт]] || 56 |- ! 5923 | [[Дауирбек]] || 56 |- ! 5924 | [[Бекмаханбет]] || 56 |- ! 5925 | [[Биахмет]] || 56 |- ! 5926 | [[Байкелді]] || 56 |- ! 5927 | [[Байбарыс]] || 56 |- ! 5928 | [[Бари]] || 56 |- ! 5929 | [[Амир Али]] || 56 |- ! 5930 | [[Али-Мансур]] || 56 |- ! 5931 | [[Акзам]] || 56 |- ! 5932 | [[Алнур]] || 56 |- ! 5933 | [[Абдулалим]] || 56 |- ! 5934 | [[Алтанбек]] || 56 |- ! 5935 | [[Абдашим]] || 56 |- ! 5936 | [[Алішер]] || 56 |- ! 5937 | [[Сами]] || 55 |- ! 5938 | [[Сейдуали]] || 55 |- ! 5939 | [[Сәтбай]] || 55 |- ! 5940 | [[Тайырхан]] || 55 |- ! 5941 | [[Сейдахан]] || 55 |- ! 5942 | [[Рысқұл]] || 55 |- ! 5943 | [[Пайзулла]] || 55 |- ! 5944 | [[Мұхаммедқали]] || 55 |- ! 5945 | [[Нурсапа]] || 55 |- ! 5946 | [[Нурат]] || 55 |- ! 5947 | [[Марсел]] || 55 |- ! 5948 | [[Леон]] || 55 |- ! 5949 | [[Косбол]] || 55 |- ! 5950 | [[Қанатжан]] || 55 |- ! 5951 | [[Маликайдар]] || 55 |- ! 5952 | [[Майрам]] || 55 |- ! 5953 | [[Максетбай]] || 55 |- ! 5954 | [[Кудайберди]] || 55 |- ! 5955 | [[Зәуірбек]] || 55 |- ! 5956 | [[Жубатхан]] || 55 |- ! 5957 | [[Илхом]] || 55 |- ! 5958 | [[Канапья]] || 55 |- ! 5959 | [[Жанназар]] || 55 |- ! 5960 | [[Кадырали]] || 55 |- ! 5961 | [[Дәуітбек]] || 55 |- ! 5962 | [[Досмухамед]] || 55 |- ! 5963 | [[Дильхан]] || 55 |- ! 5964 | [[Әбдікерім]] || 55 |- ! 5965 | [[Дінмұхаммад]] || 55 |- ! 5966 | [[Жадгер]] || 55 |- ! 5967 | [[Әлтайр]] || 55 |- ! 5968 | [[Естөре]] || 55 |- ! 5969 | [[Ахансери]] || 55 |- ! 5970 | [[Байгелді]] || 55 |- ! 5971 | [[Бегимбет]] || 55 |- ! 5972 | [[Ақдаулет]] || 55 |- ! 5973 | [[Алдиярхан]] || 55 |- ! 5974 | [[Абилхасым]] || 55 |- ! 5975 | [[Аймат]] || 55 |- ! 5976 | [[Акын]] || 55 |- ! 5977 | [[Абузар]] || 55 |- ! 5978 | [[Абдухалил]] || 55 |- ! 5979 | [[Абдразах]] || 55 |- ! 5980 | [[Аралхан]] || 55 |- ! 5981 | [[Алғабек]] || 55 |- ! 5982 | [[Акилбай]] || 55 |- ! 5983 | [[Айшуак]] || 55 |- ! 5984 | [[Абсадык]] || 55 |- ! 5985 | [[Элдор]] || 54 |- ! 5986 | [[Шүкір]] || 54 |- ! 5987 | [[Эльжан]] || 54 |- ! 5988 | [[Улар]] || 54 |- ! 5989 | [[Хайратбек]] || 54 |- ! 5990 | [[Тумарбек]] || 54 |- ! 5991 | [[Тугельбай]] || 54 |- ! 5992 | [[Шукир]] || 54 |- ! 5993 | [[Урстем]] || 54 |- ! 5994 | [[Феликс]] || 54 |- ! 5995 | [[Ырыс]] || 54 |- ! 5996 | [[Хамбар]] || 54 |- ! 5997 | [[Сейсенгали]] || 54 |- ! 5998 | [[Сәуірбай]] || 54 |- ! 5999 | [[Султанбейбарыс]] || 54 |- ! 6000 | [[Сафарали]] || 54 |- ! 6001 | [[Телман]] || 54 |- ! 6002 | [[Слям]] || 54 |- ! 6003 | [[Сматулла]] || 54 |- ! 6004 | [[Сламжан]] || 54 |- ! 6005 | [[Нурсаид]] || 54 |- ! 6006 | [[Нурымбек]] || 54 |- ! 6007 | [[Орунбай]] || 54 |- ! 6008 | [[Муталип]] || 54 |- ! 6009 | [[Омырбек]] || 54 |- ! 6010 | [[Нуркиса]] || 54 |- ! 6011 | [[Оңғарбай]] || 54 |- ! 6012 | [[Нұрсүлтан]] || 54 |- ! 6013 | [[Расулжан]] || 54 |- ! 6014 | [[Нүрәлі]] || 54 |- ! 6015 | [[Мухитбек]] || 54 |- ! 6016 | [[Нұрқаділ]] || 54 |- ! 6017 | [[Мукат]] || 54 |- ! 6018 | [[Куттибай]] || 54 |- ! 6019 | [[Маханбетали]] || 54 |- ! 6020 | [[Қызырбек]] || 54 |- ! 6021 | [[Маулит]] || 54 |- ! 6022 | [[Муродбек]] || 54 |- ! 6023 | [[Киикбай]] || 54 |- ! 6024 | [[Коянбай]] || 54 |- ! 6025 | [[Мадат]] || 54 |- ! 6026 | [[Куспан]] || 54 |- ! 6027 | [[Махаш]] || 54 |- ! 6028 | [[Кайрхан]] || 54 |- ! 6029 | [[Жанел]] || 54 |- ! 6030 | [[Жаркен]] || 54 |- ! 6031 | [[Жангірхан]] || 54 |- ! 6032 | [[Журсун]] || 54 |- ! 6033 | [[Жардемгали]] || 54 |- ! 6034 | [[Келес]] || 54 |- ! 6035 | [[Жулдызхан]] || 54 |- ! 6036 | [[Кайркен]] || 54 |- ! 6037 | [[Ибатулла]] || 54 |- ! 6038 | [[Ізбасқан]] || 54 |- ! 6039 | [[Кабылда]] || 54 |- ! 6040 | [[Діннұр]] || 54 |- ! 6041 | [[Әсен]] || 54 |- ! 6042 | [[Есмұрат]] || 54 |- ! 6043 | [[Еркан]] || 54 |- ! 6044 | [[Еркосай]] || 54 |- ! 6045 | [[Дәукен]] || 54 |- ! 6046 | [[Дусенбай]] || 54 |- ! 6047 | [[Есенай]] || 54 |- ! 6048 | [[Жакуп]] || 54 |- ! 6049 | [[Жадрасын]] || 54 |- ! 6050 | [[Әбдрахман]] || 54 |- ! 6051 | [[Байсейт]] || 54 |- ! 6052 | [[Байсар]] || 54 |- ! 6053 | [[Бржан]] || 54 |- ! 6054 | [[Белгибай]] || 54 |- ! 6055 | [[Болаткали]] || 54 |- ! 6056 | [[Ауезбек]] || 54 |- ! 6057 | [[Ахжол]] || 54 |- ! 6058 | [[Бахтиар]] || 54 |- ! 6059 | [[Гадил]] || 54 |- ! 6060 | [[Гайнолла]] || 54 |- ! 6061 | [[Бахыткерей]] || 54 |- ! 6062 | [[Абдель]] || 54 |- ! 6063 | [[Уткирбек]] || 53 |- ! 6064 | [[Эйнар]] || 53 |- ! 6065 | [[Эркинбек]] || 53 |- ! 6066 | [[Ыбрайым]] || 53 |- ! 6067 | [[Турганжан]] || 53 |- ! 6068 | [[Шәкір]] || 53 |- ! 6069 | [[Шашубай]] || 53 |- ! 6070 | [[Усенхан]] || 53 |- ! 6071 | [[Умбетали]] || 53 |- ! 6072 | [[Утесин]] || 53 |- ! 6073 | [[Салкен]] || 53 |- ! 6074 | [[Сыдық]] || 53 |- ! 6075 | [[Султанмахмуд]] || 53 |- ! 6076 | [[Сәуіржан]] || 53 |- ! 6077 | [[Сапа]] || 53 |- ! 6078 | [[Талипбай]] || 53 |- ! 6079 | [[Отемис]] || 53 |- ! 6080 | [[Нурайдар]] || 53 |- ! 6081 | [[Натан]] || 53 |- ! 6082 | [[Надирхан]] || 53 |- ! 6083 | [[Нуржауган]] || 53 |- ! 6084 | [[Нурдулла]] || 53 |- ! 6085 | [[Мухаммедамин]] || 53 |- ! 6086 | [[Ракым]] || 53 |- ! 6087 | [[Нұр-Әли]] || 53 |- ! 6088 | [[Мунар]] || 53 |- ! 6089 | [[Қабылан]] || 53 |- ! 6090 | [[Кыргызбай]] || 53 |- ! 6091 | [[Мақжан]] || 53 |- ! 6092 | [[Кеңесары]] || 53 |- ! 6093 | [[Жолымбек]] || 53 |- ! 6094 | [[Ибат]] || 53 |- ! 6095 | [[Испандияр]] || 53 |- ! 6096 | [[Камалхан]] || 53 |- ! 6097 | [[Жәлел]] || 53 |- ! 6098 | [[Калдархан]] || 53 |- ! 6099 | [[Исхак]] || 53 |- ! 6100 | [[Жангер]] || 53 |- ! 6101 | [[Жанқуат]] || 53 |- ! 6102 | [[Кайратжан]] || 53 |- ! 6103 | [[Жорахан]] || 53 |- ! 6104 | [[Жулдуз]] || 53 |- ! 6105 | [[Жолымбет]] || 53 |- ! 6106 | [[Жиенгали]] || 53 |- ! 6107 | [[Еркинжан]] || 53 |- ! 6108 | [[Джолдасбек]] || 53 |- ! 6109 | [[Дениз]] || 53 |- ! 6110 | [[Данеш]] || 53 |- ! 6111 | [[Едилжан]] || 53 |- ! 6112 | [[Владлен]] || 53 |- ! 6113 | [[Булекбай]] || 53 |- ! 6114 | [[Бактигали]] || 53 |- ! 6115 | [[Атыгай]] || 53 |- ! 6116 | [[Бакберди]] || 53 |- ! 6117 | [[Аяділ]] || 53 |- ! 6118 | [[Бексултон]] || 53 |- ! 6119 | [[Бекбарыс]] || 53 |- ! 6120 | [[Бақұлан]] || 53 |- ! 6121 | [[Бахытгали]] || 53 |- ! 6122 | [[Биали]] || 53 |- ! 6123 | [[Балдырган]] || 53 |- ! 6124 | [[Айтмырза]] || 53 |- ! 6125 | [[Аарон]] || 53 |- ! 6126 | [[Алимуса]] || 53 |- ! 6127 | [[Айтым]] || 53 |- ! 6128 | [[Адилгали]] || 53 |- ! 6129 | [[Алтымбек]] || 53 |- ! 6130 | [[Адырбек]] || 53 |- ! 6131 | [[Эдиль]] || 52 |- ! 6132 | [[Шукирбай]] || 52 |- ! 6133 | [[Төреали]] || 52 |- ! 6134 | [[Тулебек]] || 52 |- ! 6135 | [[Эмирлан]] || 52 |- ! 6136 | [[Шайзат]] || 52 |- ! 6137 | [[Ханәли]] || 52 |- ! 6138 | [[Шайдолла]] || 52 |- ! 6139 | [[Шынар]] || 52 |- ! 6140 | [[Шаншархан]] || 52 |- ! 6141 | [[Тумар]] || 52 |- ! 6142 | [[Тажихан]] || 52 |- ! 6143 | [[Табысбек]] || 52 |- ! 6144 | [[Сейльбек]] || 52 |- ! 6145 | [[Слямхан]] || 52 |- ! 6146 | [[Тасполат]] || 52 |- ! 6147 | [[Сагатжан]] || 52 |- ! 6148 | [[Сайлыбай]] || 52 |- ! 6149 | [[Тәңірберді]] || 52 |- ! 6150 | [[Таңбол]] || 52 |- ! 6151 | [[Тлебалды]] || 52 |- ! 6152 | [[Нұрсипат]] || 52 |- ! 6153 | [[Мысыр]] || 52 |- ! 6154 | [[Нұрдастан]] || 52 |- ! 6155 | [[Мамет]] || 52 |- ! 6156 | [[Махмұд]] || 52 |- ! 6157 | [[Мейрімхан]] || 52 |- ! 6158 | [[Құрманбай]] || 52 |- ! 6159 | [[Микаил]] || 52 |- ! 6160 | [[Қанжарбек]] || 52 |- ! 6161 | [[Қабылжан]] || 52 |- ! 6162 | [[Қажымухан]] || 52 |- ! 6163 | [[Мураталы]] || 52 |- ! 6164 | [[Мейрат]] || 52 |- ! 6165 | [[Қожаахмет]] || 52 |- ! 6166 | [[Калмухан]] || 52 |- ! 6167 | [[Капез]] || 52 |- ! 6168 | [[Жанмұхаммед]] || 52 |- ! 6169 | [[Жанислам]] || 52 |- ! 6170 | [[Иманкул]] || 52 |- ! 6171 | [[Зиятхан]] || 52 |- ! 6172 | [[Зейнула]] || 52 |- ! 6173 | [[Каппар]] || 52 |- ! 6174 | [[Кенан]] || 52 |- ! 6175 | [[Каиркельды]] || 52 |- ! 6176 | [[Даулетали]] || 52 |- ! 6177 | [[Жайлаухан]] || 52 |- ! 6178 | [[Әсембек]] || 52 |- ! 6179 | [[Есенкельды]] || 52 |- ! 6180 | [[Ергенбек]] || 52 |- ! 6181 | [[Әлиайдар]] || 52 |- ! 6182 | [[Әлқожа]] || 52 |- ! 6183 | [[Әбдірәсіл]] || 52 |- ! 6184 | [[Жақан]] || 52 |- ! 6185 | [[Ерсерік]] || 52 |- ! 6186 | [[Ерсаят]] || 52 |- ! 6187 | [[Елбол]] || 52 |- ! 6188 | [[Дукенбай]] || 52 |- ! 6189 | [[Дудар]] || 52 |- ! 6190 | [[Берденбек]] || 52 |- ! 6191 | [[Ганий]] || 52 |- ! 6192 | [[Ғалижан]] || 52 |- ! 6193 | [[Асетхан]] || 52 |- ! 6194 | [[Ахмедали]] || 52 |- ! 6195 | [[Білім]] || 52 |- ! 6196 | [[Баймагамбет]] || 52 |- ! 6197 | [[Асаин]] || 52 |- ! 6198 | [[Базылбек]] || 52 |- ! 6199 | [[Байсейіт]] || 52 |- ! 6200 | [[Байтемир]] || 52 |- ! 6201 | [[Ауданбай]] || 52 |- ! 6202 | [[Алиман]] || 52 |- ! 6203 | [[Акатай]] || 52 |- ! 6204 | [[Абдисалам]] || 52 |- ! 6205 | [[Абилхасим]] || 52 |- ! 6206 | [[Абдинаби]] || 52 |- ! 6207 | [[Алнұр]] || 52 |- ! 6208 | [[Ақпан]] || 52 |- ! 6209 | [[Абильхаир]] || 52 |- ! 6210 | [[Акбарали]] || 52 |- ! 6211 | [[Хайрбек]] || 51 |- ! 6212 | [[Эльдияр]] || 51 |- ! 6213 | [[Турсунгазы]] || 51 |- ! 6214 | [[Шахкәрім]] || 51 |- ! 6215 | [[Шыңтас]] || 51 |- ! 6216 | [[Советказы]] || 51 |- ! 6217 | [[Салдарбек]] || 51 |- ! 6218 | [[Солтангазы]] || 51 |- ! 6219 | [[Тарих]] || 51 |- ! 6220 | [[Тлекбай]] || 51 |- ! 6221 | [[Сейилхан]] || 51 |- ! 6222 | [[Тайтолеу]] || 51 |- ! 6223 | [[Садырбек]] || 51 |- ! 6224 | [[Талапхан]] || 51 |- ! 6225 | [[Сатпек]] || 51 |- ! 6226 | [[Мүбәрәк]] || 51 |- ! 6227 | [[Нұрмухамет]] || 51 |- ! 6228 | [[Новрузбай]] || 51 |- ! 6229 | [[Райымхан]] || 51 |- ! 6230 | [[Нурсейит]] || 51 |- ! 6231 | [[Раухат]] || 51 |- ! 6232 | [[Мусирали]] || 51 |- ! 6233 | [[Мырзагалий]] || 51 |- ! 6234 | [[Лукман]] || 51 |- ! 6235 | [[Кулмахан]] || 51 |- ! 6236 | [[Мунир]] || 51 |- ! 6237 | [[Қадырғали]] || 51 |- ! 6238 | [[Қалымбек]] || 51 |- ! 6239 | [[Исхақ]] || 51 |- ! 6240 | [[Камшыбек]] || 51 |- ! 6241 | [[Кайыргазы]] || 51 |- ! 6242 | [[Иемберген]] || 51 |- ! 6243 | [[Жолмырза]] || 51 |- ! 6244 | [[Кахраман]] || 51 |- ! 6245 | [[Каримхан]] || 51 |- ! 6246 | [[Жарылғасын]] || 51 |- ! 6247 | [[Иасин]] || 51 |- ! 6248 | [[Жолай]] || 51 |- ! 6249 | [[Жылкайдар]] || 51 |- ! 6250 | [[Зейнел]] || 51 |- ! 6251 | [[Жанғабыл]] || 51 |- ! 6252 | [[Имандос]] || 51 |- ! 6253 | [[Әділкерей]] || 51 |- ! 6254 | [[Ерболган]] || 51 |- ! 6255 | [[Данаби]] || 51 |- ! 6256 | [[Ерислам]] || 51 |- ! 6257 | [[Дауыржан]] || 51 |- ! 6258 | [[Гизатулла]] || 51 |- ! 6259 | [[Жалынбек]] || 51 |- ! 6260 | [[Дилшад]] || 51 |- ! 6261 | [[Байдилда]] || 51 |- ! 6262 | [[Бекислам]] || 51 |- ! 6263 | [[Бекбау]] || 51 |- ! 6264 | [[Багдатбек]] || 51 |- ! 6265 | [[Баққали]] || 51 |- ! 6266 | [[Баймухамбет]] || 51 |- ! 6267 | [[Бекес]] || 51 |- ! 6268 | [[Бауырхан]] || 51 |- ! 6269 | [[Вали]] || 51 |- ! 6270 | [[Акынбек]] || 51 |- ! 6271 | [[Ардаби]] || 51 |- ! 6272 | [[Айгазы]] || 51 |- ! 6273 | [[Аден]] || 51 |- ! 6274 | [[Абдунур]] || 51 |- ! 6275 | [[Айтпек]] || 51 |- ! 6276 | [[Абдали]] || 51 |- ! 6277 | [[Алкуат]] || 51 |- ! 6278 | [[Айткурман]] || 51 |- ! 6279 | [[Абумансұр]] || 51 |- ! 6280 | [[Эрнст]] || 50 |- ! 6281 | [[Турсинбай]] || 50 |- ! 6282 | [[Хуандаг]] || 50 |- ! 6283 | [[Фирдавс]] || 50 |- ! 6284 | [[Толеукан]] || 50 |- ! 6285 | [[Урынгали]] || 50 |- ! 6286 | [[Шубай]] || 50 |- ! 6287 | [[Төлеужан]] || 50 |- ! 6288 | [[Танжар]] || 50 |- ! 6289 | [[Сисембай]] || 50 |- ! 6290 | [[Саркытбай]] || 50 |- ! 6291 | [[Саддам]] || 50 |- ! 6292 | [[Самырат]] || 50 |- ! 6293 | [[Скак]] || 50 |- ! 6294 | [[Сатпай]] || 50 |- ! 6295 | [[Расулла]] || 50 |- ! 6296 | [[Нух]] || 50 |- ! 6297 | [[Нұрәмір]] || 50 |- ! 6298 | [[Нұрлытаң]] || 50 |- ! 6299 | [[Нұртлеу]] || 50 |- ! 6300 | [[Нодирбек]] || 50 |- ! 6301 | [[Мырат]] || 50 |- ! 6302 | [[Махсатбек]] || 50 |- ! 6303 | [[Масат]] || 50 |- ! 6304 | [[Манибек]] || 50 |- ! 6305 | [[Муртаза]] || 50 |- ! 6306 | [[Мадиёр]] || 50 |- ! 6307 | [[Малибек]] || 50 |- ! 6308 | [[Мейрамжан]] || 50 |- ! 6309 | [[Жаскен]] || 50 |- ! 6310 | [[Журсинбек]] || 50 |- ! 6311 | [[Жилкибай]] || 50 |- ! 6312 | [[Жамиль]] || 50 |- ! 6313 | [[Елшібек]] || 50 |- ! 6314 | [[Джумагул]] || 50 |- ! 6315 | [[Әлимұрат]] || 50 |- ! 6316 | [[Ерікжан]] || 50 |- ! 6317 | [[Ермұхамбет]] || 50 |- ! 6318 | [[Ерасил]] || 50 |- ! 6319 | [[Ертөстік]] || 50 |- ! 6320 | [[Еркожа]] || 50 |- ! 6321 | [[Дауирхан]] || 50 |- ! 6322 | [[Достай]] || 50 |- ! 6323 | [[Дильмар]] || 50 |- ! 6324 | [[Жайсаң]] || 50 |- ! 6325 | [[Дарханбай]] || 50 |- ! 6326 | [[Елеубек]] || 50 |- ! 6327 | [[Ботабай]] || 50 |- ! 6328 | [[Борибек]] || 50 |- ! 6329 | [[Бақтыгерей]] || 50 |- ! 6330 | [[Атамұрат]] || 50 |- ! 6331 | [[Базаркан]] || 50 |- ! 6332 | [[Берди]] || 50 |- ! 6333 | [[Арұлан]] || 50 |- ! 6334 | [[Гапур]] || 50 |- ! 6335 | [[Бақұстар]] || 50 |- ! 6336 | [[Асалбек]] || 50 |- ! 6337 | [[Абдикул]] || 50 |- ! 6338 | [[Ансатбай]] || 50 |- ! 6339 | [[Айнуддин]] || 50 |- ! 6340 | [[Адайбай]] || 50 |- ! 6341 | [[Абдрахым]] || 50 |- ! 6342 | [[Алимгер]] || 50 |- ! 6343 | [[Альазиз]] || 50 |- ! 6344 | [[Аждар]] || 50 |- ! 6345 | [[Абду-Рахман]] || 50 |- ! 6346 | [[Шалхарбек]] || 49 |- ! 6347 | [[Шахсултан]] || 49 |- ! 6348 | [[Умрбек]] || 49 |- ! 6349 | [[Турак]] || 49 |- ! 6350 | [[Турусбек]] || 49 |- ! 6351 | [[Шымыр]] || 49 |- ! 6352 | [[Эргали]] || 49 |- ! 6353 | [[Тусуп]] || 49 |- ! 6354 | [[Тургын]] || 49 |- ! 6355 | [[Умарали]] || 49 |- ! 6356 | [[Халифа]] || 49 |- ! 6357 | [[Садир]] || 49 |- ! 6358 | [[Талхат]] || 49 |- ! 6359 | [[Сейдилда]] || 49 |- ! 6360 | [[Темиралы]] || 49 |- ! 6361 | [[Токтаган]] || 49 |- ! 6362 | [[Сабирхан]] || 49 |- ! 6363 | [[Токтаркан]] || 49 |- ! 6364 | [[Тойшыбай]] || 49 |- ! 6365 | [[Суюнбай]] || 49 |- ! 6366 | [[Серболат]] || 49 |- ! 6367 | [[Тобанияз]] || 49 |- ! 6368 | [[Санияз]] || 49 |- ! 6369 | [[Нұрдин]] || 49 |- ! 6370 | [[Нагим]] || 49 |- ! 6371 | [[Мухаммаджан]] || 49 |- ! 6372 | [[Оралжан]] || 49 |- ! 6373 | [[Нұрсүндет]] || 49 |- ! 6374 | [[Мухиден]] || 49 |- ! 6375 | [[Раййан]] || 49 |- ! 6376 | [[Нұрбекет]] || 49 |- ! 6377 | [[Рақымбек]] || 49 |- ! 6378 | [[Нұраслан]] || 49 |- ! 6379 | [[Қасым Жомарт]] || 49 |- ! 6380 | [[Мейир]] || 49 |- ! 6381 | [[Кулан]] || 49 |- ! 6382 | [[Мадижан]] || 49 |- ! 6383 | [[Макжан]] || 49 |- ! 6384 | [[Магзам]] || 49 |- ! 6385 | [[Қылыш]] || 49 |- ! 6386 | [[Конырбай]] || 49 |- ! 6387 | [[Кумекбай]] || 49 |- ! 6388 | [[Куанш]] || 49 |- ! 6389 | [[Конисбай]] || 49 |- ! 6390 | [[Куанар]] || 49 |- ! 6391 | [[Муроджон]] || 49 |- ! 6392 | [[Мирза]] || 49 |- ! 6393 | [[Қаржау]] || 49 |- ! 6394 | [[Ибраким]] || 49 |- ! 6395 | [[Жарылкасым]] || 49 |- ! 6396 | [[Инкар]] || 49 |- ! 6397 | [[Кенжекул]] || 49 |- ! 6398 | [[Жұмагелді]] || 49 |- ! 6399 | [[Жолжан]] || 49 |- ! 6400 | [[Кадрбек]] || 49 |- ! 6401 | [[Кабдраш]] || 49 |- ! 6402 | [[Ертостик]] || 49 |- ! 6403 | [[Әбубакір]] || 49 |- ! 6404 | [[Әбдіхамит]] || 49 |- ! 6405 | [[Әбен]] || 49 |- ! 6406 | [[Дін Мұхаммед]] || 49 |- ! 6407 | [[Дәулетқали]] || 49 |- ! 6408 | [[Ермырза]] || 49 |- ! 6409 | [[Бугенбай]] || 49 |- ! 6410 | [[Асилжан]] || 49 |- ! 6411 | [[Вениамин]] || 49 |- ! 6412 | [[Арназ]] || 49 |- ! 6413 | [[Асканбек]] || 49 |- ! 6414 | [[Бигелди]] || 49 |- ! 6415 | [[Байырхан]] || 49 |- ! 6416 | [[Бидаулет]] || 49 |- ! 6417 | [[Беген]] || 49 |- ! 6418 | [[Бидос]] || 49 |- ! 6419 | [[Батыйхан]] || 49 |- ! 6420 | [[Абдулали]] || 49 |- ! 6421 | [[Айдин]] || 49 |- ! 6422 | [[Абу-Бакр]] || 49 |- ! 6423 | [[Ақмади]] || 49 |- ! 6424 | [[Амиргазы]] || 49 |- ! 6425 | [[Абдыбек]] || 49 |- ! 6426 | [[Абдулахат]] || 49 |- ! 6427 | [[Шакизат]] || 48 |- ! 6428 | [[Тузелбай]] || 48 |- ! 6429 | [[Шыңболат]] || 48 |- ! 6430 | [[Тұрған]] || 48 |- ! 6431 | [[Тұржан]] || 48 |- ! 6432 | [[Тургунбек]] || 48 |- ! 6433 | [[Шахзада]] || 48 |- ! 6434 | [[Шайахмет]] || 48 |- ! 6435 | [[Тусупбек]] || 48 |- ! 6436 | [[Хуанбек]] || 48 |- ! 6437 | [[Юсупбай]] || 48 |- ! 6438 | [[Шарапатдин]] || 48 |- ! 6439 | [[Шортанбай]] || 48 |- ! 6440 | [[Ұлыбек]] || 48 |- ! 6441 | [[Сарсебек]] || 48 |- ! 6442 | [[Серікбосын]] || 48 |- ! 6443 | [[Тангатар]] || 48 |- ! 6444 | [[Серекпай]] || 48 |- ! 6445 | [[Сагди]] || 48 |- ! 6446 | [[Толебек]] || 48 |- ! 6447 | [[Тогызбай]] || 48 |- ! 6448 | [[Токсан]] || 48 |- ! 6449 | [[Талпын]] || 48 |- ! 6450 | [[Серікқан]] || 48 |- ! 6451 | [[Самбет]] || 48 |- ! 6452 | [[Сүндетбай]] || 48 |- ! 6453 | [[Нургалый]] || 48 |- ! 6454 | [[Онал]] || 48 |- ! 6455 | [[Нурабай]] || 48 |- ! 6456 | [[Нұрел]] || 48 |- ! 6457 | [[Нұр-Иман]] || 48 |- ! 6458 | [[Мұсағали]] || 48 |- ! 6459 | [[Нұршайық]] || 48 |- ! 6460 | [[Мухамедия]] || 48 |- ! 6461 | [[Мырзагельды]] || 48 |- ! 6462 | [[Мұхамедқали]] || 48 |- ! 6463 | [[Ниетбек]] || 48 |- ! 6464 | [[Нусипхан]] || 48 |- ! 6465 | [[Мунайтпас]] || 48 |- ! 6466 | [[Курышбек]] || 48 |- ! 6467 | [[Қосжан]] || 48 |- ! 6468 | [[Махсұт]] || 48 |- ! 6469 | [[Киргизбай]] || 48 |- ! 6470 | [[Маулеткан]] || 48 |- ! 6471 | [[Қожаберген]] || 48 |- ! 6472 | [[Жантлек]] || 48 |- ! 6473 | [[Кабдуали]] || 48 |- ! 6474 | [[Жуламан]] || 48 |- ! 6475 | [[Кайргазы]] || 48 |- ! 6476 | [[Жылқыбай]] || 48 |- ! 6477 | [[Жумангали]] || 48 |- ! 6478 | [[Кадыркан]] || 48 |- ! 6479 | [[Кельден]] || 48 |- ! 6480 | [[Жасдәурен]] || 48 |- ! 6481 | [[Кәдірхан]] || 48 |- ! 6482 | [[Каден]] || 48 |- ! 6483 | [[Ильясбек]] || 48 |- ! 6484 | [[Кайриден]] || 48 |- ! 6485 | [[Джандарбек]] || 48 |- ! 6486 | [[Ерке]] || 48 |- ! 6487 | [[Әбдіқадір]] || 48 |- ! 6488 | [[Елшибек]] || 48 |- ! 6489 | [[Есболай]] || 48 |- ! 6490 | [[Жаксыкелди]] || 48 |- ! 6491 | [[Ерарыс]] || 48 |- ! 6492 | [[Әлмахан]] || 48 |- ! 6493 | [[Әдиет]] || 48 |- ! 6494 | [[Елтөре]] || 48 |- ! 6495 | [[Ергелді]] || 48 |- ! 6496 | [[Ельшат]] || 48 |- ! 6497 | [[Демесин]] || 48 |- ! 6498 | [[Әлхам]] || 48 |- ! 6499 | [[Есторе]] || 48 |- ! 6500 | [[Вилен]] || 48 |- ! 6501 | [[Ганибай]] || 48 |- ! 6502 | [[Ғабидин]] || 48 |- ! 6503 | [[Байсерик]] || 48 |- ! 6504 | [[Байрамбек]] || 48 |- ! 6505 | [[Балдәурен]] || 48 |- ! 6506 | [[Габдул]] || 48 |- ! 6507 | [[Балагазы]] || 48 |- ! 6508 | [[Бақберсін]] || 48 |- ! 6509 | [[Арланбек]] || 48 |- ! 6510 | [[Аяп]] || 48 |- ! 6511 | [[Ахмедиар]] || 48 |- ! 6512 | [[Бекмагамбет]] || 48 |- ! 6513 | [[Абильда]] || 48 |- ! 6514 | [[Ағаби]] || 48 |- ! 6515 | [[Ағатай]] || 48 |- ! 6516 | [[Айғазы]] || 48 |- ! 6517 | [[Анис]] || 48 |- ! 6518 | [[Азар]] || 48 |- ! 6519 | [[Альшер]] || 48 |- ! 6520 | [[Шамшиден]] || 47 |- ! 6521 | [[Турдымурат]] || 47 |- ! 6522 | [[Шектибай]] || 47 |- ! 6523 | [[Улыбек]] || 47 |- ! 6524 | [[Шамшиддин]] || 47 |- ! 6525 | [[Шинболат]] || 47 |- ! 6526 | [[Төкен]] || 47 |- ! 6527 | [[Утеули]] || 47 |- ! 6528 | [[Шохжахон]] || 47 |- ! 6529 | [[Турлибек]] || 47 |- ! 6530 | [[Тәнірберген]] || 47 |- ! 6531 | [[Султангерей]] || 47 |- ! 6532 | [[Рысқали]] || 47 |- ! 6533 | [[Сейфуллин]] || 47 |- ! 6534 | [[Сабур]] || 47 |- ! 6535 | [[Сагантай]] || 47 |- ! 6536 | [[Сарсенгалий]] || 47 |- ! 6537 | [[Тахиржан]] || 47 |- ! 6538 | [[Теймур]] || 47 |- ! 6539 | [[Сейдилла]] || 47 |- ! 6540 | [[Мухаш]] || 47 |- ! 6541 | [[Нарымбек]] || 47 |- ! 6542 | [[Рафих]] || 47 |- ! 6543 | [[Нарынбай]] || 47 |- ! 6544 | [[Низами]] || 47 |- ! 6545 | [[Намазбек]] || 47 |- ! 6546 | [[Мухамедкарим]] || 47 |- ! 6547 | [[Насир]] || 47 |- ! 6548 | [[Нұрби]] || 47 |- ! 6549 | [[Мұхаметқали]] || 47 |- ! 6550 | [[Муслимбек]] || 47 |- ! 6551 | [[Нұрқұйса]] || 47 |- ! 6552 | [[Нажмадин]] || 47 |- ! 6553 | [[Мухаметказы]] || 47 |- ! 6554 | [[Мүбарак]] || 47 |- ! 6555 | [[Өмірғали]] || 47 |- ! 6556 | [[Муслім]] || 47 |- ! 6557 | [[Нұралі]] || 47 |- ! 6558 | [[Муратпек]] || 47 |- ! 6559 | [[Мурабек]] || 47 |- ! 6560 | [[Мурсалим]] || 47 |- ! 6561 | [[Мирзали]] || 47 |- ! 6562 | [[Қанай]] || 47 |- ! 6563 | [[Мирзахмет]] || 47 |- ! 6564 | [[Мархабай]] || 47 |- ! 6565 | [[Қуанар]] || 47 |- ! 6566 | [[Зинатдин]] || 47 |- ! 6567 | [[Кебек]] || 47 |- ! 6568 | [[Калымтай]] || 47 |- ! 6569 | [[Ильсур]] || 47 |- ! 6570 | [[Каражан]] || 47 |- ! 6571 | [[Жанболсын]] || 47 |- ! 6572 | [[Жанкерей]] || 47 |- ! 6573 | [[Жеңісбай]] || 47 |- ! 6574 | [[Жарылқап]] || 47 |- ! 6575 | [[Жансырым]] || 47 |- ! 6576 | [[Жантилек]] || 47 |- ! 6577 | [[Жақсат]] || 47 |- ! 6578 | [[Дюсенгазы]] || 47 |- ! 6579 | [[Ертилеу]] || 47 |- ! 6580 | [[Жаксыкельды]] || 47 |- ! 6581 | [[Әбдісалам]] || 47 |- ! 6582 | [[Елеухан]] || 47 |- ! 6583 | [[Әлтемір]] || 47 |- ! 6584 | [[Галибек]] || 47 |- ! 6585 | [[Бигельды]] || 47 |- ! 6586 | [[Бұлан]] || 47 |- ! 6587 | [[Беркинбек]] || 47 |- ! 6588 | [[Генжебай]] || 47 |- ! 6589 | [[Асығат]] || 47 |- ! 6590 | [[Барбол]] || 47 |- ! 6591 | [[Ахметкалий]] || 47 |- ! 6592 | [[Бахатбек]] || 47 |- ! 6593 | [[Баққожа]] || 47 |- ! 6594 | [[Бердыхан]] || 47 |- ! 6595 | [[Бегімхан]] || 47 |- ! 6596 | [[Ғайни]] || 47 |- ! 6597 | [[Астам]] || 47 |- ! 6598 | [[Асгат]] || 47 |- ! 6599 | [[Бақтұр]] || 47 |- ! 6600 | [[Бекжас]] || 47 |- ! 6601 | [[Бисенғали]] || 47 |- ! 6602 | [[Аксункар]] || 47 |- ! 6603 | [[Амандаулет]] || 47 |- ! 6604 | [[Азадбек]] || 47 |- ! 6605 | [[Айсагали]] || 47 |- ! 6606 | [[Амержан]] || 47 |- ! 6607 | [[Акайдар]] || 47 |- ! 6608 | [[Актилеу]] || 47 |- ! 6609 | [[Азад]] || 47 |- ! 6610 | [[Ақтамберді]] || 47 |- ! 6611 | [[Хусеин]] || 46 |- ! 6612 | [[Уран]] || 46 |- ! 6613 | [[Шахимардан]] || 46 |- ! 6614 | [[Шымырбек]] || 46 |- ! 6615 | [[Уласхан]] || 46 |- ! 6616 | [[Ушкемпир]] || 46 |- ! 6617 | [[Хуат]] || 46 |- ! 6618 | [[Халық]] || 46 |- ! 6619 | [[Шалқарбек]] || 46 |- ! 6620 | [[Холид]] || 46 |- ! 6621 | [[Сағым]] || 46 |- ! 6622 | [[Сафарбек]] || 46 |- ! 6623 | [[Таулан]] || 46 |- ! 6624 | [[Суат]] || 46 |- ! 6625 | [[Сархан]] || 46 |- ! 6626 | [[Сабырғали]] || 46 |- ! 6627 | [[Сман]] || 46 |- ! 6628 | [[Серикали]] || 46 |- ! 6629 | [[Сайлаугазы]] || 46 |- ! 6630 | [[Сагингалий]] || 46 |- ! 6631 | [[Сунғат]] || 46 |- ! 6632 | [[Сейдолла]] || 46 |- ! 6633 | [[Сат]] || 46 |- ! 6634 | [[Самит]] || 46 |- ! 6635 | [[Нури]] || 46 |- ! 6636 | [[Равил]] || 46 |- ! 6637 | [[Нұрмахамбет]] || 46 |- ! 6638 | [[Ратхан]] || 46 |- ! 6639 | [[Мұратқали]] || 46 |- ! 6640 | [[Наурызжан]] || 46 |- ! 6641 | [[Мырзакан]] || 46 |- ! 6642 | [[Расуль]] || 46 |- ! 6643 | [[Наги]] || 46 |- ! 6644 | [[Қалжігіт]] || 46 |- ! 6645 | [[Қыдырхан]] || 46 |- ! 6646 | [[Мейрамкан]] || 46 |- ! 6647 | [[Кулжан]] || 46 |- ! 6648 | [[Мизамбек]] || 46 |- ! 6649 | [[Марсэль]] || 46 |- ! 6650 | [[Қуанған]] || 46 |- ! 6651 | [[Кармыс]] || 46 |- ! 6652 | [[Ізтілеу]] || 46 |- ! 6653 | [[Карбай]] || 46 |- ! 6654 | [[Жетібай]] || 46 |- ! 6655 | [[Жархын]] || 46 |- ! 6656 | [[Камалатдин]] || 46 |- ! 6657 | [[Ибатолла]] || 46 |- ! 6658 | [[Идаят]] || 46 |- ! 6659 | [[Кайыркен]] || 46 |- ! 6660 | [[Жанет]] || 46 |- ! 6661 | [[Калкабек]] || 46 |- ! 6662 | [[Каиыржан]] || 46 |- ! 6663 | [[Досбек]] || 46 |- ! 6664 | [[Джуман]] || 46 |- ! 6665 | [[Едильбай]] || 46 |- ! 6666 | [[Жаксыкелды]] || 46 |- ! 6667 | [[Догдырбай]] || 46 |- ! 6668 | [[Джохангир]] || 46 |- ! 6669 | [[Ерсерик]] || 46 |- ! 6670 | [[Ділдәбек]] || 46 |- ! 6671 | [[Дамирбек]] || 46 |- ! 6672 | [[Даутхан]] || 46 |- ! 6673 | [[Әбунәсір]] || 46 |- ! 6674 | [[Елеген]] || 46 |- ! 6675 | [[Әли-Нұр]] || 46 |- ! 6676 | [[Ерлібек]] || 46 |- ! 6677 | [[Довлетбай]] || 46 |- ! 6678 | [[Әлидар]] || 46 |- ! 6679 | [[Әбілахат]] || 46 |- ! 6680 | [[Дильшад]] || 46 |- ! 6681 | [[Ғалинұр]] || 46 |- ! 6682 | [[Бейсехан]] || 46 |- ! 6683 | [[Бақытәлі]] || 46 |- ! 6684 | [[Арсэн]] || 46 |- ! 6685 | [[Бекмурод]] || 46 |- ! 6686 | [[Балга]] || 46 |- ! 6687 | [[Архабай]] || 46 |- ! 6688 | [[Байдибек]] || 46 |- ! 6689 | [[Беркінбай]] || 46 |- ! 6690 | [[Айсабек]] || 46 |- ! 6691 | [[Абдумурат]] || 46 |- ! 6692 | [[Айжан]] || 46 |- ! 6693 | [[Абдирасул]] || 46 |- ! 6694 | [[Аманша]] || 46 |- ! 6695 | [[Абдуләзиз]] || 46 |- ! 6696 | [[Азатжан]] || 46 |- ! 6697 | [[Абдусаид]] || 46 |- ! 6698 | [[Шардарбек]] || 45 |- ! 6699 | [[Шакиржан]] || 45 |- ! 6700 | [[Хамитбек]] || 45 |- ! 6701 | [[Шайхслам]] || 45 |- ! 6702 | [[Тюлюбай]] || 45 |- ! 6703 | [[Сарсенали]] || 45 |- ! 6704 | [[Рыскалий]] || 45 |- ! 6705 | [[Саттарбек]] || 45 |- ! 6706 | [[Салыбек]] || 45 |- ! 6707 | [[Танабай]] || 45 |- ! 6708 | [[Сербол]] || 45 |- ! 6709 | [[Сейітбек]] || 45 |- ! 6710 | [[Тастыбай]] || 45 |- ! 6711 | [[Сейткул]] || 45 |- ! 6712 | [[Рустан]] || 45 |- ! 6713 | [[Сеилжан]] || 45 |- ! 6714 | [[Сейткерим]] || 45 |- ! 6715 | [[Равхат]] || 45 |- ! 6716 | [[Нуржанбек]] || 45 |- ! 6717 | [[Мухаметбек]] || 45 |- ! 6718 | [[Онгарсын]] || 45 |- ! 6719 | [[Насибулла]] || 45 |- ! 6720 | [[Нурислан]] || 45 |- ! 6721 | [[Расилхан]] || 45 |- ! 6722 | [[Нұрсапар]] || 45 |- ! 6723 | [[Нуртан]] || 45 |- ! 6724 | [[Пейіл]] || 45 |- ! 6725 | [[Нұртаң]] || 45 |- ! 6726 | [[Рахатбек]] || 45 |- ! 6727 | [[Қалыбай]] || 45 |- ! 6728 | [[Мамбетали]] || 45 |- ! 6729 | [[Мамут]] || 45 |- ! 6730 | [[Мақсут]] || 45 |- ! 6731 | [[Мекемтас]] || 45 |- ! 6732 | [[Музаппар]] || 45 |- ! 6733 | [[Курасбек]] || 45 |- ! 6734 | [[Мурзахмет]] || 45 |- ! 6735 | [[Міржақып]] || 45 |- ! 6736 | [[Меліс]] || 45 |- ! 6737 | [[Киікбай]] || 45 |- ! 6738 | [[Мақсад]] || 45 |- ! 6739 | [[Мурзагалий]] || 45 |- ! 6740 | [[Махулбек]] || 45 |- ! 6741 | [[Қамбарбек]] || 45 |- ! 6742 | [[Микаэль]] || 45 |- ! 6743 | [[Маралбай]] || 45 |- ! 6744 | [[Мәнсұр]] || 45 |- ! 6745 | [[Курмангази]] || 45 |- ! 6746 | [[Камаль]] || 45 |- ! 6747 | [[Илмаз]] || 45 |- ! 6748 | [[Капас]] || 45 |- ! 6749 | [[Жахия]] || 45 |- ! 6750 | [[Кдырбай]] || 45 |- ! 6751 | [[Жангерей]] || 45 |- ! 6752 | [[Зиядин]] || 45 |- ! 6753 | [[Жарилкасин]] || 45 |- ! 6754 | [[Изтелеу]] || 45 |- ! 6755 | [[Ильмурат]] || 45 |- ! 6756 | [[Илхан]] || 45 |- ! 6757 | [[Иманғазы]] || 45 |- ! 6758 | [[Жансая]] || 45 |- ! 6759 | [[Жамалхан]] || 45 |- ! 6760 | [[Доскен]] || 45 |- ! 6761 | [[Жайшылык]] || 45 |- ! 6762 | [[Әбілжан]] || 45 |- ! 6763 | [[Еркимбай]] || 45 |- ! 6764 | [[Гордей]] || 45 |- ! 6765 | [[Ерказы]] || 45 |- ! 6766 | [[Еркінғали]] || 45 |- ! 6767 | [[Әмірғали]] || 45 |- ! 6768 | [[Едге]] || 45 |- ! 6769 | [[Довлет]] || 45 |- ! 6770 | [[Жазит]] || 45 |- ! 6771 | [[Жақсығали]] || 45 |- ! 6772 | [[Досат]] || 45 |- ! 6773 | [[Данияз]] || 45 |- ! 6774 | [[Ерехан]] || 45 |- ! 6775 | [[Бұрхан]] || 45 |- ! 6776 | [[Болашак]] || 45 |- ! 6777 | [[Баккали]] || 45 |- ! 6778 | [[Вахид]] || 45 |- ! 6779 | [[Бағдад]] || 45 |- ! 6780 | [[Байсары]] || 45 |- ! 6781 | [[Бекказы]] || 45 |- ! 6782 | [[Байкенже]] || 45 |- ! 6783 | [[Багустар]] || 45 |- ! 6784 | [[Басымбек]] || 45 |- ! 6785 | [[Баққон]] || 45 |- ! 6786 | [[Бастарбек]] || 45 |- ! 6787 | [[Бағланбек]] || 45 |- ! 6788 | [[Баймен]] || 45 |- ! 6789 | [[Атлант]] || 45 |- ! 6790 | [[Бикен]] || 45 |- ! 6791 | [[Аскаржан]] || 45 |- ! 6792 | [[Баянғали]] || 45 |- ! 6793 | [[Бекмұхан]] || 45 |- ! 6794 | [[Бейсенғали]] || 45 |- ! 6795 | [[Абдикалик]] || 45 |- ! 6796 | [[Ақмейір]] || 45 |- ! 6797 | [[Ансарбек]] || 45 |- ! 6798 | [[Акикат]] || 45 |- ! 6799 | [[Абдулкәрім]] || 45 |- ! 6800 | [[Али-Нұр]] || 45 |- ! 6801 | [[Абдуссамад]] || 45 |- ! 6802 | [[Алькарим]] || 45 |- ! 6803 | [[Абылай-Хан]] || 45 |- ! 6804 | [[Абдыхан]] || 45 |- ! 6805 | [[Агайдар]] || 45 |- ! 6806 | [[Абидулла]] || 45 |- ! 6807 | [[Арипбай]] || 45 |- ! 6808 | [[Аманжул]] || 45 |- ! 6809 | [[Айсат]] || 45 |- ! 6810 | [[Акканат]] || 45 |- ! 6811 | [[Аліби]] || 45 |- ! 6812 | [[Шахин]] || 44 |- ! 6813 | [[Ысмайыл]] || 44 |- ! 6814 | [[Утепкали]] || 44 |- ! 6815 | [[Тортай]] || 44 |- ! 6816 | [[Ырысжан]] || 44 |- ! 6817 | [[Ундасын]] || 44 |- ! 6818 | [[Убайда]] || 44 |- ! 6819 | [[Шахизада]] || 44 |- ! 6820 | [[Унгар]] || 44 |- ! 6821 | [[Шамсиддин]] || 44 |- ! 6822 | [[Толкин]] || 44 |- ! 6823 | [[Утежан]] || 44 |- ! 6824 | [[Турсумбек]] || 44 |- ! 6825 | [[Танатхан]] || 44 |- ! 6826 | [[Сандигали]] || 44 |- ! 6827 | [[Тоймурат]] || 44 |- ! 6828 | [[Сайдахмет]] || 44 |- ! 6829 | [[Сайфуллах]] || 44 |- ! 6830 | [[Тилепберген]] || 44 |- ! 6831 | [[Тилейхан]] || 44 |- ! 6832 | [[Тогайбай]] || 44 |- ! 6833 | [[Режеп]] || 44 |- ! 6834 | [[Сайфуддин]] || 44 |- ! 6835 | [[Сафи]] || 44 |- ! 6836 | [[Серикан]] || 44 |- ! 6837 | [[Садулла]] || 44 |- ! 6838 | [[Сайрамбай]] || 44 |- ! 6839 | [[Оралсын]] || 44 |- ! 6840 | [[Нұрымбек]] || 44 |- ! 6841 | [[Мухамметали]] || 44 |- ! 6842 | [[Ниязбай]] || 44 |- ! 6843 | [[Нусипжан]] || 44 |- ! 6844 | [[Нокисбай]] || 44 |- ! 6845 | [[Раниль]] || 44 |- ! 6846 | [[Мұратқан]] || 44 |- ! 6847 | [[Мухамадали]] || 44 |- ! 6848 | [[Рахатали]] || 44 |- ! 6849 | [[Онласбек]] || 44 |- ! 6850 | [[Нурхамит]] || 44 |- ! 6851 | [[Разбек]] || 44 |- ! 6852 | [[Маулетбек]] || 44 |- ! 6853 | [[Қазихан]] || 44 |- ! 6854 | [[Кожантай]] || 44 |- ! 6855 | [[Менжан]] || 44 |- ! 6856 | [[Колдасбай]] || 44 |- ! 6857 | [[Мукажан]] || 44 |- ! 6858 | [[Қажет]] || 44 |- ! 6859 | [[Куанышкалий]] || 44 |- ! 6860 | [[Кайролда]] || 44 |- ! 6861 | [[Карсакбай]] || 44 |- ! 6862 | [[Каһарман]] || 44 |- ! 6863 | [[Каппас]] || 44 |- ! 6864 | [[Жандилда]] || 44 |- ! 6865 | [[Карибек]] || 44 |- ! 6866 | [[Каскирбай]] || 44 |- ! 6867 | [[Каримулла]] || 44 |- ! 6868 | [[Зұлқарнай]] || 44 |- ! 6869 | [[Избасхан]] || 44 |- ! 6870 | [[Ерәмір]] || 44 |- ! 6871 | [[Досмухамбет]] || 44 |- ! 6872 | [[Елназ]] || 44 |- ! 6873 | [[Дауит]] || 44 |- ! 6874 | [[Әбділда]] || 44 |- ! 6875 | [[Джексенбай]] || 44 |- ! 6876 | [[Досмуханбет]] || 44 |- ! 6877 | [[Дилмухамед]] || 44 |- ! 6878 | [[Ғұмар]] || 44 |- ! 6879 | [[Әлғани]] || 44 |- ! 6880 | [[Джабраил]] || 44 |- ! 6881 | [[Әлемжан]] || 44 |- ! 6882 | [[Ефим]] || 44 |- ! 6883 | [[Еркінжан]] || 44 |- ! 6884 | [[Байдилла]] || 44 |- ! 6885 | [[Асланби]] || 44 |- ! 6886 | [[Ахметкан]] || 44 |- ! 6887 | [[Баурбек]] || 44 |- ! 6888 | [[Барак]] || 44 |- ! 6889 | [[Баймуханбет]] || 44 |- ! 6890 | [[Арарат]] || 44 |- ! 6891 | [[Алимухаммед]] || 44 |- ! 6892 | [[Абдиманат]] || 44 |- ! 6893 | [[Абдумансур]] || 44 |- ! 6894 | [[Аманәлі]] || 44 |- ! 6895 | [[Азирхан]] || 44 |- ! 6896 | [[Айару]] || 44 |- ! 6897 | [[Абдулькарим]] || 44 |- ! 6898 | [[Аллен]] || 44 |- ! 6899 | [[Ағынтай]] || 44 |- ! 6900 | [[Адхам]] || 44 |- ! 6901 | [[Азылхан]] || 44 |- ! 6902 | [[Абдуахит]] || 44 |- ! 6903 | [[Абуталиб]] || 44 |- ! 6904 | [[Аристанбек]] || 44 |- ! 6905 | [[Аймар]] || 44 |- ! 6906 | [[Ақдидар]] || 44 |- ! 6907 | [[Элмурат]] || 43 |- ! 6908 | [[Турегельды]] || 43 |- ! 6909 | [[Туймебек]] || 43 |- ! 6910 | [[Эламан]] || 43 |- ! 6911 | [[Хизат]] || 43 |- ! 6912 | [[Хақ-Назар]] || 43 |- ! 6913 | [[Шыңғысбек]] || 43 |- ! 6914 | [[Умитжан]] || 43 |- ! 6915 | [[Урак]] || 43 |- ! 6916 | [[Узбек]] || 43 |- ! 6917 | [[Сергази]] || 43 |- ! 6918 | [[Сабыртай]] || 43 |- ! 6919 | [[Сауирбек]] || 43 |- ! 6920 | [[Тағайбек]] || 43 |- ! 6921 | [[Тилеккабыл]] || 43 |- ! 6922 | [[Сейтжапар]] || 43 |- ! 6923 | [[Сатылган]] || 43 |- ! 6924 | [[Рахымгали]] || 43 |- ! 6925 | [[Тайыржан]] || 43 |- ! 6926 | [[Сагади]] || 43 |- ! 6927 | [[Мұханбетәли]] || 43 |- ! 6928 | [[Олтинбек]] || 43 |- ! 6929 | [[Олжатай]] || 43 |- ! 6930 | [[Нуртолеу]] || 43 |- ! 6931 | [[Омирзах]] || 43 |- ! 6932 | [[Райм]] || 43 |- ! 6933 | [[Нурсадык]] || 43 |- ! 6934 | [[Нышаналы]] || 43 |- ! 6935 | [[Мұхтарбек]] || 43 |- ! 6936 | [[Нәзір]] || 43 |- ! 6937 | [[Мырзагелди]] || 43 |- ! 6938 | [[Мырзакерим]] || 43 |- ! 6939 | [[Нұрмұхасан]] || 43 |- ! 6940 | [[Мурзахан]] || 43 |- ! 6941 | [[Мураджан]] || 43 |- ! 6942 | [[Момыш]] || 43 |- ! 6943 | [[Қадірәлі]] || 43 |- ! 6944 | [[Куатхан]] || 43 |- ! 6945 | [[Кондыбай]] || 43 |- ! 6946 | [[Мадиярхан]] || 43 |- ! 6947 | [[Мажид]] || 43 |- ! 6948 | [[Мағзум]] || 43 |- ! 6949 | [[Мейірлен]] || 43 |- ! 6950 | [[Кажгали]] || 43 |- ! 6951 | [[Кайрула]] || 43 |- ! 6952 | [[Ибраш]] || 43 |- ! 6953 | [[Кабылхан]] || 43 |- ! 6954 | [[Зинат]] || 43 |- ! 6955 | [[Ибайдулла]] || 43 |- ! 6956 | [[Зейіннұр]] || 43 |- ! 6957 | [[Дакен]] || 43 |- ! 6958 | [[Ережепбай]] || 43 |- ! 6959 | [[Еділбай]] || 43 |- ! 6960 | [[Әлібай]] || 43 |- ! 6961 | [[Даутбай]] || 43 |- ! 6962 | [[Жаксыгалий]] || 43 |- ! 6963 | [[Әби]] || 43 |- ! 6964 | [[Еркулан]] || 43 |- ! 6965 | [[Әзіз]] || 43 |- ! 6966 | [[Дінахмет]] || 43 |- ! 6967 | [[Жайдархан]] || 43 |- ! 6968 | [[Ерсаиын]] || 43 |- ! 6969 | [[Ерсали]] || 43 |- ! 6970 | [[Ауелбай]] || 43 |- ! 6971 | [[Асанғали]] || 43 |- ! 6972 | [[Бакиткали]] || 43 |- ! 6973 | [[Бегимбай]] || 43 |- ! 6974 | [[Багзат]] || 43 |- ! 6975 | [[Астан]] || 43 |- ! 6976 | [[Бақытберген]] || 43 |- ! 6977 | [[Асылгазы]] || 43 |- ! 6978 | [[Байрон]] || 43 |- ! 6979 | [[Бейсенби]] || 43 |- ! 6980 | [[Бисенби]] || 43 |- ! 6981 | [[Байнияз]] || 43 |- ! 6982 | [[Балдаурен]] || 43 |- ! 6983 | [[Асхатбек]] || 43 |- ! 6984 | [[Ғабдолла]] || 43 |- ! 6985 | [[Боташ]] || 43 |- ! 6986 | [[Бекман]] || 43 |- ! 6987 | [[Ақыт]] || 43 |- ! 6988 | [[Алфараби]] || 43 |- ! 6989 | [[Алимкан]] || 43 |- ! 6990 | [[Айзере]] || 43 |- ! 6991 | [[Абдыхалык]] || 43 |- ! 6992 | [[Аль-Азиз]] || 43 |- ! 6993 | [[Ақторе]] || 43 |- ! 6994 | [[Алгадай]] || 43 |- ! 6995 | [[Аманулла]] || 43 |- ! 6996 | [[Алтынгали]] || 43 |- ! 6997 | [[Аитжан]] || 43 |- ! 6998 | [[Адинур]] || 43 |- ! 6999 | [[Азидулла]] || 43 |- ! 7000 | [[Шымырбай]] || 42 |- ! 7001 | [[Шынгысбек]] || 42 |- ! 7002 | [[Хусниддин]] || 42 |- ! 7003 | [[Турмагамбет]] || 42 |- ! 7004 | [[Үмітбек]] || 42 |- ! 7005 | [[Шамсудин]] || 42 |- ! 7006 | [[Шарипкан]] || 42 |- ! 7007 | [[Үмбетәлі]] || 42 |- ! 7008 | [[Уристембек]] || 42 |- ! 7009 | [[Уаис]] || 42 |- ! 7010 | [[Шуақ]] || 42 |- ! 7011 | [[Урынбай]] || 42 |- ! 7012 | [[Сапармурат]] || 42 |- ! 7013 | [[Сраил]] || 42 |- ! 7014 | [[Сырымхан]] || 42 |- ! 7015 | [[Салик]] || 42 |- ! 7016 | [[Сатан]] || 42 |- ! 7017 | [[Талдыбек]] || 42 |- ! 7018 | [[Сарсенби]] || 42 |- ! 7019 | [[Сейдазим]] || 42 |- ! 7020 | [[Тоқан]] || 42 |- ! 7021 | [[Серкан]] || 42 |- ! 7022 | [[Тауфик]] || 42 |- ! 7023 | [[Сүйініш]] || 42 |- ! 7024 | [[Сеитказы]] || 42 |- ! 7025 | [[Нұриса]] || 42 |- ! 7026 | [[Омержан]] || 42 |- ! 7027 | [[Ныгымет]] || 42 |- ! 7028 | [[Нурислом]] || 42 |- ! 7029 | [[Оспанбек]] || 42 |- ! 7030 | [[Мұхамедхан]] || 42 |- ! 7031 | [[Несіпбек]] || 42 |- ! 7032 | [[Нурсипат]] || 42 |- ! 7033 | [[Мухамадияр]] || 42 |- ! 7034 | [[Мұхиддин]] || 42 |- ! 7035 | [[Омирузак]] || 42 |- ! 7036 | [[Нұрбота]] || 42 |- ! 7037 | [[Отепберген]] || 42 |- ! 7038 | [[Нұржақып]] || 42 |- ! 7039 | [[Набидолла]] || 42 |- ! 7040 | [[Муратгали]] || 42 |- ! 7041 | [[Мерас]] || 42 |- ! 7042 | [[Қожа-Ахмет]] || 42 |- ! 7043 | [[Күнболат]] || 42 |- ! 7044 | [[Куанай]] || 42 |- ! 7045 | [[Мералы]] || 42 |- ! 7046 | [[Меирхат]] || 42 |- ! 7047 | [[Косжан]] || 42 |- ! 7048 | [[Мунарбек]] || 42 |- ! 7049 | [[Кумаргазы]] || 42 |- ! 7050 | [[Кайр]] || 42 |- ! 7051 | [[Каиргалий]] || 42 |- ! 7052 | [[Ибрайм]] || 42 |- ! 7053 | [[Карсыбек]] || 42 |- ! 7054 | [[Камалбай]] || 42 |- ! 7055 | [[Жамбырбай]] || 42 |- ! 7056 | [[Жәнибек]] || 42 |- ! 7057 | [[Ибрайым]] || 42 |- ! 7058 | [[Калас]] || 42 |- ! 7059 | [[Кайыртай]] || 42 |- ! 7060 | [[Кабдолда]] || 42 |- ! 7061 | [[Кабылбай]] || 42 |- ! 7062 | [[Кайдарбек]] || 42 |- ! 7063 | [[Жеткіншек]] || 42 |- ! 7064 | [[Кайракбай]] || 42 |- ! 7065 | [[Жұбан]] || 42 |- ! 7066 | [[Искандэр]] || 42 |- ! 7067 | [[Жұмақан]] || 42 |- ! 7068 | [[Іліяс]] || 42 |- ! 7069 | [[Жуманияз]] || 42 |- ! 7070 | [[Ерторе]] || 42 |- ! 7071 | [[Жагпар]] || 42 |- ! 7072 | [[Әзіретәлі]] || 42 |- ! 7073 | [[Әбдіхан]] || 42 |- ! 7074 | [[Даирхан]] || 42 |- ! 7075 | [[Дуйсенкул]] || 42 |- ! 7076 | [[Ерімбет]] || 42 |- ! 7077 | [[Ескелди]] || 42 |- ! 7078 | [[Әлсейіт]] || 42 |- ! 7079 | [[Асман]] || 42 |- ! 7080 | [[Галинур]] || 42 |- ! 7081 | [[Балжан]] || 42 |- ! 7082 | [[Ахмедьяр]] || 42 |- ! 7083 | [[Балғабек]] || 42 |- ! 7084 | [[Базарали]] || 42 |- ! 7085 | [[Бексолтан]] || 42 |- ! 7086 | [[Бобур]] || 42 |- ! 7087 | [[Базаркул]] || 42 |- ! 7088 | [[Бейбт]] || 42 |- ! 7089 | [[Абусеит]] || 42 |- ! 7090 | [[Али-Асқар]] || 42 |- ! 7091 | [[Аблан]] || 42 |- ! 7092 | [[Алмаханбет]] || 42 |- ! 7093 | [[Айтен]] || 42 |- ! 7094 | [[Абильжан]] || 42 |- ! 7095 | [[Алдибек]] || 42 |- ! 7096 | [[Акмурза]] || 42 |- ! 7097 | [[Ақмұрат]] || 42 |- ! 7098 | [[Адельбек]] || 42 |- ! 7099 | [[Арапат]] || 42 |- ! 7100 | [[Ақын]] || 42 |- ! 7101 | [[Шукур]] || 41 |- ! 7102 | [[Чынгыз]] || 41 |- ! 7103 | [[Шади]] || 41 |- ! 7104 | [[Төлебек]] || 41 |- ! 7105 | [[Турсункан]] || 41 |- ! 7106 | [[Шахруз]] || 41 |- ! 7107 | [[Улагат]] || 41 |- ! 7108 | [[Түгел]] || 41 |- ! 7109 | [[Яссин]] || 41 |- ! 7110 | [[Харис]] || 41 |- ! 7111 | [[Туретай]] || 41 |- ! 7112 | [[Хазірет]] || 41 |- ! 7113 | [[Шайкен]] || 41 |- ! 7114 | [[Шахман]] || 41 |- ! 7115 | [[Умит]] || 41 |- ! 7116 | [[Тэмуджин]] || 41 |- ! 7117 | [[Хожахмет]] || 41 |- ! 7118 | [[Толагай]] || 41 |- ! 7119 | [[Серикбой]] || 41 |- ! 7120 | [[Султамурат]] || 41 |- ! 7121 | [[Тендик]] || 41 |- ! 7122 | [[Суйиндик]] || 41 |- ! 7123 | [[Сейтқали]] || 41 |- ! 7124 | [[Тлеп]] || 41 |- ! 7125 | [[Теңел]] || 41 |- ! 7126 | [[Сырбек]] || 41 |- ! 7127 | [[Розмат]] || 41 |- ! 7128 | [[Ризуан]] || 41 |- ! 7129 | [[Сейтахмет]] || 41 |- ! 7130 | [[Нұрәсіл]] || 41 |- ! 7131 | [[Нургуат]] || 41 |- ! 7132 | [[Нурпейис]] || 41 |- ! 7133 | [[Несипхан]] || 41 |- ! 7134 | [[Онерхан]] || 41 |- ! 7135 | [[Мұхамбетәлі]] || 41 |- ! 7136 | [[Пердалы]] || 41 |- ! 7137 | [[Нұрполат]] || 41 |- ! 7138 | [[Нуралбек]] || 41 |- ! 7139 | [[Мұхамметжан]] || 41 |- ! 7140 | [[Ондас]] || 41 |- ! 7141 | [[Мухасан]] || 41 |- ! 7142 | [[Оразкелді]] || 41 |- ! 7143 | [[Мұратәлі]] || 41 |- ! 7144 | [[Мұхаммадали]] || 41 |- ! 7145 | [[Омарәлі]] || 41 |- ! 7146 | [[Науырызбек]] || 41 |- ! 7147 | [[Мыңбай]] || 41 |- ! 7148 | [[Накипбек]] || 41 |- ! 7149 | [[Нигматулла]] || 41 |- ! 7150 | [[Набиолла]] || 41 |- ! 7151 | [[Мухангали]] || 41 |- ! 7152 | [[Мукасан]] || 41 |- ! 7153 | [[Кулмурат]] || 41 |- ! 7154 | [[Мадлен]] || 41 |- ! 7155 | [[Кыдыржан]] || 41 |- ! 7156 | [[Мадяр]] || 41 |- ! 7157 | [[Кунай]] || 41 |- ! 7158 | [[Қанапия]] || 41 |- ! 7159 | [[Мейірғали]] || 41 |- ! 7160 | [[Мартин]] || 41 |- ! 7161 | [[Клышбай]] || 41 |- ! 7162 | [[Кыдыркожа]] || 41 |- ! 7163 | [[Мәдібек]] || 41 |- ! 7164 | [[Көптілеу]] || 41 |- ! 7165 | [[Калиакпар]] || 41 |- ! 7166 | [[Жәрдем]] || 41 |- ! 7167 | [[Исағали]] || 41 |- ! 7168 | [[Жұмакелді]] || 41 |- ! 7169 | [[Ізбасхан]] || 41 |- ! 7170 | [[Кадыл]] || 41 |- ! 7171 | [[Кайратбай]] || 41 |- ! 7172 | [[Женес]] || 41 |- ! 7173 | [[Жұмағұл]] || 41 |- ! 7174 | [[Кажибек]] || 41 |- ! 7175 | [[Каержан]] || 41 |- ! 7176 | [[Исламғали]] || 41 |- ! 7177 | [[Кайртай]] || 41 |- ! 7178 | [[Әлиар]] || 41 |- ! 7179 | [[Дайрабек]] || 41 |- ! 7180 | [[Әбдімүтәліп]] || 41 |- ! 7181 | [[Джуматай]] || 41 |- ! 7182 | [[Ергалый]] || 41 |- ! 7183 | [[Дильмурад]] || 41 |- ! 7184 | [[Давыд]] || 41 |- ! 7185 | [[Ердалы]] || 41 |- ! 7186 | [[Әбдірашид]] || 41 |- ! 7187 | [[Әльфараби]] || 41 |- ! 7188 | [[Далель]] || 41 |- ! 7189 | [[Ахметулла]] || 41 |- ! 7190 | [[Артикбай]] || 41 |- ! 7191 | [[Байкал]] || 41 |- ! 7192 | [[Бекеш]] || 41 |- ! 7193 | [[Байнур]] || 41 |- ! 7194 | [[Армен]] || 41 |- ! 7195 | [[Биләл]] || 41 |- ! 7196 | [[Бектілеу]] || 41 |- ! 7197 | [[Бақдәурен]] || 41 |- ! 7198 | [[Абдикамал]] || 41 |- ! 7199 | [[Ажихан]] || 41 |- ! 7200 | [[Адильгазы]] || 41 |- ! 7201 | [[Алижон]] || 41 |- ! 7202 | [[Алиислам]] || 41 |- ! 7203 | [[Абдужаббар]] || 41 |- ! 7204 | [[Акпан]] || 41 |- ! 7205 | [[Айсан]] || 41 |- ! 7206 | [[Абдурауф]] || 41 |- ! 7207 | [[Абілхайыр]] || 41 |- ! 7208 | [[Эрболат]] || 40 |- ! 7209 | [[Хабибрахман]] || 40 |- ! 7210 | [[Төлеуғазы]] || 40 |- ! 7211 | [[Хаирбек]] || 40 |- ! 7212 | [[Турсинбек]] || 40 |- ! 7213 | [[Ұзақ]] || 40 |- ! 7214 | [[Шағатай]] || 40 |- ! 7215 | [[Уралхан]] || 40 |- ! 7216 | [[Турахан]] || 40 |- ! 7217 | [[Тунгат]] || 40 |- ! 7218 | [[Садырбай]] || 40 |- ! 7219 | [[Сирожиддин]] || 40 |- ! 7220 | [[Таскынбай]] || 40 |- ! 7221 | [[Темуджин]] || 40 |- ! 7222 | [[Собит]] || 40 |- ! 7223 | [[Талапбай]] || 40 |- ! 7224 | [[Саулетхан]] || 40 |- ! 7225 | [[Рахимжон]] || 40 |- ! 7226 | [[Тажигали]] || 40 |- ! 7227 | [[Сисенбек]] || 40 |- ! 7228 | [[Серказы]] || 40 |- ! 7229 | [[Сериккажы]] || 40 |- ! 7230 | [[Сагынгалий]] || 40 |- ! 7231 | [[Сапаш]] || 40 |- ! 7232 | [[Мухтаркан]] || 40 |- ! 7233 | [[Нарик]] || 40 |- ! 7234 | [[Ныгметолла]] || 40 |- ! 7235 | [[Нусип]] || 40 |- ! 7236 | [[Орынгалий]] || 40 |- ! 7237 | [[Надирбай]] || 40 |- ! 7238 | [[Райиан]] || 40 |- ! 7239 | [[Назарәлі]] || 40 |- ! 7240 | [[Мухамед Али]] || 40 |- ! 7241 | [[Мураткалий]] || 40 |- ! 7242 | [[Мақұлбек]] || 40 |- ! 7243 | [[Максым]] || 40 |- ! 7244 | [[Масгут]] || 40 |- ! 7245 | [[Қайыркен]] || 40 |- ! 7246 | [[Мамырбай]] || 40 |- ! 7247 | [[Мергалым]] || 40 |- ! 7248 | [[Қайса]] || 40 |- ! 7249 | [[Қолдас]] || 40 |- ! 7250 | [[Мирсаид]] || 40 |- ! 7251 | [[Куванч]] || 40 |- ! 7252 | [[Кобен]] || 40 |- ! 7253 | [[Қалабай]] || 40 |- ! 7254 | [[Миршат]] || 40 |- ! 7255 | [[Қыдырали]] || 40 |- ! 7256 | [[Мергенбек]] || 40 |- ! 7257 | [[Изгилик]] || 40 |- ! 7258 | [[Жупарбек]] || 40 |- ! 7259 | [[Калиулла]] || 40 |- ! 7260 | [[Кабыш]] || 40 |- ! 7261 | [[Камаладдин]] || 40 |- ! 7262 | [[Жумай]] || 40 |- ! 7263 | [[Ибрайхан]] || 40 |- ! 7264 | [[Калау]] || 40 |- ! 7265 | [[Казы]] || 40 |- ! 7266 | [[Жәнгірхан]] || 40 |- ! 7267 | [[Жанымхан]] || 40 |- ! 7268 | [[Кенескан]] || 40 |- ! 7269 | [[Жанбыршы]] || 40 |- ! 7270 | [[Еркабыл]] || 40 |- ! 7271 | [[Ескабыл]] || 40 |- ! 7272 | [[Жалгаспай]] || 40 |- ! 7273 | [[Есмырза]] || 40 |- ! 7274 | [[Ергожа]] || 40 |- ! 7275 | [[Әлимансур]] || 40 |- ! 7276 | [[Әбсаттар]] || 40 |- ! 7277 | [[Дильен]] || 40 |- ! 7278 | [[Еркингазы]] || 40 |- ! 7279 | [[Джаксыбай]] || 40 |- ! 7280 | [[Әбу-Бәкір]] || 40 |- ! 7281 | [[Әкбар]] || 40 |- ! 7282 | [[Досмырза]] || 40 |- ! 7283 | [[Ельаман]] || 40 |- ! 7284 | [[Джумадил]] || 40 |- ! 7285 | [[Бисенгалий]] || 40 |- ! 7286 | [[Аттила]] || 40 |- ! 7287 | [[Башир]] || 40 |- ! 7288 | [[Бехрузбек]] || 40 |- ! 7289 | [[Ғанижан]] || 40 |- ! 7290 | [[Болысхан]] || 40 |- ! 7291 | [[Бекғали]] || 40 |- ! 7292 | [[Байтерек]] || 40 |- ! 7293 | [[Абилкайр]] || 40 |- ! 7294 | [[Айлан]] || 40 |- ! 7295 | [[Амір]] || 40 |- ! 7296 | [[Алангир]] || 40 |- ! 7297 | [[Айқынбек]] || 40 |- ! 7298 | [[Абдирашид]] || 40 |- ! 7299 | [[Акимгерей]] || 40 |- ! 7300 | [[Алтын]] || 40 |- ! 7301 | [[Алимир]] || 40 |- ! 7302 | [[Шакирт]] || 39 |- ! 7303 | [[Шәріпхан]] || 39 |- ! 7304 | [[Тулеугазы]] || 39 |- ! 7305 | [[Хан-Керей]] || 39 |- ! 7306 | [[Юсупбек]] || 39 |- ! 7307 | [[Узакберген]] || 39 |- ! 7308 | [[Толеп]] || 39 |- ! 7309 | [[Утеш]] || 39 |- ! 7310 | [[Сәмет]] || 39 |- ! 7311 | [[Сәттіғұл]] || 39 |- ! 7312 | [[Таубек]] || 39 |- ! 7313 | [[Рахимберды]] || 39 |- ! 7314 | [[Сауранбай]] || 39 |- ! 7315 | [[Саттыбек]] || 39 |- ! 7316 | [[Талантбек]] || 39 |- ! 7317 | [[Тансыкбай]] || 39 |- ! 7318 | [[Сайдалы]] || 39 |- ! 7319 | [[Таирлан]] || 39 |- ! 7320 | [[Сункарбек]] || 39 |- ! 7321 | [[Сұлтанбибарыс]] || 39 |- ! 7322 | [[Сабирбек]] || 39 |- ! 7323 | [[Тілеубай]] || 39 |- ! 7324 | [[Сарсеналы]] || 39 |- ! 7325 | [[Өстемір]] || 39 |- ! 7326 | [[Мырзат]] || 39 |- ! 7327 | [[Нуртуған]] || 39 |- ! 7328 | [[Нұрслан]] || 39 |- ! 7329 | [[Отар]] || 39 |- ! 7330 | [[Нурханат]] || 39 |- ! 7331 | [[Рамзес]] || 39 |- ! 7332 | [[Нурымхан]] || 39 |- ! 7333 | [[Оринбек]] || 39 |- ! 7334 | [[Расилбек]] || 39 |- ! 7335 | [[Мухағали]] || 39 |- ! 7336 | [[Нигметулла]] || 39 |- ! 7337 | [[Өсерхан]] || 39 |- ! 7338 | [[Назымхан]] || 39 |- ! 7339 | [[Набидулла]] || 39 |- ! 7340 | [[Омырзак]] || 39 |- ! 7341 | [[Нурас]] || 39 |- ! 7342 | [[Ондаган]] || 39 |- ! 7343 | [[Мұхамметали]] || 39 |- ! 7344 | [[Нурилла]] || 39 |- ! 7345 | [[Раулан]] || 39 |- ! 7346 | [[Қайназар]] || 39 |- ! 7347 | [[Кумек]] || 39 |- ! 7348 | [[Мирасыл]] || 39 |- ! 7349 | [[Маукен]] || 39 |- ! 7350 | [[Момбек]] || 39 |- ! 7351 | [[Медеубай]] || 39 |- ! 7352 | [[Миіржан]] || 39 |- ! 7353 | [[Қонақбай]] || 39 |- ! 7354 | [[Коркемжан]] || 39 |- ! 7355 | [[Махмутжан]] || 39 |- ! 7356 | [[Клыш]] || 39 |- ! 7357 | [[Қабдолла]] || 39 |- ! 7358 | [[Қайыргелді]] || 39 |- ! 7359 | [[Кожа]] || 39 |- ! 7360 | [[Копберген]] || 39 |- ! 7361 | [[Молдағали]] || 39 |- ! 7362 | [[Мукарам]] || 39 |- ! 7363 | [[Құрманжан]] || 39 |- ! 7364 | [[Мендыбек]] || 39 |- ! 7365 | [[Каламбек]] || 39 |- ! 7366 | [[Жанкуат]] || 39 |- ! 7367 | [[Жекебай]] || 39 |- ! 7368 | [[Жулдузбек]] || 39 |- ! 7369 | [[Заид]] || 39 |- ! 7370 | [[Келесбай]] || 39 |- ! 7371 | [[Кантемир]] || 39 |- ! 7372 | [[Жамил]] || 39 |- ! 7373 | [[Жасуланбек]] || 39 |- ! 7374 | [[Йусуф]] || 39 |- ! 7375 | [[Кайратдин]] || 39 |- ! 7376 | [[Кабай]] || 39 |- ! 7377 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 7378 | [[Калымбет]] || 39 |- ! 7379 | [[Жиһангер]] || 39 |- ! 7380 | [[Жетыбай]] || 39 |- ! 7381 | [[Жанқабыл]] || 39 |- ! 7382 | [[Изет]] || 39 |- ! 7383 | [[Кенжали]] || 39 |- ! 7384 | [[Изтай]] || 39 |- ! 7385 | [[Жайыкбай]] || 39 |- ! 7386 | [[Даржан]] || 39 |- ! 7387 | [[Еркеболан]] || 39 |- ! 7388 | [[Досыбек]] || 39 |- ! 7389 | [[Егимбай]] || 39 |- ! 7390 | [[Дильдабек]] || 39 |- ! 7391 | [[Есембай]] || 39 |- ! 7392 | [[Джан]] || 39 |- ! 7393 | [[Данял]] || 39 |- ! 7394 | [[Әлазиз]] || 39 |- ! 7395 | [[Дилмухаммед]] || 39 |- ! 7396 | [[Әмир]] || 39 |- ! 7397 | [[Едильбек]] || 39 |- ! 7398 | [[Есназар]] || 39 |- ! 7399 | [[Даулеткелді]] || 39 |- ! 7400 | [[Әжібек]] || 39 |- ! 7401 | [[Бегадил]] || 39 |- ! 7402 | [[Аукен]] || 39 |- ! 7403 | [[Асқарәлі]] || 39 |- ! 7404 | [[Аулет]] || 39 |- ! 7405 | [[Бейкут]] || 39 |- ! 7406 | [[Бекзот]] || 39 |- ! 7407 | [[Бақтұрсын]] || 39 |- ! 7408 | [[Бактыгалий]] || 39 |- ! 7409 | [[Бибек]] || 39 |- ! 7410 | [[Бағзат]] || 39 |- ! 7411 | [[Булаткан]] || 39 |- ! 7412 | [[Бәкір]] || 39 |- ! 7413 | [[Бибулат]] || 39 |- ! 7414 | [[Батый]] || 39 |- ! 7415 | [[Бибіт]] || 39 |- ! 7416 | [[Адик]] || 39 |- ! 7417 | [[Ақмәди]] || 39 |- ! 7418 | [[Алирахман]] || 39 |- ! 7419 | [[Амен]] || 39 |- ! 7420 | [[Аргин]] || 39 |- ! 7421 | [[Акберды]] || 39 |- ! 7422 | [[Аймухан]] || 39 |- ! 7423 | [[Абдулатиф]] || 39 |- ! 7424 | [[Абылбек]] || 39 |- ! 7425 | [[Айсерик]] || 39 |- ! 7426 | [[Алуадин]] || 39 |- ! 7427 | [[Актлеу]] || 39 |- ! 7428 | [[Алиф]] || 39 |- ! 7429 | [[Ажигали]] || 39 |- ! 7430 | [[Тулеби]] || 38 |- ! 7431 | [[Шынтемір]] || 38 |- ! 7432 | [[Шахзад]] || 38 |- ! 7433 | [[Шахмаран]] || 38 |- ! 7434 | [[Хасым]] || 38 |- ! 7435 | [[Тұнық]] || 38 |- ! 7436 | [[Фурхат]] || 38 |- ! 7437 | [[Үрістем]] || 38 |- ! 7438 | [[Хасанали]] || 38 |- ! 7439 | [[Сериккул]] || 38 |- ! 7440 | [[Сейтнур]] || 38 |- ! 7441 | [[Сүндетали]] || 38 |- ! 7442 | [[Сарварбек]] || 38 |- ! 7443 | [[Султонбек]] || 38 |- ! 7444 | [[Тилеукабыл]] || 38 |- ! 7445 | [[Тастайбек]] || 38 |- ! 7446 | [[Сұлтанбай]] || 38 |- ! 7447 | [[Смет]] || 38 |- ! 7448 | [[Тимирлан]] || 38 |- ! 7449 | [[Сейітқали]] || 38 |- ! 7450 | [[Суйндык]] || 38 |- ! 7451 | [[Токтыбай]] || 38 |- ! 7452 | [[Тлес]] || 38 |- ! 7453 | [[Сарқыт]] || 38 |- ! 7454 | [[Мырзагазы]] || 38 |- ! 7455 | [[Ниетулла]] || 38 |- ! 7456 | [[Нурәли]] || 38 |- ! 7457 | [[Онер]] || 38 |- ! 7458 | [[Мұқамбет]] || 38 |- ! 7459 | [[Онур]] || 38 |- ! 7460 | [[Мухамедхан]] || 38 |- ! 7461 | [[Нұрпейс]] || 38 |- ! 7462 | [[Навруз]] || 38 |- ! 7463 | [[Оразәли]] || 38 |- ! 7464 | [[Орунбек]] || 38 |- ! 7465 | [[Нұрұлан]] || 38 |- ! 7466 | [[Мирзат]] || 38 |- ! 7467 | [[Кыран]] || 38 |- ! 7468 | [[Мендыхан]] || 38 |- ! 7469 | [[Кожагали]] || 38 |- ! 7470 | [[Мертай]] || 38 |- ! 7471 | [[Маханбетжан]] || 38 |- ! 7472 | [[Медияр]] || 38 |- ! 7473 | [[Кулжабай]] || 38 |- ! 7474 | [[Козыбек]] || 38 |- ! 7475 | [[Койшибек]] || 38 |- ! 7476 | [[Мукит]] || 38 |- ! 7477 | [[Махмед]] || 38 |- ! 7478 | [[Кубаш]] || 38 |- ! 7479 | [[Кудырет]] || 38 |- ! 7480 | [[Минайдар]] || 38 |- ! 7481 | [[Кувондик]] || 38 |- ! 7482 | [[Қыдыралы]] || 38 |- ! 7483 | [[Кулмаханбет]] || 38 |- ! 7484 | [[Кидирали]] || 38 |- ! 7485 | [[Канафия]] || 38 |- ! 7486 | [[Канайбек]] || 38 |- ! 7487 | [[Ідіріс]] || 38 |- ! 7488 | [[Кенел]] || 38 |- ! 7489 | [[Зинадин]] || 38 |- ! 7490 | [[Кабылтай]] || 38 |- ! 7491 | [[Караматдин]] || 38 |- ! 7492 | [[Камалиден]] || 38 |- ! 7493 | [[Каербек]] || 38 |- ! 7494 | [[Каиырбек]] || 38 |- ! 7495 | [[Жармуханбет]] || 38 |- ! 7496 | [[Жұманияз]] || 38 |- ! 7497 | [[Жусипали]] || 38 |- ! 7498 | [[Кажыбек]] || 38 |- ! 7499 | [[Жусипбай]] || 38 |- ! 7500 | [[Жамшидбек]] || 38 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Касан]] || 38 |- ! 7502 | [[Изтлеу]] || 38 |- ! 7503 | [[Исланбек]] || 38 |- ! 7504 | [[Ифрат]] || 38 |- ! 7505 | [[Карен]] || 38 |- ! 7506 | [[Камол]] || 38 |- ! 7507 | [[Касымбай]] || 38 |- ! 7508 | [[Ерсат]] || 38 |- ! 7509 | [[Даиржан]] || 38 |- ! 7510 | [[Дильмухаммед]] || 38 |- ! 7511 | [[Елен]] || 38 |- ! 7512 | [[Гизатолла]] || 38 |- ! 7513 | [[Әбілхайырхан]] || 38 |- ! 7514 | [[Әлмұхамед]] || 38 |- ! 7515 | [[Әуелхан]] || 38 |- ! 7516 | [[Джолдыбай]] || 38 |- ! 7517 | [[Даму]] || 38 |- ! 7518 | [[Джанабек]] || 38 |- ! 7519 | [[Ерсолтан]] || 38 |- ! 7520 | [[Дінмұхаммедәли]] || 38 |- ! 7521 | [[Беибіт]] || 38 |- ! 7522 | [[Бидахмет]] || 38 |- ! 7523 | [[Бегимжан]] || 38 |- ! 7524 | [[Бердеш]] || 38 |- ! 7525 | [[Гафу]] || 38 |- ! 7526 | [[Баккелды]] || 38 |- ! 7527 | [[Аяған]] || 38 |- ! 7528 | [[Влад]] || 38 |- ! 7529 | [[Батыргалий]] || 38 |- ! 7530 | [[Асабай]] || 38 |- ! 7531 | [[Гадильбек]] || 38 |- ! 7532 | [[Габдол]] || 38 |- ! 7533 | [[Баһадүр]] || 38 |- ! 7534 | [[Габи]] || 38 |- ! 7535 | [[Бимұрат]] || 38 |- ! 7536 | [[Габибулла]] || 38 |- ! 7537 | [[Ғасырхан]] || 38 |- ! 7538 | [[Ахмадали]] || 38 |- ! 7539 | [[Ахметолла]] || 38 |- ! 7540 | [[Альмири]] || 38 |- ! 7541 | [[Абылкайыр]] || 38 |- ! 7542 | [[Адриан]] || 38 |- ! 7543 | [[Алсеит]] || 38 |- ! 7544 | [[Абылмансур]] || 38 |- ! 7545 | [[Абдуқадыр]] || 38 |- ! 7546 | [[Ақсултан]] || 38 |- ! 7547 | [[Ақжарқын]] || 38 |- ! 7548 | [[Абдильда]] || 38 |- ! 7549 | [[Адижан]] || 38 |- ! 7550 | [[Алимтай]] || 38 |- ! 7551 | [[Абусаид]] || 38 |- ! 7552 | [[Айжол]] || 38 |- ! 7553 | [[Алімжан]] || 38 |- ! 7554 | [[Ағажан]] || 38 |- ! 7555 | [[Айхын]] || 38 |- ! 7556 | [[Ақсұнқар]] || 38 |- ! 7557 | [[Абдусабыр]] || 38 |- ! 7558 | [[Абит]] || 38 |- ! 7559 | [[Аманолла]] || 38 |- ! 7560 | [[Ыбрахым]] || 37 |- ! 7561 | [[Турсунжан]] || 37 |- ! 7562 | [[Умир]] || 37 |- ! 7563 | [[Умиралы]] || 37 |- ! 7564 | [[Шаһмардан]] || 37 |- ! 7565 | [[Тулюген]] || 37 |- ! 7566 | [[Шорабек]] || 37 |- ! 7567 | [[Толқынбек]] || 37 |- ! 7568 | [[Саназар]] || 37 |- ! 7569 | [[Сулиман]] || 37 |- ! 7570 | [[Таурбек]] || 37 |- ! 7571 | [[Сағитжан]] || 37 |- ! 7572 | [[Саад]] || 37 |- ! 7573 | [[Сейтгали]] || 37 |- ! 7574 | [[Сайлан]] || 37 |- ! 7575 | [[Тобыл]] || 37 |- ! 7576 | [[Танаш]] || 37 |- ! 7577 | [[Саткали]] || 37 |- ! 7578 | [[Сайат]] || 37 |- ! 7579 | [[Сальман]] || 37 |- ! 7580 | [[Санабек]] || 37 |- ! 7581 | [[Сарсенгазы]] || 37 |- ! 7582 | [[Сақтапберген]] || 37 |- ! 7583 | [[Рза]] || 37 |- ! 7584 | [[Сабихан]] || 37 |- ! 7585 | [[Садат]] || 37 |- ! 7586 | [[Сираж]] || 37 |- ! 7587 | [[Тойшибек]] || 37 |- ! 7588 | [[Сейсенгазы]] || 37 |- ! 7589 | [[Нагметулла]] || 37 |- ! 7590 | [[Насырхан]] || 37 |- ! 7591 | [[Нұртөлеу]] || 37 |- ! 7592 | [[Нүржігіт]] || 37 |- ! 7593 | [[Нұрғазиз]] || 37 |- ! 7594 | [[Низамиддин]] || 37 |- ! 7595 | [[Нұрданбек]] || 37 |- ! 7596 | [[Пардабай]] || 37 |- ! 7597 | [[Нұрмухаммад]] || 37 |- ! 7598 | [[Науырызбай]] || 37 |- ! 7599 | [[Оразмұхаммед]] || 37 |- ! 7600 | [[Нысаналы]] || 37 |- ! 7601 | [[Озатбек]] || 37 |- ! 7602 | [[Қайрбек]] || 37 |- ! 7603 | [[Қадыс]] || 37 |- ! 7604 | [[Қадыл]] || 37 |- ! 7605 | [[Мәдіхан]] || 37 |- ! 7606 | [[Мергазы]] || 37 |- ! 7607 | [[Қадырали]] || 37 |- ! 7608 | [[Көмек]] || 37 |- ! 7609 | [[Құаныш]] || 37 |- ! 7610 | [[Маутхан]] || 37 |- ! 7611 | [[Мендигерей]] || 37 |- ! 7612 | [[Қылышбай]] || 37 |- ! 7613 | [[Қалиасқар]] || 37 |- ! 7614 | [[Мейербек]] || 37 |- ! 7615 | [[Қалдар]] || 37 |- ! 7616 | [[Қадірхан]] || 37 |- ! 7617 | [[Куандық]] || 37 |- ! 7618 | [[Қайржан]] || 37 |- ! 7619 | [[Жубай]] || 37 |- ! 7620 | [[Заутбек]] || 37 |- ! 7621 | [[Камел]] || 37 |- ! 7622 | [[Жексенби]] || 37 |- ! 7623 | [[Иген]] || 37 |- ! 7624 | [[Камысбай]] || 37 |- ! 7625 | [[Жанерке]] || 37 |- ! 7626 | [[Жолды]] || 37 |- ! 7627 | [[Кадыркул]] || 37 |- ! 7628 | [[Кайрбулат]] || 37 |- ! 7629 | [[Жұма]] || 37 |- ! 7630 | [[Жанпейс]] || 37 |- ! 7631 | [[Ескандер]] || 37 |- ! 7632 | [[Елдана]] || 37 |- ! 7633 | [[Ерқұлан]] || 37 |- ! 7634 | [[Джумагазы]] || 37 |- ! 7635 | [[Дауран]] || 37 |- ! 7636 | [[Ербул]] || 37 |- ! 7637 | [[Есбатыр]] || 37 |- ! 7638 | [[Жамаладин]] || 37 |- ! 7639 | [[Дилшодбек]] || 37 |- ! 7640 | [[Ермағанбет]] || 37 |- ! 7641 | [[Есмагамбет]] || 37 |- ! 7642 | [[Жайнак]] || 37 |- ! 7643 | [[Есенкос]] || 37 |- ! 7644 | [[Әзімжан]] || 37 |- ! 7645 | [[Елибек]] || 37 |- ! 7646 | [[Досмухаммед]] || 37 |- ! 7647 | [[Гылым]] || 37 |- ! 7648 | [[Әліпбек]] || 37 |- ! 7649 | [[Ескандир]] || 37 |- ! 7650 | [[Доктырбай]] || 37 |- ! 7651 | [[Ертыс]] || 37 |- ! 7652 | [[Жаманбай]] || 37 |- ! 7653 | [[Бекиш]] || 37 |- ! 7654 | [[Бейимбет]] || 37 |- ! 7655 | [[Ахансері]] || 37 |- ! 7656 | [[Билисбек]] || 37 |- ! 7657 | [[Баймаганбет]] || 37 |- ! 7658 | [[Галимат]] || 37 |- ! 7659 | [[Арысұлан]] || 37 |- ! 7660 | [[Бактыяр]] || 37 |- ! 7661 | [[Балыкбай]] || 37 |- ! 7662 | [[Баккожа]] || 37 |- ! 7663 | [[Габдрахман]] || 37 |- ! 7664 | [[Баязет]] || 37 |- ! 7665 | [[Балжігіт]] || 37 |- ! 7666 | [[Биримжан]] || 37 |- ! 7667 | [[Базыл]] || 37 |- ! 7668 | [[Акаш]] || 37 |- ! 7669 | [[Алсейт]] || 37 |- ! 7670 | [[Анри]] || 37 |- ! 7671 | [[Аль Азиз]] || 37 |- ! 7672 | [[Алиахмед]] || 37 |- ! 7673 | [[Альхаир]] || 37 |- ! 7674 | [[Алимұхаммед]] || 37 |- ! 7675 | [[Аманқұл]] || 37 |- ! 7676 | [[Аммар]] || 37 |- ! 7677 | [[Акбота]] || 37 |- ! 7678 | [[Азирбай]] || 37 |- ! 7679 | [[Амиралы]] || 37 |- ! 7680 | [[Алишан]] || 37 |- ! 7681 | [[Айталы]] || 37 |- ! 7682 | [[Адак]] || 37 |- ! 7683 | [[Абдигапбар]] || 37 |- ! 7684 | [[Абдумутал]] || 37 |- ! 7685 | [[Алғадай]] || 37 |- ! 7686 | [[Аль Таир]] || 37 |- ! 7687 | [[Абдисадык]] || 37 |- ! 7688 | [[Шапай]] || 36 |- ! 7689 | [[Ұласхан]] || 36 |- ! 7690 | [[Хәкім]] || 36 |- ! 7691 | [[Шалғын]] || 36 |- ! 7692 | [[Халиолла]] || 36 |- ! 7693 | [[Шалдарбек]] || 36 |- ! 7694 | [[Трофим]] || 36 |- ! 7695 | [[Шымберген]] || 36 |- ! 7696 | [[Хажимурат]] || 36 |- ! 7697 | [[Турегелди]] || 36 |- ! 7698 | [[Хусайн]] || 36 |- ! 7699 | [[Уалибек]] || 36 |- ! 7700 | [[Толемис]] || 36 |- ! 7701 | [[Хабдулла]] || 36 |- ! 7702 | [[Үмітжан]] || 36 |- ! 7703 | [[Сайляу]] || 36 |- ! 7704 | [[Токжан]] || 36 |- ! 7705 | [[Тихон]] || 36 |- ! 7706 | [[Сеильхан]] || 36 |- ! 7707 | [[Садик]] || 36 |- ! 7708 | [[Сабытай]] || 36 |- ! 7709 | [[Терекбай]] || 36 |- ! 7710 | [[Созакбай]] || 36 |- ! 7711 | [[Токаш]] || 36 |- ! 7712 | [[Сәулетбек]] || 36 |- ! 7713 | [[Саяуыш]] || 36 |- ! 7714 | [[Тархан]] || 36 |- ! 7715 | [[Садыкжан]] || 36 |- ! 7716 | [[Саркен]] || 36 |- ! 7717 | [[Тоқтархан]] || 36 |- ! 7718 | [[Сәруар]] || 36 |- ! 7719 | [[Тилеулес]] || 36 |- ! 7720 | [[Нурхиса]] || 36 |- ! 7721 | [[Нурлихан]] || 36 |- ! 7722 | [[Мұхаммедрасул]] || 36 |- ! 7723 | [[Мырзамурат]] || 36 |- ! 7724 | [[Пазилбек]] || 36 |- ! 7725 | [[Оңалсын]] || 36 |- ! 7726 | [[Нурал]] || 36 |- ! 7727 | [[Нұғыман]] || 36 |- ! 7728 | [[Нигмат]] || 36 |- ! 7729 | [[Нұртұлға]] || 36 |- ! 7730 | [[Низар]] || 36 |- ! 7731 | [[Нишан]] || 36 |- ! 7732 | [[Пангерей]] || 36 |- ! 7733 | [[Оринбай]] || 36 |- ! 7734 | [[Найманбай]] || 36 |- ! 7735 | [[Мухтарбай]] || 36 |- ! 7736 | [[Нематулла]] || 36 |- ! 7737 | [[Нурумбек]] || 36 |- ! 7738 | [[Мұқаш]] || 36 |- ! 7739 | [[Насреддин]] || 36 |- ! 7740 | [[Мұңал]] || 36 |- ! 7741 | [[Ноябрь]] || 36 |- ! 7742 | [[Нақыпбек]] || 36 |- ! 7743 | [[Мутиголла]] || 36 |- ! 7744 | [[Мырзакелди]] || 36 |- ! 7745 | [[Нұрсәлім]] || 36 |- ! 7746 | [[Нурим]] || 36 |- ! 7747 | [[Көркемжан]] || 36 |- ! 7748 | [[Кожагелди]] || 36 |- ! 7749 | [[Маруф]] || 36 |- ! 7750 | [[Крыкбай]] || 36 |- ! 7751 | [[Мергенгали]] || 36 |- ! 7752 | [[Кунакбай]] || 36 |- ! 7753 | [[Кульбай]] || 36 |- ! 7754 | [[Кызырхан]] || 36 |- ! 7755 | [[Кәрібай]] || 36 |- ! 7756 | [[Косдаулет]] || 36 |- ! 7757 | [[Маликаждар]] || 36 |- ! 7758 | [[Манасбай]] || 36 |- ! 7759 | [[Махсутбек]] || 36 |- ! 7760 | [[Лазизбек]] || 36 |- ! 7761 | [[Ласкер]] || 36 |- ! 7762 | [[Жандосбек]] || 36 |- ! 7763 | [[Жанкозы]] || 36 |- ! 7764 | [[Кайрола]] || 36 |- ! 7765 | [[Жасланбек]] || 36 |- ! 7766 | [[Жұбатқан]] || 36 |- ! 7767 | [[Зухраб]] || 36 |- ! 7768 | [[Кабдрахим]] || 36 |- ! 7769 | [[Жардембек]] || 36 |- ! 7770 | [[Інжу]] || 36 |- ! 7771 | [[Зульяр]] || 36 |- ! 7772 | [[Жансүгір]] || 36 |- ! 7773 | [[Канаткан]] || 36 |- ! 7774 | [[Кабдул]] || 36 |- ! 7775 | [[Затыбек]] || 36 |- ! 7776 | [[Жами]] || 36 |- ! 7777 | [[Изимгали]] || 36 |- ! 7778 | [[Илдар]] || 36 |- ! 7779 | [[Жанесен]] || 36 |- ! 7780 | [[Изтилеу]] || 36 |- ! 7781 | [[Жакыпбай]] || 36 |- ! 7782 | [[Джума]] || 36 |- ! 7783 | [[Әбілхайр]] || 36 |- ! 7784 | [[Ергельды]] || 36 |- ! 7785 | [[Әрлен]] || 36 |- ! 7786 | [[Дінмұханмед]] || 36 |- ! 7787 | [[Есхан]] || 36 |- ! 7788 | [[Докторбай]] || 36 |- ! 7789 | [[Елеусін]] || 36 |- ! 7790 | [[Донат]] || 36 |- ! 7791 | [[Әл-Мансұр]] || 36 |- ! 7792 | [[Данэль]] || 36 |- ! 7793 | [[Еміл]] || 36 |- ! 7794 | [[Жалель]] || 36 |- ! 7795 | [[Жакыпжан]] || 36 |- ! 7796 | [[Естемес]] || 36 |- ! 7797 | [[Еснұр]] || 36 |- ! 7798 | [[Бакыткельды]] || 36 |- ! 7799 | [[Ғабдулла]] || 36 |- ! 7800 | [[Бекмұханбет]] || 36 |- ! 7801 | [[Бердыбай]] || 36 |- ! 7802 | [[Асаубай]] || 36 |- ! 7803 | [[Берді]] || 36 |- ! 7804 | [[Бегдулла]] || 36 |- ! 7805 | [[Гайнеден]] || 36 |- ! 7806 | [[Ахметкарим]] || 36 |- ! 7807 | [[Арнар]] || 36 |- ! 7808 | [[Беласар]] || 36 |- ! 7809 | [[Бағымжан]] || 36 |- ! 7810 | [[Беделбек]] || 36 |- ! 7811 | [[Бурахан]] || 36 |- ! 7812 | [[Берикболсын]] || 36 |- ! 7813 | [[Бейсенкул]] || 36 |- ! 7814 | [[Бейсенәлі]] || 36 |- ! 7815 | [[Ақұлан]] || 36 |- ! 7816 | [[Алимұса]] || 36 |- ! 7817 | [[Аймагамбет]] || 36 |- ! 7818 | [[Амамбай]] || 36 |- ! 7819 | [[Абдеш]] || 36 |- ! 7820 | [[Абылай Хан]] || 36 |- ! 7821 | [[Алман]] || 36 |- ! 7822 | [[Абулмансур]] || 36 |- ! 7823 | [[Абитай]] || 36 |- ! 7824 | [[Абдикасым]] || 36 |- ! 7825 | [[Аликен]] || 36 |- ! 7826 | [[Айтберген]] || 36 |- ! 7827 | [[Ариан]] || 36 |- ! 7828 | [[Ақнияз]] || 36 |- ! 7829 | [[Арислам]] || 36 |- ! 7830 | [[Айтгали]] || 36 |- ! 7831 | [[Агжан]] || 36 |- ! 7832 | [[Ханатбек]] || 35 |- ! 7833 | [[Файзрахман]] || 35 |- ! 7834 | [[Хабибула]] || 35 |- ! 7835 | [[Утеу]] || 35 |- ! 7836 | [[Турсунгалий]] || 35 |- ! 7837 | [[Улгас]] || 35 |- ! 7838 | [[Ханыбек]] || 35 |- ! 7839 | [[Умитбек]] || 35 |- ! 7840 | [[Халиулла]] || 35 |- ! 7841 | [[Тохир]] || 35 |- ! 7842 | [[Шери]] || 35 |- ! 7843 | [[Худайберган]] || 35 |- ! 7844 | [[Фариз]] || 35 |- ! 7845 | [[Фердауси]] || 35 |- ! 7846 | [[Тюлюген]] || 35 |- ! 7847 | [[Ыхтияр]] || 35 |- ! 7848 | [[Турсумбай]] || 35 |- ! 7849 | [[Сагидолда]] || 35 |- ! 7850 | [[Табарак]] || 35 |- ! 7851 | [[Сабидулла]] || 35 |- ! 7852 | [[Султанахмет]] || 35 |- ! 7853 | [[Токтамурат]] || 35 |- ! 7854 | [[Талдыбай]] || 35 |- ! 7855 | [[Толбасы]] || 35 |- ! 7856 | [[Тлеккали]] || 35 |- ! 7857 | [[Сергалы]] || 35 |- ! 7858 | [[Тениз]] || 35 |- ! 7859 | [[Рыстай]] || 35 |- ! 7860 | [[Тәжібай]] || 35 |- ! 7861 | [[Сейдехан]] || 35 |- ! 7862 | [[Сайрат]] || 35 |- ! 7863 | [[Сундетхан]] || 35 |- ! 7864 | [[Сагатбай]] || 35 |- ! 7865 | [[Серкалий]] || 35 |- ! 7866 | [[Сайрам]] || 35 |- ! 7867 | [[Рымтай]] || 35 |- ! 7868 | [[Мұхаммедғали]] || 35 |- ! 7869 | [[Мухамедяр]] || 35 |- ! 7870 | [[Райынбек]] || 35 |- ! 7871 | [[Мұхитдин]] || 35 |- ! 7872 | [[Нурсаулет]] || 35 |- ! 7873 | [[Омаргазы]] || 35 |- ! 7874 | [[Мэлис]] || 35 |- ! 7875 | [[Нургельди]] || 35 |- ! 7876 | [[Ракымбек]] || 35 |- ! 7877 | [[Өрден]] || 35 |- ! 7878 | [[Омаржан]] || 35 |- ! 7879 | [[Мийрбек]] || 35 |- ! 7880 | [[Қалнияз]] || 35 |- ! 7881 | [[Мекке]] || 35 |- ! 7882 | [[Колдасбек]] || 35 |- ! 7883 | [[Маңғыстау]] || 35 |- ! 7884 | [[Кусан]] || 35 |- ! 7885 | [[Медина]] || 35 |- ! 7886 | [[Кусбек]] || 35 |- ! 7887 | [[Құрманай]] || 35 |- ! 7888 | [[Муаз]] || 35 |- ! 7889 | [[Консбай]] || 35 |- ! 7890 | [[Меделбек]] || 35 |- ! 7891 | [[Косан]] || 35 |- ! 7892 | [[Қаһар]] || 35 |- ! 7893 | [[Мамытбек]] || 35 |- ! 7894 | [[Жоломан]] || 35 |- ! 7895 | [[Зұлпыхар]] || 35 |- ! 7896 | [[Кемаладин]] || 35 |- ! 7897 | [[Зауырбек]] || 35 |- ! 7898 | [[Жүсіпәлі]] || 35 |- ! 7899 | [[Зейнет]] || 35 |- ! 7900 | [[Измухан]] || 35 |- ! 7901 | [[Жантилеу]] || 35 |- ! 7902 | [[Закарья]] || 35 |- ! 7903 | [[Жумакелды]] || 35 |- ! 7904 | [[Жихангер]] || 35 |- ! 7905 | [[Исенбек]] || 35 |- ! 7906 | [[Кәдір]] || 35 |- ! 7907 | [[Жарденбек]] || 35 |- ! 7908 | [[Кабылгазы]] || 35 |- ! 7909 | [[Жасұланбек]] || 35 |- ! 7910 | [[Кажет]] || 35 |- ! 7911 | [[Калиахмет]] || 35 |- ! 7912 | [[Кемран]] || 35 |- ! 7913 | [[Жумасеит]] || 35 |- ! 7914 | [[Зарип]] || 35 |- ! 7915 | [[Исрафил]] || 35 |- ! 7916 | [[Кабижан]] || 35 |- ! 7917 | [[Әлмырза]] || 35 |- ! 7918 | [[Ерқазы]] || 35 |- ! 7919 | [[Жағыпар]] || 35 |- ! 7920 | [[Дариан]] || 35 |- ! 7921 | [[Елизар]] || 35 |- ! 7922 | [[Дулатбай]] || 35 |- ! 7923 | [[Ержалғас]] || 35 |- ! 7924 | [[Еркайрат]] || 35 |- ! 7925 | [[Доктырбек]] || 35 |- ! 7926 | [[Еркебулат]] || 35 |- ! 7927 | [[Ерлес]] || 35 |- ! 7928 | [[Диясбек]] || 35 |- ! 7929 | [[Ердес]] || 35 |- ! 7930 | [[Әбу Насыр]] || 35 |- ! 7931 | [[Әлхан]] || 35 |- ! 7932 | [[Дәлел]] || 35 |- ! 7933 | [[Әсер]] || 35 |- ! 7934 | [[Әйтеке]] || 35 |- ! 7935 | [[Дени]] || 35 |- ! 7936 | [[Давлетбек]] || 35 |- ! 7937 | [[Ержанбек]] || 35 |- ! 7938 | [[Әли-Мансұр]] || 35 |- ! 7939 | [[Джарас]] || 35 |- ! 7940 | [[Бахиткерей]] || 35 |- ! 7941 | [[Бекмұхамбет]] || 35 |- ! 7942 | [[Арсан]] || 35 |- ! 7943 | [[Ауган]] || 35 |- ! 7944 | [[Бахат]] || 35 |- ! 7945 | [[Аюпхан]] || 35 |- ! 7946 | [[Бөріхан]] || 35 |- ! 7947 | [[Бисимбай]] || 35 |- ! 7948 | [[Бактыгул]] || 35 |- ! 7949 | [[Аяулым]] || 35 |- ! 7950 | [[Бақболсын]] || 35 |- ! 7951 | [[Балкаш]] || 35 |- ! 7952 | [[Бахитжон]] || 35 |- ! 7953 | [[Бекарис]] || 35 |- ! 7954 | [[Бергенбай]] || 35 |- ! 7955 | [[Боходир]] || 35 |- ! 7956 | [[Асадуллах]] || 35 |- ! 7957 | [[Алипкали]] || 35 |- ! 7958 | [[Абдулмажит]] || 35 |- ! 7959 | [[Алдиярбек]] || 35 |- ! 7960 | [[Абусейт]] || 35 |- ! 7961 | [[Абдир]] || 35 |- ! 7962 | [[Алатау]] || 35 |- ! 7963 | [[Али-Аскар]] || 35 |- ! 7964 | [[Абдінұр]] || 35 |- ! 7965 | [[Алимұрат]] || 35 |- ! 7966 | [[Усерхан]] || 34 |- ! 7967 | [[Устемир]] || 34 |- ! 7968 | [[Эмран]] || 34 |- ! 7969 | [[Турганали]] || 34 |- ! 7970 | [[Шайхы]] || 34 |- ! 7971 | [[Шахизат]] || 34 |- ! 7972 | [[Ыктияр]] || 34 |- ! 7973 | [[Шымкентбай]] || 34 |- ! 7974 | [[Шамсуддин]] || 34 |- ! 7975 | [[Шаһкәрім]] || 34 |- ! 7976 | [[Фердаус]] || 34 |- ! 7977 | [[Хакимбек]] || 34 |- ! 7978 | [[Шайхыслам]] || 34 |- ! 7979 | [[Узакпай]] || 34 |- ! 7980 | [[Тургумбай]] || 34 |- ! 7981 | [[Руханият]] || 34 |- ! 7982 | [[Темербулат]] || 34 |- ! 7983 | [[Сейтбаттал]] || 34 |- ! 7984 | [[Тажимурат]] || 34 |- ! 7985 | [[Сапи]] || 34 |- ! 7986 | [[Таскали]] || 34 |- ! 7987 | [[Сұлтан-Бейбарыс]] || 34 |- ! 7988 | [[Сахан]] || 34 |- ! 7989 | [[Султан Али]] || 34 |- ! 7990 | [[Сезім]] || 34 |- ! 7991 | [[Розимат]] || 34 |- ! 7992 | [[Тойлан]] || 34 |- ! 7993 | [[Ниеткали]] || 34 |- ! 7994 | [[Радий]] || 34 |- ! 7995 | [[Надим]] || 34 |- ! 7996 | [[Нұрәділет]] || 34 |- ! 7997 | [[Нұрахмад]] || 34 |- ! 7998 | [[Мұхамметәли]] || 34 |- ! 7999 | [[Мухаммадюсуф]] || 34 |- ! 8000 | [[Нураят]] || 34 |- ! 8001 | [[Памир]] || 34 |- ! 8002 | [[Омертай]] || 34 |- ! 8003 | [[Рамазон]] || 34 |- ! 8004 | [[Мухид]] || 34 |- ! 8005 | [[Нағызхан]] || 34 |- ! 8006 | [[Нарболат]] || 34 |- ! 8007 | [[Отарбек]] || 34 |- ! 8008 | [[Оңал]] || 34 |- ! 8009 | [[Өрлен]] || 34 |- ! 8010 | [[Нұралим]] || 34 |- ! 8011 | [[Нұрсаулет]] || 34 |- ! 8012 | [[Оразгельды]] || 34 |- ! 8013 | [[Нажмиден]] || 34 |- ! 8014 | [[Орикбай]] || 34 |- ! 8015 | [[Раимкул]] || 34 |- ! 8016 | [[Нурәділ]] || 34 |- ! 8017 | [[Нұрмұқамет]] || 34 |- ! 8018 | [[Мырзакарим]] || 34 |- ! 8019 | [[Қуантхан]] || 34 |- ! 8020 | [[Куншыгар]] || 34 |- ! 8021 | [[Мнайдар]] || 34 |- ! 8022 | [[Меиірхан]] || 34 |- ! 8023 | [[Мийирбек]] || 34 |- ! 8024 | [[Муратай]] || 34 |- ! 8025 | [[Қамқор]] || 34 |- ! 8026 | [[Манаш]] || 34 |- ! 8027 | [[Маратбай]] || 34 |- ! 8028 | [[Кошкарбек]] || 34 |- ! 8029 | [[Кемелбай]] || 34 |- ! 8030 | [[Илёс]] || 34 |- ! 8031 | [[Женискан]] || 34 |- ! 8032 | [[Зубаир]] || 34 |- ! 8033 | [[Жасаганберген]] || 34 |- ! 8034 | [[Зұлхарнай]] || 34 |- ! 8035 | [[Жанысбай]] || 34 |- ! 8036 | [[Камалдин]] || 34 |- ! 8037 | [[Кастер]] || 34 |- ! 8038 | [[Журсын]] || 34 |- ! 8039 | [[Каламбай]] || 34 |- ! 8040 | [[Исан]] || 34 |- ! 8041 | [[Кемалхан]] || 34 |- ! 8042 | [[Жарылкаган]] || 34 |- ! 8043 | [[Каиргелды]] || 34 |- ! 8044 | [[Жанебек]] || 34 |- ! 8045 | [[Кадржан]] || 34 |- ! 8046 | [[Жаксылик]] || 34 |- ! 8047 | [[Достонбек]] || 34 |- ! 8048 | [[Дамил]] || 34 |- ! 8049 | [[Дженисбек]] || 34 |- ! 8050 | [[Әділмансұр]] || 34 |- ! 8051 | [[Есмаханбет]] || 34 |- ! 8052 | [[Есиль]] || 34 |- ! 8053 | [[Әлимұса]] || 34 |- ! 8054 | [[Горький]] || 34 |- ! 8055 | [[Әлимұхаммед]] || 34 |- ! 8056 | [[Әділгерей]] || 34 |- ! 8057 | [[Ерхожа]] || 34 |- ! 8058 | [[Дәрібай]] || 34 |- ! 8059 | [[Диханбек]] || 34 |- ! 8060 | [[Әйбек]] || 34 |- ! 8061 | [[Динур]] || 34 |- ! 8062 | [[Далелкан]] || 34 |- ! 8063 | [[Әбдімәжит]] || 34 |- ! 8064 | [[Джамбыл]] || 34 |- ! 8065 | [[Бикет]] || 34 |- ! 8066 | [[Баймолда]] || 34 |- ! 8067 | [[Бағдан]] || 34 |- ! 8068 | [[Аяш]] || 34 |- ! 8069 | [[Гадыл]] || 34 |- ! 8070 | [[Бакт]] || 34 |- ! 8071 | [[Асаналі]] || 34 |- ! 8072 | [[Бактбек]] || 34 |- ! 8073 | [[Бияхмет]] || 34 |- ! 8074 | [[Бабажан]] || 34 |- ! 8075 | [[Ғабитжан]] || 34 |- ! 8076 | [[Ахатай]] || 34 |- ! 8077 | [[Гайбулла]] || 34 |- ! 8078 | [[Ғарышбек]] || 34 |- ! 8079 | [[Галымхан]] || 34 |- ! 8080 | [[Бегенч]] || 34 |- ! 8081 | [[Бақжанат]] || 34 |- ! 8082 | [[Байұзақ]] || 34 |- ! 8083 | [[Бақыткерей]] || 34 |- ! 8084 | [[Ашимжан]] || 34 |- ! 8085 | [[Абдол]] || 34 |- ! 8086 | [[Ақмадияр]] || 34 |- ! 8087 | [[Айтқабыл]] || 34 |- ! 8088 | [[Айқанат]] || 34 |- ! 8089 | [[Азис]] || 34 |- ! 8090 | [[Абдурасил]] || 34 |- ! 8091 | [[Абдирашит]] || 34 |- ! 8092 | [[Аднан]] || 34 |- ! 8093 | [[Айбарс]] || 34 |- ! 8094 | [[Алматхан]] || 34 |- ! 8095 | [[Акжайык]] || 34 |- ! 8096 | [[Абдусалям]] || 34 |- ! 8097 | [[Амандик]] || 34 |- ! 8098 | [[Амир-Али]] || 34 |- ! 8099 | [[Акилжан]] || 34 |- ! 8100 | [[Абилаким]] || 34 |- ! 8101 | [[Ағын]] || 34 |- ! 8102 | [[Алмаганбет]] || 34 |- ! 8103 | [[Адыльхан]] || 34 |- ! 8104 | [[Айтмаханбет]] || 34 |- ! 8105 | [[Амангалы]] || 34 |- ! 8106 | [[Абдуазим]] || 34 |- ! 8107 | [[Адэль]] || 34 |- ! 8108 | [[Юлдашбай]] || 33 |- ! 8109 | [[Эркинбай]] || 33 |- ! 8110 | [[Шамрат]] || 33 |- ! 8111 | [[Тұрғанжан]] || 33 |- ! 8112 | [[Хаби]] || 33 |- ! 8113 | [[Якуп]] || 33 |- ! 8114 | [[Чаймурат]] || 33 |- ! 8115 | [[Эмирали]] || 33 |- ! 8116 | [[Эржон]] || 33 |- ! 8117 | [[Туткабай]] || 33 |- ! 8118 | [[Шахмұхаммед]] || 33 |- ! 8119 | [[Тыныштыкбай]] || 33 |- ! 8120 | [[Урисбай]] || 33 |- ! 8121 | [[Умбетбай]] || 33 |- ! 8122 | [[Шаукат]] || 33 |- ! 8123 | [[Успан]] || 33 |- ! 8124 | [[Эдил]] || 33 |- ! 8125 | [[Элмурад]] || 33 |- ! 8126 | [[Уринбек]] || 33 |- ! 8127 | [[Умурбек]] || 33 |- ! 8128 | [[Эльнұр]] || 33 |- ! 8129 | [[Хайса]] || 33 |- ! 8130 | [[Саттыбай]] || 33 |- ! 8131 | [[Суйеу]] || 33 |- ! 8132 | [[Скендир]] || 33 |- ! 8133 | [[Талим]] || 33 |- ! 8134 | [[Саянбек]] || 33 |- ! 8135 | [[Токтагазы]] || 33 |- ! 8136 | [[Салахуддин]] || 33 |- ! 8137 | [[Тансык]] || 33 |- ! 8138 | [[Салимкерей]] || 33 |- ! 8139 | [[Сері]] || 33 |- ! 8140 | [[Семсерхан]] || 33 |- ! 8141 | [[Саткан]] || 33 |- ! 8142 | [[Сундетулла]] || 33 |- ! 8143 | [[Секербай]] || 33 |- ! 8144 | [[Таргин]] || 33 |- ! 8145 | [[Рахманәлі]] || 33 |- ! 8146 | [[Токболат]] || 33 |- ! 8147 | [[Сауыт]] || 33 |- ! 8148 | [[Сухроб]] || 33 |- ! 8149 | [[Рахмат]] || 33 |- ! 8150 | [[Сатвалды]] || 33 |- ! 8151 | [[Рахманқұл]] || 33 |- ! 8152 | [[Серсенбай]] || 33 |- ! 8153 | [[Саки]] || 33 |- ! 8154 | [[Сағымбай]] || 33 |- ! 8155 | [[Ридуан]] || 33 |- ! 8156 | [[Серикбулат]] || 33 |- ! 8157 | [[Разак]] || 33 |- ! 8158 | [[Нұргиса]] || 33 |- ! 8159 | [[Мусса]] || 33 |- ! 8160 | [[Нұрсағат]] || 33 |- ! 8161 | [[Нұрдәуіт]] || 33 |- ! 8162 | [[Оразгелди]] || 33 |- ! 8163 | [[Мухажан]] || 33 |- ! 8164 | [[Мүбәрак]] || 33 |- ! 8165 | [[Мырзагерей]] || 33 |- ! 8166 | [[Мүсірәлі]] || 33 |- ! 8167 | [[Оразгалы]] || 33 |- ! 8168 | [[Окен]] || 33 |- ! 8169 | [[Өсиет]] || 33 |- ! 8170 | [[Нұрсалим]] || 33 |- ! 8171 | [[Оспанхан]] || 33 |- ! 8172 | [[Мақаш]] || 33 |- ! 8173 | [[Мурадбек]] || 33 |- ! 8174 | [[Қамит]] || 33 |- ! 8175 | [[Кучкар]] || 33 |- ! 8176 | [[Мейирлан]] || 33 |- ! 8177 | [[Марсбек]] || 33 |- ! 8178 | [[Куланбай]] || 33 |- ! 8179 | [[Кыпшакбай]] || 33 |- ! 8180 | [[Климентий]] || 33 |- ! 8181 | [[Мурадил]] || 33 |- ! 8182 | [[Қалтай]] || 33 |- ! 8183 | [[Менлибай]] || 33 |- ! 8184 | [[Қыдырқожа]] || 33 |- ! 8185 | [[Мардон]] || 33 |- ! 8186 | [[Жанпулат]] || 33 |- ! 8187 | [[Ілесхан]] || 33 |- ! 8188 | [[Казым]] || 33 |- ! 8189 | [[Жумакелди]] || 33 |- ! 8190 | [[Келгенбай]] || 33 |- ! 8191 | [[Жарылгас]] || 33 |- ! 8192 | [[Зайд]] || 33 |- ! 8193 | [[Инирбай]] || 33 |- ! 8194 | [[Жумасейт]] || 33 |- ! 8195 | [[Жомартхан]] || 33 |- ! 8196 | [[Іскендір]] || 33 |- ! 8197 | [[Каржас]] || 33 |- ! 8198 | [[Жылкыбек]] || 33 |- ! 8199 | [[Исмаиль]] || 33 |- ! 8200 | [[Исажан]] || 33 |- ! 8201 | [[Каримолла]] || 33 |- ! 8202 | [[Казый]] || 33 |- ! 8203 | [[Жетпіс]] || 33 |- ! 8204 | [[Казымбек]] || 33 |- ! 8205 | [[Кәкім]] || 33 |- ! 8206 | [[Жилкайдар]] || 33 |- ! 8207 | [[Жайлыхан]] || 33 |- ! 8208 | [[Әбумансур]] || 33 |- ! 8209 | [[Дюйсен]] || 33 |- ! 8210 | [[Едрес]] || 33 |- ! 8211 | [[Егемберді]] || 33 |- ! 8212 | [[Дінмухаммет]] || 33 |- ! 8213 | [[Жаксилык]] || 33 |- ! 8214 | [[Есимбай]] || 33 |- ! 8215 | [[Әлназар]] || 33 |- ! 8216 | [[Ержон]] || 33 |- ! 8217 | [[Әсетхан]] || 33 |- ! 8218 | [[Ертаргин]] || 33 |- ! 8219 | [[Ерай]] || 33 |- ! 8220 | [[Дамыс]] || 33 |- ! 8221 | [[Ерахан]] || 33 |- ! 8222 | [[Ерманат]] || 33 |- ! 8223 | [[Ермұхаммет]] || 33 |- ! 8224 | [[Ермекжан]] || 33 |- ! 8225 | [[Жалолиддин]] || 33 |- ! 8226 | [[Галлам]] || 33 |- ! 8227 | [[Ғарыш]] || 33 |- ! 8228 | [[Байтақ]] || 33 |- ! 8229 | [[Балтөре]] || 33 |- ! 8230 | [[Бегендык]] || 33 |- ! 8231 | [[Бекберди]] || 33 |- ! 8232 | [[Бақытғали]] || 33 |- ! 8233 | [[Аскад]] || 33 |- ! 8234 | [[Болатпек]] || 33 |- ! 8235 | [[Баймұхаммед]] || 33 |- ! 8236 | [[Байырбек]] || 33 |- ! 8237 | [[Бактибек]] || 33 |- ! 8238 | [[Байахмет]] || 33 |- ! 8239 | [[Гагарин]] || 33 |- ! 8240 | [[Бөлеген]] || 33 |- ! 8241 | [[Атилла]] || 33 |- ! 8242 | [[Берды]] || 33 |- ! 8243 | [[Бернияз]] || 33 |- ! 8244 | [[Болсын]] || 33 |- ! 8245 | [[Газизхан]] || 33 |- ! 8246 | [[Багдатхан]] || 33 |- ! 8247 | [[Бекдулла]] || 33 |- ! 8248 | [[Бекмаганбет]] || 33 |- ! 8249 | [[Бектеміс]] || 33 |- ! 8250 | [[Ботахан]] || 33 |- ! 8251 | [[Али-Ахмет]] || 33 |- ! 8252 | [[Амиркул]] || 33 |- ! 8253 | [[Абад]] || 33 |- ! 8254 | [[Азирет]] || 33 |- ! 8255 | [[Ази]] || 33 |- ! 8256 | [[Алписбай]] || 33 |- ! 8257 | [[Аһмад]] || 33 |- ! 8258 | [[Абдумажид]] || 33 |- ! 8259 | [[Азымхан]] || 33 |- ! 8260 | [[Абушахман]] || 33 |- ! 8261 | [[Абу Бакир]] || 33 |- ! 8262 | [[Алланазар]] || 33 |- ! 8263 | [[Акимгали]] || 33 |- ! 8264 | [[Аймухамбет]] || 33 |- ! 8265 | [[Абу-Али]] || 33 |- ! 8266 | [[Аманалы]] || 33 |- ! 8267 | [[Айткабыл]] || 33 |- ! 8268 | [[Абдулмәлік]] || 33 |- ! 8269 | [[Ақынбек]] || 33 |- ! 8270 | [[Алмабай]] || 33 |- ! 8271 | [[Абдымалик]] || 33 |- ! 8272 | [[Энгельс]] || 32 |- ! 8273 | [[Хайржан]] || 32 |- ! 8274 | [[Усейн]] || 32 |- ! 8275 | [[Тулеужан]] || 32 |- ! 8276 | [[Хайрол]] || 32 |- ! 8277 | [[Шынбулат]] || 32 |- ! 8278 | [[Шойбек]] || 32 |- ! 8279 | [[Хусен]] || 32 |- ! 8280 | [[Улукпан]] || 32 |- ! 8281 | [[Эльбек]] || 32 |- ! 8282 | [[Шамхан]] || 32 |- ! 8283 | [[Худайберди]] || 32 |- ! 8284 | [[Табысхан]] || 32 |- ! 8285 | [[Тәттібек]] || 32 |- ! 8286 | [[Сексембай]] || 32 |- ! 8287 | [[Таңатқан]] || 32 |- ! 8288 | [[Рухан]] || 32 |- ! 8289 | [[Сеиткарим]] || 32 |- ! 8290 | [[Саттибай]] || 32 |- ! 8291 | [[Сәттар]] || 32 |- ! 8292 | [[Садирбек]] || 32 |- ! 8293 | [[Сагымжан]] || 32 |- ! 8294 | [[Семетай]] || 32 |- ! 8295 | [[Таубалды]] || 32 |- ! 8296 | [[Тойлибай]] || 32 |- ! 8297 | [[Тимуржан]] || 32 |- ! 8298 | [[Тенелбек]] || 32 |- ! 8299 | [[Сайфуллин]] || 32 |- ! 8300 | [[Сая]] || 32 |- ! 8301 | [[Тогжан]] || 32 |- ! 8302 | [[Сериккажи]] || 32 |- ! 8303 | [[Нурбакит]] || 32 |- ! 8304 | [[Наурзгали]] || 32 |- ! 8305 | [[Мусырман]] || 32 |- ! 8306 | [[Мұхамбетқали]] || 32 |- ! 8307 | [[Ният]] || 32 |- ! 8308 | [[Наврузбай]] || 32 |- ! 8309 | [[Нурсайн]] || 32 |- ! 8310 | [[Насип]] || 32 |- ! 8311 | [[Нуралем]] || 32 |- ! 8312 | [[Омиралы]] || 32 |- ! 8313 | [[Нурәлі]] || 32 |- ! 8314 | [[Мылтықбай]] || 32 |- ! 8315 | [[Нур-Али]] || 32 |- ! 8316 | [[Мэлсбек]] || 32 |- ! 8317 | [[Наркес]] || 32 |- ! 8318 | [[Нурназар]] || 32 |- ! 8319 | [[Набижан]] || 32 |- ! 8320 | [[Өжет]] || 32 |- ! 8321 | [[Мырзаәлі]] || 32 |- ! 8322 | [[Ондасин]] || 32 |- ! 8323 | [[Нурсулан]] || 32 |- ! 8324 | [[Мақсым]] || 32 |- ! 8325 | [[Қалел]] || 32 |- ! 8326 | [[Копжурсин]] || 32 |- ! 8327 | [[Медетжан]] || 32 |- ! 8328 | [[Майкен]] || 32 |- ! 8329 | [[Мантай]] || 32 |- ! 8330 | [[Конгратбай]] || 32 |- ! 8331 | [[Мейргазы]] || 32 |- ! 8332 | [[Мейірболат]] || 32 |- ! 8333 | [[Маһди]] || 32 |- ! 8334 | [[Маурат]] || 32 |- ! 8335 | [[Қожамұрат]] || 32 |- ! 8336 | [[Қожабай]] || 32 |- ! 8337 | [[Мамбеталы]] || 32 |- ! 8338 | [[Кожан]] || 32 |- ! 8339 | [[Манай]] || 32 |- ! 8340 | [[Магсат]] || 32 |- ! 8341 | [[Қанатбай]] || 32 |- ! 8342 | [[Жеңіснұр]] || 32 |- ! 8343 | [[Иргали]] || 32 |- ! 8344 | [[Жумагалы]] || 32 |- ! 8345 | [[Келбет]] || 32 |- ! 8346 | [[Кеңесхан]] || 32 |- ! 8347 | [[Инамат]] || 32 |- ! 8348 | [[Кажимкан]] || 32 |- ! 8349 | [[Иният]] || 32 |- ! 8350 | [[Зайдолла]] || 32 |- ! 8351 | [[Камрон]] || 32 |- ! 8352 | [[Каирден]] || 32 |- ! 8353 | [[Зәкір]] || 32 |- ! 8354 | [[Карыбай]] || 32 |- ! 8355 | [[Жанаталап]] || 32 |- ! 8356 | [[Жархынбек]] || 32 |- ! 8357 | [[Ильдан]] || 32 |- ! 8358 | [[Кадыргалий]] || 32 |- ! 8359 | [[Жумкен]] || 32 |- ! 8360 | [[Илесхан]] || 32 |- ! 8361 | [[Кадирали]] || 32 |- ! 8362 | [[Ералыхан]] || 32 |- ! 8363 | [[Джоламан]] || 32 |- ! 8364 | [[Есбай]] || 32 |- ! 8365 | [[Есболган]] || 32 |- ! 8366 | [[Даулетгали]] || 32 |- ! 8367 | [[Димар]] || 32 |- ! 8368 | [[Есмагул]] || 32 |- ! 8369 | [[Джумакан]] || 32 |- ! 8370 | [[Жақсыгелді]] || 32 |- ! 8371 | [[Жамаладдин]] || 32 |- ! 8372 | [[Жайлхан]] || 32 |- ! 8373 | [[Әбілбек]] || 32 |- ! 8374 | [[Далелбек]] || 32 |- ! 8375 | [[Ертілес]] || 32 |- ! 8376 | [[Ержол]] || 32 |- ! 8377 | [[Ержума]] || 32 |- ! 8378 | [[Әбілсейт]] || 32 |- ! 8379 | [[Әл Мансұр]] || 32 |- ! 8380 | [[Әбдірашит]] || 32 |- ! 8381 | [[Жаилхан]] || 32 |- ! 8382 | [[Ергази]] || 32 |- ! 8383 | [[Жайберген]] || 32 |- ! 8384 | [[Ерқабыл]] || 32 |- ! 8385 | [[Әль-Фараби]] || 32 |- ! 8386 | [[Әбинұр]] || 32 |- ! 8387 | [[Дүйсенхан]] || 32 |- ! 8388 | [[Бексүлтан]] || 32 |- ! 8389 | [[Байман]] || 32 |- ! 8390 | [[Байғани]] || 32 |- ! 8391 | [[Балкан]] || 32 |- ! 8392 | [[Аслхан]] || 32 |- ! 8393 | [[Аухат]] || 32 |- ! 8394 | [[Бегімжан]] || 32 |- ! 8395 | [[Бериккалий]] || 32 |- ! 8396 | [[Асатилла]] || 32 |- ! 8397 | [[Байтак]] || 32 |- ! 8398 | [[Батылжан]] || 32 |- ! 8399 | [[Беркен]] || 32 |- ! 8400 | [[Гази]] || 32 |- ! 8401 | [[Бөкен]] || 32 |- ! 8402 | [[Газис]] || 32 |- ! 8403 | [[Бағыт]] || 32 |- ! 8404 | [[Бекузак]] || 32 |- ! 8405 | [[Булатжан]] || 32 |- ! 8406 | [[Бердмурат]] || 32 |- ! 8407 | [[Бегәлі]] || 32 |- ! 8408 | [[Ават]] || 32 |- ! 8409 | [[Аристан]] || 32 |- ! 8410 | [[Азретали]] || 32 |- ! 8411 | [[Ардах]] || 32 |- ! 8412 | [[Аип]] || 32 |- ! 8413 | [[Акижан]] || 32 |- ! 8414 | [[Анай]] || 32 |- ! 8415 | [[Абдухалык]] || 32 |- ! 8416 | [[Алтайыр]] || 32 |- ! 8417 | [[Аманболат]] || 32 |- ! 8418 | [[Анартай]] || 32 |- ! 8419 | [[Айдаржан]] || 32 |- ! 8420 | [[Айдабол]] || 32 |- ! 8421 | [[Абдуннур]] || 32 |- ! 8422 | [[Алгабас]] || 32 |- ! 8423 | [[Арипбек]] || 32 |- ! 8424 | [[Алькей]] || 32 |- ! 8425 | [[Хуанбай]] || 31 |- ! 8426 | [[Шыракбай]] || 31 |- ! 8427 | [[Шаймұрат]] || 31 |- ! 8428 | [[Хаиржан]] || 31 |- ! 8429 | [[Файзула]] || 31 |- ! 8430 | [[Шарафадин]] || 31 |- ! 8431 | [[Шаһнұр]] || 31 |- ! 8432 | [[Усенгали]] || 31 |- ! 8433 | [[Торгай]] || 31 |- ! 8434 | [[Эдуарт]] || 31 |- ! 8435 | [[Турды]] || 31 |- ! 8436 | [[Шаншар]] || 31 |- ! 8437 | [[Шинтас]] || 31 |- ! 8438 | [[Эльяр]] || 31 |- ! 8439 | [[Умидбек]] || 31 |- ! 8440 | [[Сәдібек]] || 31 |- ! 8441 | [[Танирберди]] || 31 |- ! 8442 | [[Сламгали]] || 31 |- ! 8443 | [[Сеилкан]] || 31 |- ! 8444 | [[Сайлаукан]] || 31 |- ! 8445 | [[Султон]] || 31 |- ! 8446 | [[Сайранбай]] || 31 |- ! 8447 | [[Самарбек]] || 31 |- ! 8448 | [[Солдат]] || 31 |- ! 8449 | [[Сабыралы]] || 31 |- ! 8450 | [[Саим]] || 31 |- ! 8451 | [[Сұлтанмахмуд]] || 31 |- ! 8452 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 8453 | [[Самидин]] || 31 |- ! 8454 | [[Сәмен]] || 31 |- ! 8455 | [[Самирхан]] || 31 |- ! 8456 | [[Рзагали]] || 31 |- ! 8457 | [[Сагытжан]] || 31 |- ! 8458 | [[Сакан]] || 31 |- ! 8459 | [[Тағабек]] || 31 |- ! 8460 | [[Тогай]] || 31 |- ! 8461 | [[Сантай]] || 31 |- ! 8462 | [[Токтаргазы]] || 31 |- ! 8463 | [[Нұртан]] || 31 |- ! 8464 | [[Нурабек]] || 31 |- ! 8465 | [[Нұрзерек]] || 31 |- ! 8466 | [[Нурдовлет]] || 31 |- ! 8467 | [[Нигметолла]] || 31 |- ! 8468 | [[Нұрбарыс]] || 31 |- ! 8469 | [[Нурсовет]] || 31 |- ! 8470 | [[Нұрдиас]] || 31 |- ! 8471 | [[Оспангали]] || 31 |- ! 8472 | [[Ораш]] || 31 |- ! 8473 | [[Рафкат]] || 31 |- ! 8474 | [[Нұрахан]] || 31 |- ! 8475 | [[Насрадин]] || 31 |- ! 8476 | [[Перизат]] || 31 |- ! 8477 | [[Нурбахит]] || 31 |- ! 8478 | [[Насипбек]] || 31 |- ! 8479 | [[Нурамир]] || 31 |- ! 8480 | [[Пиржан]] || 31 |- ! 8481 | [[Нұрақын]] || 31 |- ! 8482 | [[Пирназар]] || 31 |- ! 8483 | [[Нүрислам]] || 31 |- ! 8484 | [[Науша]] || 31 |- ! 8485 | [[Рапилбек]] || 31 |- ! 8486 | [[Раджив]] || 31 |- ! 8487 | [[Мырзажан]] || 31 |- ! 8488 | [[Олжа]] || 31 |- ! 8489 | [[Нысанәлі]] || 31 |- ! 8490 | [[Орысбек]] || 31 |- ! 8491 | [[Раид]] || 31 |- ! 8492 | [[Мустафо]] || 31 |- ! 8493 | [[Мукият]] || 31 |- ! 8494 | [[Құрмантай]] || 31 |- ! 8495 | [[Косым]] || 31 |- ! 8496 | [[Қазез]] || 31 |- ! 8497 | [[Леспек]] || 31 |- ! 8498 | [[Меирам]] || 31 |- ! 8499 | [[Махмутхан]] || 31 |- ! 8500 | [[Мекебай]] || 31 |- ! 8501 | [[Курманхан]] || 31 |- ! 8502 | [[Койшыгул]] || 31 |- ! 8503 | [[Мурот]] || 31 |- ! 8504 | [[Қыдырәли]] || 31 |- ! 8505 | [[Кулбек]] || 31 |- ! 8506 | [[Миербек]] || 31 |- ! 8507 | [[Қараман]] || 31 |- ! 8508 | [[Кулатай]] || 31 |- ! 8509 | [[Мейран]] || 31 |- ! 8510 | [[Куватбек]] || 31 |- ! 8511 | [[Құлан]] || 31 |- ! 8512 | [[Қыдыркелді]] || 31 |- ! 8513 | [[Ленар]] || 31 |- ! 8514 | [[Кайып]] || 31 |- ! 8515 | [[Ирсаин]] || 31 |- ! 8516 | [[Ками]] || 31 |- ! 8517 | [[Измир]] || 31 |- ! 8518 | [[Камалжан]] || 31 |- ! 8519 | [[Заирбек]] || 31 |- ! 8520 | [[Издибай]] || 31 |- ! 8521 | [[Калнияз]] || 31 |- ! 8522 | [[Иман-Али]] || 31 |- ! 8523 | [[Іңкәрбек]] || 31 |- ! 8524 | [[Жаңай]] || 31 |- ! 8525 | [[Жумагалей]] || 31 |- ! 8526 | [[Жармухамбет]] || 31 |- ! 8527 | [[Капланбек]] || 31 |- ! 8528 | [[Жылбек]] || 31 |- ! 8529 | [[Инсан]] || 31 |- ! 8530 | [[Жетен]] || 31 |- ! 8531 | [[Казбай]] || 31 |- ! 8532 | [[Жұмамұрат]] || 31 |- ! 8533 | [[Калпакбай]] || 31 |- ! 8534 | [[Кабен]] || 31 |- ! 8535 | [[Ильияс]] || 31 |- ! 8536 | [[Жумағали]] || 31 |- ! 8537 | [[Зұлқарнайын]] || 31 |- ! 8538 | [[Кәдірбай]] || 31 |- ! 8539 | [[Джумаш]] || 31 |- ! 8540 | [[Ерсан]] || 31 |- ! 8541 | [[Жайлибай]] || 31 |- ! 8542 | [[Еркынбек]] || 31 |- ! 8543 | [[Елік]] || 31 |- ! 8544 | [[Динали]] || 31 |- ! 8545 | [[Ғұмыр]] || 31 |- ! 8546 | [[Есмурза]] || 31 |- ! 8547 | [[Ерболды]] || 31 |- ! 8548 | [[Есполат]] || 31 |- ! 8549 | [[Даул]] || 31 |- ! 8550 | [[Дүйсебай]] || 31 |- ! 8551 | [[Елсултан]] || 31 |- ! 8552 | [[Дэвид]] || 31 |- ! 8553 | [[Джурабек]] || 31 |- ! 8554 | [[Дарьябай]] || 31 |- ! 8555 | [[Жайгали]] || 31 |- ! 8556 | [[Әзизбек]] || 31 |- ! 8557 | [[Достанбек]] || 31 |- ! 8558 | [[Долқын]] || 31 |- ! 8559 | [[Данибек]] || 31 |- ! 8560 | [[Досали]] || 31 |- ! 8561 | [[Биғазы]] || 31 |- ! 8562 | [[Аспандиар]] || 31 |- ! 8563 | [[Балбек]] || 31 |- ! 8564 | [[Бимурза]] || 31 |- ! 8565 | [[Багнур]] || 31 |- ! 8566 | [[Ахметқали]] || 31 |- ! 8567 | [[Байсерік]] || 31 |- ! 8568 | [[Балмурат]] || 31 |- ! 8569 | [[Асан-Али]] || 31 |- ! 8570 | [[Бабай]] || 31 |- ! 8571 | [[Базылхан]] || 31 |- ! 8572 | [[Бердіқан]] || 31 |- ! 8573 | [[Бек-Сұлтан]] || 31 |- ! 8574 | [[Ботажан]] || 31 |- ! 8575 | [[Ғалиасқар]] || 31 |- ! 8576 | [[Бирликбай]] || 31 |- ! 8577 | [[Галымтай]] || 31 |- ! 8578 | [[Бабек]] || 31 |- ! 8579 | [[Белал]] || 31 |- ! 8580 | [[Бәйтерек]] || 31 |- ! 8581 | [[Вильдан]] || 31 |- ! 8582 | [[Ахрор]] || 31 |- ! 8583 | [[Альтамир]] || 31 |- ! 8584 | [[Амал]] || 31 |- ! 8585 | [[Алиш]] || 31 |- ! 8586 | [[Айжарик]] || 31 |- ! 8587 | [[Абдувахит]] || 31 |- ! 8588 | [[Абдукәрім]] || 31 |- ! 8589 | [[Айдарәлі]] || 31 |- ! 8590 | [[Адамбай]] || 31 |- ! 8591 | [[Али Сұлтан]] || 31 |- ! 8592 | [[Абитхан]] || 31 |- ! 8593 | [[Алемгер]] || 31 |- ! 8594 | [[Амангельда]] || 31 |- ! 8595 | [[Ай-Сұлтан]] || 31 |- ! 8596 | [[Алпамыш]] || 31 |- ! 8597 | [[Арғынбай]] || 31 |- ! 8598 | [[Алы]] || 31 |- ! 8599 | [[Алихат]] || 31 |- ! 8600 | [[Альсаид]] || 31 |- ! 8601 | [[Айтқожа]] || 31 |- ! 8602 | [[Алиимран]] || 31 |- ! 8603 | [[Аиткали]] || 31 |- ! 8604 | [[Аибар]] || 31 |- ! 8605 | [[Айман]] || 31 |- ! 8606 | [[Алымбек]] || 31 |- ! 8607 | [[Абдувахид]] || 31 |- ! 8608 | [[Альтай]] || 31 |- ! 8609 | [[Айтмурза]] || 31 |- ! 8610 | [[Али Асқар]] || 31 |- ! 8611 | [[Абайжан]] || 31 |- ! 8612 | [[Абылхайр]] || 31 |- ! 8613 | [[Уракбай]] || 30 |- ! 8614 | [[Шерияздан]] || 30 |- ! 8615 | [[Шадиар]] || 30 |- ! 8616 | [[Шугай]] || 30 |- ! 8617 | [[Төлбасы]] || 30 |- ! 8618 | [[Толепбек]] || 30 |- ! 8619 | [[Шакирбек]] || 30 |- ! 8620 | [[Турсбек]] || 30 |- ! 8621 | [[Яшар]] || 30 |- ! 8622 | [[Хурметхан]] || 30 |- ! 8623 | [[Турсынкан]] || 30 |- ! 8624 | [[Хуантхан]] || 30 |- ! 8625 | [[Худияр]] || 30 |- ! 8626 | [[Турман]] || 30 |- ! 8627 | [[Якия]] || 30 |- ! 8628 | [[Умержан]] || 30 |- ! 8629 | [[Шыныбай]] || 30 |- ! 8630 | [[Төлеуғали]] || 30 |- ! 8631 | [[Уразхан]] || 30 |- ! 8632 | [[Тореали]] || 30 |- ! 8633 | [[Эрнат]] || 30 |- ! 8634 | [[Саиджан]] || 30 |- ! 8635 | [[Токбай]] || 30 |- ! 8636 | [[Рсалы]] || 30 |- ! 8637 | [[Тезекбай]] || 30 |- ! 8638 | [[Сагинжан]] || 30 |- ! 8639 | [[Тағай]] || 30 |- ! 8640 | [[Салмен]] || 30 |- ! 8641 | [[Тажен]] || 30 |- ! 8642 | [[Сеиткасым]] || 30 |- ! 8643 | [[Салихан]] || 30 |- ! 8644 | [[Саулехан]] || 30 |- ! 8645 | [[Сапаргалы]] || 30 |- ! 8646 | [[Советбай]] || 30 |- ! 8647 | [[Серекбол]] || 30 |- ! 8648 | [[Тлеукул]] || 30 |- ! 8649 | [[Саидбек]] || 30 |- ! 8650 | [[Сражадин]] || 30 |- ! 8651 | [[Тилекбай]] || 30 |- ! 8652 | [[Тилекберген]] || 30 |- ! 8653 | [[Суйеубай]] || 30 |- ! 8654 | [[Отызбай]] || 30 |- ! 8655 | [[Ниетхан]] || 30 |- ! 8656 | [[Нұрқажы]] || 30 |- ! 8657 | [[Низам]] || 30 |- ! 8658 | [[Ныгметжан]] || 30 |- ! 8659 | [[Нарұлан]] || 30 |- ! 8660 | [[Мұхаметхан]] || 30 |- ! 8661 | [[Науатбек]] || 30 |- ! 8662 | [[Мұқатай]] || 30 |- ! 8663 | [[Мусылманбек]] || 30 |- ! 8664 | [[Мухамедамин]] || 30 |- ! 8665 | [[Пирали]] || 30 |- ! 8666 | [[Нарзулла]] || 30 |- ! 8667 | [[Новрузбек]] || 30 |- ! 8668 | [[Нүсіпжан]] || 30 |- ! 8669 | [[Нұрдыбек]] || 30 |- ! 8670 | [[Нысанали]] || 30 |- ! 8671 | [[Накып]] || 30 |- ! 8672 | [[Нарсұлтан]] || 30 |- ! 8673 | [[Нұрдуман]] || 30 |- ! 8674 | [[Мусурманкул]] || 30 |- ! 8675 | [[Раманкул]] || 30 |- ! 8676 | [[Нұрайбек]] || 30 |- ! 8677 | [[Орналы]] || 30 |- ! 8678 | [[Наймантай]] || 30 |- ! 8679 | [[Коныскерей]] || 30 |- ! 8680 | [[Мараткан]] || 30 |- ! 8681 | [[Құлажан]] || 30 |- ! 8682 | [[Ким]] || 30 |- ! 8683 | [[Марқұлан]] || 30 |- ! 8684 | [[Куваниш]] || 30 |- ! 8685 | [[Мийрас]] || 30 |- ! 8686 | [[Курбаналы]] || 30 |- ! 8687 | [[Макажан]] || 30 |- ! 8688 | [[Курганбек]] || 30 |- ! 8689 | [[Марданбек]] || 30 |- ! 8690 | [[Кушкинбай]] || 30 |- ! 8691 | [[Мауткан]] || 30 |- ! 8692 | [[Қарахан]] || 30 |- ! 8693 | [[Меңдібек]] || 30 |- ! 8694 | [[Кожакелди]] || 30 |- ! 8695 | [[Момын]] || 30 |- ! 8696 | [[Қуатбай]] || 30 |- ! 8697 | [[Мурадим]] || 30 |- ! 8698 | [[Кадиркул]] || 30 |- ! 8699 | [[Жаркимбек]] || 30 |- ! 8700 | [[Калимулла]] || 30 |- ! 8701 | [[Ильжан]] || 30 |- ! 8702 | [[Зухриддин]] || 30 |- ! 8703 | [[Каналбек]] || 30 |- ! 8704 | [[Зияш]] || 30 |- ! 8705 | [[Жармухамет]] || 30 |- ! 8706 | [[Жансары]] || 30 |- ! 8707 | [[Жанхожа]] || 30 |- ! 8708 | [[Калабек]] || 30 |- ! 8709 | [[Казболат]] || 30 |- ! 8710 | [[Зинеден]] || 30 |- ! 8711 | [[Калдымурат]] || 30 |- ! 8712 | [[Жетис]] || 30 |- ! 8713 | [[Игибай]] || 30 |- ! 8714 | [[Кемалбай]] || 30 |- ! 8715 | [[Жумагат]] || 30 |- ! 8716 | [[Заңгар]] || 30 |- ! 8717 | [[Жумакельды]] || 30 |- ! 8718 | [[Имангалий]] || 30 |- ! 8719 | [[Кайратхан]] || 30 |- ! 8720 | [[Ильдус]] || 30 |- ! 8721 | [[Изим]] || 30 |- ! 8722 | [[Жолмурза]] || 30 |- ! 8723 | [[Ердоған]] || 30 |- ! 8724 | [[Ержәнібек]] || 30 |- ! 8725 | [[Жадыра]] || 30 |- ! 8726 | [[Ернис]] || 30 |- ! 8727 | [[Ербекет]] || 30 |- ! 8728 | [[Есламбек]] || 30 |- ! 8729 | [[Әбдурахим]] || 30 |- ! 8730 | [[Әл-Азиз]] || 30 |- ! 8731 | [[Жайдарман]] || 30 |- ! 8732 | [[Әлғазиз]] || 30 |- ! 8733 | [[Дінәсіл]] || 30 |- ! 8734 | [[Елдан]] || 30 |- ! 8735 | [[Даныш]] || 30 |- ! 8736 | [[Әбдіжәлел]] || 30 |- ! 8737 | [[Әбдімұрат]] || 30 |- ! 8738 | [[Есетай]] || 30 |- ! 8739 | [[Егемберген]] || 30 |- ! 8740 | [[Әлімгер]] || 30 |- ! 8741 | [[Діңмұхаммед]] || 30 |- ! 8742 | [[Есман]] || 30 |- ! 8743 | [[Жайк]] || 30 |- ! 8744 | [[Ертилек]] || 30 |- ! 8745 | [[Егізбай]] || 30 |- ! 8746 | [[Ертлек]] || 30 |- ! 8747 | [[Дабыр]] || 30 |- ! 8748 | [[Әлфара]] || 30 |- ! 8749 | [[Дуисенбай]] || 30 |- ! 8750 | [[Досмагамбет]] || 30 |- ! 8751 | [[Әмзе]] || 30 |- ! 8752 | [[Байғабыл]] || 30 |- ! 8753 | [[Бахадүр]] || 30 |- ! 8754 | [[Байарыс]] || 30 |- ! 8755 | [[Берлан]] || 30 |- ! 8756 | [[Асемгали]] || 30 |- ! 8757 | [[Бердикожа]] || 30 |- ! 8758 | [[Бекаман]] || 30 |- ! 8759 | [[Асканбай]] || 30 |- ! 8760 | [[Газым]] || 30 |- ! 8761 | [[Бердіқұл]] || 30 |- ! 8762 | [[Галиулла]] || 30 |- ! 8763 | [[Барлас]] || 30 |- ! 8764 | [[Арыстанғали]] || 30 |- ! 8765 | [[Бисемби]] || 30 |- ! 8766 | [[Ғафу]] || 30 |- ! 8767 | [[Барлық]] || 30 |- ! 8768 | [[Бақытқан]] || 30 |- ! 8769 | [[Ахмаджан]] || 30 |- ! 8770 | [[Газим]] || 30 |- ! 8771 | [[Бакыбай]] || 30 |- ! 8772 | [[Байғазы]] || 30 |- ! 8773 | [[Асханбек]] || 30 |- ! 8774 | [[Болтай]] || 30 |- ! 8775 | [[Бекмирза]] || 30 |- ! 8776 | [[Ауес]] || 30 |- ! 8777 | [[Баялы]] || 30 |- ! 8778 | [[Берек]] || 30 |- ! 8779 | [[Батырәлі]] || 30 |- ! 8780 | [[Асубай]] || 30 |- ! 8781 | [[Ахмедяр]] || 30 |- ! 8782 | [[Ғафиз]] || 30 |- ! 8783 | [[Бегимбек]] || 30 |- ! 8784 | [[Ақсері]] || 30 |- ! 8785 | [[Ансабек]] || 30 |- ! 8786 | [[Абдуәлі]] || 30 |- ! 8787 | [[Абдижапар]] || 30 |- ! 8788 | [[Абілқайыр]] || 30 |- ! 8789 | [[Абдаким]] || 30 |- ! 8790 | [[Айбарлы]] || 30 |- ! 8791 | [[Аққали]] || 30 |- ! 8792 | [[Алмир]] || 30 |- ! 8793 | [[Агарыс]] || 30 |- ! 8794 | [[Азатбай]] || 30 |- ! 8795 | [[Абдигапар]] || 30 |- ! 8796 | [[Абдулрашид]] || 30 |- ! 8797 | [[Аитбек]] || 30 |- ! 8798 | [[Алдар]] || 30 |- ! 8799 | [[Азизулла]] || 30 |- ! 8800 | [[Ализат]] || 30 |- ! 8801 | [[Ағылан]] || 30 |- ! 8802 | [[Альнияз]] || 30 |- ! 8803 | [[Амангельд]] || 30 |- ! 8804 | [[Алгатай]] || 30 |- ! 8805 | [[Айан]] || 30 |- ! 8806 | [[Азанбай]] || 30 |- ! 8807 | [[Айкынбек]] || 30 |- ! 8808 | [[Айша]] || 30 |- ! 8809 | [[Ализар]] || 30 |- ! 8810 | [[Абилахат]] || 30 |- ! 8811 | [[Айсын]] || 30 |- ! 8812 | [[Утелген]] || 29 |- ! 8813 | [[Урунбасар]] || 29 |- ! 8814 | [[Эркен]] || 29 |- ! 8815 | [[Хыдыр]] || 29 |- ! 8816 | [[Шахкерим]] || 29 |- ! 8817 | [[Түймебай]] || 29 |- ! 8818 | [[Турдакын]] || 29 |- ! 8819 | [[Тургазы]] || 29 |- ! 8820 | [[Урумбай]] || 29 |- ! 8821 | [[Ұлыс]] || 29 |- ! 8822 | [[Ясар]] || 29 |- ! 8823 | [[Хан Сұлтан]] || 29 |- ! 8824 | [[Халим]] || 29 |- ! 8825 | [[Тургамбай]] || 29 |- ! 8826 | [[Эрхан]] || 29 |- ! 8827 | [[Шеге]] || 29 |- ! 8828 | [[Ықтияр]] || 29 |- ! 8829 | [[Хантәңір]] || 29 |- ! 8830 | [[Талайбек]] || 29 |- ! 8831 | [[Сенби]] || 29 |- ! 8832 | [[Тлеумурат]] || 29 |- ! 8833 | [[Сәлімгерей]] || 29 |- ! 8834 | [[Сейтқазы]] || 29 |- ! 8835 | [[Съездбек]] || 29 |- ! 8836 | [[Сармантай]] || 29 |- ! 8837 | [[Сырымбай]] || 29 |- ! 8838 | [[Сейлкан]] || 29 |- ! 8839 | [[Саткен]] || 29 |- ! 8840 | [[Слямгазы]] || 29 |- ! 8841 | [[Тәңір]] || 29 |- ! 8842 | [[Рызабек]] || 29 |- ! 8843 | [[Самар]] || 29 |- ! 8844 | [[Таскинбай]] || 29 |- ! 8845 | [[Сайфудин]] || 29 |- ! 8846 | [[Санияр]] || 29 |- ! 8847 | [[Сухрап]] || 29 |- ! 8848 | [[Рахымхан]] || 29 |- ! 8849 | [[Танирхан]] || 29 |- ! 8850 | [[Таласпай]] || 29 |- ! 8851 | [[Сабижан]] || 29 |- ! 8852 | [[Рахымберды]] || 29 |- ! 8853 | [[Саукен]] || 29 |- ! 8854 | [[Таңжар]] || 29 |- ! 8855 | [[Таңірберген]] || 29 |- ! 8856 | [[Таупих]] || 29 |- ! 8857 | [[Мыңжас]] || 29 |- ! 8858 | [[Нурходжа]] || 29 |- ! 8859 | [[Нүргелді]] || 29 |- ! 8860 | [[Оразжан]] || 29 |- ! 8861 | [[Рауанбек]] || 29 |- ! 8862 | [[Мухамметжан]] || 29 |- ! 8863 | [[Нусупжан]] || 29 |- ! 8864 | [[Нұрмекен]] || 29 |- ! 8865 | [[Омарғали]] || 29 |- ! 8866 | [[Нұр-Асыл]] || 29 |- ! 8867 | [[Нуржакып]] || 29 |- ! 8868 | [[Мухамеддин]] || 29 |- ! 8869 | [[Рабил]] || 29 |- ! 8870 | [[Нұрмуханбет]] || 29 |- ! 8871 | [[Рамат]] || 29 |- ! 8872 | [[Наим]] || 29 |- ! 8873 | [[Назаргали]] || 29 |- ! 8874 | [[Нұрғалам]] || 29 |- ! 8875 | [[Мұхамед Али]] || 29 |- ! 8876 | [[Нуртілек]] || 29 |- ! 8877 | [[Мухамбетгали]] || 29 |- ! 8878 | [[Мұхаммедкәрім]] || 29 |- ! 8879 | [[Мухаммат]] || 29 |- ! 8880 | [[Ондаш]] || 29 |- ! 8881 | [[Нұрсапа]] || 29 |- ! 8882 | [[Нагызхан]] || 29 |- ! 8883 | [[Нүржан]] || 29 |- ! 8884 | [[Орумбай]] || 29 |- ! 8885 | [[Мыңжан]] || 29 |- ! 8886 | [[Пазилхан]] || 29 |- ! 8887 | [[Отебай]] || 29 |- ! 8888 | [[Нуракын]] || 29 |- ! 8889 | [[Омарбай]] || 29 |- ! 8890 | [[Надияр]] || 29 |- ! 8891 | [[Кожахан]] || 29 |- ! 8892 | [[Меиірлан]] || 29 |- ! 8893 | [[Молдагазы]] || 29 |- ! 8894 | [[Монтай]] || 29 |- ! 8895 | [[Мейірғат]] || 29 |- ! 8896 | [[Култай]] || 29 |- ! 8897 | [[Кудайкул]] || 29 |- ! 8898 | [[Кидирбек]] || 29 |- ! 8899 | [[Куттибек]] || 29 |- ! 8900 | [[Мурзагул]] || 29 |- ! 8901 | [[Мейирман]] || 29 |- ! 8902 | [[Қаби]] || 29 |- ! 8903 | [[Мейргали]] || 29 |- ! 8904 | [[Қалаубек]] || 29 |- ! 8905 | [[Меркен]] || 29 |- ! 8906 | [[Қамза]] || 29 |- ! 8907 | [[Михайл]] || 29 |- ! 8908 | [[Куанжан]] || 29 |- ! 8909 | [[Кошкимбай]] || 29 |- ! 8910 | [[Курган]] || 29 |- ! 8911 | [[Қырықбай]] || 29 |- ! 8912 | [[Медербек]] || 29 |- ! 8913 | [[Маданият]] || 29 |- ! 8914 | [[Мақсұтхан]] || 29 |- ! 8915 | [[Зулбухар]] || 29 |- ! 8916 | [[Жарлыкасын]] || 29 |- ! 8917 | [[Жасбатыр]] || 29 |- ! 8918 | [[Зумрат]] || 29 |- ! 8919 | [[Зокир]] || 29 |- ! 8920 | [[Калый]] || 29 |- ! 8921 | [[Казыхан]] || 29 |- ! 8922 | [[Карбоз]] || 29 |- ! 8923 | [[Жаһангир]] || 29 |- ! 8924 | [[Жунисбай]] || 29 |- ! 8925 | [[Камронбек]] || 29 |- ! 8926 | [[Жантуган]] || 29 |- ! 8927 | [[Калкабай]] || 29 |- ! 8928 | [[Камали]] || 29 |- ! 8929 | [[Казис]] || 29 |- ! 8930 | [[Зиядулла]] || 29 |- ! 8931 | [[Жаманкул]] || 29 |- ! 8932 | [[Женискали]] || 29 |- ! 8933 | [[Калмуханбет]] || 29 |- ! 8934 | [[Жанель]] || 29 |- ! 8935 | [[Жансур]] || 29 |- ! 8936 | [[Кашкинбай]] || 29 |- ! 8937 | [[Жубат]] || 29 |- ! 8938 | [[Жайырбек]] || 29 |- ! 8939 | [[Дилнур]] || 29 |- ! 8940 | [[Дэмир]] || 29 |- ! 8941 | [[Есентемир]] || 29 |- ! 8942 | [[Далубай]] || 29 |- ! 8943 | [[Елбарыс]] || 29 |- ! 8944 | [[Әбуғали]] || 29 |- ! 8945 | [[Едильхан]] || 29 |- ! 8946 | [[Есимкан]] || 29 |- ! 8947 | [[Жамалатдин]] || 29 |- ! 8948 | [[Ердияр]] || 29 |- ! 8949 | [[Дауылбек]] || 29 |- ! 8950 | [[Диёр]] || 29 |- ! 8951 | [[Елібай]] || 29 |- ! 8952 | [[Есенбулат]] || 29 |- ! 8953 | [[Джасулан]] || 29 |- ! 8954 | [[Данатар]] || 29 |- ! 8955 | [[Әбдіғазиз]] || 29 |- ! 8956 | [[Дайрбек]] || 29 |- ! 8957 | [[Ернес]] || 29 |- ! 8958 | [[Елужан]] || 29 |- ! 8959 | [[Дильнур]] || 29 |- ! 8960 | [[Дәулетәлі]] || 29 |- ! 8961 | [[Едыл]] || 29 |- ! 8962 | [[Есейхан]] || 29 |- ! 8963 | [[Далил]] || 29 |- ! 8964 | [[Әлишах]] || 29 |- ! 8965 | [[Досанбек]] || 29 |- ! 8966 | [[Аяс]] || 29 |- ! 8967 | [[Бекхожа]] || 29 |- ! 8968 | [[Бектлеу]] || 29 |- ! 8969 | [[Аясын]] || 29 |- ! 8970 | [[Баратбай]] || 29 |- ! 8971 | [[Базартай]] || 29 |- ! 8972 | [[Гайниден]] || 29 |- ! 8973 | [[Асилбай]] || 29 |- ! 8974 | [[Бекенбай]] || 29 |- ! 8975 | [[Ашимбай]] || 29 |- ! 8976 | [[Беибарыс]] || 29 |- ! 8977 | [[Барахат]] || 29 |- ! 8978 | [[Болатқан]] || 29 |- ! 8979 | [[Ауескан]] || 29 |- ! 8980 | [[Бегис]] || 29 |- ! 8981 | [[Арсель]] || 29 |- ! 8982 | [[Асхарбек]] || 29 |- ! 8983 | [[Асаубек]] || 29 |- ! 8984 | [[Байыр]] || 29 |- ! 8985 | [[Бейсенгалий]] || 29 |- ! 8986 | [[Бердыгали]] || 29 |- ! 8987 | [[Бекей]] || 29 |- ! 8988 | [[Бақзат]] || 29 |- ! 8989 | [[Бейбітбек]] || 29 |- ! 8990 | [[Бердбек]] || 29 |- ! 8991 | [[Ауэзхан]] || 29 |- ! 8992 | [[Архан]] || 29 |- ! 8993 | [[Бақтыкерей]] || 29 |- ! 8994 | [[Алыбай]] || 29 |- ! 8995 | [[Арбек]] || 29 |- ! 8996 | [[Абдираман]] || 29 |- ! 8997 | [[Абдыхамит]] || 29 |- ! 8998 | [[Алпан]] || 29 |- ! 8999 | [[Алекс]] || 29 |- ! 9000 | [[Альфат]] || 29 |- ! 9001 | [[Али Мансұр]] || 29 |- ! 9002 | [[Айымбет]] || 29 |- ! 9003 | [[Али Нұр]] || 29 |- ! 9004 | [[Абдукахар]] || 29 |- ! 9005 | [[Айасыл]] || 29 |- ! 9006 | [[Алуан]] || 29 |- ! 9007 | [[Абдулло]] || 29 |- ! 9008 | [[Альдамир]] || 29 |- ! 9009 | [[Абильсеит]] || 29 |- ! 9010 | [[Агабай]] || 29 |- ! 9011 | [[Абир]] || 29 |- ! 9012 | [[Амина]] || 29 |- ! 9013 | [[Аблайкан]] || 29 |- ! 9014 | [[Аббос]] || 29 |- ! 9015 | [[Айдана]] || 29 |- ! 9016 | [[Аккозы]] || 29 |- ! 9017 | [[Айдияр]] || 29 |- ! 9018 | [[Аллаберди]] || 29 |- ! 9019 | [[Абдимомын]] || 29 |- ! 9020 | [[Тыныштыбай]] || 28 |- ! 9021 | [[Шакрат]] || 28 |- ! 9022 | [[Шакер]] || 28 |- ! 9023 | [[Шараф]] || 28 |- ! 9024 | [[Турсынгалий]] || 28 |- ! 9025 | [[Умерзак]] || 28 |- ! 9026 | [[Элдос]] || 28 |- ! 9027 | [[Төлеутай]] || 28 |- ! 9028 | [[Хайбулла]] || 28 |- ! 9029 | [[Шынғыз]] || 28 |- ! 9030 | [[Хан-Али]] || 28 |- ! 9031 | [[Шарафатдин]] || 28 |- ! 9032 | [[Шертай]] || 28 |- ! 9033 | [[Увалихан]] || 28 |- ! 9034 | [[Уалитхан]] || 28 |- ! 9035 | [[Шарибек]] || 28 |- ! 9036 | [[Тұралы]] || 28 |- ! 9037 | [[Умырзак]] || 28 |- ! 9038 | [[Хожабек]] || 28 |- ! 9039 | [[Хасар]] || 28 |- ! 9040 | [[Сүгір]] || 28 |- ! 9041 | [[Сакитжан]] || 28 |- ! 9042 | [[Сагизбай]] || 28 |- ! 9043 | [[Сұңқарбек]] || 28 |- ! 9044 | [[Раяна]] || 28 |- ! 9045 | [[Сейткерей]] || 28 |- ! 9046 | [[Султанай]] || 28 |- ! 9047 | [[Саналы]] || 28 |- ! 9048 | [[Тәңіржан]] || 28 |- ! 9049 | [[Сейтқасым]] || 28 |- ! 9050 | [[Сократ]] || 28 |- ! 9051 | [[Ричард]] || 28 |- ! 9052 | [[Серікзат]] || 28 |- ! 9053 | [[Санибек]] || 28 |- ! 9054 | [[Сулимен]] || 28 |- ! 9055 | [[Семейгазы]] || 28 |- ! 9056 | [[Серпер]] || 28 |- ! 9057 | [[Рахметкали]] || 28 |- ! 9058 | [[Рудольф]] || 28 |- ! 9059 | [[Рахматула]] || 28 |- ! 9060 | [[Сұлтан Али]] || 28 |- ! 9061 | [[Садыхан]] || 28 |- ! 9062 | [[Тлемис]] || 28 |- ! 9063 | [[Тасқынбек]] || 28 |- ! 9064 | [[Сахит]] || 28 |- ! 9065 | [[Серикпек]] || 28 |- ! 9066 | [[Сагиден]] || 28 |- ! 9067 | [[Сарсимбай]] || 28 |- ! 9068 | [[Нурыбек]] || 28 |- ! 9069 | [[Нурдияр]] || 28 |- ! 9070 | [[Негмат]] || 28 |- ! 9071 | [[Окас]] || 28 |- ! 9072 | [[Осербек]] || 28 |- ! 9073 | [[Мутан]] || 28 |- ! 9074 | [[Нұрсила]] || 28 |- ! 9075 | [[Мұралбек]] || 28 |- ! 9076 | [[Нүркелді]] || 28 |- ! 9077 | [[Мухаметрахим]] || 28 |- ! 9078 | [[Нургани]] || 28 |- ! 9079 | [[Омиргазы]] || 28 |- ! 9080 | [[Озганбай]] || 28 |- ! 9081 | [[Ондабай]] || 28 |- ! 9082 | [[Надырбек]] || 28 |- ! 9083 | [[Муталап]] || 28 |- ! 9084 | [[Рабхат]] || 28 |- ! 9085 | [[Оңласбек]] || 28 |- ! 9086 | [[Нурланбай]] || 28 |- ! 9087 | [[Нармахан]] || 28 |- ! 9088 | [[Рами]] || 28 |- ! 9089 | [[Нұрзада]] || 28 |- ! 9090 | [[Рафат]] || 28 |- ! 9091 | [[Нишанали]] || 28 |- ! 9092 | [[Нагашибек]] || 28 |- ! 9093 | [[Курамыс]] || 28 |- ! 9094 | [[Косаман]] || 28 |- ! 9095 | [[Көбеген]] || 28 |- ! 9096 | [[Кокенай]] || 28 |- ! 9097 | [[Мерали]] || 28 |- ! 9098 | [[Мадетхан]] || 28 |- ! 9099 | [[Қуатхан]] || 28 |- ! 9100 | [[Макс]] || 28 |- ! 9101 | [[Мейірлі]] || 28 |- ! 9102 | [[Коля]] || 28 |- ! 9103 | [[Қуанжан]] || 28 |- ! 9104 | [[Кудайберды]] || 28 |- ! 9105 | [[Мерейжан]] || 28 |- ! 9106 | [[Масимхан]] || 28 |- ! 9107 | [[Миллат]] || 28 |- ! 9108 | [[Конусбай]] || 28 |- ! 9109 | [[Момынжан]] || 28 |- ! 9110 | [[Қожа Ахмет]] || 28 |- ! 9111 | [[Мейірімхан]] || 28 |- ! 9112 | [[Мейірбол]] || 28 |- ! 9113 | [[Зайниддин]] || 28 |- ! 9114 | [[Кенжемұрат]] || 28 |- ! 9115 | [[Касымгали]] || 28 |- ! 9116 | [[Жанырыс]] || 28 |- ! 9117 | [[Капаш]] || 28 |- ! 9118 | [[Исахмет]] || 28 |- ! 9119 | [[Жамбай]] || 28 |- ! 9120 | [[Каисар]] || 28 |- ! 9121 | [[Каирберген]] || 28 |- ! 9122 | [[Кадр]] || 28 |- ! 9123 | [[Каусар]] || 28 |- ! 9124 | [[Жаркинбай]] || 28 |- ! 9125 | [[Кашаган]] || 28 |- ! 9126 | [[Жаулыбай]] || 28 |- ! 9127 | [[Зайнула]] || 28 |- ! 9128 | [[Каналбай]] || 28 |- ! 9129 | [[Канибай]] || 28 |- ! 9130 | [[Калимурат]] || 28 |- ! 9131 | [[Жулдас]] || 28 |- ! 9132 | [[Жәнібекхан]] || 28 |- ! 9133 | [[Зерде]] || 28 |- ! 9134 | [[Кажымхан]] || 28 |- ! 9135 | [[Жанузах]] || 28 |- ! 9136 | [[Жанаш]] || 28 |- ! 9137 | [[Жангалий]] || 28 |- ! 9138 | [[Канатай]] || 28 |- ! 9139 | [[Жарыс]] || 28 |- ! 9140 | [[Жанабатыр]] || 28 |- ! 9141 | [[Женгисбек]] || 28 |- ! 9142 | [[Зияд]] || 28 |- ! 9143 | [[Келешек]] || 28 |- ! 9144 | [[Әшірхан]] || 28 |- ! 9145 | [[Динасыл]] || 28 |- ! 9146 | [[Әділсұлтан]] || 28 |- ! 9147 | [[Әли-Сұлтан]] || 28 |- ! 9148 | [[Дилмуханбет]] || 28 |- ! 9149 | [[Досгали]] || 28 |- ! 9150 | [[Жазыкбай]] || 28 |- ! 9151 | [[Ерденбай]] || 28 |- ! 9152 | [[Дінали]] || 28 |- ! 9153 | [[Давлеткан]] || 28 |- ! 9154 | [[Гуванч]] || 28 |- ! 9155 | [[Ерек]] || 28 |- ! 9156 | [[Жали]] || 28 |- ! 9157 | [[Әлқадыр]] || 28 |- ! 9158 | [[Давуд]] || 28 |- ! 9159 | [[Ерган]] || 28 |- ! 9160 | [[Еркинтай]] || 28 |- ! 9161 | [[Ергаш]] || 28 |- ! 9162 | [[Еразамат]] || 28 |- ! 9163 | [[Әлнияз]] || 28 |- ! 9164 | [[Джарылкасын]] || 28 |- ! 9165 | [[Ермакан]] || 28 |- ! 9166 | [[Ербарыс]] || 28 |- ! 9167 | [[Әмит]] || 28 |- ! 9168 | [[Әбдіуәли]] || 28 |- ! 9169 | [[Губайдолла]] || 28 |- ! 9170 | [[Ербулек]] || 28 |- ! 9171 | [[Есимгали]] || 28 |- ! 9172 | [[Есилхан]] || 28 |- ! 9173 | [[Даулеталы]] || 28 |- ! 9174 | [[Еренгаип]] || 28 |- ! 9175 | [[Атай]] || 28 |- ! 9176 | [[Байтемір]] || 28 |- ! 9177 | [[Берикбосын]] || 28 |- ! 9178 | [[Ахыт]] || 28 |- ! 9179 | [[Баймбет]] || 28 |- ! 9180 | [[Бахытбол]] || 28 |- ! 9181 | [[Бегнар]] || 28 |- ! 9182 | [[Ботирбек]] || 28 |- ! 9183 | [[Бименде]] || 28 |- ! 9184 | [[Асылым]] || 28 |- ! 9185 | [[Бергенбек]] || 28 |- ! 9186 | [[Ахметалы]] || 28 |- ! 9187 | [[Бердхан]] || 28 |- ! 9188 | [[Галел]] || 28 |- ! 9189 | [[Бегмурат]] || 28 |- ! 9190 | [[Бухар]] || 28 |- ! 9191 | [[Бакболат]] || 28 |- ! 9192 | [[Ахмет Али]] || 28 |- ! 9193 | [[Газизжан]] || 28 |- ! 9194 | [[Бислам]] || 28 |- ! 9195 | [[Бегимкул]] || 28 |- ! 9196 | [[Габитбек]] || 28 |- ! 9197 | [[Бекмурад]] || 28 |- ! 9198 | [[Бектуре]] || 28 |- ! 9199 | [[Баймухамет]] || 28 |- ! 9200 | [[Галиолла]] || 28 |- ! 9201 | [[Ахмедхан]] || 28 |- ! 9202 | [[Болот]] || 28 |- ! 9203 | [[Гаухар]] || 28 |- ! 9204 | [[Бердіқожа]] || 28 |- ! 9205 | [[Аянжан]] || 28 |- ! 9206 | [[Берікбек]] || 28 |- ! 9207 | [[Аюбхан]] || 28 |- ! 9208 | [[Бақмұхаммед]] || 28 |- ! 9209 | [[Абдуррашид]] || 28 |- ! 9210 | [[Абдулғафур]] || 28 |- ! 9211 | [[Абдуллазиз]] || 28 |- ! 9212 | [[Абдулмансур]] || 28 |- ! 9213 | [[Амангельді]] || 28 |- ! 9214 | [[Абдулсамат]] || 28 |- ! 9215 | [[Абдугафур]] || 28 |- ! 9216 | [[Азаматбек]] || 28 |- ! 9217 | [[Алымхан]] || 28 |- ! 9218 | [[Али-Сұлтан]] || 28 |- ! 9219 | [[Алдамурат]] || 28 |- ! 9220 | [[Азанбек]] || 28 |- ! 9221 | [[Азихан]] || 28 |- ! 9222 | [[Абдыгаппар]] || 28 |- ! 9223 | [[Айхожа]] || 28 |- ! 9224 | [[Абдульмалик]] || 28 |- ! 9225 | [[Анафия]] || 28 |- ! 9226 | [[Аркабек]] || 28 |- ! 9227 | [[Айнадин]] || 28 |- ! 9228 | [[Арғынғазы]] || 28 |- ! 9229 | [[Төлеп]] || 27 |- ! 9230 | [[Тохтархан]] || 27 |- ! 9231 | [[Шингыс]] || 27 |- ! 9232 | [[Тунгатар]] || 27 |- ! 9233 | [[Турап]] || 27 |- ! 9234 | [[Тунгушбай]] || 27 |- ! 9235 | [[Турат]] || 27 |- ! 9236 | [[Торегелди]] || 27 |- ! 9237 | [[Юсупжан]] || 27 |- ! 9238 | [[Шарафаддин]] || 27 |- ! 9239 | [[Эгамберди]] || 27 |- ! 9240 | [[Урикбай]] || 27 |- ! 9241 | [[Эльмурад]] || 27 |- ! 9242 | [[Шариғат]] || 27 |- ! 9243 | [[Турархан]] || 27 |- ! 9244 | [[Шарифулла]] || 27 |- ! 9245 | [[Хажмухан]] || 27 |- ! 9246 | [[Торегельды]] || 27 |- ! 9247 | [[Юсиф]] || 27 |- ! 9248 | [[Халиль]] || 27 |- ! 9249 | [[Тынысбай]] || 27 |- ! 9250 | [[Шахарбек]] || 27 |- ! 9251 | [[Ушкын]] || 27 |- ! 9252 | [[Урумбасар]] || 27 |- ! 9253 | [[Рахметула]] || 27 |- ! 9254 | [[Рухолла]] || 27 |- ! 9255 | [[Сембы]] || 27 |- ! 9256 | [[Санай]] || 27 |- ! 9257 | [[Суинбай]] || 27 |- ! 9258 | [[Рымкул]] || 27 |- ! 9259 | [[Тілләбек]] || 27 |- ! 9260 | [[Серуен]] || 27 |- ! 9261 | [[Тлекқабыл]] || 27 |- ! 9262 | [[Сәбитжан]] || 27 |- ! 9263 | [[Союзбек]] || 27 |- ! 9264 | [[Сазанбай]] || 27 |- ! 9265 | [[Сагыдат]] || 27 |- ! 9266 | [[Темырлан]] || 27 |- ! 9267 | [[Сүннет]] || 27 |- ! 9268 | [[Сәндібай]] || 27 |- ! 9269 | [[Сұлтанмахмут]] || 27 |- ! 9270 | [[Сүлтан]] || 27 |- ! 9271 | [[Ридван]] || 27 |- ! 9272 | [[Сейит]] || 27 |- ! 9273 | [[Сыпабек]] || 27 |- ! 9274 | [[Тангирберген]] || 27 |- ! 9275 | [[Тобылжан]] || 27 |- ! 9276 | [[Санжан]] || 27 |- ! 9277 | [[Тагат]] || 27 |- ! 9278 | [[Симбай]] || 27 |- ! 9279 | [[Темергали]] || 27 |- ! 9280 | [[Рзахан]] || 27 |- ! 9281 | [[Ризолла]] || 27 |- ! 9282 | [[Сатылхан]] || 27 |- ! 9283 | [[Самиғолла]] || 27 |- ! 9284 | [[Темержан]] || 27 |- ! 9285 | [[Нуркасын]] || 27 |- ! 9286 | [[Һарун]] || 27 |- ! 9287 | [[Нұр Әли]] || 27 |- ! 9288 | [[Мырзағұл]] || 27 |- ! 9289 | [[Нұрниет]] || 27 |- ! 9290 | [[Оналхан]] || 27 |- ! 9291 | [[Нурмухасан]] || 27 |- ! 9292 | [[Мустафин]] || 27 |- ! 9293 | [[Мухаммедрасул]] || 27 |- ! 9294 | [[Мұнарлан]] || 27 |- ! 9295 | [[Нурыш]] || 27 |- ! 9296 | [[Мутали]] || 27 |- ! 9297 | [[Нусипбек]] || 27 |- ! 9298 | [[Нарымбай]] || 27 |- ! 9299 | [[Мұрағат]] || 27 |- ! 9300 | [[Н]] || 27 |- ! 9301 | [[Нажиматдин]] || 27 |- ! 9302 | [[Орымбасар]] || 27 |- ! 9303 | [[Мықтыбай]] || 27 |- ! 9304 | [[Оспанәлі]] || 27 |- ! 9305 | [[Ошакбай]] || 27 |- ! 9306 | [[Құсман]] || 27 |- ! 9307 | [[Кошен]] || 27 |- ! 9308 | [[Миргалий]] || 27 |- ! 9309 | [[Конебай]] || 27 |- ! 9310 | [[Құдабай]] || 27 |- ! 9311 | [[Қабидолла]] || 27 |- ! 9312 | [[Миралы]] || 27 |- ! 9313 | [[Мейрбан]] || 27 |- ! 9314 | [[Миргалым]] || 27 |- ! 9315 | [[Лепес]] || 27 |- ! 9316 | [[Кошер]] || 27 |- ! 9317 | [[Максатхан]] || 27 |- ! 9318 | [[Мамат]] || 27 |- ! 9319 | [[Мерғали]] || 27 |- ! 9320 | [[Манасхан]] || 27 |- ! 9321 | [[Исаин]] || 27 |- ! 9322 | [[Жанша]] || 27 |- ! 9323 | [[Камат]] || 27 |- ! 9324 | [[Ильмир]] || 27 |- ! 9325 | [[Зарлыкан]] || 27 |- ! 9326 | [[Кадим]] || 27 |- ! 9327 | [[Жангозы]] || 27 |- ! 9328 | [[Жұмәділ]] || 27 |- ! 9329 | [[Жаролла]] || 27 |- ! 9330 | [[Каригул]] || 27 |- ! 9331 | [[Йасин]] || 27 |- ! 9332 | [[Канаткалий]] || 27 |- ! 9333 | [[Калмухамбет]] || 27 |- ! 9334 | [[Жемис]] || 27 |- ! 9335 | [[Кажибай]] || 27 |- ! 9336 | [[Ілескен]] || 27 |- ! 9337 | [[Жарылғап]] || 27 |- ! 9338 | [[Жанархан]] || 27 |- ! 9339 | [[Жумасат]] || 27 |- ! 9340 | [[Жунисхан]] || 27 |- ! 9341 | [[Кадырболат]] || 27 |- ! 9342 | [[Кантай]] || 27 |- ! 9343 | [[Интымак]] || 27 |- ! 9344 | [[Кенжеғұл]] || 27 |- ! 9345 | [[Кабкен]] || 27 |- ! 9346 | [[Калель]] || 27 |- ! 9347 | [[Захир]] || 27 |- ! 9348 | [[Заит]] || 27 |- ! 9349 | [[Жеделбай]] || 27 |- ! 9350 | [[Әбдірайым]] || 27 |- ! 9351 | [[Әріпжан]] || 27 |- ! 9352 | [[Досымбай]] || 27 |- ! 9353 | [[Әбухайыр]] || 27 |- ! 9354 | [[Дилбек]] || 27 |- ! 9355 | [[Дінмұхаммедали]] || 27 |- ! 9356 | [[Дінмұхамедәли]] || 27 |- ! 9357 | [[Дінсұлтан]] || 27 |- ! 9358 | [[Елдархан]] || 27 |- ! 9359 | [[Демесін]] || 27 |- ! 9360 | [[Еласыл]] || 27 |- ! 9361 | [[Әбдіжәміл]] || 27 |- ! 9362 | [[Дилдабай]] || 27 |- ! 9363 | [[Егенберди]] || 27 |- ! 9364 | [[Ернарбек]] || 27 |- ! 9365 | [[Дунай]] || 27 |- ! 9366 | [[Дінмұхамедәлі]] || 27 |- ! 9367 | [[Әбдіқалық]] || 27 |- ! 9368 | [[Дуанбек]] || 27 |- ! 9369 | [[Елмұра]] || 27 |- ! 9370 | [[Дінмухаммад]] || 27 |- ! 9371 | [[Догдырбек]] || 27 |- ! 9372 | [[Доненбай]] || 27 |- ! 9373 | [[Доспол]] || 27 |- ! 9374 | [[Ешмурат]] || 27 |- ! 9375 | [[Асым]] || 27 |- ! 9376 | [[Бактыкерей]] || 27 |- ! 9377 | [[Байдолла]] || 27 |- ! 9378 | [[Бейбитшилик]] || 27 |- ! 9379 | [[Борантай]] || 27 |- ! 9380 | [[Борангали]] || 27 |- ! 9381 | [[Байқуат]] || 27 |- ! 9382 | [[Баранбай]] || 27 |- ! 9383 | [[Бердәлі]] || 27 |- ! 9384 | [[Беркингали]] || 27 |- ! 9385 | [[Беркбай]] || 27 |- ! 9386 | [[Булатбай]] || 27 |- ! 9387 | [[Байконыр]] || 27 |- ! 9388 | [[Ғаният]] || 27 |- ! 9389 | [[Балғынбай]] || 27 |- ! 9390 | [[Багитбек]] || 27 |- ! 9391 | [[Байдрахман]] || 27 |- ! 9392 | [[Бектилеу]] || 27 |- ! 9393 | [[Биарыс]] || 27 |- ! 9394 | [[Бурумбай]] || 27 |- ! 9395 | [[Атаберген]] || 27 |- ! 9396 | [[Ахметгали]] || 27 |- ! 9397 | [[Гариф]] || 27 |- ! 9398 | [[Бахытберген]] || 27 |- ! 9399 | [[Батырша]] || 27 |- ! 9400 | [[Акылхан]] || 27 |- ! 9401 | [[Ақылтай]] || 27 |- ! 9402 | [[Абирбек]] || 27 |- ! 9403 | [[Абрар]] || 27 |- ! 9404 | [[Амирсеит]] || 27 |- ! 9405 | [[Алибий]] || 27 |- ! 9406 | [[Абдухашим]] || 27 |- ! 9407 | [[Алимгерей]] || 27 |- ! 9408 | [[Алимухамед]] || 27 |- ! 9409 | [[Абдуахат]] || 27 |- ! 9410 | [[Агланбек]] || 27 |- ! 9411 | [[Аваз]] || 27 |- ! 9412 | [[Ақынжан]] || 27 |- ! 9413 | [[Айдосбек]] || 27 |- ! 9414 | [[Арби]] || 27 |- ! 9415 | [[Аққуан]] || 27 |- ! 9416 | [[Абдушукур]] || 27 |- ! 9417 | [[Амансерик]] || 27 |- ! 9418 | [[Айгалий]] || 27 |- ! 9419 | [[Айнабай]] || 27 |- ! 9420 | [[Абдуназар]] || 27 |- ! 9421 | [[Хангелди]] || 26 |- ! 9422 | [[Эсен]] || 26 |- ! 9423 | [[Шалгинбай]] || 26 |- ! 9424 | [[Шарапхан]] || 26 |- ! 9425 | [[Хайрула]] || 26 |- ! 9426 | [[Шынполат]] || 26 |- ! 9427 | [[Хабыл]] || 26 |- ! 9428 | [[Тұрмағанбет]] || 26 |- ! 9429 | [[Хажмурат]] || 26 |- ! 9430 | [[Шукирбек]] || 26 |- ! 9431 | [[Яхё]] || 26 |- ! 9432 | [[Турекул]] || 26 |- ! 9433 | [[Эльшат]] || 26 |- ! 9434 | [[Улжабай]] || 26 |- ! 9435 | [[Энвер]] || 26 |- ! 9436 | [[Ырыскелди]] || 26 |- ! 9437 | [[Турдыкул]] || 26 |- ! 9438 | [[Ырысқали]] || 26 |- ! 9439 | [[Эрназар]] || 26 |- ! 9440 | [[Чимкентбай]] || 26 |- ! 9441 | [[Шинбулат]] || 26 |- ! 9442 | [[Шабден]] || 26 |- ! 9443 | [[Шопан]] || 26 |- ! 9444 | [[Хан Төре]] || 26 |- ! 9445 | [[Шеген]] || 26 |- ! 9446 | [[Туганбай]] || 26 |- ! 9447 | [[Толбай]] || 26 |- ! 9448 | [[Сабетбек]] || 26 |- ! 9449 | [[Сейтен]] || 26 |- ! 9450 | [[Сержант]] || 26 |- ! 9451 | [[Тоқсанбай]] || 26 |- ! 9452 | [[Рахатжан]] || 26 |- ! 9453 | [[Сапаркул]] || 26 |- ! 9454 | [[Рахманберды]] || 26 |- ! 9455 | [[Саадат]] || 26 |- ! 9456 | [[Тауыржан]] || 26 |- ! 9457 | [[Тобыш]] || 26 |- ! 9458 | [[Рустенбек]] || 26 |- ! 9459 | [[Саяш]] || 26 |- ! 9460 | [[Сарсенғали]] || 26 |- ! 9461 | [[Тәкен]] || 26 |- ! 9462 | [[Сүйінбек]] || 26 |- ! 9463 | [[Такежан]] || 26 |- ! 9464 | [[Серім]] || 26 |- ! 9465 | [[Тимуджин]] || 26 |- ! 9466 | [[Сейсенәлі]] || 26 |- ! 9467 | [[Сеним]] || 26 |- ! 9468 | [[Сейтхали]] || 26 |- ! 9469 | [[Сейітқазы]] || 26 |- ! 9470 | [[Темиргалы]] || 26 |- ! 9471 | [[Суйнбай]] || 26 |- ! 9472 | [[Саматжан]] || 26 |- ! 9473 | [[Сұлубай]] || 26 |- ! 9474 | [[Сейилбек]] || 26 |- ! 9475 | [[Сердали]] || 26 |- ! 9476 | [[Садирхан]] || 26 |- ! 9477 | [[Теңелбай]] || 26 |- ! 9478 | [[Оразкул]] || 26 |- ! 9479 | [[Райымберді]] || 26 |- ! 9480 | [[Нажмиддин]] || 26 |- ! 9481 | [[Олжасхан]] || 26 |- ! 9482 | [[Орда]] || 26 |- ! 9483 | [[Набибулла]] || 26 |- ! 9484 | [[Оразымбек]] || 26 |- ! 9485 | [[Нурсәт]] || 26 |- ! 9486 | [[Раймжан]] || 26 |- ! 9487 | [[Набиулла]] || 26 |- ! 9488 | [[Рамадин]] || 26 |- ! 9489 | [[Мухитден]] || 26 |- ! 9490 | [[Нарман]] || 26 |- ! 9491 | [[Нұраш]] || 26 |- ! 9492 | [[Нахыпбек]] || 26 |- ! 9493 | [[Мұрабек]] || 26 |- ! 9494 | [[Нұрсұлтанбек]] || 26 |- ! 9495 | [[Нұрмәди]] || 26 |- ! 9496 | [[Нурмангали]] || 26 |- ! 9497 | [[Өркенбек]] || 26 |- ! 9498 | [[Райсбек]] || 26 |- ! 9499 | [[Нодир]] || 26 |- ! 9500 | [[Мухриддин]] || 26 |- ! 9501 | [[Пана]] || 26 |- ! 9502 | [[Нұх]] || 26 |- ! 9503 | [[Мұхамметәлі]] || 26 |- ! 9504 | [[Нысангали]] || 26 |- ! 9505 | [[Мансурхан]] || 26 |- ! 9506 | [[Кыдыркан]] || 26 |- ! 9507 | [[Мохаммад]] || 26 |- ! 9508 | [[Меиргали]] || 26 |- ! 9509 | [[Конспай]] || 26 |- ! 9510 | [[Қойшыбек]] || 26 |- ! 9511 | [[Құзар]] || 26 |- ! 9512 | [[Мадина]] || 26 |- ! 9513 | [[Мизамбай]] || 26 |- ! 9514 | [[Мейрамкул]] || 26 |- ! 9515 | [[Мақсұтбек]] || 26 |- ! 9516 | [[Манатхан]] || 26 |- ! 9517 | [[Маделхан]] || 26 |- ! 9518 | [[Қайрош]] || 26 |- ! 9519 | [[Қанибек]] || 26 |- ! 9520 | [[Қаиржан]] || 26 |- ! 9521 | [[Құмархан]] || 26 |- ! 9522 | [[Курганбай]] || 26 |- ! 9523 | [[Кундызбек]] || 26 |- ! 9524 | [[Қайырбай]] || 26 |- ! 9525 | [[Каиркелды]] || 26 |- ! 9526 | [[Жамигат]] || 26 |- ! 9527 | [[Жүзбай]] || 26 |- ! 9528 | [[Жанпеис]] || 26 |- ! 9529 | [[Кайназар]] || 26 |- ! 9530 | [[Кемельбек]] || 26 |- ! 9531 | [[Илия]] || 26 |- ! 9532 | [[Камель]] || 26 |- ! 9533 | [[Жошы]] || 26 |- ! 9534 | [[Зада]] || 26 |- ! 9535 | [[Исламидин]] || 26 |- ! 9536 | [[Камен]] || 26 |- ! 9537 | [[Кадес]] || 26 |- ! 9538 | [[Иранбек]] || 26 |- ! 9539 | [[Жанділда]] || 26 |- ! 9540 | [[Кенжес]] || 26 |- ! 9541 | [[Каиркеш]] || 26 |- ! 9542 | [[Ибадилла]] || 26 |- ! 9543 | [[Жанниет]] || 26 |- ! 9544 | [[Кендибай]] || 26 |- ! 9545 | [[Кабдылманап]] || 26 |- ! 9546 | [[Исхан]] || 26 |- ! 9547 | [[Кайркан]] || 26 |- ! 9548 | [[Кажым]] || 26 |- ! 9549 | [[Керімбай]] || 26 |- ! 9550 | [[Кенжитай]] || 26 |- ! 9551 | [[Ирисбай]] || 26 |- ! 9552 | [[Кабидолда]] || 26 |- ! 9553 | [[Жантуған]] || 26 |- ! 9554 | [[Зинедин]] || 26 |- ! 9555 | [[Кантбек]] || 26 |- ! 9556 | [[Әли Мансұр]] || 26 |- ! 9557 | [[Димитрий]] || 26 |- ! 9558 | [[Есмұхан]] || 26 |- ! 9559 | [[Ескожа]] || 26 |- ! 9560 | [[Әріпхан]] || 26 |- ! 9561 | [[Әліайдар]] || 26 |- ! 9562 | [[Ерсінхан]] || 26 |- ! 9563 | [[Ерсүлтан]] || 26 |- ! 9564 | [[Дилмухаммад]] || 26 |- ! 9565 | [[Динмухан]] || 26 |- ! 9566 | [[Жақсыберген]] || 26 |- ! 9567 | [[Ергани]] || 26 |- ! 9568 | [[Әбдуали]] || 26 |- ! 9569 | [[Досмұхан]] || 26 |- ! 9570 | [[Дайр]] || 26 |- ! 9571 | [[Жаксымбет]] || 26 |- ! 9572 | [[Ергебек]] || 26 |- ! 9573 | [[Еренғайып]] || 26 |- ! 9574 | [[Десбер]] || 26 |- ! 9575 | [[Дүйсенбі]] || 26 |- ! 9576 | [[Ерпулат]] || 26 |- ! 9577 | [[Дусен]] || 26 |- ! 9578 | [[Дынмухамед]] || 26 |- ! 9579 | [[Ғазез]] || 26 |- ! 9580 | [[Берқайыр]] || 26 |- ! 9581 | [[Бексат]] || 26 |- ! 9582 | [[Балмухан]] || 26 |- ! 9583 | [[Бурибек]] || 26 |- ! 9584 | [[Артыкбек]] || 26 |- ! 9585 | [[Асылұлан]] || 26 |- ! 9586 | [[Асубек]] || 26 |- ! 9587 | [[Асетулла]] || 26 |- ! 9588 | [[Аяр]] || 26 |- ! 9589 | [[Биляль]] || 26 |- ! 9590 | [[Асхаб]] || 26 |- ! 9591 | [[Ахметдияр]] || 26 |- ! 9592 | [[Батыргерей]] || 26 |- ! 9593 | [[Асылтөре]] || 26 |- ! 9594 | [[Арухан]] || 26 |- ! 9595 | [[Бекарс]] || 26 |- ! 9596 | [[Бауырлан]] || 26 |- ! 9597 | [[Байзолла]] || 26 |- ! 9598 | [[Асылғазы]] || 26 |- ! 9599 | [[Баймұхан]] || 26 |- ! 9600 | [[Бахытнур]] || 26 |- ! 9601 | [[Бесембай]] || 26 |- ! 9602 | [[Асылкерей]] || 26 |- ! 9603 | [[Букембай]] || 26 |- ! 9604 | [[Асылқан]] || 26 |- ! 9605 | [[Бақболат]] || 26 |- ! 9606 | [[Асылмұра]] || 26 |- ! 9607 | [[Бақназар]] || 26 |- ! 9608 | [[Асылтек]] || 26 |- ! 9609 | [[Гамаль]] || 26 |- ! 9610 | [[Бағынұр]] || 26 |- ! 9611 | [[Байдуйсен]] || 26 |- ! 9612 | [[Айтеке]] || 26 |- ! 9613 | [[Арайлым]] || 26 |- ! 9614 | [[Аннур]] || 26 |- ! 9615 | [[Ажимурат]] || 26 |- ! 9616 | [[Айсен]] || 26 |- ! 9617 | [[Адильгерей]] || 26 |- ! 9618 | [[Азербай]] || 26 |- ! 9619 | [[Аманджол]] || 26 |- ! 9620 | [[Абдикапар]] || 26 |- ! 9621 | [[Айтмукан]] || 26 |- ! 9622 | [[Абдыгапар]] || 26 |- ! 9623 | [[Алимгали]] || 26 |- ! 9624 | [[Алмагамбет]] || 26 |- ! 9625 | [[Алданбек]] || 26 |- ! 9626 | [[Абдуллахан]] || 26 |- ! 9627 | [[Абдукерим]] || 26 |- ! 9628 | [[Аббат]] || 26 |- ! 9629 | [[Амзебек]] || 26 |- ! 9630 | [[Абу Бәкір]] || 26 |- ! 9631 | [[Абдыкасым]] || 26 |- ! 9632 | [[Адем]] || 26 |- ! 9633 | [[Адхамбек]] || 26 |- ! 9634 | [[Алжаппар]] || 26 |- ! 9635 | [[Алшин]] || 26 |- ! 9636 | [[Абдуллатиф]] || 26 |- ! 9637 | [[Ақбота]] || 26 |- ! 9638 | [[Акказы]] || 26 |- ! 9639 | [[Аламан]] || 26 |- ! 9640 | [[Акмади]] || 26 |- ! 9641 | [[Аиболат]] || 26 |- ! 9642 | [[Акынжан]] || 26 |- ! 9643 | [[Айберік]] || 26 |- ! 9644 | [[Акай]] || 26 |- ! 9645 | [[Абдунасыр]] || 26 |- ! 9646 | [[Абубакыр]] || 26 |- ! 9647 | [[Укаша]] || 25 |- ! 9648 | [[Шәріпбек]] || 25 |- ! 9649 | [[Фарук]] || 25 |- ! 9650 | [[Урингали]] || 25 |- ! 9651 | [[Якуда]] || 25 |- ! 9652 | [[Туркпенбай]] || 25 |- ! 9653 | [[Халибек]] || 25 |- ! 9654 | [[Үкібай]] || 25 |- ! 9655 | [[Тұрғын]] || 25 |- ! 9656 | [[Ыхылас]] || 25 |- ! 9657 | [[Хазар]] || 25 |- ! 9658 | [[Эдилбек]] || 25 |- ! 9659 | [[Ыляс]] || 25 |- ! 9660 | [[Томирис]] || 25 |- ! 9661 | [[Турсынкул]] || 25 |- ! 9662 | [[Үсенбай]] || 25 |- ! 9663 | [[Туратбек]] || 25 |- ! 9664 | [[Тунгишбай]] || 25 |- ! 9665 | [[Тынымбек]] || 25 |- ! 9666 | [[Усеин]] || 25 |- ! 9667 | [[Унербай]] || 25 |- ! 9668 | [[Эльзат]] || 25 |- ! 9669 | [[Шингиз]] || 25 |- ! 9670 | [[Шах-Сұлтан]] || 25 |- ! 9671 | [[Хайыржан]] || 25 |- ! 9672 | [[Ханафия]] || 25 |- ! 9673 | [[Шон]] || 25 |- ! 9674 | [[Халдар]] || 25 |- ! 9675 | [[Шарапиден]] || 25 |- ! 9676 | [[Шымырхан]] || 25 |- ! 9677 | [[Токтаргали]] || 25 |- ! 9678 | [[Сейткамал]] || 25 |- ! 9679 | [[Тауфих]] || 25 |- ! 9680 | [[Сейльхан]] || 25 |- ! 9681 | [[Тамабай]] || 25 |- ! 9682 | [[Султангалий]] || 25 |- ! 9683 | [[Саидали]] || 25 |- ! 9684 | [[Султан-Али]] || 25 |- ! 9685 | [[Тлепбай]] || 25 |- ! 9686 | [[Рахыман]] || 25 |- ! 9687 | [[Сафарбай]] || 25 |- ! 9688 | [[Сағжан]] || 25 |- ! 9689 | [[Тоғжан]] || 25 |- ! 9690 | [[Тайырбек]] || 25 |- ! 9691 | [[Сандияр]] || 25 |- ! 9692 | [[Серімжан]] || 25 |- ! 9693 | [[Рысмахан]] || 25 |- ! 9694 | [[Сәулетхан]] || 25 |- ! 9695 | [[Саурық]] || 25 |- ! 9696 | [[Сейілжан]] || 25 |- ! 9697 | [[Серпін]] || 25 |- ! 9698 | [[Тилеш]] || 25 |- ! 9699 | [[Тлеуқабыл]] || 25 |- ! 9700 | [[Таттибай]] || 25 |- ! 9701 | [[Таннур]] || 25 |- ! 9702 | [[Тимерхан]] || 25 |- ! 9703 | [[Сагижан]] || 25 |- ! 9704 | [[Сарсенкул]] || 25 |- ! 9705 | [[Таирбек]] || 25 |- ! 9706 | [[Серікғали]] || 25 |- ! 9707 | [[Сагым]] || 25 |- ! 9708 | [[Семейбек]] || 25 |- ! 9709 | [[Тенгелбай]] || 25 |- ! 9710 | [[Табылган]] || 25 |- ! 9711 | [[Съезхан]] || 25 |- ! 9712 | [[Сейдазым]] || 25 |- ! 9713 | [[Сабен]] || 25 |- ! 9714 | [[Теңізбай]] || 25 |- ! 9715 | [[Рахымберген]] || 25 |- ! 9716 | [[Мухаметәлі]] || 25 |- ! 9717 | [[Нүрлан]] || 25 |- ! 9718 | [[Назимбек]] || 25 |- ! 9719 | [[Наржігіт]] || 25 |- ! 9720 | [[Орисбай]] || 25 |- ! 9721 | [[Прали]] || 25 |- ! 9722 | [[Мұханбетәлі]] || 25 |- ! 9723 | [[Науырзбек]] || 25 |- ! 9724 | [[Нурдыбек]] || 25 |- ! 9725 | [[Омарәли]] || 25 |- ! 9726 | [[Нурсултанбек]] || 25 |- ! 9727 | [[Нуреден]] || 25 |- ! 9728 | [[Мухамедин]] || 25 |- ! 9729 | [[Омыржан]] || 25 |- ! 9730 | [[Отесин]] || 25 |- ! 9731 | [[Нұрмұхаммеджан]] || 25 |- ! 9732 | [[Нурбул]] || 25 |- ! 9733 | [[Нуркали]] || 25 |- ! 9734 | [[Нұради]] || 25 |- ! 9735 | [[Мұхамбетали]] || 25 |- ! 9736 | [[Нұрсеиіт]] || 25 |- ! 9737 | [[Нарикбай]] || 25 |- ! 9738 | [[Наурузбек]] || 25 |- ! 9739 | [[Мухамбетрахим]] || 25 |- ! 9740 | [[Найль]] || 25 |- ! 9741 | [[Өнерхан]] || 25 |- ! 9742 | [[Мадигали]] || 25 |- ! 9743 | [[Мадинет]] || 25 |- ! 9744 | [[Музарт]] || 25 |- ! 9745 | [[Конратбай]] || 25 |- ! 9746 | [[Кобланбек]] || 25 |- ! 9747 | [[Мәдиар]] || 25 |- ! 9748 | [[Маликжан]] || 25 |- ! 9749 | [[Мәулітбек]] || 25 |- ! 9750 | [[Ментай]] || 25 |- ! 9751 | [[Кожаназар]] || 25 |- ! 9752 | [[Коныскали]] || 25 |- ! 9753 | [[Миірбек]] || 25 |- ! 9754 | [[Кожаахмет]] || 25 |- ! 9755 | [[Козыбагар]] || 25 |- ! 9756 | [[Куватбай]] || 25 |- ! 9757 | [[Мелисбек]] || 25 |- ! 9758 | [[Қанатқали]] || 25 |- ! 9759 | [[Құнапия]] || 25 |- ! 9760 | [[Мейірімбек]] || 25 |- ! 9761 | [[Менлибек]] || 25 |- ! 9762 | [[Кунту]] || 25 |- ! 9763 | [[Мерет]] || 25 |- ! 9764 | [[Менгали]] || 25 |- ! 9765 | [[Майлибай]] || 25 |- ! 9766 | [[Казим]] || 25 |- ! 9767 | [[Камалиддин]] || 25 |- ! 9768 | [[Каблет]] || 25 |- ! 9769 | [[Жумадиль]] || 25 |- ! 9770 | [[Жумантай]] || 25 |- ! 9771 | [[Жанкелдин]] || 25 |- ! 9772 | [[Жамолиддин]] || 25 |- ! 9773 | [[Касенхан]] || 25 |- ! 9774 | [[Казахбай]] || 25 |- ! 9775 | [[Закен]] || 25 |- ! 9776 | [[Калы]] || 25 |- ! 9777 | [[Ильяз]] || 25 |- ! 9778 | [[Идият]] || 25 |- ! 9779 | [[Келжан]] || 25 |- ! 9780 | [[Зейнелхан]] || 25 |- ! 9781 | [[Ізберген]] || 25 |- ! 9782 | [[Илияр]] || 25 |- ! 9783 | [[Кайркельды]] || 25 |- ! 9784 | [[Карымсак]] || 25 |- ! 9785 | [[Жанбыр]] || 25 |- ! 9786 | [[Касымтай]] || 25 |- ! 9787 | [[Кайыргелды]] || 25 |- ! 9788 | [[Жандай]] || 25 |- ! 9789 | [[Икром]] || 25 |- ! 9790 | [[Жанмұхамед]] || 25 |- ! 9791 | [[Кабдыл]] || 25 |- ! 9792 | [[Зейд]] || 25 |- ! 9793 | [[Ізтұрған]] || 25 |- ! 9794 | [[Жарилкасын]] || 25 |- ! 9795 | [[Жолболсын]] || 25 |- ! 9796 | [[Жанказы]] || 25 |- ! 9797 | [[Камолиддин]] || 25 |- ! 9798 | [[Кенесжан]] || 25 |- ! 9799 | [[Жаркымбек]] || 25 |- ! 9800 | [[Кайкен]] || 25 |- ! 9801 | [[Имиль]] || 25 |- ! 9802 | [[Жузжасар]] || 25 |- ! 9803 | [[Зәкәрия]] || 25 |- ! 9804 | [[Жанмади]] || 25 |- ! 9805 | [[Жәкен]] || 25 |- ! 9806 | [[Каирды]] || 25 |- ! 9807 | [[Жолмурат]] || 25 |- ! 9808 | [[Даулеткул]] || 25 |- ! 9809 | [[Әлмансур]] || 25 |- ! 9810 | [[Дінәли]] || 25 |- ! 9811 | [[Дәнел]] || 25 |- ! 9812 | [[Жаиык]] || 25 |- ! 9813 | [[Дәркен]] || 25 |- ! 9814 | [[Әли Имран]] || 25 |- ! 9815 | [[Досмұрат]] || 25 |- ! 9816 | [[Әлімғазы]] || 25 |- ! 9817 | [[Достық]] || 25 |- ! 9818 | [[Ельнұр]] || 25 |- ! 9819 | [[Ержурек]] || 25 |- ! 9820 | [[Ерболан]] || 25 |- ! 9821 | [[Джаксыбек]] || 25 |- ! 9822 | [[Джексембай]] || 25 |- ! 9823 | [[Әбділла]] || 25 |- ! 9824 | [[Елдиар]] || 25 |- ! 9825 | [[Джамаль]] || 25 |- ! 9826 | [[Елеш]] || 25 |- ! 9827 | [[Әбдісалан]] || 25 |- ! 9828 | [[Дінисламбек]] || 25 |- ! 9829 | [[Ділдахан]] || 25 |- ! 9830 | [[Әсетбек]] || 25 |- ! 9831 | [[Джанатбек]] || 25 |- ! 9832 | [[Жабыкбай]] || 25 |- ! 9833 | [[Дарябай]] || 25 |- ! 9834 | [[Демеубек]] || 25 |- ! 9835 | [[Әзжәнібек]] || 25 |- ! 9836 | [[Жақсымұрат]] || 25 |- ! 9837 | [[Әзімбай]] || 25 |- ! 9838 | [[Әзіретсұлтан]] || 25 |- ! 9839 | [[Даткабек]] || 25 |- ! 9840 | [[Бекмұхамет]] || 25 |- ! 9841 | [[Бахыткан]] || 25 |- ! 9842 | [[Гафиз]] || 25 |- ! 9843 | [[Атшыбай]] || 25 |- ! 9844 | [[Бельгибай]] || 25 |- ! 9845 | [[Бахтибой]] || 25 |- ! 9846 | [[Басар]] || 25 |- ! 9847 | [[Берікқазы]] || 25 |- ! 9848 | [[Ғаділжан]] || 25 |- ! 9849 | [[Бейсебек]] || 25 |- ! 9850 | [[Балахмет]] || 25 |- ! 9851 | [[Багтыбай]] || 25 |- ! 9852 | [[Бағұстар]] || 25 |- ! 9853 | [[Байсангур]] || 25 |- ! 9854 | [[Асан Али]] || 25 |- ! 9855 | [[Асылхат]] || 25 |- ! 9856 | [[Ганимурат]] || 25 |- ! 9857 | [[Байсын]] || 25 |- ! 9858 | [[Гавит]] || 25 |- ! 9859 | [[Байторе]] || 25 |- ! 9860 | [[Гажданбек]] || 25 |- ! 9861 | [[Асембай]] || 25 |- ! 9862 | [[Бекырыс]] || 25 |- ! 9863 | [[Болатай]] || 25 |- ! 9864 | [[Ганимат]] || 25 |- ! 9865 | [[Борихан]] || 25 |- ! 9866 | [[Ботай]] || 25 |- ! 9867 | [[Байел]] || 25 |- ! 9868 | [[Абдуғазиз]] || 25 |- ! 9869 | [[Арасат]] || 25 |- ! 9870 | [[Абдазим]] || 25 |- ! 9871 | [[Амидулла]] || 25 |- ! 9872 | [[Али-Имран]] || 25 |- ! 9873 | [[Айтхожа]] || 25 |- ! 9874 | [[Алиқожа]] || 25 |- ! 9875 | [[Абдул-Хамид]] || 25 |- ! 9876 | [[Абылхасым]] || 25 |- ! 9877 | [[Али-Хан]] || 25 |- ! 9878 | [[Айтқұл]] || 25 |- ! 9879 | [[Абдірахим]] || 25 |- ! 9880 | [[Абдумансұр]] || 25 |- ! 9881 | [[Али-Айдар]] || 25 |- ! 9882 | [[Аманкелд]] || 25 |- ! 9883 | [[Абдумуталиб]] || 25 |- ! 9884 | [[Анур]] || 25 |- ! 9885 | [[Алимардон]] || 25 |- ! 9886 | [[Абдульхаким]] || 25 |- ! 9887 | [[Алламжар]] || 25 |- ! 9888 | [[Арапхан]] || 25 |- ! 9889 | [[Амирхон]] || 25 |- ! 9890 | [[Ақзам]] || 25 |- ! 9891 | [[Аибол]] || 25 |- ! 9892 | [[Алмуханбет]] || 25 |- ! 9893 | [[Анат]] || 25 |- ! 9894 | [[Абду]] || 25 |- ! 9895 | [[Айсауыт]] || 25 |- ! 9896 | [[Ақаділ]] || 25 |- ! 9897 | [[Абилашим]] || 25 |- ! 9898 | [[Абдуғали]] || 25 |- ! 9899 | [[Адақ]] || 25 |- ! 9900 | [[Али Султан]] || 25 |- ! 9901 | [[Абдижан]] || 25 |- ! 9902 | [[Адлбек]] || 25 |- ! 9903 | [[Аймауыт]] || 25 |- ! 9904 | [[Хажимухан]] || 24 |- ! 9905 | [[Шариполла]] || 24 |- ! 9906 | [[Шаһ-Керім]] || 24 |- ! 9907 | [[Тулаган]] || 24 |- ! 9908 | [[Эрмахан]] || 24 |- ! 9909 | [[Шарападин]] || 24 |- ! 9910 | [[Турсункул]] || 24 |- ! 9911 | [[Уалиолла]] || 24 |- ! 9912 | [[Шамел]] || 24 |- ! 9913 | [[Эляр]] || 24 |- ! 9914 | [[Умбеталы]] || 24 |- ! 9915 | [[Шахнар]] || 24 |- ! 9916 | [[Усмон]] || 24 |- ! 9917 | [[Тұлпар]] || 24 |- ! 9918 | [[Халила]] || 24 |- ! 9919 | [[Тылек]] || 24 |- ! 9920 | [[Тусупхан]] || 24 |- ! 9921 | [[Хузайфа]] || 24 |- ! 9922 | [[Хожиакбар]] || 24 |- ! 9923 | [[Шакират]] || 24 |- ! 9924 | [[Шохруз]] || 24 |- ! 9925 | [[Шакирбай]] || 24 |- ! 9926 | [[Халижан]] || 24 |- ! 9927 | [[Тамирхан]] || 24 |- ! 9928 | [[Саматхан]] || 24 |- ! 9929 | [[Сымағұл]] || 24 |- ! 9930 | [[Самға]] || 24 |- ! 9931 | [[Суюнбек]] || 24 |- ! 9932 | [[Самгар]] || 24 |- ! 9933 | [[Сагимжан]] || 24 |- ! 9934 | [[Сериктес]] || 24 |- ! 9935 | [[Толе]] || 24 |- ! 9936 | [[Темеш]] || 24 |- ! 9937 | [[Рахмон]] || 24 |- ! 9938 | [[Тилепбай]] || 24 |- ! 9939 | [[Тойлы]] || 24 |- ! 9940 | [[Сайфулин]] || 24 |- ! 9941 | [[Ташпулат]] || 24 |- ! 9942 | [[Сейтек]] || 24 |- ! 9943 | [[Съез]] || 24 |- ! 9944 | [[Серимжан]] || 24 |- ! 9945 | [[Султанби]] || 24 |- ! 9946 | [[Сауирбай]] || 24 |- ! 9947 | [[Серікәлі]] || 24 |- ! 9948 | [[Савва]] || 24 |- ! 9949 | [[Санакбай]] || 24 |- ! 9950 | [[Слямкан]] || 24 |- ! 9951 | [[Сабиден]] || 24 |- ! 9952 | [[Тілеулі]] || 24 |- ! 9953 | [[Салдат]] || 24 |- ! 9954 | [[Сағади]] || 24 |- ! 9955 | [[Розмухаммад]] || 24 |- ! 9956 | [[Саветкан]] || 24 |- ! 9957 | [[Садырхан]] || 24 |- ! 9958 | [[Тагаберген]] || 24 |- ! 9959 | [[Тағабай]] || 24 |- ! 9960 | [[Тлекберген]] || 24 |- ! 9961 | [[Рустамжан]] || 24 |- ! 9962 | [[Суннатбек]] || 24 |- ! 9963 | [[Сабирбай]] || 24 |- ! 9964 | [[Садирбай]] || 24 |- ! 9965 | [[Суңғат]] || 24 |- ! 9966 | [[Олимжон]] || 24 |- ! 9967 | [[Осерхан]] || 24 |- ! 9968 | [[Нуруддин]] || 24 |- ! 9969 | [[Оразгазы]] || 24 |- ! 9970 | [[Мырзагелды]] || 24 |- ! 9971 | [[Нурбота]] || 24 |- ! 9972 | [[Мұқажан]] || 24 |- ! 9973 | [[Нуркадам]] || 24 |- ! 9974 | [[Наймангазы]] || 24 |- ! 9975 | [[Нурсейіт]] || 24 |- ! 9976 | [[Нәсіпқали]] || 24 |- ! 9977 | [[Өктем]] || 24 |- ! 9978 | [[Назыр]] || 24 |- ! 9979 | [[Мұханбетқали]] || 24 |- ! 9980 | [[Нүрдаулет]] || 24 |- ! 9981 | [[Нуржаусын]] || 24 |- ! 9982 | [[Нұрдана]] || 24 |- ! 9983 | [[Рахан]] || 24 |- ! 9984 | [[Нүрсүлтан]] || 24 |- ! 9985 | [[Нұржаубай]] || 24 |- ! 9986 | [[Нәриман]] || 24 |- ! 9987 | [[Намир]] || 24 |- ! 9988 | [[Раматулла]] || 24 |- ! 9989 | [[Нусуп]] || 24 |- ! 9990 | [[Нур-Ислам]] || 24 |- ! 9991 | [[Нүрбол]] || 24 |- ! 9992 | [[Нурпейіс]] || 24 |- ! 9993 | [[Нұрасылхан]] || 24 |- ! 9994 | [[Нүрболат]] || 24 |- ! 9995 | [[Мұхамеддин]] || 24 |- ! 9996 | [[Махатай]] || 24 |- ! 9997 | [[Мумин]] || 24 |- ! 9998 | [[Мерзат]] || 24 |- ! 9999 | [[Қалым]] || 24 |- ! 10000 | [[Мурсалин]] || 24 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] lfl1zzdgyg5avjiciygbku9sppruspw 3 778573 3579484 2026-04-09T08:38:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579484 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Аружан 7е}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 13:38, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) g276c29ewnmn5rftaf5pwv1wy4d5pdr 0 778574 3579486 2026-04-09T08:42:19Z Kaiyr 3134 Жаңа бетте: Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика б... 3579486 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Навигациялық кесте |- !rowspan=4 | «Ер есімдерінің тізімі» |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 10001 | [[Қожа]] || 24 |- ! 10002 | [[Кият]] || 24 |- ! 10003 | [[Қорғанбай]] || 24 |- ! 10004 | [[Косымбай]] || 24 |- ! 10005 | [[Қуанәлі]] || 24 |- ! 10006 | [[Көлбай]] || 24 |- ! 10007 | [[Қурманғазы]] || 24 |- ! 10008 | [[Мауленбек]] || 24 |- ! 10009 | [[Магаш]] || 24 |- ! 10010 | [[Куттыгул]] || 24 |- ! 10011 | [[Магди]] || 24 |- ! 10012 | [[Мерамбек]] || 24 |- ! 10013 | [[Купжасар]] || 24 |- ! 10014 | [[Қабланбек]] || 24 |- ! 10015 | [[Мусалим]] || 24 |- ! 10016 | [[Мохаммед]] || 24 |- ! 10017 | [[Манапбай]] || 24 |- ! 10018 | [[Мусағали]] || 24 |- ! 10019 | [[Жандилла]] || 24 |- ! 10020 | [[Кемелжан]] || 24 |- ! 10021 | [[Иззатулла]] || 24 |- ! 10022 | [[Зейлбек]] || 24 |- ! 10023 | [[Кайнулла]] || 24 |- ! 10024 | [[Икрамжан]] || 24 |- ! 10025 | [[Кабдыкарим]] || 24 |- ! 10026 | [[Жанаткан]] || 24 |- ! 10027 | [[Жаханша]] || 24 |- ! 10028 | [[Кабанбай]] || 24 |- ! 10029 | [[Жасылбек]] || 24 |- ! 10030 | [[Ирбулат]] || 24 |- ! 10031 | [[Кашкынбай]] || 24 |- ! 10032 | [[Жолшибек]] || 24 |- ! 10033 | [[Жұбандық]] || 24 |- ! 10034 | [[Жукен]] || 24 |- ! 10035 | [[Зураб]] || 24 |- ! 10036 | [[Исламиддин]] || 24 |- ! 10037 | [[Каркын]] || 24 |- ! 10038 | [[Казыкен]] || 24 |- ! 10039 | [[Зарипбай]] || 24 |- ! 10040 | [[Жетписбек]] || 24 |- ! 10041 | [[Жумагельди]] || 24 |- ! 10042 | [[Кенжегара]] || 24 |- ! 10043 | [[Казахстан]] || 24 |- ! 10044 | [[Кабылкан]] || 24 |- ! 10045 | [[Жоныс]] || 24 |- ! 10046 | [[Имам]] || 24 |- ! 10047 | [[Ердібек]] || 24 |- ! 10048 | [[Ермади]] || 24 |- ! 10049 | [[Дәуітхан]] || 24 |- ! 10050 | [[Джанбырбай]] || 24 |- ! 10051 | [[Ділдабек]] || 24 |- ! 10052 | [[Гилым]] || 24 |- ! 10053 | [[Данар]] || 24 |- ! 10054 | [[Демирель]] || 24 |- ! 10055 | [[Елсүйер]] || 24 |- ! 10056 | [[Даурембек]] || 24 |- ! 10057 | [[Есгали]] || 24 |- ! 10058 | [[Досмахамбет]] || 24 |- ! 10059 | [[Жадігер]] || 24 |- ! 10060 | [[Есенияз]] || 24 |- ! 10061 | [[Дюсентай]] || 24 |- ! 10062 | [[Дуисенбек]] || 24 |- ! 10063 | [[Әбиірбек]] || 24 |- ! 10064 | [[Елгазы]] || 24 |- ! 10065 | [[Дэниз]] || 24 |- ! 10066 | [[Есилбек]] || 24 |- ! 10067 | [[Динат]] || 24 |- ! 10068 | [[Есілжан]] || 24 |- ! 10069 | [[Джусуп]] || 24 |- ! 10070 | [[Ескара]] || 24 |- ! 10071 | [[Диарбек]] || 24 |- ! 10072 | [[Әли-Асқар]] || 24 |- ! 10073 | [[Даулетбак]] || 24 |- ! 10074 | [[Елес]] || 24 |- ! 10075 | [[Әбдумәлік]] || 24 |- ! 10076 | [[Дәмир]] || 24 |- ! 10077 | [[Ермаш]] || 24 |- ! 10078 | [[Ергат]] || 24 |- ! 10079 | [[Ерайдын]] || 24 |- ! 10080 | [[Елеусыз]] || 24 |- ! 10081 | [[Ерасылхан]] || 24 |- ! 10082 | [[Дусенбек]] || 24 |- ! 10083 | [[Ержомарт]] || 24 |- ! 10084 | [[Әбді]] || 24 |- ! 10085 | [[Дәнеш]] || 24 |- ! 10086 | [[Даулыбай]] || 24 |- ! 10087 | [[Ділмұханбет]] || 24 |- ! 10088 | [[Әзізхан]] || 24 |- ! 10089 | [[Беркайыр]] || 24 |- ! 10090 | [[Баят]] || 24 |- ! 10091 | [[Байзулла]] || 24 |- ! 10092 | [[Бекзал]] || 24 |- ! 10093 | [[Аспанбек]] || 24 |- ! 10094 | [[Бескемпир]] || 24 |- ! 10095 | [[Балнұр]] || 24 |- ! 10096 | [[Бекмахамбет]] || 24 |- ! 10097 | [[Бейсенбі]] || 24 |- ! 10098 | [[Асимхан]] || 24 |- ! 10099 | [[Бердыкул]] || 24 |- ! 10100 | [[Аульбек]] || 24 |- ! 10101 | [[Бегнур]] || 24 |- ! 10102 | [[Асылкеней]] || 24 |- ! 10103 | [[Бекбота]] || 24 |- ! 10104 | [[Байдильда]] || 24 |- ! 10105 | [[Артай]] || 24 |- ! 10106 | [[Бобуржон]] || 24 |- ! 10107 | [[Барзу]] || 24 |- ! 10108 | [[Аянали]] || 24 |- ! 10109 | [[Байқожа]] || 24 |- ! 10110 | [[Бегей]] || 24 |- ! 10111 | [[Баяшат]] || 24 |- ! 10112 | [[Балгат]] || 24 |- ! 10113 | [[Ахметкерей]] || 24 |- ! 10114 | [[Арсыланбек]] || 24 |- ! 10115 | [[Ахтилек]] || 24 |- ! 10116 | [[Бакытали]] || 24 |- ! 10117 | [[Бекахмет]] || 24 |- ! 10118 | [[Багытбек]] || 24 |- ! 10119 | [[Базылжан]] || 24 |- ! 10120 | [[Буран]] || 24 |- ! 10121 | [[Арыстанбаб]] || 24 |- ! 10122 | [[Байжомарт]] || 24 |- ! 10123 | [[Адалжан]] || 24 |- ! 10124 | [[Авазбек]] || 24 |- ! 10125 | [[Айтакын]] || 24 |- ! 10126 | [[Алдибай]] || 24 |- ! 10127 | [[Амербек]] || 24 |- ! 10128 | [[Аидарбек]] || 24 |- ! 10129 | [[Абдунаби]] || 24 |- ! 10130 | [[Абдилазиз]] || 24 |- ! 10131 | [[Абдижапбар]] || 24 |- ! 10132 | [[Абдырахым]] || 24 |- ! 10133 | [[Ақылдос]] || 24 |- ! 10134 | [[Аликан]] || 24 |- ! 10135 | [[Агман]] || 24 |- ! 10136 | [[Айдаркул]] || 24 |- ! 10137 | [[Алгабай]] || 24 |- ! 10138 | [[Аққожа]] || 24 |- ! 10139 | [[Альмен]] || 24 |- ! 10140 | [[Айдидар]] || 24 |- ! 10141 | [[Альфир]] || 24 |- ! 10142 | [[Абжат]] || 24 |- ! 10143 | [[Абду-Рахим]] || 24 |- ! 10144 | [[Алладин]] || 24 |- ! 10145 | [[Адир]] || 24 |- ! 10146 | [[Айжигит]] || 24 |- ! 10147 | [[Ақылхан]] || 24 |- ! 10148 | [[Айлин]] || 24 |- ! 10149 | [[Айтуре]] || 24 |- ! 10150 | [[Аймаханбет]] || 24 |- ! 10151 | [[Агын]] || 24 |- ! 10152 | [[Абдықадыр]] || 24 |- ! 10153 | [[Араб]] || 24 |- ! 10154 | [[Абдикахар]] || 24 |- ! 10155 | [[Ардашер]] || 24 |- ! 10156 | [[Абдинасир]] || 24 |- ! 10157 | [[Абдыкали]] || 24 |- ! 10158 | [[Шахзодбек]] || 23 |- ! 10159 | [[Усан]] || 23 |- ! 10160 | [[Шамгали]] || 23 |- ! 10161 | [[Шұғайып]] || 23 |- ! 10162 | [[Умбеткали]] || 23 |- ! 10163 | [[Шахнияр]] || 23 |- ! 10164 | [[Эльёр]] || 23 |- ! 10165 | [[Тулюбек]] || 23 |- ! 10166 | [[Шамель]] || 23 |- ! 10167 | [[Уктам]] || 23 |- ! 10168 | [[Умиркул]] || 23 |- ! 10169 | [[Элдияр]] || 23 |- ! 10170 | [[Шотбай]] || 23 |- ! 10171 | [[Хангельды]] || 23 |- ! 10172 | [[Уснатдин]] || 23 |- ! 10173 | [[Хасенхан]] || 23 |- ! 10174 | [[Шахризат]] || 23 |- ! 10175 | [[Хабидолла]] || 23 |- ! 10176 | [[Хыдырбай]] || 23 |- ! 10177 | [[Төлеш]] || 23 |- ! 10178 | [[Турсынтай]] || 23 |- ! 10179 | [[Шабдан]] || 23 |- ! 10180 | [[Тургамбек]] || 23 |- ! 10181 | [[Хуандык]] || 23 |- ! 10182 | [[Туре]] || 23 |- ! 10183 | [[Утебек]] || 23 |- ! 10184 | [[Хуан]] || 23 |- ! 10185 | [[Турдибек]] || 23 |- ! 10186 | [[Тұрғынбек]] || 23 |- ! 10187 | [[Хажымурат]] || 23 |- ! 10188 | [[Элёрбек]] || 23 |- ! 10189 | [[Хидаят]] || 23 |- ! 10190 | [[Тулеуш]] || 23 |- ! 10191 | [[Сагидула]] || 23 |- ! 10192 | [[Сарқытбек]] || 23 |- ! 10193 | [[Сапиолла]] || 23 |- ! 10194 | [[Серкпай]] || 23 |- ! 10195 | [[Соломон]] || 23 |- ! 10196 | [[Рахатәлі]] || 23 |- ! 10197 | [[Санатхан]] || 23 |- ! 10198 | [[Сайлыбек]] || 23 |- ! 10199 | [[Рахмади]] || 23 |- ! 10200 | [[Ризахан]] || 23 |- ! 10201 | [[Сарсебай]] || 23 |- ! 10202 | [[Синан]] || 23 |- ! 10203 | [[Суйеугали]] || 23 |- ! 10204 | [[Тілепалды]] || 23 |- ! 10205 | [[Таган]] || 23 |- ! 10206 | [[Темирулан]] || 23 |- ! 10207 | [[Суйындык]] || 23 |- ! 10208 | [[Серафим]] || 23 |- ! 10209 | [[Сауырбек]] || 23 |- ! 10210 | [[Сабиргали]] || 23 |- ! 10211 | [[Тимирхан]] || 23 |- ! 10212 | [[Сейітқасым]] || 23 |- ! 10213 | [[Темрлан]] || 23 |- ! 10214 | [[Серкали]] || 23 |- ! 10215 | [[Такир]] || 23 |- ! 10216 | [[Токтабай]] || 23 |- ! 10217 | [[Самалхан]] || 23 |- ! 10218 | [[Раш]] || 23 |- ! 10219 | [[Сауырбай]] || 23 |- ! 10220 | [[Сартбай]] || 23 |- ! 10221 | [[Мухаммад Амин]] || 23 |- ! 10222 | [[Омурбай]] || 23 |- ! 10223 | [[Огабек]] || 23 |- ! 10224 | [[Нурслям]] || 23 |- ! 10225 | [[Османали]] || 23 |- ! 10226 | [[Мұхамедғали]] || 23 |- ! 10227 | [[Нуркамал]] || 23 |- ! 10228 | [[Мұхаммеддин]] || 23 |- ! 10229 | [[Набий]] || 23 |- ! 10230 | [[Мырзакасым]] || 23 |- ! 10231 | [[Нурибек]] || 23 |- ! 10232 | [[Нұрғожа]] || 23 |- ! 10233 | [[Нығметжан]] || 23 |- ! 10234 | [[Нахып]] || 23 |- ! 10235 | [[Нурхасым]] || 23 |- ! 10236 | [[Нурманбет]] || 23 |- ! 10237 | [[Нуразиз]] || 23 |- ! 10238 | [[Олим]] || 23 |- ! 10239 | [[Нурасхан]] || 23 |- ! 10240 | [[Нурқасым]] || 23 |- ! 10241 | [[Нурел]] || 23 |- ! 10242 | [[Нұрсұңқар]] || 23 |- ! 10243 | [[Нуркасим]] || 23 |- ! 10244 | [[Нұржеңіс]] || 23 |- ! 10245 | [[Нурби]] || 23 |- ! 10246 | [[Раимхан]] || 23 |- ! 10247 | [[Нұресіл]] || 23 |- ! 10248 | [[Нұрат]] || 23 |- ! 10249 | [[Мухаммаджон]] || 23 |- ! 10250 | [[Нұрсағын]] || 23 |- ! 10251 | [[Нұразим]] || 23 |- ! 10252 | [[Нурланхан]] || 23 |- ! 10253 | [[Ратбай]] || 23 |- ! 10254 | [[Нұрхадис]] || 23 |- ! 10255 | [[Нурберды]] || 23 |- ! 10256 | [[Өрлеу]] || 23 |- ! 10257 | [[Муталхан]] || 23 |- ! 10258 | [[Ногайбай]] || 23 |- ! 10259 | [[Низамаддин]] || 23 |- ! 10260 | [[Мухаметәли]] || 23 |- ! 10261 | [[Нәбижан]] || 23 |- ! 10262 | [[Мухамеди]] || 23 |- ! 10263 | [[Қосқанат]] || 23 |- ! 10264 | [[Қаблан]] || 23 |- ! 10265 | [[Мадинұр]] || 23 |- ! 10266 | [[Қалиолла]] || 23 |- ! 10267 | [[Курбангазы]] || 23 |- ! 10268 | [[Құбылайхан]] || 23 |- ! 10269 | [[Курак]] || 23 |- ! 10270 | [[Көбейхан]] || 23 |- ! 10271 | [[Қабиден]] || 23 |- ! 10272 | [[Құрбанали]] || 23 |- ! 10273 | [[Мақат]] || 23 |- ! 10274 | [[Козы-Корпеш]] || 23 |- ! 10275 | [[Курбанжан]] || 23 |- ! 10276 | [[Маршал]] || 23 |- ! 10277 | [[Меңдіғали]] || 23 |- ! 10278 | [[Қожаназар]] || 23 |- ! 10279 | [[Мергалий]] || 23 |- ! 10280 | [[Маули]] || 23 |- ! 10281 | [[Мешітбай]] || 23 |- ! 10282 | [[Коныратбай]] || 23 |- ! 10283 | [[Мизамгали]] || 23 |- ! 10284 | [[Қаратай]] || 23 |- ! 10285 | [[Кожагул]] || 23 |- ! 10286 | [[Кутжан]] || 23 |- ! 10287 | [[Қазақбай]] || 23 |- ! 10288 | [[Мағзам]] || 23 |- ! 10289 | [[Муктарбек]] || 23 |- ! 10290 | [[Кутыбай]] || 23 |- ! 10291 | [[Мекембай]] || 23 |- ! 10292 | [[Кобжан]] || 23 |- ! 10293 | [[Көмекбай]] || 23 |- ! 10294 | [[Мусажан]] || 23 |- ! 10295 | [[Курмангалей]] || 23 |- ! 10296 | [[Каматай]] || 23 |- ! 10297 | [[Жиренше]] || 23 |- ! 10298 | [[Камаш]] || 23 |- ! 10299 | [[Жанмәди]] || 23 |- ! 10300 | [[Жолбарысхан]] || 23 |- ! 10301 | [[Исматилла]] || 23 |- ! 10302 | [[Исембек]] || 23 |- ! 10303 | [[Кабикен]] || 23 |- ! 10304 | [[Карпат]] || 23 |- ! 10305 | [[Жолаушы]] || 23 |- ! 10306 | [[Женисжан]] || 23 |- ! 10307 | [[Жиеней]] || 23 |- ! 10308 | [[Жұманәлі]] || 23 |- ! 10309 | [[Жанмырза]] || 23 |- ! 10310 | [[Кеунимжай]] || 23 |- ! 10311 | [[Каримберди]] || 23 |- ! 10312 | [[Жанадыл]] || 23 |- ! 10313 | [[Истай]] || 23 |- ! 10314 | [[Кадирберген]] || 23 |- ! 10315 | [[Кажимхан]] || 23 |- ! 10316 | [[Зорбай]] || 23 |- ! 10317 | [[Исакул]] || 23 |- ! 10318 | [[Иманмади]] || 23 |- ! 10319 | [[Илхамжан]] || 23 |- ! 10320 | [[Камариден]] || 23 |- ! 10321 | [[Женысбек]] || 23 |- ! 10322 | [[Калхаман]] || 23 |- ! 10323 | [[Жасбулат]] || 23 |- ! 10324 | [[Исса]] || 23 |- ! 10325 | [[Кеңесбай]] || 23 |- ! 10326 | [[Зафарбек]] || 23 |- ! 10327 | [[Жанияр]] || 23 |- ! 10328 | [[Жусупали]] || 23 |- ! 10329 | [[Жанбақыт]] || 23 |- ! 10330 | [[Зарубай]] || 23 |- ! 10331 | [[Жұмахмет]] || 23 |- ! 10332 | [[Идеят]] || 23 |- ! 10333 | [[Калимбек]] || 23 |- ! 10334 | [[Кабжан]] || 23 |- ! 10335 | [[Измурат]] || 23 |- ! 10336 | [[Ердулла]] || 23 |- ! 10337 | [[Ерджан]] || 23 |- ! 10338 | [[Әліп]] || 23 |- ! 10339 | [[Есқуат]] || 23 |- ! 10340 | [[Ергелди]] || 23 |- ! 10341 | [[Есым]] || 23 |- ! 10342 | [[Елжар]] || 23 |- ! 10343 | [[Досет]] || 23 |- ! 10344 | [[Ерлихан]] || 23 |- ! 10345 | [[Еркелди]] || 23 |- ! 10346 | [[Денислам]] || 23 |- ! 10347 | [[Ділдар]] || 23 |- ! 10348 | [[Жаксыгелди]] || 23 |- ! 10349 | [[Әдилбек]] || 23 |- ! 10350 | [[Есилбай]] || 23 |- ! 10351 | [[Әдилет]] || 23 |- ! 10352 | [[Ерсамат]] || 23 |- ! 10353 | [[Әдият]] || 23 |- ! 10354 | [[Әлмәди]] || 23 |- ! 10355 | [[Дастем]] || 23 |- ! 10356 | [[Ерлык]] || 23 |- ! 10357 | [[Джанузак]] || 23 |- ! 10358 | [[Есенгул]] || 23 |- ! 10359 | [[Датқа]] || 23 |- ! 10360 | [[Дуисен]] || 23 |- ! 10361 | [[Диляр]] || 23 |- ! 10362 | [[Жайшылық]] || 23 |- ! 10363 | [[Әлемгер]] || 23 |- ! 10364 | [[Данебай]] || 23 |- ! 10365 | [[Еркн]] || 23 |- ! 10366 | [[Жалал]] || 23 |- ! 10367 | [[Жамагат]] || 23 |- ! 10368 | [[Ерғабыл]] || 23 |- ! 10369 | [[Еренсиз]] || 23 |- ! 10370 | [[Әліасқар]] || 23 |- ! 10371 | [[Арсалан]] || 23 |- ! 10372 | [[Билимхан]] || 23 |- ! 10373 | [[Галимжон]] || 23 |- ! 10374 | [[Бахтяр]] || 23 |- ! 10375 | [[Баққонды]] || 23 |- ! 10376 | [[Бимухан]] || 23 |- ! 10377 | [[Ахрорбек]] || 23 |- ! 10378 | [[Ахатбек]] || 23 |- ! 10379 | [[Барлыбек]] || 23 |- ! 10380 | [[Баскар]] || 23 |- ! 10381 | [[Берикгали]] || 23 |- ! 10382 | [[Бакитхан]] || 23 |- ! 10383 | [[Арыстамбек]] || 23 |- ! 10384 | [[Багдавлет]] || 23 |- ! 10385 | [[Беркутбай]] || 23 |- ! 10386 | [[Болотбек]] || 23 |- ! 10387 | [[Бекзатбек]] || 23 |- ! 10388 | [[Базарәлі]] || 23 |- ! 10389 | [[Бахатжан]] || 23 |- ! 10390 | [[Боромбай]] || 23 |- ! 10391 | [[Ганият]] || 23 |- ! 10392 | [[Асылгали]] || 23 |- ! 10393 | [[Баймухамед]] || 23 |- ! 10394 | [[Ботан]] || 23 |- ! 10395 | [[Ғаббас]] || 23 |- ! 10396 | [[Асылгерей]] || 23 |- ! 10397 | [[Бекдаир]] || 23 |- ! 10398 | [[Бөкей]] || 23 |- ! 10399 | [[Бақтілек]] || 23 |- ! 10400 | [[Бакчан]] || 23 |- ! 10401 | [[Байсалбай]] || 23 |- ! 10402 | [[Бегімбет]] || 23 |- ! 10403 | [[Асылзада]] || 23 |- ! 10404 | [[Бримжан]] || 23 |- ! 10405 | [[Ахтай]] || 23 |- ! 10406 | [[Букейхан]] || 23 |- ! 10407 | [[Атакелді]] || 23 |- ! 10408 | [[Балхыбек]] || 23 |- ! 10409 | [[Арнау]] || 23 |- ! 10410 | [[Бархат]] || 23 |- ! 10411 | [[Бахтберген]] || 23 |- ! 10412 | [[Баимбет]] || 23 |- ! 10413 | [[Бексанат]] || 23 |- ! 10414 | [[Бейбарыссұлтан]] || 23 |- ! 10415 | [[Бейнеубай]] || 23 |- ! 10416 | [[Бұхарбай]] || 23 |- ! 10417 | [[Баир]] || 23 |- ! 10418 | [[Аширалы]] || 23 |- ! 10419 | [[Абдулхай]] || 23 |- ! 10420 | [[Абдуғафур]] || 23 |- ! 10421 | [[Амантұрлы]] || 23 |- ! 10422 | [[Алмар]] || 23 |- ! 10423 | [[Акжаркын]] || 23 |- ! 10424 | [[Алмен]] || 23 |- ! 10425 | [[Айтмұхамед]] || 23 |- ! 10426 | [[Абзелбек]] || 23 |- ! 10427 | [[Ағәділ]] || 23 |- ! 10428 | [[Алнияз]] || 23 |- ! 10429 | [[Алихон]] || 23 |- ! 10430 | [[Ажинияз]] || 23 |- ! 10431 | [[Адилкерей]] || 23 |- ! 10432 | [[Аймуханбет]] || 23 |- ! 10433 | [[Алиомар]] || 23 |- ! 10434 | [[Абихан]] || 23 |- ! 10435 | [[Айтмұхан]] || 23 |- ! 10436 | [[Абдуннұр]] || 23 |- ! 10437 | [[Аметхан]] || 23 |- ! 10438 | [[Абдуохап]] || 23 |- ! 10439 | [[Абдулгазиз]] || 23 |- ! 10440 | [[Абылғазы]] || 23 |- ! 10441 | [[Амиркан]] || 23 |- ! 10442 | [[Абдихадир]] || 23 |- ! 10443 | [[Абдуссалям]] || 23 |- ! 10444 | [[Альсейт]] || 23 |- ! 10445 | [[Адий]] || 23 |- ! 10446 | [[Альфинур]] || 23 |- ! 10447 | [[Адилмурат]] || 23 |- ! 10448 | [[Амалхан]] || 23 |- ! 10449 | [[Абу Мансур]] || 23 |- ! 10450 | [[Шалатай]] || 22 |- ! 10451 | [[Хамзабек]] || 22 |- ! 10452 | [[Тұрархан]] || 22 |- ! 10453 | [[Халель]] || 22 |- ! 10454 | [[Турисбек]] || 22 |- ! 10455 | [[Турлыгазы]] || 22 |- ! 10456 | [[Шакәрім]] || 22 |- ! 10457 | [[Урозали]] || 22 |- ! 10458 | [[Шапхат]] || 22 |- ! 10459 | [[Эльшан]] || 22 |- ! 10460 | [[Шамсидин]] || 22 |- ! 10461 | [[Тузелбек]] || 22 |- ! 10462 | [[Шамсат]] || 22 |- ! 10463 | [[Турдыгали]] || 22 |- ! 10464 | [[Шайхидин]] || 22 |- ! 10465 | [[Умертай]] || 22 |- ! 10466 | [[Шынжырбай]] || 22 |- ! 10467 | [[Уринбосар]] || 22 |- ! 10468 | [[Шолпанбек]] || 22 |- ! 10469 | [[Утегул]] || 22 |- ! 10470 | [[Шамсутдин]] || 22 |- ! 10471 | [[Узбекбай]] || 22 |- ! 10472 | [[Хасымхан]] || 22 |- ! 10473 | [[Хабибуллаһ]] || 22 |- ! 10474 | [[Халидолла]] || 22 |- ! 10475 | [[Хандәулет]] || 22 |- ! 10476 | [[Ханназар]] || 22 |- ! 10477 | [[Тұрғали]] || 22 |- ! 10478 | [[Ханбатыр]] || 22 |- ! 10479 | [[Уәлибек]] || 22 |- ! 10480 | [[Хайрош]] || 22 |- ! 10481 | [[Тугель]] || 22 |- ! 10482 | [[Эрлик]] || 22 |- ! 10483 | [[Хамет]] || 22 |- ! 10484 | [[Хашим]] || 22 |- ! 10485 | [[Сабырәлі]] || 22 |- ! 10486 | [[Собиржон]] || 22 |- ! 10487 | [[Тілес]] || 22 |- ! 10488 | [[Телеген]] || 22 |- ! 10489 | [[Серим]] || 22 |- ! 10490 | [[Талапберген]] || 22 |- ! 10491 | [[Тоқберген]] || 22 |- ! 10492 | [[Серіхан]] || 22 |- ! 10493 | [[Тлеккабул]] || 22 |- ! 10494 | [[Рифкат]] || 22 |- ! 10495 | [[Тасыбай]] || 22 |- ! 10496 | [[Темеркан]] || 22 |- ! 10497 | [[Токкожа]] || 22 |- ! 10498 | [[Серкен]] || 22 |- ! 10499 | [[Сағыдат]] || 22 |- ! 10500 | [[Темиркул]] || 22 |- ! 10501 | [[Сани]] || 22 |- ! 10502 | [[Сапаргазы]] || 22 |- ! 10503 | [[Рахимтай]] || 22 |- ! 10504 | [[Рувим]] || 22 |- ! 10505 | [[Саиын]] || 22 |- ! 10506 | [[Сәби]] || 22 |- ! 10507 | [[Рахымғали]] || 22 |- ! 10508 | [[Сәбитхан]] || 22 |- ! 10509 | [[Тлеули]] || 22 |- ! 10510 | [[Сейтбай]] || 22 |- ! 10511 | [[Сражатдин]] || 22 |- ! 10512 | [[Саттигул]] || 22 |- ! 10513 | [[Тауекель]] || 22 |- ! 10514 | [[Саттыгул]] || 22 |- ! 10515 | [[Суйинбай]] || 22 |- ! 10516 | [[Танжарик]] || 22 |- ! 10517 | [[Токташ]] || 22 |- ! 10518 | [[Сүндетәли]] || 22 |- ! 10519 | [[Саяуш]] || 22 |- ! 10520 | [[Сатыбек]] || 22 |- ! 10521 | [[Сағымжан]] || 22 |- ! 10522 | [[Скандарбек]] || 22 |- ! 10523 | [[Онербай]] || 22 |- ! 10524 | [[Нұрмади]] || 22 |- ! 10525 | [[Нұрхамит]] || 22 |- ! 10526 | [[Нурмухамад]] || 22 |- ! 10527 | [[Низаматдин]] || 22 |- ! 10528 | [[Отеш]] || 22 |- ! 10529 | [[Нуркеш]] || 22 |- ! 10530 | [[Нұрағат]] || 22 |- ! 10531 | [[Мұңайтпас]] || 22 |- ! 10532 | [[Мухтаржан]] || 22 |- ! 10533 | [[Пирман]] || 22 |- ! 10534 | [[Оскинбай]] || 22 |- ! 10535 | [[Нұралыхан]] || 22 |- ! 10536 | [[Нугыман]] || 22 |- ! 10537 | [[Нурлубай]] || 22 |- ! 10538 | [[Нұрболған]] || 22 |- ! 10539 | [[Мұхамед-Әли]] || 22 |- ! 10540 | [[Науырзбай]] || 22 |- ! 10541 | [[Насрулла]] || 22 |- ! 10542 | [[Мұхамед-Али]] || 22 |- ! 10543 | [[Нұрдулат]] || 22 |- ! 10544 | [[Мұхаммәд]] || 22 |- ! 10545 | [[Наил]] || 22 |- ! 10546 | [[Райжан]] || 22 |- ! 10547 | [[Ракыш]] || 22 |- ! 10548 | [[Нуркадыр]] || 22 |- ! 10549 | [[Рафис]] || 22 |- ! 10550 | [[Нукусбай]] || 22 |- ! 10551 | [[Нурзада]] || 22 |- ! 10552 | [[Нурданбек]] || 22 |- ! 10553 | [[Нарғұлан]] || 22 |- ! 10554 | [[Нұрсайд]] || 22 |- ! 10555 | [[Қожакелді]] || 22 |- ! 10556 | [[Қайратжан]] || 22 |- ! 10557 | [[Майданбек]] || 22 |- ! 10558 | [[Малкаждар]] || 22 |- ! 10559 | [[Қанабек]] || 22 |- ! 10560 | [[Мейремхан]] || 22 |- ! 10561 | [[Маткерим]] || 22 |- ! 10562 | [[Мейыржан]] || 22 |- ! 10563 | [[Колдасын]] || 22 |- ! 10564 | [[Курбонали]] || 22 |- ! 10565 | [[Махамет]] || 22 |- ! 10566 | [[Мелдеби]] || 22 |- ! 10567 | [[Меерхан]] || 22 |- ! 10568 | [[Кәміл]] || 22 |- ! 10569 | [[Масуд]] || 22 |- ! 10570 | [[Қалмұхаммед]] || 22 |- ! 10571 | [[Курманкул]] || 22 |- ! 10572 | [[Құрбанғали]] || 22 |- ! 10573 | [[Мағауя]] || 22 |- ! 10574 | [[Кынабек]] || 22 |- ! 10575 | [[Музапар]] || 22 |- ! 10576 | [[Кубай]] || 22 |- ! 10577 | [[Мукангали]] || 22 |- ! 10578 | [[Мадиниет]] || 22 |- ! 10579 | [[Мулдагали]] || 22 |- ! 10580 | [[Қайыркелді]] || 22 |- ! 10581 | [[Копболсын]] || 22 |- ! 10582 | [[Мәдижан]] || 22 |- ! 10583 | [[Магдан]] || 22 |- ! 10584 | [[Мәмбет]] || 22 |- ! 10585 | [[Мадыхан]] || 22 |- ! 10586 | [[Маннап]] || 22 |- ! 10587 | [[Зайырбек]] || 22 |- ! 10588 | [[Кенжабай]] || 22 |- ! 10589 | [[Кенгес]] || 22 |- ! 10590 | [[Жеткен]] || 22 |- ! 10591 | [[Зинел]] || 22 |- ! 10592 | [[Жанызак]] || 22 |- ! 10593 | [[Карамаддин]] || 22 |- ! 10594 | [[Каллибек]] || 22 |- ! 10595 | [[Журагат]] || 22 |- ! 10596 | [[Ильгизар]] || 22 |- ! 10597 | [[Кенжеғазы]] || 22 |- ! 10598 | [[Кайбулла]] || 22 |- ! 10599 | [[Калаубай]] || 22 |- ! 10600 | [[Жанабіл]] || 22 |- ! 10601 | [[Ират]] || 22 |- ! 10602 | [[Калымхан]] || 22 |- ! 10603 | [[Жансүйер]] || 22 |- ! 10604 | [[Катарбай]] || 22 |- ! 10605 | [[Жамбулбек]] || 22 |- ! 10606 | [[Исламнұр]] || 22 |- ! 10607 | [[Жандархан]] || 22 |- ! 10608 | [[Жас-Улан]] || 22 |- ! 10609 | [[Кенжеахмет]] || 22 |- ! 10610 | [[Жанарс]] || 22 |- ! 10611 | [[Иманнұр]] || 22 |- ! 10612 | [[Жолдасқали]] || 22 |- ! 10613 | [[Кансеит]] || 22 |- ! 10614 | [[Камалидин]] || 22 |- ! 10615 | [[Жусипхан]] || 22 |- ! 10616 | [[Жамсап]] || 22 |- ! 10617 | [[Йунус]] || 22 |- ! 10618 | [[Жаңарыс]] || 22 |- ! 10619 | [[Каракул]] || 22 |- ! 10620 | [[Жамел]] || 22 |- ! 10621 | [[Жүрсінбек]] || 22 |- ! 10622 | [[Жылкелді]] || 22 |- ! 10623 | [[Калидолла]] || 22 |- ! 10624 | [[Жанбырбек]] || 22 |- ! 10625 | [[Демеухан]] || 22 |- ! 10626 | [[Жамалдин]] || 22 |- ! 10627 | [[Жалелхан]] || 22 |- ! 10628 | [[Дагистан]] || 22 |- ! 10629 | [[Даврен]] || 22 |- ! 10630 | [[Әбуәли]] || 22 |- ! 10631 | [[Әлиакпар]] || 22 |- ! 10632 | [[Доскан]] || 22 |- ! 10633 | [[Еркинали]] || 22 |- ! 10634 | [[Әбу-Насыр]] || 22 |- ! 10635 | [[Есентемір]] || 22 |- ! 10636 | [[Естуре]] || 22 |- ! 10637 | [[Дінмұхаммедәлі]] || 22 |- ! 10638 | [[Дулати]] || 22 |- ! 10639 | [[Елгонды]] || 22 |- ! 10640 | [[Әбдіәшім]] || 22 |- ! 10641 | [[Әбілтай]] || 22 |- ! 10642 | [[Әлтай]] || 22 |- ! 10643 | [[Жазыбек]] || 22 |- ! 10644 | [[Елмырза]] || 22 |- ! 10645 | [[Даулетпек]] || 22 |- ! 10646 | [[Даулбек]] || 22 |- ! 10647 | [[Еркали]] || 22 |- ! 10648 | [[Ерекен]] || 22 |- ! 10649 | [[Ер-Асыл]] || 22 |- ! 10650 | [[Дауыр]] || 22 |- ! 10651 | [[Әкімбай]] || 22 |- ! 10652 | [[Динасил]] || 22 |- ! 10653 | [[Жаксылық]] || 22 |- ! 10654 | [[Есмагзам]] || 22 |- ! 10655 | [[Ермухаммет]] || 22 |- ! 10656 | [[Дониер]] || 22 |- ! 10657 | [[Егемен]] || 22 |- ! 10658 | [[Диана]] || 22 |- ! 10659 | [[Елебек]] || 22 |- ! 10660 | [[Досыбай]] || 22 |- ! 10661 | [[Жалгау]] || 22 |- ! 10662 | [[Жабайхан]] || 22 |- ! 10663 | [[Дуйсемби]] || 22 |- ! 10664 | [[Ертан]] || 22 |- ! 10665 | [[Джихангир]] || 22 |- ! 10666 | [[Ахмет-Әли]] || 22 |- ! 10667 | [[Балғымбек]] || 22 |- ! 10668 | [[Ғази]] || 22 |- ! 10669 | [[Багиткали]] || 22 |- ! 10670 | [[Бакыткалий]] || 22 |- ! 10671 | [[Бермагамбет]] || 22 |- ! 10672 | [[Асанби]] || 22 |- ! 10673 | [[Бермаганбет]] || 22 |- ! 10674 | [[Гамлет]] || 22 |- ! 10675 | [[Бернат]] || 22 |- ! 10676 | [[Бектан]] || 22 |- ! 10677 | [[Батай]] || 22 |- ! 10678 | [[Атлан]] || 22 |- ! 10679 | [[Бесимбай]] || 22 |- ! 10680 | [[Ахметияр]] || 22 |- ! 10681 | [[Асимжан]] || 22 |- ! 10682 | [[Гадылжан]] || 22 |- ! 10683 | [[Бекентай]] || 22 |- ! 10684 | [[Галиден]] || 22 |- ! 10685 | [[Билолбек]] || 22 |- ! 10686 | [[Асилхон]] || 22 |- ! 10687 | [[Баграт]] || 22 |- ! 10688 | [[Асем]] || 22 |- ! 10689 | [[Бимбет]] || 22 |- ! 10690 | [[Бахи]] || 22 |- ! 10691 | [[Бимен]] || 22 |- ! 10692 | [[Бектурсин]] || 22 |- ! 10693 | [[Балхан]] || 22 |- ! 10694 | [[Башар]] || 22 |- ! 10695 | [[Бакберды]] || 22 |- ! 10696 | [[Ғабдулғани]] || 22 |- ! 10697 | [[Бахтигали]] || 22 |- ! 10698 | [[Бердигул]] || 22 |- ! 10699 | [[Аянхан]] || 22 |- ! 10700 | [[Бақтілеу]] || 22 |- ! 10701 | [[Бозорбой]] || 22 |- ! 10702 | [[Армон]] || 22 |- ! 10703 | [[Байділда]] || 22 |- ! 10704 | [[Бақытбол]] || 22 |- ! 10705 | [[Бостандық]] || 22 |- ! 10706 | [[Ғалымхан]] || 22 |- ! 10707 | [[Бейбарыс Сұлтан]] || 22 |- ! 10708 | [[Ғанизат]] || 22 |- ! 10709 | [[Багда]] || 22 |- ! 10710 | [[Гасан]] || 22 |- ! 10711 | [[Бактяр]] || 22 |- ! 10712 | [[Баку]] || 22 |- ! 10713 | [[Гафуржан]] || 22 |- ! 10714 | [[Абдулхан]] || 22 |- ! 10715 | [[Абунасир]] || 22 |- ! 10716 | [[Амерлан]] || 22 |- ! 10717 | [[Абубакар]] || 22 |- ! 10718 | [[Ақерке]] || 22 |- ! 10719 | [[Абдукаюм]] || 22 |- ! 10720 | [[Абилкас]] || 22 |- ! 10721 | [[Алманбет]] || 22 |- ! 10722 | [[Айадил]] || 22 |- ! 10723 | [[Алсай]] || 22 |- ! 10724 | [[Аміржан]] || 22 |- ! 10725 | [[Абдураззак]] || 22 |- ! 10726 | [[Анувар]] || 22 |- ! 10727 | [[Айтахан]] || 22 |- ! 10728 | [[Абдул Карим]] || 22 |- ! 10729 | [[Абулкаир]] || 22 |- ! 10730 | [[Абдимаулен]] || 22 |- ! 10731 | [[Айгелді]] || 22 |- ! 10732 | [[Айдемир]] || 22 |- ! 10733 | [[Абжапар]] || 22 |- ! 10734 | [[Абдулбасит]] || 22 |- ! 10735 | [[Айтғали]] || 22 |- ! 10736 | [[Ақай]] || 22 |- ! 10737 | [[Амалбай]] || 22 |- ! 10738 | [[Алдамберген]] || 22 |- ! 10739 | [[Амандәулет]] || 22 |- ! 10740 | [[Альдемир]] || 22 |- ! 10741 | [[Абдираим]] || 22 |- ! 10742 | [[Алга]] || 22 |- ! 10743 | [[Абилмажин]] || 22 |- ! 10744 | [[Абдысадык]] || 22 |- ! 10745 | [[Абдуллин]] || 22 |- ! 10746 | [[Абилкан]] || 22 |- ! 10747 | [[Айдарлы]] || 22 |- ! 10748 | [[Аргинбай]] || 22 |- ! 10749 | [[Аймухамет]] || 22 |- ! 10750 | [[Арислан]] || 22 |- ! 10751 | [[Аидархан]] || 22 |- ! 10752 | [[Алхамбек]] || 22 |- ! 10753 | [[Хызыр]] || 21 |- ! 10754 | [[Шынгызхан]] || 21 |- ! 10755 | [[Яхя]] || 21 |- ! 10756 | [[Хажымухан]] || 21 |- ! 10757 | [[Ырысалды]] || 21 |- ! 10758 | [[Хазретали]] || 21 |- ! 10759 | [[Эрнис]] || 21 |- ! 10760 | [[Турдибай]] || 21 |- ! 10761 | [[Тузел]] || 21 |- ! 10762 | [[Торетай]] || 21 |- ! 10763 | [[Хожаберген]] || 21 |- ! 10764 | [[Тулетай]] || 21 |- ! 10765 | [[Элибек]] || 21 |- ! 10766 | [[Халидулла]] || 21 |- ! 10767 | [[Фирдауси]] || 21 |- ! 10768 | [[Турегелды]] || 21 |- ! 10769 | [[Шотан]] || 21 |- ! 10770 | [[Тургинбай]] || 21 |- ! 10771 | [[Шукурбай]] || 21 |- ! 10772 | [[Шах-Ислам]] || 21 |- ! 10773 | [[Шынали]] || 21 |- ! 10774 | [[Шеркешбай]] || 21 |- ! 10775 | [[Шынжырбек]] || 21 |- ! 10776 | [[Шермухамед]] || 21 |- ! 10777 | [[Фазил]] || 21 |- ! 10778 | [[Тулюбай]] || 21 |- ! 10779 | [[Тынышкали]] || 21 |- ! 10780 | [[Ханбек]] || 21 |- ! 10781 | [[Хыдырбек]] || 21 |- ! 10782 | [[Тохан]] || 21 |- ! 10783 | [[Шагдат]] || 21 |- ! 10784 | [[Хандияр]] || 21 |- ! 10785 | [[Фуркан]] || 21 |- ! 10786 | [[Шиндаулет]] || 21 |- ! 10787 | [[Хабиден]] || 21 |- ! 10788 | [[Хаджи-Мурат]] || 21 |- ! 10789 | [[Шоң]] || 21 |- ! 10790 | [[Рысбол]] || 21 |- ! 10791 | [[Ровшан]] || 21 |- ! 10792 | [[Талжан]] || 21 |- ! 10793 | [[Тахауи]] || 21 |- ! 10794 | [[Султанбейбарс]] || 21 |- ! 10795 | [[Сәду]] || 21 |- ! 10796 | [[Сагидат]] || 21 |- ! 10797 | [[Салық]] || 21 |- ! 10798 | [[Сұлтанбейбарс]] || 21 |- ! 10799 | [[Сагинган]] || 21 |- ! 10800 | [[Салех]] || 21 |- ! 10801 | [[Саилау]] || 21 |- ! 10802 | [[Серкбол]] || 21 |- ! 10803 | [[Султанкул]] || 21 |- ! 10804 | [[Рахманәли]] || 21 |- ! 10805 | [[Садыржан]] || 21 |- ! 10806 | [[Тилеугабыл]] || 21 |- ! 10807 | [[Сейджан]] || 21 |- ! 10808 | [[Рустемхан]] || 21 |- ! 10809 | [[Рахмжан]] || 21 |- ! 10810 | [[Тогайбек]] || 21 |- ! 10811 | [[Тасжан]] || 21 |- ! 10812 | [[Серекжан]] || 21 |- ! 10813 | [[Сындар]] || 21 |- ! 10814 | [[Суан]] || 21 |- ! 10815 | [[Тендык]] || 21 |- ! 10816 | [[Салибек]] || 21 |- ! 10817 | [[Сайболат]] || 21 |- ! 10818 | [[Салижан]] || 21 |- ! 10819 | [[Рефхат]] || 21 |- ! 10820 | [[Сигуат]] || 21 |- ! 10821 | [[Сейтмахан]] || 21 |- ! 10822 | [[Сыйлас]] || 21 |- ! 10823 | [[Самғау]] || 21 |- ! 10824 | [[Саидахмад]] || 21 |- ! 10825 | [[Тлеуберді]] || 21 |- ! 10826 | [[Сабыт]] || 21 |- ! 10827 | [[Тәліп]] || 21 |- ! 10828 | [[Султанғали]] || 21 |- ! 10829 | [[Сайраш]] || 21 |- ! 10830 | [[Сатымбек]] || 21 |- ! 10831 | [[Сұлтан-Ахмет]] || 21 |- ! 10832 | [[Табрис]] || 21 |- ! 10833 | [[Султаналы]] || 21 |- ! 10834 | [[Тишбек]] || 21 |- ! 10835 | [[Нұрмолда]] || 21 |- ! 10836 | [[Насиполла]] || 21 |- ! 10837 | [[Нургалим]] || 21 |- ! 10838 | [[Нурлаш]] || 21 |- ! 10839 | [[Оян]] || 21 |- ! 10840 | [[Нураман]] || 21 |- ! 10841 | [[Нурылла]] || 21 |- ! 10842 | [[Одил]] || 21 |- ! 10843 | [[Назаралы]] || 21 |- ! 10844 | [[Озгерис]] || 21 |- ! 10845 | [[Мұқаметәлі]] || 21 |- ! 10846 | [[Мынжас]] || 21 |- ! 10847 | [[Мусреп]] || 21 |- ! 10848 | [[Нұрамир]] || 21 |- ! 10849 | [[Раббани]] || 21 |- ! 10850 | [[Нурманбек]] || 21 |- ! 10851 | [[Нуркас]] || 21 |- ! 10852 | [[Нұрасылбек]] || 21 |- ! 10853 | [[Мұхитжан]] || 21 |- ! 10854 | [[Нұр-Ахмет]] || 21 |- ! 10855 | [[Нурлангазы]] || 21 |- ! 10856 | [[Нурдаурен]] || 21 |- ! 10857 | [[Нұридін]] || 21 |- ! 10858 | [[Омерсерик]] || 21 |- ! 10859 | [[Мұхамед Әли]] || 21 |- ! 10860 | [[Мырзаахмет]] || 21 |- ! 10861 | [[Ниятулла]] || 21 |- ! 10862 | [[Омерхан]] || 21 |- ! 10863 | [[Мұханбетали]] || 21 |- ! 10864 | [[Нурден]] || 21 |- ! 10865 | [[Пірназар]] || 21 |- ! 10866 | [[Нурдильда]] || 21 |- ! 10867 | [[Раббил]] || 21 |- ! 10868 | [[Мырзаәли]] || 21 |- ! 10869 | [[Разах]] || 21 |- ! 10870 | [[Мутал]] || 21 |- ! 10871 | [[Мұхамедкәрім]] || 21 |- ! 10872 | [[Оразкелди]] || 21 |- ! 10873 | [[Расил]] || 21 |- ! 10874 | [[Нұреділ]] || 21 |- ! 10875 | [[Мұзарт]] || 21 |- ! 10876 | [[Орингали]] || 21 |- ! 10877 | [[Ниетқали]] || 21 |- ! 10878 | [[Нұржүрек]] || 21 |- ! 10879 | [[Мыхтыбек]] || 21 |- ! 10880 | [[Нұркенже]] || 21 |- ! 10881 | [[Куттимурат]] || 21 |- ! 10882 | [[Курмангажы]] || 21 |- ! 10883 | [[Қойлыбай]] || 21 |- ! 10884 | [[Максадбек]] || 21 |- ! 10885 | [[Майлыбек]] || 21 |- ! 10886 | [[Қасымқан]] || 21 |- ! 10887 | [[Қармыс]] || 21 |- ! 10888 | [[Маулетжан]] || 21 |- ! 10889 | [[Муктархан]] || 21 |- ! 10890 | [[Куанышгали]] || 21 |- ! 10891 | [[Муһаммад]] || 21 |- ! 10892 | [[Маутбек]] || 21 |- ! 10893 | [[Мербек]] || 21 |- ! 10894 | [[Қуандык]] || 21 |- ! 10895 | [[Конар]] || 21 |- ! 10896 | [[Көпбосын]] || 21 |- ! 10897 | [[Муканбеткали]] || 21 |- ! 10898 | [[Куламан]] || 21 |- ! 10899 | [[Куламерген]] || 21 |- ! 10900 | [[Мальгаждар]] || 21 |- ! 10901 | [[Муқан]] || 21 |- ! 10902 | [[Кудирет]] || 21 |- ! 10903 | [[Құрманқазы]] || 21 |- ! 10904 | [[Қажмұхан]] || 21 |- ! 10905 | [[Лаик]] || 21 |- ! 10906 | [[Құлахмет]] || 21 |- ! 10907 | [[Куралтай]] || 21 |- ! 10908 | [[Қазыбай]] || 21 |- ! 10909 | [[Кувват]] || 21 |- ! 10910 | [[Куванш]] || 21 |- ! 10911 | [[Мусагалий]] || 21 |- ! 10912 | [[Калим]] || 21 |- ! 10913 | [[Камзе]] || 21 |- ! 10914 | [[Ильясхан]] || 21 |- ! 10915 | [[Жылкыайдар]] || 21 |- ! 10916 | [[Жамол]] || 21 |- ! 10917 | [[Зарыккан]] || 21 |- ! 10918 | [[Исроил]] || 21 |- ! 10919 | [[Иманберді]] || 21 |- ! 10920 | [[Камзат]] || 21 |- ! 10921 | [[Кенгирбай]] || 21 |- ! 10922 | [[Жаппархан]] || 21 |- ! 10923 | [[Кабилбек]] || 21 |- ! 10924 | [[Жолдыхан]] || 21 |- ! 10925 | [[Кадер]] || 21 |- ! 10926 | [[Казтуган]] || 21 |- ! 10927 | [[Исках]] || 21 |- ! 10928 | [[Ибраһім]] || 21 |- ! 10929 | [[Жасарбек]] || 21 |- ! 10930 | [[Жамбылбай]] || 21 |- ! 10931 | [[Ишан]] || 21 |- ! 10932 | [[Зинұр]] || 21 |- ! 10933 | [[Жолдаспек]] || 21 |- ! 10934 | [[Кәкімжан]] || 21 |- ! 10935 | [[Кенжабек]] || 21 |- ! 10936 | [[Капиз]] || 21 |- ! 10937 | [[Карипжан]] || 21 |- ! 10938 | [[Жасқыран]] || 21 |- ! 10939 | [[Жасыұзақ]] || 21 |- ! 10940 | [[Калмагамбет]] || 21 |- ! 10941 | [[Камар]] || 21 |- ! 10942 | [[Икрамбек]] || 21 |- ! 10943 | [[Жанабиль]] || 21 |- ! 10944 | [[Жуманалы]] || 21 |- ! 10945 | [[Ізғали]] || 21 |- ! 10946 | [[Жолшыбай]] || 21 |- ! 10947 | [[Жармұхаммед]] || 21 |- ! 10948 | [[Илай]] || 21 |- ! 10949 | [[Кадырберген]] || 21 |- ! 10950 | [[Камильжан]] || 21 |- ! 10951 | [[Ерсінәлі]] || 21 |- ! 10952 | [[Жагалбай]] || 21 |- ! 10953 | [[Елшибай]] || 21 |- ! 10954 | [[Әділмұрат]] || 21 |- ! 10955 | [[Ерданат]] || 21 |- ! 10956 | [[Даутжан]] || 21 |- ! 10957 | [[Ерсинбай]] || 21 |- ! 10958 | [[Елбай]] || 21 |- ! 10959 | [[Дани]] || 21 |- ! 10960 | [[Елбақыт]] || 21 |- ! 10961 | [[Ермекқали]] || 21 |- ! 10962 | [[Дауткан]] || 21 |- ! 10963 | [[Ердавлет]] || 21 |- ! 10964 | [[Дауытбек]] || 21 |- ! 10965 | [[Жалгаскан]] || 21 |- ! 10966 | [[Әбділдә]] || 21 |- ! 10967 | [[Джуманазар]] || 21 |- ! 10968 | [[Давлетжан]] || 21 |- ! 10969 | [[Ермағамбет]] || 21 |- ! 10970 | [[Досмұхамбет]] || 21 |- ! 10971 | [[Әшірәлі]] || 21 |- ! 10972 | [[Джохар]] || 21 |- ! 10973 | [[Әбіләкім]] || 21 |- ! 10974 | [[Әбдісадық]] || 21 |- ! 10975 | [[Жакаш]] || 21 |- ! 10976 | [[Әлсейт]] || 21 |- ! 10977 | [[Есмуханбет]] || 21 |- ! 10978 | [[Елман]] || 21 |- ! 10979 | [[Жақсылык]] || 21 |- ! 10980 | [[Джумадилла]] || 21 |- ! 10981 | [[Жалгаскали]] || 21 |- ! 10982 | [[Әміртай]] || 21 |- ! 10983 | [[Әділғали]] || 21 |- ! 10984 | [[Ескат]] || 21 |- ! 10985 | [[Жалиль]] || 21 |- ! 10986 | [[Әнәс]] || 21 |- ! 10987 | [[Бекасил]] || 21 |- ! 10988 | [[Аянберген]] || 21 |- ! 10989 | [[Аслиддин]] || 21 |- ! 10990 | [[Бахыткелды]] || 21 |- ! 10991 | [[Бағыдат]] || 21 |- ! 10992 | [[Ахмаджон]] || 21 |- ! 10993 | [[Буркитбек]] || 21 |- ! 10994 | [[Аяла]] || 21 |- ! 10995 | [[Бехзод]] || 21 |- ! 10996 | [[Валихон]] || 21 |- ! 10997 | [[Асарбек]] || 21 |- ! 10998 | [[Володия]] || 21 |- ! 10999 | [[Генадий]] || 21 |- ! 11000 | [[Асылтан]] || 21 |- ! 11001 | [[Аспет]] || 21 |- ! 11002 | [[Бимаханбет]] || 21 |- ! 11003 | [[Болтабай]] || 21 |- ! 11004 | [[Бисембек]] || 21 |- ! 11005 | [[Бердымурат]] || 21 |- ! 11006 | [[Байтуре]] || 21 |- ! 11007 | [[Асанжан]] || 21 |- ! 11008 | [[Білімбек]] || 21 |- ! 11009 | [[Асылай]] || 21 |- ! 11010 | [[Арнад]] || 21 |- ! 11011 | [[Галымбай]] || 21 |- ! 11012 | [[Батырұлан]] || 21 |- ! 11013 | [[Гельман]] || 21 |- ! 11014 | [[Базаргалий]] || 21 |- ! 11015 | [[Болсынбек]] || 21 |- ! 11016 | [[Артик]] || 21 |- ! 11017 | [[Аюбек]] || 21 |- ! 11018 | [[Бегжигит]] || 21 |- ! 11019 | [[Байрбек]] || 21 |- ! 11020 | [[Атапкел]] || 21 |- ! 11021 | [[Бухарбек]] || 21 |- ! 11022 | [[Гажап]] || 21 |- ! 11023 | [[Бакустар]] || 21 |- ! 11024 | [[Батыралы]] || 21 |- ! 11025 | [[Байжұма]] || 21 |- ! 11026 | [[Арманай]] || 21 |- ! 11027 | [[Адилказы]] || 21 |- ! 11028 | [[Аманхос]] || 21 |- ! 11029 | [[Аделхан]] || 21 |- ! 11030 | [[Алпамис]] || 21 |- ! 11031 | [[Аль-Карим]] || 21 |- ! 11032 | [[Алтайхан]] || 21 |- ! 11033 | [[Айтчан]] || 21 |- ! 11034 | [[Алиджан]] || 21 |- ! 11035 | [[Абдимутали]] || 21 |- ! 11036 | [[Амирдин]] || 21 |- ! 11037 | [[Аймаганбет]] || 21 |- ! 11038 | [[Айым]] || 21 |- ! 11039 | [[Акнар]] || 21 |- ! 11040 | [[Аль Имран]] || 21 |- ! 11041 | [[Альимран]] || 21 |- ! 11042 | [[Абдіғани]] || 21 |- ! 11043 | [[Абдураззақ]] || 21 |- ! 11044 | [[Амирсултан]] || 21 |- ! 11045 | [[Алби]] || 21 |- ! 11046 | [[Абдиназар]] || 21 |- ! 11047 | [[Абильбек]] || 21 |- ! 11048 | [[Айытбай]] || 21 |- ! 11049 | [[Ақтаңберді]] || 21 |- ! 11050 | [[Абзалжан]] || 21 |- ! 11051 | [[Амангалей]] || 21 |- ! 11052 | [[Аркаш]] || 21 |- ! 11053 | [[Ардана]] || 21 |- ! 11054 | [[Анзар]] || 21 |- ! 11055 | [[Алгыс]] || 21 |- ! 11056 | [[Айтмухаммед]] || 21 |- ! 11057 | [[Абдиразах]] || 21 |- ! 11058 | [[Алдабек]] || 21 |- ! 11059 | [[Алембек]] || 21 |- ! 11060 | [[Адалхан]] || 21 |- ! 11061 | [[Адырбай]] || 21 |- ! 11062 | [[Алина]] || 21 |- ! 11063 | [[Айсолтан]] || 21 |- ! 11064 | [[Аль-Мансұр]] || 21 |- ! 11065 | [[Уликбек]] || 20 |- ! 11066 | [[Торекул]] || 20 |- ! 11067 | [[Унер]] || 20 |- ! 11068 | [[Шамгон]] || 20 |- ! 11069 | [[Тұрдалы]] || 20 |- ! 11070 | [[Турсунбой]] || 20 |- ! 11071 | [[Шамшырақ]] || 20 |- ! 11072 | [[Шалқарбай]] || 20 |- ! 11073 | [[Эрмат]] || 20 |- ! 11074 | [[Ханжар]] || 20 |- ! 11075 | [[Ырғызбай]] || 20 |- ! 11076 | [[Ханжігіт]] || 20 |- ! 11077 | [[Файз]] || 20 |- ! 11078 | [[Шахжахан]] || 20 |- ! 11079 | [[Элшод]] || 20 |- ! 11080 | [[Умархан]] || 20 |- ! 11081 | [[Унгарбек]] || 20 |- ! 11082 | [[Шота]] || 20 |- ! 11083 | [[Хайсар]] || 20 |- ! 11084 | [[Тұрғанәлі]] || 20 |- ! 11085 | [[Эсет]] || 20 |- ! 11086 | [[Умбетжан]] || 20 |- ! 11087 | [[Янис]] || 20 |- ! 11088 | [[Уларбек]] || 20 |- ! 11089 | [[Умирзок]] || 20 |- ! 11090 | [[Шахид]] || 20 |- ! 11091 | [[Ырысалы]] || 20 |- ! 11092 | [[Шукурбек]] || 20 |- ! 11093 | [[Ыскак]] || 20 |- ! 11094 | [[Тұрсынғазы]] || 20 |- ! 11095 | [[Тұрдыбай]] || 20 |- ! 11096 | [[Усипбек]] || 20 |- ! 11097 | [[Ханагат]] || 20 |- ! 11098 | [[Шалгынбай]] || 20 |- ! 11099 | [[Эльдор]] || 20 |- ! 11100 | [[Халихан]] || 20 |- ! 11101 | [[Турарбай]] || 20 |- ! 11102 | [[Толтай]] || 20 |- ! 11103 | [[Шермаханбет]] || 20 |- ! 11104 | [[Хайдарбек]] || 20 |- ! 11105 | [[Тулпар]] || 20 |- ! 11106 | [[Ходжабай]] || 20 |- ! 11107 | [[Төлеміс]] || 20 |- ! 11108 | [[Халымжан]] || 20 |- ! 11109 | [[Тургалий]] || 20 |- ! 11110 | [[Умирболат]] || 20 |- ! 11111 | [[Тулепбай]] || 20 |- ! 11112 | [[Ыдрыс]] || 20 |- ! 11113 | [[Усама]] || 20 |- ! 11114 | [[Тұрғынбай]] || 20 |- ! 11115 | [[Шукирали]] || 20 |- ! 11116 | [[Селимхан]] || 20 |- ! 11117 | [[Сабиткан]] || 20 |- ! 11118 | [[Сиявуш]] || 20 |- ! 11119 | [[Сатым]] || 20 |- ! 11120 | [[Реджеп]] || 20 |- ! 11121 | [[Тағыберген]] || 20 |- ! 11122 | [[Рахматуллах]] || 20 |- ! 11123 | [[Тобажан]] || 20 |- ! 11124 | [[Талипбек]] || 20 |- ! 11125 | [[Тобылбай]] || 20 |- ! 11126 | [[Серикгазы]] || 20 |- ! 11127 | [[Сейтжапбар]] || 20 |- ! 11128 | [[Силхан]] || 20 |- ! 11129 | [[Сыздық]] || 20 |- ! 11130 | [[Садвокас]] || 20 |- ! 11131 | [[Серикхали]] || 20 |- ! 11132 | [[Сыйлыхан]] || 20 |- ! 11133 | [[Сайфиддин]] || 20 |- ! 11134 | [[Токмырза]] || 20 |- ! 11135 | [[Тоғанас]] || 20 |- ! 11136 | [[Телеубек]] || 20 |- ! 11137 | [[Татьяна]] || 20 |- ! 11138 | [[Тауиржан]] || 20 |- ! 11139 | [[Рахыш]] || 20 |- ! 11140 | [[Сермагамбет]] || 20 |- ! 11141 | [[Самитхан]] || 20 |- ! 11142 | [[Рустен]] || 20 |- ! 11143 | [[Тілекберген]] || 20 |- ! 11144 | [[Рахметхан]] || 20 |- ! 11145 | [[Сунатулла]] || 20 |- ! 11146 | [[Сирлибай]] || 20 |- ! 11147 | [[Срымбет]] || 20 |- ! 11148 | [[Сапаркали]] || 20 |- ! 11149 | [[Рашад]] || 20 |- ! 11150 | [[Сайранкан]] || 20 |- ! 11151 | [[Сальмен]] || 20 |- ! 11152 | [[Сұлтан-Али]] || 20 |- ! 11153 | [[Сейткожа]] || 20 |- ! 11154 | [[Руллан]] || 20 |- ! 11155 | [[Садбек]] || 20 |- ! 11156 | [[Сейфуллах]] || 20 |- ! 11157 | [[Нагашвай]] || 20 |- ! 11158 | [[Нұралихан]] || 20 |- ! 11159 | [[Мухаммәд]] || 20 |- ! 11160 | [[Ольжабай]] || 20 |- ! 11161 | [[Новруз]] || 20 |- ! 11162 | [[Мухаммаддин]] || 20 |- ! 11163 | [[Пазылжан]] || 20 |- ! 11164 | [[Нұр Ахмет]] || 20 |- ! 11165 | [[Нұрал]] || 20 |- ! 11166 | [[Нуралла]] || 20 |- ! 11167 | [[Раул]] || 20 |- ! 11168 | [[Налибек]] || 20 |- ! 11169 | [[Өркениет]] || 20 |- ! 11170 | [[Нурдидар]] || 20 |- ! 11171 | [[Наукан]] || 20 |- ! 11172 | [[Онғар]] || 20 |- ! 11173 | [[Нурхали]] || 20 |- ! 11174 | [[Нұргали]] || 20 |- ! 11175 | [[Раджи]] || 20 |- ! 11176 | [[Мұхаммед-Әмин]] || 20 |- ! 11177 | [[Несипкали]] || 20 |- ! 11178 | [[Нұраби]] || 20 |- ! 11179 | [[Нұртолған]] || 20 |- ! 11180 | [[Оразакын]] || 20 |- ! 11181 | [[Өкен]] || 20 |- ! 11182 | [[Нурсан]] || 20 |- ! 11183 | [[Мусурман]] || 20 |- ! 11184 | [[Мутигулла]] || 20 |- ! 11185 | [[Өркеш]] || 20 |- ! 11186 | [[Мұсабай]] || 20 |- ! 11187 | [[Өсербек]] || 20 |- ! 11188 | [[Нұржанбек]] || 20 |- ! 11189 | [[Өтемұрат]] || 20 |- ! 11190 | [[Нарым]] || 20 |- ! 11191 | [[Науруз]] || 20 |- ! 11192 | [[Ордалы]] || 20 |- ! 11193 | [[Наурызалы]] || 20 |- ! 11194 | [[Нуржасар]] || 20 |- ! 11195 | [[Нұрмұхаммедәли]] || 20 |- ! 11196 | [[Насиболла]] || 20 |- ! 11197 | [[Нұрпеис]] || 20 |- ! 11198 | [[Насилбек]] || 20 |- ! 11199 | [[Раил]] || 20 |- ! 11200 | [[Насим]] || 20 |- ! 11201 | [[Нұрсамат]] || 20 |- ! 11202 | [[Мухаммади]] || 20 |- ! 11203 | [[Раһман]] || 20 |- ! 11204 | [[Набат]] || 20 |- ! 11205 | [[Насредин]] || 20 |- ! 11206 | [[Нуртөре]] || 20 |- ! 11207 | [[Қосдәулет]] || 20 |- ! 11208 | [[Кулымбет]] || 20 |- ! 11209 | [[Қалымжан]] || 20 |- ! 11210 | [[Кумискали]] || 20 |- ! 11211 | [[Корпеш]] || 20 |- ! 11212 | [[Максатбай]] || 20 |- ! 11213 | [[Қапар]] || 20 |- ! 11214 | [[Максатжан]] || 20 |- ! 11215 | [[Кинжебай]] || 20 |- ! 11216 | [[Максум]] || 20 |- ! 11217 | [[Құрасбек]] || 20 |- ! 11218 | [[Қошқарбай]] || 20 |- ! 11219 | [[Мардонбек]] || 20 |- ! 11220 | [[Мағаз]] || 20 |- ! 11221 | [[Қайрхан]] || 20 |- ! 11222 | [[Қарақат]] || 20 |- ! 11223 | [[Құттықадам]] || 20 |- ! 11224 | [[Махамбеткали]] || 20 |- ! 11225 | [[Кожамберди]] || 20 |- ! 11226 | [[Қасқырбек]] || 20 |- ! 11227 | [[Мукаметкали]] || 20 |- ! 11228 | [[Минуар]] || 20 |- ! 11229 | [[Кулынтай]] || 20 |- ! 11230 | [[Кулжабек]] || 20 |- ! 11231 | [[Қахар]] || 20 |- ! 11232 | [[Махметжан]] || 20 |- ! 11233 | [[Кудиярбек]] || 20 |- ! 11234 | [[Мирдос]] || 20 |- ! 11235 | [[Мунайдар]] || 20 |- ! 11236 | [[Қажыхан]] || 20 |- ! 11237 | [[Мархаба]] || 20 |- ! 11238 | [[Киекбай]] || 20 |- ! 11239 | [[Меңдібай]] || 20 |- ! 11240 | [[Молдан]] || 20 |- ! 11241 | [[Құсыман]] || 20 |- ! 11242 | [[Кувончбек]] || 20 |- ! 11243 | [[Масхут]] || 20 |- ! 11244 | [[Медіғат]] || 20 |- ! 11245 | [[Манархан]] || 20 |- ! 11246 | [[Кисмет]] || 20 |- ! 11247 | [[Илясбек]] || 20 |- ! 11248 | [[Жиеналы]] || 20 |- ! 11249 | [[Жапарбек]] || 20 |- ! 11250 | [[Жанқазы]] || 20 |- ! 11251 | [[Исмар]] || 20 |- ! 11252 | [[Жани]] || 20 |- ! 11253 | [[Жармухамед]] || 20 |- ! 11254 | [[Зарлыхан]] || 20 |- ! 11255 | [[Жанмухамед]] || 20 |- ! 11256 | [[Кайнарбай]] || 20 |- ! 11257 | [[Жохонгир]] || 20 |- ! 11258 | [[Жанқош]] || 20 |- ! 11259 | [[Жумадильда]] || 20 |- ! 11260 | [[Зулхайнар]] || 20 |- ! 11261 | [[Жанкельди]] || 20 |- ! 11262 | [[Жәнәбіл]] || 20 |- ! 11263 | [[Кесикбай]] || 20 |- ! 11264 | [[Жанбыл]] || 20 |- ! 11265 | [[Жылкибай]] || 20 |- ! 11266 | [[Исхар]] || 20 |- ! 11267 | [[Жан-Али]] || 20 |- ! 11268 | [[Жандосым]] || 20 |- ! 11269 | [[Келесбек]] || 20 |- ! 11270 | [[Каналы]] || 20 |- ! 11271 | [[Казбулат]] || 20 |- ! 11272 | [[Жанберік]] || 20 |- ! 11273 | [[Заки]] || 20 |- ! 11274 | [[Исләм]] || 20 |- ! 11275 | [[Камет]] || 20 |- ! 11276 | [[Кайыркельды]] || 20 |- ! 11277 | [[Кемалбек]] || 20 |- ! 11278 | [[Кажим]] || 20 |- ! 11279 | [[Ибадат]] || 20 |- ! 11280 | [[Зидан]] || 20 |- ! 11281 | [[Кадрхан]] || 20 |- ! 11282 | [[Жолат]] || 20 |- ! 11283 | [[Жылкелди]] || 20 |- ! 11284 | [[Жанатлек]] || 20 |- ! 11285 | [[Жаумбай]] || 20 |- ! 11286 | [[Әден]] || 20 |- ! 11287 | [[Дурсун]] || 20 |- ! 11288 | [[Ерык]] || 20 |- ! 11289 | [[Есымхан]] || 20 |- ! 11290 | [[Есеркеп]] || 20 |- ! 11291 | [[Әбдіқасым]] || 20 |- ! 11292 | [[Еспай]] || 20 |- ! 11293 | [[Джумарт]] || 20 |- ! 11294 | [[Әбділлә]] || 20 |- ! 11295 | [[Әбдірақым]] || 20 |- ! 11296 | [[Диярхан]] || 20 |- ! 11297 | [[Әбдіраман]] || 20 |- ! 11298 | [[Дінмұханмет]] || 20 |- ! 11299 | [[Джорабек]] || 20 |- ! 11300 | [[Жалаңтөс]] || 20 |- ! 11301 | [[Гулам]] || 20 |- ! 11302 | [[Еркебүлан]] || 20 |- ! 11303 | [[Еркембек]] || 20 |- ! 11304 | [[Әлмұхан]] || 20 |- ! 11305 | [[Донияр]] || 20 |- ! 11306 | [[Ерментай]] || 20 |- ! 11307 | [[Ділхан]] || 20 |- ! 11308 | [[Жаксыгелды]] || 20 |- ! 11309 | [[Гуламжан]] || 20 |- ! 11310 | [[Әл-Тайыр]] || 20 |- ! 11311 | [[Динис]] || 20 |- ! 11312 | [[Дайырхан]] || 20 |- ! 11313 | [[Ендибай]] || 20 |- ! 11314 | [[Әлшері]] || 20 |- ! 11315 | [[Әлішері]] || 20 |- ! 11316 | [[Есильбек]] || 20 |- ! 11317 | [[Еслам]] || 20 |- ! 11318 | [[Әмина]] || 20 |- ! 11319 | [[Әбіл-Мансур]] || 20 |- ! 11320 | [[Данияс]] || 20 |- ! 11321 | [[Едыль]] || 20 |- ! 11322 | [[Ғылымбек]] || 20 |- ! 11323 | [[Ерасул]] || 20 |- ! 11324 | [[Ерикбол]] || 20 |- ! 11325 | [[Жакай]] || 20 |- ! 11326 | [[Жамағат]] || 20 |- ! 11327 | [[Аспарух]] || 20 |- ! 11328 | [[Бейсетай]] || 20 |- ! 11329 | [[Бобир]] || 20 |- ! 11330 | [[Габитхан]] || 20 |- ! 11331 | [[Білал]] || 20 |- ! 11332 | [[Байбазар]] || 20 |- ! 11333 | [[Бесбай]] || 20 |- ! 11334 | [[Бақтиар]] || 20 |- ! 11335 | [[Бакашар]] || 20 |- ! 11336 | [[Атығай]] || 20 |- ! 11337 | [[Байаман]] || 20 |- ! 11338 | [[Бекдайыр]] || 20 |- ! 11339 | [[Бақдат]] || 20 |- ! 11340 | [[Аубекер]] || 20 |- ! 11341 | [[Бексерік]] || 20 |- ! 11342 | [[Асаматдин]] || 20 |- ! 11343 | [[Армантай]] || 20 |- ! 11344 | [[Асайын]] || 20 |- ! 11345 | [[Беким]] || 20 |- ! 11346 | [[Багир]] || 20 |- ! 11347 | [[Балқыбек]] || 20 |- ! 11348 | [[Арсулан]] || 20 |- ! 11349 | [[Вагиф]] || 20 |- ! 11350 | [[Арнабек]] || 20 |- ! 11351 | [[Бахберди]] || 20 |- ! 11352 | [[Басир]] || 20 |- ! 11353 | [[Білге]] || 20 |- ! 11354 | [[Боранхан]] || 20 |- ! 11355 | [[Асылулан]] || 20 |- ! 11356 | [[Битимбай]] || 20 |- ! 11357 | [[Балжигит]] || 20 |- ! 11358 | [[Бүрлен]] || 20 |- ! 11359 | [[Аспендияр]] || 20 |- ! 11360 | [[Асқаржан]] || 20 |- ! 11361 | [[Балғазы]] || 20 |- ! 11362 | [[Ахметбай]] || 20 |- ! 11363 | [[Габдула]] || 20 |- ! 11364 | [[Ауғанбай]] || 20 |- ! 11365 | [[Балгынбай]] || 20 |- ! 11366 | [[Берекбол]] || 20 |- ! 11367 | [[Бегендік]] || 20 |- ! 11368 | [[Ауганбек]] || 20 |- ! 11369 | [[Бийбарыс]] || 20 |- ! 11370 | [[Биторе]] || 20 |- ! 11371 | [[Арысхан]] || 20 |- ! 11372 | [[Беркбол]] || 20 |- ! 11373 | [[Абдухафиз]] || 20 |- ! 11374 | [[Абдрайм]] || 20 |- ! 11375 | [[Али-Султан]] || 20 |- ! 11376 | [[Акылдос]] || 20 |- ! 11377 | [[Акантай]] || 20 |- ! 11378 | [[Ақасыл]] || 20 |- ! 11379 | [[Абдулин]] || 20 |- ! 11380 | [[Айдингали]] || 20 |- ! 11381 | [[Али-Мансұр]] || 20 |- ! 11382 | [[Алемдар]] || 20 |- ! 11383 | [[Абдулуахид]] || 20 |- ! 11384 | [[Алламурат]] || 20 |- ! 11385 | [[Аблаким]] || 20 |- ! 11386 | [[Абду Рахим]] || 20 |- ! 11387 | [[Алғазы]] || 20 |- ! 11388 | [[Абибула]] || 20 |- ! 11389 | [[Арин]] || 20 |- ! 11390 | [[Аймухаммед]] || 20 |- ! 11391 | [[Аманкали]] || 20 |- ! 11392 | [[Абумуслим]] || 20 |- ! 11393 | [[Абилбай]] || 20 |- ! 11394 | [[Аймұхамед]] || 20 |- ! 11395 | [[Амиргалий]] || 20 |- ! 11396 | [[Аль Азим]] || 20 |- ! 11397 | [[Абдулгани]] || 20 |- ! 11398 | [[Альфред]] || 20 |- ! 11399 | [[Абдул-Карим]] || 20 |- ! 11400 | [[Абылқасым]] || 20 |- ! 11401 | [[Абдисалан]] || 20 |- ! 11402 | [[Абилай]] || 20 |- ! 11403 | [[Абдижалел]] || 20 |- ! 11404 | [[Абильтай]] || 20 |- ! 11405 | [[Аккуан]] || 20 |- ! 11406 | [[Абдуашим]] || 20 |- ! 11407 | [[Алдоңғар]] || 20 |- ! 11408 | [[Абыт]] || 20 |- ! 11409 | [[Акрамжан]] || 20 |- ! 11410 | [[Амангелд]] || 20 |- ! 11411 | [[Авраам]] || 20 |- ! 11412 | [[Эмиржан]] || 19 |- ! 11413 | [[Эдилхан]] || 19 |- ! 11414 | [[Тұнғышбай]] || 19 |- ! 11415 | [[Халмурад]] || 19 |- ! 11416 | [[Эльдан]] || 19 |- ! 11417 | [[Торалы]] || 19 |- ! 11418 | [[Эскандер]] || 19 |- ! 11419 | [[Торгайбек]] || 19 |- ! 11420 | [[Ырза]] || 19 |- ! 11421 | [[Ханай]] || 19 |- ! 11422 | [[Турапбай]] || 19 |- ! 11423 | [[Шерзот]] || 19 |- ! 11424 | [[Эльчин]] || 19 |- ! 11425 | [[Шермахан]] || 19 |- ! 11426 | [[Шадман]] || 19 |- ! 11427 | [[Шинтемир]] || 19 |- ! 11428 | [[Хабибуллах]] || 19 |- ! 11429 | [[Ширинхан]] || 19 |- ! 11430 | [[Туражан]] || 19 |- ! 11431 | [[Тургинбек]] || 19 |- ! 11432 | [[Усембай]] || 19 |- ! 11433 | [[Толеугалий]] || 19 |- ! 11434 | [[Торекелди]] || 19 |- ! 11435 | [[Толибай]] || 19 |- ! 11436 | [[Шарифолла]] || 19 |- ! 11437 | [[Шаһназар]] || 19 |- ! 11438 | [[Турсымбай]] || 19 |- ! 11439 | [[Турнияз]] || 19 |- ! 11440 | [[Ферхат]] || 19 |- ! 11441 | [[Умербай]] || 19 |- ! 11442 | [[Унталап]] || 19 |- ! 11443 | [[Шынайбек]] || 19 |- ! 11444 | [[Укубай]] || 19 |- ! 11445 | [[Туруспек]] || 19 |- ! 11446 | [[Уразбой]] || 19 |- ! 11447 | [[Хакімжан]] || 19 |- ! 11448 | [[Уап]] || 19 |- ! 11449 | [[Тохтамурат]] || 19 |- ! 11450 | [[Хадир]] || 19 |- ! 11451 | [[Хожамурат]] || 19 |- ! 11452 | [[Холмурод]] || 19 |- ! 11453 | [[Рисбай]] || 19 |- ! 11454 | [[Риат]] || 19 |- ! 11455 | [[Сеитжаппар]] || 19 |- ! 11456 | [[Сайхан]] || 19 |- ! 11457 | [[Тогузбай]] || 19 |- ! 11458 | [[Султанказы]] || 19 |- ! 11459 | [[Тенгел]] || 19 |- ! 11460 | [[Таран]] || 19 |- ! 11461 | [[Сайланбек]] || 19 |- ! 11462 | [[Рахметтолла]] || 19 |- ! 11463 | [[Сайлаугали]] || 19 |- ! 11464 | [[Тілеш]] || 19 |- ! 11465 | [[Темучин]] || 19 |- ! 11466 | [[Рыскан]] || 19 |- ! 11467 | [[Текебай]] || 19 |- ! 11468 | [[Сақи]] || 19 |- ! 11469 | [[Сайдрахман]] || 19 |- ! 11470 | [[Таджибай]] || 19 |- ! 11471 | [[Серибай]] || 19 |- ! 11472 | [[Самұрық]] || 19 |- ! 11473 | [[Сұлтанкерей]] || 19 |- ! 11474 | [[Садраддин]] || 19 |- ! 11475 | [[Тілекбай]] || 19 |- ! 11476 | [[Сұлтан-Әли]] || 19 |- ! 11477 | [[Саммит]] || 19 |- ! 11478 | [[Тайир]] || 19 |- ! 11479 | [[Спан]] || 19 |- ! 11480 | [[Рашидин]] || 19 |- ! 11481 | [[Тауба]] || 19 |- ! 11482 | [[Сарсенгалы]] || 19 |- ! 11483 | [[Суңқар]] || 19 |- ! 11484 | [[Сагир]] || 19 |- ! 11485 | [[Тилеуберды]] || 19 |- ! 11486 | [[Саладин]] || 19 |- ! 11487 | [[Сеилгазы]] || 19 |- ! 11488 | [[Рыскельди]] || 19 |- ! 11489 | [[Токеш]] || 19 |- ! 11490 | [[Солдатбек]] || 19 |- ! 11491 | [[Сайфуллаһ]] || 19 |- ! 11492 | [[Таймаз]] || 19 |- ! 11493 | [[Салохиддин]] || 19 |- ! 11494 | [[Тасыбек]] || 19 |- ! 11495 | [[Рахманберген]] || 19 |- ! 11496 | [[Тлеухор]] || 19 |- ! 11497 | [[Рзабай]] || 19 |- ! 11498 | [[Темiрлан]] || 19 |- ! 11499 | [[Сатибек]] || 19 |- ! 11500 | [[Салахадин]] || 19 |- ! 11501 | [[Сүндетқали]] || 19 |- ! 11502 | [[Сафиолла]] || 19 |- ! 11503 | [[Сағытжан]] || 19 |- ! 11504 | [[Танжарық]] || 19 |- ! 11505 | [[Мыратбай]] || 19 |- ! 11506 | [[Нажибулла]] || 19 |- ! 11507 | [[Нұрисламхан]] || 19 |- ! 11508 | [[Отаргали]] || 19 |- ! 11509 | [[Мухамедрасул]] || 19 |- ! 11510 | [[Назарий]] || 19 |- ! 11511 | [[Нұрсадық]] || 19 |- ! 11512 | [[Нижат]] || 19 |- ! 11513 | [[Ногай]] || 19 |- ! 11514 | [[Мұхаммед Әмин]] || 19 |- ! 11515 | [[Нүртілеу]] || 19 |- ! 11516 | [[Нышанхан]] || 19 |- ! 11517 | [[Раджаб]] || 19 |- ! 11518 | [[Нығметолла]] || 19 |- ! 11519 | [[Мухамедья]] || 19 |- ! 11520 | [[Өріс]] || 19 |- ! 11521 | [[Мұқит]] || 19 |- ! 11522 | [[Нурсанат]] || 19 |- ! 11523 | [[Раймхан]] || 19 |- ! 11524 | [[Өркенбай]] || 19 |- ! 11525 | [[Рамазанбек]] || 19 |- ! 11526 | [[Наркескен]] || 19 |- ! 11527 | [[Ниазбек]] || 19 |- ! 11528 | [[Нұрберік]] || 19 |- ! 11529 | [[Нұртау]] || 19 |- ! 11530 | [[Омирлан]] || 19 |- ! 11531 | [[Нурболды]] || 19 |- ! 11532 | [[Мұхаммед Али]] || 19 |- ! 11533 | [[Озадбек]] || 19 |- ! 11534 | [[Мухаммедхан]] || 19 |- ! 11535 | [[Омер]] || 19 |- ! 11536 | [[Нұрлыби]] || 19 |- ! 11537 | [[Нсанбай]] || 19 |- ! 11538 | [[Найманбек]] || 19 |- ! 11539 | [[Низамидин]] || 19 |- ! 11540 | [[Намазхан]] || 19 |- ! 11541 | [[Райимбек]] || 19 |- ! 11542 | [[Нурумбет]] || 19 |- ! 11543 | [[Мұқанбет]] || 19 |- ! 11544 | [[Нуржалгас]] || 19 |- ! 11545 | [[Несіпбай]] || 19 |- ! 11546 | [[Нарымбет]] || 19 |- ! 11547 | [[Райымкул]] || 19 |- ! 11548 | [[Ортай]] || 19 |- ! 11549 | [[Нәсіпбек]] || 19 |- ! 11550 | [[Паримбек]] || 19 |- ! 11551 | [[Нәсіпхан]] || 19 |- ! 11552 | [[Онайбек]] || 19 |- ! 11553 | [[Нұркамал]] || 19 |- ! 11554 | [[Орумбасар]] || 19 |- ! 11555 | [[Нуркуйса]] || 19 |- ! 11556 | [[Перне]] || 19 |- ! 11557 | [[Рауаж]] || 19 |- ! 11558 | [[Наухан]] || 19 |- ! 11559 | [[Нурбапа]] || 19 |- ! 11560 | [[Ныгметулла]] || 19 |- ! 11561 | [[Нұрқали]] || 19 |- ! 11562 | [[Найзабай]] || 19 |- ! 11563 | [[Марклен]] || 19 |- ! 11564 | [[Макамбет]] || 19 |- ! 11565 | [[Музарап]] || 19 |- ! 11566 | [[Машрап]] || 19 |- ! 11567 | [[Кирим]] || 19 |- ! 11568 | [[Медельхан]] || 19 |- ! 11569 | [[Куанишбай]] || 19 |- ! 11570 | [[Кутбай]] || 19 |- ! 11571 | [[Қалхаман]] || 19 |- ! 11572 | [[Лазиз]] || 19 |- ! 11573 | [[Махсум]] || 19 |- ! 11574 | [[Куаншбай]] || 19 |- ! 11575 | [[Марис]] || 19 |- ! 11576 | [[Меиір]] || 19 |- ! 11577 | [[Қадырбай]] || 19 |- ! 11578 | [[Кумусбек]] || 19 |- ! 11579 | [[Қаирбек]] || 19 |- ! 11580 | [[Лияс]] || 19 |- ! 11581 | [[Маулетбай]] || 19 |- ! 11582 | [[Корлан]] || 19 |- ! 11583 | [[Қарабек]] || 19 |- ! 11584 | [[Малдыбек]] || 19 |- ! 11585 | [[Мурас]] || 19 |- ! 11586 | [[Комилжон]] || 19 |- ! 11587 | [[Кристиан]] || 19 |- ! 11588 | [[Мейркул]] || 19 |- ! 11589 | [[Мизамхан]] || 19 |- ! 11590 | [[Кублан]] || 19 |- ! 11591 | [[Конисбек]] || 19 |- ! 11592 | [[Кыздарбек]] || 19 |- ! 11593 | [[Маркулан]] || 19 |- ! 11594 | [[Мендыгалий]] || 19 |- ! 11595 | [[Мирзобек]] || 19 |- ! 11596 | [[Кызылбай]] || 19 |- ! 11597 | [[Кудаиберген]] || 19 |- ! 11598 | [[Кияш]] || 19 |- ! 11599 | [[Масалим]] || 19 |- ! 11600 | [[Манапхан]] || 19 |- ! 11601 | [[Мадыбек]] || 19 |- ! 11602 | [[Қален]] || 19 |- ! 11603 | [[Конуспай]] || 19 |- ! 11604 | [[Мербол]] || 19 |- ! 11605 | [[Маусым]] || 19 |- ! 11606 | [[Мергембай]] || 19 |- ! 11607 | [[Құрметбек]] || 19 |- ! 11608 | [[Кырым]] || 19 |- ! 11609 | [[Қалбек]] || 19 |- ! 11610 | [[Меркебек]] || 19 |- ! 11611 | [[Махмудхан]] || 19 |- ! 11612 | [[Мәдәлі]] || 19 |- ! 11613 | [[Кулмаганбет]] || 19 |- ! 11614 | [[Ислямгали]] || 19 |- ! 11615 | [[Зере]] || 19 |- ! 11616 | [[Иксан]] || 19 |- ! 11617 | [[Жұмаберген]] || 19 |- ! 11618 | [[Канатпек]] || 19 |- ! 11619 | [[Зинетулла]] || 19 |- ! 11620 | [[Игенбай]] || 19 |- ! 11621 | [[Зайнолда]] || 19 |- ! 11622 | [[Зейнелгабиден]] || 19 |- ! 11623 | [[Кабит]] || 19 |- ! 11624 | [[Жаугашты]] || 19 |- ! 11625 | [[Калмен]] || 19 |- ! 11626 | [[Ибрагимбек]] || 19 |- ! 11627 | [[Жігерхан]] || 19 |- ! 11628 | [[Картабай]] || 19 |- ! 11629 | [[Зарылкан]] || 19 |- ! 11630 | [[Икрамхан]] || 19 |- ! 11631 | [[Зайр]] || 19 |- ! 11632 | [[Калилулла]] || 19 |- ! 11633 | [[Ильгар]] || 19 |- ! 11634 | [[Иманжусуп]] || 19 |- ! 11635 | [[Ибраһым]] || 19 |- ! 11636 | [[Жолшара]] || 19 |- ! 11637 | [[Кайыркелды]] || 19 |- ! 11638 | [[Жарилгап]] || 19 |- ! 11639 | [[Кененсары]] || 19 |- ! 11640 | [[Жаназар]] || 19 |- ! 11641 | [[Жуманбек]] || 19 |- ! 11642 | [[Зкрия]] || 19 |- ! 11643 | [[Жылыбек]] || 19 |- ! 11644 | [[Кайбар]] || 19 |- ! 11645 | [[Жомарткан]] || 19 |- ! 11646 | [[Жуманбай]] || 19 |- ! 11647 | [[Капен]] || 19 |- ! 11648 | [[Калидулла]] || 19 |- ! 11649 | [[Исман]] || 19 |- ! 11650 | [[Жүсіпхан]] || 19 |- ! 11651 | [[Кәкімбек]] || 19 |- ! 11652 | [[Жолаушыбай]] || 19 |- ! 11653 | [[Кабил]] || 19 |- ! 11654 | [[Касенгазы]] || 19 |- ! 11655 | [[Камардин]] || 19 |- ! 11656 | [[Исрайл]] || 19 |- ! 11657 | [[Изимберген]] || 19 |- ! 11658 | [[Дінмұрат]] || 19 |- ! 11659 | [[Даулетмурат]] || 19 |- ! 11660 | [[Ерикбек]] || 19 |- ! 11661 | [[Жамалиддин]] || 19 |- ! 11662 | [[Әлислам]] || 19 |- ! 11663 | [[Еримхан]] || 19 |- ! 11664 | [[Ерболек]] || 19 |- ! 11665 | [[Джамшид]] || 19 |- ! 11666 | [[Әнуәрбек]] || 19 |- ! 11667 | [[Әлмади]] || 19 |- ! 11668 | [[Е]] || 19 |- ! 11669 | [[Екибай]] || 19 |- ! 11670 | [[Жаксылыкбай]] || 19 |- ! 11671 | [[Джетписбай]] || 19 |- ! 11672 | [[Дан]] || 19 |- ! 11673 | [[Досбай]] || 19 |- ! 11674 | [[Досмұханбет]] || 19 |- ! 11675 | [[Данислам]] || 19 |- ! 11676 | [[Әділқан]] || 19 |- ! 11677 | [[Дінмұхамедали]] || 19 |- ! 11678 | [[Дюсебай]] || 19 |- ! 11679 | [[Еркеназ]] || 19 |- ! 11680 | [[Еренгайып]] || 19 |- ! 11681 | [[Димир]] || 19 |- ! 11682 | [[Дәулетқазы]] || 19 |- ! 11683 | [[Енсебек]] || 19 |- ! 11684 | [[Давлатбай]] || 19 |- ! 11685 | [[Дильзат]] || 19 |- ! 11686 | [[Динахмет]] || 19 |- ! 11687 | [[Әл-Таир]] || 19 |- ! 11688 | [[Досболсын]] || 19 |- ! 11689 | [[Дулатжан]] || 19 |- ! 11690 | [[Әбусейіт]] || 19 |- ! 11691 | [[Дуйсенбы]] || 19 |- ! 11692 | [[Әдебиет]] || 19 |- ! 11693 | [[Джасур]] || 19 |- ! 11694 | [[Әбділ]] || 19 |- ! 11695 | [[Әбілхасым]] || 19 |- ! 11696 | [[Әлемби]] || 19 |- ! 11697 | [[Дәнебек]] || 19 |- ! 11698 | [[Әбдірасыл]] || 19 |- ! 11699 | [[Әл Азиз]] || 19 |- ! 11700 | [[Дарменбай]] || 19 |- ! 11701 | [[Дюсемби]] || 19 |- ! 11702 | [[Әбдусамат]] || 19 |- ! 11703 | [[Ерузак]] || 19 |- ! 11704 | [[Еспенбет]] || 19 |- ! 11705 | [[Давлетхан]] || 19 |- ! 11706 | [[Әсіл]] || 19 |- ! 11707 | [[Әбдінәби]] || 19 |- ! 11708 | [[Досумбек]] || 19 |- ! 11709 | [[Джанбирбай]] || 19 |- ! 11710 | [[Әміртемір]] || 19 |- ! 11711 | [[Ескельды]] || 19 |- ! 11712 | [[Елухан]] || 19 |- ! 11713 | [[Елеукен]] || 19 |- ! 11714 | [[Бейбиткали]] || 19 |- ! 11715 | [[Баки]] || 19 |- ! 11716 | [[Бақытбай]] || 19 |- ! 11717 | [[Байганин]] || 19 |- ! 11718 | [[Бөлтірік]] || 19 |- ! 11719 | [[Байгельды]] || 19 |- ! 11720 | [[Ғадылбек]] || 19 |- ! 11721 | [[Байғозы]] || 19 |- ! 11722 | [[Ганишер]] || 19 |- ! 11723 | [[Бауыржон]] || 19 |- ! 11724 | [[Ахберген]] || 19 |- ! 11725 | [[Байәділ]] || 19 |- ! 11726 | [[Асқарбай]] || 19 |- ! 11727 | [[Байжуман]] || 19 |- ! 11728 | [[Габдулгазиз]] || 19 |- ! 11729 | [[Байзах]] || 19 |- ! 11730 | [[Бақтықожа]] || 19 |- ! 11731 | [[Астемир]] || 19 |- ! 11732 | [[Бейшенбек]] || 19 |- ! 11733 | [[Бергали]] || 19 |- ! 11734 | [[Гарип]] || 19 |- ! 11735 | [[Байконыс]] || 19 |- ! 11736 | [[Асантай]] || 19 |- ! 11737 | [[Бердан]] || 19 |- ! 11738 | [[Бөлекбай]] || 19 |- ! 11739 | [[Бердигалы]] || 19 |- ! 11740 | [[Асқанбай]] || 19 |- ! 11741 | [[Байқоңыр]] || 19 |- ! 11742 | [[Бақғали]] || 19 |- ! 11743 | [[Бахиткали]] || 19 |- ! 11744 | [[Габдрахим]] || 19 |- ! 11745 | [[Бахриддин]] || 19 |- ! 11746 | [[Ахметказы]] || 19 |- ! 11747 | [[Байсапар]] || 19 |- ! 11748 | [[Аршынбек]] || 19 |- ! 11749 | [[Аужан]] || 19 |- ! 11750 | [[Гаини]] || 19 |- ! 11751 | [[Биасыл]] || 19 |- ! 11752 | [[Архад]] || 19 |- ! 11753 | [[Бахыткелди]] || 19 |- ! 11754 | [[Балатбек]] || 19 |- ! 11755 | [[Билимбек]] || 19 |- ! 11756 | [[Батырболат]] || 19 |- ! 11757 | [[Арслонбек]] || 19 |- ! 11758 | [[Бинали]] || 19 |- ! 11759 | [[Барлыкбай]] || 19 |- ! 11760 | [[Абдуссалам]] || 19 |- ! 11761 | [[Абдалы]] || 19 |- ! 11762 | [[Ардакбек]] || 19 |- ! 11763 | [[Абдижами]] || 19 |- ! 11764 | [[Абдихали]] || 19 |- ! 11765 | [[Алпар]] || 19 |- ! 11766 | [[Адиар]] || 19 |- ! 11767 | [[Абдуманнап]] || 19 |- ! 11768 | [[Аксерик]] || 19 |- ! 11769 | [[Абулхаирхан]] || 19 |- ! 11770 | [[Абсат]] || 19 |- ! 11771 | [[Аймбек]] || 19 |- ! 11772 | [[Андасбек]] || 19 |- ! 11773 | [[Алтынғали]] || 19 |- ! 11774 | [[Абдууали]] || 19 |- ! 11775 | [[Алтынкан]] || 19 |- ! 11776 | [[Абдукодир]] || 19 |- ! 11777 | [[Аймухамед]] || 19 |- ! 11778 | [[Акнияз]] || 19 |- ! 11779 | [[Абдырахим]] || 19 |- ! 11780 | [[Айтумыс]] || 19 |- ! 11781 | [[Алхат]] || 19 |- ! 11782 | [[Айваз]] || 19 |- ! 11783 | [[Али-Шах]] || 19 |- ! 11784 | [[Амырхан]] || 19 |- ! 11785 | [[Альден]] || 19 |- ! 11786 | [[Аллияр]] || 19 |- ! 11787 | [[Алькуат]] || 19 |- ! 11788 | [[Абдусомад]] || 19 |- ! 11789 | [[Абдулах]] || 19 |- ! 11790 | [[Ансарали]] || 19 |- ! 11791 | [[Альмерек]] || 19 |- ! 11792 | [[Адельжан]] || 19 |- ! 11793 | [[Альмухамбет]] || 19 |- ! 11794 | [[Абдукалык]] || 19 |- ! 11795 | [[Абилькасым]] || 19 |- ! 11796 | [[Абдикаппар]] || 19 |- ! 11797 | [[Абылмансұр]] || 19 |- ! 11798 | [[Айтмағанбет]] || 19 |- ! 11799 | [[Айдынбай]] || 19 |- ! 11800 | [[Тугелбек]] || 18 |- ! 11801 | [[Улыгбек]] || 18 |- ! 11802 | [[Шахар]] || 18 |- ! 11803 | [[Шыңғыз]] || 18 |- ! 11804 | [[Хами]] || 18 |- ! 11805 | [[Шах-Мұхаммед]] || 18 |- ! 11806 | [[Шадиярбек]] || 18 |- ! 11807 | [[Ширали]] || 18 |- ! 11808 | [[Шахмухаммед]] || 18 |- ! 11809 | [[Шах-Назар]] || 18 |- ! 11810 | [[Хадим]] || 18 |- ! 11811 | [[Туленбай]] || 18 |- ! 11812 | [[Шамшаддин]] || 18 |- ! 11813 | [[Толеукул]] || 18 |- ! 11814 | [[Хайтбай]] || 18 |- ! 11815 | [[Турал]] || 18 |- ! 11816 | [[Шадыман]] || 18 |- ! 11817 | [[Туралбек]] || 18 |- ! 11818 | [[Шахболат]] || 18 |- ! 11819 | [[Ханәлі]] || 18 |- ! 11820 | [[Шакар]] || 18 |- ! 11821 | [[Турсинхан]] || 18 |- ! 11822 | [[Тұйғын]] || 18 |- ! 11823 | [[Хуанышбек]] || 18 |- ! 11824 | [[Шинибек]] || 18 |- ! 11825 | [[Хуатхан]] || 18 |- ! 11826 | [[Эльхам]] || 18 |- ! 11827 | [[Шанытбай]] || 18 |- ! 11828 | [[Шахмир]] || 18 |- ! 11829 | [[Эдвард]] || 18 |- ! 11830 | [[Эмре]] || 18 |- ! 11831 | [[Хумар]] || 18 |- ! 11832 | [[Шадибек]] || 18 |- ! 11833 | [[Фарахат]] || 18 |- ! 11834 | [[Халыкбек]] || 18 |- ! 11835 | [[Шаһ Керім]] || 18 |- ! 11836 | [[Хайтмурат]] || 18 |- ! 11837 | [[Шокир]] || 18 |- ! 11838 | [[Шайхат]] || 18 |- ! 11839 | [[Халмат]] || 18 |- ! 11840 | [[Умерсерик]] || 18 |- ! 11841 | [[Туймехан]] || 18 |- ! 11842 | [[Шамет]] || 18 |- ! 11843 | [[Шолпанкул]] || 18 |- ! 11844 | [[Хасенгали]] || 18 |- ! 11845 | [[Усенали]] || 18 |- ! 11846 | [[Уалий]] || 18 |- ! 11847 | [[Шахмади]] || 18 |- ! 11848 | [[Урустем]] || 18 |- ! 11849 | [[Шархат]] || 18 |- ! 11850 | [[Хисмет]] || 18 |- ! 11851 | [[Шатлык]] || 18 |- ! 11852 | [[Тюлебай]] || 18 |- ! 11853 | [[Шырақ]] || 18 |- ! 11854 | [[Сейткалий]] || 18 |- ! 11855 | [[Рымкан]] || 18 |- ! 11856 | [[Сұраған]] || 18 |- ! 11857 | [[Сауржан]] || 18 |- ! 11858 | [[Салимгали]] || 18 |- ! 11859 | [[Серёжа]] || 18 |- ! 11860 | [[Сатберген]] || 18 |- ! 11861 | [[Талха]] || 18 |- ! 11862 | [[Сырман]] || 18 |- ! 11863 | [[Сандыгали]] || 18 |- ! 11864 | [[Сулаймон]] || 18 |- ! 11865 | [[Сидик]] || 18 |- ! 11866 | [[Тенлик]] || 18 |- ! 11867 | [[Тилепалды]] || 18 |- ! 11868 | [[Темірали]] || 18 |- ! 11869 | [[Суюн]] || 18 |- ! 11870 | [[Тиллабай]] || 18 |- ! 11871 | [[Тлепалды]] || 18 |- ! 11872 | [[Сейітжаппар]] || 18 |- ! 11873 | [[Тоганас]] || 18 |- ! 11874 | [[Тамаша]] || 18 |- ! 11875 | [[Тилес]] || 18 |- ! 11876 | [[Тамдыбек]] || 18 |- ! 11877 | [[Силыбай]] || 18 |- ! 11878 | [[Сати]] || 18 |- ! 11879 | [[Сагид]] || 18 |- ! 11880 | [[Тасым]] || 18 |- ! 11881 | [[Тогизбай]] || 18 |- ! 11882 | [[Рсбек]] || 18 |- ! 11883 | [[Сережа]] || 18 |- ! 11884 | [[Ташкентбай]] || 18 |- ! 11885 | [[Сабден]] || 18 |- ! 11886 | [[Тайлак]] || 18 |- ! 11887 | [[Сахаба]] || 18 |- ! 11888 | [[Суиниш]] || 18 |- ! 11889 | [[Саут]] || 18 |- ! 11890 | [[Сейсенхан]] || 18 |- ! 11891 | [[Тойбол]] || 18 |- ! 11892 | [[Саулен]] || 18 |- ! 11893 | [[Серккали]] || 18 |- ! 11894 | [[Семейкан]] || 18 |- ! 11895 | [[Саттикул]] || 18 |- ! 11896 | [[Тілеуғали]] || 18 |- ! 11897 | [[Тойлибек]] || 18 |- ! 11898 | [[Сабыркан]] || 18 |- ! 11899 | [[Сайман]] || 18 |- ! 11900 | [[Таалайбек]] || 18 |- ! 11901 | [[Рәт]] || 18 |- ! 11902 | [[Талипжан]] || 18 |- ! 11903 | [[Таймураз]] || 18 |- ! 11904 | [[Сайпулла]] || 18 |- ! 11905 | [[Сайранхан]] || 18 |- ! 11906 | [[Тиркеш]] || 18 |- ! 11907 | [[Рахметали]] || 18 |- ! 11908 | [[Саймасай]] || 18 |- ! 11909 | [[Сейтназар]] || 18 |- ! 11910 | [[Сабина]] || 18 |- ! 11911 | [[Сағият]] || 18 |- ! 11912 | [[Тайбасар]] || 18 |- ! 11913 | [[Тәңірбек]] || 18 |- ! 11914 | [[Сафаргали]] || 18 |- ! 11915 | [[Рым]] || 18 |- ! 11916 | [[Тоба]] || 18 |- ! 11917 | [[Тилеукул]] || 18 |- ! 11918 | [[Сайфутдин]] || 18 |- ! 11919 | [[Сабетхан]] || 18 |- ! 11920 | [[Тәжімұрат]] || 18 |- ! 11921 | [[Саялы]] || 18 |- ! 11922 | [[Серихан]] || 18 |- ! 11923 | [[Перналы]] || 18 |- ! 11924 | [[Нишанбек]] || 18 |- ! 11925 | [[Разақ]] || 18 |- ! 11926 | [[Нархан]] || 18 |- ! 11927 | [[Науризбек]] || 18 |- ! 11928 | [[Омар Али]] || 18 |- ! 11929 | [[Нурболган]] || 18 |- ! 11930 | [[Мырзаболат]] || 18 |- ! 11931 | [[Надиржан]] || 18 |- ! 11932 | [[Нұржарық]] || 18 |- ! 11933 | [[Окан]] || 18 |- ! 11934 | [[Нурсерік]] || 18 |- ! 11935 | [[Нурлбек]] || 18 |- ! 11936 | [[Назерке]] || 18 |- ! 11937 | [[Пулатбай]] || 18 |- ! 11938 | [[Налихан]] || 18 |- ! 11939 | [[Нурислям]] || 18 |- ! 11940 | [[Мухтарали]] || 18 |- ! 11941 | [[Райнбек]] || 18 |- ! 11942 | [[Нұржұман]] || 18 |- ! 11943 | [[Рамаз]] || 18 |- ! 11944 | [[Нұрахат]] || 18 |- ! 11945 | [[Нұралла]] || 18 |- ! 11946 | [[Мусырманкул]] || 18 |- ! 11947 | [[Мынжан]] || 18 |- ! 11948 | [[Насирхан]] || 18 |- ! 11949 | [[Нұрмаш]] || 18 |- ! 11950 | [[Нышангали]] || 18 |- ! 11951 | [[Оңдас]] || 18 |- ! 11952 | [[Мұсылман]] || 18 |- ! 11953 | [[Опабек]] || 18 |- ! 11954 | [[Нурбах]] || 18 |- ! 11955 | [[Ожет]] || 18 |- ! 11956 | [[Откир]] || 18 |- ! 11957 | [[Ныгман]] || 18 |- ! 11958 | [[Өзгеріс]] || 18 |- ! 11959 | [[Радим]] || 18 |- ! 11960 | [[Нұрқасиет]] || 18 |- ! 11961 | [[Нарқұлан]] || 18 |- ! 11962 | [[Өмірлан]] || 18 |- ! 11963 | [[Мұхамедиар]] || 18 |- ! 11964 | [[Ондыбай]] || 18 |- ! 11965 | [[Нұрсен]] || 18 |- ! 11966 | [[Нурпапа]] || 18 |- ! 11967 | [[Нәсіп]] || 18 |- ! 11968 | [[Мухаммедрахим]] || 18 |- ! 11969 | [[Нұрсұлан]] || 18 |- ! 11970 | [[Онланбек]] || 18 |- ! 11971 | [[Нигметжан]] || 18 |- ! 11972 | [[Наубет]] || 18 |- ! 11973 | [[Мухият]] || 18 |- ! 11974 | [[Нұр Иман]] || 18 |- ! 11975 | [[Нұрулла]] || 18 |- ! 11976 | [[Омерзак]] || 18 |- ! 11977 | [[Ноэль]] || 18 |- ! 11978 | [[Қожагелді]] || 18 |- ! 11979 | [[Мурзаш]] || 18 |- ! 11980 | [[Мейержан]] || 18 |- ! 11981 | [[Кулмурза]] || 18 |- ! 11982 | [[Құрақбай]] || 18 |- ! 11983 | [[Лука]] || 18 |- ! 11984 | [[Курванжан]] || 18 |- ! 11985 | [[Куванчбек]] || 18 |- ! 11986 | [[Мехмед]] || 18 |- ! 11987 | [[Лухман]] || 18 |- ! 11988 | [[Курметжан]] || 18 |- ! 11989 | [[Мамадали]] || 18 |- ! 11990 | [[Қайсен]] || 18 |- ! 11991 | [[Кыдырма]] || 18 |- ! 11992 | [[Құбылан]] || 18 |- ! 11993 | [[Қуралбек]] || 18 |- ! 11994 | [[Мергалим]] || 18 |- ! 11995 | [[Минжасар]] || 18 |- ! 11996 | [[Лекер]] || 18 |- ! 11997 | [[Кушикбай]] || 18 |- ! 11998 | [[Мангистау]] || 18 |- ! 11999 | [[Кубен]] || 18 |- ! 12000 | [[Мурсал]] || 18 |- ! 12001 | [[Миразиз]] || 18 |- ! 12002 | [[Масугут]] || 18 |- ! 12003 | [[Қасым-Хан]] || 18 |- ! 12004 | [[Кыдырберген]] || 18 |- ! 12005 | [[Қажмұқан]] || 18 |- ! 12006 | [[Муздыбай]] || 18 |- ! 12007 | [[Көреген]] || 18 |- ! 12008 | [[Муканбет]] || 18 |- ! 12009 | [[Мусакан]] || 18 |- ! 12010 | [[Қуанбай]] || 18 |- ! 12011 | [[Князь]] || 18 |- ! 12012 | [[Құрманалы]] || 18 |- ! 12013 | [[Қажымуқан]] || 18 |- ! 12014 | [[Мейрембек]] || 18 |- ! 12015 | [[Мамытхан]] || 18 |- ! 12016 | [[Манатай]] || 18 |- ! 12017 | [[Мейрамгалий]] || 18 |- ! 12018 | [[Меруерт]] || 18 |- ! 12019 | [[Мадимар]] || 18 |- ! 12020 | [[Мурал]] || 18 |- ! 12021 | [[Магат]] || 18 |- ! 12022 | [[Макарим]] || 18 |- ! 12023 | [[Молдыбай]] || 18 |- ! 12024 | [[Куралхан]] || 18 |- ! 12025 | [[Марыс]] || 18 |- ! 12026 | [[Медео]] || 18 |- ! 12027 | [[Киякбай]] || 18 |- ! 12028 | [[Койшы]] || 18 |- ! 12029 | [[Меиркан]] || 18 |- ! 12030 | [[Култас]] || 18 |- ! 12031 | [[Қоңырбай]] || 18 |- ! 12032 | [[Курманғазы]] || 18 |- ! 12033 | [[Курмангалы]] || 18 |- ! 12034 | [[Казий]] || 18 |- ! 12035 | [[Жылқыайдар]] || 18 |- ! 12036 | [[Жумасултан]] || 18 |- ! 12037 | [[Зинабдин]] || 18 |- ! 12038 | [[Зауыр]] || 18 |- ! 12039 | [[Зия]] || 18 |- ! 12040 | [[Жумадин]] || 18 |- ! 12041 | [[Зиятдин]] || 18 |- ! 12042 | [[Калыкул]] || 18 |- ! 12043 | [[Зулхар]] || 18 |- ! 12044 | [[Келдібай]] || 18 |- ! 12045 | [[Жаудат]] || 18 |- ! 12046 | [[Кажыбай]] || 18 |- ! 12047 | [[Зұлпықар]] || 18 |- ! 12048 | [[Жандильда]] || 18 |- ! 12049 | [[Жедел]] || 18 |- ! 12050 | [[Кайран]] || 18 |- ! 12051 | [[Игнатий]] || 18 |- ! 12052 | [[Калман]] || 18 |- ! 12053 | [[Жексеналы]] || 18 |- ! 12054 | [[Канжарбай]] || 18 |- ! 12055 | [[Жанбурбай]] || 18 |- ! 12056 | [[Касимжан]] || 18 |- ! 12057 | [[Женсбек]] || 18 |- ! 12058 | [[Кененбай]] || 18 |- ! 12059 | [[Иманмагзам]] || 18 |- ! 12060 | [[Кадыргазы]] || 18 |- ! 12061 | [[Жеткербек]] || 18 |- ! 12062 | [[Жугинис]] || 18 |- ! 12063 | [[Жансери]] || 18 |- ! 12064 | [[Жандәурен]] || 18 |- ! 12065 | [[Иркен]] || 18 |- ! 12066 | [[Жапархан]] || 18 |- ! 12067 | [[Исах]] || 18 |- ! 12068 | [[Кайнолла]] || 18 |- ! 12069 | [[Исенгали]] || 18 |- ! 12070 | [[Кайруш]] || 18 |- ! 12071 | [[Жиенали]] || 18 |- ! 12072 | [[Жанеберген]] || 18 |- ! 12073 | [[Жантаир]] || 18 |- ! 12074 | [[Калыкбек]] || 18 |- ! 12075 | [[Исламәли]] || 18 |- ! 12076 | [[Канбек]] || 18 |- ! 12077 | [[Исмаилбек]] || 18 |- ! 12078 | [[Жұрағат]] || 18 |- ! 12079 | [[Ихлос]] || 18 |- ! 12080 | [[Каргабай]] || 18 |- ! 12081 | [[Кабылан]] || 18 |- ! 12082 | [[Каскарбек]] || 18 |- ! 12083 | [[Кабылкак]] || 18 |- ! 12084 | [[Зал]] || 18 |- ! 12085 | [[Жангожа]] || 18 |- ! 12086 | [[Кенжигали]] || 18 |- ! 12087 | [[Кадылгазы]] || 18 |- ! 12088 | [[Кадылхан]] || 18 |- ! 12089 | [[Жубайхан]] || 18 |- ! 12090 | [[Досимбек]] || 18 |- ! 12091 | [[Ділнұр]] || 18 |- ! 12092 | [[Ерменбет]] || 18 |- ! 12093 | [[Елболат]] || 18 |- ! 12094 | [[Жалалиддин]] || 18 |- ! 12095 | [[Джумажан]] || 18 |- ! 12096 | [[Жайсанбай]] || 18 |- ! 12097 | [[Дінаман]] || 18 |- ! 12098 | [[Ерқали]] || 18 |- ! 12099 | [[Еркінәлі]] || 18 |- ! 12100 | [[Ғимран]] || 18 |- ! 12101 | [[Әннұр]] || 18 |- ! 12102 | [[Әмет]] || 18 |- ! 12103 | [[Джамбулбек]] || 18 |- ! 12104 | [[Дильжан]] || 18 |- ! 12105 | [[Есказы]] || 18 |- ! 12106 | [[Джаксилик]] || 18 |- ! 12107 | [[Даужан]] || 18 |- ! 12108 | [[Еркенбай]] || 18 |- ! 12109 | [[Дінмұхамбед]] || 18 |- ! 12110 | [[Ерқан]] || 18 |- ! 12111 | [[Еруслан]] || 18 |- ! 12112 | [[Ердулат]] || 18 |- ! 12113 | [[Әсемхан]] || 18 |- ! 12114 | [[Даникер]] || 18 |- ! 12115 | [[Әли Нұр]] || 18 |- ! 12116 | [[Даулетқали]] || 18 |- ! 12117 | [[Әли Сұлтан]] || 18 |- ! 12118 | [[Әлирахман]] || 18 |- ! 12119 | [[Елдәулет]] || 18 |- ! 12120 | [[Демеугали]] || 18 |- ! 12121 | [[Әубакір]] || 18 |- ! 12122 | [[Дусембай]] || 18 |- ! 12123 | [[Ельзат]] || 18 |- ! 12124 | [[Жайсаңбек]] || 18 |- ! 12125 | [[Дұман]] || 18 |- ! 12126 | [[Досмаганбет]] || 18 |- ! 12127 | [[Дәстүр]] || 18 |- ! 12128 | [[Ескелды]] || 18 |- ! 12129 | [[Динас]] || 18 |- ! 12130 | [[Ермехан]] || 18 |- ! 12131 | [[Ердибек]] || 18 |- ! 12132 | [[Досимхан]] || 18 |- ! 12133 | [[Әлиислам]] || 18 |- ! 12134 | [[Дарбай]] || 18 |- ! 12135 | [[Ермақан]] || 18 |- ! 12136 | [[Дильнар]] || 18 |- ! 12137 | [[Жавахир]] || 18 |- ! 12138 | [[Елікбай]] || 18 |- ! 12139 | [[Жавлонбек]] || 18 |- ! 12140 | [[Еген]] || 18 |- ! 12141 | [[Есілхан]] || 18 |- ! 12142 | [[Елқонды]] || 18 |- ! 12143 | [[Ержұма]] || 18 |- ! 12144 | [[Елқұт]] || 18 |- ! 12145 | [[Әлимжан]] || 18 |- ! 12146 | [[Дильдахан]] || 18 |- ! 12147 | [[Ердилда]] || 18 |- ! 12148 | [[Ділмұхамет]] || 18 |- ! 12149 | [[Досанали]] || 18 |- ! 12150 | [[Аршабек]] || 18 |- ! 12151 | [[Байгалий]] || 18 |- ! 12152 | [[Габдулманап]] || 18 |- ! 12153 | [[Асылдос]] || 18 |- ! 12154 | [[Гамал]] || 18 |- ! 12155 | [[Байконур]] || 18 |- ! 12156 | [[Байбөрі]] || 18 |- ! 12157 | [[Бекенай]] || 18 |- ! 12158 | [[Бернұр]] || 18 |- ! 12159 | [[Ашыкбай]] || 18 |- ! 12160 | [[Бизат]] || 18 |- ! 12161 | [[Бирлан]] || 18 |- ! 12162 | [[Ашен]] || 18 |- ! 12163 | [[Аюбай]] || 18 |- ! 12164 | [[Арысулан]] || 18 |- ! 12165 | [[Бекетжан]] || 18 |- ! 12166 | [[Берікболат]] || 18 |- ! 12167 | [[Гафар]] || 18 |- ! 12168 | [[Бахтьяр]] || 18 |- ! 12169 | [[Байқазақ]] || 18 |- ! 12170 | [[Бектібай]] || 18 |- ! 12171 | [[Гибатолла]] || 18 |- ! 12172 | [[Галиакпар]] || 18 |- ! 12173 | [[Арстангали]] || 18 |- ! 12174 | [[Ахылжан]] || 18 |- ! 12175 | [[Бозгулан]] || 18 |- ! 12176 | [[Балатай]] || 18 |- ! 12177 | [[Артыгали]] || 18 |- ! 12178 | [[Байхожа]] || 18 |- ! 12179 | [[Багибек]] || 18 |- ! 12180 | [[Аслам]] || 18 |- ! 12181 | [[Болганбай]] || 18 |- ! 12182 | [[Бақ-Дәулет]] || 18 |- ! 12183 | [[Борангазы]] || 18 |- ! 12184 | [[Асылби]] || 18 |- ! 12185 | [[Ахмар]] || 18 |- ! 12186 | [[Батиржан]] || 18 |- ! 12187 | [[Бердикан]] || 18 |- ! 12188 | [[Бектимир]] || 18 |- ! 12189 | [[Б]] || 18 |- ! 12190 | [[Бейсемби]] || 18 |- ! 12191 | [[Бронислав]] || 18 |- ! 12192 | [[Ахметсұлтан]] || 18 |- ! 12193 | [[Бугыбай]] || 18 |- ! 12194 | [[Газинур]] || 18 |- ! 12195 | [[Бегмат]] || 18 |- ! 12196 | [[Баур]] || 18 |- ! 12197 | [[Ахмедья]] || 18 |- ! 12198 | [[Бақытқазы]] || 18 |- ! 12199 | [[Аташ]] || 18 |- ! 12200 | [[Ахылбай]] || 18 |- ! 12201 | [[Астана]] || 18 |- ! 12202 | [[Бейхан]] || 18 |- ! 12203 | [[Багыбек]] || 18 |- ! 12204 | [[Бикбулат]] || 18 |- ! 12205 | [[Бақарыс]] || 18 |- ! 12206 | [[Бикелди]] || 18 |- ! 12207 | [[Бахитхан]] || 18 |- ! 12208 | [[Ғанимұрат]] || 18 |- ! 12209 | [[Батан]] || 18 |- ! 12210 | [[Бекдар]] || 18 |- ! 12211 | [[Вагиз]] || 18 |- ! 12212 | [[Барис]] || 18 |- ! 12213 | [[Балуан]] || 18 |- ! 12214 | [[Гибат]] || 18 |- ! 12215 | [[Бакижан]] || 18 |- ! 12216 | [[Аюхан]] || 18 |- ! 12217 | [[Бакитбай]] || 18 |- ! 12218 | [[Азымбек]] || 18 |- ! 12219 | [[Алеухан]] || 18 |- ! 12220 | [[Айтілек]] || 18 |- ! 12221 | [[Алып]] || 18 |- ! 12222 | [[Абдислам]] || 18 |- ! 12223 | [[Айберен]] || 18 |- ! 12224 | [[Алымбай]] || 18 |- ! 12225 | [[Аббаз]] || 18 |- ! 12226 | [[Айжаркын]] || 18 |- ! 12227 | [[Аззат]] || 18 |- ! 12228 | [[Айтмат]] || 18 |- ! 12229 | [[Адилетхан]] || 18 |- ! 12230 | [[Абылкан]] || 18 |- ! 12231 | [[Аманкан]] || 18 |- ! 12232 | [[Айгожа]] || 18 |- ! 12233 | [[Абдумумин]] || 18 |- ! 12234 | [[Алберт]] || 18 |- ! 12235 | [[Абдыкерим]] || 18 |- ! 12236 | [[Айтілеу]] || 18 |- ! 12237 | [[Айтмұханбет]] || 18 |- ! 12238 | [[Абдижамал]] || 18 |- ! 12239 | [[Айтнұр]] || 18 |- ! 12240 | [[Абдыгани]] || 18 |- ! 12241 | [[Агахан]] || 18 |- ! 12242 | [[Абайдулла]] || 18 |- ! 12243 | [[Айбулан]] || 18 |- ! 12244 | [[Алмаскан]] || 18 |- ! 12245 | [[Алданияз]] || 18 |- ! 12246 | [[Абу Насыр]] || 18 |- ! 12247 | [[Айкожа]] || 18 |- ! 12248 | [[Азилбек]] || 18 |- ! 12249 | [[Амир Хан]] || 18 |- ! 12250 | [[Алидин]] || 18 |- ! 12251 | [[Алматы]] || 18 |- ! 12252 | [[Ақихат]] || 18 |- ! 12253 | [[Алдаонгар]] || 18 |- ! 12254 | [[Абдуислам]] || 18 |- ! 12255 | [[Абдугаффар]] || 18 |- ! 12256 | [[Аденбек]] || 18 |- ! 12257 | [[Айгабыл]] || 18 |- ! 12258 | [[Абилайхан]] || 18 |- ! 12259 | [[Абдуль Азиз]] || 18 |- ! 12260 | [[Авезхан]] || 18 |- ! 12261 | [[Али Ахмет]] || 18 |- ! 12262 | [[Аргингазы]] || 18 |- ! 12263 | [[Акажан]] || 18 |- ! 12264 | [[Абиль Мансур]] || 18 |- ! 12265 | [[Абду-Али]] || 18 |- ! 12266 | [[Айтман]] || 18 |- ! 12267 | [[Алшери]] || 18 |- ! 12268 | [[Абилказы]] || 18 |- ! 12269 | [[Айтмукаш]] || 18 |- ! 12270 | [[Тулентай]] || 17 |- ! 12271 | [[Уланбатыр]] || 17 |- ! 12272 | [[Торегелды]] || 17 |- ! 12273 | [[Хаят]] || 17 |- ! 12274 | [[Турым]] || 17 |- ! 12275 | [[Турдимурат]] || 17 |- ! 12276 | [[Шаган]] || 17 |- ! 12277 | [[Турысбай]] || 17 |- ! 12278 | [[Эркабай]] || 17 |- ! 12279 | [[Шәдияр]] || 17 |- ! 12280 | [[Ядгар]] || 17 |- ! 12281 | [[Шыңғысқан]] || 17 |- ! 12282 | [[Черизат]] || 17 |- ! 12283 | [[Халис]] || 17 |- ! 12284 | [[Шохнур]] || 17 |- ! 12285 | [[Халмурза]] || 17 |- ! 12286 | [[Шағдат]] || 17 |- ! 12287 | [[Улыкбан]] || 17 |- ! 12288 | [[Эрбул]] || 17 |- ! 12289 | [[Толымхан]] || 17 |- ! 12290 | [[Фуат]] || 17 |- ! 12291 | [[Шарафиддин]] || 17 |- ! 12292 | [[Хасанбай]] || 17 |- ! 12293 | [[Ұлыхан]] || 17 |- ! 12294 | [[Шакерхан]] || 17 |- ! 12295 | [[Хангелды]] || 17 |- ! 12296 | [[Тунгишбек]] || 17 |- ! 12297 | [[Толенбай]] || 17 |- ! 12298 | [[Тұңғышбек]] || 17 |- ! 12299 | [[Хуанар]] || 17 |- ! 12300 | [[Тулбасы]] || 17 |- ! 12301 | [[Улықбек]] || 17 |- ! 12302 | [[Туленде]] || 17 |- ! 12303 | [[Хандаулет]] || 17 |- ! 12304 | [[Шахкарим]] || 17 |- ! 12305 | [[Ырғызбек]] || 17 |- ! 12306 | [[Турахмет]] || 17 |- ! 12307 | [[Хаирбулат]] || 17 |- ! 12308 | [[Шадиёр]] || 17 |- ! 12309 | [[Узенбай]] || 17 |- ! 12310 | [[Урунбай]] || 17 |- ! 12311 | [[Хуантай]] || 17 |- ! 12312 | [[Төленбек]] || 17 |- ! 12313 | [[Төренияз]] || 17 |- ! 12314 | [[Туленбек]] || 17 |- ! 12315 | [[Тургангазы]] || 17 |- ! 12316 | [[Хакан]] || 17 |- ! 12317 | [[Ускинбай]] || 17 |- ! 12318 | [[Юбилей]] || 17 |- ! 12319 | [[Шахмет]] || 17 |- ! 12320 | [[Төле Би]] || 17 |- ! 12321 | [[Хаир]] || 17 |- ! 12322 | [[Уаликан]] || 17 |- ! 12323 | [[Хан Али]] || 17 |- ! 12324 | [[Тұрдыхан]] || 17 |- ! 12325 | [[Унат]] || 17 |- ! 12326 | [[Хахарман]] || 17 |- ! 12327 | [[Урозбек]] || 17 |- ! 12328 | [[Шаркан]] || 17 |- ! 12329 | [[Салыкбай]] || 17 |- ! 12330 | [[Сагидан]] || 17 |- ! 12331 | [[Сейткадыр]] || 17 |- ! 12332 | [[Сарабек]] || 17 |- ! 12333 | [[Рысболат]] || 17 |- ! 12334 | [[Тәжібек]] || 17 |- ! 12335 | [[Сейдигали]] || 17 |- ! 12336 | [[Сейфулмалик]] || 17 |- ! 12337 | [[Сауатбек]] || 17 |- ! 12338 | [[Таян]] || 17 |- ! 12339 | [[Саятай]] || 17 |- ! 12340 | [[Теймураз]] || 17 |- ! 12341 | [[Ташен]] || 17 |- ! 12342 | [[Сауыр]] || 17 |- ! 12343 | [[Сейлгазы]] || 17 |- ! 12344 | [[Рахмадин]] || 17 |- ! 12345 | [[Рахмедулла]] || 17 |- ! 12346 | [[Саидрахман]] || 17 |- ! 12347 | [[Раят]] || 17 |- ! 12348 | [[Саидхан]] || 17 |- ! 12349 | [[Сунқар]] || 17 |- ! 12350 | [[Сәуір]] || 17 |- ! 12351 | [[Садубек]] || 17 |- ! 12352 | [[Сербай]] || 17 |- ! 12353 | [[Самиддин]] || 17 |- ! 12354 | [[Саилаубек]] || 17 |- ! 12355 | [[Самрад]] || 17 |- ! 12356 | [[Сыралы]] || 17 |- ! 12357 | [[Сражаддин]] || 17 |- ! 12358 | [[Секербек]] || 17 |- ! 12359 | [[Терек]] || 17 |- ! 12360 | [[Тасбалта]] || 17 |- ! 12361 | [[Сұлтан Ахмет]] || 17 |- ! 12362 | [[Саинхан]] || 17 |- ! 12363 | [[Тойшибай]] || 17 |- ! 12364 | [[Сыргабай]] || 17 |- ! 12365 | [[Сұлтанай]] || 17 |- ! 12366 | [[Сиезбек]] || 17 |- ! 12367 | [[Скандар]] || 17 |- ! 12368 | [[Сыргабек]] || 17 |- ! 12369 | [[Темірсұлтан]] || 17 |- ! 12370 | [[Самиржан]] || 17 |- ! 12371 | [[Сұлтанқұл]] || 17 |- ! 12372 | [[Сатхан]] || 17 |- ! 12373 | [[Сейтхасым]] || 17 |- ! 12374 | [[Темиргазы]] || 17 |- ! 12375 | [[Темрхан]] || 17 |- ! 12376 | [[Тилеугазы]] || 17 |- ! 12377 | [[Сәлімхан]] || 17 |- ! 12378 | [[Тоганбай]] || 17 |- ! 12379 | [[Сеиль]] || 17 |- ! 12380 | [[Сади]] || 17 |- ! 12381 | [[Сүгірәлі]] || 17 |- ! 12382 | [[Сеитмурат]] || 17 |- ! 12383 | [[Тірек]] || 17 |- ! 12384 | [[Сатывалды]] || 17 |- ! 12385 | [[Таңатбек]] || 17 |- ! 12386 | [[Реймбай]] || 17 |- ! 12387 | [[Смахан]] || 17 |- ! 12388 | [[Тамірлан]] || 17 |- ! 12389 | [[Тимир]] || 17 |- ! 12390 | [[Мұқали]] || 17 |- ! 12391 | [[Орумбек]] || 17 |- ! 12392 | [[Нүрасыл]] || 17 |- ! 12393 | [[Нұрхожа]] || 17 |- ! 12394 | [[Ниетқабыл]] || 17 |- ! 12395 | [[Набиль]] || 17 |- ! 12396 | [[Нухы]] || 17 |- ! 12397 | [[Нүрпейіс]] || 17 |- ! 12398 | [[Палмахан]] || 17 |- ! 12399 | [[Нияс]] || 17 |- ! 12400 | [[Нұртлек]] || 17 |- ! 12401 | [[Нұрмұқанбет]] || 17 |- ! 12402 | [[Нургалык]] || 17 |- ! 12403 | [[Нагызбек]] || 17 |- ! 12404 | [[Мұхаммед-Әлі]] || 17 |- ! 12405 | [[Прохор]] || 17 |- ! 12406 | [[Нұрданәлі]] || 17 |- ! 12407 | [[Нұрмұхаммедали]] || 17 |- ! 12408 | [[Рамеш]] || 17 |- ! 12409 | [[Насридин]] || 17 |- ! 12410 | [[Оразмухамед]] || 17 |- ! 12411 | [[Назаркул]] || 17 |- ! 12412 | [[Мүтәліп]] || 17 |- ! 12413 | [[Рабиль]] || 17 |- ! 12414 | [[Нұрмухамбет]] || 17 |- ! 12415 | [[Нуржаубек]] || 17 |- ! 12416 | [[Нурладин]] || 17 |- ! 12417 | [[Нурисламбек]] || 17 |- ! 12418 | [[Мұхаммадамин]] || 17 |- ! 12419 | [[Мұстапа]] || 17 |- ! 12420 | [[Нәбихан]] || 17 |- ! 12421 | [[Радамир]] || 17 |- ! 12422 | [[Муханбек]] || 17 |- ! 12423 | [[Нуридден]] || 17 |- ! 12424 | [[Нургулан]] || 17 |- ! 12425 | [[Мұхамәди]] || 17 |- ! 12426 | [[Рамазанали]] || 17 |- ! 12427 | [[Осиет]] || 17 |- ! 12428 | [[Ниязалы]] || 17 |- ! 12429 | [[Радислав]] || 17 |- ! 12430 | [[Мухамбетияр]] || 17 |- ! 12431 | [[Мухаммед Али]] || 17 |- ! 12432 | [[Ниаз]] || 17 |- ! 12433 | [[Нұррасул]] || 17 |- ! 12434 | [[Мухарам]] || 17 |- ! 12435 | [[Нурымгали]] || 17 |- ! 12436 | [[Ниязби]] || 17 |- ! 12437 | [[Раиф]] || 17 |- ! 12438 | [[Нұртілес]] || 17 |- ! 12439 | [[Мырзаби]] || 17 |- ! 12440 | [[Ниеткабыл]] || 17 |- ! 12441 | [[Нурлон]] || 17 |- ! 12442 | [[Оркенбай]] || 17 |- ! 12443 | [[Раймкул]] || 17 |- ! 12444 | [[Нартұлға]] || 17 |- ! 12445 | [[Нугмет]] || 17 |- ! 12446 | [[Парман]] || 17 |- ! 12447 | [[Нұрисләм]] || 17 |- ! 12448 | [[Рафхад]] || 17 |- ! 12449 | [[Нұркелды]] || 17 |- ! 12450 | [[Пердали]] || 17 |- ! 12451 | [[Нарлан]] || 17 |- ! 12452 | [[Нуреддин]] || 17 |- ! 12453 | [[Наржигит]] || 17 |- ! 12454 | [[Қазбекби]] || 17 |- ! 12455 | [[Мурасбек]] || 17 |- ! 12456 | [[Қыстаубай]] || 17 |- ! 12457 | [[Матайбек]] || 17 |- ! 12458 | [[Ковлан]] || 17 |- ! 12459 | [[Кымбатбек]] || 17 |- ! 12460 | [[Мөлдір]] || 17 |- ! 12461 | [[Конус]] || 17 |- ! 12462 | [[Майор]] || 17 |- ! 12463 | [[Киса]] || 17 |- ! 12464 | [[Мендияр]] || 17 |- ! 12465 | [[Қани]] || 17 |- ! 12466 | [[Молдажан]] || 17 |- ! 12467 | [[Косимбек]] || 17 |- ! 12468 | [[Кутлимурат]] || 17 |- ! 12469 | [[Қосман]] || 17 |- ! 12470 | [[Кожамкул]] || 17 |- ! 12471 | [[Кямран]] || 17 |- ! 12472 | [[Күлтегін]] || 17 |- ! 12473 | [[Мершат]] || 17 |- ! 12474 | [[Лайык]] || 17 |- ! 12475 | [[Метхат]] || 17 |- ! 12476 | [[Куланбек]] || 17 |- ! 12477 | [[Куаналы]] || 17 |- ! 12478 | [[Манатбай]] || 17 |- ! 12479 | [[Курбантай]] || 17 |- ! 12480 | [[Молдагалий]] || 17 |- ! 12481 | [[Маханбетхан]] || 17 |- ! 12482 | [[Кошкенбай]] || 17 |- ! 12483 | [[Мәдинұр]] || 17 |- ! 12484 | [[Меиірман]] || 17 |- ! 12485 | [[Мәртебе]] || 17 |- ! 12486 | [[Моряк]] || 17 |- ! 12487 | [[Кусаингазы]] || 17 |- ! 12488 | [[Марапат]] || 17 |- ! 12489 | [[Маденият]] || 17 |- ! 12490 | [[Конис]] || 17 |- ! 12491 | [[Қабыланбек]] || 17 |- ! 12492 | [[Мусат]] || 17 |- ! 12493 | [[Минсизбай]] || 17 |- ! 12494 | [[Қалдархан]] || 17 |- ! 12495 | [[Кудабек]] || 17 |- ! 12496 | [[Куванышбек]] || 17 |- ! 12497 | [[Мегдат]] || 17 |- ! 12498 | [[Марлин]] || 17 |- ! 12499 | [[Медел]] || 17 |- ! 12500 | [[Көкен]] || 17 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 12501 | [[Миргалим]] || 17 |- ! 12502 | [[Куангалий]] || 17 |- ! 12503 | [[Кумаш]] || 17 |- ! 12504 | [[Маслихат]] || 17 |- ! 12505 | [[Медигат]] || 17 |- ! 12506 | [[Мирсат]] || 17 |- ! 12507 | [[Жанасил]] || 17 |- ! 12508 | [[Канышбек]] || 17 |- ! 12509 | [[Калмакан]] || 17 |- ! 12510 | [[Зикрия]] || 17 |- ! 12511 | [[Жасөркен]] || 17 |- ! 12512 | [[Жанқозы]] || 17 |- ! 12513 | [[Жунуспек]] || 17 |- ! 12514 | [[Зулфухар]] || 17 |- ! 12515 | [[Камранбек]] || 17 |- ! 12516 | [[Жанқұтты]] || 17 |- ! 12517 | [[Жарылкасин]] || 17 |- ! 12518 | [[Зейин]] || 17 |- ! 12519 | [[Зарап]] || 17 |- ! 12520 | [[Жексебай]] || 17 |- ! 12521 | [[Жарболсын]] || 17 |- ! 12522 | [[Измаил]] || 17 |- ! 12523 | [[Калимат]] || 17 |- ! 12524 | [[Жениспек]] || 17 |- ! 12525 | [[Камелхан]] || 17 |- ! 12526 | [[Женс]] || 17 |- ! 12527 | [[Канлыбай]] || 17 |- ! 12528 | [[Имамадин]] || 17 |- ! 12529 | [[Каримкул]] || 17 |- ! 12530 | [[Имамали]] || 17 |- ! 12531 | [[Зайрбек]] || 17 |- ! 12532 | [[Жансеиіт]] || 17 |- ! 12533 | [[Келіс]] || 17 |- ! 12534 | [[Жансейит]] || 17 |- ! 12535 | [[Жасин]] || 17 |- ! 12536 | [[Жансугир]] || 17 |- ! 12537 | [[Жаппас]] || 17 |- ! 12538 | [[Ирина]] || 17 |- ! 12539 | [[Калдаш]] || 17 |- ! 12540 | [[Исай]] || 17 |- ! 12541 | [[Журсинбай]] || 17 |- ! 12542 | [[Жансұр]] || 17 |- ! 12543 | [[Калка]] || 17 |- ! 12544 | [[Жамбек]] || 17 |- ! 12545 | [[Камбархан]] || 17 |- ! 12546 | [[Искандир]] || 17 |- ! 12547 | [[Жұмаділда]] || 17 |- ! 12548 | [[Жиенбет]] || 17 |- ! 12549 | [[Жұмай]] || 17 |- ! 12550 | [[Исламдияр]] || 17 |- ! 12551 | [[Кансейт]] || 17 |- ! 12552 | [[Жан-Төре]] || 17 |- ! 12553 | [[Жылқайдар]] || 17 |- ! 12554 | [[Жолжаксы]] || 17 |- ! 12555 | [[Каркен]] || 17 |- ! 12556 | [[Кабий]] || 17 |- ! 12557 | [[Жамарт]] || 17 |- ! 12558 | [[Кабылет]] || 17 |- ! 12559 | [[Катран]] || 17 |- ! 12560 | [[Кадылжан]] || 17 |- ! 12561 | [[Замадин]] || 17 |- ! 12562 | [[Кеулімжай]] || 17 |- ! 12563 | [[Кемельхан]] || 17 |- ! 12564 | [[Кешубай]] || 17 |- ! 12565 | [[Кенескали]] || 17 |- ! 12566 | [[Казикан]] || 17 |- ! 12567 | [[Жумабой]] || 17 |- ! 12568 | [[Жубанышбай]] || 17 |- ! 12569 | [[Дамен]] || 17 |- ! 12570 | [[Джаркинбек]] || 17 |- ! 12571 | [[Дузбай]] || 17 |- ! 12572 | [[Ералтай]] || 17 |- ! 12573 | [[Джумагельды]] || 17 |- ! 12574 | [[Әдинұр]] || 17 |- ! 12575 | [[Егемберды]] || 17 |- ! 12576 | [[Диербек]] || 17 |- ! 12577 | [[Есенкельди]] || 17 |- ! 12578 | [[Дюсюмбай]] || 17 |- ! 12579 | [[Ерлепес]] || 17 |- ! 12580 | [[Жаббар]] || 17 |- ! 12581 | [[Әуесбек]] || 17 |- ! 12582 | [[Есмаганбет]] || 17 |- ! 12583 | [[Дуйсетай]] || 17 |- ! 12584 | [[Джонибек]] || 17 |- ! 12585 | [[Әбжан]] || 17 |- ! 12586 | [[Ермен]] || 17 |- ! 12587 | [[Есілбек]] || 17 |- ! 12588 | [[Есенғазы]] || 17 |- ! 12589 | [[Дауырбек]] || 17 |- ! 12590 | [[Досмухамет]] || 17 |- ! 12591 | [[Ертұран]] || 17 |- ! 12592 | [[Әділқайыр]] || 17 |- ! 12593 | [[Ерсагын]] || 17 |- ! 12594 | [[Жавлон]] || 17 |- ! 12595 | [[Ерәсіл]] || 17 |- ! 12596 | [[Дарижан]] || 17 |- ! 12597 | [[Дінмұхан]] || 17 |- ! 12598 | [[Дәлелбек]] || 17 |- ! 12599 | [[Джангирхан]] || 17 |- ! 12600 | [[Жаксигали]] || 17 |- ! 12601 | [[Дуйсенгалий]] || 17 |- ! 12602 | [[Есемхан]] || 17 |- ! 12603 | [[Елқанат]] || 17 |- ! 12604 | [[Данас]] || 17 |- ! 12605 | [[Динслам]] || 17 |- ! 12606 | [[Демеужан]] || 17 |- ! 12607 | [[Ерадиль]] || 17 |- ! 12608 | [[Әбдіислам]] || 17 |- ! 12609 | [[Жайлан]] || 17 |- ! 12610 | [[Әмір-Әли]] || 17 |- ! 12611 | [[Дилхан]] || 17 |- ! 12612 | [[Әлімнұр]] || 17 |- ! 12613 | [[Әсетжан]] || 17 |- ! 12614 | [[Емир]] || 17 |- ! 12615 | [[Әбдібақыт]] || 17 |- ! 12616 | [[Дилмухамбет]] || 17 |- ! 12617 | [[Егеубек]] || 17 |- ! 12618 | [[Дінмұхаммеджан]] || 17 |- ! 12619 | [[Дариябай]] || 17 |- ! 12620 | [[Джапар]] || 17 |- ! 12621 | [[Джамалбек]] || 17 |- ! 12622 | [[Дін-Ислам]] || 17 |- ! 12623 | [[Жалмурат]] || 17 |- ! 12624 | [[Ерғасыр]] || 17 |- ! 12625 | [[Гилман]] || 17 |- ! 12626 | [[Дандибай]] || 17 |- ! 12627 | [[Әбдірәлі]] || 17 |- ! 12628 | [[Ерол]] || 17 |- ! 12629 | [[Әкімғали]] || 17 |- ! 12630 | [[Еренбек]] || 17 |- ! 12631 | [[Әзберген]] || 17 |- ! 12632 | [[Атанбек]] || 17 |- ! 12633 | [[Ғажап]] || 17 |- ! 12634 | [[Бейбарысхан]] || 17 |- ! 12635 | [[Батыхан]] || 17 |- ! 12636 | [[Бактыберген]] || 17 |- ! 12637 | [[Бердиёр]] || 17 |- ! 12638 | [[Бекдилда]] || 17 |- ! 12639 | [[Бердихожа]] || 17 |- ! 12640 | [[Бақмұрат]] || 17 |- ! 12641 | [[Бердіәлі]] || 17 |- ! 12642 | [[Гаппас]] || 17 |- ! 12643 | [[Бекижан]] || 17 |- ! 12644 | [[Ботбай]] || 17 |- ! 12645 | [[Баймукан]] || 17 |- ! 12646 | [[Буланбай]] || 17 |- ! 12647 | [[Береген]] || 17 |- ! 12648 | [[Бек-Султан]] || 17 |- ! 12649 | [[Арсентий]] || 17 |- ! 12650 | [[Бейбитбай]] || 17 |- ! 12651 | [[Берікқан]] || 17 |- ! 12652 | [[Ғаділ]] || 17 |- ! 12653 | [[Ашраф]] || 17 |- ! 12654 | [[Асханбай]] || 17 |- ! 12655 | [[Берке]] || 17 |- ! 12656 | [[Балгожа]] || 17 |- ! 12657 | [[Беркімбай]] || 17 |- ! 12658 | [[Гибатулла]] || 17 |- ! 12659 | [[Бахтыгалий]] || 17 |- ! 12660 | [[Ботирхон]] || 17 |- ! 12661 | [[Арысланбай]] || 17 |- ! 12662 | [[Ахмед-Али]] || 17 |- ! 12663 | [[Бесенбай]] || 17 |- ! 12664 | [[Бауырджан]] || 17 |- ! 12665 | [[Баржаксы]] || 17 |- ! 12666 | [[Батарбек]] || 17 |- ! 12667 | [[Асимбек]] || 17 |- ! 12668 | [[Валибек]] || 17 |- ! 12669 | [[Бидас]] || 17 |- ! 12670 | [[Асер]] || 17 |- ! 12671 | [[Бахыткелді]] || 17 |- ! 12672 | [[Ғабдол]] || 17 |- ! 12673 | [[Багдар]] || 17 |- ! 12674 | [[Баделхан]] || 17 |- ! 12675 | [[Бимагамбет]] || 17 |- ! 12676 | [[Бейсек]] || 17 |- ! 12677 | [[Бағдатхан]] || 17 |- ! 12678 | [[Балхашбек]] || 17 |- ! 12679 | [[Бегарис]] || 17 |- ! 12680 | [[Бектыбай]] || 17 |- ! 12681 | [[Бакиржан]] || 17 |- ! 12682 | [[Балгали]] || 17 |- ! 12683 | [[Бегарс]] || 17 |- ! 12684 | [[Бегасил]] || 17 |- ! 12685 | [[Арсұлтан]] || 17 |- ! 12686 | [[Абдыкапар]] || 17 |- ! 12687 | [[Алимбатыр]] || 17 |- ! 12688 | [[Абдурраһман]] || 17 |- ! 12689 | [[Айдинбек]] || 17 |- ! 12690 | [[Абу-Насыр]] || 17 |- ! 12691 | [[Алаберген]] || 17 |- ! 12692 | [[Ақсерік]] || 17 |- ! 12693 | [[Алихайдар]] || 17 |- ! 12694 | [[Абдикасим]] || 17 |- ! 12695 | [[Альви]] || 17 |- ! 12696 | [[Анорбой]] || 17 |- ! 12697 | [[Абдырасул]] || 17 |- ! 12698 | [[Алимухан]] || 17 |- ! 12699 | [[Абухаир]] || 17 |- ! 12700 | [[Аль-Мухаммед]] || 17 |- ! 12701 | [[Абилдабек]] || 17 |- ! 12702 | [[Абдурраззақ]] || 17 |- ! 12703 | [[Алимжон]] || 17 |- ! 12704 | [[Абдулхақ]] || 17 |- ! 12705 | [[Айыпхан]] || 17 |- ! 12706 | [[Алғар]] || 17 |- ! 12707 | [[Айдолла]] || 17 |- ! 12708 | [[Алиякбар]] || 17 |- ! 12709 | [[Абдубакир]] || 17 |- ! 12710 | [[Акымбек]] || 17 |- ! 12711 | [[Абдуғаффар]] || 17 |- ! 12712 | [[Абужан]] || 17 |- ! 12713 | [[Абсатар]] || 17 |- ! 12714 | [[Айкан]] || 17 |- ! 12715 | [[Абдулмажид]] || 17 |- ! 12716 | [[Альмухамет]] || 17 |- ! 12717 | [[Алебек]] || 17 |- ! 12718 | [[Ақиық]] || 17 |- ! 12719 | [[Акшабай]] || 17 |- ! 12720 | [[Абылжан]] || 17 |- ! 12721 | [[Айсағали]] || 17 |- ! 12722 | [[Абдурраһим]] || 17 |- ! 12723 | [[Айқабыл]] || 17 |- ! 12724 | [[Али Аскар]] || 17 |- ! 12725 | [[Алматбай]] || 17 |- ! 12726 | [[Альфинұр]] || 17 |- ! 12727 | [[Азбек]] || 17 |- ! 12728 | [[Алишери]] || 17 |- ! 12729 | [[Аймир]] || 17 |- ! 12730 | [[Аллаберді]] || 17 |- ! 12731 | [[Абдыжаппар]] || 17 |- ! 12732 | [[Абдымурат]] || 17 |- ! 12733 | [[Алашхан]] || 17 |- ! 12734 | [[Абдур-Рахман]] || 17 |- ! 12735 | [[Абуәли]] || 17 |- ! 12736 | [[Алжапар]] || 17 |- ! 12737 | [[Амандых]] || 17 |- ! 12738 | [[Абдымажит]] || 17 |- ! 12739 | [[Шыңдәулет]] || 16 |- ! 12740 | [[Шахизинда]] || 16 |- ! 12741 | [[Турдыхан]] || 16 |- ! 12742 | [[Шырак]] || 16 |- ! 12743 | [[Фарис]] || 16 |- ! 12744 | [[Элнұр]] || 16 |- ! 12745 | [[Шукурилла]] || 16 |- ! 12746 | [[Элхан]] || 16 |- ! 12747 | [[Хамидула]] || 16 |- ! 12748 | [[Тургангали]] || 16 |- ! 12749 | [[Уразимбет]] || 16 |- ! 12750 | [[Тунгушбек]] || 16 |- ! 12751 | [[Шаки]] || 16 |- ! 12752 | [[Тұрды]] || 16 |- ! 12753 | [[Шакирхан]] || 16 |- ! 12754 | [[Яхшилик]] || 16 |- ! 12755 | [[Умирузак]] || 16 |- ! 12756 | [[Эльзар]] || 16 |- ! 12757 | [[Эрмекбай]] || 16 |- ! 12758 | [[Ынтыкбай]] || 16 |- ! 12759 | [[Шайсултан]] || 16 |- ! 12760 | [[Фахритдин]] || 16 |- ! 12761 | [[Шолпан]] || 16 |- ! 12762 | [[Шанияр]] || 16 |- ! 12763 | [[Турсинали]] || 16 |- ! 12764 | [[Шам]] || 16 |- ! 12765 | [[Тулкун]] || 16 |- ! 12766 | [[Хиса]] || 16 |- ! 12767 | [[Шекербай]] || 16 |- ! 12768 | [[Үйсін]] || 16 |- ! 12769 | [[Хусанбай]] || 16 |- ! 12770 | [[Хак-Назар]] || 16 |- ! 12771 | [[Тургумбек]] || 16 |- ! 12772 | [[Шуакбай]] || 16 |- ! 12773 | [[Хайдарали]] || 16 |- ! 12774 | [[Эльшад]] || 16 |- ! 12775 | [[Фируз]] || 16 |- ! 12776 | [[Тюлеубай]] || 16 |- ! 12777 | [[Ұлжан]] || 16 |- ! 12778 | [[Феруз]] || 16 |- ! 12779 | [[Шаймахан]] || 16 |- ! 12780 | [[Хайрболат]] || 16 |- ! 12781 | [[Төреахмет]] || 16 |- ! 12782 | [[Шаризат]] || 16 |- ! 12783 | [[Хикмет]] || 16 |- ! 12784 | [[Фидель]] || 16 |- ! 12785 | [[Эдилбай]] || 16 |- ! 12786 | [[Уйсинбай]] || 16 |- ! 12787 | [[Турумтай]] || 16 |- ! 12788 | [[Ыбырайхан]] || 16 |- ! 12789 | [[Толетай]] || 16 |- ! 12790 | [[Туреш]] || 16 |- ! 12791 | [[Тулек]] || 16 |- ! 12792 | [[Шеріхан]] || 16 |- ! 12793 | [[Хурсандбек]] || 16 |- ! 12794 | [[Хаятулла]] || 16 |- ! 12795 | [[Умурбай]] || 16 |- ! 12796 | [[Энес]] || 16 |- ! 12797 | [[Хасиет]] || 16 |- ! 12798 | [[Шамшет]] || 16 |- ! 12799 | [[Хамитхан]] || 16 |- ! 12800 | [[Шахриер]] || 16 |- ! 12801 | [[Ясін]] || 16 |- ! 12802 | [[Шәймерден]] || 16 |- ! 12803 | [[Ханибек]] || 16 |- ! 12804 | [[Эрбулат]] || 16 |- ! 12805 | [[Уралбой]] || 16 |- ! 12806 | [[Шермат]] || 16 |- ! 12807 | [[Унайбай]] || 16 |- ! 12808 | [[Шамшырак]] || 16 |- ! 12809 | [[Турагалды]] || 16 |- ! 12810 | [[Суннет]] || 16 |- ! 12811 | [[Ташболат]] || 16 |- ! 12812 | [[Сисенгалий]] || 16 |- ! 12813 | [[Салжан]] || 16 |- ! 12814 | [[Саруарбек]] || 16 |- ! 12815 | [[Саяат]] || 16 |- ! 12816 | [[Сапаргалей]] || 16 |- ! 12817 | [[Сейткасим]] || 16 |- ! 12818 | [[Серигжан]] || 16 |- ! 12819 | [[Сунатилла]] || 16 |- ! 12820 | [[Сарсемби]] || 16 |- ! 12821 | [[Тасмурат]] || 16 |- ! 12822 | [[Тілеуғабыл]] || 16 |- ! 12823 | [[Суениш]] || 16 |- ! 12824 | [[Саңлақ]] || 16 |- ! 12825 | [[Сексенбек]] || 16 |- ! 12826 | [[Талгарбек]] || 16 |- ! 12827 | [[Сеиткан]] || 16 |- ! 12828 | [[Султан Бейбарыс]] || 16 |- ! 12829 | [[Саветбек]] || 16 |- ! 12830 | [[Рысгали]] || 16 |- ! 12831 | [[Талапжан]] || 16 |- ! 12832 | [[Тамаз]] || 16 |- ! 12833 | [[Сарай]] || 16 |- ! 12834 | [[Сайид]] || 16 |- ! 12835 | [[Тасанбай]] || 16 |- ! 12836 | [[Темырхан]] || 16 |- ! 12837 | [[Тасбай]] || 16 |- ! 12838 | [[Тілеуғазы]] || 16 |- ! 12839 | [[Сайдакбар]] || 16 |- ! 12840 | [[Смагзам]] || 16 |- ! 12841 | [[Сеиткул]] || 16 |- ! 12842 | [[Талгатжан]] || 16 |- ! 12843 | [[Токтабек]] || 16 |- ! 12844 | [[Тәмірлан]] || 16 |- ! 12845 | [[Серікнұр]] || 16 |- ! 12846 | [[Рысқұлбек]] || 16 |- ! 12847 | [[Сайфидин]] || 16 |- ! 12848 | [[Сери]] || 16 |- ! 12849 | [[Суйеубек]] || 16 |- ! 12850 | [[Сагаткали]] || 16 |- ! 12851 | [[Садакбай]] || 16 |- ! 12852 | [[Сейділда]] || 16 |- ! 12853 | [[Сағижан]] || 16 |- ! 12854 | [[Самидулла]] || 16 |- ! 12855 | [[Семетей]] || 16 |- ! 12856 | [[Таскынбек]] || 16 |- ! 12857 | [[Таукель]] || 16 |- ! 12858 | [[Рысалды]] || 16 |- ! 12859 | [[Совхозбек]] || 16 |- ! 12860 | [[Сериказы]] || 16 |- ! 12861 | [[Нураслан]] || 16 |- ! 12862 | [[Мухаматдин]] || 16 |- ! 12863 | [[Раметулла]] || 16 |- ! 12864 | [[Мұхамад]] || 16 |- ! 12865 | [[Пірәлі]] || 16 |- ! 12866 | [[Радбек]] || 16 |- ! 12867 | [[Мустажап]] || 16 |- ! 12868 | [[Мұхамади]] || 16 |- ! 12869 | [[Нұрекен]] || 16 |- ! 12870 | [[Оразахын]] || 16 |- ! 12871 | [[Өнербай]] || 16 |- ! 12872 | [[Оразби]] || 16 |- ! 12873 | [[Нурмукасан]] || 16 |- ! 12874 | [[Онайгали]] || 16 |- ! 12875 | [[Нұрфат]] || 16 |- ! 12876 | [[Нұрзейін]] || 16 |- ! 12877 | [[Нөсер]] || 16 |- ! 12878 | [[Негмет]] || 16 |- ! 12879 | [[Өмирбек]] || 16 |- ! 12880 | [[Мухаммад Юсуф]] || 16 |- ! 12881 | [[Нурмахамед]] || 16 |- ! 12882 | [[Ражаб]] || 16 |- ! 12883 | [[Растислав]] || 16 |- ! 12884 | [[Өтежан]] || 16 |- ! 12885 | [[Наир]] || 16 |- ! 12886 | [[Ниятбек]] || 16 |- ! 12887 | [[Полатжан]] || 16 |- ! 12888 | [[Өтесін]] || 16 |- ! 12889 | [[Нұрислан]] || 16 |- ! 12890 | [[Немат]] || 16 |- ! 12891 | [[Мухаммедкарим]] || 16 |- ! 12892 | [[Нураби]] || 16 |- ! 12893 | [[Рафиль]] || 16 |- ! 12894 | [[Нұрділлә]] || 16 |- ! 12895 | [[Насраддин]] || 16 |- ! 12896 | [[Насипжан]] || 16 |- ! 12897 | [[Мұқаметали]] || 16 |- ! 12898 | [[Ордахан]] || 16 |- ! 12899 | [[Паша]] || 16 |- ! 12900 | [[Оразгелды]] || 16 |- ! 12901 | [[Мухаметхали]] || 16 |- ! 12902 | [[Надиль]] || 16 |- ! 12903 | [[Нур Али]] || 16 |- ! 12904 | [[Науризбай]] || 16 |- ! 12905 | [[Нурсаян]] || 16 |- ! 12906 | [[Нурзаман]] || 16 |- ! 12907 | [[Нурсеид]] || 16 |- ! 12908 | [[Нарат]] || 16 |- ! 12909 | [[Мусиреп]] || 16 |- ! 12910 | [[Нұрдарын]] || 16 |- ! 12911 | [[Нур-Мухаммед]] || 16 |- ! 12912 | [[Орах]] || 16 |- ! 12913 | [[Нагимжан]] || 16 |- ! 12914 | [[Оразкали]] || 16 |- ! 12915 | [[Наушабек]] || 16 |- ! 12916 | [[Палуанбек]] || 16 |- ! 12917 | [[Нурмұхаммед]] || 16 |- ! 12918 | [[Раким]] || 16 |- ! 12919 | [[Мұхаммеддияр]] || 16 |- ! 12920 | [[Нұрқайыр]] || 16 |- ! 12921 | [[Науырыз]] || 16 |- ! 12922 | [[Онгдасын]] || 16 |- ! 12923 | [[Мұхаммеднұр]] || 16 |- ! 12924 | [[Нүсіп]] || 16 |- ! 12925 | [[Мұхаммед Расул]] || 16 |- ! 12926 | [[Орныкбай]] || 16 |- ! 12927 | [[Мұхтасар]] || 16 |- ! 12928 | [[Парахатдин]] || 16 |- ! 12929 | [[Нүрсейіт]] || 16 |- ! 12930 | [[Нагизхан]] || 16 |- ! 12931 | [[Нұрғизат]] || 16 |- ! 12932 | [[Мырзамұрат]] || 16 |- ! 12933 | [[Нұреддин]] || 16 |- ! 12934 | [[Пердеш]] || 16 |- ! 12935 | [[Қозыкөрпеш]] || 16 |- ! 12936 | [[Қанаш]] || 16 |- ! 12937 | [[Мунайтбас]] || 16 |- ! 12938 | [[Магзат]] || 16 |- ! 12939 | [[Мусаб]] || 16 |- ! 12940 | [[Мирибек]] || 16 |- ! 12941 | [[Қоңырат]] || 16 |- ! 12942 | [[Мавлет]] || 16 |- ! 12943 | [[Мақатай]] || 16 |- ! 12944 | [[Куанышхан]] || 16 |- ! 12945 | [[Мейырбек]] || 16 |- ! 12946 | [[Моисей]] || 16 |- ! 12947 | [[Комар]] || 16 |- ! 12948 | [[Көшкінбай]] || 16 |- ! 12949 | [[Муктаркан]] || 16 |- ! 12950 | [[Кумаржан]] || 16 |- ! 12951 | [[Мейрболат]] || 16 |- ! 12952 | [[Кынат]] || 16 |- ! 12953 | [[Мунсызбай]] || 16 |- ! 12954 | [[Кулман]] || 16 |- ! 12955 | [[Мейрибек]] || 16 |- ! 12956 | [[Қозыбай]] || 16 |- ! 12957 | [[Консбек]] || 16 |- ! 12958 | [[Қосым]] || 16 |- ! 12959 | [[Қосаман]] || 16 |- ! 12960 | [[Кунградбай]] || 16 |- ! 12961 | [[Кобжасар]] || 16 |- ! 12962 | [[Молжан]] || 16 |- ! 12963 | [[Маржан]] || 16 |- ! 12964 | [[Қазтай]] || 16 |- ! 12965 | [[Максимилиан]] || 16 |- ! 12966 | [[Момынбек]] || 16 |- ! 12967 | [[Коркыт]] || 16 |- ! 12968 | [[Меиргазы]] || 16 |- ! 12969 | [[Курметбек]] || 16 |- ! 12970 | [[Косыбай]] || 16 |- ! 12971 | [[Койшыман]] || 16 |- ! 12972 | [[Кундызбай]] || 16 |- ! 12973 | [[Копей]] || 16 |- ! 12974 | [[Куаткан]] || 16 |- ! 12975 | [[Мейрембай]] || 16 |- ! 12976 | [[Койшан]] || 16 |- ! 12977 | [[Құрманхан]] || 16 |- ! 12978 | [[Мамир]] || 16 |- ! 12979 | [[Кожагельды]] || 16 |- ! 12980 | [[Мубарек]] || 16 |- ! 12981 | [[Қияс]] || 16 |- ! 12982 | [[Мубин]] || 16 |- ! 12983 | [[Мирдан]] || 16 |- ! 12984 | [[Маусымбек]] || 16 |- ! 12985 | [[Мехрат]] || 16 |- ! 12986 | [[Курмангажи]] || 16 |- ! 12987 | [[Кулыбек]] || 16 |- ! 12988 | [[Коксеген]] || 16 |- ! 12989 | [[Қосбол]] || 16 |- ! 12990 | [[Кордабай]] || 16 |- ! 12991 | [[Кизатолла]] || 16 |- ! 12992 | [[Мерике]] || 16 |- ! 12993 | [[Мирзахмед]] || 16 |- ! 12994 | [[Қошқар]] || 16 |- ! 12995 | [[Майрамгали]] || 16 |- ! 12996 | [[Жолшы]] || 16 |- ! 12997 | [[Капбар]] || 16 |- ! 12998 | [[Жұмаәділ]] || 16 |- ! 12999 | [[Иноят]] || 16 |- ! 13000 | [[Кабибула]] || 16 |- ! 13001 | [[Жетпысбай]] || 16 |- ! 13002 | [[Каергельды]] || 16 |- ! 13003 | [[Жанарыстан]] || 16 |- ! 13004 | [[Жолдаскан]] || 16 |- ! 13005 | [[Захан]] || 16 |- ! 13006 | [[Кабдуш]] || 16 |- ! 13007 | [[Кетебай]] || 16 |- ! 13008 | [[Жолмухан]] || 16 |- ! 13009 | [[Зейнелкабиден]] || 16 |- ! 13010 | [[Кадыралы]] || 16 |- ! 13011 | [[Иранғайып]] || 16 |- ! 13012 | [[Жігербек]] || 16 |- ! 13013 | [[Казтурган]] || 16 |- ! 13014 | [[Ізтай]] || 16 |- ! 13015 | [[Жәйдар]] || 16 |- ! 13016 | [[Канторе]] || 16 |- ! 13017 | [[Жанажол]] || 16 |- ! 13018 | [[Кабдулмажит]] || 16 |- ! 13019 | [[Зейнель]] || 16 |- ! 13020 | [[Карым]] || 16 |- ! 13021 | [[Жапбар]] || 16 |- ! 13022 | [[Зайт]] || 16 |- ! 13023 | [[Жумадияр]] || 16 |- ! 13024 | [[Кабыланбек]] || 16 |- ! 13025 | [[Жаппарбек]] || 16 |- ! 13026 | [[Жансер]] || 16 |- ! 13027 | [[Кайргелды]] || 16 |- ! 13028 | [[Кенис]] || 16 |- ! 13029 | [[Зулпыкар]] || 16 |- ! 13030 | [[Камеш]] || 16 |- ! 13031 | [[Жамбурбай]] || 16 |- ! 13032 | [[Жұмаділлә]] || 16 |- ! 13033 | [[Какарман]] || 16 |- ! 13034 | [[Жебеген]] || 16 |- ! 13035 | [[Какым]] || 16 |- ! 13036 | [[Жамиғат]] || 16 |- ! 13037 | [[Калам]] || 16 |- ! 13038 | [[Жантурган]] || 16 |- ! 13039 | [[Зияддин]] || 16 |- ! 13040 | [[Кабаш]] || 16 |- ! 13041 | [[Жәрдембек]] || 16 |- ! 13042 | [[Жанжол]] || 16 |- ! 13043 | [[Жупар]] || 16 |- ! 13044 | [[Карахан]] || 16 |- ! 13045 | [[Жупарбай]] || 16 |- ! 13046 | [[Кабдылхамит]] || 16 |- ! 13047 | [[Жупархан]] || 16 |- ! 13048 | [[Кабдырахман]] || 16 |- ! 13049 | [[Калижар]] || 16 |- ! 13050 | [[Иманберди]] || 16 |- ! 13051 | [[Исенгельды]] || 16 |- ! 13052 | [[Жанбул]] || 16 |- ! 13053 | [[Зульфат]] || 16 |- ! 13054 | [[Келдыбек]] || 16 |- ! 13055 | [[Ильназ]] || 16 |- ! 13056 | [[Имангельды]] || 16 |- ! 13057 | [[Жанажан]] || 16 |- ! 13058 | [[Жасарат]] || 16 |- ! 13059 | [[Калмахамбет]] || 16 |- ! 13060 | [[Жасасын]] || 16 |- ! 13061 | [[Жанеділ]] || 16 |- ! 13062 | [[Жанияз]] || 16 |- ! 13063 | [[Зейнолда]] || 16 |- ! 13064 | [[Зауирбек]] || 16 |- ! 13065 | [[Зикирия]] || 16 |- ! 13066 | [[Кажат]] || 16 |- ! 13067 | [[Жангельдин]] || 16 |- ! 13068 | [[Казанбай]] || 16 |- ! 13069 | [[Жуасбек]] || 16 |- ! 13070 | [[Дусенгали]] || 16 |- ! 13071 | [[Ердаут]] || 16 |- ! 13072 | [[Ермерей]] || 16 |- ! 13073 | [[Едиген]] || 16 |- ! 13074 | [[Әмірсана]] || 16 |- ! 13075 | [[Доснұр]] || 16 |- ! 13076 | [[Дюсембы]] || 16 |- ! 13077 | [[Даният]] || 16 |- ! 13078 | [[Ербала]] || 16 |- ! 13079 | [[Дамер]] || 16 |- ! 13080 | [[Әмір Темір]] || 16 |- ! 13081 | [[Еркехан]] || 16 |- ! 13082 | [[Давлят]] || 16 |- ! 13083 | [[Дінәлі]] || 16 |- ! 13084 | [[Ергара]] || 16 |- ! 13085 | [[Әшірбай]] || 16 |- ! 13086 | [[Ерасылбек]] || 16 |- ! 13087 | [[Даниер]] || 16 |- ! 13088 | [[Дуан]] || 16 |- ! 13089 | [[Есғали]] || 16 |- ! 13090 | [[Ерікбай]] || 16 |- ! 13091 | [[Досбулат]] || 16 |- ! 13092 | [[Ертемір]] || 16 |- ! 13093 | [[Ер-Сұлтан]] || 16 |- ! 13094 | [[Әбіл Мансур]] || 16 |- ! 13095 | [[Данияль]] || 16 |- ! 13096 | [[Ершора]] || 16 |- ! 13097 | [[Әдихан]] || 16 |- ! 13098 | [[Ернас]] || 16 |- ! 13099 | [[Дәуренбай]] || 16 |- ! 13100 | [[Ергалим]] || 16 |- ! 13101 | [[Емен]] || 16 |- ! 13102 | [[Ернұрхан]] || 16 |- ! 13103 | [[Елжасар]] || 16 |- ! 13104 | [[Ерасылан]] || 16 |- ! 13105 | [[Жадра]] || 16 |- ! 13106 | [[Әзидолла]] || 16 |- ! 13107 | [[Әлімбет]] || 16 |- ! 13108 | [[Джалгасбек]] || 16 |- ! 13109 | [[Әбдімансур]] || 16 |- ! 13110 | [[Жакслик]] || 16 |- ! 13111 | [[Есканат]] || 16 |- ! 13112 | [[Дюсенгалий]] || 16 |- ! 13113 | [[Ертұған]] || 16 |- ! 13114 | [[Ерсері]] || 16 |- ! 13115 | [[Дарбек]] || 16 |- ! 13116 | [[Әбиболла]] || 16 |- ! 13117 | [[Ертұғырыл]] || 16 |- ! 13118 | [[Әмір Сұлтан]] || 16 |- ! 13119 | [[Елиубай]] || 16 |- ! 13120 | [[Ербосин]] || 16 |- ! 13121 | [[Дайын]] || 16 |- ! 13122 | [[Ермұра]] || 16 |- ! 13123 | [[Доғдырбай]] || 16 |- ! 13124 | [[Есентугел]] || 16 |- ! 13125 | [[Дидахмет]] || 16 |- ! 13126 | [[Жалау]] || 16 |- ! 13127 | [[Ерқыран]] || 16 |- ! 13128 | [[Еснур]] || 16 |- ! 13129 | [[Еран]] || 16 |- ! 13130 | [[Есали]] || 16 |- ! 13131 | [[Елкен]] || 16 |- ! 13132 | [[Еркасим]] || 16 |- ! 13133 | [[Елконды]] || 16 |- ! 13134 | [[Егінбай]] || 16 |- ! 13135 | [[Әлмұхамет]] || 16 |- ! 13136 | [[Әл-Мұхаммед]] || 16 |- ! 13137 | [[Жаксан]] || 16 |- ! 13138 | [[Ахатжан]] || 16 |- ! 13139 | [[Асыр]] || 16 |- ! 13140 | [[Арсенбек]] || 16 |- ! 13141 | [[Бахтиярбек]] || 16 |- ! 13142 | [[Бахытжон]] || 16 |- ! 13143 | [[Ботиржон]] || 16 |- ! 13144 | [[Бекжаппар]] || 16 |- ! 13145 | [[Бериккажы]] || 16 |- ! 13146 | [[Ғаппар]] || 16 |- ! 13147 | [[Бакулан]] || 16 |- ! 13148 | [[Габдрашит]] || 16 |- ! 13149 | [[Биқожа]] || 16 |- ! 13150 | [[Бейқұт]] || 16 |- ! 13151 | [[Бекжол]] || 16 |- ! 13152 | [[Ашот]] || 16 |- ! 13153 | [[Арнольд]] || 16 |- ! 13154 | [[Болтабек]] || 16 |- ! 13155 | [[Бернард]] || 16 |- ! 13156 | [[Асемгазы]] || 16 |- ! 13157 | [[Байдолда]] || 16 |- ! 13158 | [[Асетилла]] || 16 |- ! 13159 | [[Бимаганбет]] || 16 |- ! 13160 | [[Бекбауыл]] || 16 |- ! 13161 | [[Атантай]] || 16 |- ! 13162 | [[Габдуали]] || 16 |- ! 13163 | [[Бақасыл]] || 16 |- ! 13164 | [[Аялан]] || 16 |- ! 13165 | [[Бекмағанбет]] || 16 |- ! 13166 | [[Бақнар]] || 16 |- ! 13167 | [[Аяна]] || 16 |- ! 13168 | [[Асенбай]] || 16 |- ! 13169 | [[Асылер]] || 16 |- ! 13170 | [[Аршад]] || 16 |- ! 13171 | [[Вазир]] || 16 |- ! 13172 | [[Аянби]] || 16 |- ! 13173 | [[Бимұхаммед]] || 16 |- ! 13174 | [[Батылхан]] || 16 |- ! 13175 | [[Бинар]] || 16 |- ! 13176 | [[Болтирик]] || 16 |- ! 13177 | [[Баходыр]] || 16 |- ! 13178 | [[Батыргазы]] || 16 |- ! 13179 | [[Бақбосын]] || 16 |- ! 13180 | [[Гибадулла]] || 16 |- ! 13181 | [[Бақдаурен]] || 16 |- ! 13182 | [[Боранқұл]] || 16 |- ! 13183 | [[Атхамбек]] || 16 |- ! 13184 | [[Биғалым]] || 16 |- ! 13185 | [[Бердижан]] || 16 |- ! 13186 | [[Байтуган]] || 16 |- ! 13187 | [[Бекташ]] || 16 |- ! 13188 | [[Бабабек]] || 16 |- ! 13189 | [[Абдухалық]] || 16 |- ! 13190 | [[Амир-Хан]] || 16 |- ! 13191 | [[Абдилхамит]] || 16 |- ! 13192 | [[Алек]] || 16 |- ! 13193 | [[Адилкасым]] || 16 |- ! 13194 | [[Абдиаким]] || 16 |- ! 13195 | [[Алиамир]] || 16 |- ! 13196 | [[Абу-Мансур]] || 16 |- ! 13197 | [[Абидин]] || 16 |- ! 13198 | [[Али Акбар]] || 16 |- ! 13199 | [[Ардос]] || 16 |- ! 13200 | [[Абиль-Мансур]] || 16 |- ! 13201 | [[Абдуманат]] || 16 |- ! 13202 | [[Азият]] || 16 |- ! 13203 | [[Авзал]] || 16 |- ! 13204 | [[Андижан]] || 16 |- ! 13205 | [[Альамир]] || 16 |- ! 13206 | [[Алислам]] || 16 |- ! 13207 | [[Абжами]] || 16 |- ! 13208 | [[Альхат]] || 16 |- ! 13209 | [[Ардабай]] || 16 |- ! 13210 | [[Алияс]] || 16 |- ! 13211 | [[Ардаш]] || 16 |- ! 13212 | [[Абатжан]] || 16 |- ! 13213 | [[Айян]] || 16 |- ! 13214 | [[Айтолла]] || 16 |- ! 13215 | [[Алиас]] || 16 |- ! 13216 | [[Абдуахад]] || 16 |- ! 13217 | [[Акил]] || 16 |- ! 13218 | [[Абдірахым]] || 16 |- ! 13219 | [[Ал-Фараби]] || 16 |- ! 13220 | [[Алиим]] || 16 |- ! 13221 | [[Аль Карим]] || 16 |- ! 13222 | [[Абусагит]] || 16 |- ! 13223 | [[Адылбай]] || 16 |- ! 13224 | [[Абдуталип]] || 16 |- ! 13225 | [[Али-Нур]] || 16 |- ! 13226 | [[Ансари]] || 16 |- ! 13227 | [[Азимжон]] || 16 |- ! 13228 | [[Амар]] || 16 |- ! 13229 | [[Альмырза]] || 16 |- ! 13230 | [[Акжаик]] || 16 |- ! 13231 | [[Адилби]] || 16 |- ! 13232 | [[Айнаддин]] || 16 |- ! 13233 | [[Акром]] || 16 |- ! 13234 | [[Айқан]] || 16 |- ! 13235 | [[Айтали]] || 16 |- ! 13236 | [[Абдысамат]] || 16 |- ! 13237 | [[Арден]] || 16 |- ! 13238 | [[Азырхан]] || 16 |- ! 13239 | [[Аззам]] || 16 |- ! 13240 | [[Абдалим]] || 16 |- ! 13241 | [[Абилхас]] || 16 |- ! 13242 | [[Али-Ахмед]] || 16 |- ! 13243 | [[Айят]] || 16 |- ! 13244 | [[Абдумаулен]] || 16 |- ! 13245 | [[Апсамат]] || 16 |- ! 13246 | [[Айтмұхамбет]] || 16 |- ! 13247 | [[Тусипхан]] || 15 |- ! 13248 | [[Юсуфбек]] || 15 |- ! 13249 | [[Шерикбай]] || 15 |- ! 13250 | [[Шегендык]] || 15 |- ! 13251 | [[Халимжан]] || 15 |- ! 13252 | [[Тохтабай]] || 15 |- ! 13253 | [[Хожагелди]] || 15 |- ! 13254 | [[Халыбек]] || 15 |- ! 13255 | [[Шамгун]] || 15 |- ! 13256 | [[Толхын]] || 15 |- ! 13257 | [[Шыналы]] || 15 |- ! 13258 | [[Шералхан]] || 15 |- ! 13259 | [[Фазлиддин]] || 15 |- ! 13260 | [[Хадыр]] || 15 |- ! 13261 | [[Туганбек]] || 15 |- ! 13262 | [[Шохзод]] || 15 |- ! 13263 | [[Турагул]] || 15 |- ! 13264 | [[Тұрақ]] || 15 |- ! 13265 | [[Уайыс]] || 15 |- ! 13266 | [[Хансеит]] || 15 |- ! 13267 | [[Шәкірат]] || 15 |- ! 13268 | [[Туреахмет]] || 15 |- ! 13269 | [[Тұмарбек]] || 15 |- ! 13270 | [[Шерәли]] || 15 |- ! 13271 | [[Ямин]] || 15 |- ! 13272 | [[Түймебек]] || 15 |- ! 13273 | [[Ұланғасыр]] || 15 |- ! 13274 | [[Халыбай]] || 15 |- ! 13275 | [[Шангерей]] || 15 |- ! 13276 | [[Шалхарбай]] || 15 |- ! 13277 | [[Шаухат]] || 15 |- ! 13278 | [[Тыныш]] || 15 |- ! 13279 | [[Үсенбек]] || 15 |- ! 13280 | [[Ульфат]] || 15 |- ! 13281 | [[Турсин]] || 15 |- ! 13282 | [[Худойберди]] || 15 |- ! 13283 | [[Урисбек]] || 15 |- ! 13284 | [[Түймехан]] || 15 |- ! 13285 | [[Юлиан]] || 15 |- ! 13286 | [[Торекан]] || 15 |- ! 13287 | [[Шолпанбай]] || 15 |- ! 13288 | [[Урдабай]] || 15 |- ! 13289 | [[Эломон]] || 15 |- ! 13290 | [[Шнайбек]] || 15 |- ! 13291 | [[Уранбек]] || 15 |- ! 13292 | [[Төретай]] || 15 |- ! 13293 | [[Шонай]] || 15 |- ! 13294 | [[Томас]] || 15 |- ! 13295 | [[Толысбай]] || 15 |- ! 13296 | [[Толжан]] || 15 |- ! 13297 | [[Фахридин]] || 15 |- ! 13298 | [[Турибек]] || 15 |- ! 13299 | [[Хасанғали]] || 15 |- ! 13300 | [[Торсан]] || 15 |- ! 13301 | [[Уалкан]] || 15 |- ! 13302 | [[Шойынбай]] || 15 |- ! 13303 | [[Ясинжан]] || 15 |- ! 13304 | [[Түлек]] || 15 |- ! 13305 | [[Ынта]] || 15 |- ! 13306 | [[Шукурулла]] || 15 |- ! 13307 | [[Эльмурод]] || 15 |- ! 13308 | [[Хайреден]] || 15 |- ! 13309 | [[Ясынжан]] || 15 |- ! 13310 | [[Тохтахун]] || 15 |- ! 13311 | [[Турекелди]] || 15 |- ! 13312 | [[Тореби]] || 15 |- ! 13313 | [[Хасим]] || 15 |- ! 13314 | [[Турдахун]] || 15 |- ! 13315 | [[Тұрман]] || 15 |- ! 13316 | [[Тәжіхан]] || 15 |- ! 13317 | [[Тагайбай]] || 15 |- ! 13318 | [[Сұлтанқазы]] || 15 |- ! 13319 | [[Сахыбек]] || 15 |- ! 13320 | [[Талгатбай]] || 15 |- ! 13321 | [[Саядил]] || 15 |- ! 13322 | [[Тілекберді]] || 15 |- ! 13323 | [[Сагитбек]] || 15 |- ! 13324 | [[Самбай]] || 15 |- ! 13325 | [[Розимурод]] || 15 |- ! 13326 | [[Тайрхан]] || 15 |- ! 13327 | [[Сеиткерим]] || 15 |- ! 13328 | [[Сабыркул]] || 15 |- ! 13329 | [[Сагыналы]] || 15 |- ! 13330 | [[Тилеухабыл]] || 15 |- ! 13331 | [[Сағындык]] || 15 |- ! 13332 | [[Тоқтамұрат]] || 15 |- ! 13333 | [[Рахымгазы]] || 15 |- ! 13334 | [[Салькен]] || 15 |- ! 13335 | [[Сейткәрім]] || 15 |- ! 13336 | [[Сьезбек]] || 15 |- ! 13337 | [[Семба]] || 15 |- ! 13338 | [[Тажи]] || 15 |- ! 13339 | [[Семгали]] || 15 |- ! 13340 | [[Таланыт]] || 15 |- ! 13341 | [[Семей]] || 15 |- ! 13342 | [[Таниржан]] || 15 |- ! 13343 | [[Руслам]] || 15 |- ! 13344 | [[Темирхон]] || 15 |- ! 13345 | [[Серикгалий]] || 15 |- ! 13346 | [[Тилекжан]] || 15 |- ! 13347 | [[Рустембай]] || 15 |- ! 13348 | [[Сатимбек]] || 15 |- ! 13349 | [[Серикмурат]] || 15 |- ! 13350 | [[Тлеугалий]] || 15 |- ! 13351 | [[Рахимберген]] || 15 |- ! 13352 | [[Салыкжан]] || 15 |- ! 13353 | [[Серіғали]] || 15 |- ! 13354 | [[Сұлтанқожа]] || 15 |- ! 13355 | [[Сайдилла]] || 15 |- ! 13356 | [[Сыржан]] || 15 |- ! 13357 | [[Сайкен]] || 15 |- ! 13358 | [[Сырымби]] || 15 |- ! 13359 | [[Сәрсенәлі]] || 15 |- ! 13360 | [[Табыл]] || 15 |- ! 13361 | [[Сәрсенхан]] || 15 |- ! 13362 | [[Таганбай]] || 15 |- ! 13363 | [[Сайляубек]] || 15 |- ! 13364 | [[Сабеткан]] || 15 |- ! 13365 | [[Рушан]] || 15 |- ! 13366 | [[Талан]] || 15 |- ! 13367 | [[Силыхан]] || 15 |- ! 13368 | [[Талапкан]] || 15 |- ! 13369 | [[Скендер]] || 15 |- ! 13370 | [[Талет]] || 15 |- ! 13371 | [[Сламкул]] || 15 |- ! 13372 | [[Тегисбай]] || 15 |- ! 13373 | [[Слан]] || 15 |- ! 13374 | [[Сарибай]] || 15 |- ! 13375 | [[Созақбай]] || 15 |- ! 13376 | [[Сарсентай]] || 15 |- ! 13377 | [[Солтанхан]] || 15 |- ! 13378 | [[Сарыбек]] || 15 |- ! 13379 | [[Сталбек]] || 15 |- ! 13380 | [[Тилеп]] || 15 |- ! 13381 | [[Стефан]] || 15 |- ! 13382 | [[Тимургали]] || 15 |- ! 13383 | [[Суинбек]] || 15 |- ! 13384 | [[Тілебалды]] || 15 |- ! 13385 | [[Сунат]] || 15 |- ! 13386 | [[Сагатпек]] || 15 |- ! 13387 | [[Сухан]] || 15 |- ! 13388 | [[Тоғызбай]] || 15 |- ! 13389 | [[Сүйін]] || 15 |- ! 13390 | [[Толганбай]] || 15 |- ! 13391 | [[Сахий]] || 15 |- ! 13392 | [[Саловат]] || 15 |- ! 13393 | [[Мырзаберген]] || 15 |- ! 13394 | [[Нұрәкім]] || 15 |- ! 13395 | [[Нұрәди]] || 15 |- ! 13396 | [[Отангазы]] || 15 |- ! 13397 | [[Нурмахамат]] || 15 |- ! 13398 | [[Пирмахан]] || 15 |- ! 13399 | [[Нұрмұқамбет]] || 15 |- ! 13400 | [[Мусин]] || 15 |- ! 13401 | [[Мухамат]] || 15 |- ! 13402 | [[Пазил]] || 15 |- ! 13403 | [[Пердабай]] || 15 |- ! 13404 | [[Нурлыкан]] || 15 |- ! 13405 | [[Мұқаметәли]] || 15 |- ! 13406 | [[Нурлыкасым]] || 15 |- ! 13407 | [[Омуржан]] || 15 |- ! 13408 | [[Мұқтарбек]] || 15 |- ! 13409 | [[Откирбек]] || 15 |- ! 13410 | [[Мусиркеп]] || 15 |- ! 13411 | [[Мухамедкалий]] || 15 |- ! 13412 | [[Озбекбай]] || 15 |- ! 13413 | [[Нұржарқын]] || 15 |- ! 13414 | [[Назарәли]] || 15 |- ! 13415 | [[Расыл]] || 15 |- ! 13416 | [[Нурмахамет]] || 15 |- ! 13417 | [[Мустақим]] || 15 |- ! 13418 | [[Нағыз]] || 15 |- ! 13419 | [[Орақбай]] || 15 |- ! 13420 | [[Мұнарбек]] || 15 |- ! 13421 | [[Нұртұған]] || 15 |- ! 13422 | [[Нәдірбек]] || 15 |- ! 13423 | [[Өтеғали]] || 15 |- ! 13424 | [[Нусупкан]] || 15 |- ! 13425 | [[Нуркалык]] || 15 |- ! 13426 | [[Нұрясин]] || 15 |- ! 13427 | [[Нуримбет]] || 15 |- ! 13428 | [[Нусупхан]] || 15 |- ! 13429 | [[Мусулманбек]] || 15 |- ! 13430 | [[Мухтасар]] || 15 |- ! 13431 | [[Нұрсылтан]] || 15 |- ! 13432 | [[Насипбай]] || 15 |- ! 13433 | [[Наурызали]] || 15 |- ! 13434 | [[Омиркул]] || 15 |- ! 13435 | [[Науат]] || 15 |- ! 13436 | [[Пшенбай]] || 15 |- ! 13437 | [[Оспандияр]] || 15 |- ! 13438 | [[Палуан]] || 15 |- ! 13439 | [[Нышанғали]] || 15 |- ! 13440 | [[Одилжон]] || 15 |- ! 13441 | [[Мыңбол]] || 15 |- ! 13442 | [[Нақып]] || 15 |- ! 13443 | [[Орынбас]] || 15 |- ! 13444 | [[Нажат]] || 15 |- ! 13445 | [[Остап]] || 15 |- ! 13446 | [[Нураян]] || 15 |- ! 13447 | [[Мұқаметхан]] || 15 |- ! 13448 | [[Назыбек]] || 15 |- ! 13449 | [[Омиргалы]] || 15 |- ! 13450 | [[Рамаш]] || 15 |- ! 13451 | [[Мухамеддияр]] || 15 |- ! 13452 | [[Нұрмұхаммедәлі]] || 15 |- ! 13453 | [[Нурадыл]] || 15 |- ! 13454 | [[Нура]] || 15 |- ! 13455 | [[Наджибулла]] || 15 |- ! 13456 | [[Орыналы]] || 15 |- ! 13457 | [[Нур Ислам]] || 15 |- ! 13458 | [[Мұхамеддияр]] || 15 |- ! 13459 | [[Ниязали]] || 15 |- ! 13460 | [[Нуркенже]] || 15 |- ! 13461 | [[Өтеп]] || 15 |- ! 13462 | [[Муталлап]] || 15 |- ! 13463 | [[Нурсапар]] || 15 |- ! 13464 | [[Нұргелды]] || 15 |- ! 13465 | [[Нурулан]] || 15 |- ! 13466 | [[Нұрмухаммет]] || 15 |- ! 13467 | [[Нуртуре]] || 15 |- ! 13468 | [[Нұрсайн]] || 15 |- ! 13469 | [[Мендикул]] || 15 |- ! 13470 | [[Қызырәлі]] || 15 |- ! 13471 | [[Миирбек]] || 15 |- ! 13472 | [[Маджид]] || 15 |- ! 13473 | [[Кунберген]] || 15 |- ! 13474 | [[Кинжибай]] || 15 |- ! 13475 | [[Мердан]] || 15 |- ! 13476 | [[Майдабек]] || 15 |- ! 13477 | [[Кызыркан]] || 15 |- ! 13478 | [[Кәмілжан]] || 15 |- ! 13479 | [[Мохамед]] || 15 |- ! 13480 | [[Куптлеу]] || 15 |- ! 13481 | [[Қуанай]] || 15 |- ! 13482 | [[Майхан]] || 15 |- ! 13483 | [[Күзембай]] || 15 |- ! 13484 | [[Колдибек]] || 15 |- ! 13485 | [[Метин]] || 15 |- ! 13486 | [[Мақсатхан]] || 15 |- ! 13487 | [[Мирад]] || 15 |- ! 13488 | [[Малика]] || 15 |- ! 13489 | [[Мирсултан]] || 15 |- ! 13490 | [[Куаткали]] || 15 |- ! 13491 | [[Молжигит]] || 15 |- ! 13492 | [[Қалдыхан]] || 15 |- ! 13493 | [[Кунапия]] || 15 |- ! 13494 | [[Маралтай]] || 15 |- ! 13495 | [[Косбай]] || 15 |- ! 13496 | [[Мараткали]] || 15 |- ! 13497 | [[Менгдибай]] || 15 |- ! 13498 | [[Қалкен]] || 15 |- ! 13499 | [[Кожатай]] || 15 |- ! 13500 | [[Марик]] || 15 |- ! 13501 | [[Мерат]] || 15 |- ! 13502 | [[Кудратилла]] || 15 |- ! 13503 | [[Меркибай]] || 15 |- ! 13504 | [[Конусбек]] || 15 |- ! 13505 | [[Құндызбек]] || 15 |- ! 13506 | [[Коныр]] || 15 |- ! 13507 | [[Минур]] || 15 |- ! 13508 | [[Маутказы]] || 15 |- ! 13509 | [[Мирамғали]] || 15 |- ! 13510 | [[Қарсыбай]] || 15 |- ! 13511 | [[Көпболсын]] || 15 |- ! 13512 | [[Махир]] || 15 |- ! 13513 | [[Михрат]] || 15 |- ! 13514 | [[Махсатхан]] || 15 |- ! 13515 | [[Қызырхан]] || 15 |- ! 13516 | [[Меделбай]] || 15 |- ! 13517 | [[Молшылык]] || 15 |- ! 13518 | [[Меден]] || 15 |- ! 13519 | [[Мугалбек]] || 15 |- ! 13520 | [[Коркытбай]] || 15 |- ! 13521 | [[Мурза]] || 15 |- ! 13522 | [[Мусали]] || 15 |- ! 13523 | [[Мурзакан]] || 15 |- ! 13524 | [[Кууаныш]] || 15 |- ! 13525 | [[Қорқыт]] || 15 |- ! 13526 | [[Иманхан]] || 15 |- ! 13527 | [[Кастай]] || 15 |- ! 13528 | [[Ижан]] || 15 |- ! 13529 | [[Зикен]] || 15 |- ! 13530 | [[Келімберді]] || 15 |- ! 13531 | [[Жарилкап]] || 15 |- ! 13532 | [[Зафаржан]] || 15 |- ! 13533 | [[Илескен]] || 15 |- ! 13534 | [[Зайнолла]] || 15 |- ! 13535 | [[Ирик]] || 15 |- ! 13536 | [[Каукен]] || 15 |- ! 13537 | [[Жолжақсы]] || 15 |- ! 13538 | [[Жанисбек]] || 15 |- ! 13539 | [[Калимолла]] || 15 |- ! 13540 | [[Кенжекара]] || 15 |- ! 13541 | [[Илһам]] || 15 |- ! 13542 | [[Караша]] || 15 |- ! 13543 | [[Жолмагамбет]] || 15 |- ! 13544 | [[Зерипбай]] || 15 |- ! 13545 | [[Ирхан]] || 15 |- ! 13546 | [[Итемген]] || 15 |- ! 13547 | [[Иршат]] || 15 |- ! 13548 | [[Зайырхан]] || 15 |- ! 13549 | [[Калназар]] || 15 |- ! 13550 | [[Кайрды]] || 15 |- ! 13551 | [[Жангалы]] || 15 |- ! 13552 | [[Изетулла]] || 15 |- ! 13553 | [[Зияхан]] || 15 |- ! 13554 | [[Заңғархан]] || 15 |- ! 13555 | [[Кадилбек]] || 15 |- ! 13556 | [[Заркум]] || 15 |- ! 13557 | [[Жаныбай]] || 15 |- ! 13558 | [[Кабдол]] || 15 |- ! 13559 | [[Жанайхан]] || 15 |- ! 13560 | [[Жемисбек]] || 15 |- ! 13561 | [[Камкор]] || 15 |- ! 13562 | [[Каржаубек]] || 15 |- ! 13563 | [[Зухрап]] || 15 |- ! 13564 | [[Карипулла]] || 15 |- ! 13565 | [[Жигербек]] || 15 |- ! 13566 | [[Жантимир]] || 15 |- ! 13567 | [[Зиннат]] || 15 |- ! 13568 | [[Исфандияр]] || 15 |- ! 13569 | [[Камшибай]] || 15 |- ! 13570 | [[Жолберген]] || 15 |- ! 13571 | [[Жуанышбек]] || 15 |- ! 13572 | [[Жанак]] || 15 |- ! 13573 | [[Исентай]] || 15 |- ! 13574 | [[Кайргалий]] || 15 |- ! 13575 | [[Жұманұр]] || 15 |- ! 13576 | [[Зиялы]] || 15 |- ! 13577 | [[Ильнұр]] || 15 |- ! 13578 | [[Жанту]] || 15 |- ! 13579 | [[Кажкен]] || 15 |- ! 13580 | [[Жумасерик]] || 15 |- ! 13581 | [[Жұмәлі]] || 15 |- ! 13582 | [[Зангарбек]] || 15 |- ! 13583 | [[Жансат]] || 15 |- ! 13584 | [[Жарбосын]] || 15 |- ! 13585 | [[Ибадилда]] || 15 |- ! 13586 | [[Жаскелен]] || 15 |- ! 13587 | [[Капалбай]] || 15 |- ! 13588 | [[Жолдибай]] || 15 |- ! 13589 | [[Зоир]] || 15 |- ! 13590 | [[Каламгали]] || 15 |- ! 13591 | [[Каппарбек]] || 15 |- ! 13592 | [[Жунисали]] || 15 |- ! 13593 | [[Капыш]] || 15 |- ! 13594 | [[Калдыкул]] || 15 |- ! 13595 | [[Жамгырбай]] || 15 |- ! 13596 | [[Жексенғали]] || 15 |- ! 13597 | [[Жиентай]] || 15 |- ! 13598 | [[Жаннияз]] || 15 |- ! 13599 | [[Исматолла]] || 15 |- ! 13600 | [[Жамит]] || 15 |- ! 13601 | [[Жалайыр]] || 15 |- ! 13602 | [[Әркен]] || 15 |- ! 13603 | [[Дәулетқан]] || 15 |- ! 13604 | [[Ерзак]] || 15 |- ! 13605 | [[Ерғалы]] || 15 |- ! 13606 | [[Әл-Қасым]] || 15 |- ! 13607 | [[Әуен]] || 15 |- ! 13608 | [[Ермеккалий]] || 15 |- ! 13609 | [[Есқара]] || 15 |- ! 13610 | [[Ғұсман]] || 15 |- ! 13611 | [[Далияр]] || 15 |- ! 13612 | [[Әлтарази]] || 15 |- ! 13613 | [[Ертүрік]] || 15 |- ! 13614 | [[Әлтәйір]] || 15 |- ! 13615 | [[Динмурат]] || 15 |- ! 13616 | [[Досулан]] || 15 |- ! 13617 | [[Дайыржан]] || 15 |- ! 13618 | [[Дунес]] || 15 |- ! 13619 | [[Әли-Имран]] || 15 |- ! 13620 | [[Ермурза]] || 15 |- ! 13621 | [[Дүйсембек]] || 15 |- ! 13622 | [[Даниярхан]] || 15 |- ! 13623 | [[Ділмухамед]] || 15 |- ! 13624 | [[Ерсалим]] || 15 |- ! 13625 | [[Жагслаг]] || 15 |- ! 13626 | [[Елбатыр]] || 15 |- ! 13627 | [[Әбубакир]] || 15 |- ! 13628 | [[Әлиқожа]] || 15 |- ! 13629 | [[Дали]] || 15 |- ! 13630 | [[Жакуда]] || 15 |- ! 13631 | [[Даулетьяр]] || 15 |- ! 13632 | [[Гилимбек]] || 15 |- ! 13633 | [[Әмір-Хан]] || 15 |- ! 13634 | [[Диннур]] || 15 |- ! 13635 | [[Есендос]] || 15 |- ! 13636 | [[Әмирхан]] || 15 |- ! 13637 | [[Дильшод]] || 15 |- ! 13638 | [[Әшімбек]] || 15 |- ! 13639 | [[Әләзиз]] || 15 |- ! 13640 | [[Ғиният]] || 15 |- ! 13641 | [[Ердуман]] || 15 |- ! 13642 | [[Досымкан]] || 15 |- ! 13643 | [[Еркінтай]] || 15 |- ! 13644 | [[Ерәлім]] || 15 |- ! 13645 | [[Доскелді]] || 15 |- ! 13646 | [[Джумадулла]] || 15 |- ! 13647 | [[Ертисбай]] || 15 |- ! 13648 | [[Ерженис]] || 15 |- ! 13649 | [[Гылымжан]] || 15 |- ! 13650 | [[Әбдіғапар]] || 15 |- ! 13651 | [[Есболған]] || 15 |- ! 13652 | [[Ескаир]] || 15 |- ! 13653 | [[Ешмуханбет]] || 15 |- ! 13654 | [[Дилмухан]] || 15 |- ! 13655 | [[Добрыня]] || 15 |- ! 13656 | [[Дуисенгали]] || 15 |- ! 13657 | [[Ельдияр]] || 15 |- ! 13658 | [[Дарин]] || 15 |- ! 13659 | [[Гулмирза]] || 15 |- ! 13660 | [[Әділетбек]] || 15 |- ! 13661 | [[Бұхар]] || 15 |- ! 13662 | [[Атамекен]] || 15 |- ! 13663 | [[Асанкул]] || 15 |- ! 13664 | [[Бериктай]] || 15 |- ! 13665 | [[Берикпай]] || 15 |- ! 13666 | [[Божбанбай]] || 15 |- ! 13667 | [[Битас]] || 15 |- ! 13668 | [[Бозжан]] || 15 |- ! 13669 | [[Атирхан]] || 15 |- ! 13670 | [[Арманали]] || 15 |- ! 13671 | [[Бурабек]] || 15 |- ! 13672 | [[Атакозы]] || 15 |- ! 13673 | [[Байтурсун]] || 15 |- ! 13674 | [[Арманда]] || 15 |- ! 13675 | [[Бейсентай]] || 15 |- ! 13676 | [[Аскаралы]] || 15 |- ! 13677 | [[Бувайсар]] || 15 |- ! 13678 | [[Бактиар]] || 15 |- ! 13679 | [[Баласағұн]] || 15 |- ! 13680 | [[Бериктас]] || 15 |- ! 13681 | [[Бек Али]] || 15 |- ! 13682 | [[Бахыткельды]] || 15 |- ! 13683 | [[Гапар]] || 15 |- ! 13684 | [[Бектау]] || 15 |- ! 13685 | [[Атырау]] || 15 |- ! 13686 | [[Володя]] || 15 |- ! 13687 | [[Балгинбек]] || 15 |- ! 13688 | [[Бавуржан]] || 15 |- ! 13689 | [[Ашкен]] || 15 |- ! 13690 | [[Бахтай]] || 15 |- ! 13691 | [[Бегімбай]] || 15 |- ! 13692 | [[Бактигерей]] || 15 |- ! 13693 | [[Атагулла]] || 15 |- ! 13694 | [[Бегеш]] || 15 |- ! 13695 | [[Бектурлы]] || 15 |- ! 13696 | [[Бектемур]] || 15 |- ! 13697 | [[Ғалимжан]] || 15 |- ! 13698 | [[Асухан]] || 15 |- ! 13699 | [[Галымгазы]] || 15 |- ! 13700 | [[Барзани]] || 15 |- ! 13701 | [[Бугембай]] || 15 |- ! 13702 | [[Байқозы]] || 15 |- ! 13703 | [[Бекұзақ]] || 15 |- ! 13704 | [[Баратжан]] || 15 |- ! 13705 | [[Балауса]] || 15 |- ! 13706 | [[Байтабын]] || 15 |- ! 13707 | [[Ашикбай]] || 15 |- ! 13708 | [[Байарыстан]] || 15 |- ! 13709 | [[Булек]] || 15 |- ! 13710 | [[Базан]] || 15 |- ! 13711 | [[Асқанбек]] || 15 |- ! 13712 | [[Бигалий]] || 15 |- ! 13713 | [[Бигелды]] || 15 |- ! 13714 | [[Бакберсин]] || 15 |- ! 13715 | [[Балгаш]] || 15 |- ! 13716 | [[Берекебай]] || 15 |- ! 13717 | [[Білімхан]] || 15 |- ! 13718 | [[Бекжанат]] || 15 |- ! 13719 | [[Бекберді]] || 15 |- ! 13720 | [[Арыкбай]] || 15 |- ! 13721 | [[Багыберген]] || 15 |- ! 13722 | [[Бөрібек]] || 15 |- ! 13723 | [[Бакзат]] || 15 |- ! 13724 | [[Балталы]] || 15 |- ! 13725 | [[Арзубек]] || 15 |- ! 13726 | [[Альсамир]] || 15 |- ! 13727 | [[Амур]] || 15 |- ! 13728 | [[Анна]] || 15 |- ! 13729 | [[Алгашбек]] || 15 |- ! 13730 | [[Актілек]] || 15 |- ! 13731 | [[Абдиали]] || 15 |- ! 13732 | [[Аннұр]] || 15 |- ! 13733 | [[Амангерей]] || 15 |- ! 13734 | [[Айнұр]] || 15 |- ! 13735 | [[Алаудин]] || 15 |- ! 13736 | [[Абдужамил]] || 15 |- ! 13737 | [[Агытай]] || 15 |- ! 13738 | [[Абилькаир]] || 15 |- ! 13739 | [[Абдыкадир]] || 15 |- ! 13740 | [[Абдуссәләм]] || 15 |- ! 13741 | [[Абілхан]] || 15 |- ! 13742 | [[Ажмурат]] || 15 |- ! 13743 | [[Амансерік]] || 15 |- ! 13744 | [[Айнатдин]] || 15 |- ! 13745 | [[Абды]] || 15 |- ! 13746 | [[Айткалы]] || 15 |- ! 13747 | [[Абдираш]] || 15 |- ! 13748 | [[Аманказы]] || 15 |- ! 13749 | [[Акмурад]] || 15 |- ! 13750 | [[Агзамбек]] || 15 |- ! 13751 | [[Адилер]] || 15 |- ! 13752 | [[Абдіқадыр]] || 15 |- ! 13753 | [[Алашбай]] || 15 |- ! 13754 | [[Абдулқасым]] || 15 |- ! 13755 | [[Абатхан]] || 15 |- ! 13756 | [[Аманболсын]] || 15 |- ! 13757 | [[Абдреш]] || 15 |- ! 13758 | [[Алкам]] || 15 |- ! 13759 | [[Арасан]] || 15 |- ! 13760 | [[Айсүгір]] || 15 |- ! 13761 | [[Абдулбари]] || 15 |- ! 13762 | [[Абдикаим]] || 15 |- ! 13763 | [[Арбол]] || 15 |- ! 13764 | [[Абдигалым]] || 15 |- ! 13765 | [[Абутали]] || 15 |- ! 13766 | [[Алимдар]] || 15 |- ! 13767 | [[Адилан]] || 15 |- ! 13768 | [[Абдухалим]] || 15 |- ! 13769 | [[Алмамбет]] || 15 |- ! 13770 | [[Акселеу]] || 15 |- ! 13771 | [[Айбарбек]] || 15 |- ! 13772 | [[Алкей]] || 15 |- ! 13773 | [[Абдулхади]] || 15 |- ! 13774 | [[Абдисеит]] || 15 |- ! 13775 | [[Алеша]] || 15 |- ! 13776 | [[Абилдахан]] || 15 |- ! 13777 | [[Абу Али]] || 15 |- ! 13778 | [[Алға]] || 15 |- ! 13779 | [[Аврам]] || 15 |- ! 13780 | [[Абдур Рахман]] || 15 |- ! 13781 | [[Ағахан]] || 15 |- ! 13782 | [[Авенир]] || 15 |- ! 13783 | [[Ангар]] || 15 |- ! 13784 | [[Азизжон]] || 15 |- ! 13785 | [[Айтақын]] || 15 |- ! 13786 | [[Айбазар]] || 15 |- ! 13787 | [[Ақсауыт]] || 15 |- ! 13788 | [[Акильбек]] || 15 |- ! 13789 | [[Абдулаким]] || 15 |- ! 13790 | [[Абдукамал]] || 15 |- ! 13791 | [[Азирбек]] || 15 |- ! 13792 | [[Аганас]] || 15 |- ! 13793 | [[Алигер]] || 15 |- ! 13794 | [[Адиз]] || 15 |- ! 13795 | [[Арас]] || 15 |- ! 13796 | [[Аристарх]] || 15 |- ! 13797 | [[Абек]] || 15 |- ! 13798 | [[Абу-Бакир]] || 15 |- ! 13799 | [[Ағайдар]] || 15 |- ! 13800 | [[Абыш]] || 15 |- ! 13801 | [[Хансері]] || 14 |- ! 13802 | [[Ханза]] || 14 |- ! 13803 | [[Шарипкали]] || 14 |- ! 13804 | [[Эдиге]] || 14 |- ! 13805 | [[Шортан]] || 14 |- ! 13806 | [[Шаттан]] || 14 |- ! 13807 | [[Шалабек]] || 14 |- ! 13808 | [[Толепбай]] || 14 |- ! 13809 | [[Хамидин]] || 14 |- ! 13810 | [[Шығыс]] || 14 |- ! 13811 | [[Ыдырыш]] || 14 |- ! 13812 | [[Шарафуддин]] || 14 |- ! 13813 | [[Шакан]] || 14 |- ! 13814 | [[Хурсанд]] || 14 |- ! 13815 | [[Фаиль]] || 14 |- ! 13816 | [[Шафих]] || 14 |- ! 13817 | [[Шамси]] || 14 |- ! 13818 | [[Шахмарал]] || 14 |- ! 13819 | [[Труспек]] || 14 |- ! 13820 | [[Хази]] || 14 |- ! 13821 | [[Хожагали]] || 14 |- ! 13822 | [[Хасанбек]] || 14 |- ! 13823 | [[Хожаназар]] || 14 |- ! 13824 | [[Умырбек]] || 14 |- ! 13825 | [[Эсенбай]] || 14 |- ! 13826 | [[Элизар]] || 14 |- ! 13827 | [[Юлдашбек]] || 14 |- ! 13828 | [[Элисар]] || 14 |- ! 13829 | [[Ырымбек]] || 14 |- ! 13830 | [[Туркестан]] || 14 |- ! 13831 | [[Хаджимукан]] || 14 |- ! 13832 | [[Шах Ислам]] || 14 |- ! 13833 | [[Худабай]] || 14 |- ! 13834 | [[Тыныштықбай]] || 14 |- ! 13835 | [[Ханәділ]] || 14 |- ! 13836 | [[Торахан]] || 14 |- ! 13837 | [[Шадат]] || 14 |- ! 13838 | [[Эльвин]] || 14 |- ! 13839 | [[Халжигит]] || 14 |- ! 13840 | [[Чайзада]] || 14 |- ! 13841 | [[Турекан]] || 14 |- ! 13842 | [[Тұрсынтай]] || 14 |- ! 13843 | [[Шамшатдин]] || 14 |- ! 13844 | [[Ченгиз]] || 14 |- ! 13845 | [[Тулибай]] || 14 |- ! 13846 | [[Турымтай]] || 14 |- ! 13847 | [[Улжас]] || 14 |- ! 13848 | [[Усманали]] || 14 |- ! 13849 | [[Тюлютай]] || 14 |- ! 13850 | [[Шинали]] || 14 |- ! 13851 | [[Тулепкали]] || 14 |- ! 13852 | [[Шинасил]] || 14 |- ! 13853 | [[Шекерхан]] || 14 |- ! 13854 | [[Хамдан]] || 14 |- ! 13855 | [[Тоян]] || 14 |- ! 13856 | [[Шахбоз]] || 14 |- ! 13857 | [[Тургай]] || 14 |- ! 13858 | [[Толибек]] || 14 |- ! 13859 | [[Туменбай]] || 14 |- ! 13860 | [[Халдыбай]] || 14 |- ! 13861 | [[Хан Керей]] || 14 |- ! 13862 | [[Топжар]] || 14 |- ! 13863 | [[Хуандых]] || 14 |- ! 13864 | [[Хибат]] || 14 |- ! 13865 | [[Уалит]] || 14 |- ! 13866 | [[Утеубай]] || 14 |- ! 13867 | [[Хадылбек]] || 14 |- ! 13868 | [[Шабан]] || 14 |- ! 13869 | [[Турспек]] || 14 |- ! 13870 | [[Шынтай]] || 14 |- ! 13871 | [[Улбек]] || 14 |- ! 13872 | [[Хамиджан]] || 14 |- ! 13873 | [[Сагиджан]] || 14 |- ! 13874 | [[Сатар]] || 14 |- ! 13875 | [[Субхан]] || 14 |- ! 13876 | [[Сейфулин]] || 14 |- ! 13877 | [[Саткул]] || 14 |- ! 13878 | [[Сайлав]] || 14 |- ! 13879 | [[Сейтсултан]] || 14 |- ! 13880 | [[Салых]] || 14 |- ! 13881 | [[Тилебалды]] || 14 |- ! 13882 | [[Серхат]] || 14 |- ! 13883 | [[Салдатхан]] || 14 |- ! 13884 | [[Самай]] || 14 |- ! 13885 | [[Рахметолда]] || 14 |- ! 13886 | [[Сәми]] || 14 |- ! 13887 | [[Сафа]] || 14 |- ! 13888 | [[Рахимкул]] || 14 |- ! 13889 | [[Сейтбатал]] || 14 |- ! 13890 | [[Светлана]] || 14 |- ! 13891 | [[Тәлім]] || 14 |- ! 13892 | [[Садувакас]] || 14 |- ! 13893 | [[Суйнбек]] || 14 |- ! 13894 | [[Т]] || 14 |- ! 13895 | [[Сагатай]] || 14 |- ! 13896 | [[Сәттібай]] || 14 |- ! 13897 | [[Тиыштыкбай]] || 14 |- ! 13898 | [[Сейітмұрат]] || 14 |- ! 13899 | [[Сайан]] || 14 |- ! 13900 | [[Силам]] || 14 |- ! 13901 | [[Салихат]] || 14 |- ! 13902 | [[Сабержан]] || 14 |- ! 13903 | [[Сейтмұрат]] || 14 |- ! 13904 | [[Рубен]] || 14 |- ! 13905 | [[Токтаубай]] || 14 |- ! 13906 | [[Ситжан]] || 14 |- ! 13907 | [[Толганбек]] || 14 |- ! 13908 | [[Таиыр]] || 14 |- ! 13909 | [[Тенгизбай]] || 14 |- ! 13910 | [[Саммитхан]] || 14 |- ! 13911 | [[Суендык]] || 14 |- ! 13912 | [[Семейбай]] || 14 |- ! 13913 | [[Сегізбай]] || 14 |- ! 13914 | [[Сейсеналы]] || 14 |- ! 13915 | [[Тилекберди]] || 14 |- ! 13916 | [[Сергаза]] || 14 |- ! 13917 | [[Режепбай]] || 14 |- ! 13918 | [[Слямгали]] || 14 |- ! 13919 | [[Сатбалды]] || 14 |- ! 13920 | [[Сержанали]] || 14 |- ! 13921 | [[Резван]] || 14 |- ! 13922 | [[Сержанәлі]] || 14 |- ! 13923 | [[Сейдрахман]] || 14 |- ! 13924 | [[Союз]] || 14 |- ! 13925 | [[Суттибай]] || 14 |- ! 13926 | [[Тасбау]] || 14 |- ! 13927 | [[Суфьян]] || 14 |- ! 13928 | [[Тасқынбай]] || 14 |- ! 13929 | [[Сагдан]] || 14 |- ! 13930 | [[Тастай]] || 14 |- ! 13931 | [[Сагжан]] || 14 |- ! 13932 | [[Таттимбек]] || 14 |- ! 13933 | [[Тлеукеш]] || 14 |- ! 13934 | [[Таурбай]] || 14 |- ! 13935 | [[Саулембек]] || 14 |- ! 13936 | [[Сакрат]] || 14 |- ! 13937 | [[Токмагамбет]] || 14 |- ! 13938 | [[Срайл]] || 14 |- ! 13939 | [[Рият]] || 14 |- ! 13940 | [[Телеубай]] || 14 |- ! 13941 | [[Сафиулла]] || 14 |- ! 13942 | [[Телтай]] || 14 |- ! 13943 | [[Салый]] || 14 |- ! 13944 | [[Сейталы]] || 14 |- ! 13945 | [[Серкеш]] || 14 |- ! 13946 | [[Саркыткан]] || 14 |- ! 13947 | [[Сұлтантөре]] || 14 |- ! 13948 | [[Несипжан]] || 14 |- ! 13949 | [[Пармен]] || 14 |- ! 13950 | [[Мухаммедин]] || 14 |- ! 13951 | [[Надырхан]] || 14 |- ! 13952 | [[Раджа]] || 14 |- ! 13953 | [[Нұрұл]] || 14 |- ! 13954 | [[Нұрсағым]] || 14 |- ! 13955 | [[Нусупбек]] || 14 |- ! 13956 | [[Мұхаммедқанапия]] || 14 |- ! 13957 | [[Мухамадин]] || 14 |- ! 13958 | [[Перден]] || 14 |- ! 13959 | [[Нуркайдар]] || 14 |- ! 13960 | [[Негметолла]] || 14 |- ! 13961 | [[Нуралбай]] || 14 |- ! 13962 | [[Нұрмырза]] || 14 |- ! 13963 | [[Нисанбай]] || 14 |- ! 13964 | [[Нұрсезім]] || 14 |- ! 13965 | [[Оғабек]] || 14 |- ! 13966 | [[Нурахмад]] || 14 |- ! 13967 | [[Оғлан]] || 14 |- ! 13968 | [[Панарбек]] || 14 |- ! 13969 | [[Нүрсултан]] || 14 |- ! 13970 | [[Пархад]] || 14 |- ! 13971 | [[Нүртілек]] || 14 |- ! 13972 | [[Пірімжан]] || 14 |- ! 13973 | [[Озбек]] || 14 |- ! 13974 | [[Мұхаммедсұлтан]] || 14 |- ! 13975 | [[Мухаммадәмин]] || 14 |- ! 13976 | [[Нағим]] || 14 |- ! 13977 | [[Омар-Али]] || 14 |- ! 13978 | [[Нағызбек]] || 14 |- ! 13979 | [[Накен]] || 14 |- ! 13980 | [[Нұрпатша]] || 14 |- ! 13981 | [[Нұрақыл]] || 14 |- ! 13982 | [[Рауат]] || 14 |- ! 13983 | [[Накысбек]] || 14 |- ! 13984 | [[Мухаммедәмин]] || 14 |- ! 13985 | [[Мынбол]] || 14 |- ! 13986 | [[Нуредин]] || 14 |- ! 13987 | [[Онберген]] || 14 |- ! 13988 | [[Нұркәрім]] || 14 |- ! 13989 | [[Наралы]] || 14 |- ! 13990 | [[Мұхаммедқасым]] || 14 |- ! 13991 | [[Оңайбай]] || 14 |- ! 13992 | [[Нұрқас]] || 14 |- ! 13993 | [[Оңалхан]] || 14 |- ! 13994 | [[Парсахан]] || 14 |- ! 13995 | [[Нурлыгали]] || 14 |- ! 13996 | [[Нуржанбай]] || 14 |- ! 13997 | [[Оразалі]] || 14 |- ! 13998 | [[Пирмаханбет]] || 14 |- ! 13999 | [[Мұхаммадәли]] || 14 |- ! 14000 | [[Нахан]] || 14 |- ! 14001 | [[Нарсултан]] || 14 |- ! 14002 | [[Негматулла]] || 14 |- ! 14003 | [[Нургизат]] || 14 |- ! 14004 | [[Радимир]] || 14 |- ! 14005 | [[Мұсажан]] || 14 |- ! 14006 | [[Нурсылтан]] || 14 |- ! 14007 | [[Мұсатай]] || 14 |- ! 14008 | [[Мұхаммедханафия]] || 14 |- ! 14009 | [[Орасхан]] || 14 |- ! 14010 | [[Нұрмұхамедәли]] || 14 |- ! 14011 | [[Ормантай]] || 14 |- ! 14012 | [[Нұрмұханмед]] || 14 |- ! 14013 | [[Насриддин]] || 14 |- ! 14014 | [[Мұһаммад]] || 14 |- ! 14015 | [[Отеп]] || 14 |- ! 14016 | [[Нұррахым]] || 14 |- ! 14017 | [[Мухаметқали]] || 14 |- ! 14018 | [[Рапхат]] || 14 |- ! 14019 | [[Ошан]] || 14 |- ! 14020 | [[Рафаель]] || 14 |- ! 14021 | [[Насырбек]] || 14 |- ! 14022 | [[Мұһаммед]] || 14 |- ! 14023 | [[Нуратай]] || 14 |- ! 14024 | [[Нұрсенім]] || 14 |- ! 14025 | [[Куаншкали]] || 14 |- ! 14026 | [[Қарлыбай]] || 14 |- ! 14027 | [[Кыдырхожа]] || 14 |- ! 14028 | [[Мейірұлан]] || 14 |- ! 14029 | [[Мақан]] || 14 |- ! 14030 | [[Мейлис]] || 14 |- ! 14031 | [[Мурзалы]] || 14 |- ! 14032 | [[Мейрамғазы]] || 14 |- ! 14033 | [[Куванишбек]] || 14 |- ! 14034 | [[Қонарбай]] || 14 |- ! 14035 | [[Молбай]] || 14 |- ! 14036 | [[Купберген]] || 14 |- ! 14037 | [[Қабай]] || 14 |- ! 14038 | [[Кулмесхан]] || 14 |- ! 14039 | [[Копен]] || 14 |- ! 14040 | [[Куттыгали]] || 14 |- ! 14041 | [[Мийрамбек]] || 14 |- ! 14042 | [[Қалман]] || 14 |- ! 14043 | [[Кәусәр]] || 14 |- ! 14044 | [[Мейрімбек]] || 14 |- ! 14045 | [[Махамбетәлі]] || 14 |- ! 14046 | [[Мейркан]] || 14 |- ! 14047 | [[Махаметжан]] || 14 |- ! 14048 | [[Мейрмхан]] || 14 |- ! 14049 | [[Қартбай]] || 14 |- ! 14050 | [[Қалмаханбет]] || 14 |- ! 14051 | [[Кәрімбек]] || 14 |- ! 14052 | [[Мекенбек]] || 14 |- ! 14053 | [[Қайрулла]] || 14 |- ! 14054 | [[Кәрімхан]] || 14 |- ! 14055 | [[Килишбай]] || 14 |- ! 14056 | [[Кулназар]] || 14 |- ! 14057 | [[Меди]] || 14 |- ! 14058 | [[Кинес]] || 14 |- ! 14059 | [[Қабылхан]] || 14 |- ! 14060 | [[Маркел]] || 14 |- ! 14061 | [[Киясбек]] || 14 |- ! 14062 | [[Маркус]] || 14 |- ! 14063 | [[Қараш]] || 14 |- ! 14064 | [[Марлэн]] || 14 |- ! 14065 | [[Махажан]] || 14 |- ! 14066 | [[Конспек]] || 14 |- ! 14067 | [[Кумаргалий]] || 14 |- ! 14068 | [[Косим]] || 14 |- ! 14069 | [[Мирзакарим]] || 14 |- ! 14070 | [[Куатпек]] || 14 |- ! 14071 | [[Миримхан]] || 14 |- ! 14072 | [[Қуанышкерей]] || 14 |- ! 14073 | [[Максутжан]] || 14 |- ! 14074 | [[Мербулат]] || 14 |- ! 14075 | [[Қыдырбақыт]] || 14 |- ! 14076 | [[Күмісқали]] || 14 |- ! 14077 | [[Қалдымұрат]] || 14 |- ! 14078 | [[Қаламбек]] || 14 |- ! 14079 | [[Машур]] || 14 |- ! 14080 | [[Кұдайберген]] || 14 |- ! 14081 | [[Қаулан]] || 14 |- ! 14082 | [[Маулитбек]] || 14 |- ! 14083 | [[Муварак]] || 14 |- ! 14084 | [[Меркибек]] || 14 |- ! 14085 | [[Леонард]] || 14 |- ! 14086 | [[Мамирхан]] || 14 |- ! 14087 | [[Киличбек]] || 14 |- ! 14088 | [[Мәделі]] || 14 |- ! 14089 | [[Мавлен]] || 14 |- ! 14090 | [[Миерхан]] || 14 |- ! 14091 | [[Крым]] || 14 |- ! 14092 | [[Құнар]] || 14 |- ! 14093 | [[Меербек]] || 14 |- ! 14094 | [[Маут]] || 14 |- ! 14095 | [[Мурзат]] || 14 |- ! 14096 | [[Құныскерей]] || 14 |- ! 14097 | [[Кубек]] || 14 |- ! 14098 | [[Мананбай]] || 14 |- ! 14099 | [[Кулмырза]] || 14 |- ! 14100 | [[Калимолда]] || 14 |- ! 14101 | [[Каспий]] || 14 |- ! 14102 | [[Жеңісқан]] || 14 |- ! 14103 | [[Камидула]] || 14 |- ! 14104 | [[Келдебек]] || 14 |- ! 14105 | [[Жанмухаммед]] || 14 |- ! 14106 | [[Зеиін]] || 14 |- ! 14107 | [[Иктияр]] || 14 |- ! 14108 | [[Каскарбай]] || 14 |- ! 14109 | [[Иман Али]] || 14 |- ! 14110 | [[Исмагил]] || 14 |- ! 14111 | [[Казиулла]] || 14 |- ! 14112 | [[Жарысбек]] || 14 |- ! 14113 | [[Жолдаспай]] || 14 |- ! 14114 | [[Жанн]] || 14 |- ! 14115 | [[Исагул]] || 14 |- ! 14116 | [[Зархан]] || 14 |- ! 14117 | [[Иламан]] || 14 |- ! 14118 | [[Жангильды]] || 14 |- ! 14119 | [[Жұмалы]] || 14 |- ! 14120 | [[Каскирбек]] || 14 |- ! 14121 | [[Каиролла]] || 14 |- ! 14122 | [[Кабулбек]] || 14 |- ! 14123 | [[Зікірия]] || 14 |- ! 14124 | [[Исмаилхан]] || 14 |- ! 14125 | [[Жұмасейіт]] || 14 |- ! 14126 | [[Ирали]] || 14 |- ! 14127 | [[Каний]] || 14 |- ! 14128 | [[Жохан]] || 14 |- ! 14129 | [[Кайиржан]] || 14 |- ! 14130 | [[Калинур]] || 14 |- ! 14131 | [[Изатилла]] || 14 |- ! 14132 | [[Жаханбек]] || 14 |- ! 14133 | [[Кабдулкарим]] || 14 |- ! 14134 | [[Жантлес]] || 14 |- ! 14135 | [[Кантарбай]] || 14 |- ! 14136 | [[Жусупкали]] || 14 |- ! 14137 | [[Кайраткали]] || 14 |- ! 14138 | [[Каман]] || 14 |- ! 14139 | [[Кайраткан]] || 14 |- ! 14140 | [[Ізім]] || 14 |- ! 14141 | [[Кайраш]] || 14 |- ! 14142 | [[Каскен]] || 14 |- ! 14143 | [[Зулкайнар]] || 14 |- ! 14144 | [[Зейінбек]] || 14 |- ! 14145 | [[Кабдулманап]] || 14 |- ! 14146 | [[Жетпыс]] || 14 |- ! 14147 | [[Илиан]] || 14 |- ! 14148 | [[Жарылқаған]] || 14 |- ! 14149 | [[Карабатыр]] || 14 |- ! 14150 | [[Исмаилжан]] || 14 |- ! 14151 | [[Жолдыгул]] || 14 |- ! 14152 | [[Закирбек]] || 14 |- ! 14153 | [[Карамадин]] || 14 |- ! 14154 | [[Жауынгер]] || 14 |- ! 14155 | [[Женисгали]] || 14 |- ! 14156 | [[Жаскыран]] || 14 |- ! 14157 | [[Кайрла]] || 14 |- ! 14158 | [[Исмурат]] || 14 |- ! 14159 | [[Караш]] || 14 |- ! 14160 | [[Жошыхан]] || 14 |- ! 14161 | [[Кайыпжан]] || 14 |- ! 14162 | [[Исо]] || 14 |- ! 14163 | [[Карашбай]] || 14 |- ! 14164 | [[Кенебай]] || 14 |- ! 14165 | [[Зумрад]] || 14 |- ! 14166 | [[Калмаганбет]] || 14 |- ! 14167 | [[Жумасит]] || 14 |- ! 14168 | [[Зинула]] || 14 |- ! 14169 | [[Иминжан]] || 14 |- ! 14170 | [[Кенжеали]] || 14 |- ! 14171 | [[Кайыркан]] || 14 |- ! 14172 | [[Зарухан]] || 14 |- ! 14173 | [[Карлен]] || 14 |- ! 14174 | [[Кенжеәлі]] || 14 |- ! 14175 | [[Жанан]] || 14 |- ! 14176 | [[Зейннұр]] || 14 |- ! 14177 | [[Зайнидин]] || 14 |- ! 14178 | [[Калыс]] || 14 |- ! 14179 | [[Имирхан]] || 14 |- ! 14180 | [[Жұлдызбай]] || 14 |- ! 14181 | [[Жолжигит]] || 14 |- ! 14182 | [[Жансугур]] || 14 |- ! 14183 | [[Касимбай]] || 14 |- ! 14184 | [[Исламдин]] || 14 |- ! 14185 | [[Кажигалий]] || 14 |- ! 14186 | [[Жақсығат]] || 14 |- ! 14187 | [[Әлдияр]] || 14 |- ! 14188 | [[Еңлік]] || 14 |- ! 14189 | [[Даулат]] || 14 |- ! 14190 | [[Есиркесин]] || 14 |- ! 14191 | [[Ескер]] || 14 |- ! 14192 | [[Әлімберді]] || 14 |- ! 14193 | [[Дарубай]] || 14 |- ! 14194 | [[Әкпар]] || 14 |- ! 14195 | [[Елісхан]] || 14 |- ! 14196 | [[Елдарын]] || 14 |- ! 14197 | [[Әбілқайр]] || 14 |- ! 14198 | [[Ерблан]] || 14 |- ! 14199 | [[Динмұхамед]] || 14 |- ! 14200 | [[Есемжан]] || 14 |- ! 14201 | [[Елмаз]] || 14 |- ! 14202 | [[Ердали]] || 14 |- ! 14203 | [[Дуненбай]] || 14 |- ! 14204 | [[Әбдіқайым]] || 14 |- ! 14205 | [[Елмар]] || 14 |- ! 14206 | [[Ерикхан]] || 14 |- ! 14207 | [[Еслямгали]] || 14 |- ! 14208 | [[Жакипжан]] || 14 |- ! 14209 | [[Ерсайым]] || 14 |- ! 14210 | [[Дария]] || 14 |- ! 14211 | [[Елмурза]] || 14 |- ! 14212 | [[Дәулетяр]] || 14 |- ! 14213 | [[Едгар]] || 14 |- ! 14214 | [[Ерболған]] || 14 |- ! 14215 | [[Джумагалы]] || 14 |- ! 14216 | [[Әли-Мұса]] || 14 |- ! 14217 | [[Әбсамат]] || 14 |- ! 14218 | [[Досман]] || 14 |- ! 14219 | [[Едеге]] || 14 |- ! 14220 | [[Жазбек]] || 14 |- ! 14221 | [[Динмұхаммед]] || 14 |- ! 14222 | [[Әзрет]] || 14 |- ! 14223 | [[Әбубакр]] || 14 |- ! 14224 | [[Ерсапар]] || 14 |- ! 14225 | [[Есмахамбет]] || 14 |- ! 14226 | [[Ералі]] || 14 |- ! 14227 | [[Ділмұхамбет]] || 14 |- ! 14228 | [[Ермекпай]] || 14 |- ! 14229 | [[Елнұры]] || 14 |- ! 14230 | [[Әбділқадыр]] || 14 |- ! 14231 | [[Есенкабыл]] || 14 |- ! 14232 | [[Жаканша]] || 14 |- ! 14233 | [[Дәстен]] || 14 |- ! 14234 | [[Джексен]] || 14 |- ! 14235 | [[Дин-Мухаммед]] || 14 |- ! 14236 | [[Даулеткалий]] || 14 |- ! 14237 | [[Едильжан]] || 14 |- ! 14238 | [[Әбдімомын]] || 14 |- ! 14239 | [[Демирхан]] || 14 |- ! 14240 | [[Жаксыгул]] || 14 |- ! 14241 | [[Дүйсебек]] || 14 |- ! 14242 | [[Әлиақбар]] || 14 |- ! 14243 | [[Әуезбек]] || 14 |- ! 14244 | [[Елемис]] || 14 |- ! 14245 | [[Жаббарберген]] || 14 |- ! 14246 | [[Әлиман]] || 14 |- ! 14247 | [[Әзи]] || 14 |- ! 14248 | [[Дәуітәлі]] || 14 |- ! 14249 | [[Жавланбек]] || 14 |- ! 14250 | [[Ербөлек]] || 14 |- ! 14251 | [[Әлімқұл]] || 14 |- ! 14252 | [[Діңмұхамед]] || 14 |- ! 14253 | [[Әліпбай]] || 14 |- ! 14254 | [[Догдырхан]] || 14 |- ! 14255 | [[Әбдіәкім]] || 14 |- ! 14256 | [[Ерсаим]] || 14 |- ! 14257 | [[Дүйсенғазы]] || 14 |- ! 14258 | [[Асымжан]] || 14 |- ! 14259 | [[Бахтбай]] || 14 |- ! 14260 | [[Ару]] || 14 |- ! 14261 | [[Бакбер]] || 14 |- ! 14262 | [[Асыльбек]] || 14 |- ! 14263 | [[Балым]] || 14 |- ! 14264 | [[Ашимтай]] || 14 |- ! 14265 | [[Арстамбек]] || 14 |- ! 14266 | [[Габиддин]] || 14 |- ! 14267 | [[Бакдат]] || 14 |- ! 14268 | [[Бекқазы]] || 14 |- ! 14269 | [[Бисенгалы]] || 14 |- ! 14270 | [[Бахдәулет]] || 14 |- ! 14271 | [[Бисенкул]] || 14 |- ! 14272 | [[Биман]] || 14 |- ! 14273 | [[Битуре]] || 14 |- ! 14274 | [[Бақжігіт]] || 14 |- ! 14275 | [[Байлар]] || 14 |- ! 14276 | [[Габдулмажит]] || 14 |- ! 14277 | [[Аядил]] || 14 |- ! 14278 | [[Бейнұр]] || 14 |- ! 14279 | [[Байбота]] || 14 |- ! 14280 | [[Газизолла]] || 14 |- ! 14281 | [[Бозжигит]] || 14 |- ! 14282 | [[Бийсенбай]] || 14 |- ! 14283 | [[Бокан]] || 14 |- ! 14284 | [[Балажан]] || 14 |- ! 14285 | [[Ахет]] || 14 |- ! 14286 | [[Бахжан]] || 14 |- ! 14287 | [[Байдар]] || 14 |- ! 14288 | [[Ахай]] || 14 |- ! 14289 | [[Болебай]] || 14 |- ! 14290 | [[Ғасырлан]] || 14 |- ! 14291 | [[Ахихат]] || 14 |- ! 14292 | [[Аршидин]] || 14 |- ! 14293 | [[Болисбек]] || 14 |- ! 14294 | [[Ауталип]] || 14 |- ! 14295 | [[Балкибек]] || 14 |- ! 14296 | [[Балуанияз]] || 14 |- ! 14297 | [[Ахмад Али]] || 14 |- ! 14298 | [[Бердыкожа]] || 14 |- ! 14299 | [[Берлибай]] || 14 |- ! 14300 | [[Бердак]] || 14 |- ! 14301 | [[Бостанбек]] || 14 |- ! 14302 | [[Батрхан]] || 14 |- ! 14303 | [[Беккабыл]] || 14 |- ! 14304 | [[Батур]] || 14 |- ! 14305 | [[Бастар]] || 14 |- ! 14306 | [[Газизулла]] || 14 |- ! 14307 | [[Аскатбек]] || 14 |- ! 14308 | [[Ғайрат]] || 14 |- ! 14309 | [[Берман]] || 14 |- ! 14310 | [[Бекқайыр]] || 14 |- ! 14311 | [[Архип]] || 14 |- ! 14312 | [[Ахын]] || 14 |- ! 14313 | [[Ауесбай]] || 14 |- ! 14314 | [[Билибай]] || 14 |- ! 14315 | [[Бакытбол]] || 14 |- ! 14316 | [[Базилжан]] || 14 |- ! 14317 | [[Бердовлет]] || 14 |- ! 14318 | [[Бекембай]] || 14 |- ! 14319 | [[Байқоныс]] || 14 |- ! 14320 | [[Ганый]] || 14 |- ! 14321 | [[Бақай]] || 14 |- ! 14322 | [[Гарик]] || 14 |- ! 14323 | [[Багыдат]] || 14 |- ! 14324 | [[Бериккул]] || 14 |- ! 14325 | [[Гейдар]] || 14 |- ! 14326 | [[Ашимкан]] || 14 |- ! 14327 | [[Байкожа]] || 14 |- ! 14328 | [[Ғафуржан]] || 14 |- ! 14329 | [[Бибитхан]] || 14 |- ! 14330 | [[Баирбек]] || 14 |- ! 14331 | [[Ақжолбек]] || 14 |- ! 14332 | [[Абдімәлік]] || 14 |- ! 14333 | [[Абдуаким]] || 14 |- ! 14334 | [[Абдигалим]] || 14 |- ! 14335 | [[Абсемет]] || 14 |- ! 14336 | [[Абатбек]] || 14 |- ! 14337 | [[Аминжан]] || 14 |- ! 14338 | [[Айват]] || 14 |- ! 14339 | [[Адибек]] || 14 |- ! 14340 | [[Абдихалил]] || 14 |- ! 14341 | [[Алім]] || 14 |- ! 14342 | [[Абдул-Азим]] || 14 |- ! 14343 | [[Аитказы]] || 14 |- ! 14344 | [[Абылла]] || 14 |- ! 14345 | [[Ариет]] || 14 |- ! 14346 | [[Ақмерей]] || 14 |- ! 14347 | [[Альтемір]] || 14 |- ! 14348 | [[Айымхан]] || 14 |- ! 14349 | [[Ақназархан]] || 14 |- ! 14350 | [[Адина]] || 14 |- ! 14351 | [[Алтынсарин]] || 14 |- ! 14352 | [[Айқұт]] || 14 |- ! 14353 | [[Альмуханбет]] || 14 |- ! 14354 | [[Ағман]] || 14 |- ! 14355 | [[Абден]] || 14 |- ! 14356 | [[Абузарр]] || 14 |- ! 14357 | [[Азимхон]] || 14 |- ! 14358 | [[Айнарбек]] || 14 |- ! 14359 | [[Аброй]] || 14 |- ! 14360 | [[Акансеры]] || 14 |- ! 14361 | [[Айжарқын]] || 14 |- ! 14362 | [[Айдынхан]] || 14 |- ! 14363 | [[Айдаргали]] || 14 |- ! 14364 | [[Абзат]] || 14 |- ! 14365 | [[Абдулхалим]] || 14 |- ! 14366 | [[Абытхан]] || 14 |- ! 14367 | [[Айтымбет]] || 14 |- ! 14368 | [[Адльбек]] || 14 |- ! 14369 | [[Абдэль]] || 14 |- ! 14370 | [[Айткужа]] || 14 |- ! 14371 | [[Айдулла]] || 14 |- ! 14372 | [[Абдихани]] || 14 |- ! 14373 | [[Ай-Әділ]] || 14 |- ! 14374 | [[Абибилла]] || 14 |- ! 14375 | [[Аимбек]] || 14 |- ! 14376 | [[Абиласан]] || 14 |- ! 14377 | [[Абрам]] || 14 |- ! 14378 | [[Абдулкерим]] || 14 |- ! 14379 | [[Алмухамбет]] || 14 |- ! 14380 | [[Амангельде]] || 14 |- ! 14381 | [[Абадан]] || 14 |- ! 14382 | [[Алтан]] || 14 |- ! 14383 | [[Айсұңқар]] || 14 |- ! 14384 | [[Алтинбай]] || 14 |- ! 14385 | [[Абдугапар]] || 14 |- ! 14386 | [[Адат]] || 14 |- ! 14387 | [[Абжапбар]] || 14 |- ! 14388 | [[Айали]] || 14 |- ! 14389 | [[Алімхан]] || 14 |- ! 14390 | [[Аль-Имран]] || 14 |- ! 14391 | [[Адилькан]] || 14 |- ! 14392 | [[Аделбек]] || 14 |- ! 14393 | [[Арен]] || 14 |- ! 14394 | [[Адия]] || 14 |- ! 14395 | [[Арзу]] || 14 |- ! 14396 | [[Абдивали]] || 14 |- ! 14397 | [[Абугалий]] || 14 |- ! 14398 | [[Актөре]] || 14 |- ! 14399 | [[Адль]] || 14 |- ! 14400 | [[Азаматхан]] || 14 |- ! 14401 | [[Алиден]] || 14 |- ! 14402 | [[Аль-Мади]] || 14 |- ! 14403 | [[Айтахмет]] || 14 |- ! 14404 | [[Аппазбек]] || 14 |- ! 14405 | [[Айтымбек]] || 14 |- ! 14406 | [[Абдірасул]] || 14 |- ! 14407 | [[Альфараб]] || 14 |- ! 14408 | [[Араббай]] || 14 |- ! 14409 | [[Аңсархан]] || 14 |- ! 14410 | [[Шахдат]] || 13 |- ! 14411 | [[Юра]] || 13 |- ! 14412 | [[Ысмаил]] || 13 |- ! 14413 | [[Шыңгыс]] || 13 |- ! 14414 | [[Шергали]] || 13 |- ! 14415 | [[Хадыс]] || 13 |- ! 14416 | [[Хусайын]] || 13 |- ! 14417 | [[Тохтамыс]] || 13 |- ! 14418 | [[Толкынбай]] || 13 |- ! 14419 | [[Турсуналы]] || 13 |- ! 14420 | [[Ускембай]] || 13 |- ! 14421 | [[Тулеугалий]] || 13 |- ! 14422 | [[Хайырбек]] || 13 |- ! 14423 | [[Шадихан]] || 13 |- ! 14424 | [[Торлан]] || 13 |- ! 14425 | [[Фаруқ]] || 13 |- ! 14426 | [[Хобдабай]] || 13 |- ! 14427 | [[Шахзаман]] || 13 |- ! 14428 | [[Тұяқ]] || 13 |- ! 14429 | [[Шамшархан]] || 13 |- ! 14430 | [[Тусип]] || 13 |- ! 14431 | [[Хайриддин]] || 13 |- ! 14432 | [[Трусбек]] || 13 |- ! 14433 | [[Шадиярхан]] || 13 |- ! 14434 | [[Шахриар]] || 13 |- ! 14435 | [[Шерхон]] || 13 |- ! 14436 | [[Хуандах]] || 13 |- ! 14437 | [[Утарбай]] || 13 |- ! 14438 | [[Түсіпхан]] || 13 |- ! 14439 | [[Турахон]] || 13 |- ! 14440 | [[Янгибай]] || 13 |- ! 14441 | [[Шерим]] || 13 |- ! 14442 | [[Халым]] || 13 |- ! 14443 | [[Шадяр]] || 13 |- ! 14444 | [[Ырыскелды]] || 13 |- ! 14445 | [[Шапен]] || 13 |- ! 14446 | [[Шынгали]] || 13 |- ! 14447 | [[Ханапия]] || 13 |- ! 14448 | [[Хызырбек]] || 13 |- ! 14449 | [[Шарипулла]] || 13 |- ! 14450 | [[Ылым]] || 13 |- ! 14451 | [[Усимхан]] || 13 |- ! 14452 | [[Шахаман]] || 13 |- ! 14453 | [[Туле]] || 13 |- ! 14454 | [[Халыкберген]] || 13 |- ! 14455 | [[Тотан]] || 13 |- ! 14456 | [[Шенгелбай]] || 13 |- ! 14457 | [[Тұрлыбай]] || 13 |- ! 14458 | [[Торжан]] || 13 |- ! 14459 | [[Шайман]] || 13 |- ! 14460 | [[Толенбек]] || 13 |- ! 14461 | [[Шона]] || 13 |- ! 14462 | [[Турмыс]] || 13 |- ! 14463 | [[Түсіп]] || 13 |- ! 14464 | [[Юсуфжан]] || 13 |- ! 14465 | [[Шейх-Ислам]] || 13 |- ! 14466 | [[Хидирбай]] || 13 |- ! 14467 | [[Шаригат]] || 13 |- ! 14468 | [[Тұрақбай]] || 13 |- ! 14469 | [[Толик]] || 13 |- ! 14470 | [[Эмил]] || 13 |- ! 14471 | [[Шекен]] || 13 |- ! 14472 | [[Шуак]] || 13 |- ! 14473 | [[Улысбек]] || 13 |- ! 14474 | [[Хазбулат]] || 13 |- ! 14475 | [[Эрпулат]] || 13 |- ! 14476 | [[Шахир]] || 13 |- ! 14477 | [[Эртай]] || 13 |- ! 14478 | [[Шағбан]] || 13 |- ! 14479 | [[Туракул]] || 13 |- ! 14480 | [[Толентай]] || 13 |- ! 14481 | [[Шахидин]] || 13 |- ! 14482 | [[Уркинбай]] || 13 |- ! 14483 | [[Шүкірбек]] || 13 |- ! 14484 | [[Хазрат]] || 13 |- ! 14485 | [[Турдахын]] || 13 |- ! 14486 | [[Ысламбек]] || 13 |- ! 14487 | [[Хамра]] || 13 |- ! 14488 | [[Умбетияр]] || 13 |- ! 14489 | [[Эсмир]] || 13 |- ! 14490 | [[Шері]] || 13 |- ! 14491 | [[Эфе]] || 13 |- ! 14492 | [[Шнарбек]] || 13 |- ! 14493 | [[Халмахан]] || 13 |- ! 14494 | [[Тараз]] || 13 |- ! 14495 | [[Тоқмырза]] || 13 |- ! 14496 | [[Тимирбек]] || 13 |- ! 14497 | [[Сейил]] || 13 |- ! 14498 | [[Саади]] || 13 |- ! 14499 | [[Сагындик]] || 13 |- ! 14500 | [[Ташим]] || 13 |- ! 14501 | [[Сейлихан]] || 13 |- ! 14502 | [[Саур]] || 13 |- ! 14503 | [[Сейсебай]] || 13 |- ! 14504 | [[Салыбай]] || 13 |- ! 14505 | [[Сейтали]] || 13 |- ! 14506 | [[Тайкен]] || 13 |- ! 14507 | [[Розакул]] || 13 |- ! 14508 | [[Сапаргельды]] || 13 |- ! 14509 | [[Садиржан]] || 13 |- ! 14510 | [[Тешебай]] || 13 |- ! 14511 | [[Сейтмухан]] || 13 |- ! 14512 | [[Тлеугажы]] || 13 |- ! 14513 | [[Селбай]] || 13 |- ! 14514 | [[Токмаганбет]] || 13 |- ! 14515 | [[Саяк]] || 13 |- ! 14516 | [[Сүндетулла]] || 13 |- ! 14517 | [[Садыкан]] || 13 |- ! 14518 | [[Сыйлыбек]] || 13 |- ! 14519 | [[Серго]] || 13 |- ! 14520 | [[Таған]] || 13 |- ! 14521 | [[Саидахмет]] || 13 |- ! 14522 | [[Саният]] || 13 |- ! 14523 | [[Рахымтай]] || 13 |- ! 14524 | [[Таспулат]] || 13 |- ! 14525 | [[Саиран]] || 13 |- ! 14526 | [[Сапартай]] || 13 |- ! 14527 | [[Серикпол]] || 13 |- ! 14528 | [[Сарсанбай]] || 13 |- ! 14529 | [[Рустим]] || 13 |- ! 14530 | [[Сарыпбек]] || 13 |- ! 14531 | [[Рахимхан]] || 13 |- ! 14532 | [[Сатканбай]] || 13 |- ! 14533 | [[Сайдалим]] || 13 |- ! 14534 | [[Сауленбек]] || 13 |- ! 14535 | [[Сайдар]] || 13 |- ! 14536 | [[Тойлат]] || 13 |- ! 14537 | [[Руфхат]] || 13 |- ! 14538 | [[Сауыржан]] || 13 |- ! 14539 | [[Рухани]] || 13 |- ! 14540 | [[Толганай]] || 13 |- ! 14541 | [[Сәли]] || 13 |- ! 14542 | [[Саломат]] || 13 |- ! 14543 | [[Сайлаужан]] || 13 |- ! 14544 | [[Сыдиык]] || 13 |- ! 14545 | [[Сәлімкерей]] || 13 |- ! 14546 | [[С]] || 13 |- ! 14547 | [[Сәндіғали]] || 13 |- ! 14548 | [[Саметхан]] || 13 |- ! 14549 | [[Сәнжар]] || 13 |- ! 14550 | [[Самид]] || 13 |- ! 14551 | [[Сахтаган]] || 13 |- ! 14552 | [[Талат]] || 13 |- ! 14553 | [[Рашиден]] || 13 |- ! 14554 | [[Таһир]] || 13 |- ! 14555 | [[Рахматолла]] || 13 |- ! 14556 | [[Тасмагамбет]] || 13 |- ! 14557 | [[Солтанмурат]] || 13 |- ! 14558 | [[Сапаргалый]] || 13 |- ! 14559 | [[Сраждин]] || 13 |- ! 14560 | [[Сапаркан]] || 13 |- ! 14561 | [[Сугирали]] || 13 |- ! 14562 | [[Таупик]] || 13 |- ! 14563 | [[Сугур]] || 13 |- ! 14564 | [[Телагыс]] || 13 |- ! 14565 | [[Суимбай]] || 13 |- ! 14566 | [[Рахметилда]] || 13 |- ! 14567 | [[Суингали]] || 13 |- ! 14568 | [[Сары]] || 13 |- ! 14569 | [[Саламатдин]] || 13 |- ! 14570 | [[Сатжол]] || 13 |- ! 14571 | [[Султан-Бейбарыс]] || 13 |- ! 14572 | [[Сағатжан]] || 13 |- ! 14573 | [[Султанияр]] || 13 |- ! 14574 | [[Тілеп]] || 13 |- ! 14575 | [[Рысказы]] || 13 |- ! 14576 | [[Тобышбай]] || 13 |- ! 14577 | [[Салем]] || 13 |- ! 14578 | [[Тоир]] || 13 |- ! 14579 | [[Сумгат]] || 13 |- ! 14580 | [[Тойганбек]] || 13 |- ! 14581 | [[Сален]] || 13 |- ! 14582 | [[Рихард]] || 13 |- ! 14583 | [[Сундетилла]] || 13 |- ! 14584 | [[Токмурза]] || 13 |- ! 14585 | [[Суюмбай]] || 13 |- ! 14586 | [[Токтасин]] || 13 |- ! 14587 | [[Сүйеу]] || 13 |- ! 14588 | [[Тоқтарәлі]] || 13 |- ! 14589 | [[Салкынбек]] || 13 |- ! 14590 | [[Сүнғат]] || 13 |- ! 14591 | [[Самигула]] || 13 |- ! 14592 | [[Негметжан]] || 13 |- ! 14593 | [[Нұрабек]] || 13 |- ! 14594 | [[Расылбек]] || 13 |- ! 14595 | [[Оразак]] || 13 |- ! 14596 | [[Нұрлыбақыт]] || 13 |- ! 14597 | [[Оразақын]] || 13 |- ! 14598 | [[Ракиш]] || 13 |- ! 14599 | [[Наримжан]] || 13 |- ! 14600 | [[Нургасыр]] || 13 |- ! 14601 | [[Нурбекет]] || 13 |- ! 14602 | [[Мухаммадин]] || 13 |- ! 14603 | [[Оразгалый]] || 13 |- ! 14604 | [[Рабай]] || 13 |- ! 14605 | [[Нурмади]] || 13 |- ! 14606 | [[Онғарбек]] || 13 |- ! 14607 | [[Мырзагалы]] || 13 |- ! 14608 | [[Мұқат]] || 13 |- ! 14609 | [[Нуралым]] || 13 |- ! 14610 | [[Мұхамеднұр]] || 13 |- ! 14611 | [[Нуралыхан]] || 13 |- ! 14612 | [[Олжан]] || 13 |- ! 14613 | [[Оразмухамет]] || 13 |- ! 14614 | [[Патшахан]] || 13 |- ! 14615 | [[Нұрғалы]] || 13 |- ! 14616 | [[Пернеш]] || 13 |- ! 14617 | [[Мухаммед Әли]] || 13 |- ! 14618 | [[Примхан]] || 13 |- ! 14619 | [[Нартбай]] || 13 |- ! 14620 | [[Рагнар]] || 13 |- ! 14621 | [[Нурша]] || 13 |- ! 14622 | [[Омрбек]] || 13 |- ! 14623 | [[Оралқан]] || 13 |- ! 14624 | [[Мұқаметқали]] || 13 |- ! 14625 | [[Нуршайык]] || 13 |- ! 14626 | [[Рақымберді]] || 13 |- ! 14627 | [[Нарша]] || 13 |- ! 14628 | [[Рапих]] || 13 |- ! 14629 | [[Орисбек]] || 13 |- ! 14630 | [[Нұрбала]] || 13 |- ! 14631 | [[Орлан]] || 13 |- ! 14632 | [[Набиден]] || 13 |- ! 14633 | [[Мұстақим]] || 13 |- ! 14634 | [[Рафаэл]] || 13 |- ! 14635 | [[Мухтаргазы]] || 13 |- ! 14636 | [[Мұхамадияр]] || 13 |- ! 14637 | [[Нұрдолла]] || 13 |- ! 14638 | [[Нұрүстем]] || 13 |- ! 14639 | [[Нукен]] || 13 |- ! 14640 | [[Мухаммедкали]] || 13 |- ! 14641 | [[Мухтаргали]] || 13 |- ! 14642 | [[Перде]] || 13 |- ! 14643 | [[Османжан]] || 13 |- ! 14644 | [[Мұра]] || 13 |- ! 14645 | [[Низамеддин]] || 13 |- ! 14646 | [[Мұқанбетқали]] || 13 |- ! 14647 | [[Отегали]] || 13 |- ! 14648 | [[Нагашпай]] || 13 |- ! 14649 | [[Отеули]] || 13 |- ! 14650 | [[Нұралем]] || 13 |- ! 14651 | [[Нургаза]] || 13 |- ! 14652 | [[Нұрхалық]] || 13 |- ! 14653 | [[Мухаммеддин]] || 13 |- ! 14654 | [[Мухаммадрасул]] || 13 |- ! 14655 | [[Мухаммед-Әли]] || 13 |- ! 14656 | [[Нұрханат]] || 13 |- ! 14657 | [[Нұржигит]] || 13 |- ! 14658 | [[Нурбак]] || 13 |- ! 14659 | [[Нажмидин]] || 13 |- ! 14660 | [[Ракимбек]] || 13 |- ! 14661 | [[Мыса]] || 13 |- ! 14662 | [[Ракымгали]] || 13 |- ! 14663 | [[Мухаметрахым]] || 13 |- ! 14664 | [[Нәсихат]] || 13 |- ! 14665 | [[Нұртаңат]] || 13 |- ! 14666 | [[Нагымет]] || 13 |- ! 14667 | [[Өтеш]] || 13 |- ! 14668 | [[Расули]] || 13 |- ! 14669 | [[Нұр-Төре]] || 13 |- ! 14670 | [[Раухан]] || 13 |- ! 14671 | [[Нуреке]] || 13 |- ! 14672 | [[Нурихан]] || 13 |- ! 14673 | [[Нүсіпхан]] || 13 |- ! 14674 | [[Нұқ]] || 13 |- ! 14675 | [[Кошбай]] || 13 |- ! 14676 | [[Мәрден]] || 13 |- ! 14677 | [[Кумісбек]] || 13 |- ! 14678 | [[Мазан]] || 13 |- ! 14679 | [[Мизан]] || 13 |- ! 14680 | [[Майбек]] || 13 |- ! 14681 | [[Қызырбай]] || 13 |- ! 14682 | [[Куптилеу]] || 13 |- ! 14683 | [[Куаншпай]] || 13 |- ! 14684 | [[Кинжитай]] || 13 |- ! 14685 | [[Кыдырәлі]] || 13 |- ! 14686 | [[Қантөре]] || 13 |- ! 14687 | [[Кийкбай]] || 13 |- ! 14688 | [[Кубанычбек]] || 13 |- ! 14689 | [[Кибат]] || 13 |- ! 14690 | [[Князбек]] || 13 |- ! 14691 | [[Мансурали]] || 13 |- ! 14692 | [[Қарабай]] || 13 |- ! 14693 | [[Қабдеш]] || 13 |- ! 14694 | [[Маулетказы]] || 13 |- ! 14695 | [[Маргұлан]] || 13 |- ! 14696 | [[Курманияз]] || 13 |- ! 14697 | [[Мигель]] || 13 |- ! 14698 | [[Кинжетай]] || 13 |- ! 14699 | [[Қажымурат]] || 13 |- ! 14700 | [[Конырат]] || 13 |- ! 14701 | [[Кибадулла]] || 13 |- ! 14702 | [[Кобейхан]] || 13 |- ! 14703 | [[Кулымжан]] || 13 |- ! 14704 | [[Махангали]] || 13 |- ! 14705 | [[Қалбият]] || 13 |- ! 14706 | [[Макзум]] || 13 |- ! 14707 | [[Куваншбек]] || 13 |- ! 14708 | [[Махмуджон]] || 13 |- ! 14709 | [[Курбанкул]] || 13 |- ! 14710 | [[Кипшакбай]] || 13 |- ! 14711 | [[Лазарь]] || 13 |- ! 14712 | [[Курметхан]] || 13 |- ! 14713 | [[Мукамбет]] || 13 |- ! 14714 | [[Кожакан]] || 13 |- ! 14715 | [[Кумырбек]] || 13 |- ! 14716 | [[Қайран]] || 13 |- ! 14717 | [[Қадырболат]] || 13 |- ! 14718 | [[Медыгат]] || 13 |- ! 14719 | [[Мусакул]] || 13 |- ! 14720 | [[Курыш]] || 13 |- ! 14721 | [[Миат]] || 13 |- ! 14722 | [[Кизатулла]] || 13 |- ! 14723 | [[Мидет]] || 13 |- ! 14724 | [[Куспек]] || 13 |- ! 14725 | [[Миержан]] || 13 |- ! 14726 | [[Корикбай]] || 13 |- ! 14727 | [[Мамиржан]] || 13 |- ! 14728 | [[Маджит]] || 13 |- ! 14729 | [[Мийрам]] || 13 |- ! 14730 | [[Мейримбек]] || 13 |- ! 14731 | [[Мийрибек]] || 13 |- ! 14732 | [[Магруп]] || 13 |- ! 14733 | [[Миллят]] || 13 |- ! 14734 | [[Мейрмжан]] || 13 |- ! 14735 | [[Қалас]] || 13 |- ! 14736 | [[Мейртай]] || 13 |- ! 14737 | [[Мирғали]] || 13 |- ! 14738 | [[Мейырхан]] || 13 |- ! 14739 | [[Митхат]] || 13 |- ! 14740 | [[Қайсархан]] || 13 |- ! 14741 | [[Мады]] || 13 |- ! 14742 | [[Мельдебек]] || 13 |- ! 14743 | [[Молдаберген]] || 13 |- ! 14744 | [[Қажым]] || 13 |- ! 14745 | [[Молдакан]] || 13 |- ! 14746 | [[Мендигул]] || 13 |- ! 14747 | [[Монголхан]] || 13 |- ! 14748 | [[Кожанияз]] || 13 |- ! 14749 | [[Мансуржан]] || 13 |- ! 14750 | [[Кушкумбай]] || 13 |- ! 14751 | [[Мохаммедали]] || 13 |- ! 14752 | [[Қайыпназар]] || 13 |- ! 14753 | [[Латип]] || 13 |- ! 14754 | [[Мерам]] || 13 |- ! 14755 | [[Муканбетжан]] || 13 |- ! 14756 | [[Кураш]] || 13 |- ! 14757 | [[Мулдабек]] || 13 |- ! 14758 | [[Қурмет]] || 13 |- ! 14759 | [[Маратали]] || 13 |- ! 14760 | [[Құбайдолла]] || 13 |- ! 14761 | [[Мавлюд]] || 13 |- ! 14762 | [[Кыдирбай]] || 13 |- ! 14763 | [[Мурзабулат]] || 13 |- ! 14764 | [[Мехришат]] || 13 |- ! 14765 | [[Мажен]] || 13 |- ! 14766 | [[Мәдет]] || 13 |- ! 14767 | [[Мәһди]] || 13 |- ! 14768 | [[Магомет]] || 13 |- ! 14769 | [[Ильтай]] || 13 |- ! 14770 | [[Кадылкан]] || 13 |- ! 14771 | [[Жумакадыр]] || 13 |- ! 14772 | [[Кайртас]] || 13 |- ! 14773 | [[Кажикен]] || 13 |- ! 14774 | [[Жараспай]] || 13 |- ! 14775 | [[Каип]] || 13 |- ! 14776 | [[Кайыпбек]] || 13 |- ! 14777 | [[Жомартжан]] || 13 |- ! 14778 | [[Иусуф]] || 13 |- ! 14779 | [[Зәкария]] || 13 |- ! 14780 | [[Ихтиер]] || 13 |- ! 14781 | [[Жасхайрат]] || 13 |- ! 14782 | [[Жансейіл]] || 13 |- ! 14783 | [[Жиенхан]] || 13 |- ! 14784 | [[Жолбосын]] || 13 |- ! 14785 | [[Каиыргали]] || 13 |- ! 14786 | [[Иманқұл]] || 13 |- ! 14787 | [[Зулфикар]] || 13 |- ! 14788 | [[Калан]] || 13 |- ! 14789 | [[Жылкелды]] || 13 |- ! 14790 | [[Калданбек]] || 13 |- ! 14791 | [[Жаным]] || 13 |- ! 14792 | [[Калдияр]] || 13 |- ! 14793 | [[Кажденбек]] || 13 |- ! 14794 | [[Калдыгул]] || 13 |- ! 14795 | [[Зайкен]] || 13 |- ! 14796 | [[Жолгас]] || 13 |- ! 14797 | [[Исламбай]] || 13 |- ! 14798 | [[Калелхан]] || 13 |- ! 14799 | [[Кауынбай]] || 13 |- ! 14800 | [[Жолдабай]] || 13 |- ! 14801 | [[Жулдыбай]] || 13 |- ! 14802 | [[Зинет]] || 13 |- ! 14803 | [[Жумагалый]] || 13 |- ! 14804 | [[Зияуддин]] || 13 |- ! 14805 | [[Ильяш]] || 13 |- ! 14806 | [[Каан]] || 13 |- ! 14807 | [[Жексембы]] || 13 |- ! 14808 | [[Жексенгазы]] || 13 |- ! 14809 | [[Жанқанат]] || 13 |- ! 14810 | [[Имомали]] || 13 |- ! 14811 | [[Жан Али]] || 13 |- ! 14812 | [[Калиолда]] || 13 |- ! 14813 | [[Илшат]] || 13 |- ! 14814 | [[Каллыбек]] || 13 |- ! 14815 | [[Карагул]] || 13 |- ! 14816 | [[Имранали]] || 13 |- ! 14817 | [[Исакан]] || 13 |- ! 14818 | [[Кабдуахит]] || 13 |- ! 14819 | [[Карбек]] || 13 |- ! 14820 | [[Калмукан]] || 13 |- ! 14821 | [[Ильмаз]] || 13 |- ! 14822 | [[Жанатбай]] || 13 |- ! 14823 | [[Картанбай]] || 13 |- ! 14824 | [[Жетписпай]] || 13 |- ! 14825 | [[Жансап]] || 13 |- ! 14826 | [[Калу]] || 13 |- ! 14827 | [[Зеилбек]] || 13 |- ! 14828 | [[Кабдыгалий]] || 13 |- ! 14829 | [[Исламби]] || 13 |- ! 14830 | [[Жастерек]] || 13 |- ! 14831 | [[Жанасбай]] || 13 |- ! 14832 | [[Кабдылкарим]] || 13 |- ! 14833 | [[Кейкі]] || 13 |- ! 14834 | [[Зухрат]] || 13 |- ! 14835 | [[Жандаурен]] || 13 |- ! 14836 | [[Жұбатхан]] || 13 |- ! 14837 | [[Закирхан]] || 13 |- ! 14838 | [[Камбарали]] || 13 |- ! 14839 | [[Избас]] || 13 |- ! 14840 | [[Жаукен]] || 13 |- ! 14841 | [[Жумагожа]] || 13 |- ! 14842 | [[Жолдымурат]] || 13 |- ! 14843 | [[Кенесарыхан]] || 13 |- ! 14844 | [[Жасүлан]] || 13 |- ! 14845 | [[Кайранбек]] || 13 |- ! 14846 | [[Кабидула]] || 13 |- ! 14847 | [[Жексемби]] || 13 |- ! 14848 | [[Ибраем]] || 13 |- ! 14849 | [[Кенишбек]] || 13 |- ! 14850 | [[Иртай]] || 13 |- ! 14851 | [[Жаппарберген]] || 13 |- ! 14852 | [[Жанұлан]] || 13 |- ! 14853 | [[Изжан]] || 13 |- ! 14854 | [[Илларион]] || 13 |- ! 14855 | [[Жанәсіл]] || 13 |- ! 14856 | [[Жамалиден]] || 13 |- ! 14857 | [[Ерке-Булан]] || 13 |- ! 14858 | [[Далихан]] || 13 |- ! 14859 | [[Егенбай]] || 13 |- ! 14860 | [[Ернамыс]] || 13 |- ! 14861 | [[Ергентай]] || 13 |- ! 14862 | [[Әділқасым]] || 13 |- ! 14863 | [[Дарынжан]] || 13 |- ! 14864 | [[Әлжаппар]] || 13 |- ! 14865 | [[Динара]] || 13 |- ! 14866 | [[Ершін]] || 13 |- ! 14867 | [[Дайан]] || 13 |- ! 14868 | [[Дисенбай]] || 13 |- ! 14869 | [[Әлімқожа]] || 13 |- ! 14870 | [[Ельназар]] || 13 |- ! 14871 | [[Әльтайыр]] || 13 |- ! 14872 | [[Ертос]] || 13 |- ! 14873 | [[Әлқайыр]] || 13 |- ! 14874 | [[Әжібай]] || 13 |- ! 14875 | [[Әлрами]] || 13 |- ! 14876 | [[Еркара]] || 13 |- ! 14877 | [[Ержігер]] || 13 |- ! 14878 | [[Естемис]] || 13 |- ! 14879 | [[Дәулетберді]] || 13 |- ! 14880 | [[Дауренхан]] || 13 |- ! 14881 | [[Дербис]] || 13 |- ! 14882 | [[Есентур]] || 13 |- ! 14883 | [[Джаскайрат]] || 13 |- ! 14884 | [[Даурбай]] || 13 |- ! 14885 | [[Енсеген]] || 13 |- ! 14886 | [[Әбілқан]] || 13 |- ! 14887 | [[Әбілсеит]] || 13 |- ! 14888 | [[Дуйсек]] || 13 |- ! 14889 | [[Досғали]] || 13 |- ! 14890 | [[Еркат]] || 13 |- ! 14891 | [[Динмухамедали]] || 13 |- ! 14892 | [[Джамил]] || 13 |- ! 14893 | [[Гилим]] || 13 |- ! 14894 | [[Даулетназар]] || 13 |- ! 14895 | [[Әміралы]] || 13 |- ! 14896 | [[Әбжаппар]] || 13 |- ! 14897 | [[Дүкенбай]] || 13 |- ! 14898 | [[Жаксимурат]] || 13 |- ! 14899 | [[Әмірғазы]] || 13 |- ! 14900 | [[Әли Асқар]] || 13 |- ! 14901 | [[Ержакып]] || 13 |- ! 14902 | [[Әбдімәулен]] || 13 |- ! 14903 | [[Жайлы]] || 13 |- ! 14904 | [[Әлісұлтан]] || 13 |- ! 14905 | [[Ериккали]] || 13 |- ! 14906 | [[Әлтөре]] || 13 |- ! 14907 | [[Ер-Али]] || 13 |- ! 14908 | [[Дженгис]] || 13 |- ! 14909 | [[Даубай]] || 13 |- ! 14910 | [[Дониёрбек]] || 13 |- ! 14911 | [[Әбузар]] || 13 |- ! 14912 | [[Дінәділ]] || 13 |- ! 14913 | [[Есқайыр]] || 13 |- ! 14914 | [[Әлизат]] || 13 |- ! 14915 | [[Дильназ]] || 13 |- ! 14916 | [[Динияр]] || 13 |- ! 14917 | [[Ертұғрыл]] || 13 |- ! 14918 | [[Дін-Мұхамед]] || 13 |- ! 14919 | [[Джумалы]] || 13 |- ! 14920 | [[Ергелды]] || 13 |- ! 14921 | [[Ереш]] || 13 |- ! 14922 | [[Дуйсенгалы]] || 13 |- ! 14923 | [[Ериман]] || 13 |- ! 14924 | [[Ерғани]] || 13 |- ! 14925 | [[Джангабай]] || 13 |- ! 14926 | [[Ескайр]] || 13 |- ! 14927 | [[Жаканбай]] || 13 |- ! 14928 | [[Әбдішүкір]] || 13 |- ! 14929 | [[Дильяс]] || 13 |- ! 14930 | [[Ердесбек]] || 13 |- ! 14931 | [[Діндар]] || 13 |- ! 14932 | [[Әділмырза]] || 13 |- ! 14933 | [[Жакеш]] || 13 |- ! 14934 | [[Жалдыбай]] || 13 |- ! 14935 | [[Докдырбай]] || 13 |- ! 14936 | [[Әшір]] || 13 |- ! 14937 | [[Джангали]] || 13 |- ! 14938 | [[Ертуар]] || 13 |- ! 14939 | [[Ерсалы]] || 13 |- ! 14940 | [[Дариман]] || 13 |- ! 14941 | [[Джумагалий]] || 13 |- ! 14942 | [[Дауіт]] || 13 |- ! 14943 | [[Джамаладдин]] || 13 |- ! 14944 | [[Емил]] || 13 |- ! 14945 | [[Данайбек]] || 13 |- ! 14946 | [[Байкабыл]] || 13 |- ! 14947 | [[Бақырыс]] || 13 |- ! 14948 | [[Баймұхамед]] || 13 |- ! 14949 | [[Биркен]] || 13 |- ! 14950 | [[Асыхат]] || 13 |- ! 14951 | [[Бахытджан]] || 13 |- ! 14952 | [[Асетжан]] || 13 |- ! 14953 | [[Беккалий]] || 13 |- ! 14954 | [[Бозтай]] || 13 |- ! 14955 | [[Батал]] || 13 |- ! 14956 | [[Аселбек]] || 13 |- ! 14957 | [[Ахантай]] || 13 |- ! 14958 | [[Галимтай]] || 13 |- ! 14959 | [[Бапан]] || 13 |- ! 14960 | [[Бернур]] || 13 |- ! 14961 | [[Болаткалий]] || 13 |- ! 14962 | [[Ахмедәли]] || 13 |- ! 14963 | [[Байыс]] || 13 |- ! 14964 | [[Асамбек]] || 13 |- ! 14965 | [[Болатқали]] || 13 |- ! 14966 | [[Баракат]] || 13 |- ! 14967 | [[Асылтаң]] || 13 |- ! 14968 | [[Ауен]] || 13 |- ! 14969 | [[Висхан]] || 13 |- ! 14970 | [[Бахиджан]] || 13 |- ! 14971 | [[Беркимбек]] || 13 |- ! 14972 | [[Асиф]] || 13 |- ! 14973 | [[Аулиехан]] || 13 |- ! 14974 | [[Асемкан]] || 13 |- ! 14975 | [[Баянжан]] || 13 |- ! 14976 | [[Багтыяр]] || 13 |- ! 14977 | [[Байгара]] || 13 |- ! 14978 | [[Бодаубек]] || 13 |- ! 14979 | [[Батирбай]] || 13 |- ! 14980 | [[Бугибай]] || 13 |- ! 14981 | [[Арманхан]] || 13 |- ! 14982 | [[Байқабыл]] || 13 |- ! 14983 | [[Бекіш]] || 13 |- ! 14984 | [[Архабек]] || 13 |- ! 14985 | [[Бакгали]] || 13 |- ! 14986 | [[Батырғазы]] || 13 |- ! 14987 | [[Байжол]] || 13 |- ! 14988 | [[Ғазим]] || 13 |- ! 14989 | [[Арнамыс]] || 13 |- ! 14990 | [[Ахрам]] || 13 |- ! 14991 | [[Байбатша]] || 13 |- ! 14992 | [[Бизак]] || 13 |- ! 14993 | [[Армангали]] || 13 |- ! 14994 | [[Бейсенкан]] || 13 |- ! 14995 | [[Габдулхамит]] || 13 |- ! 14996 | [[Балмырза]] || 13 |- ! 14997 | [[Ғабибулла]] || 13 |- ! 14998 | [[Галиахмет]] || 13 |- ! 14999 | [[Асланхан]] || 13 |- ! 15000 | [[Ғалибек]] || 13 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] hc71n2yib4rbe1om2z8ceuwqce09e5a 3579488 3579486 2026-04-09T08:44:36Z Kaiyr 3134 3579488 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 90% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 10001 | [[Қожа]] || 24 |- ! 10002 | [[Кият]] || 24 |- ! 10003 | [[Қорғанбай]] || 24 |- ! 10004 | [[Косымбай]] || 24 |- ! 10005 | [[Қуанәлі]] || 24 |- ! 10006 | [[Көлбай]] || 24 |- ! 10007 | [[Қурманғазы]] || 24 |- ! 10008 | [[Мауленбек]] || 24 |- ! 10009 | [[Магаш]] || 24 |- ! 10010 | [[Куттыгул]] || 24 |- ! 10011 | [[Магди]] || 24 |- ! 10012 | [[Мерамбек]] || 24 |- ! 10013 | [[Купжасар]] || 24 |- ! 10014 | [[Қабланбек]] || 24 |- ! 10015 | [[Мусалим]] || 24 |- ! 10016 | [[Мохаммед]] || 24 |- ! 10017 | [[Манапбай]] || 24 |- ! 10018 | [[Мусағали]] || 24 |- ! 10019 | [[Жандилла]] || 24 |- ! 10020 | [[Кемелжан]] || 24 |- ! 10021 | [[Иззатулла]] || 24 |- ! 10022 | [[Зейлбек]] || 24 |- ! 10023 | [[Кайнулла]] || 24 |- ! 10024 | [[Икрамжан]] || 24 |- ! 10025 | [[Кабдыкарим]] || 24 |- ! 10026 | [[Жанаткан]] || 24 |- ! 10027 | [[Жаханша]] || 24 |- ! 10028 | [[Кабанбай]] || 24 |- ! 10029 | [[Жасылбек]] || 24 |- ! 10030 | [[Ирбулат]] || 24 |- ! 10031 | [[Кашкынбай]] || 24 |- ! 10032 | [[Жолшибек]] || 24 |- ! 10033 | [[Жұбандық]] || 24 |- ! 10034 | [[Жукен]] || 24 |- ! 10035 | [[Зураб]] || 24 |- ! 10036 | [[Исламиддин]] || 24 |- ! 10037 | [[Каркын]] || 24 |- ! 10038 | [[Казыкен]] || 24 |- ! 10039 | [[Зарипбай]] || 24 |- ! 10040 | [[Жетписбек]] || 24 |- ! 10041 | [[Жумагельди]] || 24 |- ! 10042 | [[Кенжегара]] || 24 |- ! 10043 | [[Казахстан]] || 24 |- ! 10044 | [[Кабылкан]] || 24 |- ! 10045 | [[Жоныс]] || 24 |- ! 10046 | [[Имам]] || 24 |- ! 10047 | [[Ердібек]] || 24 |- ! 10048 | [[Ермади]] || 24 |- ! 10049 | [[Дәуітхан]] || 24 |- ! 10050 | [[Джанбырбай]] || 24 |- ! 10051 | [[Ділдабек]] || 24 |- ! 10052 | [[Гилым]] || 24 |- ! 10053 | [[Данар]] || 24 |- ! 10054 | [[Демирель]] || 24 |- ! 10055 | [[Елсүйер]] || 24 |- ! 10056 | [[Даурембек]] || 24 |- ! 10057 | [[Есгали]] || 24 |- ! 10058 | [[Досмахамбет]] || 24 |- ! 10059 | [[Жадігер]] || 24 |- ! 10060 | [[Есенияз]] || 24 |- ! 10061 | [[Дюсентай]] || 24 |- ! 10062 | [[Дуисенбек]] || 24 |- ! 10063 | [[Әбиірбек]] || 24 |- ! 10064 | [[Елгазы]] || 24 |- ! 10065 | [[Дэниз]] || 24 |- ! 10066 | [[Есилбек]] || 24 |- ! 10067 | [[Динат]] || 24 |- ! 10068 | [[Есілжан]] || 24 |- ! 10069 | [[Джусуп]] || 24 |- ! 10070 | [[Ескара]] || 24 |- ! 10071 | [[Диарбек]] || 24 |- ! 10072 | [[Әли-Асқар]] || 24 |- ! 10073 | [[Даулетбак]] || 24 |- ! 10074 | [[Елес]] || 24 |- ! 10075 | [[Әбдумәлік]] || 24 |- ! 10076 | [[Дәмир]] || 24 |- ! 10077 | [[Ермаш]] || 24 |- ! 10078 | [[Ергат]] || 24 |- ! 10079 | [[Ерайдын]] || 24 |- ! 10080 | [[Елеусыз]] || 24 |- ! 10081 | [[Ерасылхан]] || 24 |- ! 10082 | [[Дусенбек]] || 24 |- ! 10083 | [[Ержомарт]] || 24 |- ! 10084 | [[Әбді]] || 24 |- ! 10085 | [[Дәнеш]] || 24 |- ! 10086 | [[Даулыбай]] || 24 |- ! 10087 | [[Ділмұханбет]] || 24 |- ! 10088 | [[Әзізхан]] || 24 |- ! 10089 | [[Беркайыр]] || 24 |- ! 10090 | [[Баят]] || 24 |- ! 10091 | [[Байзулла]] || 24 |- ! 10092 | [[Бекзал]] || 24 |- ! 10093 | [[Аспанбек]] || 24 |- ! 10094 | [[Бескемпир]] || 24 |- ! 10095 | [[Балнұр]] || 24 |- ! 10096 | [[Бекмахамбет]] || 24 |- ! 10097 | [[Бейсенбі]] || 24 |- ! 10098 | [[Асимхан]] || 24 |- ! 10099 | [[Бердыкул]] || 24 |- ! 10100 | [[Аульбек]] || 24 |- ! 10101 | [[Бегнур]] || 24 |- ! 10102 | [[Асылкеней]] || 24 |- ! 10103 | [[Бекбота]] || 24 |- ! 10104 | [[Байдильда]] || 24 |- ! 10105 | [[Артай]] || 24 |- ! 10106 | [[Бобуржон]] || 24 |- ! 10107 | [[Барзу]] || 24 |- ! 10108 | [[Аянали]] || 24 |- ! 10109 | [[Байқожа]] || 24 |- ! 10110 | [[Бегей]] || 24 |- ! 10111 | [[Баяшат]] || 24 |- ! 10112 | [[Балгат]] || 24 |- ! 10113 | [[Ахметкерей]] || 24 |- ! 10114 | [[Арсыланбек]] || 24 |- ! 10115 | [[Ахтилек]] || 24 |- ! 10116 | [[Бакытали]] || 24 |- ! 10117 | [[Бекахмет]] || 24 |- ! 10118 | [[Багытбек]] || 24 |- ! 10119 | [[Базылжан]] || 24 |- ! 10120 | [[Буран]] || 24 |- ! 10121 | [[Арыстанбаб]] || 24 |- ! 10122 | [[Байжомарт]] || 24 |- ! 10123 | [[Адалжан]] || 24 |- ! 10124 | [[Авазбек]] || 24 |- ! 10125 | [[Айтакын]] || 24 |- ! 10126 | [[Алдибай]] || 24 |- ! 10127 | [[Амербек]] || 24 |- ! 10128 | [[Аидарбек]] || 24 |- ! 10129 | [[Абдунаби]] || 24 |- ! 10130 | [[Абдилазиз]] || 24 |- ! 10131 | [[Абдижапбар]] || 24 |- ! 10132 | [[Абдырахым]] || 24 |- ! 10133 | [[Ақылдос]] || 24 |- ! 10134 | [[Аликан]] || 24 |- ! 10135 | [[Агман]] || 24 |- ! 10136 | [[Айдаркул]] || 24 |- ! 10137 | [[Алгабай]] || 24 |- ! 10138 | [[Аққожа]] || 24 |- ! 10139 | [[Альмен]] || 24 |- ! 10140 | [[Айдидар]] || 24 |- ! 10141 | [[Альфир]] || 24 |- ! 10142 | [[Абжат]] || 24 |- ! 10143 | [[Абду-Рахим]] || 24 |- ! 10144 | [[Алладин]] || 24 |- ! 10145 | [[Адир]] || 24 |- ! 10146 | [[Айжигит]] || 24 |- ! 10147 | [[Ақылхан]] || 24 |- ! 10148 | [[Айлин]] || 24 |- ! 10149 | [[Айтуре]] || 24 |- ! 10150 | [[Аймаханбет]] || 24 |- ! 10151 | [[Агын]] || 24 |- ! 10152 | [[Абдықадыр]] || 24 |- ! 10153 | [[Араб]] || 24 |- ! 10154 | [[Абдикахар]] || 24 |- ! 10155 | [[Ардашер]] || 24 |- ! 10156 | [[Абдинасир]] || 24 |- ! 10157 | [[Абдыкали]] || 24 |- ! 10158 | [[Шахзодбек]] || 23 |- ! 10159 | [[Усан]] || 23 |- ! 10160 | [[Шамгали]] || 23 |- ! 10161 | [[Шұғайып]] || 23 |- ! 10162 | [[Умбеткали]] || 23 |- ! 10163 | [[Шахнияр]] || 23 |- ! 10164 | [[Эльёр]] || 23 |- ! 10165 | [[Тулюбек]] || 23 |- ! 10166 | [[Шамель]] || 23 |- ! 10167 | [[Уктам]] || 23 |- ! 10168 | [[Умиркул]] || 23 |- ! 10169 | [[Элдияр]] || 23 |- ! 10170 | [[Шотбай]] || 23 |- ! 10171 | [[Хангельды]] || 23 |- ! 10172 | [[Уснатдин]] || 23 |- ! 10173 | [[Хасенхан]] || 23 |- ! 10174 | [[Шахризат]] || 23 |- ! 10175 | [[Хабидолла]] || 23 |- ! 10176 | [[Хыдырбай]] || 23 |- ! 10177 | [[Төлеш]] || 23 |- ! 10178 | [[Турсынтай]] || 23 |- ! 10179 | [[Шабдан]] || 23 |- ! 10180 | [[Тургамбек]] || 23 |- ! 10181 | [[Хуандык]] || 23 |- ! 10182 | [[Туре]] || 23 |- ! 10183 | [[Утебек]] || 23 |- ! 10184 | [[Хуан]] || 23 |- ! 10185 | [[Турдибек]] || 23 |- ! 10186 | [[Тұрғынбек]] || 23 |- ! 10187 | [[Хажымурат]] || 23 |- ! 10188 | [[Элёрбек]] || 23 |- ! 10189 | [[Хидаят]] || 23 |- ! 10190 | [[Тулеуш]] || 23 |- ! 10191 | [[Сагидула]] || 23 |- ! 10192 | [[Сарқытбек]] || 23 |- ! 10193 | [[Сапиолла]] || 23 |- ! 10194 | [[Серкпай]] || 23 |- ! 10195 | [[Соломон]] || 23 |- ! 10196 | [[Рахатәлі]] || 23 |- ! 10197 | [[Санатхан]] || 23 |- ! 10198 | [[Сайлыбек]] || 23 |- ! 10199 | [[Рахмади]] || 23 |- ! 10200 | [[Ризахан]] || 23 |- ! 10201 | [[Сарсебай]] || 23 |- ! 10202 | [[Синан]] || 23 |- ! 10203 | [[Суйеугали]] || 23 |- ! 10204 | [[Тілепалды]] || 23 |- ! 10205 | [[Таган]] || 23 |- ! 10206 | [[Темирулан]] || 23 |- ! 10207 | [[Суйындык]] || 23 |- ! 10208 | [[Серафим]] || 23 |- ! 10209 | [[Сауырбек]] || 23 |- ! 10210 | [[Сабиргали]] || 23 |- ! 10211 | [[Тимирхан]] || 23 |- ! 10212 | [[Сейітқасым]] || 23 |- ! 10213 | [[Темрлан]] || 23 |- ! 10214 | [[Серкали]] || 23 |- ! 10215 | [[Такир]] || 23 |- ! 10216 | [[Токтабай]] || 23 |- ! 10217 | [[Самалхан]] || 23 |- ! 10218 | [[Раш]] || 23 |- ! 10219 | [[Сауырбай]] || 23 |- ! 10220 | [[Сартбай]] || 23 |- ! 10221 | [[Мухаммад Амин]] || 23 |- ! 10222 | [[Омурбай]] || 23 |- ! 10223 | [[Огабек]] || 23 |- ! 10224 | [[Нурслям]] || 23 |- ! 10225 | [[Османали]] || 23 |- ! 10226 | [[Мұхамедғали]] || 23 |- ! 10227 | [[Нуркамал]] || 23 |- ! 10228 | [[Мұхаммеддин]] || 23 |- ! 10229 | [[Набий]] || 23 |- ! 10230 | [[Мырзакасым]] || 23 |- ! 10231 | [[Нурибек]] || 23 |- ! 10232 | [[Нұрғожа]] || 23 |- ! 10233 | [[Нығметжан]] || 23 |- ! 10234 | [[Нахып]] || 23 |- ! 10235 | [[Нурхасым]] || 23 |- ! 10236 | [[Нурманбет]] || 23 |- ! 10237 | [[Нуразиз]] || 23 |- ! 10238 | [[Олим]] || 23 |- ! 10239 | [[Нурасхан]] || 23 |- ! 10240 | [[Нурқасым]] || 23 |- ! 10241 | [[Нурел]] || 23 |- ! 10242 | [[Нұрсұңқар]] || 23 |- ! 10243 | [[Нуркасим]] || 23 |- ! 10244 | [[Нұржеңіс]] || 23 |- ! 10245 | [[Нурби]] || 23 |- ! 10246 | [[Раимхан]] || 23 |- ! 10247 | [[Нұресіл]] || 23 |- ! 10248 | [[Нұрат]] || 23 |- ! 10249 | [[Мухаммаджон]] || 23 |- ! 10250 | [[Нұрсағын]] || 23 |- ! 10251 | [[Нұразим]] || 23 |- ! 10252 | [[Нурланхан]] || 23 |- ! 10253 | [[Ратбай]] || 23 |- ! 10254 | [[Нұрхадис]] || 23 |- ! 10255 | [[Нурберды]] || 23 |- ! 10256 | [[Өрлеу]] || 23 |- ! 10257 | [[Муталхан]] || 23 |- ! 10258 | [[Ногайбай]] || 23 |- ! 10259 | [[Низамаддин]] || 23 |- ! 10260 | [[Мухаметәли]] || 23 |- ! 10261 | [[Нәбижан]] || 23 |- ! 10262 | [[Мухамеди]] || 23 |- ! 10263 | [[Қосқанат]] || 23 |- ! 10264 | [[Қаблан]] || 23 |- ! 10265 | [[Мадинұр]] || 23 |- ! 10266 | [[Қалиолла]] || 23 |- ! 10267 | [[Курбангазы]] || 23 |- ! 10268 | [[Құбылайхан]] || 23 |- ! 10269 | [[Курак]] || 23 |- ! 10270 | [[Көбейхан]] || 23 |- ! 10271 | [[Қабиден]] || 23 |- ! 10272 | [[Құрбанали]] || 23 |- ! 10273 | [[Мақат]] || 23 |- ! 10274 | [[Козы-Корпеш]] || 23 |- ! 10275 | [[Курбанжан]] || 23 |- ! 10276 | [[Маршал]] || 23 |- ! 10277 | [[Меңдіғали]] || 23 |- ! 10278 | [[Қожаназар]] || 23 |- ! 10279 | [[Мергалий]] || 23 |- ! 10280 | [[Маули]] || 23 |- ! 10281 | [[Мешітбай]] || 23 |- ! 10282 | [[Коныратбай]] || 23 |- ! 10283 | [[Мизамгали]] || 23 |- ! 10284 | [[Қаратай]] || 23 |- ! 10285 | [[Кожагул]] || 23 |- ! 10286 | [[Кутжан]] || 23 |- ! 10287 | [[Қазақбай]] || 23 |- ! 10288 | [[Мағзам]] || 23 |- ! 10289 | [[Муктарбек]] || 23 |- ! 10290 | [[Кутыбай]] || 23 |- ! 10291 | [[Мекембай]] || 23 |- ! 10292 | [[Кобжан]] || 23 |- ! 10293 | [[Көмекбай]] || 23 |- ! 10294 | [[Мусажан]] || 23 |- ! 10295 | [[Курмангалей]] || 23 |- ! 10296 | [[Каматай]] || 23 |- ! 10297 | [[Жиренше]] || 23 |- ! 10298 | [[Камаш]] || 23 |- ! 10299 | [[Жанмәди]] || 23 |- ! 10300 | [[Жолбарысхан]] || 23 |- ! 10301 | [[Исматилла]] || 23 |- ! 10302 | [[Исембек]] || 23 |- ! 10303 | [[Кабикен]] || 23 |- ! 10304 | [[Карпат]] || 23 |- ! 10305 | [[Жолаушы]] || 23 |- ! 10306 | [[Женисжан]] || 23 |- ! 10307 | [[Жиеней]] || 23 |- ! 10308 | [[Жұманәлі]] || 23 |- ! 10309 | [[Жанмырза]] || 23 |- ! 10310 | [[Кеунимжай]] || 23 |- ! 10311 | [[Каримберди]] || 23 |- ! 10312 | [[Жанадыл]] || 23 |- ! 10313 | [[Истай]] || 23 |- ! 10314 | [[Кадирберген]] || 23 |- ! 10315 | [[Кажимхан]] || 23 |- ! 10316 | [[Зорбай]] || 23 |- ! 10317 | [[Исакул]] || 23 |- ! 10318 | [[Иманмади]] || 23 |- ! 10319 | [[Илхамжан]] || 23 |- ! 10320 | [[Камариден]] || 23 |- ! 10321 | [[Женысбек]] || 23 |- ! 10322 | [[Калхаман]] || 23 |- ! 10323 | [[Жасбулат]] || 23 |- ! 10324 | [[Исса]] || 23 |- ! 10325 | [[Кеңесбай]] || 23 |- ! 10326 | [[Зафарбек]] || 23 |- ! 10327 | [[Жанияр]] || 23 |- ! 10328 | [[Жусупали]] || 23 |- ! 10329 | [[Жанбақыт]] || 23 |- ! 10330 | [[Зарубай]] || 23 |- ! 10331 | [[Жұмахмет]] || 23 |- ! 10332 | [[Идеят]] || 23 |- ! 10333 | [[Калимбек]] || 23 |- ! 10334 | [[Кабжан]] || 23 |- ! 10335 | [[Измурат]] || 23 |- ! 10336 | [[Ердулла]] || 23 |- ! 10337 | [[Ерджан]] || 23 |- ! 10338 | [[Әліп]] || 23 |- ! 10339 | [[Есқуат]] || 23 |- ! 10340 | [[Ергелди]] || 23 |- ! 10341 | [[Есым]] || 23 |- ! 10342 | [[Елжар]] || 23 |- ! 10343 | [[Досет]] || 23 |- ! 10344 | [[Ерлихан]] || 23 |- ! 10345 | [[Еркелди]] || 23 |- ! 10346 | [[Денислам]] || 23 |- ! 10347 | [[Ділдар]] || 23 |- ! 10348 | [[Жаксыгелди]] || 23 |- ! 10349 | [[Әдилбек]] || 23 |- ! 10350 | [[Есилбай]] || 23 |- ! 10351 | [[Әдилет]] || 23 |- ! 10352 | [[Ерсамат]] || 23 |- ! 10353 | [[Әдият]] || 23 |- ! 10354 | [[Әлмәди]] || 23 |- ! 10355 | [[Дастем]] || 23 |- ! 10356 | [[Ерлык]] || 23 |- ! 10357 | [[Джанузак]] || 23 |- ! 10358 | [[Есенгул]] || 23 |- ! 10359 | [[Датқа]] || 23 |- ! 10360 | [[Дуисен]] || 23 |- ! 10361 | [[Диляр]] || 23 |- ! 10362 | [[Жайшылық]] || 23 |- ! 10363 | [[Әлемгер]] || 23 |- ! 10364 | [[Данебай]] || 23 |- ! 10365 | [[Еркн]] || 23 |- ! 10366 | [[Жалал]] || 23 |- ! 10367 | [[Жамагат]] || 23 |- ! 10368 | [[Ерғабыл]] || 23 |- ! 10369 | [[Еренсиз]] || 23 |- ! 10370 | [[Әліасқар]] || 23 |- ! 10371 | [[Арсалан]] || 23 |- ! 10372 | [[Билимхан]] || 23 |- ! 10373 | [[Галимжон]] || 23 |- ! 10374 | [[Бахтяр]] || 23 |- ! 10375 | [[Баққонды]] || 23 |- ! 10376 | [[Бимухан]] || 23 |- ! 10377 | [[Ахрорбек]] || 23 |- ! 10378 | [[Ахатбек]] || 23 |- ! 10379 | [[Барлыбек]] || 23 |- ! 10380 | [[Баскар]] || 23 |- ! 10381 | [[Берикгали]] || 23 |- ! 10382 | [[Бакитхан]] || 23 |- ! 10383 | [[Арыстамбек]] || 23 |- ! 10384 | [[Багдавлет]] || 23 |- ! 10385 | [[Беркутбай]] || 23 |- ! 10386 | [[Болотбек]] || 23 |- ! 10387 | [[Бекзатбек]] || 23 |- ! 10388 | [[Базарәлі]] || 23 |- ! 10389 | [[Бахатжан]] || 23 |- ! 10390 | [[Боромбай]] || 23 |- ! 10391 | [[Ганият]] || 23 |- ! 10392 | [[Асылгали]] || 23 |- ! 10393 | [[Баймухамед]] || 23 |- ! 10394 | [[Ботан]] || 23 |- ! 10395 | [[Ғаббас]] || 23 |- ! 10396 | [[Асылгерей]] || 23 |- ! 10397 | [[Бекдаир]] || 23 |- ! 10398 | [[Бөкей]] || 23 |- ! 10399 | [[Бақтілек]] || 23 |- ! 10400 | [[Бакчан]] || 23 |- ! 10401 | [[Байсалбай]] || 23 |- ! 10402 | [[Бегімбет]] || 23 |- ! 10403 | [[Асылзада]] || 23 |- ! 10404 | [[Бримжан]] || 23 |- ! 10405 | [[Ахтай]] || 23 |- ! 10406 | [[Букейхан]] || 23 |- ! 10407 | [[Атакелді]] || 23 |- ! 10408 | [[Балхыбек]] || 23 |- ! 10409 | [[Арнау]] || 23 |- ! 10410 | [[Бархат]] || 23 |- ! 10411 | [[Бахтберген]] || 23 |- ! 10412 | [[Баимбет]] || 23 |- ! 10413 | [[Бексанат]] || 23 |- ! 10414 | [[Бейбарыссұлтан]] || 23 |- ! 10415 | [[Бейнеубай]] || 23 |- ! 10416 | [[Бұхарбай]] || 23 |- ! 10417 | [[Баир]] || 23 |- ! 10418 | [[Аширалы]] || 23 |- ! 10419 | [[Абдулхай]] || 23 |- ! 10420 | [[Абдуғафур]] || 23 |- ! 10421 | [[Амантұрлы]] || 23 |- ! 10422 | [[Алмар]] || 23 |- ! 10423 | [[Акжаркын]] || 23 |- ! 10424 | [[Алмен]] || 23 |- ! 10425 | [[Айтмұхамед]] || 23 |- ! 10426 | [[Абзелбек]] || 23 |- ! 10427 | [[Ағәділ]] || 23 |- ! 10428 | [[Алнияз]] || 23 |- ! 10429 | [[Алихон]] || 23 |- ! 10430 | [[Ажинияз]] || 23 |- ! 10431 | [[Адилкерей]] || 23 |- ! 10432 | [[Аймуханбет]] || 23 |- ! 10433 | [[Алиомар]] || 23 |- ! 10434 | [[Абихан]] || 23 |- ! 10435 | [[Айтмұхан]] || 23 |- ! 10436 | [[Абдуннұр]] || 23 |- ! 10437 | [[Аметхан]] || 23 |- ! 10438 | [[Абдуохап]] || 23 |- ! 10439 | [[Абдулгазиз]] || 23 |- ! 10440 | [[Абылғазы]] || 23 |- ! 10441 | [[Амиркан]] || 23 |- ! 10442 | [[Абдихадир]] || 23 |- ! 10443 | [[Абдуссалям]] || 23 |- ! 10444 | [[Альсейт]] || 23 |- ! 10445 | [[Адий]] || 23 |- ! 10446 | [[Альфинур]] || 23 |- ! 10447 | [[Адилмурат]] || 23 |- ! 10448 | [[Амалхан]] || 23 |- ! 10449 | [[Абу Мансур]] || 23 |- ! 10450 | [[Шалатай]] || 22 |- ! 10451 | [[Хамзабек]] || 22 |- ! 10452 | [[Тұрархан]] || 22 |- ! 10453 | [[Халель]] || 22 |- ! 10454 | [[Турисбек]] || 22 |- ! 10455 | [[Турлыгазы]] || 22 |- ! 10456 | [[Шакәрім]] || 22 |- ! 10457 | [[Урозали]] || 22 |- ! 10458 | [[Шапхат]] || 22 |- ! 10459 | [[Эльшан]] || 22 |- ! 10460 | [[Шамсидин]] || 22 |- ! 10461 | [[Тузелбек]] || 22 |- ! 10462 | [[Шамсат]] || 22 |- ! 10463 | [[Турдыгали]] || 22 |- ! 10464 | [[Шайхидин]] || 22 |- ! 10465 | [[Умертай]] || 22 |- ! 10466 | [[Шынжырбай]] || 22 |- ! 10467 | [[Уринбосар]] || 22 |- ! 10468 | [[Шолпанбек]] || 22 |- ! 10469 | [[Утегул]] || 22 |- ! 10470 | [[Шамсутдин]] || 22 |- ! 10471 | [[Узбекбай]] || 22 |- ! 10472 | [[Хасымхан]] || 22 |- ! 10473 | [[Хабибуллаһ]] || 22 |- ! 10474 | [[Халидолла]] || 22 |- ! 10475 | [[Хандәулет]] || 22 |- ! 10476 | [[Ханназар]] || 22 |- ! 10477 | [[Тұрғали]] || 22 |- ! 10478 | [[Ханбатыр]] || 22 |- ! 10479 | [[Уәлибек]] || 22 |- ! 10480 | [[Хайрош]] || 22 |- ! 10481 | [[Тугель]] || 22 |- ! 10482 | [[Эрлик]] || 22 |- ! 10483 | [[Хамет]] || 22 |- ! 10484 | [[Хашим]] || 22 |- ! 10485 | [[Сабырәлі]] || 22 |- ! 10486 | [[Собиржон]] || 22 |- ! 10487 | [[Тілес]] || 22 |- ! 10488 | [[Телеген]] || 22 |- ! 10489 | [[Серим]] || 22 |- ! 10490 | [[Талапберген]] || 22 |- ! 10491 | [[Тоқберген]] || 22 |- ! 10492 | [[Серіхан]] || 22 |- ! 10493 | [[Тлеккабул]] || 22 |- ! 10494 | [[Рифкат]] || 22 |- ! 10495 | [[Тасыбай]] || 22 |- ! 10496 | [[Темеркан]] || 22 |- ! 10497 | [[Токкожа]] || 22 |- ! 10498 | [[Серкен]] || 22 |- ! 10499 | [[Сағыдат]] || 22 |- ! 10500 | [[Темиркул]] || 22 |- ! 10501 | [[Сани]] || 22 |- ! 10502 | [[Сапаргазы]] || 22 |- ! 10503 | [[Рахимтай]] || 22 |- ! 10504 | [[Рувим]] || 22 |- ! 10505 | [[Саиын]] || 22 |- ! 10506 | [[Сәби]] || 22 |- ! 10507 | [[Рахымғали]] || 22 |- ! 10508 | [[Сәбитхан]] || 22 |- ! 10509 | [[Тлеули]] || 22 |- ! 10510 | [[Сейтбай]] || 22 |- ! 10511 | [[Сражатдин]] || 22 |- ! 10512 | [[Саттигул]] || 22 |- ! 10513 | [[Тауекель]] || 22 |- ! 10514 | [[Саттыгул]] || 22 |- ! 10515 | [[Суйинбай]] || 22 |- ! 10516 | [[Танжарик]] || 22 |- ! 10517 | [[Токташ]] || 22 |- ! 10518 | [[Сүндетәли]] || 22 |- ! 10519 | [[Саяуш]] || 22 |- ! 10520 | [[Сатыбек]] || 22 |- ! 10521 | [[Сағымжан]] || 22 |- ! 10522 | [[Скандарбек]] || 22 |- ! 10523 | [[Онербай]] || 22 |- ! 10524 | [[Нұрмади]] || 22 |- ! 10525 | [[Нұрхамит]] || 22 |- ! 10526 | [[Нурмухамад]] || 22 |- ! 10527 | [[Низаматдин]] || 22 |- ! 10528 | [[Отеш]] || 22 |- ! 10529 | [[Нуркеш]] || 22 |- ! 10530 | [[Нұрағат]] || 22 |- ! 10531 | [[Мұңайтпас]] || 22 |- ! 10532 | [[Мухтаржан]] || 22 |- ! 10533 | [[Пирман]] || 22 |- ! 10534 | [[Оскинбай]] || 22 |- ! 10535 | [[Нұралыхан]] || 22 |- ! 10536 | [[Нугыман]] || 22 |- ! 10537 | [[Нурлубай]] || 22 |- ! 10538 | [[Нұрболған]] || 22 |- ! 10539 | [[Мұхамед-Әли]] || 22 |- ! 10540 | [[Науырзбай]] || 22 |- ! 10541 | [[Насрулла]] || 22 |- ! 10542 | [[Мұхамед-Али]] || 22 |- ! 10543 | [[Нұрдулат]] || 22 |- ! 10544 | [[Мұхаммәд]] || 22 |- ! 10545 | [[Наил]] || 22 |- ! 10546 | [[Райжан]] || 22 |- ! 10547 | [[Ракыш]] || 22 |- ! 10548 | [[Нуркадыр]] || 22 |- ! 10549 | [[Рафис]] || 22 |- ! 10550 | [[Нукусбай]] || 22 |- ! 10551 | [[Нурзада]] || 22 |- ! 10552 | [[Нурданбек]] || 22 |- ! 10553 | [[Нарғұлан]] || 22 |- ! 10554 | [[Нұрсайд]] || 22 |- ! 10555 | [[Қожакелді]] || 22 |- ! 10556 | [[Қайратжан]] || 22 |- ! 10557 | [[Майданбек]] || 22 |- ! 10558 | [[Малкаждар]] || 22 |- ! 10559 | [[Қанабек]] || 22 |- ! 10560 | [[Мейремхан]] || 22 |- ! 10561 | [[Маткерим]] || 22 |- ! 10562 | [[Мейыржан]] || 22 |- ! 10563 | [[Колдасын]] || 22 |- ! 10564 | [[Курбонали]] || 22 |- ! 10565 | [[Махамет]] || 22 |- ! 10566 | [[Мелдеби]] || 22 |- ! 10567 | [[Меерхан]] || 22 |- ! 10568 | [[Кәміл]] || 22 |- ! 10569 | [[Масуд]] || 22 |- ! 10570 | [[Қалмұхаммед]] || 22 |- ! 10571 | [[Курманкул]] || 22 |- ! 10572 | [[Құрбанғали]] || 22 |- ! 10573 | [[Мағауя]] || 22 |- ! 10574 | [[Кынабек]] || 22 |- ! 10575 | [[Музапар]] || 22 |- ! 10576 | [[Кубай]] || 22 |- ! 10577 | [[Мукангали]] || 22 |- ! 10578 | [[Мадиниет]] || 22 |- ! 10579 | [[Мулдагали]] || 22 |- ! 10580 | [[Қайыркелді]] || 22 |- ! 10581 | [[Копболсын]] || 22 |- ! 10582 | [[Мәдижан]] || 22 |- ! 10583 | [[Магдан]] || 22 |- ! 10584 | [[Мәмбет]] || 22 |- ! 10585 | [[Мадыхан]] || 22 |- ! 10586 | [[Маннап]] || 22 |- ! 10587 | [[Зайырбек]] || 22 |- ! 10588 | [[Кенжабай]] || 22 |- ! 10589 | [[Кенгес]] || 22 |- ! 10590 | [[Жеткен]] || 22 |- ! 10591 | [[Зинел]] || 22 |- ! 10592 | [[Жанызак]] || 22 |- ! 10593 | [[Карамаддин]] || 22 |- ! 10594 | [[Каллибек]] || 22 |- ! 10595 | [[Журагат]] || 22 |- ! 10596 | [[Ильгизар]] || 22 |- ! 10597 | [[Кенжеғазы]] || 22 |- ! 10598 | [[Кайбулла]] || 22 |- ! 10599 | [[Калаубай]] || 22 |- ! 10600 | [[Жанабіл]] || 22 |- ! 10601 | [[Ират]] || 22 |- ! 10602 | [[Калымхан]] || 22 |- ! 10603 | [[Жансүйер]] || 22 |- ! 10604 | [[Катарбай]] || 22 |- ! 10605 | [[Жамбулбек]] || 22 |- ! 10606 | [[Исламнұр]] || 22 |- ! 10607 | [[Жандархан]] || 22 |- ! 10608 | [[Жас-Улан]] || 22 |- ! 10609 | [[Кенжеахмет]] || 22 |- ! 10610 | [[Жанарс]] || 22 |- ! 10611 | [[Иманнұр]] || 22 |- ! 10612 | [[Жолдасқали]] || 22 |- ! 10613 | [[Кансеит]] || 22 |- ! 10614 | [[Камалидин]] || 22 |- ! 10615 | [[Жусипхан]] || 22 |- ! 10616 | [[Жамсап]] || 22 |- ! 10617 | [[Йунус]] || 22 |- ! 10618 | [[Жаңарыс]] || 22 |- ! 10619 | [[Каракул]] || 22 |- ! 10620 | [[Жамел]] || 22 |- ! 10621 | [[Жүрсінбек]] || 22 |- ! 10622 | [[Жылкелді]] || 22 |- ! 10623 | [[Калидолла]] || 22 |- ! 10624 | [[Жанбырбек]] || 22 |- ! 10625 | [[Демеухан]] || 22 |- ! 10626 | [[Жамалдин]] || 22 |- ! 10627 | [[Жалелхан]] || 22 |- ! 10628 | [[Дагистан]] || 22 |- ! 10629 | [[Даврен]] || 22 |- ! 10630 | [[Әбуәли]] || 22 |- ! 10631 | [[Әлиакпар]] || 22 |- ! 10632 | [[Доскан]] || 22 |- ! 10633 | [[Еркинали]] || 22 |- ! 10634 | [[Әбу-Насыр]] || 22 |- ! 10635 | [[Есентемір]] || 22 |- ! 10636 | [[Естуре]] || 22 |- ! 10637 | [[Дінмұхаммедәлі]] || 22 |- ! 10638 | [[Дулати]] || 22 |- ! 10639 | [[Елгонды]] || 22 |- ! 10640 | [[Әбдіәшім]] || 22 |- ! 10641 | [[Әбілтай]] || 22 |- ! 10642 | [[Әлтай]] || 22 |- ! 10643 | [[Жазыбек]] || 22 |- ! 10644 | [[Елмырза]] || 22 |- ! 10645 | [[Даулетпек]] || 22 |- ! 10646 | [[Даулбек]] || 22 |- ! 10647 | [[Еркали]] || 22 |- ! 10648 | [[Ерекен]] || 22 |- ! 10649 | [[Ер-Асыл]] || 22 |- ! 10650 | [[Дауыр]] || 22 |- ! 10651 | [[Әкімбай]] || 22 |- ! 10652 | [[Динасил]] || 22 |- ! 10653 | [[Жаксылық]] || 22 |- ! 10654 | [[Есмагзам]] || 22 |- ! 10655 | [[Ермухаммет]] || 22 |- ! 10656 | [[Дониер]] || 22 |- ! 10657 | [[Егемен]] || 22 |- ! 10658 | [[Диана]] || 22 |- ! 10659 | [[Елебек]] || 22 |- ! 10660 | [[Досыбай]] || 22 |- ! 10661 | [[Жалгау]] || 22 |- ! 10662 | [[Жабайхан]] || 22 |- ! 10663 | [[Дуйсемби]] || 22 |- ! 10664 | [[Ертан]] || 22 |- ! 10665 | [[Джихангир]] || 22 |- ! 10666 | [[Ахмет-Әли]] || 22 |- ! 10667 | [[Балғымбек]] || 22 |- ! 10668 | [[Ғази]] || 22 |- ! 10669 | [[Багиткали]] || 22 |- ! 10670 | [[Бакыткалий]] || 22 |- ! 10671 | [[Бермагамбет]] || 22 |- ! 10672 | [[Асанби]] || 22 |- ! 10673 | [[Бермаганбет]] || 22 |- ! 10674 | [[Гамлет]] || 22 |- ! 10675 | [[Бернат]] || 22 |- ! 10676 | [[Бектан]] || 22 |- ! 10677 | [[Батай]] || 22 |- ! 10678 | [[Атлан]] || 22 |- ! 10679 | [[Бесимбай]] || 22 |- ! 10680 | [[Ахметияр]] || 22 |- ! 10681 | [[Асимжан]] || 22 |- ! 10682 | [[Гадылжан]] || 22 |- ! 10683 | [[Бекентай]] || 22 |- ! 10684 | [[Галиден]] || 22 |- ! 10685 | [[Билолбек]] || 22 |- ! 10686 | [[Асилхон]] || 22 |- ! 10687 | [[Баграт]] || 22 |- ! 10688 | [[Асем]] || 22 |- ! 10689 | [[Бимбет]] || 22 |- ! 10690 | [[Бахи]] || 22 |- ! 10691 | [[Бимен]] || 22 |- ! 10692 | [[Бектурсин]] || 22 |- ! 10693 | [[Балхан]] || 22 |- ! 10694 | [[Башар]] || 22 |- ! 10695 | [[Бакберды]] || 22 |- ! 10696 | [[Ғабдулғани]] || 22 |- ! 10697 | [[Бахтигали]] || 22 |- ! 10698 | [[Бердигул]] || 22 |- ! 10699 | [[Аянхан]] || 22 |- ! 10700 | [[Бақтілеу]] || 22 |- ! 10701 | [[Бозорбой]] || 22 |- ! 10702 | [[Армон]] || 22 |- ! 10703 | [[Байділда]] || 22 |- ! 10704 | [[Бақытбол]] || 22 |- ! 10705 | [[Бостандық]] || 22 |- ! 10706 | [[Ғалымхан]] || 22 |- ! 10707 | [[Бейбарыс Сұлтан]] || 22 |- ! 10708 | [[Ғанизат]] || 22 |- ! 10709 | [[Багда]] || 22 |- ! 10710 | [[Гасан]] || 22 |- ! 10711 | [[Бактяр]] || 22 |- ! 10712 | [[Баку]] || 22 |- ! 10713 | [[Гафуржан]] || 22 |- ! 10714 | [[Абдулхан]] || 22 |- ! 10715 | [[Абунасир]] || 22 |- ! 10716 | [[Амерлан]] || 22 |- ! 10717 | [[Абубакар]] || 22 |- ! 10718 | [[Ақерке]] || 22 |- ! 10719 | [[Абдукаюм]] || 22 |- ! 10720 | [[Абилкас]] || 22 |- ! 10721 | [[Алманбет]] || 22 |- ! 10722 | [[Айадил]] || 22 |- ! 10723 | [[Алсай]] || 22 |- ! 10724 | [[Аміржан]] || 22 |- ! 10725 | [[Абдураззак]] || 22 |- ! 10726 | [[Анувар]] || 22 |- ! 10727 | [[Айтахан]] || 22 |- ! 10728 | [[Абдул Карим]] || 22 |- ! 10729 | [[Абулкаир]] || 22 |- ! 10730 | [[Абдимаулен]] || 22 |- ! 10731 | [[Айгелді]] || 22 |- ! 10732 | [[Айдемир]] || 22 |- ! 10733 | [[Абжапар]] || 22 |- ! 10734 | [[Абдулбасит]] || 22 |- ! 10735 | [[Айтғали]] || 22 |- ! 10736 | [[Ақай]] || 22 |- ! 10737 | [[Амалбай]] || 22 |- ! 10738 | [[Алдамберген]] || 22 |- ! 10739 | [[Амандәулет]] || 22 |- ! 10740 | [[Альдемир]] || 22 |- ! 10741 | [[Абдираим]] || 22 |- ! 10742 | [[Алга]] || 22 |- ! 10743 | [[Абилмажин]] || 22 |- ! 10744 | [[Абдысадык]] || 22 |- ! 10745 | [[Абдуллин]] || 22 |- ! 10746 | [[Абилкан]] || 22 |- ! 10747 | [[Айдарлы]] || 22 |- ! 10748 | [[Аргинбай]] || 22 |- ! 10749 | [[Аймухамет]] || 22 |- ! 10750 | [[Арислан]] || 22 |- ! 10751 | [[Аидархан]] || 22 |- ! 10752 | [[Алхамбек]] || 22 |- ! 10753 | [[Хызыр]] || 21 |- ! 10754 | [[Шынгызхан]] || 21 |- ! 10755 | [[Яхя]] || 21 |- ! 10756 | [[Хажымухан]] || 21 |- ! 10757 | [[Ырысалды]] || 21 |- ! 10758 | [[Хазретали]] || 21 |- ! 10759 | [[Эрнис]] || 21 |- ! 10760 | [[Турдибай]] || 21 |- ! 10761 | [[Тузел]] || 21 |- ! 10762 | [[Торетай]] || 21 |- ! 10763 | [[Хожаберген]] || 21 |- ! 10764 | [[Тулетай]] || 21 |- ! 10765 | [[Элибек]] || 21 |- ! 10766 | [[Халидулла]] || 21 |- ! 10767 | [[Фирдауси]] || 21 |- ! 10768 | [[Турегелды]] || 21 |- ! 10769 | [[Шотан]] || 21 |- ! 10770 | [[Тургинбай]] || 21 |- ! 10771 | [[Шукурбай]] || 21 |- ! 10772 | [[Шах-Ислам]] || 21 |- ! 10773 | [[Шынали]] || 21 |- ! 10774 | [[Шеркешбай]] || 21 |- ! 10775 | [[Шынжырбек]] || 21 |- ! 10776 | [[Шермухамед]] || 21 |- ! 10777 | [[Фазил]] || 21 |- ! 10778 | [[Тулюбай]] || 21 |- ! 10779 | [[Тынышкали]] || 21 |- ! 10780 | [[Ханбек]] || 21 |- ! 10781 | [[Хыдырбек]] || 21 |- ! 10782 | [[Тохан]] || 21 |- ! 10783 | [[Шагдат]] || 21 |- ! 10784 | [[Хандияр]] || 21 |- ! 10785 | [[Фуркан]] || 21 |- ! 10786 | [[Шиндаулет]] || 21 |- ! 10787 | [[Хабиден]] || 21 |- ! 10788 | [[Хаджи-Мурат]] || 21 |- ! 10789 | [[Шоң]] || 21 |- ! 10790 | [[Рысбол]] || 21 |- ! 10791 | [[Ровшан]] || 21 |- ! 10792 | [[Талжан]] || 21 |- ! 10793 | [[Тахауи]] || 21 |- ! 10794 | [[Султанбейбарс]] || 21 |- ! 10795 | [[Сәду]] || 21 |- ! 10796 | [[Сагидат]] || 21 |- ! 10797 | [[Салық]] || 21 |- ! 10798 | [[Сұлтанбейбарс]] || 21 |- ! 10799 | [[Сагинган]] || 21 |- ! 10800 | [[Салех]] || 21 |- ! 10801 | [[Саилау]] || 21 |- ! 10802 | [[Серкбол]] || 21 |- ! 10803 | [[Султанкул]] || 21 |- ! 10804 | [[Рахманәли]] || 21 |- ! 10805 | [[Садыржан]] || 21 |- ! 10806 | [[Тилеугабыл]] || 21 |- ! 10807 | [[Сейджан]] || 21 |- ! 10808 | [[Рустемхан]] || 21 |- ! 10809 | [[Рахмжан]] || 21 |- ! 10810 | [[Тогайбек]] || 21 |- ! 10811 | [[Тасжан]] || 21 |- ! 10812 | [[Серекжан]] || 21 |- ! 10813 | [[Сындар]] || 21 |- ! 10814 | [[Суан]] || 21 |- ! 10815 | [[Тендык]] || 21 |- ! 10816 | [[Салибек]] || 21 |- ! 10817 | [[Сайболат]] || 21 |- ! 10818 | [[Салижан]] || 21 |- ! 10819 | [[Рефхат]] || 21 |- ! 10820 | [[Сигуат]] || 21 |- ! 10821 | [[Сейтмахан]] || 21 |- ! 10822 | [[Сыйлас]] || 21 |- ! 10823 | [[Самғау]] || 21 |- ! 10824 | [[Саидахмад]] || 21 |- ! 10825 | [[Тлеуберді]] || 21 |- ! 10826 | [[Сабыт]] || 21 |- ! 10827 | [[Тәліп]] || 21 |- ! 10828 | [[Султанғали]] || 21 |- ! 10829 | [[Сайраш]] || 21 |- ! 10830 | [[Сатымбек]] || 21 |- ! 10831 | [[Сұлтан-Ахмет]] || 21 |- ! 10832 | [[Табрис]] || 21 |- ! 10833 | [[Султаналы]] || 21 |- ! 10834 | [[Тишбек]] || 21 |- ! 10835 | [[Нұрмолда]] || 21 |- ! 10836 | [[Насиполла]] || 21 |- ! 10837 | [[Нургалим]] || 21 |- ! 10838 | [[Нурлаш]] || 21 |- ! 10839 | [[Оян]] || 21 |- ! 10840 | [[Нураман]] || 21 |- ! 10841 | [[Нурылла]] || 21 |- ! 10842 | [[Одил]] || 21 |- ! 10843 | [[Назаралы]] || 21 |- ! 10844 | [[Озгерис]] || 21 |- ! 10845 | [[Мұқаметәлі]] || 21 |- ! 10846 | [[Мынжас]] || 21 |- ! 10847 | [[Мусреп]] || 21 |- ! 10848 | [[Нұрамир]] || 21 |- ! 10849 | [[Раббани]] || 21 |- ! 10850 | [[Нурманбек]] || 21 |- ! 10851 | [[Нуркас]] || 21 |- ! 10852 | [[Нұрасылбек]] || 21 |- ! 10853 | [[Мұхитжан]] || 21 |- ! 10854 | [[Нұр-Ахмет]] || 21 |- ! 10855 | [[Нурлангазы]] || 21 |- ! 10856 | [[Нурдаурен]] || 21 |- ! 10857 | [[Нұридін]] || 21 |- ! 10858 | [[Омерсерик]] || 21 |- ! 10859 | [[Мұхамед Әли]] || 21 |- ! 10860 | [[Мырзаахмет]] || 21 |- ! 10861 | [[Ниятулла]] || 21 |- ! 10862 | [[Омерхан]] || 21 |- ! 10863 | [[Мұханбетали]] || 21 |- ! 10864 | [[Нурден]] || 21 |- ! 10865 | [[Пірназар]] || 21 |- ! 10866 | [[Нурдильда]] || 21 |- ! 10867 | [[Раббил]] || 21 |- ! 10868 | [[Мырзаәли]] || 21 |- ! 10869 | [[Разах]] || 21 |- ! 10870 | [[Мутал]] || 21 |- ! 10871 | [[Мұхамедкәрім]] || 21 |- ! 10872 | [[Оразкелди]] || 21 |- ! 10873 | [[Расил]] || 21 |- ! 10874 | [[Нұреділ]] || 21 |- ! 10875 | [[Мұзарт]] || 21 |- ! 10876 | [[Орингали]] || 21 |- ! 10877 | [[Ниетқали]] || 21 |- ! 10878 | [[Нұржүрек]] || 21 |- ! 10879 | [[Мыхтыбек]] || 21 |- ! 10880 | [[Нұркенже]] || 21 |- ! 10881 | [[Куттимурат]] || 21 |- ! 10882 | [[Курмангажы]] || 21 |- ! 10883 | [[Қойлыбай]] || 21 |- ! 10884 | [[Максадбек]] || 21 |- ! 10885 | [[Майлыбек]] || 21 |- ! 10886 | [[Қасымқан]] || 21 |- ! 10887 | [[Қармыс]] || 21 |- ! 10888 | [[Маулетжан]] || 21 |- ! 10889 | [[Муктархан]] || 21 |- ! 10890 | [[Куанышгали]] || 21 |- ! 10891 | [[Муһаммад]] || 21 |- ! 10892 | [[Маутбек]] || 21 |- ! 10893 | [[Мербек]] || 21 |- ! 10894 | [[Қуандык]] || 21 |- ! 10895 | [[Конар]] || 21 |- ! 10896 | [[Көпбосын]] || 21 |- ! 10897 | [[Муканбеткали]] || 21 |- ! 10898 | [[Куламан]] || 21 |- ! 10899 | [[Куламерген]] || 21 |- ! 10900 | [[Мальгаждар]] || 21 |- ! 10901 | [[Муқан]] || 21 |- ! 10902 | [[Кудирет]] || 21 |- ! 10903 | [[Құрманқазы]] || 21 |- ! 10904 | [[Қажмұхан]] || 21 |- ! 10905 | [[Лаик]] || 21 |- ! 10906 | [[Құлахмет]] || 21 |- ! 10907 | [[Куралтай]] || 21 |- ! 10908 | [[Қазыбай]] || 21 |- ! 10909 | [[Кувват]] || 21 |- ! 10910 | [[Куванш]] || 21 |- ! 10911 | [[Мусагалий]] || 21 |- ! 10912 | [[Калим]] || 21 |- ! 10913 | [[Камзе]] || 21 |- ! 10914 | [[Ильясхан]] || 21 |- ! 10915 | [[Жылкыайдар]] || 21 |- ! 10916 | [[Жамол]] || 21 |- ! 10917 | [[Зарыккан]] || 21 |- ! 10918 | [[Исроил]] || 21 |- ! 10919 | [[Иманберді]] || 21 |- ! 10920 | [[Камзат]] || 21 |- ! 10921 | [[Кенгирбай]] || 21 |- ! 10922 | [[Жаппархан]] || 21 |- ! 10923 | [[Кабилбек]] || 21 |- ! 10924 | [[Жолдыхан]] || 21 |- ! 10925 | [[Кадер]] || 21 |- ! 10926 | [[Казтуган]] || 21 |- ! 10927 | [[Исках]] || 21 |- ! 10928 | [[Ибраһім]] || 21 |- ! 10929 | [[Жасарбек]] || 21 |- ! 10930 | [[Жамбылбай]] || 21 |- ! 10931 | [[Ишан]] || 21 |- ! 10932 | [[Зинұр]] || 21 |- ! 10933 | [[Жолдаспек]] || 21 |- ! 10934 | [[Кәкімжан]] || 21 |- ! 10935 | [[Кенжабек]] || 21 |- ! 10936 | [[Капиз]] || 21 |- ! 10937 | [[Карипжан]] || 21 |- ! 10938 | [[Жасқыран]] || 21 |- ! 10939 | [[Жасыұзақ]] || 21 |- ! 10940 | [[Калмагамбет]] || 21 |- ! 10941 | [[Камар]] || 21 |- ! 10942 | [[Икрамбек]] || 21 |- ! 10943 | [[Жанабиль]] || 21 |- ! 10944 | [[Жуманалы]] || 21 |- ! 10945 | [[Ізғали]] || 21 |- ! 10946 | [[Жолшыбай]] || 21 |- ! 10947 | [[Жармұхаммед]] || 21 |- ! 10948 | [[Илай]] || 21 |- ! 10949 | [[Кадырберген]] || 21 |- ! 10950 | [[Камильжан]] || 21 |- ! 10951 | [[Ерсінәлі]] || 21 |- ! 10952 | [[Жагалбай]] || 21 |- ! 10953 | [[Елшибай]] || 21 |- ! 10954 | [[Әділмұрат]] || 21 |- ! 10955 | [[Ерданат]] || 21 |- ! 10956 | [[Даутжан]] || 21 |- ! 10957 | [[Ерсинбай]] || 21 |- ! 10958 | [[Елбай]] || 21 |- ! 10959 | [[Дани]] || 21 |- ! 10960 | [[Елбақыт]] || 21 |- ! 10961 | [[Ермекқали]] || 21 |- ! 10962 | [[Дауткан]] || 21 |- ! 10963 | [[Ердавлет]] || 21 |- ! 10964 | [[Дауытбек]] || 21 |- ! 10965 | [[Жалгаскан]] || 21 |- ! 10966 | [[Әбділдә]] || 21 |- ! 10967 | [[Джуманазар]] || 21 |- ! 10968 | [[Давлетжан]] || 21 |- ! 10969 | [[Ермағамбет]] || 21 |- ! 10970 | [[Досмұхамбет]] || 21 |- ! 10971 | [[Әшірәлі]] || 21 |- ! 10972 | [[Джохар]] || 21 |- ! 10973 | [[Әбіләкім]] || 21 |- ! 10974 | [[Әбдісадық]] || 21 |- ! 10975 | [[Жакаш]] || 21 |- ! 10976 | [[Әлсейт]] || 21 |- ! 10977 | [[Есмуханбет]] || 21 |- ! 10978 | [[Елман]] || 21 |- ! 10979 | [[Жақсылык]] || 21 |- ! 10980 | [[Джумадилла]] || 21 |- ! 10981 | [[Жалгаскали]] || 21 |- ! 10982 | [[Әміртай]] || 21 |- ! 10983 | [[Әділғали]] || 21 |- ! 10984 | [[Ескат]] || 21 |- ! 10985 | [[Жалиль]] || 21 |- ! 10986 | [[Әнәс]] || 21 |- ! 10987 | [[Бекасил]] || 21 |- ! 10988 | [[Аянберген]] || 21 |- ! 10989 | [[Аслиддин]] || 21 |- ! 10990 | [[Бахыткелды]] || 21 |- ! 10991 | [[Бағыдат]] || 21 |- ! 10992 | [[Ахмаджон]] || 21 |- ! 10993 | [[Буркитбек]] || 21 |- ! 10994 | [[Аяла]] || 21 |- ! 10995 | [[Бехзод]] || 21 |- ! 10996 | [[Валихон]] || 21 |- ! 10997 | [[Асарбек]] || 21 |- ! 10998 | [[Володия]] || 21 |- ! 10999 | [[Генадий]] || 21 |- ! 11000 | [[Асылтан]] || 21 |- ! 11001 | [[Аспет]] || 21 |- ! 11002 | [[Бимаханбет]] || 21 |- ! 11003 | [[Болтабай]] || 21 |- ! 11004 | [[Бисембек]] || 21 |- ! 11005 | [[Бердымурат]] || 21 |- ! 11006 | [[Байтуре]] || 21 |- ! 11007 | [[Асанжан]] || 21 |- ! 11008 | [[Білімбек]] || 21 |- ! 11009 | [[Асылай]] || 21 |- ! 11010 | [[Арнад]] || 21 |- ! 11011 | [[Галымбай]] || 21 |- ! 11012 | [[Батырұлан]] || 21 |- ! 11013 | [[Гельман]] || 21 |- ! 11014 | [[Базаргалий]] || 21 |- ! 11015 | [[Болсынбек]] || 21 |- ! 11016 | [[Артик]] || 21 |- ! 11017 | [[Аюбек]] || 21 |- ! 11018 | [[Бегжигит]] || 21 |- ! 11019 | [[Байрбек]] || 21 |- ! 11020 | [[Атапкел]] || 21 |- ! 11021 | [[Бухарбек]] || 21 |- ! 11022 | [[Гажап]] || 21 |- ! 11023 | [[Бакустар]] || 21 |- ! 11024 | [[Батыралы]] || 21 |- ! 11025 | [[Байжұма]] || 21 |- ! 11026 | [[Арманай]] || 21 |- ! 11027 | [[Адилказы]] || 21 |- ! 11028 | [[Аманхос]] || 21 |- ! 11029 | [[Аделхан]] || 21 |- ! 11030 | [[Алпамис]] || 21 |- ! 11031 | [[Аль-Карим]] || 21 |- ! 11032 | [[Алтайхан]] || 21 |- ! 11033 | [[Айтчан]] || 21 |- ! 11034 | [[Алиджан]] || 21 |- ! 11035 | [[Абдимутали]] || 21 |- ! 11036 | [[Амирдин]] || 21 |- ! 11037 | [[Аймаганбет]] || 21 |- ! 11038 | [[Айым]] || 21 |- ! 11039 | [[Акнар]] || 21 |- ! 11040 | [[Аль Имран]] || 21 |- ! 11041 | [[Альимран]] || 21 |- ! 11042 | [[Абдіғани]] || 21 |- ! 11043 | [[Абдураззақ]] || 21 |- ! 11044 | [[Амирсултан]] || 21 |- ! 11045 | [[Алби]] || 21 |- ! 11046 | [[Абдиназар]] || 21 |- ! 11047 | [[Абильбек]] || 21 |- ! 11048 | [[Айытбай]] || 21 |- ! 11049 | [[Ақтаңберді]] || 21 |- ! 11050 | [[Абзалжан]] || 21 |- ! 11051 | [[Амангалей]] || 21 |- ! 11052 | [[Аркаш]] || 21 |- ! 11053 | [[Ардана]] || 21 |- ! 11054 | [[Анзар]] || 21 |- ! 11055 | [[Алгыс]] || 21 |- ! 11056 | [[Айтмухаммед]] || 21 |- ! 11057 | [[Абдиразах]] || 21 |- ! 11058 | [[Алдабек]] || 21 |- ! 11059 | [[Алембек]] || 21 |- ! 11060 | [[Адалхан]] || 21 |- ! 11061 | [[Адырбай]] || 21 |- ! 11062 | [[Алина]] || 21 |- ! 11063 | [[Айсолтан]] || 21 |- ! 11064 | [[Аль-Мансұр]] || 21 |- ! 11065 | [[Уликбек]] || 20 |- ! 11066 | [[Торекул]] || 20 |- ! 11067 | [[Унер]] || 20 |- ! 11068 | [[Шамгон]] || 20 |- ! 11069 | [[Тұрдалы]] || 20 |- ! 11070 | [[Турсунбой]] || 20 |- ! 11071 | [[Шамшырақ]] || 20 |- ! 11072 | [[Шалқарбай]] || 20 |- ! 11073 | [[Эрмат]] || 20 |- ! 11074 | [[Ханжар]] || 20 |- ! 11075 | [[Ырғызбай]] || 20 |- ! 11076 | [[Ханжігіт]] || 20 |- ! 11077 | [[Файз]] || 20 |- ! 11078 | [[Шахжахан]] || 20 |- ! 11079 | [[Элшод]] || 20 |- ! 11080 | [[Умархан]] || 20 |- ! 11081 | [[Унгарбек]] || 20 |- ! 11082 | [[Шота]] || 20 |- ! 11083 | [[Хайсар]] || 20 |- ! 11084 | [[Тұрғанәлі]] || 20 |- ! 11085 | [[Эсет]] || 20 |- ! 11086 | [[Умбетжан]] || 20 |- ! 11087 | [[Янис]] || 20 |- ! 11088 | [[Уларбек]] || 20 |- ! 11089 | [[Умирзок]] || 20 |- ! 11090 | [[Шахид]] || 20 |- ! 11091 | [[Ырысалы]] || 20 |- ! 11092 | [[Шукурбек]] || 20 |- ! 11093 | [[Ыскак]] || 20 |- ! 11094 | [[Тұрсынғазы]] || 20 |- ! 11095 | [[Тұрдыбай]] || 20 |- ! 11096 | [[Усипбек]] || 20 |- ! 11097 | [[Ханагат]] || 20 |- ! 11098 | [[Шалгынбай]] || 20 |- ! 11099 | [[Эльдор]] || 20 |- ! 11100 | [[Халихан]] || 20 |- ! 11101 | [[Турарбай]] || 20 |- ! 11102 | [[Толтай]] || 20 |- ! 11103 | [[Шермаханбет]] || 20 |- ! 11104 | [[Хайдарбек]] || 20 |- ! 11105 | [[Тулпар]] || 20 |- ! 11106 | [[Ходжабай]] || 20 |- ! 11107 | [[Төлеміс]] || 20 |- ! 11108 | [[Халымжан]] || 20 |- ! 11109 | [[Тургалий]] || 20 |- ! 11110 | [[Умирболат]] || 20 |- ! 11111 | [[Тулепбай]] || 20 |- ! 11112 | [[Ыдрыс]] || 20 |- ! 11113 | [[Усама]] || 20 |- ! 11114 | [[Тұрғынбай]] || 20 |- ! 11115 | [[Шукирали]] || 20 |- ! 11116 | [[Селимхан]] || 20 |- ! 11117 | [[Сабиткан]] || 20 |- ! 11118 | [[Сиявуш]] || 20 |- ! 11119 | [[Сатым]] || 20 |- ! 11120 | [[Реджеп]] || 20 |- ! 11121 | [[Тағыберген]] || 20 |- ! 11122 | [[Рахматуллах]] || 20 |- ! 11123 | [[Тобажан]] || 20 |- ! 11124 | [[Талипбек]] || 20 |- ! 11125 | [[Тобылбай]] || 20 |- ! 11126 | [[Серикгазы]] || 20 |- ! 11127 | [[Сейтжапбар]] || 20 |- ! 11128 | [[Силхан]] || 20 |- ! 11129 | [[Сыздық]] || 20 |- ! 11130 | [[Садвокас]] || 20 |- ! 11131 | [[Серикхали]] || 20 |- ! 11132 | [[Сыйлыхан]] || 20 |- ! 11133 | [[Сайфиддин]] || 20 |- ! 11134 | [[Токмырза]] || 20 |- ! 11135 | [[Тоғанас]] || 20 |- ! 11136 | [[Телеубек]] || 20 |- ! 11137 | [[Татьяна]] || 20 |- ! 11138 | [[Тауиржан]] || 20 |- ! 11139 | [[Рахыш]] || 20 |- ! 11140 | [[Сермагамбет]] || 20 |- ! 11141 | [[Самитхан]] || 20 |- ! 11142 | [[Рустен]] || 20 |- ! 11143 | [[Тілекберген]] || 20 |- ! 11144 | [[Рахметхан]] || 20 |- ! 11145 | [[Сунатулла]] || 20 |- ! 11146 | [[Сирлибай]] || 20 |- ! 11147 | [[Срымбет]] || 20 |- ! 11148 | [[Сапаркали]] || 20 |- ! 11149 | [[Рашад]] || 20 |- ! 11150 | [[Сайранкан]] || 20 |- ! 11151 | [[Сальмен]] || 20 |- ! 11152 | [[Сұлтан-Али]] || 20 |- ! 11153 | [[Сейткожа]] || 20 |- ! 11154 | [[Руллан]] || 20 |- ! 11155 | [[Садбек]] || 20 |- ! 11156 | [[Сейфуллах]] || 20 |- ! 11157 | [[Нагашвай]] || 20 |- ! 11158 | [[Нұралихан]] || 20 |- ! 11159 | [[Мухаммәд]] || 20 |- ! 11160 | [[Ольжабай]] || 20 |- ! 11161 | [[Новруз]] || 20 |- ! 11162 | [[Мухаммаддин]] || 20 |- ! 11163 | [[Пазылжан]] || 20 |- ! 11164 | [[Нұр Ахмет]] || 20 |- ! 11165 | [[Нұрал]] || 20 |- ! 11166 | [[Нуралла]] || 20 |- ! 11167 | [[Раул]] || 20 |- ! 11168 | [[Налибек]] || 20 |- ! 11169 | [[Өркениет]] || 20 |- ! 11170 | [[Нурдидар]] || 20 |- ! 11171 | [[Наукан]] || 20 |- ! 11172 | [[Онғар]] || 20 |- ! 11173 | [[Нурхали]] || 20 |- ! 11174 | [[Нұргали]] || 20 |- ! 11175 | [[Раджи]] || 20 |- ! 11176 | [[Мұхаммед-Әмин]] || 20 |- ! 11177 | [[Несипкали]] || 20 |- ! 11178 | [[Нұраби]] || 20 |- ! 11179 | [[Нұртолған]] || 20 |- ! 11180 | [[Оразакын]] || 20 |- ! 11181 | [[Өкен]] || 20 |- ! 11182 | [[Нурсан]] || 20 |- ! 11183 | [[Мусурман]] || 20 |- ! 11184 | [[Мутигулла]] || 20 |- ! 11185 | [[Өркеш]] || 20 |- ! 11186 | [[Мұсабай]] || 20 |- ! 11187 | [[Өсербек]] || 20 |- ! 11188 | [[Нұржанбек]] || 20 |- ! 11189 | [[Өтемұрат]] || 20 |- ! 11190 | [[Нарым]] || 20 |- ! 11191 | [[Науруз]] || 20 |- ! 11192 | [[Ордалы]] || 20 |- ! 11193 | [[Наурызалы]] || 20 |- ! 11194 | [[Нуржасар]] || 20 |- ! 11195 | [[Нұрмұхаммедәли]] || 20 |- ! 11196 | [[Насиболла]] || 20 |- ! 11197 | [[Нұрпеис]] || 20 |- ! 11198 | [[Насилбек]] || 20 |- ! 11199 | [[Раил]] || 20 |- ! 11200 | [[Насим]] || 20 |- ! 11201 | [[Нұрсамат]] || 20 |- ! 11202 | [[Мухаммади]] || 20 |- ! 11203 | [[Раһман]] || 20 |- ! 11204 | [[Набат]] || 20 |- ! 11205 | [[Насредин]] || 20 |- ! 11206 | [[Нуртөре]] || 20 |- ! 11207 | [[Қосдәулет]] || 20 |- ! 11208 | [[Кулымбет]] || 20 |- ! 11209 | [[Қалымжан]] || 20 |- ! 11210 | [[Кумискали]] || 20 |- ! 11211 | [[Корпеш]] || 20 |- ! 11212 | [[Максатбай]] || 20 |- ! 11213 | [[Қапар]] || 20 |- ! 11214 | [[Максатжан]] || 20 |- ! 11215 | [[Кинжебай]] || 20 |- ! 11216 | [[Максум]] || 20 |- ! 11217 | [[Құрасбек]] || 20 |- ! 11218 | [[Қошқарбай]] || 20 |- ! 11219 | [[Мардонбек]] || 20 |- ! 11220 | [[Мағаз]] || 20 |- ! 11221 | [[Қайрхан]] || 20 |- ! 11222 | [[Қарақат]] || 20 |- ! 11223 | [[Құттықадам]] || 20 |- ! 11224 | [[Махамбеткали]] || 20 |- ! 11225 | [[Кожамберди]] || 20 |- ! 11226 | [[Қасқырбек]] || 20 |- ! 11227 | [[Мукаметкали]] || 20 |- ! 11228 | [[Минуар]] || 20 |- ! 11229 | [[Кулынтай]] || 20 |- ! 11230 | [[Кулжабек]] || 20 |- ! 11231 | [[Қахар]] || 20 |- ! 11232 | [[Махметжан]] || 20 |- ! 11233 | [[Кудиярбек]] || 20 |- ! 11234 | [[Мирдос]] || 20 |- ! 11235 | [[Мунайдар]] || 20 |- ! 11236 | [[Қажыхан]] || 20 |- ! 11237 | [[Мархаба]] || 20 |- ! 11238 | [[Киекбай]] || 20 |- ! 11239 | [[Меңдібай]] || 20 |- ! 11240 | [[Молдан]] || 20 |- ! 11241 | [[Құсыман]] || 20 |- ! 11242 | [[Кувончбек]] || 20 |- ! 11243 | [[Масхут]] || 20 |- ! 11244 | [[Медіғат]] || 20 |- ! 11245 | [[Манархан]] || 20 |- ! 11246 | [[Кисмет]] || 20 |- ! 11247 | [[Илясбек]] || 20 |- ! 11248 | [[Жиеналы]] || 20 |- ! 11249 | [[Жапарбек]] || 20 |- ! 11250 | [[Жанқазы]] || 20 |- ! 11251 | [[Исмар]] || 20 |- ! 11252 | [[Жани]] || 20 |- ! 11253 | [[Жармухамед]] || 20 |- ! 11254 | [[Зарлыхан]] || 20 |- ! 11255 | [[Жанмухамед]] || 20 |- ! 11256 | [[Кайнарбай]] || 20 |- ! 11257 | [[Жохонгир]] || 20 |- ! 11258 | [[Жанқош]] || 20 |- ! 11259 | [[Жумадильда]] || 20 |- ! 11260 | [[Зулхайнар]] || 20 |- ! 11261 | [[Жанкельди]] || 20 |- ! 11262 | [[Жәнәбіл]] || 20 |- ! 11263 | [[Кесикбай]] || 20 |- ! 11264 | [[Жанбыл]] || 20 |- ! 11265 | [[Жылкибай]] || 20 |- ! 11266 | [[Исхар]] || 20 |- ! 11267 | [[Жан-Али]] || 20 |- ! 11268 | [[Жандосым]] || 20 |- ! 11269 | [[Келесбек]] || 20 |- ! 11270 | [[Каналы]] || 20 |- ! 11271 | [[Казбулат]] || 20 |- ! 11272 | [[Жанберік]] || 20 |- ! 11273 | [[Заки]] || 20 |- ! 11274 | [[Исләм]] || 20 |- ! 11275 | [[Камет]] || 20 |- ! 11276 | [[Кайыркельды]] || 20 |- ! 11277 | [[Кемалбек]] || 20 |- ! 11278 | [[Кажим]] || 20 |- ! 11279 | [[Ибадат]] || 20 |- ! 11280 | [[Зидан]] || 20 |- ! 11281 | [[Кадрхан]] || 20 |- ! 11282 | [[Жолат]] || 20 |- ! 11283 | [[Жылкелди]] || 20 |- ! 11284 | [[Жанатлек]] || 20 |- ! 11285 | [[Жаумбай]] || 20 |- ! 11286 | [[Әден]] || 20 |- ! 11287 | [[Дурсун]] || 20 |- ! 11288 | [[Ерык]] || 20 |- ! 11289 | [[Есымхан]] || 20 |- ! 11290 | [[Есеркеп]] || 20 |- ! 11291 | [[Әбдіқасым]] || 20 |- ! 11292 | [[Еспай]] || 20 |- ! 11293 | [[Джумарт]] || 20 |- ! 11294 | [[Әбділлә]] || 20 |- ! 11295 | [[Әбдірақым]] || 20 |- ! 11296 | [[Диярхан]] || 20 |- ! 11297 | [[Әбдіраман]] || 20 |- ! 11298 | [[Дінмұханмет]] || 20 |- ! 11299 | [[Джорабек]] || 20 |- ! 11300 | [[Жалаңтөс]] || 20 |- ! 11301 | [[Гулам]] || 20 |- ! 11302 | [[Еркебүлан]] || 20 |- ! 11303 | [[Еркембек]] || 20 |- ! 11304 | [[Әлмұхан]] || 20 |- ! 11305 | [[Донияр]] || 20 |- ! 11306 | [[Ерментай]] || 20 |- ! 11307 | [[Ділхан]] || 20 |- ! 11308 | [[Жаксыгелды]] || 20 |- ! 11309 | [[Гуламжан]] || 20 |- ! 11310 | [[Әл-Тайыр]] || 20 |- ! 11311 | [[Динис]] || 20 |- ! 11312 | [[Дайырхан]] || 20 |- ! 11313 | [[Ендибай]] || 20 |- ! 11314 | [[Әлшері]] || 20 |- ! 11315 | [[Әлішері]] || 20 |- ! 11316 | [[Есильбек]] || 20 |- ! 11317 | [[Еслам]] || 20 |- ! 11318 | [[Әмина]] || 20 |- ! 11319 | [[Әбіл-Мансур]] || 20 |- ! 11320 | [[Данияс]] || 20 |- ! 11321 | [[Едыль]] || 20 |- ! 11322 | [[Ғылымбек]] || 20 |- ! 11323 | [[Ерасул]] || 20 |- ! 11324 | [[Ерикбол]] || 20 |- ! 11325 | [[Жакай]] || 20 |- ! 11326 | [[Жамағат]] || 20 |- ! 11327 | [[Аспарух]] || 20 |- ! 11328 | [[Бейсетай]] || 20 |- ! 11329 | [[Бобир]] || 20 |- ! 11330 | [[Габитхан]] || 20 |- ! 11331 | [[Білал]] || 20 |- ! 11332 | [[Байбазар]] || 20 |- ! 11333 | [[Бесбай]] || 20 |- ! 11334 | [[Бақтиар]] || 20 |- ! 11335 | [[Бакашар]] || 20 |- ! 11336 | [[Атығай]] || 20 |- ! 11337 | [[Байаман]] || 20 |- ! 11338 | [[Бекдайыр]] || 20 |- ! 11339 | [[Бақдат]] || 20 |- ! 11340 | [[Аубекер]] || 20 |- ! 11341 | [[Бексерік]] || 20 |- ! 11342 | [[Асаматдин]] || 20 |- ! 11343 | [[Армантай]] || 20 |- ! 11344 | [[Асайын]] || 20 |- ! 11345 | [[Беким]] || 20 |- ! 11346 | [[Багир]] || 20 |- ! 11347 | [[Балқыбек]] || 20 |- ! 11348 | [[Арсулан]] || 20 |- ! 11349 | [[Вагиф]] || 20 |- ! 11350 | [[Арнабек]] || 20 |- ! 11351 | [[Бахберди]] || 20 |- ! 11352 | [[Басир]] || 20 |- ! 11353 | [[Білге]] || 20 |- ! 11354 | [[Боранхан]] || 20 |- ! 11355 | [[Асылулан]] || 20 |- ! 11356 | [[Битимбай]] || 20 |- ! 11357 | [[Балжигит]] || 20 |- ! 11358 | [[Бүрлен]] || 20 |- ! 11359 | [[Аспендияр]] || 20 |- ! 11360 | [[Асқаржан]] || 20 |- ! 11361 | [[Балғазы]] || 20 |- ! 11362 | [[Ахметбай]] || 20 |- ! 11363 | [[Габдула]] || 20 |- ! 11364 | [[Ауғанбай]] || 20 |- ! 11365 | [[Балгынбай]] || 20 |- ! 11366 | [[Берекбол]] || 20 |- ! 11367 | [[Бегендік]] || 20 |- ! 11368 | [[Ауганбек]] || 20 |- ! 11369 | [[Бийбарыс]] || 20 |- ! 11370 | [[Биторе]] || 20 |- ! 11371 | [[Арысхан]] || 20 |- ! 11372 | [[Беркбол]] || 20 |- ! 11373 | [[Абдухафиз]] || 20 |- ! 11374 | [[Абдрайм]] || 20 |- ! 11375 | [[Али-Султан]] || 20 |- ! 11376 | [[Акылдос]] || 20 |- ! 11377 | [[Акантай]] || 20 |- ! 11378 | [[Ақасыл]] || 20 |- ! 11379 | [[Абдулин]] || 20 |- ! 11380 | [[Айдингали]] || 20 |- ! 11381 | [[Али-Мансұр]] || 20 |- ! 11382 | [[Алемдар]] || 20 |- ! 11383 | [[Абдулуахид]] || 20 |- ! 11384 | [[Алламурат]] || 20 |- ! 11385 | [[Аблаким]] || 20 |- ! 11386 | [[Абду Рахим]] || 20 |- ! 11387 | [[Алғазы]] || 20 |- ! 11388 | [[Абибула]] || 20 |- ! 11389 | [[Арин]] || 20 |- ! 11390 | [[Аймухаммед]] || 20 |- ! 11391 | [[Аманкали]] || 20 |- ! 11392 | [[Абумуслим]] || 20 |- ! 11393 | [[Абилбай]] || 20 |- ! 11394 | [[Аймұхамед]] || 20 |- ! 11395 | [[Амиргалий]] || 20 |- ! 11396 | [[Аль Азим]] || 20 |- ! 11397 | [[Абдулгани]] || 20 |- ! 11398 | [[Альфред]] || 20 |- ! 11399 | [[Абдул-Карим]] || 20 |- ! 11400 | [[Абылқасым]] || 20 |- ! 11401 | [[Абдисалан]] || 20 |- ! 11402 | [[Абилай]] || 20 |- ! 11403 | [[Абдижалел]] || 20 |- ! 11404 | [[Абильтай]] || 20 |- ! 11405 | [[Аккуан]] || 20 |- ! 11406 | [[Абдуашим]] || 20 |- ! 11407 | [[Алдоңғар]] || 20 |- ! 11408 | [[Абыт]] || 20 |- ! 11409 | [[Акрамжан]] || 20 |- ! 11410 | [[Амангелд]] || 20 |- ! 11411 | [[Авраам]] || 20 |- ! 11412 | [[Эмиржан]] || 19 |- ! 11413 | [[Эдилхан]] || 19 |- ! 11414 | [[Тұнғышбай]] || 19 |- ! 11415 | [[Халмурад]] || 19 |- ! 11416 | [[Эльдан]] || 19 |- ! 11417 | [[Торалы]] || 19 |- ! 11418 | [[Эскандер]] || 19 |- ! 11419 | [[Торгайбек]] || 19 |- ! 11420 | [[Ырза]] || 19 |- ! 11421 | [[Ханай]] || 19 |- ! 11422 | [[Турапбай]] || 19 |- ! 11423 | [[Шерзот]] || 19 |- ! 11424 | [[Эльчин]] || 19 |- ! 11425 | [[Шермахан]] || 19 |- ! 11426 | [[Шадман]] || 19 |- ! 11427 | [[Шинтемир]] || 19 |- ! 11428 | [[Хабибуллах]] || 19 |- ! 11429 | [[Ширинхан]] || 19 |- ! 11430 | [[Туражан]] || 19 |- ! 11431 | [[Тургинбек]] || 19 |- ! 11432 | [[Усембай]] || 19 |- ! 11433 | [[Толеугалий]] || 19 |- ! 11434 | [[Торекелди]] || 19 |- ! 11435 | [[Толибай]] || 19 |- ! 11436 | [[Шарифолла]] || 19 |- ! 11437 | [[Шаһназар]] || 19 |- ! 11438 | [[Турсымбай]] || 19 |- ! 11439 | [[Турнияз]] || 19 |- ! 11440 | [[Ферхат]] || 19 |- ! 11441 | [[Умербай]] || 19 |- ! 11442 | [[Унталап]] || 19 |- ! 11443 | [[Шынайбек]] || 19 |- ! 11444 | [[Укубай]] || 19 |- ! 11445 | [[Туруспек]] || 19 |- ! 11446 | [[Уразбой]] || 19 |- ! 11447 | [[Хакімжан]] || 19 |- ! 11448 | [[Уап]] || 19 |- ! 11449 | [[Тохтамурат]] || 19 |- ! 11450 | [[Хадир]] || 19 |- ! 11451 | [[Хожамурат]] || 19 |- ! 11452 | [[Холмурод]] || 19 |- ! 11453 | [[Рисбай]] || 19 |- ! 11454 | [[Риат]] || 19 |- ! 11455 | [[Сеитжаппар]] || 19 |- ! 11456 | [[Сайхан]] || 19 |- ! 11457 | [[Тогузбай]] || 19 |- ! 11458 | [[Султанказы]] || 19 |- ! 11459 | [[Тенгел]] || 19 |- ! 11460 | [[Таран]] || 19 |- ! 11461 | [[Сайланбек]] || 19 |- ! 11462 | [[Рахметтолла]] || 19 |- ! 11463 | [[Сайлаугали]] || 19 |- ! 11464 | [[Тілеш]] || 19 |- ! 11465 | [[Темучин]] || 19 |- ! 11466 | [[Рыскан]] || 19 |- ! 11467 | [[Текебай]] || 19 |- ! 11468 | [[Сақи]] || 19 |- ! 11469 | [[Сайдрахман]] || 19 |- ! 11470 | [[Таджибай]] || 19 |- ! 11471 | [[Серибай]] || 19 |- ! 11472 | [[Самұрық]] || 19 |- ! 11473 | [[Сұлтанкерей]] || 19 |- ! 11474 | [[Садраддин]] || 19 |- ! 11475 | [[Тілекбай]] || 19 |- ! 11476 | [[Сұлтан-Әли]] || 19 |- ! 11477 | [[Саммит]] || 19 |- ! 11478 | [[Тайир]] || 19 |- ! 11479 | [[Спан]] || 19 |- ! 11480 | [[Рашидин]] || 19 |- ! 11481 | [[Тауба]] || 19 |- ! 11482 | [[Сарсенгалы]] || 19 |- ! 11483 | [[Суңқар]] || 19 |- ! 11484 | [[Сагир]] || 19 |- ! 11485 | [[Тилеуберды]] || 19 |- ! 11486 | [[Саладин]] || 19 |- ! 11487 | [[Сеилгазы]] || 19 |- ! 11488 | [[Рыскельди]] || 19 |- ! 11489 | [[Токеш]] || 19 |- ! 11490 | [[Солдатбек]] || 19 |- ! 11491 | [[Сайфуллаһ]] || 19 |- ! 11492 | [[Таймаз]] || 19 |- ! 11493 | [[Салохиддин]] || 19 |- ! 11494 | [[Тасыбек]] || 19 |- ! 11495 | [[Рахманберген]] || 19 |- ! 11496 | [[Тлеухор]] || 19 |- ! 11497 | [[Рзабай]] || 19 |- ! 11498 | [[Темiрлан]] || 19 |- ! 11499 | [[Сатибек]] || 19 |- ! 11500 | [[Салахадин]] || 19 |- ! 11501 | [[Сүндетқали]] || 19 |- ! 11502 | [[Сафиолла]] || 19 |- ! 11503 | [[Сағытжан]] || 19 |- ! 11504 | [[Танжарық]] || 19 |- ! 11505 | [[Мыратбай]] || 19 |- ! 11506 | [[Нажибулла]] || 19 |- ! 11507 | [[Нұрисламхан]] || 19 |- ! 11508 | [[Отаргали]] || 19 |- ! 11509 | [[Мухамедрасул]] || 19 |- ! 11510 | [[Назарий]] || 19 |- ! 11511 | [[Нұрсадық]] || 19 |- ! 11512 | [[Нижат]] || 19 |- ! 11513 | [[Ногай]] || 19 |- ! 11514 | [[Мұхаммед Әмин]] || 19 |- ! 11515 | [[Нүртілеу]] || 19 |- ! 11516 | [[Нышанхан]] || 19 |- ! 11517 | [[Раджаб]] || 19 |- ! 11518 | [[Нығметолла]] || 19 |- ! 11519 | [[Мухамедья]] || 19 |- ! 11520 | [[Өріс]] || 19 |- ! 11521 | [[Мұқит]] || 19 |- ! 11522 | [[Нурсанат]] || 19 |- ! 11523 | [[Раймхан]] || 19 |- ! 11524 | [[Өркенбай]] || 19 |- ! 11525 | [[Рамазанбек]] || 19 |- ! 11526 | [[Наркескен]] || 19 |- ! 11527 | [[Ниазбек]] || 19 |- ! 11528 | [[Нұрберік]] || 19 |- ! 11529 | [[Нұртау]] || 19 |- ! 11530 | [[Омирлан]] || 19 |- ! 11531 | [[Нурболды]] || 19 |- ! 11532 | [[Мұхаммед Али]] || 19 |- ! 11533 | [[Озадбек]] || 19 |- ! 11534 | [[Мухаммедхан]] || 19 |- ! 11535 | [[Омер]] || 19 |- ! 11536 | [[Нұрлыби]] || 19 |- ! 11537 | [[Нсанбай]] || 19 |- ! 11538 | [[Найманбек]] || 19 |- ! 11539 | [[Низамидин]] || 19 |- ! 11540 | [[Намазхан]] || 19 |- ! 11541 | [[Райимбек]] || 19 |- ! 11542 | [[Нурумбет]] || 19 |- ! 11543 | [[Мұқанбет]] || 19 |- ! 11544 | [[Нуржалгас]] || 19 |- ! 11545 | [[Несіпбай]] || 19 |- ! 11546 | [[Нарымбет]] || 19 |- ! 11547 | [[Райымкул]] || 19 |- ! 11548 | [[Ортай]] || 19 |- ! 11549 | [[Нәсіпбек]] || 19 |- ! 11550 | [[Паримбек]] || 19 |- ! 11551 | [[Нәсіпхан]] || 19 |- ! 11552 | [[Онайбек]] || 19 |- ! 11553 | [[Нұркамал]] || 19 |- ! 11554 | [[Орумбасар]] || 19 |- ! 11555 | [[Нуркуйса]] || 19 |- ! 11556 | [[Перне]] || 19 |- ! 11557 | [[Рауаж]] || 19 |- ! 11558 | [[Наухан]] || 19 |- ! 11559 | [[Нурбапа]] || 19 |- ! 11560 | [[Ныгметулла]] || 19 |- ! 11561 | [[Нұрқали]] || 19 |- ! 11562 | [[Найзабай]] || 19 |- ! 11563 | [[Марклен]] || 19 |- ! 11564 | [[Макамбет]] || 19 |- ! 11565 | [[Музарап]] || 19 |- ! 11566 | [[Машрап]] || 19 |- ! 11567 | [[Кирим]] || 19 |- ! 11568 | [[Медельхан]] || 19 |- ! 11569 | [[Куанишбай]] || 19 |- ! 11570 | [[Кутбай]] || 19 |- ! 11571 | [[Қалхаман]] || 19 |- ! 11572 | [[Лазиз]] || 19 |- ! 11573 | [[Махсум]] || 19 |- ! 11574 | [[Куаншбай]] || 19 |- ! 11575 | [[Марис]] || 19 |- ! 11576 | [[Меиір]] || 19 |- ! 11577 | [[Қадырбай]] || 19 |- ! 11578 | [[Кумусбек]] || 19 |- ! 11579 | [[Қаирбек]] || 19 |- ! 11580 | [[Лияс]] || 19 |- ! 11581 | [[Маулетбай]] || 19 |- ! 11582 | [[Корлан]] || 19 |- ! 11583 | [[Қарабек]] || 19 |- ! 11584 | [[Малдыбек]] || 19 |- ! 11585 | [[Мурас]] || 19 |- ! 11586 | [[Комилжон]] || 19 |- ! 11587 | [[Кристиан]] || 19 |- ! 11588 | [[Мейркул]] || 19 |- ! 11589 | [[Мизамхан]] || 19 |- ! 11590 | [[Кублан]] || 19 |- ! 11591 | [[Конисбек]] || 19 |- ! 11592 | [[Кыздарбек]] || 19 |- ! 11593 | [[Маркулан]] || 19 |- ! 11594 | [[Мендыгалий]] || 19 |- ! 11595 | [[Мирзобек]] || 19 |- ! 11596 | [[Кызылбай]] || 19 |- ! 11597 | [[Кудаиберген]] || 19 |- ! 11598 | [[Кияш]] || 19 |- ! 11599 | [[Масалим]] || 19 |- ! 11600 | [[Манапхан]] || 19 |- ! 11601 | [[Мадыбек]] || 19 |- ! 11602 | [[Қален]] || 19 |- ! 11603 | [[Конуспай]] || 19 |- ! 11604 | [[Мербол]] || 19 |- ! 11605 | [[Маусым]] || 19 |- ! 11606 | [[Мергембай]] || 19 |- ! 11607 | [[Құрметбек]] || 19 |- ! 11608 | [[Кырым]] || 19 |- ! 11609 | [[Қалбек]] || 19 |- ! 11610 | [[Меркебек]] || 19 |- ! 11611 | [[Махмудхан]] || 19 |- ! 11612 | [[Мәдәлі]] || 19 |- ! 11613 | [[Кулмаганбет]] || 19 |- ! 11614 | [[Ислямгали]] || 19 |- ! 11615 | [[Зере]] || 19 |- ! 11616 | [[Иксан]] || 19 |- ! 11617 | [[Жұмаберген]] || 19 |- ! 11618 | [[Канатпек]] || 19 |- ! 11619 | [[Зинетулла]] || 19 |- ! 11620 | [[Игенбай]] || 19 |- ! 11621 | [[Зайнолда]] || 19 |- ! 11622 | [[Зейнелгабиден]] || 19 |- ! 11623 | [[Кабит]] || 19 |- ! 11624 | [[Жаугашты]] || 19 |- ! 11625 | [[Калмен]] || 19 |- ! 11626 | [[Ибрагимбек]] || 19 |- ! 11627 | [[Жігерхан]] || 19 |- ! 11628 | [[Картабай]] || 19 |- ! 11629 | [[Зарылкан]] || 19 |- ! 11630 | [[Икрамхан]] || 19 |- ! 11631 | [[Зайр]] || 19 |- ! 11632 | [[Калилулла]] || 19 |- ! 11633 | [[Ильгар]] || 19 |- ! 11634 | [[Иманжусуп]] || 19 |- ! 11635 | [[Ибраһым]] || 19 |- ! 11636 | [[Жолшара]] || 19 |- ! 11637 | [[Кайыркелды]] || 19 |- ! 11638 | [[Жарилгап]] || 19 |- ! 11639 | [[Кененсары]] || 19 |- ! 11640 | [[Жаназар]] || 19 |- ! 11641 | [[Жуманбек]] || 19 |- ! 11642 | [[Зкрия]] || 19 |- ! 11643 | [[Жылыбек]] || 19 |- ! 11644 | [[Кайбар]] || 19 |- ! 11645 | [[Жомарткан]] || 19 |- ! 11646 | [[Жуманбай]] || 19 |- ! 11647 | [[Капен]] || 19 |- ! 11648 | [[Калидулла]] || 19 |- ! 11649 | [[Исман]] || 19 |- ! 11650 | [[Жүсіпхан]] || 19 |- ! 11651 | [[Кәкімбек]] || 19 |- ! 11652 | [[Жолаушыбай]] || 19 |- ! 11653 | [[Кабил]] || 19 |- ! 11654 | [[Касенгазы]] || 19 |- ! 11655 | [[Камардин]] || 19 |- ! 11656 | [[Исрайл]] || 19 |- ! 11657 | [[Изимберген]] || 19 |- ! 11658 | [[Дінмұрат]] || 19 |- ! 11659 | [[Даулетмурат]] || 19 |- ! 11660 | [[Ерикбек]] || 19 |- ! 11661 | [[Жамалиддин]] || 19 |- ! 11662 | [[Әлислам]] || 19 |- ! 11663 | [[Еримхан]] || 19 |- ! 11664 | [[Ерболек]] || 19 |- ! 11665 | [[Джамшид]] || 19 |- ! 11666 | [[Әнуәрбек]] || 19 |- ! 11667 | [[Әлмади]] || 19 |- ! 11668 | [[Е]] || 19 |- ! 11669 | [[Екибай]] || 19 |- ! 11670 | [[Жаксылыкбай]] || 19 |- ! 11671 | [[Джетписбай]] || 19 |- ! 11672 | [[Дан]] || 19 |- ! 11673 | [[Досбай]] || 19 |- ! 11674 | [[Досмұханбет]] || 19 |- ! 11675 | [[Данислам]] || 19 |- ! 11676 | [[Әділқан]] || 19 |- ! 11677 | [[Дінмұхамедали]] || 19 |- ! 11678 | [[Дюсебай]] || 19 |- ! 11679 | [[Еркеназ]] || 19 |- ! 11680 | [[Еренгайып]] || 19 |- ! 11681 | [[Димир]] || 19 |- ! 11682 | [[Дәулетқазы]] || 19 |- ! 11683 | [[Енсебек]] || 19 |- ! 11684 | [[Давлатбай]] || 19 |- ! 11685 | [[Дильзат]] || 19 |- ! 11686 | [[Динахмет]] || 19 |- ! 11687 | [[Әл-Таир]] || 19 |- ! 11688 | [[Досболсын]] || 19 |- ! 11689 | [[Дулатжан]] || 19 |- ! 11690 | [[Әбусейіт]] || 19 |- ! 11691 | [[Дуйсенбы]] || 19 |- ! 11692 | [[Әдебиет]] || 19 |- ! 11693 | [[Джасур]] || 19 |- ! 11694 | [[Әбділ]] || 19 |- ! 11695 | [[Әбілхасым]] || 19 |- ! 11696 | [[Әлемби]] || 19 |- ! 11697 | [[Дәнебек]] || 19 |- ! 11698 | [[Әбдірасыл]] || 19 |- ! 11699 | [[Әл Азиз]] || 19 |- ! 11700 | [[Дарменбай]] || 19 |- ! 11701 | [[Дюсемби]] || 19 |- ! 11702 | [[Әбдусамат]] || 19 |- ! 11703 | [[Ерузак]] || 19 |- ! 11704 | [[Еспенбет]] || 19 |- ! 11705 | [[Давлетхан]] || 19 |- ! 11706 | [[Әсіл]] || 19 |- ! 11707 | [[Әбдінәби]] || 19 |- ! 11708 | [[Досумбек]] || 19 |- ! 11709 | [[Джанбирбай]] || 19 |- ! 11710 | [[Әміртемір]] || 19 |- ! 11711 | [[Ескельды]] || 19 |- ! 11712 | [[Елухан]] || 19 |- ! 11713 | [[Елеукен]] || 19 |- ! 11714 | [[Бейбиткали]] || 19 |- ! 11715 | [[Баки]] || 19 |- ! 11716 | [[Бақытбай]] || 19 |- ! 11717 | [[Байганин]] || 19 |- ! 11718 | [[Бөлтірік]] || 19 |- ! 11719 | [[Байгельды]] || 19 |- ! 11720 | [[Ғадылбек]] || 19 |- ! 11721 | [[Байғозы]] || 19 |- ! 11722 | [[Ганишер]] || 19 |- ! 11723 | [[Бауыржон]] || 19 |- ! 11724 | [[Ахберген]] || 19 |- ! 11725 | [[Байәділ]] || 19 |- ! 11726 | [[Асқарбай]] || 19 |- ! 11727 | [[Байжуман]] || 19 |- ! 11728 | [[Габдулгазиз]] || 19 |- ! 11729 | [[Байзах]] || 19 |- ! 11730 | [[Бақтықожа]] || 19 |- ! 11731 | [[Астемир]] || 19 |- ! 11732 | [[Бейшенбек]] || 19 |- ! 11733 | [[Бергали]] || 19 |- ! 11734 | [[Гарип]] || 19 |- ! 11735 | [[Байконыс]] || 19 |- ! 11736 | [[Асантай]] || 19 |- ! 11737 | [[Бердан]] || 19 |- ! 11738 | [[Бөлекбай]] || 19 |- ! 11739 | [[Бердигалы]] || 19 |- ! 11740 | [[Асқанбай]] || 19 |- ! 11741 | [[Байқоңыр]] || 19 |- ! 11742 | [[Бақғали]] || 19 |- ! 11743 | [[Бахиткали]] || 19 |- ! 11744 | [[Габдрахим]] || 19 |- ! 11745 | [[Бахриддин]] || 19 |- ! 11746 | [[Ахметказы]] || 19 |- ! 11747 | [[Байсапар]] || 19 |- ! 11748 | [[Аршынбек]] || 19 |- ! 11749 | [[Аужан]] || 19 |- ! 11750 | [[Гаини]] || 19 |- ! 11751 | [[Биасыл]] || 19 |- ! 11752 | [[Архад]] || 19 |- ! 11753 | [[Бахыткелди]] || 19 |- ! 11754 | [[Балатбек]] || 19 |- ! 11755 | [[Билимбек]] || 19 |- ! 11756 | [[Батырболат]] || 19 |- ! 11757 | [[Арслонбек]] || 19 |- ! 11758 | [[Бинали]] || 19 |- ! 11759 | [[Барлыкбай]] || 19 |- ! 11760 | [[Абдуссалам]] || 19 |- ! 11761 | [[Абдалы]] || 19 |- ! 11762 | [[Ардакбек]] || 19 |- ! 11763 | [[Абдижами]] || 19 |- ! 11764 | [[Абдихали]] || 19 |- ! 11765 | [[Алпар]] || 19 |- ! 11766 | [[Адиар]] || 19 |- ! 11767 | [[Абдуманнап]] || 19 |- ! 11768 | [[Аксерик]] || 19 |- ! 11769 | [[Абулхаирхан]] || 19 |- ! 11770 | [[Абсат]] || 19 |- ! 11771 | [[Аймбек]] || 19 |- ! 11772 | [[Андасбек]] || 19 |- ! 11773 | [[Алтынғали]] || 19 |- ! 11774 | [[Абдууали]] || 19 |- ! 11775 | [[Алтынкан]] || 19 |- ! 11776 | [[Абдукодир]] || 19 |- ! 11777 | [[Аймухамед]] || 19 |- ! 11778 | [[Акнияз]] || 19 |- ! 11779 | [[Абдырахим]] || 19 |- ! 11780 | [[Айтумыс]] || 19 |- ! 11781 | [[Алхат]] || 19 |- ! 11782 | [[Айваз]] || 19 |- ! 11783 | [[Али-Шах]] || 19 |- ! 11784 | [[Амырхан]] || 19 |- ! 11785 | [[Альден]] || 19 |- ! 11786 | [[Аллияр]] || 19 |- ! 11787 | [[Алькуат]] || 19 |- ! 11788 | [[Абдусомад]] || 19 |- ! 11789 | [[Абдулах]] || 19 |- ! 11790 | [[Ансарали]] || 19 |- ! 11791 | [[Альмерек]] || 19 |- ! 11792 | [[Адельжан]] || 19 |- ! 11793 | [[Альмухамбет]] || 19 |- ! 11794 | [[Абдукалык]] || 19 |- ! 11795 | [[Абилькасым]] || 19 |- ! 11796 | [[Абдикаппар]] || 19 |- ! 11797 | [[Абылмансұр]] || 19 |- ! 11798 | [[Айтмағанбет]] || 19 |- ! 11799 | [[Айдынбай]] || 19 |- ! 11800 | [[Тугелбек]] || 18 |- ! 11801 | [[Улыгбек]] || 18 |- ! 11802 | [[Шахар]] || 18 |- ! 11803 | [[Шыңғыз]] || 18 |- ! 11804 | [[Хами]] || 18 |- ! 11805 | [[Шах-Мұхаммед]] || 18 |- ! 11806 | [[Шадиярбек]] || 18 |- ! 11807 | [[Ширали]] || 18 |- ! 11808 | [[Шахмухаммед]] || 18 |- ! 11809 | [[Шах-Назар]] || 18 |- ! 11810 | [[Хадим]] || 18 |- ! 11811 | [[Туленбай]] || 18 |- ! 11812 | [[Шамшаддин]] || 18 |- ! 11813 | [[Толеукул]] || 18 |- ! 11814 | [[Хайтбай]] || 18 |- ! 11815 | [[Турал]] || 18 |- ! 11816 | [[Шадыман]] || 18 |- ! 11817 | [[Туралбек]] || 18 |- ! 11818 | [[Шахболат]] || 18 |- ! 11819 | [[Ханәлі]] || 18 |- ! 11820 | [[Шакар]] || 18 |- ! 11821 | [[Турсинхан]] || 18 |- ! 11822 | [[Тұйғын]] || 18 |- ! 11823 | [[Хуанышбек]] || 18 |- ! 11824 | [[Шинибек]] || 18 |- ! 11825 | [[Хуатхан]] || 18 |- ! 11826 | [[Эльхам]] || 18 |- ! 11827 | [[Шанытбай]] || 18 |- ! 11828 | [[Шахмир]] || 18 |- ! 11829 | [[Эдвард]] || 18 |- ! 11830 | [[Эмре]] || 18 |- ! 11831 | [[Хумар]] || 18 |- ! 11832 | [[Шадибек]] || 18 |- ! 11833 | [[Фарахат]] || 18 |- ! 11834 | [[Халыкбек]] || 18 |- ! 11835 | [[Шаһ Керім]] || 18 |- ! 11836 | [[Хайтмурат]] || 18 |- ! 11837 | [[Шокир]] || 18 |- ! 11838 | [[Шайхат]] || 18 |- ! 11839 | [[Халмат]] || 18 |- ! 11840 | [[Умерсерик]] || 18 |- ! 11841 | [[Туймехан]] || 18 |- ! 11842 | [[Шамет]] || 18 |- ! 11843 | [[Шолпанкул]] || 18 |- ! 11844 | [[Хасенгали]] || 18 |- ! 11845 | [[Усенали]] || 18 |- ! 11846 | [[Уалий]] || 18 |- ! 11847 | [[Шахмади]] || 18 |- ! 11848 | [[Урустем]] || 18 |- ! 11849 | [[Шархат]] || 18 |- ! 11850 | [[Хисмет]] || 18 |- ! 11851 | [[Шатлык]] || 18 |- ! 11852 | [[Тюлебай]] || 18 |- ! 11853 | [[Шырақ]] || 18 |- ! 11854 | [[Сейткалий]] || 18 |- ! 11855 | [[Рымкан]] || 18 |- ! 11856 | [[Сұраған]] || 18 |- ! 11857 | [[Сауржан]] || 18 |- ! 11858 | [[Салимгали]] || 18 |- ! 11859 | [[Серёжа]] || 18 |- ! 11860 | [[Сатберген]] || 18 |- ! 11861 | [[Талха]] || 18 |- ! 11862 | [[Сырман]] || 18 |- ! 11863 | [[Сандыгали]] || 18 |- ! 11864 | [[Сулаймон]] || 18 |- ! 11865 | [[Сидик]] || 18 |- ! 11866 | [[Тенлик]] || 18 |- ! 11867 | [[Тилепалды]] || 18 |- ! 11868 | [[Темірали]] || 18 |- ! 11869 | [[Суюн]] || 18 |- ! 11870 | [[Тиллабай]] || 18 |- ! 11871 | [[Тлепалды]] || 18 |- ! 11872 | [[Сейітжаппар]] || 18 |- ! 11873 | [[Тоганас]] || 18 |- ! 11874 | [[Тамаша]] || 18 |- ! 11875 | [[Тилес]] || 18 |- ! 11876 | [[Тамдыбек]] || 18 |- ! 11877 | [[Силыбай]] || 18 |- ! 11878 | [[Сати]] || 18 |- ! 11879 | [[Сагид]] || 18 |- ! 11880 | [[Тасым]] || 18 |- ! 11881 | [[Тогизбай]] || 18 |- ! 11882 | [[Рсбек]] || 18 |- ! 11883 | [[Сережа]] || 18 |- ! 11884 | [[Ташкентбай]] || 18 |- ! 11885 | [[Сабден]] || 18 |- ! 11886 | [[Тайлак]] || 18 |- ! 11887 | [[Сахаба]] || 18 |- ! 11888 | [[Суиниш]] || 18 |- ! 11889 | [[Саут]] || 18 |- ! 11890 | [[Сейсенхан]] || 18 |- ! 11891 | [[Тойбол]] || 18 |- ! 11892 | [[Саулен]] || 18 |- ! 11893 | [[Серккали]] || 18 |- ! 11894 | [[Семейкан]] || 18 |- ! 11895 | [[Саттикул]] || 18 |- ! 11896 | [[Тілеуғали]] || 18 |- ! 11897 | [[Тойлибек]] || 18 |- ! 11898 | [[Сабыркан]] || 18 |- ! 11899 | [[Сайман]] || 18 |- ! 11900 | [[Таалайбек]] || 18 |- ! 11901 | [[Рәт]] || 18 |- ! 11902 | [[Талипжан]] || 18 |- ! 11903 | [[Таймураз]] || 18 |- ! 11904 | [[Сайпулла]] || 18 |- ! 11905 | [[Сайранхан]] || 18 |- ! 11906 | [[Тиркеш]] || 18 |- ! 11907 | [[Рахметали]] || 18 |- ! 11908 | [[Саймасай]] || 18 |- ! 11909 | [[Сейтназар]] || 18 |- ! 11910 | [[Сабина]] || 18 |- ! 11911 | [[Сағият]] || 18 |- ! 11912 | [[Тайбасар]] || 18 |- ! 11913 | [[Тәңірбек]] || 18 |- ! 11914 | [[Сафаргали]] || 18 |- ! 11915 | [[Рым]] || 18 |- ! 11916 | [[Тоба]] || 18 |- ! 11917 | [[Тилеукул]] || 18 |- ! 11918 | [[Сайфутдин]] || 18 |- ! 11919 | [[Сабетхан]] || 18 |- ! 11920 | [[Тәжімұрат]] || 18 |- ! 11921 | [[Саялы]] || 18 |- ! 11922 | [[Серихан]] || 18 |- ! 11923 | [[Перналы]] || 18 |- ! 11924 | [[Нишанбек]] || 18 |- ! 11925 | [[Разақ]] || 18 |- ! 11926 | [[Нархан]] || 18 |- ! 11927 | [[Науризбек]] || 18 |- ! 11928 | [[Омар Али]] || 18 |- ! 11929 | [[Нурболган]] || 18 |- ! 11930 | [[Мырзаболат]] || 18 |- ! 11931 | [[Надиржан]] || 18 |- ! 11932 | [[Нұржарық]] || 18 |- ! 11933 | [[Окан]] || 18 |- ! 11934 | [[Нурсерік]] || 18 |- ! 11935 | [[Нурлбек]] || 18 |- ! 11936 | [[Назерке]] || 18 |- ! 11937 | [[Пулатбай]] || 18 |- ! 11938 | [[Налихан]] || 18 |- ! 11939 | [[Нурислям]] || 18 |- ! 11940 | [[Мухтарали]] || 18 |- ! 11941 | [[Райнбек]] || 18 |- ! 11942 | [[Нұржұман]] || 18 |- ! 11943 | [[Рамаз]] || 18 |- ! 11944 | [[Нұрахат]] || 18 |- ! 11945 | [[Нұралла]] || 18 |- ! 11946 | [[Мусырманкул]] || 18 |- ! 11947 | [[Мынжан]] || 18 |- ! 11948 | [[Насирхан]] || 18 |- ! 11949 | [[Нұрмаш]] || 18 |- ! 11950 | [[Нышангали]] || 18 |- ! 11951 | [[Оңдас]] || 18 |- ! 11952 | [[Мұсылман]] || 18 |- ! 11953 | [[Опабек]] || 18 |- ! 11954 | [[Нурбах]] || 18 |- ! 11955 | [[Ожет]] || 18 |- ! 11956 | [[Откир]] || 18 |- ! 11957 | [[Ныгман]] || 18 |- ! 11958 | [[Өзгеріс]] || 18 |- ! 11959 | [[Радим]] || 18 |- ! 11960 | [[Нұрқасиет]] || 18 |- ! 11961 | [[Нарқұлан]] || 18 |- ! 11962 | [[Өмірлан]] || 18 |- ! 11963 | [[Мұхамедиар]] || 18 |- ! 11964 | [[Ондыбай]] || 18 |- ! 11965 | [[Нұрсен]] || 18 |- ! 11966 | [[Нурпапа]] || 18 |- ! 11967 | [[Нәсіп]] || 18 |- ! 11968 | [[Мухаммедрахим]] || 18 |- ! 11969 | [[Нұрсұлан]] || 18 |- ! 11970 | [[Онланбек]] || 18 |- ! 11971 | [[Нигметжан]] || 18 |- ! 11972 | [[Наубет]] || 18 |- ! 11973 | [[Мухият]] || 18 |- ! 11974 | [[Нұр Иман]] || 18 |- ! 11975 | [[Нұрулла]] || 18 |- ! 11976 | [[Омерзак]] || 18 |- ! 11977 | [[Ноэль]] || 18 |- ! 11978 | [[Қожагелді]] || 18 |- ! 11979 | [[Мурзаш]] || 18 |- ! 11980 | [[Мейержан]] || 18 |- ! 11981 | [[Кулмурза]] || 18 |- ! 11982 | [[Құрақбай]] || 18 |- ! 11983 | [[Лука]] || 18 |- ! 11984 | [[Курванжан]] || 18 |- ! 11985 | [[Куванчбек]] || 18 |- ! 11986 | [[Мехмед]] || 18 |- ! 11987 | [[Лухман]] || 18 |- ! 11988 | [[Курметжан]] || 18 |- ! 11989 | [[Мамадали]] || 18 |- ! 11990 | [[Қайсен]] || 18 |- ! 11991 | [[Кыдырма]] || 18 |- ! 11992 | [[Құбылан]] || 18 |- ! 11993 | [[Қуралбек]] || 18 |- ! 11994 | [[Мергалим]] || 18 |- ! 11995 | [[Минжасар]] || 18 |- ! 11996 | [[Лекер]] || 18 |- ! 11997 | [[Кушикбай]] || 18 |- ! 11998 | [[Мангистау]] || 18 |- ! 11999 | [[Кубен]] || 18 |- ! 12000 | [[Мурсал]] || 18 |- ! 12001 | [[Миразиз]] || 18 |- ! 12002 | [[Масугут]] || 18 |- ! 12003 | [[Қасым-Хан]] || 18 |- ! 12004 | [[Кыдырберген]] || 18 |- ! 12005 | [[Қажмұқан]] || 18 |- ! 12006 | [[Муздыбай]] || 18 |- ! 12007 | [[Көреген]] || 18 |- ! 12008 | [[Муканбет]] || 18 |- ! 12009 | [[Мусакан]] || 18 |- ! 12010 | [[Қуанбай]] || 18 |- ! 12011 | [[Князь]] || 18 |- ! 12012 | [[Құрманалы]] || 18 |- ! 12013 | [[Қажымуқан]] || 18 |- ! 12014 | [[Мейрембек]] || 18 |- ! 12015 | [[Мамытхан]] || 18 |- ! 12016 | [[Манатай]] || 18 |- ! 12017 | [[Мейрамгалий]] || 18 |- ! 12018 | [[Меруерт]] || 18 |- ! 12019 | [[Мадимар]] || 18 |- ! 12020 | [[Мурал]] || 18 |- ! 12021 | [[Магат]] || 18 |- ! 12022 | [[Макарим]] || 18 |- ! 12023 | [[Молдыбай]] || 18 |- ! 12024 | [[Куралхан]] || 18 |- ! 12025 | [[Марыс]] || 18 |- ! 12026 | [[Медео]] || 18 |- ! 12027 | [[Киякбай]] || 18 |- ! 12028 | [[Койшы]] || 18 |- ! 12029 | [[Меиркан]] || 18 |- ! 12030 | [[Култас]] || 18 |- ! 12031 | [[Қоңырбай]] || 18 |- ! 12032 | [[Курманғазы]] || 18 |- ! 12033 | [[Курмангалы]] || 18 |- ! 12034 | [[Казий]] || 18 |- ! 12035 | [[Жылқыайдар]] || 18 |- ! 12036 | [[Жумасултан]] || 18 |- ! 12037 | [[Зинабдин]] || 18 |- ! 12038 | [[Зауыр]] || 18 |- ! 12039 | [[Зия]] || 18 |- ! 12040 | [[Жумадин]] || 18 |- ! 12041 | [[Зиятдин]] || 18 |- ! 12042 | [[Калыкул]] || 18 |- ! 12043 | [[Зулхар]] || 18 |- ! 12044 | [[Келдібай]] || 18 |- ! 12045 | [[Жаудат]] || 18 |- ! 12046 | [[Кажыбай]] || 18 |- ! 12047 | [[Зұлпықар]] || 18 |- ! 12048 | [[Жандильда]] || 18 |- ! 12049 | [[Жедел]] || 18 |- ! 12050 | [[Кайран]] || 18 |- ! 12051 | [[Игнатий]] || 18 |- ! 12052 | [[Калман]] || 18 |- ! 12053 | [[Жексеналы]] || 18 |- ! 12054 | [[Канжарбай]] || 18 |- ! 12055 | [[Жанбурбай]] || 18 |- ! 12056 | [[Касимжан]] || 18 |- ! 12057 | [[Женсбек]] || 18 |- ! 12058 | [[Кененбай]] || 18 |- ! 12059 | [[Иманмагзам]] || 18 |- ! 12060 | [[Кадыргазы]] || 18 |- ! 12061 | [[Жеткербек]] || 18 |- ! 12062 | [[Жугинис]] || 18 |- ! 12063 | [[Жансери]] || 18 |- ! 12064 | [[Жандәурен]] || 18 |- ! 12065 | [[Иркен]] || 18 |- ! 12066 | [[Жапархан]] || 18 |- ! 12067 | [[Исах]] || 18 |- ! 12068 | [[Кайнолла]] || 18 |- ! 12069 | [[Исенгали]] || 18 |- ! 12070 | [[Кайруш]] || 18 |- ! 12071 | [[Жиенали]] || 18 |- ! 12072 | [[Жанеберген]] || 18 |- ! 12073 | [[Жантаир]] || 18 |- ! 12074 | [[Калыкбек]] || 18 |- ! 12075 | [[Исламәли]] || 18 |- ! 12076 | [[Канбек]] || 18 |- ! 12077 | [[Исмаилбек]] || 18 |- ! 12078 | [[Жұрағат]] || 18 |- ! 12079 | [[Ихлос]] || 18 |- ! 12080 | [[Каргабай]] || 18 |- ! 12081 | [[Кабылан]] || 18 |- ! 12082 | [[Каскарбек]] || 18 |- ! 12083 | [[Кабылкак]] || 18 |- ! 12084 | [[Зал]] || 18 |- ! 12085 | [[Жангожа]] || 18 |- ! 12086 | [[Кенжигали]] || 18 |- ! 12087 | [[Кадылгазы]] || 18 |- ! 12088 | [[Кадылхан]] || 18 |- ! 12089 | [[Жубайхан]] || 18 |- ! 12090 | [[Досимбек]] || 18 |- ! 12091 | [[Ділнұр]] || 18 |- ! 12092 | [[Ерменбет]] || 18 |- ! 12093 | [[Елболат]] || 18 |- ! 12094 | [[Жалалиддин]] || 18 |- ! 12095 | [[Джумажан]] || 18 |- ! 12096 | [[Жайсанбай]] || 18 |- ! 12097 | [[Дінаман]] || 18 |- ! 12098 | [[Ерқали]] || 18 |- ! 12099 | [[Еркінәлі]] || 18 |- ! 12100 | [[Ғимран]] || 18 |- ! 12101 | [[Әннұр]] || 18 |- ! 12102 | [[Әмет]] || 18 |- ! 12103 | [[Джамбулбек]] || 18 |- ! 12104 | [[Дильжан]] || 18 |- ! 12105 | [[Есказы]] || 18 |- ! 12106 | [[Джаксилик]] || 18 |- ! 12107 | [[Даужан]] || 18 |- ! 12108 | [[Еркенбай]] || 18 |- ! 12109 | [[Дінмұхамбед]] || 18 |- ! 12110 | [[Ерқан]] || 18 |- ! 12111 | [[Еруслан]] || 18 |- ! 12112 | [[Ердулат]] || 18 |- ! 12113 | [[Әсемхан]] || 18 |- ! 12114 | [[Даникер]] || 18 |- ! 12115 | [[Әли Нұр]] || 18 |- ! 12116 | [[Даулетқали]] || 18 |- ! 12117 | [[Әли Сұлтан]] || 18 |- ! 12118 | [[Әлирахман]] || 18 |- ! 12119 | [[Елдәулет]] || 18 |- ! 12120 | [[Демеугали]] || 18 |- ! 12121 | [[Әубакір]] || 18 |- ! 12122 | [[Дусембай]] || 18 |- ! 12123 | [[Ельзат]] || 18 |- ! 12124 | [[Жайсаңбек]] || 18 |- ! 12125 | [[Дұман]] || 18 |- ! 12126 | [[Досмаганбет]] || 18 |- ! 12127 | [[Дәстүр]] || 18 |- ! 12128 | [[Ескелды]] || 18 |- ! 12129 | [[Динас]] || 18 |- ! 12130 | [[Ермехан]] || 18 |- ! 12131 | [[Ердибек]] || 18 |- ! 12132 | [[Досимхан]] || 18 |- ! 12133 | [[Әлиислам]] || 18 |- ! 12134 | [[Дарбай]] || 18 |- ! 12135 | [[Ермақан]] || 18 |- ! 12136 | [[Дильнар]] || 18 |- ! 12137 | [[Жавахир]] || 18 |- ! 12138 | [[Елікбай]] || 18 |- ! 12139 | [[Жавлонбек]] || 18 |- ! 12140 | [[Еген]] || 18 |- ! 12141 | [[Есілхан]] || 18 |- ! 12142 | [[Елқонды]] || 18 |- ! 12143 | [[Ержұма]] || 18 |- ! 12144 | [[Елқұт]] || 18 |- ! 12145 | [[Әлимжан]] || 18 |- ! 12146 | [[Дильдахан]] || 18 |- ! 12147 | [[Ердилда]] || 18 |- ! 12148 | [[Ділмұхамет]] || 18 |- ! 12149 | [[Досанали]] || 18 |- ! 12150 | [[Аршабек]] || 18 |- ! 12151 | [[Байгалий]] || 18 |- ! 12152 | [[Габдулманап]] || 18 |- ! 12153 | [[Асылдос]] || 18 |- ! 12154 | [[Гамал]] || 18 |- ! 12155 | [[Байконур]] || 18 |- ! 12156 | [[Байбөрі]] || 18 |- ! 12157 | [[Бекенай]] || 18 |- ! 12158 | [[Бернұр]] || 18 |- ! 12159 | [[Ашыкбай]] || 18 |- ! 12160 | [[Бизат]] || 18 |- ! 12161 | [[Бирлан]] || 18 |- ! 12162 | [[Ашен]] || 18 |- ! 12163 | [[Аюбай]] || 18 |- ! 12164 | [[Арысулан]] || 18 |- ! 12165 | [[Бекетжан]] || 18 |- ! 12166 | [[Берікболат]] || 18 |- ! 12167 | [[Гафар]] || 18 |- ! 12168 | [[Бахтьяр]] || 18 |- ! 12169 | [[Байқазақ]] || 18 |- ! 12170 | [[Бектібай]] || 18 |- ! 12171 | [[Гибатолла]] || 18 |- ! 12172 | [[Галиакпар]] || 18 |- ! 12173 | [[Арстангали]] || 18 |- ! 12174 | [[Ахылжан]] || 18 |- ! 12175 | [[Бозгулан]] || 18 |- ! 12176 | [[Балатай]] || 18 |- ! 12177 | [[Артыгали]] || 18 |- ! 12178 | [[Байхожа]] || 18 |- ! 12179 | [[Багибек]] || 18 |- ! 12180 | [[Аслам]] || 18 |- ! 12181 | [[Болганбай]] || 18 |- ! 12182 | [[Бақ-Дәулет]] || 18 |- ! 12183 | [[Борангазы]] || 18 |- ! 12184 | [[Асылби]] || 18 |- ! 12185 | [[Ахмар]] || 18 |- ! 12186 | [[Батиржан]] || 18 |- ! 12187 | [[Бердикан]] || 18 |- ! 12188 | [[Бектимир]] || 18 |- ! 12189 | [[Б]] || 18 |- ! 12190 | [[Бейсемби]] || 18 |- ! 12191 | [[Бронислав]] || 18 |- ! 12192 | [[Ахметсұлтан]] || 18 |- ! 12193 | [[Бугыбай]] || 18 |- ! 12194 | [[Газинур]] || 18 |- ! 12195 | [[Бегмат]] || 18 |- ! 12196 | [[Баур]] || 18 |- ! 12197 | [[Ахмедья]] || 18 |- ! 12198 | [[Бақытқазы]] || 18 |- ! 12199 | [[Аташ]] || 18 |- ! 12200 | [[Ахылбай]] || 18 |- ! 12201 | [[Астана]] || 18 |- ! 12202 | [[Бейхан]] || 18 |- ! 12203 | [[Багыбек]] || 18 |- ! 12204 | [[Бикбулат]] || 18 |- ! 12205 | [[Бақарыс]] || 18 |- ! 12206 | [[Бикелди]] || 18 |- ! 12207 | [[Бахитхан]] || 18 |- ! 12208 | [[Ғанимұрат]] || 18 |- ! 12209 | [[Батан]] || 18 |- ! 12210 | [[Бекдар]] || 18 |- ! 12211 | [[Вагиз]] || 18 |- ! 12212 | [[Барис]] || 18 |- ! 12213 | [[Балуан]] || 18 |- ! 12214 | [[Гибат]] || 18 |- ! 12215 | [[Бакижан]] || 18 |- ! 12216 | [[Аюхан]] || 18 |- ! 12217 | [[Бакитбай]] || 18 |- ! 12218 | [[Азымбек]] || 18 |- ! 12219 | [[Алеухан]] || 18 |- ! 12220 | [[Айтілек]] || 18 |- ! 12221 | [[Алып]] || 18 |- ! 12222 | [[Абдислам]] || 18 |- ! 12223 | [[Айберен]] || 18 |- ! 12224 | [[Алымбай]] || 18 |- ! 12225 | [[Аббаз]] || 18 |- ! 12226 | [[Айжаркын]] || 18 |- ! 12227 | [[Аззат]] || 18 |- ! 12228 | [[Айтмат]] || 18 |- ! 12229 | [[Адилетхан]] || 18 |- ! 12230 | [[Абылкан]] || 18 |- ! 12231 | [[Аманкан]] || 18 |- ! 12232 | [[Айгожа]] || 18 |- ! 12233 | [[Абдумумин]] || 18 |- ! 12234 | [[Алберт]] || 18 |- ! 12235 | [[Абдыкерим]] || 18 |- ! 12236 | [[Айтілеу]] || 18 |- ! 12237 | [[Айтмұханбет]] || 18 |- ! 12238 | [[Абдижамал]] || 18 |- ! 12239 | [[Айтнұр]] || 18 |- ! 12240 | [[Абдыгани]] || 18 |- ! 12241 | [[Агахан]] || 18 |- ! 12242 | [[Абайдулла]] || 18 |- ! 12243 | [[Айбулан]] || 18 |- ! 12244 | [[Алмаскан]] || 18 |- ! 12245 | [[Алданияз]] || 18 |- ! 12246 | [[Абу Насыр]] || 18 |- ! 12247 | [[Айкожа]] || 18 |- ! 12248 | [[Азилбек]] || 18 |- ! 12249 | [[Амир Хан]] || 18 |- ! 12250 | [[Алидин]] || 18 |- ! 12251 | [[Алматы]] || 18 |- ! 12252 | [[Ақихат]] || 18 |- ! 12253 | [[Алдаонгар]] || 18 |- ! 12254 | [[Абдуислам]] || 18 |- ! 12255 | [[Абдугаффар]] || 18 |- ! 12256 | [[Аденбек]] || 18 |- ! 12257 | [[Айгабыл]] || 18 |- ! 12258 | [[Абилайхан]] || 18 |- ! 12259 | [[Абдуль Азиз]] || 18 |- ! 12260 | [[Авезхан]] || 18 |- ! 12261 | [[Али Ахмет]] || 18 |- ! 12262 | [[Аргингазы]] || 18 |- ! 12263 | [[Акажан]] || 18 |- ! 12264 | [[Абиль Мансур]] || 18 |- ! 12265 | [[Абду-Али]] || 18 |- ! 12266 | [[Айтман]] || 18 |- ! 12267 | [[Алшери]] || 18 |- ! 12268 | [[Абилказы]] || 18 |- ! 12269 | [[Айтмукаш]] || 18 |- ! 12270 | [[Тулентай]] || 17 |- ! 12271 | [[Уланбатыр]] || 17 |- ! 12272 | [[Торегелды]] || 17 |- ! 12273 | [[Хаят]] || 17 |- ! 12274 | [[Турым]] || 17 |- ! 12275 | [[Турдимурат]] || 17 |- ! 12276 | [[Шаган]] || 17 |- ! 12277 | [[Турысбай]] || 17 |- ! 12278 | [[Эркабай]] || 17 |- ! 12279 | [[Шәдияр]] || 17 |- ! 12280 | [[Ядгар]] || 17 |- ! 12281 | [[Шыңғысқан]] || 17 |- ! 12282 | [[Черизат]] || 17 |- ! 12283 | [[Халис]] || 17 |- ! 12284 | [[Шохнур]] || 17 |- ! 12285 | [[Халмурза]] || 17 |- ! 12286 | [[Шағдат]] || 17 |- ! 12287 | [[Улыкбан]] || 17 |- ! 12288 | [[Эрбул]] || 17 |- ! 12289 | [[Толымхан]] || 17 |- ! 12290 | [[Фуат]] || 17 |- ! 12291 | [[Шарафиддин]] || 17 |- ! 12292 | [[Хасанбай]] || 17 |- ! 12293 | [[Ұлыхан]] || 17 |- ! 12294 | [[Шакерхан]] || 17 |- ! 12295 | [[Хангелды]] || 17 |- ! 12296 | [[Тунгишбек]] || 17 |- ! 12297 | [[Толенбай]] || 17 |- ! 12298 | [[Тұңғышбек]] || 17 |- ! 12299 | [[Хуанар]] || 17 |- ! 12300 | [[Тулбасы]] || 17 |- ! 12301 | [[Улықбек]] || 17 |- ! 12302 | [[Туленде]] || 17 |- ! 12303 | [[Хандаулет]] || 17 |- ! 12304 | [[Шахкарим]] || 17 |- ! 12305 | [[Ырғызбек]] || 17 |- ! 12306 | [[Турахмет]] || 17 |- ! 12307 | [[Хаирбулат]] || 17 |- ! 12308 | [[Шадиёр]] || 17 |- ! 12309 | [[Узенбай]] || 17 |- ! 12310 | [[Урунбай]] || 17 |- ! 12311 | [[Хуантай]] || 17 |- ! 12312 | [[Төленбек]] || 17 |- ! 12313 | [[Төренияз]] || 17 |- ! 12314 | [[Туленбек]] || 17 |- ! 12315 | [[Тургангазы]] || 17 |- ! 12316 | [[Хакан]] || 17 |- ! 12317 | [[Ускинбай]] || 17 |- ! 12318 | [[Юбилей]] || 17 |- ! 12319 | [[Шахмет]] || 17 |- ! 12320 | [[Төле Би]] || 17 |- ! 12321 | [[Хаир]] || 17 |- ! 12322 | [[Уаликан]] || 17 |- ! 12323 | [[Хан Али]] || 17 |- ! 12324 | [[Тұрдыхан]] || 17 |- ! 12325 | [[Унат]] || 17 |- ! 12326 | [[Хахарман]] || 17 |- ! 12327 | [[Урозбек]] || 17 |- ! 12328 | [[Шаркан]] || 17 |- ! 12329 | [[Салыкбай]] || 17 |- ! 12330 | [[Сагидан]] || 17 |- ! 12331 | [[Сейткадыр]] || 17 |- ! 12332 | [[Сарабек]] || 17 |- ! 12333 | [[Рысболат]] || 17 |- ! 12334 | [[Тәжібек]] || 17 |- ! 12335 | [[Сейдигали]] || 17 |- ! 12336 | [[Сейфулмалик]] || 17 |- ! 12337 | [[Сауатбек]] || 17 |- ! 12338 | [[Таян]] || 17 |- ! 12339 | [[Саятай]] || 17 |- ! 12340 | [[Теймураз]] || 17 |- ! 12341 | [[Ташен]] || 17 |- ! 12342 | [[Сауыр]] || 17 |- ! 12343 | [[Сейлгазы]] || 17 |- ! 12344 | [[Рахмадин]] || 17 |- ! 12345 | [[Рахмедулла]] || 17 |- ! 12346 | [[Саидрахман]] || 17 |- ! 12347 | [[Раят]] || 17 |- ! 12348 | [[Саидхан]] || 17 |- ! 12349 | [[Сунқар]] || 17 |- ! 12350 | [[Сәуір]] || 17 |- ! 12351 | [[Садубек]] || 17 |- ! 12352 | [[Сербай]] || 17 |- ! 12353 | [[Самиддин]] || 17 |- ! 12354 | [[Саилаубек]] || 17 |- ! 12355 | [[Самрад]] || 17 |- ! 12356 | [[Сыралы]] || 17 |- ! 12357 | [[Сражаддин]] || 17 |- ! 12358 | [[Секербек]] || 17 |- ! 12359 | [[Терек]] || 17 |- ! 12360 | [[Тасбалта]] || 17 |- ! 12361 | [[Сұлтан Ахмет]] || 17 |- ! 12362 | [[Саинхан]] || 17 |- ! 12363 | [[Тойшибай]] || 17 |- ! 12364 | [[Сыргабай]] || 17 |- ! 12365 | [[Сұлтанай]] || 17 |- ! 12366 | [[Сиезбек]] || 17 |- ! 12367 | [[Скандар]] || 17 |- ! 12368 | [[Сыргабек]] || 17 |- ! 12369 | [[Темірсұлтан]] || 17 |- ! 12370 | [[Самиржан]] || 17 |- ! 12371 | [[Сұлтанқұл]] || 17 |- ! 12372 | [[Сатхан]] || 17 |- ! 12373 | [[Сейтхасым]] || 17 |- ! 12374 | [[Темиргазы]] || 17 |- ! 12375 | [[Темрхан]] || 17 |- ! 12376 | [[Тилеугазы]] || 17 |- ! 12377 | [[Сәлімхан]] || 17 |- ! 12378 | [[Тоганбай]] || 17 |- ! 12379 | [[Сеиль]] || 17 |- ! 12380 | [[Сади]] || 17 |- ! 12381 | [[Сүгірәлі]] || 17 |- ! 12382 | [[Сеитмурат]] || 17 |- ! 12383 | [[Тірек]] || 17 |- ! 12384 | [[Сатывалды]] || 17 |- ! 12385 | [[Таңатбек]] || 17 |- ! 12386 | [[Реймбай]] || 17 |- ! 12387 | [[Смахан]] || 17 |- ! 12388 | [[Тамірлан]] || 17 |- ! 12389 | [[Тимир]] || 17 |- ! 12390 | [[Мұқали]] || 17 |- ! 12391 | [[Орумбек]] || 17 |- ! 12392 | [[Нүрасыл]] || 17 |- ! 12393 | [[Нұрхожа]] || 17 |- ! 12394 | [[Ниетқабыл]] || 17 |- ! 12395 | [[Набиль]] || 17 |- ! 12396 | [[Нухы]] || 17 |- ! 12397 | [[Нүрпейіс]] || 17 |- ! 12398 | [[Палмахан]] || 17 |- ! 12399 | [[Нияс]] || 17 |- ! 12400 | [[Нұртлек]] || 17 |- ! 12401 | [[Нұрмұқанбет]] || 17 |- ! 12402 | [[Нургалык]] || 17 |- ! 12403 | [[Нагызбек]] || 17 |- ! 12404 | [[Мұхаммед-Әлі]] || 17 |- ! 12405 | [[Прохор]] || 17 |- ! 12406 | [[Нұрданәлі]] || 17 |- ! 12407 | [[Нұрмұхаммедали]] || 17 |- ! 12408 | [[Рамеш]] || 17 |- ! 12409 | [[Насридин]] || 17 |- ! 12410 | [[Оразмухамед]] || 17 |- ! 12411 | [[Назаркул]] || 17 |- ! 12412 | [[Мүтәліп]] || 17 |- ! 12413 | [[Рабиль]] || 17 |- ! 12414 | [[Нұрмухамбет]] || 17 |- ! 12415 | [[Нуржаубек]] || 17 |- ! 12416 | [[Нурладин]] || 17 |- ! 12417 | [[Нурисламбек]] || 17 |- ! 12418 | [[Мұхаммадамин]] || 17 |- ! 12419 | [[Мұстапа]] || 17 |- ! 12420 | [[Нәбихан]] || 17 |- ! 12421 | [[Радамир]] || 17 |- ! 12422 | [[Муханбек]] || 17 |- ! 12423 | [[Нуридден]] || 17 |- ! 12424 | [[Нургулан]] || 17 |- ! 12425 | [[Мұхамәди]] || 17 |- ! 12426 | [[Рамазанали]] || 17 |- ! 12427 | [[Осиет]] || 17 |- ! 12428 | [[Ниязалы]] || 17 |- ! 12429 | [[Радислав]] || 17 |- ! 12430 | [[Мухамбетияр]] || 17 |- ! 12431 | [[Мухаммед Али]] || 17 |- ! 12432 | [[Ниаз]] || 17 |- ! 12433 | [[Нұррасул]] || 17 |- ! 12434 | [[Мухарам]] || 17 |- ! 12435 | [[Нурымгали]] || 17 |- ! 12436 | [[Ниязби]] || 17 |- ! 12437 | [[Раиф]] || 17 |- ! 12438 | [[Нұртілес]] || 17 |- ! 12439 | [[Мырзаби]] || 17 |- ! 12440 | [[Ниеткабыл]] || 17 |- ! 12441 | [[Нурлон]] || 17 |- ! 12442 | [[Оркенбай]] || 17 |- ! 12443 | [[Раймкул]] || 17 |- ! 12444 | [[Нартұлға]] || 17 |- ! 12445 | [[Нугмет]] || 17 |- ! 12446 | [[Парман]] || 17 |- ! 12447 | [[Нұрисләм]] || 17 |- ! 12448 | [[Рафхад]] || 17 |- ! 12449 | [[Нұркелды]] || 17 |- ! 12450 | [[Пердали]] || 17 |- ! 12451 | [[Нарлан]] || 17 |- ! 12452 | [[Нуреддин]] || 17 |- ! 12453 | [[Наржигит]] || 17 |- ! 12454 | [[Қазбекби]] || 17 |- ! 12455 | [[Мурасбек]] || 17 |- ! 12456 | [[Қыстаубай]] || 17 |- ! 12457 | [[Матайбек]] || 17 |- ! 12458 | [[Ковлан]] || 17 |- ! 12459 | [[Кымбатбек]] || 17 |- ! 12460 | [[Мөлдір]] || 17 |- ! 12461 | [[Конус]] || 17 |- ! 12462 | [[Майор]] || 17 |- ! 12463 | [[Киса]] || 17 |- ! 12464 | [[Мендияр]] || 17 |- ! 12465 | [[Қани]] || 17 |- ! 12466 | [[Молдажан]] || 17 |- ! 12467 | [[Косимбек]] || 17 |- ! 12468 | [[Кутлимурат]] || 17 |- ! 12469 | [[Қосман]] || 17 |- ! 12470 | [[Кожамкул]] || 17 |- ! 12471 | [[Кямран]] || 17 |- ! 12472 | [[Күлтегін]] || 17 |- ! 12473 | [[Мершат]] || 17 |- ! 12474 | [[Лайык]] || 17 |- ! 12475 | [[Метхат]] || 17 |- ! 12476 | [[Куланбек]] || 17 |- ! 12477 | [[Куаналы]] || 17 |- ! 12478 | [[Манатбай]] || 17 |- ! 12479 | [[Курбантай]] || 17 |- ! 12480 | [[Молдагалий]] || 17 |- ! 12481 | [[Маханбетхан]] || 17 |- ! 12482 | [[Кошкенбай]] || 17 |- ! 12483 | [[Мәдинұр]] || 17 |- ! 12484 | [[Меиірман]] || 17 |- ! 12485 | [[Мәртебе]] || 17 |- ! 12486 | [[Моряк]] || 17 |- ! 12487 | [[Кусаингазы]] || 17 |- ! 12488 | [[Марапат]] || 17 |- ! 12489 | [[Маденият]] || 17 |- ! 12490 | [[Конис]] || 17 |- ! 12491 | [[Қабыланбек]] || 17 |- ! 12492 | [[Мусат]] || 17 |- ! 12493 | [[Минсизбай]] || 17 |- ! 12494 | [[Қалдархан]] || 17 |- ! 12495 | [[Кудабек]] || 17 |- ! 12496 | [[Куванышбек]] || 17 |- ! 12497 | [[Мегдат]] || 17 |- ! 12498 | [[Марлин]] || 17 |- ! 12499 | [[Медел]] || 17 |- ! 12500 | [[Көкен]] || 17 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 12501 | [[Миргалим]] || 17 |- ! 12502 | [[Куангалий]] || 17 |- ! 12503 | [[Кумаш]] || 17 |- ! 12504 | [[Маслихат]] || 17 |- ! 12505 | [[Медигат]] || 17 |- ! 12506 | [[Мирсат]] || 17 |- ! 12507 | [[Жанасил]] || 17 |- ! 12508 | [[Канышбек]] || 17 |- ! 12509 | [[Калмакан]] || 17 |- ! 12510 | [[Зикрия]] || 17 |- ! 12511 | [[Жасөркен]] || 17 |- ! 12512 | [[Жанқозы]] || 17 |- ! 12513 | [[Жунуспек]] || 17 |- ! 12514 | [[Зулфухар]] || 17 |- ! 12515 | [[Камранбек]] || 17 |- ! 12516 | [[Жанқұтты]] || 17 |- ! 12517 | [[Жарылкасин]] || 17 |- ! 12518 | [[Зейин]] || 17 |- ! 12519 | [[Зарап]] || 17 |- ! 12520 | [[Жексебай]] || 17 |- ! 12521 | [[Жарболсын]] || 17 |- ! 12522 | [[Измаил]] || 17 |- ! 12523 | [[Калимат]] || 17 |- ! 12524 | [[Жениспек]] || 17 |- ! 12525 | [[Камелхан]] || 17 |- ! 12526 | [[Женс]] || 17 |- ! 12527 | [[Канлыбай]] || 17 |- ! 12528 | [[Имамадин]] || 17 |- ! 12529 | [[Каримкул]] || 17 |- ! 12530 | [[Имамали]] || 17 |- ! 12531 | [[Зайрбек]] || 17 |- ! 12532 | [[Жансеиіт]] || 17 |- ! 12533 | [[Келіс]] || 17 |- ! 12534 | [[Жансейит]] || 17 |- ! 12535 | [[Жасин]] || 17 |- ! 12536 | [[Жансугир]] || 17 |- ! 12537 | [[Жаппас]] || 17 |- ! 12538 | [[Ирина]] || 17 |- ! 12539 | [[Калдаш]] || 17 |- ! 12540 | [[Исай]] || 17 |- ! 12541 | [[Журсинбай]] || 17 |- ! 12542 | [[Жансұр]] || 17 |- ! 12543 | [[Калка]] || 17 |- ! 12544 | [[Жамбек]] || 17 |- ! 12545 | [[Камбархан]] || 17 |- ! 12546 | [[Искандир]] || 17 |- ! 12547 | [[Жұмаділда]] || 17 |- ! 12548 | [[Жиенбет]] || 17 |- ! 12549 | [[Жұмай]] || 17 |- ! 12550 | [[Исламдияр]] || 17 |- ! 12551 | [[Кансейт]] || 17 |- ! 12552 | [[Жан-Төре]] || 17 |- ! 12553 | [[Жылқайдар]] || 17 |- ! 12554 | [[Жолжаксы]] || 17 |- ! 12555 | [[Каркен]] || 17 |- ! 12556 | [[Кабий]] || 17 |- ! 12557 | [[Жамарт]] || 17 |- ! 12558 | [[Кабылет]] || 17 |- ! 12559 | [[Катран]] || 17 |- ! 12560 | [[Кадылжан]] || 17 |- ! 12561 | [[Замадин]] || 17 |- ! 12562 | [[Кеулімжай]] || 17 |- ! 12563 | [[Кемельхан]] || 17 |- ! 12564 | [[Кешубай]] || 17 |- ! 12565 | [[Кенескали]] || 17 |- ! 12566 | [[Казикан]] || 17 |- ! 12567 | [[Жумабой]] || 17 |- ! 12568 | [[Жубанышбай]] || 17 |- ! 12569 | [[Дамен]] || 17 |- ! 12570 | [[Джаркинбек]] || 17 |- ! 12571 | [[Дузбай]] || 17 |- ! 12572 | [[Ералтай]] || 17 |- ! 12573 | [[Джумагельды]] || 17 |- ! 12574 | [[Әдинұр]] || 17 |- ! 12575 | [[Егемберды]] || 17 |- ! 12576 | [[Диербек]] || 17 |- ! 12577 | [[Есенкельди]] || 17 |- ! 12578 | [[Дюсюмбай]] || 17 |- ! 12579 | [[Ерлепес]] || 17 |- ! 12580 | [[Жаббар]] || 17 |- ! 12581 | [[Әуесбек]] || 17 |- ! 12582 | [[Есмаганбет]] || 17 |- ! 12583 | [[Дуйсетай]] || 17 |- ! 12584 | [[Джонибек]] || 17 |- ! 12585 | [[Әбжан]] || 17 |- ! 12586 | [[Ермен]] || 17 |- ! 12587 | [[Есілбек]] || 17 |- ! 12588 | [[Есенғазы]] || 17 |- ! 12589 | [[Дауырбек]] || 17 |- ! 12590 | [[Досмухамет]] || 17 |- ! 12591 | [[Ертұран]] || 17 |- ! 12592 | [[Әділқайыр]] || 17 |- ! 12593 | [[Ерсагын]] || 17 |- ! 12594 | [[Жавлон]] || 17 |- ! 12595 | [[Ерәсіл]] || 17 |- ! 12596 | [[Дарижан]] || 17 |- ! 12597 | [[Дінмұхан]] || 17 |- ! 12598 | [[Дәлелбек]] || 17 |- ! 12599 | [[Джангирхан]] || 17 |- ! 12600 | [[Жаксигали]] || 17 |- ! 12601 | [[Дуйсенгалий]] || 17 |- ! 12602 | [[Есемхан]] || 17 |- ! 12603 | [[Елқанат]] || 17 |- ! 12604 | [[Данас]] || 17 |- ! 12605 | [[Динслам]] || 17 |- ! 12606 | [[Демеужан]] || 17 |- ! 12607 | [[Ерадиль]] || 17 |- ! 12608 | [[Әбдіислам]] || 17 |- ! 12609 | [[Жайлан]] || 17 |- ! 12610 | [[Әмір-Әли]] || 17 |- ! 12611 | [[Дилхан]] || 17 |- ! 12612 | [[Әлімнұр]] || 17 |- ! 12613 | [[Әсетжан]] || 17 |- ! 12614 | [[Емир]] || 17 |- ! 12615 | [[Әбдібақыт]] || 17 |- ! 12616 | [[Дилмухамбет]] || 17 |- ! 12617 | [[Егеубек]] || 17 |- ! 12618 | [[Дінмұхаммеджан]] || 17 |- ! 12619 | [[Дариябай]] || 17 |- ! 12620 | [[Джапар]] || 17 |- ! 12621 | [[Джамалбек]] || 17 |- ! 12622 | [[Дін-Ислам]] || 17 |- ! 12623 | [[Жалмурат]] || 17 |- ! 12624 | [[Ерғасыр]] || 17 |- ! 12625 | [[Гилман]] || 17 |- ! 12626 | [[Дандибай]] || 17 |- ! 12627 | [[Әбдірәлі]] || 17 |- ! 12628 | [[Ерол]] || 17 |- ! 12629 | [[Әкімғали]] || 17 |- ! 12630 | [[Еренбек]] || 17 |- ! 12631 | [[Әзберген]] || 17 |- ! 12632 | [[Атанбек]] || 17 |- ! 12633 | [[Ғажап]] || 17 |- ! 12634 | [[Бейбарысхан]] || 17 |- ! 12635 | [[Батыхан]] || 17 |- ! 12636 | [[Бактыберген]] || 17 |- ! 12637 | [[Бердиёр]] || 17 |- ! 12638 | [[Бекдилда]] || 17 |- ! 12639 | [[Бердихожа]] || 17 |- ! 12640 | [[Бақмұрат]] || 17 |- ! 12641 | [[Бердіәлі]] || 17 |- ! 12642 | [[Гаппас]] || 17 |- ! 12643 | [[Бекижан]] || 17 |- ! 12644 | [[Ботбай]] || 17 |- ! 12645 | [[Баймукан]] || 17 |- ! 12646 | [[Буланбай]] || 17 |- ! 12647 | [[Береген]] || 17 |- ! 12648 | [[Бек-Султан]] || 17 |- ! 12649 | [[Арсентий]] || 17 |- ! 12650 | [[Бейбитбай]] || 17 |- ! 12651 | [[Берікқан]] || 17 |- ! 12652 | [[Ғаділ]] || 17 |- ! 12653 | [[Ашраф]] || 17 |- ! 12654 | [[Асханбай]] || 17 |- ! 12655 | [[Берке]] || 17 |- ! 12656 | [[Балгожа]] || 17 |- ! 12657 | [[Беркімбай]] || 17 |- ! 12658 | [[Гибатулла]] || 17 |- ! 12659 | [[Бахтыгалий]] || 17 |- ! 12660 | [[Ботирхон]] || 17 |- ! 12661 | [[Арысланбай]] || 17 |- ! 12662 | [[Ахмед-Али]] || 17 |- ! 12663 | [[Бесенбай]] || 17 |- ! 12664 | [[Бауырджан]] || 17 |- ! 12665 | [[Баржаксы]] || 17 |- ! 12666 | [[Батарбек]] || 17 |- ! 12667 | [[Асимбек]] || 17 |- ! 12668 | [[Валибек]] || 17 |- ! 12669 | [[Бидас]] || 17 |- ! 12670 | [[Асер]] || 17 |- ! 12671 | [[Бахыткелді]] || 17 |- ! 12672 | [[Ғабдол]] || 17 |- ! 12673 | [[Багдар]] || 17 |- ! 12674 | [[Баделхан]] || 17 |- ! 12675 | [[Бимагамбет]] || 17 |- ! 12676 | [[Бейсек]] || 17 |- ! 12677 | [[Бағдатхан]] || 17 |- ! 12678 | [[Балхашбек]] || 17 |- ! 12679 | [[Бегарис]] || 17 |- ! 12680 | [[Бектыбай]] || 17 |- ! 12681 | [[Бакиржан]] || 17 |- ! 12682 | [[Балгали]] || 17 |- ! 12683 | [[Бегарс]] || 17 |- ! 12684 | [[Бегасил]] || 17 |- ! 12685 | [[Арсұлтан]] || 17 |- ! 12686 | [[Абдыкапар]] || 17 |- ! 12687 | [[Алимбатыр]] || 17 |- ! 12688 | [[Абдурраһман]] || 17 |- ! 12689 | [[Айдинбек]] || 17 |- ! 12690 | [[Абу-Насыр]] || 17 |- ! 12691 | [[Алаберген]] || 17 |- ! 12692 | [[Ақсерік]] || 17 |- ! 12693 | [[Алихайдар]] || 17 |- ! 12694 | [[Абдикасим]] || 17 |- ! 12695 | [[Альви]] || 17 |- ! 12696 | [[Анорбой]] || 17 |- ! 12697 | [[Абдырасул]] || 17 |- ! 12698 | [[Алимухан]] || 17 |- ! 12699 | [[Абухаир]] || 17 |- ! 12700 | [[Аль-Мухаммед]] || 17 |- ! 12701 | [[Абилдабек]] || 17 |- ! 12702 | [[Абдурраззақ]] || 17 |- ! 12703 | [[Алимжон]] || 17 |- ! 12704 | [[Абдулхақ]] || 17 |- ! 12705 | [[Айыпхан]] || 17 |- ! 12706 | [[Алғар]] || 17 |- ! 12707 | [[Айдолла]] || 17 |- ! 12708 | [[Алиякбар]] || 17 |- ! 12709 | [[Абдубакир]] || 17 |- ! 12710 | [[Акымбек]] || 17 |- ! 12711 | [[Абдуғаффар]] || 17 |- ! 12712 | [[Абужан]] || 17 |- ! 12713 | [[Абсатар]] || 17 |- ! 12714 | [[Айкан]] || 17 |- ! 12715 | [[Абдулмажид]] || 17 |- ! 12716 | [[Альмухамет]] || 17 |- ! 12717 | [[Алебек]] || 17 |- ! 12718 | [[Ақиық]] || 17 |- ! 12719 | [[Акшабай]] || 17 |- ! 12720 | [[Абылжан]] || 17 |- ! 12721 | [[Айсағали]] || 17 |- ! 12722 | [[Абдурраһим]] || 17 |- ! 12723 | [[Айқабыл]] || 17 |- ! 12724 | [[Али Аскар]] || 17 |- ! 12725 | [[Алматбай]] || 17 |- ! 12726 | [[Альфинұр]] || 17 |- ! 12727 | [[Азбек]] || 17 |- ! 12728 | [[Алишери]] || 17 |- ! 12729 | [[Аймир]] || 17 |- ! 12730 | [[Аллаберді]] || 17 |- ! 12731 | [[Абдыжаппар]] || 17 |- ! 12732 | [[Абдымурат]] || 17 |- ! 12733 | [[Алашхан]] || 17 |- ! 12734 | [[Абдур-Рахман]] || 17 |- ! 12735 | [[Абуәли]] || 17 |- ! 12736 | [[Алжапар]] || 17 |- ! 12737 | [[Амандых]] || 17 |- ! 12738 | [[Абдымажит]] || 17 |- ! 12739 | [[Шыңдәулет]] || 16 |- ! 12740 | [[Шахизинда]] || 16 |- ! 12741 | [[Турдыхан]] || 16 |- ! 12742 | [[Шырак]] || 16 |- ! 12743 | [[Фарис]] || 16 |- ! 12744 | [[Элнұр]] || 16 |- ! 12745 | [[Шукурилла]] || 16 |- ! 12746 | [[Элхан]] || 16 |- ! 12747 | [[Хамидула]] || 16 |- ! 12748 | [[Тургангали]] || 16 |- ! 12749 | [[Уразимбет]] || 16 |- ! 12750 | [[Тунгушбек]] || 16 |- ! 12751 | [[Шаки]] || 16 |- ! 12752 | [[Тұрды]] || 16 |- ! 12753 | [[Шакирхан]] || 16 |- ! 12754 | [[Яхшилик]] || 16 |- ! 12755 | [[Умирузак]] || 16 |- ! 12756 | [[Эльзар]] || 16 |- ! 12757 | [[Эрмекбай]] || 16 |- ! 12758 | [[Ынтыкбай]] || 16 |- ! 12759 | [[Шайсултан]] || 16 |- ! 12760 | [[Фахритдин]] || 16 |- ! 12761 | [[Шолпан]] || 16 |- ! 12762 | [[Шанияр]] || 16 |- ! 12763 | [[Турсинали]] || 16 |- ! 12764 | [[Шам]] || 16 |- ! 12765 | [[Тулкун]] || 16 |- ! 12766 | [[Хиса]] || 16 |- ! 12767 | [[Шекербай]] || 16 |- ! 12768 | [[Үйсін]] || 16 |- ! 12769 | [[Хусанбай]] || 16 |- ! 12770 | [[Хак-Назар]] || 16 |- ! 12771 | [[Тургумбек]] || 16 |- ! 12772 | [[Шуакбай]] || 16 |- ! 12773 | [[Хайдарали]] || 16 |- ! 12774 | [[Эльшад]] || 16 |- ! 12775 | [[Фируз]] || 16 |- ! 12776 | [[Тюлеубай]] || 16 |- ! 12777 | [[Ұлжан]] || 16 |- ! 12778 | [[Феруз]] || 16 |- ! 12779 | [[Шаймахан]] || 16 |- ! 12780 | [[Хайрболат]] || 16 |- ! 12781 | [[Төреахмет]] || 16 |- ! 12782 | [[Шаризат]] || 16 |- ! 12783 | [[Хикмет]] || 16 |- ! 12784 | [[Фидель]] || 16 |- ! 12785 | [[Эдилбай]] || 16 |- ! 12786 | [[Уйсинбай]] || 16 |- ! 12787 | [[Турумтай]] || 16 |- ! 12788 | [[Ыбырайхан]] || 16 |- ! 12789 | [[Толетай]] || 16 |- ! 12790 | [[Туреш]] || 16 |- ! 12791 | [[Тулек]] || 16 |- ! 12792 | [[Шеріхан]] || 16 |- ! 12793 | [[Хурсандбек]] || 16 |- ! 12794 | [[Хаятулла]] || 16 |- ! 12795 | [[Умурбай]] || 16 |- ! 12796 | [[Энес]] || 16 |- ! 12797 | [[Хасиет]] || 16 |- ! 12798 | [[Шамшет]] || 16 |- ! 12799 | [[Хамитхан]] || 16 |- ! 12800 | [[Шахриер]] || 16 |- ! 12801 | [[Ясін]] || 16 |- ! 12802 | [[Шәймерден]] || 16 |- ! 12803 | [[Ханибек]] || 16 |- ! 12804 | [[Эрбулат]] || 16 |- ! 12805 | [[Уралбой]] || 16 |- ! 12806 | [[Шермат]] || 16 |- ! 12807 | [[Унайбай]] || 16 |- ! 12808 | [[Шамшырак]] || 16 |- ! 12809 | [[Турагалды]] || 16 |- ! 12810 | [[Суннет]] || 16 |- ! 12811 | [[Ташболат]] || 16 |- ! 12812 | [[Сисенгалий]] || 16 |- ! 12813 | [[Салжан]] || 16 |- ! 12814 | [[Саруарбек]] || 16 |- ! 12815 | [[Саяат]] || 16 |- ! 12816 | [[Сапаргалей]] || 16 |- ! 12817 | [[Сейткасим]] || 16 |- ! 12818 | [[Серигжан]] || 16 |- ! 12819 | [[Сунатилла]] || 16 |- ! 12820 | [[Сарсемби]] || 16 |- ! 12821 | [[Тасмурат]] || 16 |- ! 12822 | [[Тілеуғабыл]] || 16 |- ! 12823 | [[Суениш]] || 16 |- ! 12824 | [[Саңлақ]] || 16 |- ! 12825 | [[Сексенбек]] || 16 |- ! 12826 | [[Талгарбек]] || 16 |- ! 12827 | [[Сеиткан]] || 16 |- ! 12828 | [[Султан Бейбарыс]] || 16 |- ! 12829 | [[Саветбек]] || 16 |- ! 12830 | [[Рысгали]] || 16 |- ! 12831 | [[Талапжан]] || 16 |- ! 12832 | [[Тамаз]] || 16 |- ! 12833 | [[Сарай]] || 16 |- ! 12834 | [[Сайид]] || 16 |- ! 12835 | [[Тасанбай]] || 16 |- ! 12836 | [[Темырхан]] || 16 |- ! 12837 | [[Тасбай]] || 16 |- ! 12838 | [[Тілеуғазы]] || 16 |- ! 12839 | [[Сайдакбар]] || 16 |- ! 12840 | [[Смагзам]] || 16 |- ! 12841 | [[Сеиткул]] || 16 |- ! 12842 | [[Талгатжан]] || 16 |- ! 12843 | [[Токтабек]] || 16 |- ! 12844 | [[Тәмірлан]] || 16 |- ! 12845 | [[Серікнұр]] || 16 |- ! 12846 | [[Рысқұлбек]] || 16 |- ! 12847 | [[Сайфидин]] || 16 |- ! 12848 | [[Сери]] || 16 |- ! 12849 | [[Суйеубек]] || 16 |- ! 12850 | [[Сагаткали]] || 16 |- ! 12851 | [[Садакбай]] || 16 |- ! 12852 | [[Сейділда]] || 16 |- ! 12853 | [[Сағижан]] || 16 |- ! 12854 | [[Самидулла]] || 16 |- ! 12855 | [[Семетей]] || 16 |- ! 12856 | [[Таскынбек]] || 16 |- ! 12857 | [[Таукель]] || 16 |- ! 12858 | [[Рысалды]] || 16 |- ! 12859 | [[Совхозбек]] || 16 |- ! 12860 | [[Сериказы]] || 16 |- ! 12861 | [[Нураслан]] || 16 |- ! 12862 | [[Мухаматдин]] || 16 |- ! 12863 | [[Раметулла]] || 16 |- ! 12864 | [[Мұхамад]] || 16 |- ! 12865 | [[Пірәлі]] || 16 |- ! 12866 | [[Радбек]] || 16 |- ! 12867 | [[Мустажап]] || 16 |- ! 12868 | [[Мұхамади]] || 16 |- ! 12869 | [[Нұрекен]] || 16 |- ! 12870 | [[Оразахын]] || 16 |- ! 12871 | [[Өнербай]] || 16 |- ! 12872 | [[Оразби]] || 16 |- ! 12873 | [[Нурмукасан]] || 16 |- ! 12874 | [[Онайгали]] || 16 |- ! 12875 | [[Нұрфат]] || 16 |- ! 12876 | [[Нұрзейін]] || 16 |- ! 12877 | [[Нөсер]] || 16 |- ! 12878 | [[Негмет]] || 16 |- ! 12879 | [[Өмирбек]] || 16 |- ! 12880 | [[Мухаммад Юсуф]] || 16 |- ! 12881 | [[Нурмахамед]] || 16 |- ! 12882 | [[Ражаб]] || 16 |- ! 12883 | [[Растислав]] || 16 |- ! 12884 | [[Өтежан]] || 16 |- ! 12885 | [[Наир]] || 16 |- ! 12886 | [[Ниятбек]] || 16 |- ! 12887 | [[Полатжан]] || 16 |- ! 12888 | [[Өтесін]] || 16 |- ! 12889 | [[Нұрислан]] || 16 |- ! 12890 | [[Немат]] || 16 |- ! 12891 | [[Мухаммедкарим]] || 16 |- ! 12892 | [[Нураби]] || 16 |- ! 12893 | [[Рафиль]] || 16 |- ! 12894 | [[Нұрділлә]] || 16 |- ! 12895 | [[Насраддин]] || 16 |- ! 12896 | [[Насипжан]] || 16 |- ! 12897 | [[Мұқаметали]] || 16 |- ! 12898 | [[Ордахан]] || 16 |- ! 12899 | [[Паша]] || 16 |- ! 12900 | [[Оразгелды]] || 16 |- ! 12901 | [[Мухаметхали]] || 16 |- ! 12902 | [[Надиль]] || 16 |- ! 12903 | [[Нур Али]] || 16 |- ! 12904 | [[Науризбай]] || 16 |- ! 12905 | [[Нурсаян]] || 16 |- ! 12906 | [[Нурзаман]] || 16 |- ! 12907 | [[Нурсеид]] || 16 |- ! 12908 | [[Нарат]] || 16 |- ! 12909 | [[Мусиреп]] || 16 |- ! 12910 | [[Нұрдарын]] || 16 |- ! 12911 | [[Нур-Мухаммед]] || 16 |- ! 12912 | [[Орах]] || 16 |- ! 12913 | [[Нагимжан]] || 16 |- ! 12914 | [[Оразкали]] || 16 |- ! 12915 | [[Наушабек]] || 16 |- ! 12916 | [[Палуанбек]] || 16 |- ! 12917 | [[Нурмұхаммед]] || 16 |- ! 12918 | [[Раким]] || 16 |- ! 12919 | [[Мұхаммеддияр]] || 16 |- ! 12920 | [[Нұрқайыр]] || 16 |- ! 12921 | [[Науырыз]] || 16 |- ! 12922 | [[Онгдасын]] || 16 |- ! 12923 | [[Мұхаммеднұр]] || 16 |- ! 12924 | [[Нүсіп]] || 16 |- ! 12925 | [[Мұхаммед Расул]] || 16 |- ! 12926 | [[Орныкбай]] || 16 |- ! 12927 | [[Мұхтасар]] || 16 |- ! 12928 | [[Парахатдин]] || 16 |- ! 12929 | [[Нүрсейіт]] || 16 |- ! 12930 | [[Нагизхан]] || 16 |- ! 12931 | [[Нұрғизат]] || 16 |- ! 12932 | [[Мырзамұрат]] || 16 |- ! 12933 | [[Нұреддин]] || 16 |- ! 12934 | [[Пердеш]] || 16 |- ! 12935 | [[Қозыкөрпеш]] || 16 |- ! 12936 | [[Қанаш]] || 16 |- ! 12937 | [[Мунайтбас]] || 16 |- ! 12938 | [[Магзат]] || 16 |- ! 12939 | [[Мусаб]] || 16 |- ! 12940 | [[Мирибек]] || 16 |- ! 12941 | [[Қоңырат]] || 16 |- ! 12942 | [[Мавлет]] || 16 |- ! 12943 | [[Мақатай]] || 16 |- ! 12944 | [[Куанышхан]] || 16 |- ! 12945 | [[Мейырбек]] || 16 |- ! 12946 | [[Моисей]] || 16 |- ! 12947 | [[Комар]] || 16 |- ! 12948 | [[Көшкінбай]] || 16 |- ! 12949 | [[Муктаркан]] || 16 |- ! 12950 | [[Кумаржан]] || 16 |- ! 12951 | [[Мейрболат]] || 16 |- ! 12952 | [[Кынат]] || 16 |- ! 12953 | [[Мунсызбай]] || 16 |- ! 12954 | [[Кулман]] || 16 |- ! 12955 | [[Мейрибек]] || 16 |- ! 12956 | [[Қозыбай]] || 16 |- ! 12957 | [[Консбек]] || 16 |- ! 12958 | [[Қосым]] || 16 |- ! 12959 | [[Қосаман]] || 16 |- ! 12960 | [[Кунградбай]] || 16 |- ! 12961 | [[Кобжасар]] || 16 |- ! 12962 | [[Молжан]] || 16 |- ! 12963 | [[Маржан]] || 16 |- ! 12964 | [[Қазтай]] || 16 |- ! 12965 | [[Максимилиан]] || 16 |- ! 12966 | [[Момынбек]] || 16 |- ! 12967 | [[Коркыт]] || 16 |- ! 12968 | [[Меиргазы]] || 16 |- ! 12969 | [[Курметбек]] || 16 |- ! 12970 | [[Косыбай]] || 16 |- ! 12971 | [[Койшыман]] || 16 |- ! 12972 | [[Кундызбай]] || 16 |- ! 12973 | [[Копей]] || 16 |- ! 12974 | [[Куаткан]] || 16 |- ! 12975 | [[Мейрембай]] || 16 |- ! 12976 | [[Койшан]] || 16 |- ! 12977 | [[Құрманхан]] || 16 |- ! 12978 | [[Мамир]] || 16 |- ! 12979 | [[Кожагельды]] || 16 |- ! 12980 | [[Мубарек]] || 16 |- ! 12981 | [[Қияс]] || 16 |- ! 12982 | [[Мубин]] || 16 |- ! 12983 | [[Мирдан]] || 16 |- ! 12984 | [[Маусымбек]] || 16 |- ! 12985 | [[Мехрат]] || 16 |- ! 12986 | [[Курмангажи]] || 16 |- ! 12987 | [[Кулыбек]] || 16 |- ! 12988 | [[Коксеген]] || 16 |- ! 12989 | [[Қосбол]] || 16 |- ! 12990 | [[Кордабай]] || 16 |- ! 12991 | [[Кизатолла]] || 16 |- ! 12992 | [[Мерике]] || 16 |- ! 12993 | [[Мирзахмед]] || 16 |- ! 12994 | [[Қошқар]] || 16 |- ! 12995 | [[Майрамгали]] || 16 |- ! 12996 | [[Жолшы]] || 16 |- ! 12997 | [[Капбар]] || 16 |- ! 12998 | [[Жұмаәділ]] || 16 |- ! 12999 | [[Иноят]] || 16 |- ! 13000 | [[Кабибула]] || 16 |- ! 13001 | [[Жетпысбай]] || 16 |- ! 13002 | [[Каергельды]] || 16 |- ! 13003 | [[Жанарыстан]] || 16 |- ! 13004 | [[Жолдаскан]] || 16 |- ! 13005 | [[Захан]] || 16 |- ! 13006 | [[Кабдуш]] || 16 |- ! 13007 | [[Кетебай]] || 16 |- ! 13008 | [[Жолмухан]] || 16 |- ! 13009 | [[Зейнелкабиден]] || 16 |- ! 13010 | [[Кадыралы]] || 16 |- ! 13011 | [[Иранғайып]] || 16 |- ! 13012 | [[Жігербек]] || 16 |- ! 13013 | [[Казтурган]] || 16 |- ! 13014 | [[Ізтай]] || 16 |- ! 13015 | [[Жәйдар]] || 16 |- ! 13016 | [[Канторе]] || 16 |- ! 13017 | [[Жанажол]] || 16 |- ! 13018 | [[Кабдулмажит]] || 16 |- ! 13019 | [[Зейнель]] || 16 |- ! 13020 | [[Карым]] || 16 |- ! 13021 | [[Жапбар]] || 16 |- ! 13022 | [[Зайт]] || 16 |- ! 13023 | [[Жумадияр]] || 16 |- ! 13024 | [[Кабыланбек]] || 16 |- ! 13025 | [[Жаппарбек]] || 16 |- ! 13026 | [[Жансер]] || 16 |- ! 13027 | [[Кайргелды]] || 16 |- ! 13028 | [[Кенис]] || 16 |- ! 13029 | [[Зулпыкар]] || 16 |- ! 13030 | [[Камеш]] || 16 |- ! 13031 | [[Жамбурбай]] || 16 |- ! 13032 | [[Жұмаділлә]] || 16 |- ! 13033 | [[Какарман]] || 16 |- ! 13034 | [[Жебеген]] || 16 |- ! 13035 | [[Какым]] || 16 |- ! 13036 | [[Жамиғат]] || 16 |- ! 13037 | [[Калам]] || 16 |- ! 13038 | [[Жантурган]] || 16 |- ! 13039 | [[Зияддин]] || 16 |- ! 13040 | [[Кабаш]] || 16 |- ! 13041 | [[Жәрдембек]] || 16 |- ! 13042 | [[Жанжол]] || 16 |- ! 13043 | [[Жупар]] || 16 |- ! 13044 | [[Карахан]] || 16 |- ! 13045 | [[Жупарбай]] || 16 |- ! 13046 | [[Кабдылхамит]] || 16 |- ! 13047 | [[Жупархан]] || 16 |- ! 13048 | [[Кабдырахман]] || 16 |- ! 13049 | [[Калижар]] || 16 |- ! 13050 | [[Иманберди]] || 16 |- ! 13051 | [[Исенгельды]] || 16 |- ! 13052 | [[Жанбул]] || 16 |- ! 13053 | [[Зульфат]] || 16 |- ! 13054 | [[Келдыбек]] || 16 |- ! 13055 | [[Ильназ]] || 16 |- ! 13056 | [[Имангельды]] || 16 |- ! 13057 | [[Жанажан]] || 16 |- ! 13058 | [[Жасарат]] || 16 |- ! 13059 | [[Калмахамбет]] || 16 |- ! 13060 | [[Жасасын]] || 16 |- ! 13061 | [[Жанеділ]] || 16 |- ! 13062 | [[Жанияз]] || 16 |- ! 13063 | [[Зейнолда]] || 16 |- ! 13064 | [[Зауирбек]] || 16 |- ! 13065 | [[Зикирия]] || 16 |- ! 13066 | [[Кажат]] || 16 |- ! 13067 | [[Жангельдин]] || 16 |- ! 13068 | [[Казанбай]] || 16 |- ! 13069 | [[Жуасбек]] || 16 |- ! 13070 | [[Дусенгали]] || 16 |- ! 13071 | [[Ердаут]] || 16 |- ! 13072 | [[Ермерей]] || 16 |- ! 13073 | [[Едиген]] || 16 |- ! 13074 | [[Әмірсана]] || 16 |- ! 13075 | [[Доснұр]] || 16 |- ! 13076 | [[Дюсембы]] || 16 |- ! 13077 | [[Даният]] || 16 |- ! 13078 | [[Ербала]] || 16 |- ! 13079 | [[Дамер]] || 16 |- ! 13080 | [[Әмір Темір]] || 16 |- ! 13081 | [[Еркехан]] || 16 |- ! 13082 | [[Давлят]] || 16 |- ! 13083 | [[Дінәлі]] || 16 |- ! 13084 | [[Ергара]] || 16 |- ! 13085 | [[Әшірбай]] || 16 |- ! 13086 | [[Ерасылбек]] || 16 |- ! 13087 | [[Даниер]] || 16 |- ! 13088 | [[Дуан]] || 16 |- ! 13089 | [[Есғали]] || 16 |- ! 13090 | [[Ерікбай]] || 16 |- ! 13091 | [[Досбулат]] || 16 |- ! 13092 | [[Ертемір]] || 16 |- ! 13093 | [[Ер-Сұлтан]] || 16 |- ! 13094 | [[Әбіл Мансур]] || 16 |- ! 13095 | [[Данияль]] || 16 |- ! 13096 | [[Ершора]] || 16 |- ! 13097 | [[Әдихан]] || 16 |- ! 13098 | [[Ернас]] || 16 |- ! 13099 | [[Дәуренбай]] || 16 |- ! 13100 | [[Ергалим]] || 16 |- ! 13101 | [[Емен]] || 16 |- ! 13102 | [[Ернұрхан]] || 16 |- ! 13103 | [[Елжасар]] || 16 |- ! 13104 | [[Ерасылан]] || 16 |- ! 13105 | [[Жадра]] || 16 |- ! 13106 | [[Әзидолла]] || 16 |- ! 13107 | [[Әлімбет]] || 16 |- ! 13108 | [[Джалгасбек]] || 16 |- ! 13109 | [[Әбдімансур]] || 16 |- ! 13110 | [[Жакслик]] || 16 |- ! 13111 | [[Есканат]] || 16 |- ! 13112 | [[Дюсенгалий]] || 16 |- ! 13113 | [[Ертұған]] || 16 |- ! 13114 | [[Ерсері]] || 16 |- ! 13115 | [[Дарбек]] || 16 |- ! 13116 | [[Әбиболла]] || 16 |- ! 13117 | [[Ертұғырыл]] || 16 |- ! 13118 | [[Әмір Сұлтан]] || 16 |- ! 13119 | [[Елиубай]] || 16 |- ! 13120 | [[Ербосин]] || 16 |- ! 13121 | [[Дайын]] || 16 |- ! 13122 | [[Ермұра]] || 16 |- ! 13123 | [[Доғдырбай]] || 16 |- ! 13124 | [[Есентугел]] || 16 |- ! 13125 | [[Дидахмет]] || 16 |- ! 13126 | [[Жалау]] || 16 |- ! 13127 | [[Ерқыран]] || 16 |- ! 13128 | [[Еснур]] || 16 |- ! 13129 | [[Еран]] || 16 |- ! 13130 | [[Есали]] || 16 |- ! 13131 | [[Елкен]] || 16 |- ! 13132 | [[Еркасим]] || 16 |- ! 13133 | [[Елконды]] || 16 |- ! 13134 | [[Егінбай]] || 16 |- ! 13135 | [[Әлмұхамет]] || 16 |- ! 13136 | [[Әл-Мұхаммед]] || 16 |- ! 13137 | [[Жаксан]] || 16 |- ! 13138 | [[Ахатжан]] || 16 |- ! 13139 | [[Асыр]] || 16 |- ! 13140 | [[Арсенбек]] || 16 |- ! 13141 | [[Бахтиярбек]] || 16 |- ! 13142 | [[Бахытжон]] || 16 |- ! 13143 | [[Ботиржон]] || 16 |- ! 13144 | [[Бекжаппар]] || 16 |- ! 13145 | [[Бериккажы]] || 16 |- ! 13146 | [[Ғаппар]] || 16 |- ! 13147 | [[Бакулан]] || 16 |- ! 13148 | [[Габдрашит]] || 16 |- ! 13149 | [[Биқожа]] || 16 |- ! 13150 | [[Бейқұт]] || 16 |- ! 13151 | [[Бекжол]] || 16 |- ! 13152 | [[Ашот]] || 16 |- ! 13153 | [[Арнольд]] || 16 |- ! 13154 | [[Болтабек]] || 16 |- ! 13155 | [[Бернард]] || 16 |- ! 13156 | [[Асемгазы]] || 16 |- ! 13157 | [[Байдолда]] || 16 |- ! 13158 | [[Асетилла]] || 16 |- ! 13159 | [[Бимаганбет]] || 16 |- ! 13160 | [[Бекбауыл]] || 16 |- ! 13161 | [[Атантай]] || 16 |- ! 13162 | [[Габдуали]] || 16 |- ! 13163 | [[Бақасыл]] || 16 |- ! 13164 | [[Аялан]] || 16 |- ! 13165 | [[Бекмағанбет]] || 16 |- ! 13166 | [[Бақнар]] || 16 |- ! 13167 | [[Аяна]] || 16 |- ! 13168 | [[Асенбай]] || 16 |- ! 13169 | [[Асылер]] || 16 |- ! 13170 | [[Аршад]] || 16 |- ! 13171 | [[Вазир]] || 16 |- ! 13172 | [[Аянби]] || 16 |- ! 13173 | [[Бимұхаммед]] || 16 |- ! 13174 | [[Батылхан]] || 16 |- ! 13175 | [[Бинар]] || 16 |- ! 13176 | [[Болтирик]] || 16 |- ! 13177 | [[Баходыр]] || 16 |- ! 13178 | [[Батыргазы]] || 16 |- ! 13179 | [[Бақбосын]] || 16 |- ! 13180 | [[Гибадулла]] || 16 |- ! 13181 | [[Бақдаурен]] || 16 |- ! 13182 | [[Боранқұл]] || 16 |- ! 13183 | [[Атхамбек]] || 16 |- ! 13184 | [[Биғалым]] || 16 |- ! 13185 | [[Бердижан]] || 16 |- ! 13186 | [[Байтуган]] || 16 |- ! 13187 | [[Бекташ]] || 16 |- ! 13188 | [[Бабабек]] || 16 |- ! 13189 | [[Абдухалық]] || 16 |- ! 13190 | [[Амир-Хан]] || 16 |- ! 13191 | [[Абдилхамит]] || 16 |- ! 13192 | [[Алек]] || 16 |- ! 13193 | [[Адилкасым]] || 16 |- ! 13194 | [[Абдиаким]] || 16 |- ! 13195 | [[Алиамир]] || 16 |- ! 13196 | [[Абу-Мансур]] || 16 |- ! 13197 | [[Абидин]] || 16 |- ! 13198 | [[Али Акбар]] || 16 |- ! 13199 | [[Ардос]] || 16 |- ! 13200 | [[Абиль-Мансур]] || 16 |- ! 13201 | [[Абдуманат]] || 16 |- ! 13202 | [[Азият]] || 16 |- ! 13203 | [[Авзал]] || 16 |- ! 13204 | [[Андижан]] || 16 |- ! 13205 | [[Альамир]] || 16 |- ! 13206 | [[Алислам]] || 16 |- ! 13207 | [[Абжами]] || 16 |- ! 13208 | [[Альхат]] || 16 |- ! 13209 | [[Ардабай]] || 16 |- ! 13210 | [[Алияс]] || 16 |- ! 13211 | [[Ардаш]] || 16 |- ! 13212 | [[Абатжан]] || 16 |- ! 13213 | [[Айян]] || 16 |- ! 13214 | [[Айтолла]] || 16 |- ! 13215 | [[Алиас]] || 16 |- ! 13216 | [[Абдуахад]] || 16 |- ! 13217 | [[Акил]] || 16 |- ! 13218 | [[Абдірахым]] || 16 |- ! 13219 | [[Ал-Фараби]] || 16 |- ! 13220 | [[Алиим]] || 16 |- ! 13221 | [[Аль Карим]] || 16 |- ! 13222 | [[Абусагит]] || 16 |- ! 13223 | [[Адылбай]] || 16 |- ! 13224 | [[Абдуталип]] || 16 |- ! 13225 | [[Али-Нур]] || 16 |- ! 13226 | [[Ансари]] || 16 |- ! 13227 | [[Азимжон]] || 16 |- ! 13228 | [[Амар]] || 16 |- ! 13229 | [[Альмырза]] || 16 |- ! 13230 | [[Акжаик]] || 16 |- ! 13231 | [[Адилби]] || 16 |- ! 13232 | [[Айнаддин]] || 16 |- ! 13233 | [[Акром]] || 16 |- ! 13234 | [[Айқан]] || 16 |- ! 13235 | [[Айтали]] || 16 |- ! 13236 | [[Абдысамат]] || 16 |- ! 13237 | [[Арден]] || 16 |- ! 13238 | [[Азырхан]] || 16 |- ! 13239 | [[Аззам]] || 16 |- ! 13240 | [[Абдалим]] || 16 |- ! 13241 | [[Абилхас]] || 16 |- ! 13242 | [[Али-Ахмед]] || 16 |- ! 13243 | [[Айят]] || 16 |- ! 13244 | [[Абдумаулен]] || 16 |- ! 13245 | [[Апсамат]] || 16 |- ! 13246 | [[Айтмұхамбет]] || 16 |- ! 13247 | [[Тусипхан]] || 15 |- ! 13248 | [[Юсуфбек]] || 15 |- ! 13249 | [[Шерикбай]] || 15 |- ! 13250 | [[Шегендык]] || 15 |- ! 13251 | [[Халимжан]] || 15 |- ! 13252 | [[Тохтабай]] || 15 |- ! 13253 | [[Хожагелди]] || 15 |- ! 13254 | [[Халыбек]] || 15 |- ! 13255 | [[Шамгун]] || 15 |- ! 13256 | [[Толхын]] || 15 |- ! 13257 | [[Шыналы]] || 15 |- ! 13258 | [[Шералхан]] || 15 |- ! 13259 | [[Фазлиддин]] || 15 |- ! 13260 | [[Хадыр]] || 15 |- ! 13261 | [[Туганбек]] || 15 |- ! 13262 | [[Шохзод]] || 15 |- ! 13263 | [[Турагул]] || 15 |- ! 13264 | [[Тұрақ]] || 15 |- ! 13265 | [[Уайыс]] || 15 |- ! 13266 | [[Хансеит]] || 15 |- ! 13267 | [[Шәкірат]] || 15 |- ! 13268 | [[Туреахмет]] || 15 |- ! 13269 | [[Тұмарбек]] || 15 |- ! 13270 | [[Шерәли]] || 15 |- ! 13271 | [[Ямин]] || 15 |- ! 13272 | [[Түймебек]] || 15 |- ! 13273 | [[Ұланғасыр]] || 15 |- ! 13274 | [[Халыбай]] || 15 |- ! 13275 | [[Шангерей]] || 15 |- ! 13276 | [[Шалхарбай]] || 15 |- ! 13277 | [[Шаухат]] || 15 |- ! 13278 | [[Тыныш]] || 15 |- ! 13279 | [[Үсенбек]] || 15 |- ! 13280 | [[Ульфат]] || 15 |- ! 13281 | [[Турсин]] || 15 |- ! 13282 | [[Худойберди]] || 15 |- ! 13283 | [[Урисбек]] || 15 |- ! 13284 | [[Түймехан]] || 15 |- ! 13285 | [[Юлиан]] || 15 |- ! 13286 | [[Торекан]] || 15 |- ! 13287 | [[Шолпанбай]] || 15 |- ! 13288 | [[Урдабай]] || 15 |- ! 13289 | [[Эломон]] || 15 |- ! 13290 | [[Шнайбек]] || 15 |- ! 13291 | [[Уранбек]] || 15 |- ! 13292 | [[Төретай]] || 15 |- ! 13293 | [[Шонай]] || 15 |- ! 13294 | [[Томас]] || 15 |- ! 13295 | [[Толысбай]] || 15 |- ! 13296 | [[Толжан]] || 15 |- ! 13297 | [[Фахридин]] || 15 |- ! 13298 | [[Турибек]] || 15 |- ! 13299 | [[Хасанғали]] || 15 |- ! 13300 | [[Торсан]] || 15 |- ! 13301 | [[Уалкан]] || 15 |- ! 13302 | [[Шойынбай]] || 15 |- ! 13303 | [[Ясинжан]] || 15 |- ! 13304 | [[Түлек]] || 15 |- ! 13305 | [[Ынта]] || 15 |- ! 13306 | [[Шукурулла]] || 15 |- ! 13307 | [[Эльмурод]] || 15 |- ! 13308 | [[Хайреден]] || 15 |- ! 13309 | [[Ясынжан]] || 15 |- ! 13310 | [[Тохтахун]] || 15 |- ! 13311 | [[Турекелди]] || 15 |- ! 13312 | [[Тореби]] || 15 |- ! 13313 | [[Хасим]] || 15 |- ! 13314 | [[Турдахун]] || 15 |- ! 13315 | [[Тұрман]] || 15 |- ! 13316 | [[Тәжіхан]] || 15 |- ! 13317 | [[Тагайбай]] || 15 |- ! 13318 | [[Сұлтанқазы]] || 15 |- ! 13319 | [[Сахыбек]] || 15 |- ! 13320 | [[Талгатбай]] || 15 |- ! 13321 | [[Саядил]] || 15 |- ! 13322 | [[Тілекберді]] || 15 |- ! 13323 | [[Сагитбек]] || 15 |- ! 13324 | [[Самбай]] || 15 |- ! 13325 | [[Розимурод]] || 15 |- ! 13326 | [[Тайрхан]] || 15 |- ! 13327 | [[Сеиткерим]] || 15 |- ! 13328 | [[Сабыркул]] || 15 |- ! 13329 | [[Сагыналы]] || 15 |- ! 13330 | [[Тилеухабыл]] || 15 |- ! 13331 | [[Сағындык]] || 15 |- ! 13332 | [[Тоқтамұрат]] || 15 |- ! 13333 | [[Рахымгазы]] || 15 |- ! 13334 | [[Салькен]] || 15 |- ! 13335 | [[Сейткәрім]] || 15 |- ! 13336 | [[Сьезбек]] || 15 |- ! 13337 | [[Семба]] || 15 |- ! 13338 | [[Тажи]] || 15 |- ! 13339 | [[Семгали]] || 15 |- ! 13340 | [[Таланыт]] || 15 |- ! 13341 | [[Семей]] || 15 |- ! 13342 | [[Таниржан]] || 15 |- ! 13343 | [[Руслам]] || 15 |- ! 13344 | [[Темирхон]] || 15 |- ! 13345 | [[Серикгалий]] || 15 |- ! 13346 | [[Тилекжан]] || 15 |- ! 13347 | [[Рустембай]] || 15 |- ! 13348 | [[Сатимбек]] || 15 |- ! 13349 | [[Серикмурат]] || 15 |- ! 13350 | [[Тлеугалий]] || 15 |- ! 13351 | [[Рахимберген]] || 15 |- ! 13352 | [[Салыкжан]] || 15 |- ! 13353 | [[Серіғали]] || 15 |- ! 13354 | [[Сұлтанқожа]] || 15 |- ! 13355 | [[Сайдилла]] || 15 |- ! 13356 | [[Сыржан]] || 15 |- ! 13357 | [[Сайкен]] || 15 |- ! 13358 | [[Сырымби]] || 15 |- ! 13359 | [[Сәрсенәлі]] || 15 |- ! 13360 | [[Табыл]] || 15 |- ! 13361 | [[Сәрсенхан]] || 15 |- ! 13362 | [[Таганбай]] || 15 |- ! 13363 | [[Сайляубек]] || 15 |- ! 13364 | [[Сабеткан]] || 15 |- ! 13365 | [[Рушан]] || 15 |- ! 13366 | [[Талан]] || 15 |- ! 13367 | [[Силыхан]] || 15 |- ! 13368 | [[Талапкан]] || 15 |- ! 13369 | [[Скендер]] || 15 |- ! 13370 | [[Талет]] || 15 |- ! 13371 | [[Сламкул]] || 15 |- ! 13372 | [[Тегисбай]] || 15 |- ! 13373 | [[Слан]] || 15 |- ! 13374 | [[Сарибай]] || 15 |- ! 13375 | [[Созақбай]] || 15 |- ! 13376 | [[Сарсентай]] || 15 |- ! 13377 | [[Солтанхан]] || 15 |- ! 13378 | [[Сарыбек]] || 15 |- ! 13379 | [[Сталбек]] || 15 |- ! 13380 | [[Тилеп]] || 15 |- ! 13381 | [[Стефан]] || 15 |- ! 13382 | [[Тимургали]] || 15 |- ! 13383 | [[Суинбек]] || 15 |- ! 13384 | [[Тілебалды]] || 15 |- ! 13385 | [[Сунат]] || 15 |- ! 13386 | [[Сагатпек]] || 15 |- ! 13387 | [[Сухан]] || 15 |- ! 13388 | [[Тоғызбай]] || 15 |- ! 13389 | [[Сүйін]] || 15 |- ! 13390 | [[Толганбай]] || 15 |- ! 13391 | [[Сахий]] || 15 |- ! 13392 | [[Саловат]] || 15 |- ! 13393 | [[Мырзаберген]] || 15 |- ! 13394 | [[Нұрәкім]] || 15 |- ! 13395 | [[Нұрәди]] || 15 |- ! 13396 | [[Отангазы]] || 15 |- ! 13397 | [[Нурмахамат]] || 15 |- ! 13398 | [[Пирмахан]] || 15 |- ! 13399 | [[Нұрмұқамбет]] || 15 |- ! 13400 | [[Мусин]] || 15 |- ! 13401 | [[Мухамат]] || 15 |- ! 13402 | [[Пазил]] || 15 |- ! 13403 | [[Пердабай]] || 15 |- ! 13404 | [[Нурлыкан]] || 15 |- ! 13405 | [[Мұқаметәли]] || 15 |- ! 13406 | [[Нурлыкасым]] || 15 |- ! 13407 | [[Омуржан]] || 15 |- ! 13408 | [[Мұқтарбек]] || 15 |- ! 13409 | [[Откирбек]] || 15 |- ! 13410 | [[Мусиркеп]] || 15 |- ! 13411 | [[Мухамедкалий]] || 15 |- ! 13412 | [[Озбекбай]] || 15 |- ! 13413 | [[Нұржарқын]] || 15 |- ! 13414 | [[Назарәли]] || 15 |- ! 13415 | [[Расыл]] || 15 |- ! 13416 | [[Нурмахамет]] || 15 |- ! 13417 | [[Мустақим]] || 15 |- ! 13418 | [[Нағыз]] || 15 |- ! 13419 | [[Орақбай]] || 15 |- ! 13420 | [[Мұнарбек]] || 15 |- ! 13421 | [[Нұртұған]] || 15 |- ! 13422 | [[Нәдірбек]] || 15 |- ! 13423 | [[Өтеғали]] || 15 |- ! 13424 | [[Нусупкан]] || 15 |- ! 13425 | [[Нуркалык]] || 15 |- ! 13426 | [[Нұрясин]] || 15 |- ! 13427 | [[Нуримбет]] || 15 |- ! 13428 | [[Нусупхан]] || 15 |- ! 13429 | [[Мусулманбек]] || 15 |- ! 13430 | [[Мухтасар]] || 15 |- ! 13431 | [[Нұрсылтан]] || 15 |- ! 13432 | [[Насипбай]] || 15 |- ! 13433 | [[Наурызали]] || 15 |- ! 13434 | [[Омиркул]] || 15 |- ! 13435 | [[Науат]] || 15 |- ! 13436 | [[Пшенбай]] || 15 |- ! 13437 | [[Оспандияр]] || 15 |- ! 13438 | [[Палуан]] || 15 |- ! 13439 | [[Нышанғали]] || 15 |- ! 13440 | [[Одилжон]] || 15 |- ! 13441 | [[Мыңбол]] || 15 |- ! 13442 | [[Нақып]] || 15 |- ! 13443 | [[Орынбас]] || 15 |- ! 13444 | [[Нажат]] || 15 |- ! 13445 | [[Остап]] || 15 |- ! 13446 | [[Нураян]] || 15 |- ! 13447 | [[Мұқаметхан]] || 15 |- ! 13448 | [[Назыбек]] || 15 |- ! 13449 | [[Омиргалы]] || 15 |- ! 13450 | [[Рамаш]] || 15 |- ! 13451 | [[Мухамеддияр]] || 15 |- ! 13452 | [[Нұрмұхаммедәлі]] || 15 |- ! 13453 | [[Нурадыл]] || 15 |- ! 13454 | [[Нура]] || 15 |- ! 13455 | [[Наджибулла]] || 15 |- ! 13456 | [[Орыналы]] || 15 |- ! 13457 | [[Нур Ислам]] || 15 |- ! 13458 | [[Мұхамеддияр]] || 15 |- ! 13459 | [[Ниязали]] || 15 |- ! 13460 | [[Нуркенже]] || 15 |- ! 13461 | [[Өтеп]] || 15 |- ! 13462 | [[Муталлап]] || 15 |- ! 13463 | [[Нурсапар]] || 15 |- ! 13464 | [[Нұргелды]] || 15 |- ! 13465 | [[Нурулан]] || 15 |- ! 13466 | [[Нұрмухаммет]] || 15 |- ! 13467 | [[Нуртуре]] || 15 |- ! 13468 | [[Нұрсайн]] || 15 |- ! 13469 | [[Мендикул]] || 15 |- ! 13470 | [[Қызырәлі]] || 15 |- ! 13471 | [[Миирбек]] || 15 |- ! 13472 | [[Маджид]] || 15 |- ! 13473 | [[Кунберген]] || 15 |- ! 13474 | [[Кинжибай]] || 15 |- ! 13475 | [[Мердан]] || 15 |- ! 13476 | [[Майдабек]] || 15 |- ! 13477 | [[Кызыркан]] || 15 |- ! 13478 | [[Кәмілжан]] || 15 |- ! 13479 | [[Мохамед]] || 15 |- ! 13480 | [[Куптлеу]] || 15 |- ! 13481 | [[Қуанай]] || 15 |- ! 13482 | [[Майхан]] || 15 |- ! 13483 | [[Күзембай]] || 15 |- ! 13484 | [[Колдибек]] || 15 |- ! 13485 | [[Метин]] || 15 |- ! 13486 | [[Мақсатхан]] || 15 |- ! 13487 | [[Мирад]] || 15 |- ! 13488 | [[Малика]] || 15 |- ! 13489 | [[Мирсултан]] || 15 |- ! 13490 | [[Куаткали]] || 15 |- ! 13491 | [[Молжигит]] || 15 |- ! 13492 | [[Қалдыхан]] || 15 |- ! 13493 | [[Кунапия]] || 15 |- ! 13494 | [[Маралтай]] || 15 |- ! 13495 | [[Косбай]] || 15 |- ! 13496 | [[Мараткали]] || 15 |- ! 13497 | [[Менгдибай]] || 15 |- ! 13498 | [[Қалкен]] || 15 |- ! 13499 | [[Кожатай]] || 15 |- ! 13500 | [[Марик]] || 15 |- ! 13501 | [[Мерат]] || 15 |- ! 13502 | [[Кудратилла]] || 15 |- ! 13503 | [[Меркибай]] || 15 |- ! 13504 | [[Конусбек]] || 15 |- ! 13505 | [[Құндызбек]] || 15 |- ! 13506 | [[Коныр]] || 15 |- ! 13507 | [[Минур]] || 15 |- ! 13508 | [[Маутказы]] || 15 |- ! 13509 | [[Мирамғали]] || 15 |- ! 13510 | [[Қарсыбай]] || 15 |- ! 13511 | [[Көпболсын]] || 15 |- ! 13512 | [[Махир]] || 15 |- ! 13513 | [[Михрат]] || 15 |- ! 13514 | [[Махсатхан]] || 15 |- ! 13515 | [[Қызырхан]] || 15 |- ! 13516 | [[Меделбай]] || 15 |- ! 13517 | [[Молшылык]] || 15 |- ! 13518 | [[Меден]] || 15 |- ! 13519 | [[Мугалбек]] || 15 |- ! 13520 | [[Коркытбай]] || 15 |- ! 13521 | [[Мурза]] || 15 |- ! 13522 | [[Мусали]] || 15 |- ! 13523 | [[Мурзакан]] || 15 |- ! 13524 | [[Кууаныш]] || 15 |- ! 13525 | [[Қорқыт]] || 15 |- ! 13526 | [[Иманхан]] || 15 |- ! 13527 | [[Кастай]] || 15 |- ! 13528 | [[Ижан]] || 15 |- ! 13529 | [[Зикен]] || 15 |- ! 13530 | [[Келімберді]] || 15 |- ! 13531 | [[Жарилкап]] || 15 |- ! 13532 | [[Зафаржан]] || 15 |- ! 13533 | [[Илескен]] || 15 |- ! 13534 | [[Зайнолла]] || 15 |- ! 13535 | [[Ирик]] || 15 |- ! 13536 | [[Каукен]] || 15 |- ! 13537 | [[Жолжақсы]] || 15 |- ! 13538 | [[Жанисбек]] || 15 |- ! 13539 | [[Калимолла]] || 15 |- ! 13540 | [[Кенжекара]] || 15 |- ! 13541 | [[Илһам]] || 15 |- ! 13542 | [[Караша]] || 15 |- ! 13543 | [[Жолмагамбет]] || 15 |- ! 13544 | [[Зерипбай]] || 15 |- ! 13545 | [[Ирхан]] || 15 |- ! 13546 | [[Итемген]] || 15 |- ! 13547 | [[Иршат]] || 15 |- ! 13548 | [[Зайырхан]] || 15 |- ! 13549 | [[Калназар]] || 15 |- ! 13550 | [[Кайрды]] || 15 |- ! 13551 | [[Жангалы]] || 15 |- ! 13552 | [[Изетулла]] || 15 |- ! 13553 | [[Зияхан]] || 15 |- ! 13554 | [[Заңғархан]] || 15 |- ! 13555 | [[Кадилбек]] || 15 |- ! 13556 | [[Заркум]] || 15 |- ! 13557 | [[Жаныбай]] || 15 |- ! 13558 | [[Кабдол]] || 15 |- ! 13559 | [[Жанайхан]] || 15 |- ! 13560 | [[Жемисбек]] || 15 |- ! 13561 | [[Камкор]] || 15 |- ! 13562 | [[Каржаубек]] || 15 |- ! 13563 | [[Зухрап]] || 15 |- ! 13564 | [[Карипулла]] || 15 |- ! 13565 | [[Жигербек]] || 15 |- ! 13566 | [[Жантимир]] || 15 |- ! 13567 | [[Зиннат]] || 15 |- ! 13568 | [[Исфандияр]] || 15 |- ! 13569 | [[Камшибай]] || 15 |- ! 13570 | [[Жолберген]] || 15 |- ! 13571 | [[Жуанышбек]] || 15 |- ! 13572 | [[Жанак]] || 15 |- ! 13573 | [[Исентай]] || 15 |- ! 13574 | [[Кайргалий]] || 15 |- ! 13575 | [[Жұманұр]] || 15 |- ! 13576 | [[Зиялы]] || 15 |- ! 13577 | [[Ильнұр]] || 15 |- ! 13578 | [[Жанту]] || 15 |- ! 13579 | [[Кажкен]] || 15 |- ! 13580 | [[Жумасерик]] || 15 |- ! 13581 | [[Жұмәлі]] || 15 |- ! 13582 | [[Зангарбек]] || 15 |- ! 13583 | [[Жансат]] || 15 |- ! 13584 | [[Жарбосын]] || 15 |- ! 13585 | [[Ибадилда]] || 15 |- ! 13586 | [[Жаскелен]] || 15 |- ! 13587 | [[Капалбай]] || 15 |- ! 13588 | [[Жолдибай]] || 15 |- ! 13589 | [[Зоир]] || 15 |- ! 13590 | [[Каламгали]] || 15 |- ! 13591 | [[Каппарбек]] || 15 |- ! 13592 | [[Жунисали]] || 15 |- ! 13593 | [[Капыш]] || 15 |- ! 13594 | [[Калдыкул]] || 15 |- ! 13595 | [[Жамгырбай]] || 15 |- ! 13596 | [[Жексенғали]] || 15 |- ! 13597 | [[Жиентай]] || 15 |- ! 13598 | [[Жаннияз]] || 15 |- ! 13599 | [[Исматолла]] || 15 |- ! 13600 | [[Жамит]] || 15 |- ! 13601 | [[Жалайыр]] || 15 |- ! 13602 | [[Әркен]] || 15 |- ! 13603 | [[Дәулетқан]] || 15 |- ! 13604 | [[Ерзак]] || 15 |- ! 13605 | [[Ерғалы]] || 15 |- ! 13606 | [[Әл-Қасым]] || 15 |- ! 13607 | [[Әуен]] || 15 |- ! 13608 | [[Ермеккалий]] || 15 |- ! 13609 | [[Есқара]] || 15 |- ! 13610 | [[Ғұсман]] || 15 |- ! 13611 | [[Далияр]] || 15 |- ! 13612 | [[Әлтарази]] || 15 |- ! 13613 | [[Ертүрік]] || 15 |- ! 13614 | [[Әлтәйір]] || 15 |- ! 13615 | [[Динмурат]] || 15 |- ! 13616 | [[Досулан]] || 15 |- ! 13617 | [[Дайыржан]] || 15 |- ! 13618 | [[Дунес]] || 15 |- ! 13619 | [[Әли-Имран]] || 15 |- ! 13620 | [[Ермурза]] || 15 |- ! 13621 | [[Дүйсембек]] || 15 |- ! 13622 | [[Даниярхан]] || 15 |- ! 13623 | [[Ділмухамед]] || 15 |- ! 13624 | [[Ерсалим]] || 15 |- ! 13625 | [[Жагслаг]] || 15 |- ! 13626 | [[Елбатыр]] || 15 |- ! 13627 | [[Әбубакир]] || 15 |- ! 13628 | [[Әлиқожа]] || 15 |- ! 13629 | [[Дали]] || 15 |- ! 13630 | [[Жакуда]] || 15 |- ! 13631 | [[Даулетьяр]] || 15 |- ! 13632 | [[Гилимбек]] || 15 |- ! 13633 | [[Әмір-Хан]] || 15 |- ! 13634 | [[Диннур]] || 15 |- ! 13635 | [[Есендос]] || 15 |- ! 13636 | [[Әмирхан]] || 15 |- ! 13637 | [[Дильшод]] || 15 |- ! 13638 | [[Әшімбек]] || 15 |- ! 13639 | [[Әләзиз]] || 15 |- ! 13640 | [[Ғиният]] || 15 |- ! 13641 | [[Ердуман]] || 15 |- ! 13642 | [[Досымкан]] || 15 |- ! 13643 | [[Еркінтай]] || 15 |- ! 13644 | [[Ерәлім]] || 15 |- ! 13645 | [[Доскелді]] || 15 |- ! 13646 | [[Джумадулла]] || 15 |- ! 13647 | [[Ертисбай]] || 15 |- ! 13648 | [[Ерженис]] || 15 |- ! 13649 | [[Гылымжан]] || 15 |- ! 13650 | [[Әбдіғапар]] || 15 |- ! 13651 | [[Есболған]] || 15 |- ! 13652 | [[Ескаир]] || 15 |- ! 13653 | [[Ешмуханбет]] || 15 |- ! 13654 | [[Дилмухан]] || 15 |- ! 13655 | [[Добрыня]] || 15 |- ! 13656 | [[Дуисенгали]] || 15 |- ! 13657 | [[Ельдияр]] || 15 |- ! 13658 | [[Дарин]] || 15 |- ! 13659 | [[Гулмирза]] || 15 |- ! 13660 | [[Әділетбек]] || 15 |- ! 13661 | [[Бұхар]] || 15 |- ! 13662 | [[Атамекен]] || 15 |- ! 13663 | [[Асанкул]] || 15 |- ! 13664 | [[Бериктай]] || 15 |- ! 13665 | [[Берикпай]] || 15 |- ! 13666 | [[Божбанбай]] || 15 |- ! 13667 | [[Битас]] || 15 |- ! 13668 | [[Бозжан]] || 15 |- ! 13669 | [[Атирхан]] || 15 |- ! 13670 | [[Арманали]] || 15 |- ! 13671 | [[Бурабек]] || 15 |- ! 13672 | [[Атакозы]] || 15 |- ! 13673 | [[Байтурсун]] || 15 |- ! 13674 | [[Арманда]] || 15 |- ! 13675 | [[Бейсентай]] || 15 |- ! 13676 | [[Аскаралы]] || 15 |- ! 13677 | [[Бувайсар]] || 15 |- ! 13678 | [[Бактиар]] || 15 |- ! 13679 | [[Баласағұн]] || 15 |- ! 13680 | [[Бериктас]] || 15 |- ! 13681 | [[Бек Али]] || 15 |- ! 13682 | [[Бахыткельды]] || 15 |- ! 13683 | [[Гапар]] || 15 |- ! 13684 | [[Бектау]] || 15 |- ! 13685 | [[Атырау]] || 15 |- ! 13686 | [[Володя]] || 15 |- ! 13687 | [[Балгинбек]] || 15 |- ! 13688 | [[Бавуржан]] || 15 |- ! 13689 | [[Ашкен]] || 15 |- ! 13690 | [[Бахтай]] || 15 |- ! 13691 | [[Бегімбай]] || 15 |- ! 13692 | [[Бактигерей]] || 15 |- ! 13693 | [[Атагулла]] || 15 |- ! 13694 | [[Бегеш]] || 15 |- ! 13695 | [[Бектурлы]] || 15 |- ! 13696 | [[Бектемур]] || 15 |- ! 13697 | [[Ғалимжан]] || 15 |- ! 13698 | [[Асухан]] || 15 |- ! 13699 | [[Галымгазы]] || 15 |- ! 13700 | [[Барзани]] || 15 |- ! 13701 | [[Бугембай]] || 15 |- ! 13702 | [[Байқозы]] || 15 |- ! 13703 | [[Бекұзақ]] || 15 |- ! 13704 | [[Баратжан]] || 15 |- ! 13705 | [[Балауса]] || 15 |- ! 13706 | [[Байтабын]] || 15 |- ! 13707 | [[Ашикбай]] || 15 |- ! 13708 | [[Байарыстан]] || 15 |- ! 13709 | [[Булек]] || 15 |- ! 13710 | [[Базан]] || 15 |- ! 13711 | [[Асқанбек]] || 15 |- ! 13712 | [[Бигалий]] || 15 |- ! 13713 | [[Бигелды]] || 15 |- ! 13714 | [[Бакберсин]] || 15 |- ! 13715 | [[Балгаш]] || 15 |- ! 13716 | [[Берекебай]] || 15 |- ! 13717 | [[Білімхан]] || 15 |- ! 13718 | [[Бекжанат]] || 15 |- ! 13719 | [[Бекберді]] || 15 |- ! 13720 | [[Арыкбай]] || 15 |- ! 13721 | [[Багыберген]] || 15 |- ! 13722 | [[Бөрібек]] || 15 |- ! 13723 | [[Бакзат]] || 15 |- ! 13724 | [[Балталы]] || 15 |- ! 13725 | [[Арзубек]] || 15 |- ! 13726 | [[Альсамир]] || 15 |- ! 13727 | [[Амур]] || 15 |- ! 13728 | [[Анна]] || 15 |- ! 13729 | [[Алгашбек]] || 15 |- ! 13730 | [[Актілек]] || 15 |- ! 13731 | [[Абдиали]] || 15 |- ! 13732 | [[Аннұр]] || 15 |- ! 13733 | [[Амангерей]] || 15 |- ! 13734 | [[Айнұр]] || 15 |- ! 13735 | [[Алаудин]] || 15 |- ! 13736 | [[Абдужамил]] || 15 |- ! 13737 | [[Агытай]] || 15 |- ! 13738 | [[Абилькаир]] || 15 |- ! 13739 | [[Абдыкадир]] || 15 |- ! 13740 | [[Абдуссәләм]] || 15 |- ! 13741 | [[Абілхан]] || 15 |- ! 13742 | [[Ажмурат]] || 15 |- ! 13743 | [[Амансерік]] || 15 |- ! 13744 | [[Айнатдин]] || 15 |- ! 13745 | [[Абды]] || 15 |- ! 13746 | [[Айткалы]] || 15 |- ! 13747 | [[Абдираш]] || 15 |- ! 13748 | [[Аманказы]] || 15 |- ! 13749 | [[Акмурад]] || 15 |- ! 13750 | [[Агзамбек]] || 15 |- ! 13751 | [[Адилер]] || 15 |- ! 13752 | [[Абдіқадыр]] || 15 |- ! 13753 | [[Алашбай]] || 15 |- ! 13754 | [[Абдулқасым]] || 15 |- ! 13755 | [[Абатхан]] || 15 |- ! 13756 | [[Аманболсын]] || 15 |- ! 13757 | [[Абдреш]] || 15 |- ! 13758 | [[Алкам]] || 15 |- ! 13759 | [[Арасан]] || 15 |- ! 13760 | [[Айсүгір]] || 15 |- ! 13761 | [[Абдулбари]] || 15 |- ! 13762 | [[Абдикаим]] || 15 |- ! 13763 | [[Арбол]] || 15 |- ! 13764 | [[Абдигалым]] || 15 |- ! 13765 | [[Абутали]] || 15 |- ! 13766 | [[Алимдар]] || 15 |- ! 13767 | [[Адилан]] || 15 |- ! 13768 | [[Абдухалим]] || 15 |- ! 13769 | [[Алмамбет]] || 15 |- ! 13770 | [[Акселеу]] || 15 |- ! 13771 | [[Айбарбек]] || 15 |- ! 13772 | [[Алкей]] || 15 |- ! 13773 | [[Абдулхади]] || 15 |- ! 13774 | [[Абдисеит]] || 15 |- ! 13775 | [[Алеша]] || 15 |- ! 13776 | [[Абилдахан]] || 15 |- ! 13777 | [[Абу Али]] || 15 |- ! 13778 | [[Алға]] || 15 |- ! 13779 | [[Аврам]] || 15 |- ! 13780 | [[Абдур Рахман]] || 15 |- ! 13781 | [[Ағахан]] || 15 |- ! 13782 | [[Авенир]] || 15 |- ! 13783 | [[Ангар]] || 15 |- ! 13784 | [[Азизжон]] || 15 |- ! 13785 | [[Айтақын]] || 15 |- ! 13786 | [[Айбазар]] || 15 |- ! 13787 | [[Ақсауыт]] || 15 |- ! 13788 | [[Акильбек]] || 15 |- ! 13789 | [[Абдулаким]] || 15 |- ! 13790 | [[Абдукамал]] || 15 |- ! 13791 | [[Азирбек]] || 15 |- ! 13792 | [[Аганас]] || 15 |- ! 13793 | [[Алигер]] || 15 |- ! 13794 | [[Адиз]] || 15 |- ! 13795 | [[Арас]] || 15 |- ! 13796 | [[Аристарх]] || 15 |- ! 13797 | [[Абек]] || 15 |- ! 13798 | [[Абу-Бакир]] || 15 |- ! 13799 | [[Ағайдар]] || 15 |- ! 13800 | [[Абыш]] || 15 |- ! 13801 | [[Хансері]] || 14 |- ! 13802 | [[Ханза]] || 14 |- ! 13803 | [[Шарипкали]] || 14 |- ! 13804 | [[Эдиге]] || 14 |- ! 13805 | [[Шортан]] || 14 |- ! 13806 | [[Шаттан]] || 14 |- ! 13807 | [[Шалабек]] || 14 |- ! 13808 | [[Толепбай]] || 14 |- ! 13809 | [[Хамидин]] || 14 |- ! 13810 | [[Шығыс]] || 14 |- ! 13811 | [[Ыдырыш]] || 14 |- ! 13812 | [[Шарафуддин]] || 14 |- ! 13813 | [[Шакан]] || 14 |- ! 13814 | [[Хурсанд]] || 14 |- ! 13815 | [[Фаиль]] || 14 |- ! 13816 | [[Шафих]] || 14 |- ! 13817 | [[Шамси]] || 14 |- ! 13818 | [[Шахмарал]] || 14 |- ! 13819 | [[Труспек]] || 14 |- ! 13820 | [[Хази]] || 14 |- ! 13821 | [[Хожагали]] || 14 |- ! 13822 | [[Хасанбек]] || 14 |- ! 13823 | [[Хожаназар]] || 14 |- ! 13824 | [[Умырбек]] || 14 |- ! 13825 | [[Эсенбай]] || 14 |- ! 13826 | [[Элизар]] || 14 |- ! 13827 | [[Юлдашбек]] || 14 |- ! 13828 | [[Элисар]] || 14 |- ! 13829 | [[Ырымбек]] || 14 |- ! 13830 | [[Туркестан]] || 14 |- ! 13831 | [[Хаджимукан]] || 14 |- ! 13832 | [[Шах Ислам]] || 14 |- ! 13833 | [[Худабай]] || 14 |- ! 13834 | [[Тыныштықбай]] || 14 |- ! 13835 | [[Ханәділ]] || 14 |- ! 13836 | [[Торахан]] || 14 |- ! 13837 | [[Шадат]] || 14 |- ! 13838 | [[Эльвин]] || 14 |- ! 13839 | [[Халжигит]] || 14 |- ! 13840 | [[Чайзада]] || 14 |- ! 13841 | [[Турекан]] || 14 |- ! 13842 | [[Тұрсынтай]] || 14 |- ! 13843 | [[Шамшатдин]] || 14 |- ! 13844 | [[Ченгиз]] || 14 |- ! 13845 | [[Тулибай]] || 14 |- ! 13846 | [[Турымтай]] || 14 |- ! 13847 | [[Улжас]] || 14 |- ! 13848 | [[Усманали]] || 14 |- ! 13849 | [[Тюлютай]] || 14 |- ! 13850 | [[Шинали]] || 14 |- ! 13851 | [[Тулепкали]] || 14 |- ! 13852 | [[Шинасил]] || 14 |- ! 13853 | [[Шекерхан]] || 14 |- ! 13854 | [[Хамдан]] || 14 |- ! 13855 | [[Тоян]] || 14 |- ! 13856 | [[Шахбоз]] || 14 |- ! 13857 | [[Тургай]] || 14 |- ! 13858 | [[Толибек]] || 14 |- ! 13859 | [[Туменбай]] || 14 |- ! 13860 | [[Халдыбай]] || 14 |- ! 13861 | [[Хан Керей]] || 14 |- ! 13862 | [[Топжар]] || 14 |- ! 13863 | [[Хуандых]] || 14 |- ! 13864 | [[Хибат]] || 14 |- ! 13865 | [[Уалит]] || 14 |- ! 13866 | [[Утеубай]] || 14 |- ! 13867 | [[Хадылбек]] || 14 |- ! 13868 | [[Шабан]] || 14 |- ! 13869 | [[Турспек]] || 14 |- ! 13870 | [[Шынтай]] || 14 |- ! 13871 | [[Улбек]] || 14 |- ! 13872 | [[Хамиджан]] || 14 |- ! 13873 | [[Сагиджан]] || 14 |- ! 13874 | [[Сатар]] || 14 |- ! 13875 | [[Субхан]] || 14 |- ! 13876 | [[Сейфулин]] || 14 |- ! 13877 | [[Саткул]] || 14 |- ! 13878 | [[Сайлав]] || 14 |- ! 13879 | [[Сейтсултан]] || 14 |- ! 13880 | [[Салых]] || 14 |- ! 13881 | [[Тилебалды]] || 14 |- ! 13882 | [[Серхат]] || 14 |- ! 13883 | [[Салдатхан]] || 14 |- ! 13884 | [[Самай]] || 14 |- ! 13885 | [[Рахметолда]] || 14 |- ! 13886 | [[Сәми]] || 14 |- ! 13887 | [[Сафа]] || 14 |- ! 13888 | [[Рахимкул]] || 14 |- ! 13889 | [[Сейтбатал]] || 14 |- ! 13890 | [[Светлана]] || 14 |- ! 13891 | [[Тәлім]] || 14 |- ! 13892 | [[Садувакас]] || 14 |- ! 13893 | [[Суйнбек]] || 14 |- ! 13894 | [[Т]] || 14 |- ! 13895 | [[Сагатай]] || 14 |- ! 13896 | [[Сәттібай]] || 14 |- ! 13897 | [[Тиыштыкбай]] || 14 |- ! 13898 | [[Сейітмұрат]] || 14 |- ! 13899 | [[Сайан]] || 14 |- ! 13900 | [[Силам]] || 14 |- ! 13901 | [[Салихат]] || 14 |- ! 13902 | [[Сабержан]] || 14 |- ! 13903 | [[Сейтмұрат]] || 14 |- ! 13904 | [[Рубен]] || 14 |- ! 13905 | [[Токтаубай]] || 14 |- ! 13906 | [[Ситжан]] || 14 |- ! 13907 | [[Толганбек]] || 14 |- ! 13908 | [[Таиыр]] || 14 |- ! 13909 | [[Тенгизбай]] || 14 |- ! 13910 | [[Саммитхан]] || 14 |- ! 13911 | [[Суендык]] || 14 |- ! 13912 | [[Семейбай]] || 14 |- ! 13913 | [[Сегізбай]] || 14 |- ! 13914 | [[Сейсеналы]] || 14 |- ! 13915 | [[Тилекберди]] || 14 |- ! 13916 | [[Сергаза]] || 14 |- ! 13917 | [[Режепбай]] || 14 |- ! 13918 | [[Слямгали]] || 14 |- ! 13919 | [[Сатбалды]] || 14 |- ! 13920 | [[Сержанали]] || 14 |- ! 13921 | [[Резван]] || 14 |- ! 13922 | [[Сержанәлі]] || 14 |- ! 13923 | [[Сейдрахман]] || 14 |- ! 13924 | [[Союз]] || 14 |- ! 13925 | [[Суттибай]] || 14 |- ! 13926 | [[Тасбау]] || 14 |- ! 13927 | [[Суфьян]] || 14 |- ! 13928 | [[Тасқынбай]] || 14 |- ! 13929 | [[Сагдан]] || 14 |- ! 13930 | [[Тастай]] || 14 |- ! 13931 | [[Сагжан]] || 14 |- ! 13932 | [[Таттимбек]] || 14 |- ! 13933 | [[Тлеукеш]] || 14 |- ! 13934 | [[Таурбай]] || 14 |- ! 13935 | [[Саулембек]] || 14 |- ! 13936 | [[Сакрат]] || 14 |- ! 13937 | [[Токмагамбет]] || 14 |- ! 13938 | [[Срайл]] || 14 |- ! 13939 | [[Рият]] || 14 |- ! 13940 | [[Телеубай]] || 14 |- ! 13941 | [[Сафиулла]] || 14 |- ! 13942 | [[Телтай]] || 14 |- ! 13943 | [[Салый]] || 14 |- ! 13944 | [[Сейталы]] || 14 |- ! 13945 | [[Серкеш]] || 14 |- ! 13946 | [[Саркыткан]] || 14 |- ! 13947 | [[Сұлтантөре]] || 14 |- ! 13948 | [[Несипжан]] || 14 |- ! 13949 | [[Пармен]] || 14 |- ! 13950 | [[Мухаммедин]] || 14 |- ! 13951 | [[Надырхан]] || 14 |- ! 13952 | [[Раджа]] || 14 |- ! 13953 | [[Нұрұл]] || 14 |- ! 13954 | [[Нұрсағым]] || 14 |- ! 13955 | [[Нусупбек]] || 14 |- ! 13956 | [[Мұхаммедқанапия]] || 14 |- ! 13957 | [[Мухамадин]] || 14 |- ! 13958 | [[Перден]] || 14 |- ! 13959 | [[Нуркайдар]] || 14 |- ! 13960 | [[Негметолла]] || 14 |- ! 13961 | [[Нуралбай]] || 14 |- ! 13962 | [[Нұрмырза]] || 14 |- ! 13963 | [[Нисанбай]] || 14 |- ! 13964 | [[Нұрсезім]] || 14 |- ! 13965 | [[Оғабек]] || 14 |- ! 13966 | [[Нурахмад]] || 14 |- ! 13967 | [[Оғлан]] || 14 |- ! 13968 | [[Панарбек]] || 14 |- ! 13969 | [[Нүрсултан]] || 14 |- ! 13970 | [[Пархад]] || 14 |- ! 13971 | [[Нүртілек]] || 14 |- ! 13972 | [[Пірімжан]] || 14 |- ! 13973 | [[Озбек]] || 14 |- ! 13974 | [[Мұхаммедсұлтан]] || 14 |- ! 13975 | [[Мухаммадәмин]] || 14 |- ! 13976 | [[Нағим]] || 14 |- ! 13977 | [[Омар-Али]] || 14 |- ! 13978 | [[Нағызбек]] || 14 |- ! 13979 | [[Накен]] || 14 |- ! 13980 | [[Нұрпатша]] || 14 |- ! 13981 | [[Нұрақыл]] || 14 |- ! 13982 | [[Рауат]] || 14 |- ! 13983 | [[Накысбек]] || 14 |- ! 13984 | [[Мухаммедәмин]] || 14 |- ! 13985 | [[Мынбол]] || 14 |- ! 13986 | [[Нуредин]] || 14 |- ! 13987 | [[Онберген]] || 14 |- ! 13988 | [[Нұркәрім]] || 14 |- ! 13989 | [[Наралы]] || 14 |- ! 13990 | [[Мұхаммедқасым]] || 14 |- ! 13991 | [[Оңайбай]] || 14 |- ! 13992 | [[Нұрқас]] || 14 |- ! 13993 | [[Оңалхан]] || 14 |- ! 13994 | [[Парсахан]] || 14 |- ! 13995 | [[Нурлыгали]] || 14 |- ! 13996 | [[Нуржанбай]] || 14 |- ! 13997 | [[Оразалі]] || 14 |- ! 13998 | [[Пирмаханбет]] || 14 |- ! 13999 | [[Мұхаммадәли]] || 14 |- ! 14000 | [[Нахан]] || 14 |- ! 14001 | [[Нарсултан]] || 14 |- ! 14002 | [[Негматулла]] || 14 |- ! 14003 | [[Нургизат]] || 14 |- ! 14004 | [[Радимир]] || 14 |- ! 14005 | [[Мұсажан]] || 14 |- ! 14006 | [[Нурсылтан]] || 14 |- ! 14007 | [[Мұсатай]] || 14 |- ! 14008 | [[Мұхаммедханафия]] || 14 |- ! 14009 | [[Орасхан]] || 14 |- ! 14010 | [[Нұрмұхамедәли]] || 14 |- ! 14011 | [[Ормантай]] || 14 |- ! 14012 | [[Нұрмұханмед]] || 14 |- ! 14013 | [[Насриддин]] || 14 |- ! 14014 | [[Мұһаммад]] || 14 |- ! 14015 | [[Отеп]] || 14 |- ! 14016 | [[Нұррахым]] || 14 |- ! 14017 | [[Мухаметқали]] || 14 |- ! 14018 | [[Рапхат]] || 14 |- ! 14019 | [[Ошан]] || 14 |- ! 14020 | [[Рафаель]] || 14 |- ! 14021 | [[Насырбек]] || 14 |- ! 14022 | [[Мұһаммед]] || 14 |- ! 14023 | [[Нуратай]] || 14 |- ! 14024 | [[Нұрсенім]] || 14 |- ! 14025 | [[Куаншкали]] || 14 |- ! 14026 | [[Қарлыбай]] || 14 |- ! 14027 | [[Кыдырхожа]] || 14 |- ! 14028 | [[Мейірұлан]] || 14 |- ! 14029 | [[Мақан]] || 14 |- ! 14030 | [[Мейлис]] || 14 |- ! 14031 | [[Мурзалы]] || 14 |- ! 14032 | [[Мейрамғазы]] || 14 |- ! 14033 | [[Куванишбек]] || 14 |- ! 14034 | [[Қонарбай]] || 14 |- ! 14035 | [[Молбай]] || 14 |- ! 14036 | [[Купберген]] || 14 |- ! 14037 | [[Қабай]] || 14 |- ! 14038 | [[Кулмесхан]] || 14 |- ! 14039 | [[Копен]] || 14 |- ! 14040 | [[Куттыгали]] || 14 |- ! 14041 | [[Мийрамбек]] || 14 |- ! 14042 | [[Қалман]] || 14 |- ! 14043 | [[Кәусәр]] || 14 |- ! 14044 | [[Мейрімбек]] || 14 |- ! 14045 | [[Махамбетәлі]] || 14 |- ! 14046 | [[Мейркан]] || 14 |- ! 14047 | [[Махаметжан]] || 14 |- ! 14048 | [[Мейрмхан]] || 14 |- ! 14049 | [[Қартбай]] || 14 |- ! 14050 | [[Қалмаханбет]] || 14 |- ! 14051 | [[Кәрімбек]] || 14 |- ! 14052 | [[Мекенбек]] || 14 |- ! 14053 | [[Қайрулла]] || 14 |- ! 14054 | [[Кәрімхан]] || 14 |- ! 14055 | [[Килишбай]] || 14 |- ! 14056 | [[Кулназар]] || 14 |- ! 14057 | [[Меди]] || 14 |- ! 14058 | [[Кинес]] || 14 |- ! 14059 | [[Қабылхан]] || 14 |- ! 14060 | [[Маркел]] || 14 |- ! 14061 | [[Киясбек]] || 14 |- ! 14062 | [[Маркус]] || 14 |- ! 14063 | [[Қараш]] || 14 |- ! 14064 | [[Марлэн]] || 14 |- ! 14065 | [[Махажан]] || 14 |- ! 14066 | [[Конспек]] || 14 |- ! 14067 | [[Кумаргалий]] || 14 |- ! 14068 | [[Косим]] || 14 |- ! 14069 | [[Мирзакарим]] || 14 |- ! 14070 | [[Куатпек]] || 14 |- ! 14071 | [[Миримхан]] || 14 |- ! 14072 | [[Қуанышкерей]] || 14 |- ! 14073 | [[Максутжан]] || 14 |- ! 14074 | [[Мербулат]] || 14 |- ! 14075 | [[Қыдырбақыт]] || 14 |- ! 14076 | [[Күмісқали]] || 14 |- ! 14077 | [[Қалдымұрат]] || 14 |- ! 14078 | [[Қаламбек]] || 14 |- ! 14079 | [[Машур]] || 14 |- ! 14080 | [[Кұдайберген]] || 14 |- ! 14081 | [[Қаулан]] || 14 |- ! 14082 | [[Маулитбек]] || 14 |- ! 14083 | [[Муварак]] || 14 |- ! 14084 | [[Меркибек]] || 14 |- ! 14085 | [[Леонард]] || 14 |- ! 14086 | [[Мамирхан]] || 14 |- ! 14087 | [[Киличбек]] || 14 |- ! 14088 | [[Мәделі]] || 14 |- ! 14089 | [[Мавлен]] || 14 |- ! 14090 | [[Миерхан]] || 14 |- ! 14091 | [[Крым]] || 14 |- ! 14092 | [[Құнар]] || 14 |- ! 14093 | [[Меербек]] || 14 |- ! 14094 | [[Маут]] || 14 |- ! 14095 | [[Мурзат]] || 14 |- ! 14096 | [[Құныскерей]] || 14 |- ! 14097 | [[Кубек]] || 14 |- ! 14098 | [[Мананбай]] || 14 |- ! 14099 | [[Кулмырза]] || 14 |- ! 14100 | [[Калимолда]] || 14 |- ! 14101 | [[Каспий]] || 14 |- ! 14102 | [[Жеңісқан]] || 14 |- ! 14103 | [[Камидула]] || 14 |- ! 14104 | [[Келдебек]] || 14 |- ! 14105 | [[Жанмухаммед]] || 14 |- ! 14106 | [[Зеиін]] || 14 |- ! 14107 | [[Иктияр]] || 14 |- ! 14108 | [[Каскарбай]] || 14 |- ! 14109 | [[Иман Али]] || 14 |- ! 14110 | [[Исмагил]] || 14 |- ! 14111 | [[Казиулла]] || 14 |- ! 14112 | [[Жарысбек]] || 14 |- ! 14113 | [[Жолдаспай]] || 14 |- ! 14114 | [[Жанн]] || 14 |- ! 14115 | [[Исагул]] || 14 |- ! 14116 | [[Зархан]] || 14 |- ! 14117 | [[Иламан]] || 14 |- ! 14118 | [[Жангильды]] || 14 |- ! 14119 | [[Жұмалы]] || 14 |- ! 14120 | [[Каскирбек]] || 14 |- ! 14121 | [[Каиролла]] || 14 |- ! 14122 | [[Кабулбек]] || 14 |- ! 14123 | [[Зікірия]] || 14 |- ! 14124 | [[Исмаилхан]] || 14 |- ! 14125 | [[Жұмасейіт]] || 14 |- ! 14126 | [[Ирали]] || 14 |- ! 14127 | [[Каний]] || 14 |- ! 14128 | [[Жохан]] || 14 |- ! 14129 | [[Кайиржан]] || 14 |- ! 14130 | [[Калинур]] || 14 |- ! 14131 | [[Изатилла]] || 14 |- ! 14132 | [[Жаханбек]] || 14 |- ! 14133 | [[Кабдулкарим]] || 14 |- ! 14134 | [[Жантлес]] || 14 |- ! 14135 | [[Кантарбай]] || 14 |- ! 14136 | [[Жусупкали]] || 14 |- ! 14137 | [[Кайраткали]] || 14 |- ! 14138 | [[Каман]] || 14 |- ! 14139 | [[Кайраткан]] || 14 |- ! 14140 | [[Ізім]] || 14 |- ! 14141 | [[Кайраш]] || 14 |- ! 14142 | [[Каскен]] || 14 |- ! 14143 | [[Зулкайнар]] || 14 |- ! 14144 | [[Зейінбек]] || 14 |- ! 14145 | [[Кабдулманап]] || 14 |- ! 14146 | [[Жетпыс]] || 14 |- ! 14147 | [[Илиан]] || 14 |- ! 14148 | [[Жарылқаған]] || 14 |- ! 14149 | [[Карабатыр]] || 14 |- ! 14150 | [[Исмаилжан]] || 14 |- ! 14151 | [[Жолдыгул]] || 14 |- ! 14152 | [[Закирбек]] || 14 |- ! 14153 | [[Карамадин]] || 14 |- ! 14154 | [[Жауынгер]] || 14 |- ! 14155 | [[Женисгали]] || 14 |- ! 14156 | [[Жаскыран]] || 14 |- ! 14157 | [[Кайрла]] || 14 |- ! 14158 | [[Исмурат]] || 14 |- ! 14159 | [[Караш]] || 14 |- ! 14160 | [[Жошыхан]] || 14 |- ! 14161 | [[Кайыпжан]] || 14 |- ! 14162 | [[Исо]] || 14 |- ! 14163 | [[Карашбай]] || 14 |- ! 14164 | [[Кенебай]] || 14 |- ! 14165 | [[Зумрад]] || 14 |- ! 14166 | [[Калмаганбет]] || 14 |- ! 14167 | [[Жумасит]] || 14 |- ! 14168 | [[Зинула]] || 14 |- ! 14169 | [[Иминжан]] || 14 |- ! 14170 | [[Кенжеали]] || 14 |- ! 14171 | [[Кайыркан]] || 14 |- ! 14172 | [[Зарухан]] || 14 |- ! 14173 | [[Карлен]] || 14 |- ! 14174 | [[Кенжеәлі]] || 14 |- ! 14175 | [[Жанан]] || 14 |- ! 14176 | [[Зейннұр]] || 14 |- ! 14177 | [[Зайнидин]] || 14 |- ! 14178 | [[Калыс]] || 14 |- ! 14179 | [[Имирхан]] || 14 |- ! 14180 | [[Жұлдызбай]] || 14 |- ! 14181 | [[Жолжигит]] || 14 |- ! 14182 | [[Жансугур]] || 14 |- ! 14183 | [[Касимбай]] || 14 |- ! 14184 | [[Исламдин]] || 14 |- ! 14185 | [[Кажигалий]] || 14 |- ! 14186 | [[Жақсығат]] || 14 |- ! 14187 | [[Әлдияр]] || 14 |- ! 14188 | [[Еңлік]] || 14 |- ! 14189 | [[Даулат]] || 14 |- ! 14190 | [[Есиркесин]] || 14 |- ! 14191 | [[Ескер]] || 14 |- ! 14192 | [[Әлімберді]] || 14 |- ! 14193 | [[Дарубай]] || 14 |- ! 14194 | [[Әкпар]] || 14 |- ! 14195 | [[Елісхан]] || 14 |- ! 14196 | [[Елдарын]] || 14 |- ! 14197 | [[Әбілқайр]] || 14 |- ! 14198 | [[Ерблан]] || 14 |- ! 14199 | [[Динмұхамед]] || 14 |- ! 14200 | [[Есемжан]] || 14 |- ! 14201 | [[Елмаз]] || 14 |- ! 14202 | [[Ердали]] || 14 |- ! 14203 | [[Дуненбай]] || 14 |- ! 14204 | [[Әбдіқайым]] || 14 |- ! 14205 | [[Елмар]] || 14 |- ! 14206 | [[Ерикхан]] || 14 |- ! 14207 | [[Еслямгали]] || 14 |- ! 14208 | [[Жакипжан]] || 14 |- ! 14209 | [[Ерсайым]] || 14 |- ! 14210 | [[Дария]] || 14 |- ! 14211 | [[Елмурза]] || 14 |- ! 14212 | [[Дәулетяр]] || 14 |- ! 14213 | [[Едгар]] || 14 |- ! 14214 | [[Ерболған]] || 14 |- ! 14215 | [[Джумагалы]] || 14 |- ! 14216 | [[Әли-Мұса]] || 14 |- ! 14217 | [[Әбсамат]] || 14 |- ! 14218 | [[Досман]] || 14 |- ! 14219 | [[Едеге]] || 14 |- ! 14220 | [[Жазбек]] || 14 |- ! 14221 | [[Динмұхаммед]] || 14 |- ! 14222 | [[Әзрет]] || 14 |- ! 14223 | [[Әбубакр]] || 14 |- ! 14224 | [[Ерсапар]] || 14 |- ! 14225 | [[Есмахамбет]] || 14 |- ! 14226 | [[Ералі]] || 14 |- ! 14227 | [[Ділмұхамбет]] || 14 |- ! 14228 | [[Ермекпай]] || 14 |- ! 14229 | [[Елнұры]] || 14 |- ! 14230 | [[Әбділқадыр]] || 14 |- ! 14231 | [[Есенкабыл]] || 14 |- ! 14232 | [[Жаканша]] || 14 |- ! 14233 | [[Дәстен]] || 14 |- ! 14234 | [[Джексен]] || 14 |- ! 14235 | [[Дин-Мухаммед]] || 14 |- ! 14236 | [[Даулеткалий]] || 14 |- ! 14237 | [[Едильжан]] || 14 |- ! 14238 | [[Әбдімомын]] || 14 |- ! 14239 | [[Демирхан]] || 14 |- ! 14240 | [[Жаксыгул]] || 14 |- ! 14241 | [[Дүйсебек]] || 14 |- ! 14242 | [[Әлиақбар]] || 14 |- ! 14243 | [[Әуезбек]] || 14 |- ! 14244 | [[Елемис]] || 14 |- ! 14245 | [[Жаббарберген]] || 14 |- ! 14246 | [[Әлиман]] || 14 |- ! 14247 | [[Әзи]] || 14 |- ! 14248 | [[Дәуітәлі]] || 14 |- ! 14249 | [[Жавланбек]] || 14 |- ! 14250 | [[Ербөлек]] || 14 |- ! 14251 | [[Әлімқұл]] || 14 |- ! 14252 | [[Діңмұхамед]] || 14 |- ! 14253 | [[Әліпбай]] || 14 |- ! 14254 | [[Догдырхан]] || 14 |- ! 14255 | [[Әбдіәкім]] || 14 |- ! 14256 | [[Ерсаим]] || 14 |- ! 14257 | [[Дүйсенғазы]] || 14 |- ! 14258 | [[Асымжан]] || 14 |- ! 14259 | [[Бахтбай]] || 14 |- ! 14260 | [[Ару]] || 14 |- ! 14261 | [[Бакбер]] || 14 |- ! 14262 | [[Асыльбек]] || 14 |- ! 14263 | [[Балым]] || 14 |- ! 14264 | [[Ашимтай]] || 14 |- ! 14265 | [[Арстамбек]] || 14 |- ! 14266 | [[Габиддин]] || 14 |- ! 14267 | [[Бакдат]] || 14 |- ! 14268 | [[Бекқазы]] || 14 |- ! 14269 | [[Бисенгалы]] || 14 |- ! 14270 | [[Бахдәулет]] || 14 |- ! 14271 | [[Бисенкул]] || 14 |- ! 14272 | [[Биман]] || 14 |- ! 14273 | [[Битуре]] || 14 |- ! 14274 | [[Бақжігіт]] || 14 |- ! 14275 | [[Байлар]] || 14 |- ! 14276 | [[Габдулмажит]] || 14 |- ! 14277 | [[Аядил]] || 14 |- ! 14278 | [[Бейнұр]] || 14 |- ! 14279 | [[Байбота]] || 14 |- ! 14280 | [[Газизолла]] || 14 |- ! 14281 | [[Бозжигит]] || 14 |- ! 14282 | [[Бийсенбай]] || 14 |- ! 14283 | [[Бокан]] || 14 |- ! 14284 | [[Балажан]] || 14 |- ! 14285 | [[Ахет]] || 14 |- ! 14286 | [[Бахжан]] || 14 |- ! 14287 | [[Байдар]] || 14 |- ! 14288 | [[Ахай]] || 14 |- ! 14289 | [[Болебай]] || 14 |- ! 14290 | [[Ғасырлан]] || 14 |- ! 14291 | [[Ахихат]] || 14 |- ! 14292 | [[Аршидин]] || 14 |- ! 14293 | [[Болисбек]] || 14 |- ! 14294 | [[Ауталип]] || 14 |- ! 14295 | [[Балкибек]] || 14 |- ! 14296 | [[Балуанияз]] || 14 |- ! 14297 | [[Ахмад Али]] || 14 |- ! 14298 | [[Бердыкожа]] || 14 |- ! 14299 | [[Берлибай]] || 14 |- ! 14300 | [[Бердак]] || 14 |- ! 14301 | [[Бостанбек]] || 14 |- ! 14302 | [[Батрхан]] || 14 |- ! 14303 | [[Беккабыл]] || 14 |- ! 14304 | [[Батур]] || 14 |- ! 14305 | [[Бастар]] || 14 |- ! 14306 | [[Газизулла]] || 14 |- ! 14307 | [[Аскатбек]] || 14 |- ! 14308 | [[Ғайрат]] || 14 |- ! 14309 | [[Берман]] || 14 |- ! 14310 | [[Бекқайыр]] || 14 |- ! 14311 | [[Архип]] || 14 |- ! 14312 | [[Ахын]] || 14 |- ! 14313 | [[Ауесбай]] || 14 |- ! 14314 | [[Билибай]] || 14 |- ! 14315 | [[Бакытбол]] || 14 |- ! 14316 | [[Базилжан]] || 14 |- ! 14317 | [[Бердовлет]] || 14 |- ! 14318 | [[Бекембай]] || 14 |- ! 14319 | [[Байқоныс]] || 14 |- ! 14320 | [[Ганый]] || 14 |- ! 14321 | [[Бақай]] || 14 |- ! 14322 | [[Гарик]] || 14 |- ! 14323 | [[Багыдат]] || 14 |- ! 14324 | [[Бериккул]] || 14 |- ! 14325 | [[Гейдар]] || 14 |- ! 14326 | [[Ашимкан]] || 14 |- ! 14327 | [[Байкожа]] || 14 |- ! 14328 | [[Ғафуржан]] || 14 |- ! 14329 | [[Бибитхан]] || 14 |- ! 14330 | [[Баирбек]] || 14 |- ! 14331 | [[Ақжолбек]] || 14 |- ! 14332 | [[Абдімәлік]] || 14 |- ! 14333 | [[Абдуаким]] || 14 |- ! 14334 | [[Абдигалим]] || 14 |- ! 14335 | [[Абсемет]] || 14 |- ! 14336 | [[Абатбек]] || 14 |- ! 14337 | [[Аминжан]] || 14 |- ! 14338 | [[Айват]] || 14 |- ! 14339 | [[Адибек]] || 14 |- ! 14340 | [[Абдихалил]] || 14 |- ! 14341 | [[Алім]] || 14 |- ! 14342 | [[Абдул-Азим]] || 14 |- ! 14343 | [[Аитказы]] || 14 |- ! 14344 | [[Абылла]] || 14 |- ! 14345 | [[Ариет]] || 14 |- ! 14346 | [[Ақмерей]] || 14 |- ! 14347 | [[Альтемір]] || 14 |- ! 14348 | [[Айымхан]] || 14 |- ! 14349 | [[Ақназархан]] || 14 |- ! 14350 | [[Адина]] || 14 |- ! 14351 | [[Алтынсарин]] || 14 |- ! 14352 | [[Айқұт]] || 14 |- ! 14353 | [[Альмуханбет]] || 14 |- ! 14354 | [[Ағман]] || 14 |- ! 14355 | [[Абден]] || 14 |- ! 14356 | [[Абузарр]] || 14 |- ! 14357 | [[Азимхон]] || 14 |- ! 14358 | [[Айнарбек]] || 14 |- ! 14359 | [[Аброй]] || 14 |- ! 14360 | [[Акансеры]] || 14 |- ! 14361 | [[Айжарқын]] || 14 |- ! 14362 | [[Айдынхан]] || 14 |- ! 14363 | [[Айдаргали]] || 14 |- ! 14364 | [[Абзат]] || 14 |- ! 14365 | [[Абдулхалим]] || 14 |- ! 14366 | [[Абытхан]] || 14 |- ! 14367 | [[Айтымбет]] || 14 |- ! 14368 | [[Адльбек]] || 14 |- ! 14369 | [[Абдэль]] || 14 |- ! 14370 | [[Айткужа]] || 14 |- ! 14371 | [[Айдулла]] || 14 |- ! 14372 | [[Абдихани]] || 14 |- ! 14373 | [[Ай-Әділ]] || 14 |- ! 14374 | [[Абибилла]] || 14 |- ! 14375 | [[Аимбек]] || 14 |- ! 14376 | [[Абиласан]] || 14 |- ! 14377 | [[Абрам]] || 14 |- ! 14378 | [[Абдулкерим]] || 14 |- ! 14379 | [[Алмухамбет]] || 14 |- ! 14380 | [[Амангельде]] || 14 |- ! 14381 | [[Абадан]] || 14 |- ! 14382 | [[Алтан]] || 14 |- ! 14383 | [[Айсұңқар]] || 14 |- ! 14384 | [[Алтинбай]] || 14 |- ! 14385 | [[Абдугапар]] || 14 |- ! 14386 | [[Адат]] || 14 |- ! 14387 | [[Абжапбар]] || 14 |- ! 14388 | [[Айали]] || 14 |- ! 14389 | [[Алімхан]] || 14 |- ! 14390 | [[Аль-Имран]] || 14 |- ! 14391 | [[Адилькан]] || 14 |- ! 14392 | [[Аделбек]] || 14 |- ! 14393 | [[Арен]] || 14 |- ! 14394 | [[Адия]] || 14 |- ! 14395 | [[Арзу]] || 14 |- ! 14396 | [[Абдивали]] || 14 |- ! 14397 | [[Абугалий]] || 14 |- ! 14398 | [[Актөре]] || 14 |- ! 14399 | [[Адль]] || 14 |- ! 14400 | [[Азаматхан]] || 14 |- ! 14401 | [[Алиден]] || 14 |- ! 14402 | [[Аль-Мади]] || 14 |- ! 14403 | [[Айтахмет]] || 14 |- ! 14404 | [[Аппазбек]] || 14 |- ! 14405 | [[Айтымбек]] || 14 |- ! 14406 | [[Абдірасул]] || 14 |- ! 14407 | [[Альфараб]] || 14 |- ! 14408 | [[Араббай]] || 14 |- ! 14409 | [[Аңсархан]] || 14 |- ! 14410 | [[Шахдат]] || 13 |- ! 14411 | [[Юра]] || 13 |- ! 14412 | [[Ысмаил]] || 13 |- ! 14413 | [[Шыңгыс]] || 13 |- ! 14414 | [[Шергали]] || 13 |- ! 14415 | [[Хадыс]] || 13 |- ! 14416 | [[Хусайын]] || 13 |- ! 14417 | [[Тохтамыс]] || 13 |- ! 14418 | [[Толкынбай]] || 13 |- ! 14419 | [[Турсуналы]] || 13 |- ! 14420 | [[Ускембай]] || 13 |- ! 14421 | [[Тулеугалий]] || 13 |- ! 14422 | [[Хайырбек]] || 13 |- ! 14423 | [[Шадихан]] || 13 |- ! 14424 | [[Торлан]] || 13 |- ! 14425 | [[Фаруқ]] || 13 |- ! 14426 | [[Хобдабай]] || 13 |- ! 14427 | [[Шахзаман]] || 13 |- ! 14428 | [[Тұяқ]] || 13 |- ! 14429 | [[Шамшархан]] || 13 |- ! 14430 | [[Тусип]] || 13 |- ! 14431 | [[Хайриддин]] || 13 |- ! 14432 | [[Трусбек]] || 13 |- ! 14433 | [[Шадиярхан]] || 13 |- ! 14434 | [[Шахриар]] || 13 |- ! 14435 | [[Шерхон]] || 13 |- ! 14436 | [[Хуандах]] || 13 |- ! 14437 | [[Утарбай]] || 13 |- ! 14438 | [[Түсіпхан]] || 13 |- ! 14439 | [[Турахон]] || 13 |- ! 14440 | [[Янгибай]] || 13 |- ! 14441 | [[Шерим]] || 13 |- ! 14442 | [[Халым]] || 13 |- ! 14443 | [[Шадяр]] || 13 |- ! 14444 | [[Ырыскелды]] || 13 |- ! 14445 | [[Шапен]] || 13 |- ! 14446 | [[Шынгали]] || 13 |- ! 14447 | [[Ханапия]] || 13 |- ! 14448 | [[Хызырбек]] || 13 |- ! 14449 | [[Шарипулла]] || 13 |- ! 14450 | [[Ылым]] || 13 |- ! 14451 | [[Усимхан]] || 13 |- ! 14452 | [[Шахаман]] || 13 |- ! 14453 | [[Туле]] || 13 |- ! 14454 | [[Халыкберген]] || 13 |- ! 14455 | [[Тотан]] || 13 |- ! 14456 | [[Шенгелбай]] || 13 |- ! 14457 | [[Тұрлыбай]] || 13 |- ! 14458 | [[Торжан]] || 13 |- ! 14459 | [[Шайман]] || 13 |- ! 14460 | [[Толенбек]] || 13 |- ! 14461 | [[Шона]] || 13 |- ! 14462 | [[Турмыс]] || 13 |- ! 14463 | [[Түсіп]] || 13 |- ! 14464 | [[Юсуфжан]] || 13 |- ! 14465 | [[Шейх-Ислам]] || 13 |- ! 14466 | [[Хидирбай]] || 13 |- ! 14467 | [[Шаригат]] || 13 |- ! 14468 | [[Тұрақбай]] || 13 |- ! 14469 | [[Толик]] || 13 |- ! 14470 | [[Эмил]] || 13 |- ! 14471 | [[Шекен]] || 13 |- ! 14472 | [[Шуак]] || 13 |- ! 14473 | [[Улысбек]] || 13 |- ! 14474 | [[Хазбулат]] || 13 |- ! 14475 | [[Эрпулат]] || 13 |- ! 14476 | [[Шахир]] || 13 |- ! 14477 | [[Эртай]] || 13 |- ! 14478 | [[Шағбан]] || 13 |- ! 14479 | [[Туракул]] || 13 |- ! 14480 | [[Толентай]] || 13 |- ! 14481 | [[Шахидин]] || 13 |- ! 14482 | [[Уркинбай]] || 13 |- ! 14483 | [[Шүкірбек]] || 13 |- ! 14484 | [[Хазрат]] || 13 |- ! 14485 | [[Турдахын]] || 13 |- ! 14486 | [[Ысламбек]] || 13 |- ! 14487 | [[Хамра]] || 13 |- ! 14488 | [[Умбетияр]] || 13 |- ! 14489 | [[Эсмир]] || 13 |- ! 14490 | [[Шері]] || 13 |- ! 14491 | [[Эфе]] || 13 |- ! 14492 | [[Шнарбек]] || 13 |- ! 14493 | [[Халмахан]] || 13 |- ! 14494 | [[Тараз]] || 13 |- ! 14495 | [[Тоқмырза]] || 13 |- ! 14496 | [[Тимирбек]] || 13 |- ! 14497 | [[Сейил]] || 13 |- ! 14498 | [[Саади]] || 13 |- ! 14499 | [[Сагындик]] || 13 |- ! 14500 | [[Ташим]] || 13 |- ! 14501 | [[Сейлихан]] || 13 |- ! 14502 | [[Саур]] || 13 |- ! 14503 | [[Сейсебай]] || 13 |- ! 14504 | [[Салыбай]] || 13 |- ! 14505 | [[Сейтали]] || 13 |- ! 14506 | [[Тайкен]] || 13 |- ! 14507 | [[Розакул]] || 13 |- ! 14508 | [[Сапаргельды]] || 13 |- ! 14509 | [[Садиржан]] || 13 |- ! 14510 | [[Тешебай]] || 13 |- ! 14511 | [[Сейтмухан]] || 13 |- ! 14512 | [[Тлеугажы]] || 13 |- ! 14513 | [[Селбай]] || 13 |- ! 14514 | [[Токмаганбет]] || 13 |- ! 14515 | [[Саяк]] || 13 |- ! 14516 | [[Сүндетулла]] || 13 |- ! 14517 | [[Садыкан]] || 13 |- ! 14518 | [[Сыйлыбек]] || 13 |- ! 14519 | [[Серго]] || 13 |- ! 14520 | [[Таған]] || 13 |- ! 14521 | [[Саидахмет]] || 13 |- ! 14522 | [[Саният]] || 13 |- ! 14523 | [[Рахымтай]] || 13 |- ! 14524 | [[Таспулат]] || 13 |- ! 14525 | [[Саиран]] || 13 |- ! 14526 | [[Сапартай]] || 13 |- ! 14527 | [[Серикпол]] || 13 |- ! 14528 | [[Сарсанбай]] || 13 |- ! 14529 | [[Рустим]] || 13 |- ! 14530 | [[Сарыпбек]] || 13 |- ! 14531 | [[Рахимхан]] || 13 |- ! 14532 | [[Сатканбай]] || 13 |- ! 14533 | [[Сайдалим]] || 13 |- ! 14534 | [[Сауленбек]] || 13 |- ! 14535 | [[Сайдар]] || 13 |- ! 14536 | [[Тойлат]] || 13 |- ! 14537 | [[Руфхат]] || 13 |- ! 14538 | [[Сауыржан]] || 13 |- ! 14539 | [[Рухани]] || 13 |- ! 14540 | [[Толганай]] || 13 |- ! 14541 | [[Сәли]] || 13 |- ! 14542 | [[Саломат]] || 13 |- ! 14543 | [[Сайлаужан]] || 13 |- ! 14544 | [[Сыдиык]] || 13 |- ! 14545 | [[Сәлімкерей]] || 13 |- ! 14546 | [[С]] || 13 |- ! 14547 | [[Сәндіғали]] || 13 |- ! 14548 | [[Саметхан]] || 13 |- ! 14549 | [[Сәнжар]] || 13 |- ! 14550 | [[Самид]] || 13 |- ! 14551 | [[Сахтаган]] || 13 |- ! 14552 | [[Талат]] || 13 |- ! 14553 | [[Рашиден]] || 13 |- ! 14554 | [[Таһир]] || 13 |- ! 14555 | [[Рахматолла]] || 13 |- ! 14556 | [[Тасмагамбет]] || 13 |- ! 14557 | [[Солтанмурат]] || 13 |- ! 14558 | [[Сапаргалый]] || 13 |- ! 14559 | [[Сраждин]] || 13 |- ! 14560 | [[Сапаркан]] || 13 |- ! 14561 | [[Сугирали]] || 13 |- ! 14562 | [[Таупик]] || 13 |- ! 14563 | [[Сугур]] || 13 |- ! 14564 | [[Телагыс]] || 13 |- ! 14565 | [[Суимбай]] || 13 |- ! 14566 | [[Рахметилда]] || 13 |- ! 14567 | [[Суингали]] || 13 |- ! 14568 | [[Сары]] || 13 |- ! 14569 | [[Саламатдин]] || 13 |- ! 14570 | [[Сатжол]] || 13 |- ! 14571 | [[Султан-Бейбарыс]] || 13 |- ! 14572 | [[Сағатжан]] || 13 |- ! 14573 | [[Султанияр]] || 13 |- ! 14574 | [[Тілеп]] || 13 |- ! 14575 | [[Рысказы]] || 13 |- ! 14576 | [[Тобышбай]] || 13 |- ! 14577 | [[Салем]] || 13 |- ! 14578 | [[Тоир]] || 13 |- ! 14579 | [[Сумгат]] || 13 |- ! 14580 | [[Тойганбек]] || 13 |- ! 14581 | [[Сален]] || 13 |- ! 14582 | [[Рихард]] || 13 |- ! 14583 | [[Сундетилла]] || 13 |- ! 14584 | [[Токмурза]] || 13 |- ! 14585 | [[Суюмбай]] || 13 |- ! 14586 | [[Токтасин]] || 13 |- ! 14587 | [[Сүйеу]] || 13 |- ! 14588 | [[Тоқтарәлі]] || 13 |- ! 14589 | [[Салкынбек]] || 13 |- ! 14590 | [[Сүнғат]] || 13 |- ! 14591 | [[Самигула]] || 13 |- ! 14592 | [[Негметжан]] || 13 |- ! 14593 | [[Нұрабек]] || 13 |- ! 14594 | [[Расылбек]] || 13 |- ! 14595 | [[Оразак]] || 13 |- ! 14596 | [[Нұрлыбақыт]] || 13 |- ! 14597 | [[Оразақын]] || 13 |- ! 14598 | [[Ракиш]] || 13 |- ! 14599 | [[Наримжан]] || 13 |- ! 14600 | [[Нургасыр]] || 13 |- ! 14601 | [[Нурбекет]] || 13 |- ! 14602 | [[Мухаммадин]] || 13 |- ! 14603 | [[Оразгалый]] || 13 |- ! 14604 | [[Рабай]] || 13 |- ! 14605 | [[Нурмади]] || 13 |- ! 14606 | [[Онғарбек]] || 13 |- ! 14607 | [[Мырзагалы]] || 13 |- ! 14608 | [[Мұқат]] || 13 |- ! 14609 | [[Нуралым]] || 13 |- ! 14610 | [[Мұхамеднұр]] || 13 |- ! 14611 | [[Нуралыхан]] || 13 |- ! 14612 | [[Олжан]] || 13 |- ! 14613 | [[Оразмухамет]] || 13 |- ! 14614 | [[Патшахан]] || 13 |- ! 14615 | [[Нұрғалы]] || 13 |- ! 14616 | [[Пернеш]] || 13 |- ! 14617 | [[Мухаммед Әли]] || 13 |- ! 14618 | [[Примхан]] || 13 |- ! 14619 | [[Нартбай]] || 13 |- ! 14620 | [[Рагнар]] || 13 |- ! 14621 | [[Нурша]] || 13 |- ! 14622 | [[Омрбек]] || 13 |- ! 14623 | [[Оралқан]] || 13 |- ! 14624 | [[Мұқаметқали]] || 13 |- ! 14625 | [[Нуршайык]] || 13 |- ! 14626 | [[Рақымберді]] || 13 |- ! 14627 | [[Нарша]] || 13 |- ! 14628 | [[Рапих]] || 13 |- ! 14629 | [[Орисбек]] || 13 |- ! 14630 | [[Нұрбала]] || 13 |- ! 14631 | [[Орлан]] || 13 |- ! 14632 | [[Набиден]] || 13 |- ! 14633 | [[Мұстақим]] || 13 |- ! 14634 | [[Рафаэл]] || 13 |- ! 14635 | [[Мухтаргазы]] || 13 |- ! 14636 | [[Мұхамадияр]] || 13 |- ! 14637 | [[Нұрдолла]] || 13 |- ! 14638 | [[Нұрүстем]] || 13 |- ! 14639 | [[Нукен]] || 13 |- ! 14640 | [[Мухаммедкали]] || 13 |- ! 14641 | [[Мухтаргали]] || 13 |- ! 14642 | [[Перде]] || 13 |- ! 14643 | [[Османжан]] || 13 |- ! 14644 | [[Мұра]] || 13 |- ! 14645 | [[Низамеддин]] || 13 |- ! 14646 | [[Мұқанбетқали]] || 13 |- ! 14647 | [[Отегали]] || 13 |- ! 14648 | [[Нагашпай]] || 13 |- ! 14649 | [[Отеули]] || 13 |- ! 14650 | [[Нұралем]] || 13 |- ! 14651 | [[Нургаза]] || 13 |- ! 14652 | [[Нұрхалық]] || 13 |- ! 14653 | [[Мухаммеддин]] || 13 |- ! 14654 | [[Мухаммадрасул]] || 13 |- ! 14655 | [[Мухаммед-Әли]] || 13 |- ! 14656 | [[Нұрханат]] || 13 |- ! 14657 | [[Нұржигит]] || 13 |- ! 14658 | [[Нурбак]] || 13 |- ! 14659 | [[Нажмидин]] || 13 |- ! 14660 | [[Ракимбек]] || 13 |- ! 14661 | [[Мыса]] || 13 |- ! 14662 | [[Ракымгали]] || 13 |- ! 14663 | [[Мухаметрахым]] || 13 |- ! 14664 | [[Нәсихат]] || 13 |- ! 14665 | [[Нұртаңат]] || 13 |- ! 14666 | [[Нагымет]] || 13 |- ! 14667 | [[Өтеш]] || 13 |- ! 14668 | [[Расули]] || 13 |- ! 14669 | [[Нұр-Төре]] || 13 |- ! 14670 | [[Раухан]] || 13 |- ! 14671 | [[Нуреке]] || 13 |- ! 14672 | [[Нурихан]] || 13 |- ! 14673 | [[Нүсіпхан]] || 13 |- ! 14674 | [[Нұқ]] || 13 |- ! 14675 | [[Кошбай]] || 13 |- ! 14676 | [[Мәрден]] || 13 |- ! 14677 | [[Кумісбек]] || 13 |- ! 14678 | [[Мазан]] || 13 |- ! 14679 | [[Мизан]] || 13 |- ! 14680 | [[Майбек]] || 13 |- ! 14681 | [[Қызырбай]] || 13 |- ! 14682 | [[Куптилеу]] || 13 |- ! 14683 | [[Куаншпай]] || 13 |- ! 14684 | [[Кинжитай]] || 13 |- ! 14685 | [[Кыдырәлі]] || 13 |- ! 14686 | [[Қантөре]] || 13 |- ! 14687 | [[Кийкбай]] || 13 |- ! 14688 | [[Кубанычбек]] || 13 |- ! 14689 | [[Кибат]] || 13 |- ! 14690 | [[Князбек]] || 13 |- ! 14691 | [[Мансурали]] || 13 |- ! 14692 | [[Қарабай]] || 13 |- ! 14693 | [[Қабдеш]] || 13 |- ! 14694 | [[Маулетказы]] || 13 |- ! 14695 | [[Маргұлан]] || 13 |- ! 14696 | [[Курманияз]] || 13 |- ! 14697 | [[Мигель]] || 13 |- ! 14698 | [[Кинжетай]] || 13 |- ! 14699 | [[Қажымурат]] || 13 |- ! 14700 | [[Конырат]] || 13 |- ! 14701 | [[Кибадулла]] || 13 |- ! 14702 | [[Кобейхан]] || 13 |- ! 14703 | [[Кулымжан]] || 13 |- ! 14704 | [[Махангали]] || 13 |- ! 14705 | [[Қалбият]] || 13 |- ! 14706 | [[Макзум]] || 13 |- ! 14707 | [[Куваншбек]] || 13 |- ! 14708 | [[Махмуджон]] || 13 |- ! 14709 | [[Курбанкул]] || 13 |- ! 14710 | [[Кипшакбай]] || 13 |- ! 14711 | [[Лазарь]] || 13 |- ! 14712 | [[Курметхан]] || 13 |- ! 14713 | [[Мукамбет]] || 13 |- ! 14714 | [[Кожакан]] || 13 |- ! 14715 | [[Кумырбек]] || 13 |- ! 14716 | [[Қайран]] || 13 |- ! 14717 | [[Қадырболат]] || 13 |- ! 14718 | [[Медыгат]] || 13 |- ! 14719 | [[Мусакул]] || 13 |- ! 14720 | [[Курыш]] || 13 |- ! 14721 | [[Миат]] || 13 |- ! 14722 | [[Кизатулла]] || 13 |- ! 14723 | [[Мидет]] || 13 |- ! 14724 | [[Куспек]] || 13 |- ! 14725 | [[Миержан]] || 13 |- ! 14726 | [[Корикбай]] || 13 |- ! 14727 | [[Мамиржан]] || 13 |- ! 14728 | [[Маджит]] || 13 |- ! 14729 | [[Мийрам]] || 13 |- ! 14730 | [[Мейримбек]] || 13 |- ! 14731 | [[Мийрибек]] || 13 |- ! 14732 | [[Магруп]] || 13 |- ! 14733 | [[Миллят]] || 13 |- ! 14734 | [[Мейрмжан]] || 13 |- ! 14735 | [[Қалас]] || 13 |- ! 14736 | [[Мейртай]] || 13 |- ! 14737 | [[Мирғали]] || 13 |- ! 14738 | [[Мейырхан]] || 13 |- ! 14739 | [[Митхат]] || 13 |- ! 14740 | [[Қайсархан]] || 13 |- ! 14741 | [[Мады]] || 13 |- ! 14742 | [[Мельдебек]] || 13 |- ! 14743 | [[Молдаберген]] || 13 |- ! 14744 | [[Қажым]] || 13 |- ! 14745 | [[Молдакан]] || 13 |- ! 14746 | [[Мендигул]] || 13 |- ! 14747 | [[Монголхан]] || 13 |- ! 14748 | [[Кожанияз]] || 13 |- ! 14749 | [[Мансуржан]] || 13 |- ! 14750 | [[Кушкумбай]] || 13 |- ! 14751 | [[Мохаммедали]] || 13 |- ! 14752 | [[Қайыпназар]] || 13 |- ! 14753 | [[Латип]] || 13 |- ! 14754 | [[Мерам]] || 13 |- ! 14755 | [[Муканбетжан]] || 13 |- ! 14756 | [[Кураш]] || 13 |- ! 14757 | [[Мулдабек]] || 13 |- ! 14758 | [[Қурмет]] || 13 |- ! 14759 | [[Маратали]] || 13 |- ! 14760 | [[Құбайдолла]] || 13 |- ! 14761 | [[Мавлюд]] || 13 |- ! 14762 | [[Кыдирбай]] || 13 |- ! 14763 | [[Мурзабулат]] || 13 |- ! 14764 | [[Мехришат]] || 13 |- ! 14765 | [[Мажен]] || 13 |- ! 14766 | [[Мәдет]] || 13 |- ! 14767 | [[Мәһди]] || 13 |- ! 14768 | [[Магомет]] || 13 |- ! 14769 | [[Ильтай]] || 13 |- ! 14770 | [[Кадылкан]] || 13 |- ! 14771 | [[Жумакадыр]] || 13 |- ! 14772 | [[Кайртас]] || 13 |- ! 14773 | [[Кажикен]] || 13 |- ! 14774 | [[Жараспай]] || 13 |- ! 14775 | [[Каип]] || 13 |- ! 14776 | [[Кайыпбек]] || 13 |- ! 14777 | [[Жомартжан]] || 13 |- ! 14778 | [[Иусуф]] || 13 |- ! 14779 | [[Зәкария]] || 13 |- ! 14780 | [[Ихтиер]] || 13 |- ! 14781 | [[Жасхайрат]] || 13 |- ! 14782 | [[Жансейіл]] || 13 |- ! 14783 | [[Жиенхан]] || 13 |- ! 14784 | [[Жолбосын]] || 13 |- ! 14785 | [[Каиыргали]] || 13 |- ! 14786 | [[Иманқұл]] || 13 |- ! 14787 | [[Зулфикар]] || 13 |- ! 14788 | [[Калан]] || 13 |- ! 14789 | [[Жылкелды]] || 13 |- ! 14790 | [[Калданбек]] || 13 |- ! 14791 | [[Жаным]] || 13 |- ! 14792 | [[Калдияр]] || 13 |- ! 14793 | [[Кажденбек]] || 13 |- ! 14794 | [[Калдыгул]] || 13 |- ! 14795 | [[Зайкен]] || 13 |- ! 14796 | [[Жолгас]] || 13 |- ! 14797 | [[Исламбай]] || 13 |- ! 14798 | [[Калелхан]] || 13 |- ! 14799 | [[Кауынбай]] || 13 |- ! 14800 | [[Жолдабай]] || 13 |- ! 14801 | [[Жулдыбай]] || 13 |- ! 14802 | [[Зинет]] || 13 |- ! 14803 | [[Жумагалый]] || 13 |- ! 14804 | [[Зияуддин]] || 13 |- ! 14805 | [[Ильяш]] || 13 |- ! 14806 | [[Каан]] || 13 |- ! 14807 | [[Жексембы]] || 13 |- ! 14808 | [[Жексенгазы]] || 13 |- ! 14809 | [[Жанқанат]] || 13 |- ! 14810 | [[Имомали]] || 13 |- ! 14811 | [[Жан Али]] || 13 |- ! 14812 | [[Калиолда]] || 13 |- ! 14813 | [[Илшат]] || 13 |- ! 14814 | [[Каллыбек]] || 13 |- ! 14815 | [[Карагул]] || 13 |- ! 14816 | [[Имранали]] || 13 |- ! 14817 | [[Исакан]] || 13 |- ! 14818 | [[Кабдуахит]] || 13 |- ! 14819 | [[Карбек]] || 13 |- ! 14820 | [[Калмукан]] || 13 |- ! 14821 | [[Ильмаз]] || 13 |- ! 14822 | [[Жанатбай]] || 13 |- ! 14823 | [[Картанбай]] || 13 |- ! 14824 | [[Жетписпай]] || 13 |- ! 14825 | [[Жансап]] || 13 |- ! 14826 | [[Калу]] || 13 |- ! 14827 | [[Зеилбек]] || 13 |- ! 14828 | [[Кабдыгалий]] || 13 |- ! 14829 | [[Исламби]] || 13 |- ! 14830 | [[Жастерек]] || 13 |- ! 14831 | [[Жанасбай]] || 13 |- ! 14832 | [[Кабдылкарим]] || 13 |- ! 14833 | [[Кейкі]] || 13 |- ! 14834 | [[Зухрат]] || 13 |- ! 14835 | [[Жандаурен]] || 13 |- ! 14836 | [[Жұбатхан]] || 13 |- ! 14837 | [[Закирхан]] || 13 |- ! 14838 | [[Камбарали]] || 13 |- ! 14839 | [[Избас]] || 13 |- ! 14840 | [[Жаукен]] || 13 |- ! 14841 | [[Жумагожа]] || 13 |- ! 14842 | [[Жолдымурат]] || 13 |- ! 14843 | [[Кенесарыхан]] || 13 |- ! 14844 | [[Жасүлан]] || 13 |- ! 14845 | [[Кайранбек]] || 13 |- ! 14846 | [[Кабидула]] || 13 |- ! 14847 | [[Жексемби]] || 13 |- ! 14848 | [[Ибраем]] || 13 |- ! 14849 | [[Кенишбек]] || 13 |- ! 14850 | [[Иртай]] || 13 |- ! 14851 | [[Жаппарберген]] || 13 |- ! 14852 | [[Жанұлан]] || 13 |- ! 14853 | [[Изжан]] || 13 |- ! 14854 | [[Илларион]] || 13 |- ! 14855 | [[Жанәсіл]] || 13 |- ! 14856 | [[Жамалиден]] || 13 |- ! 14857 | [[Ерке-Булан]] || 13 |- ! 14858 | [[Далихан]] || 13 |- ! 14859 | [[Егенбай]] || 13 |- ! 14860 | [[Ернамыс]] || 13 |- ! 14861 | [[Ергентай]] || 13 |- ! 14862 | [[Әділқасым]] || 13 |- ! 14863 | [[Дарынжан]] || 13 |- ! 14864 | [[Әлжаппар]] || 13 |- ! 14865 | [[Динара]] || 13 |- ! 14866 | [[Ершін]] || 13 |- ! 14867 | [[Дайан]] || 13 |- ! 14868 | [[Дисенбай]] || 13 |- ! 14869 | [[Әлімқожа]] || 13 |- ! 14870 | [[Ельназар]] || 13 |- ! 14871 | [[Әльтайыр]] || 13 |- ! 14872 | [[Ертос]] || 13 |- ! 14873 | [[Әлқайыр]] || 13 |- ! 14874 | [[Әжібай]] || 13 |- ! 14875 | [[Әлрами]] || 13 |- ! 14876 | [[Еркара]] || 13 |- ! 14877 | [[Ержігер]] || 13 |- ! 14878 | [[Естемис]] || 13 |- ! 14879 | [[Дәулетберді]] || 13 |- ! 14880 | [[Дауренхан]] || 13 |- ! 14881 | [[Дербис]] || 13 |- ! 14882 | [[Есентур]] || 13 |- ! 14883 | [[Джаскайрат]] || 13 |- ! 14884 | [[Даурбай]] || 13 |- ! 14885 | [[Енсеген]] || 13 |- ! 14886 | [[Әбілқан]] || 13 |- ! 14887 | [[Әбілсеит]] || 13 |- ! 14888 | [[Дуйсек]] || 13 |- ! 14889 | [[Досғали]] || 13 |- ! 14890 | [[Еркат]] || 13 |- ! 14891 | [[Динмухамедали]] || 13 |- ! 14892 | [[Джамил]] || 13 |- ! 14893 | [[Гилим]] || 13 |- ! 14894 | [[Даулетназар]] || 13 |- ! 14895 | [[Әміралы]] || 13 |- ! 14896 | [[Әбжаппар]] || 13 |- ! 14897 | [[Дүкенбай]] || 13 |- ! 14898 | [[Жаксимурат]] || 13 |- ! 14899 | [[Әмірғазы]] || 13 |- ! 14900 | [[Әли Асқар]] || 13 |- ! 14901 | [[Ержакып]] || 13 |- ! 14902 | [[Әбдімәулен]] || 13 |- ! 14903 | [[Жайлы]] || 13 |- ! 14904 | [[Әлісұлтан]] || 13 |- ! 14905 | [[Ериккали]] || 13 |- ! 14906 | [[Әлтөре]] || 13 |- ! 14907 | [[Ер-Али]] || 13 |- ! 14908 | [[Дженгис]] || 13 |- ! 14909 | [[Даубай]] || 13 |- ! 14910 | [[Дониёрбек]] || 13 |- ! 14911 | [[Әбузар]] || 13 |- ! 14912 | [[Дінәділ]] || 13 |- ! 14913 | [[Есқайыр]] || 13 |- ! 14914 | [[Әлизат]] || 13 |- ! 14915 | [[Дильназ]] || 13 |- ! 14916 | [[Динияр]] || 13 |- ! 14917 | [[Ертұғрыл]] || 13 |- ! 14918 | [[Дін-Мұхамед]] || 13 |- ! 14919 | [[Джумалы]] || 13 |- ! 14920 | [[Ергелды]] || 13 |- ! 14921 | [[Ереш]] || 13 |- ! 14922 | [[Дуйсенгалы]] || 13 |- ! 14923 | [[Ериман]] || 13 |- ! 14924 | [[Ерғани]] || 13 |- ! 14925 | [[Джангабай]] || 13 |- ! 14926 | [[Ескайр]] || 13 |- ! 14927 | [[Жаканбай]] || 13 |- ! 14928 | [[Әбдішүкір]] || 13 |- ! 14929 | [[Дильяс]] || 13 |- ! 14930 | [[Ердесбек]] || 13 |- ! 14931 | [[Діндар]] || 13 |- ! 14932 | [[Әділмырза]] || 13 |- ! 14933 | [[Жакеш]] || 13 |- ! 14934 | [[Жалдыбай]] || 13 |- ! 14935 | [[Докдырбай]] || 13 |- ! 14936 | [[Әшір]] || 13 |- ! 14937 | [[Джангали]] || 13 |- ! 14938 | [[Ертуар]] || 13 |- ! 14939 | [[Ерсалы]] || 13 |- ! 14940 | [[Дариман]] || 13 |- ! 14941 | [[Джумагалий]] || 13 |- ! 14942 | [[Дауіт]] || 13 |- ! 14943 | [[Джамаладдин]] || 13 |- ! 14944 | [[Емил]] || 13 |- ! 14945 | [[Данайбек]] || 13 |- ! 14946 | [[Байкабыл]] || 13 |- ! 14947 | [[Бақырыс]] || 13 |- ! 14948 | [[Баймұхамед]] || 13 |- ! 14949 | [[Биркен]] || 13 |- ! 14950 | [[Асыхат]] || 13 |- ! 14951 | [[Бахытджан]] || 13 |- ! 14952 | [[Асетжан]] || 13 |- ! 14953 | [[Беккалий]] || 13 |- ! 14954 | [[Бозтай]] || 13 |- ! 14955 | [[Батал]] || 13 |- ! 14956 | [[Аселбек]] || 13 |- ! 14957 | [[Ахантай]] || 13 |- ! 14958 | [[Галимтай]] || 13 |- ! 14959 | [[Бапан]] || 13 |- ! 14960 | [[Бернур]] || 13 |- ! 14961 | [[Болаткалий]] || 13 |- ! 14962 | [[Ахмедәли]] || 13 |- ! 14963 | [[Байыс]] || 13 |- ! 14964 | [[Асамбек]] || 13 |- ! 14965 | [[Болатқали]] || 13 |- ! 14966 | [[Баракат]] || 13 |- ! 14967 | [[Асылтаң]] || 13 |- ! 14968 | [[Ауен]] || 13 |- ! 14969 | [[Висхан]] || 13 |- ! 14970 | [[Бахиджан]] || 13 |- ! 14971 | [[Беркимбек]] || 13 |- ! 14972 | [[Асиф]] || 13 |- ! 14973 | [[Аулиехан]] || 13 |- ! 14974 | [[Асемкан]] || 13 |- ! 14975 | [[Баянжан]] || 13 |- ! 14976 | [[Багтыяр]] || 13 |- ! 14977 | [[Байгара]] || 13 |- ! 14978 | [[Бодаубек]] || 13 |- ! 14979 | [[Батирбай]] || 13 |- ! 14980 | [[Бугибай]] || 13 |- ! 14981 | [[Арманхан]] || 13 |- ! 14982 | [[Байқабыл]] || 13 |- ! 14983 | [[Бекіш]] || 13 |- ! 14984 | [[Архабек]] || 13 |- ! 14985 | [[Бакгали]] || 13 |- ! 14986 | [[Батырғазы]] || 13 |- ! 14987 | [[Байжол]] || 13 |- ! 14988 | [[Ғазим]] || 13 |- ! 14989 | [[Арнамыс]] || 13 |- ! 14990 | [[Ахрам]] || 13 |- ! 14991 | [[Байбатша]] || 13 |- ! 14992 | [[Бизак]] || 13 |- ! 14993 | [[Армангали]] || 13 |- ! 14994 | [[Бейсенкан]] || 13 |- ! 14995 | [[Габдулхамит]] || 13 |- ! 14996 | [[Балмырза]] || 13 |- ! 14997 | [[Ғабибулла]] || 13 |- ! 14998 | [[Галиахмет]] || 13 |- ! 14999 | [[Асланхан]] || 13 |- ! 15000 | [[Ғалибек]] || 13 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 47ecw8cfc1ih8n9c4jytcfdc7yef9cq 3579495 3579488 2026-04-09T08:51:43Z Kaiyr 3134 3579495 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 1,3% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 10001 | [[Қожа]] || 24 |- ! 10002 | [[Кият]] || 24 |- ! 10003 | [[Қорғанбай]] || 24 |- ! 10004 | [[Косымбай]] || 24 |- ! 10005 | [[Қуанәлі]] || 24 |- ! 10006 | [[Көлбай]] || 24 |- ! 10007 | [[Қурманғазы]] || 24 |- ! 10008 | [[Мауленбек]] || 24 |- ! 10009 | [[Магаш]] || 24 |- ! 10010 | [[Куттыгул]] || 24 |- ! 10011 | [[Магди]] || 24 |- ! 10012 | [[Мерамбек]] || 24 |- ! 10013 | [[Купжасар]] || 24 |- ! 10014 | [[Қабланбек]] || 24 |- ! 10015 | [[Мусалим]] || 24 |- ! 10016 | [[Мохаммед]] || 24 |- ! 10017 | [[Манапбай]] || 24 |- ! 10018 | [[Мусағали]] || 24 |- ! 10019 | [[Жандилла]] || 24 |- ! 10020 | [[Кемелжан]] || 24 |- ! 10021 | [[Иззатулла]] || 24 |- ! 10022 | [[Зейлбек]] || 24 |- ! 10023 | [[Кайнулла]] || 24 |- ! 10024 | [[Икрамжан]] || 24 |- ! 10025 | [[Кабдыкарим]] || 24 |- ! 10026 | [[Жанаткан]] || 24 |- ! 10027 | [[Жаханша]] || 24 |- ! 10028 | [[Кабанбай]] || 24 |- ! 10029 | [[Жасылбек]] || 24 |- ! 10030 | [[Ирбулат]] || 24 |- ! 10031 | [[Кашкынбай]] || 24 |- ! 10032 | [[Жолшибек]] || 24 |- ! 10033 | [[Жұбандық]] || 24 |- ! 10034 | [[Жукен]] || 24 |- ! 10035 | [[Зураб]] || 24 |- ! 10036 | [[Исламиддин]] || 24 |- ! 10037 | [[Каркын]] || 24 |- ! 10038 | [[Казыкен]] || 24 |- ! 10039 | [[Зарипбай]] || 24 |- ! 10040 | [[Жетписбек]] || 24 |- ! 10041 | [[Жумагельди]] || 24 |- ! 10042 | [[Кенжегара]] || 24 |- ! 10043 | [[Казахстан]] || 24 |- ! 10044 | [[Кабылкан]] || 24 |- ! 10045 | [[Жоныс]] || 24 |- ! 10046 | [[Имам]] || 24 |- ! 10047 | [[Ердібек]] || 24 |- ! 10048 | [[Ермади]] || 24 |- ! 10049 | [[Дәуітхан]] || 24 |- ! 10050 | [[Джанбырбай]] || 24 |- ! 10051 | [[Ділдабек]] || 24 |- ! 10052 | [[Гилым]] || 24 |- ! 10053 | [[Данар]] || 24 |- ! 10054 | [[Демирель]] || 24 |- ! 10055 | [[Елсүйер]] || 24 |- ! 10056 | [[Даурембек]] || 24 |- ! 10057 | [[Есгали]] || 24 |- ! 10058 | [[Досмахамбет]] || 24 |- ! 10059 | [[Жадігер]] || 24 |- ! 10060 | [[Есенияз]] || 24 |- ! 10061 | [[Дюсентай]] || 24 |- ! 10062 | [[Дуисенбек]] || 24 |- ! 10063 | [[Әбиірбек]] || 24 |- ! 10064 | [[Елгазы]] || 24 |- ! 10065 | [[Дэниз]] || 24 |- ! 10066 | [[Есилбек]] || 24 |- ! 10067 | [[Динат]] || 24 |- ! 10068 | [[Есілжан]] || 24 |- ! 10069 | [[Джусуп]] || 24 |- ! 10070 | [[Ескара]] || 24 |- ! 10071 | [[Диарбек]] || 24 |- ! 10072 | [[Әли-Асқар]] || 24 |- ! 10073 | [[Даулетбак]] || 24 |- ! 10074 | [[Елес]] || 24 |- ! 10075 | [[Әбдумәлік]] || 24 |- ! 10076 | [[Дәмир]] || 24 |- ! 10077 | [[Ермаш]] || 24 |- ! 10078 | [[Ергат]] || 24 |- ! 10079 | [[Ерайдын]] || 24 |- ! 10080 | [[Елеусыз]] || 24 |- ! 10081 | [[Ерасылхан]] || 24 |- ! 10082 | [[Дусенбек]] || 24 |- ! 10083 | [[Ержомарт]] || 24 |- ! 10084 | [[Әбді]] || 24 |- ! 10085 | [[Дәнеш]] || 24 |- ! 10086 | [[Даулыбай]] || 24 |- ! 10087 | [[Ділмұханбет]] || 24 |- ! 10088 | [[Әзізхан]] || 24 |- ! 10089 | [[Беркайыр]] || 24 |- ! 10090 | [[Баят]] || 24 |- ! 10091 | [[Байзулла]] || 24 |- ! 10092 | [[Бекзал]] || 24 |- ! 10093 | [[Аспанбек]] || 24 |- ! 10094 | [[Бескемпир]] || 24 |- ! 10095 | [[Балнұр]] || 24 |- ! 10096 | [[Бекмахамбет]] || 24 |- ! 10097 | [[Бейсенбі]] || 24 |- ! 10098 | [[Асимхан]] || 24 |- ! 10099 | [[Бердыкул]] || 24 |- ! 10100 | [[Аульбек]] || 24 |- ! 10101 | [[Бегнур]] || 24 |- ! 10102 | [[Асылкеней]] || 24 |- ! 10103 | [[Бекбота]] || 24 |- ! 10104 | [[Байдильда]] || 24 |- ! 10105 | [[Артай]] || 24 |- ! 10106 | [[Бобуржон]] || 24 |- ! 10107 | [[Барзу]] || 24 |- ! 10108 | [[Аянали]] || 24 |- ! 10109 | [[Байқожа]] || 24 |- ! 10110 | [[Бегей]] || 24 |- ! 10111 | [[Баяшат]] || 24 |- ! 10112 | [[Балгат]] || 24 |- ! 10113 | [[Ахметкерей]] || 24 |- ! 10114 | [[Арсыланбек]] || 24 |- ! 10115 | [[Ахтилек]] || 24 |- ! 10116 | [[Бакытали]] || 24 |- ! 10117 | [[Бекахмет]] || 24 |- ! 10118 | [[Багытбек]] || 24 |- ! 10119 | [[Базылжан]] || 24 |- ! 10120 | [[Буран]] || 24 |- ! 10121 | [[Арыстанбаб]] || 24 |- ! 10122 | [[Байжомарт]] || 24 |- ! 10123 | [[Адалжан]] || 24 |- ! 10124 | [[Авазбек]] || 24 |- ! 10125 | [[Айтакын]] || 24 |- ! 10126 | [[Алдибай]] || 24 |- ! 10127 | [[Амербек]] || 24 |- ! 10128 | [[Аидарбек]] || 24 |- ! 10129 | [[Абдунаби]] || 24 |- ! 10130 | [[Абдилазиз]] || 24 |- ! 10131 | [[Абдижапбар]] || 24 |- ! 10132 | [[Абдырахым]] || 24 |- ! 10133 | [[Ақылдос]] || 24 |- ! 10134 | [[Аликан]] || 24 |- ! 10135 | [[Агман]] || 24 |- ! 10136 | [[Айдаркул]] || 24 |- ! 10137 | [[Алгабай]] || 24 |- ! 10138 | [[Аққожа]] || 24 |- ! 10139 | [[Альмен]] || 24 |- ! 10140 | [[Айдидар]] || 24 |- ! 10141 | [[Альфир]] || 24 |- ! 10142 | [[Абжат]] || 24 |- ! 10143 | [[Абду-Рахим]] || 24 |- ! 10144 | [[Алладин]] || 24 |- ! 10145 | [[Адир]] || 24 |- ! 10146 | [[Айжигит]] || 24 |- ! 10147 | [[Ақылхан]] || 24 |- ! 10148 | [[Айлин]] || 24 |- ! 10149 | [[Айтуре]] || 24 |- ! 10150 | [[Аймаханбет]] || 24 |- ! 10151 | [[Агын]] || 24 |- ! 10152 | [[Абдықадыр]] || 24 |- ! 10153 | [[Араб]] || 24 |- ! 10154 | [[Абдикахар]] || 24 |- ! 10155 | [[Ардашер]] || 24 |- ! 10156 | [[Абдинасир]] || 24 |- ! 10157 | [[Абдыкали]] || 24 |- ! 10158 | [[Шахзодбек]] || 23 |- ! 10159 | [[Усан]] || 23 |- ! 10160 | [[Шамгали]] || 23 |- ! 10161 | [[Шұғайып]] || 23 |- ! 10162 | [[Умбеткали]] || 23 |- ! 10163 | [[Шахнияр]] || 23 |- ! 10164 | [[Эльёр]] || 23 |- ! 10165 | [[Тулюбек]] || 23 |- ! 10166 | [[Шамель]] || 23 |- ! 10167 | [[Уктам]] || 23 |- ! 10168 | [[Умиркул]] || 23 |- ! 10169 | [[Элдияр]] || 23 |- ! 10170 | [[Шотбай]] || 23 |- ! 10171 | [[Хангельды]] || 23 |- ! 10172 | [[Уснатдин]] || 23 |- ! 10173 | [[Хасенхан]] || 23 |- ! 10174 | [[Шахризат]] || 23 |- ! 10175 | [[Хабидолла]] || 23 |- ! 10176 | [[Хыдырбай]] || 23 |- ! 10177 | [[Төлеш]] || 23 |- ! 10178 | [[Турсынтай]] || 23 |- ! 10179 | [[Шабдан]] || 23 |- ! 10180 | [[Тургамбек]] || 23 |- ! 10181 | [[Хуандык]] || 23 |- ! 10182 | [[Туре]] || 23 |- ! 10183 | [[Утебек]] || 23 |- ! 10184 | [[Хуан]] || 23 |- ! 10185 | [[Турдибек]] || 23 |- ! 10186 | [[Тұрғынбек]] || 23 |- ! 10187 | [[Хажымурат]] || 23 |- ! 10188 | [[Элёрбек]] || 23 |- ! 10189 | [[Хидаят]] || 23 |- ! 10190 | [[Тулеуш]] || 23 |- ! 10191 | [[Сагидула]] || 23 |- ! 10192 | [[Сарқытбек]] || 23 |- ! 10193 | [[Сапиолла]] || 23 |- ! 10194 | [[Серкпай]] || 23 |- ! 10195 | [[Соломон]] || 23 |- ! 10196 | [[Рахатәлі]] || 23 |- ! 10197 | [[Санатхан]] || 23 |- ! 10198 | [[Сайлыбек]] || 23 |- ! 10199 | [[Рахмади]] || 23 |- ! 10200 | [[Ризахан]] || 23 |- ! 10201 | [[Сарсебай]] || 23 |- ! 10202 | [[Синан]] || 23 |- ! 10203 | [[Суйеугали]] || 23 |- ! 10204 | [[Тілепалды]] || 23 |- ! 10205 | [[Таган]] || 23 |- ! 10206 | [[Темирулан]] || 23 |- ! 10207 | [[Суйындык]] || 23 |- ! 10208 | [[Серафим]] || 23 |- ! 10209 | [[Сауырбек]] || 23 |- ! 10210 | [[Сабиргали]] || 23 |- ! 10211 | [[Тимирхан]] || 23 |- ! 10212 | [[Сейітқасым]] || 23 |- ! 10213 | [[Темрлан]] || 23 |- ! 10214 | [[Серкали]] || 23 |- ! 10215 | [[Такир]] || 23 |- ! 10216 | [[Токтабай]] || 23 |- ! 10217 | [[Самалхан]] || 23 |- ! 10218 | [[Раш]] || 23 |- ! 10219 | [[Сауырбай]] || 23 |- ! 10220 | [[Сартбай]] || 23 |- ! 10221 | [[Мухаммад Амин]] || 23 |- ! 10222 | [[Омурбай]] || 23 |- ! 10223 | [[Огабек]] || 23 |- ! 10224 | [[Нурслям]] || 23 |- ! 10225 | [[Османали]] || 23 |- ! 10226 | [[Мұхамедғали]] || 23 |- ! 10227 | [[Нуркамал]] || 23 |- ! 10228 | [[Мұхаммеддин]] || 23 |- ! 10229 | [[Набий]] || 23 |- ! 10230 | [[Мырзакасым]] || 23 |- ! 10231 | [[Нурибек]] || 23 |- ! 10232 | [[Нұрғожа]] || 23 |- ! 10233 | [[Нығметжан]] || 23 |- ! 10234 | [[Нахып]] || 23 |- ! 10235 | [[Нурхасым]] || 23 |- ! 10236 | [[Нурманбет]] || 23 |- ! 10237 | [[Нуразиз]] || 23 |- ! 10238 | [[Олим]] || 23 |- ! 10239 | [[Нурасхан]] || 23 |- ! 10240 | [[Нурқасым]] || 23 |- ! 10241 | [[Нурел]] || 23 |- ! 10242 | [[Нұрсұңқар]] || 23 |- ! 10243 | [[Нуркасим]] || 23 |- ! 10244 | [[Нұржеңіс]] || 23 |- ! 10245 | [[Нурби]] || 23 |- ! 10246 | [[Раимхан]] || 23 |- ! 10247 | [[Нұресіл]] || 23 |- ! 10248 | [[Нұрат]] || 23 |- ! 10249 | [[Мухаммаджон]] || 23 |- ! 10250 | [[Нұрсағын]] || 23 |- ! 10251 | [[Нұразим]] || 23 |- ! 10252 | [[Нурланхан]] || 23 |- ! 10253 | [[Ратбай]] || 23 |- ! 10254 | [[Нұрхадис]] || 23 |- ! 10255 | [[Нурберды]] || 23 |- ! 10256 | [[Өрлеу]] || 23 |- ! 10257 | [[Муталхан]] || 23 |- ! 10258 | [[Ногайбай]] || 23 |- ! 10259 | [[Низамаддин]] || 23 |- ! 10260 | [[Мухаметәли]] || 23 |- ! 10261 | [[Нәбижан]] || 23 |- ! 10262 | [[Мухамеди]] || 23 |- ! 10263 | [[Қосқанат]] || 23 |- ! 10264 | [[Қаблан]] || 23 |- ! 10265 | [[Мадинұр]] || 23 |- ! 10266 | [[Қалиолла]] || 23 |- ! 10267 | [[Курбангазы]] || 23 |- ! 10268 | [[Құбылайхан]] || 23 |- ! 10269 | [[Курак]] || 23 |- ! 10270 | [[Көбейхан]] || 23 |- ! 10271 | [[Қабиден]] || 23 |- ! 10272 | [[Құрбанали]] || 23 |- ! 10273 | [[Мақат]] || 23 |- ! 10274 | [[Козы-Корпеш]] || 23 |- ! 10275 | [[Курбанжан]] || 23 |- ! 10276 | [[Маршал]] || 23 |- ! 10277 | [[Меңдіғали]] || 23 |- ! 10278 | [[Қожаназар]] || 23 |- ! 10279 | [[Мергалий]] || 23 |- ! 10280 | [[Маули]] || 23 |- ! 10281 | [[Мешітбай]] || 23 |- ! 10282 | [[Коныратбай]] || 23 |- ! 10283 | [[Мизамгали]] || 23 |- ! 10284 | [[Қаратай]] || 23 |- ! 10285 | [[Кожагул]] || 23 |- ! 10286 | [[Кутжан]] || 23 |- ! 10287 | [[Қазақбай]] || 23 |- ! 10288 | [[Мағзам]] || 23 |- ! 10289 | [[Муктарбек]] || 23 |- ! 10290 | [[Кутыбай]] || 23 |- ! 10291 | [[Мекембай]] || 23 |- ! 10292 | [[Кобжан]] || 23 |- ! 10293 | [[Көмекбай]] || 23 |- ! 10294 | [[Мусажан]] || 23 |- ! 10295 | [[Курмангалей]] || 23 |- ! 10296 | [[Каматай]] || 23 |- ! 10297 | [[Жиренше]] || 23 |- ! 10298 | [[Камаш]] || 23 |- ! 10299 | [[Жанмәди]] || 23 |- ! 10300 | [[Жолбарысхан]] || 23 |- ! 10301 | [[Исматилла]] || 23 |- ! 10302 | [[Исембек]] || 23 |- ! 10303 | [[Кабикен]] || 23 |- ! 10304 | [[Карпат]] || 23 |- ! 10305 | [[Жолаушы]] || 23 |- ! 10306 | [[Женисжан]] || 23 |- ! 10307 | [[Жиеней]] || 23 |- ! 10308 | [[Жұманәлі]] || 23 |- ! 10309 | [[Жанмырза]] || 23 |- ! 10310 | [[Кеунимжай]] || 23 |- ! 10311 | [[Каримберди]] || 23 |- ! 10312 | [[Жанадыл]] || 23 |- ! 10313 | [[Истай]] || 23 |- ! 10314 | [[Кадирберген]] || 23 |- ! 10315 | [[Кажимхан]] || 23 |- ! 10316 | [[Зорбай]] || 23 |- ! 10317 | [[Исакул]] || 23 |- ! 10318 | [[Иманмади]] || 23 |- ! 10319 | [[Илхамжан]] || 23 |- ! 10320 | [[Камариден]] || 23 |- ! 10321 | [[Женысбек]] || 23 |- ! 10322 | [[Калхаман]] || 23 |- ! 10323 | [[Жасбулат]] || 23 |- ! 10324 | [[Исса]] || 23 |- ! 10325 | [[Кеңесбай]] || 23 |- ! 10326 | [[Зафарбек]] || 23 |- ! 10327 | [[Жанияр]] || 23 |- ! 10328 | [[Жусупали]] || 23 |- ! 10329 | [[Жанбақыт]] || 23 |- ! 10330 | [[Зарубай]] || 23 |- ! 10331 | [[Жұмахмет]] || 23 |- ! 10332 | [[Идеят]] || 23 |- ! 10333 | [[Калимбек]] || 23 |- ! 10334 | [[Кабжан]] || 23 |- ! 10335 | [[Измурат]] || 23 |- ! 10336 | [[Ердулла]] || 23 |- ! 10337 | [[Ерджан]] || 23 |- ! 10338 | [[Әліп]] || 23 |- ! 10339 | [[Есқуат]] || 23 |- ! 10340 | [[Ергелди]] || 23 |- ! 10341 | [[Есым]] || 23 |- ! 10342 | [[Елжар]] || 23 |- ! 10343 | [[Досет]] || 23 |- ! 10344 | [[Ерлихан]] || 23 |- ! 10345 | [[Еркелди]] || 23 |- ! 10346 | [[Денислам]] || 23 |- ! 10347 | [[Ділдар]] || 23 |- ! 10348 | [[Жаксыгелди]] || 23 |- ! 10349 | [[Әдилбек]] || 23 |- ! 10350 | [[Есилбай]] || 23 |- ! 10351 | [[Әдилет]] || 23 |- ! 10352 | [[Ерсамат]] || 23 |- ! 10353 | [[Әдият]] || 23 |- ! 10354 | [[Әлмәди]] || 23 |- ! 10355 | [[Дастем]] || 23 |- ! 10356 | [[Ерлык]] || 23 |- ! 10357 | [[Джанузак]] || 23 |- ! 10358 | [[Есенгул]] || 23 |- ! 10359 | [[Датқа]] || 23 |- ! 10360 | [[Дуисен]] || 23 |- ! 10361 | [[Диляр]] || 23 |- ! 10362 | [[Жайшылық]] || 23 |- ! 10363 | [[Әлемгер]] || 23 |- ! 10364 | [[Данебай]] || 23 |- ! 10365 | [[Еркн]] || 23 |- ! 10366 | [[Жалал]] || 23 |- ! 10367 | [[Жамагат]] || 23 |- ! 10368 | [[Ерғабыл]] || 23 |- ! 10369 | [[Еренсиз]] || 23 |- ! 10370 | [[Әліасқар]] || 23 |- ! 10371 | [[Арсалан]] || 23 |- ! 10372 | [[Билимхан]] || 23 |- ! 10373 | [[Галимжон]] || 23 |- ! 10374 | [[Бахтяр]] || 23 |- ! 10375 | [[Баққонды]] || 23 |- ! 10376 | [[Бимухан]] || 23 |- ! 10377 | [[Ахрорбек]] || 23 |- ! 10378 | [[Ахатбек]] || 23 |- ! 10379 | [[Барлыбек]] || 23 |- ! 10380 | [[Баскар]] || 23 |- ! 10381 | [[Берикгали]] || 23 |- ! 10382 | [[Бакитхан]] || 23 |- ! 10383 | [[Арыстамбек]] || 23 |- ! 10384 | [[Багдавлет]] || 23 |- ! 10385 | [[Беркутбай]] || 23 |- ! 10386 | [[Болотбек]] || 23 |- ! 10387 | [[Бекзатбек]] || 23 |- ! 10388 | [[Базарәлі]] || 23 |- ! 10389 | [[Бахатжан]] || 23 |- ! 10390 | [[Боромбай]] || 23 |- ! 10391 | [[Ганият]] || 23 |- ! 10392 | [[Асылгали]] || 23 |- ! 10393 | [[Баймухамед]] || 23 |- ! 10394 | [[Ботан]] || 23 |- ! 10395 | [[Ғаббас]] || 23 |- ! 10396 | [[Асылгерей]] || 23 |- ! 10397 | [[Бекдаир]] || 23 |- ! 10398 | [[Бөкей]] || 23 |- ! 10399 | [[Бақтілек]] || 23 |- ! 10400 | [[Бакчан]] || 23 |- ! 10401 | [[Байсалбай]] || 23 |- ! 10402 | [[Бегімбет]] || 23 |- ! 10403 | [[Асылзада]] || 23 |- ! 10404 | [[Бримжан]] || 23 |- ! 10405 | [[Ахтай]] || 23 |- ! 10406 | [[Букейхан]] || 23 |- ! 10407 | [[Атакелді]] || 23 |- ! 10408 | [[Балхыбек]] || 23 |- ! 10409 | [[Арнау]] || 23 |- ! 10410 | [[Бархат]] || 23 |- ! 10411 | [[Бахтберген]] || 23 |- ! 10412 | [[Баимбет]] || 23 |- ! 10413 | [[Бексанат]] || 23 |- ! 10414 | [[Бейбарыссұлтан]] || 23 |- ! 10415 | [[Бейнеубай]] || 23 |- ! 10416 | [[Бұхарбай]] || 23 |- ! 10417 | [[Баир]] || 23 |- ! 10418 | [[Аширалы]] || 23 |- ! 10419 | [[Абдулхай]] || 23 |- ! 10420 | [[Абдуғафур]] || 23 |- ! 10421 | [[Амантұрлы]] || 23 |- ! 10422 | [[Алмар]] || 23 |- ! 10423 | [[Акжаркын]] || 23 |- ! 10424 | [[Алмен]] || 23 |- ! 10425 | [[Айтмұхамед]] || 23 |- ! 10426 | [[Абзелбек]] || 23 |- ! 10427 | [[Ағәділ]] || 23 |- ! 10428 | [[Алнияз]] || 23 |- ! 10429 | [[Алихон]] || 23 |- ! 10430 | [[Ажинияз]] || 23 |- ! 10431 | [[Адилкерей]] || 23 |- ! 10432 | [[Аймуханбет]] || 23 |- ! 10433 | [[Алиомар]] || 23 |- ! 10434 | [[Абихан]] || 23 |- ! 10435 | [[Айтмұхан]] || 23 |- ! 10436 | [[Абдуннұр]] || 23 |- ! 10437 | [[Аметхан]] || 23 |- ! 10438 | [[Абдуохап]] || 23 |- ! 10439 | [[Абдулгазиз]] || 23 |- ! 10440 | [[Абылғазы]] || 23 |- ! 10441 | [[Амиркан]] || 23 |- ! 10442 | [[Абдихадир]] || 23 |- ! 10443 | [[Абдуссалям]] || 23 |- ! 10444 | [[Альсейт]] || 23 |- ! 10445 | [[Адий]] || 23 |- ! 10446 | [[Альфинур]] || 23 |- ! 10447 | [[Адилмурат]] || 23 |- ! 10448 | [[Амалхан]] || 23 |- ! 10449 | [[Абу Мансур]] || 23 |- ! 10450 | [[Шалатай]] || 22 |- ! 10451 | [[Хамзабек]] || 22 |- ! 10452 | [[Тұрархан]] || 22 |- ! 10453 | [[Халель]] || 22 |- ! 10454 | [[Турисбек]] || 22 |- ! 10455 | [[Турлыгазы]] || 22 |- ! 10456 | [[Шакәрім]] || 22 |- ! 10457 | [[Урозали]] || 22 |- ! 10458 | [[Шапхат]] || 22 |- ! 10459 | [[Эльшан]] || 22 |- ! 10460 | [[Шамсидин]] || 22 |- ! 10461 | [[Тузелбек]] || 22 |- ! 10462 | [[Шамсат]] || 22 |- ! 10463 | [[Турдыгали]] || 22 |- ! 10464 | [[Шайхидин]] || 22 |- ! 10465 | [[Умертай]] || 22 |- ! 10466 | [[Шынжырбай]] || 22 |- ! 10467 | [[Уринбосар]] || 22 |- ! 10468 | [[Шолпанбек]] || 22 |- ! 10469 | [[Утегул]] || 22 |- ! 10470 | [[Шамсутдин]] || 22 |- ! 10471 | [[Узбекбай]] || 22 |- ! 10472 | [[Хасымхан]] || 22 |- ! 10473 | [[Хабибуллаһ]] || 22 |- ! 10474 | [[Халидолла]] || 22 |- ! 10475 | [[Хандәулет]] || 22 |- ! 10476 | [[Ханназар]] || 22 |- ! 10477 | [[Тұрғали]] || 22 |- ! 10478 | [[Ханбатыр]] || 22 |- ! 10479 | [[Уәлибек]] || 22 |- ! 10480 | [[Хайрош]] || 22 |- ! 10481 | [[Тугель]] || 22 |- ! 10482 | [[Эрлик]] || 22 |- ! 10483 | [[Хамет]] || 22 |- ! 10484 | [[Хашим]] || 22 |- ! 10485 | [[Сабырәлі]] || 22 |- ! 10486 | [[Собиржон]] || 22 |- ! 10487 | [[Тілес]] || 22 |- ! 10488 | [[Телеген]] || 22 |- ! 10489 | [[Серим]] || 22 |- ! 10490 | [[Талапберген]] || 22 |- ! 10491 | [[Тоқберген]] || 22 |- ! 10492 | [[Серіхан]] || 22 |- ! 10493 | [[Тлеккабул]] || 22 |- ! 10494 | [[Рифкат]] || 22 |- ! 10495 | [[Тасыбай]] || 22 |- ! 10496 | [[Темеркан]] || 22 |- ! 10497 | [[Токкожа]] || 22 |- ! 10498 | [[Серкен]] || 22 |- ! 10499 | [[Сағыдат]] || 22 |- ! 10500 | [[Темиркул]] || 22 |- ! 10501 | [[Сани]] || 22 |- ! 10502 | [[Сапаргазы]] || 22 |- ! 10503 | [[Рахимтай]] || 22 |- ! 10504 | [[Рувим]] || 22 |- ! 10505 | [[Саиын]] || 22 |- ! 10506 | [[Сәби]] || 22 |- ! 10507 | [[Рахымғали]] || 22 |- ! 10508 | [[Сәбитхан]] || 22 |- ! 10509 | [[Тлеули]] || 22 |- ! 10510 | [[Сейтбай]] || 22 |- ! 10511 | [[Сражатдин]] || 22 |- ! 10512 | [[Саттигул]] || 22 |- ! 10513 | [[Тауекель]] || 22 |- ! 10514 | [[Саттыгул]] || 22 |- ! 10515 | [[Суйинбай]] || 22 |- ! 10516 | [[Танжарик]] || 22 |- ! 10517 | [[Токташ]] || 22 |- ! 10518 | [[Сүндетәли]] || 22 |- ! 10519 | [[Саяуш]] || 22 |- ! 10520 | [[Сатыбек]] || 22 |- ! 10521 | [[Сағымжан]] || 22 |- ! 10522 | [[Скандарбек]] || 22 |- ! 10523 | [[Онербай]] || 22 |- ! 10524 | [[Нұрмади]] || 22 |- ! 10525 | [[Нұрхамит]] || 22 |- ! 10526 | [[Нурмухамад]] || 22 |- ! 10527 | [[Низаматдин]] || 22 |- ! 10528 | [[Отеш]] || 22 |- ! 10529 | [[Нуркеш]] || 22 |- ! 10530 | [[Нұрағат]] || 22 |- ! 10531 | [[Мұңайтпас]] || 22 |- ! 10532 | [[Мухтаржан]] || 22 |- ! 10533 | [[Пирман]] || 22 |- ! 10534 | [[Оскинбай]] || 22 |- ! 10535 | [[Нұралыхан]] || 22 |- ! 10536 | [[Нугыман]] || 22 |- ! 10537 | [[Нурлубай]] || 22 |- ! 10538 | [[Нұрболған]] || 22 |- ! 10539 | [[Мұхамед-Әли]] || 22 |- ! 10540 | [[Науырзбай]] || 22 |- ! 10541 | [[Насрулла]] || 22 |- ! 10542 | [[Мұхамед-Али]] || 22 |- ! 10543 | [[Нұрдулат]] || 22 |- ! 10544 | [[Мұхаммәд]] || 22 |- ! 10545 | [[Наил]] || 22 |- ! 10546 | [[Райжан]] || 22 |- ! 10547 | [[Ракыш]] || 22 |- ! 10548 | [[Нуркадыр]] || 22 |- ! 10549 | [[Рафис]] || 22 |- ! 10550 | [[Нукусбай]] || 22 |- ! 10551 | [[Нурзада]] || 22 |- ! 10552 | [[Нурданбек]] || 22 |- ! 10553 | [[Нарғұлан]] || 22 |- ! 10554 | [[Нұрсайд]] || 22 |- ! 10555 | [[Қожакелді]] || 22 |- ! 10556 | [[Қайратжан]] || 22 |- ! 10557 | [[Майданбек]] || 22 |- ! 10558 | [[Малкаждар]] || 22 |- ! 10559 | [[Қанабек]] || 22 |- ! 10560 | [[Мейремхан]] || 22 |- ! 10561 | [[Маткерим]] || 22 |- ! 10562 | [[Мейыржан]] || 22 |- ! 10563 | [[Колдасын]] || 22 |- ! 10564 | [[Курбонали]] || 22 |- ! 10565 | [[Махамет]] || 22 |- ! 10566 | [[Мелдеби]] || 22 |- ! 10567 | [[Меерхан]] || 22 |- ! 10568 | [[Кәміл]] || 22 |- ! 10569 | [[Масуд]] || 22 |- ! 10570 | [[Қалмұхаммед]] || 22 |- ! 10571 | [[Курманкул]] || 22 |- ! 10572 | [[Құрбанғали]] || 22 |- ! 10573 | [[Мағауя]] || 22 |- ! 10574 | [[Кынабек]] || 22 |- ! 10575 | [[Музапар]] || 22 |- ! 10576 | [[Кубай]] || 22 |- ! 10577 | [[Мукангали]] || 22 |- ! 10578 | [[Мадиниет]] || 22 |- ! 10579 | [[Мулдагали]] || 22 |- ! 10580 | [[Қайыркелді]] || 22 |- ! 10581 | [[Копболсын]] || 22 |- ! 10582 | [[Мәдижан]] || 22 |- ! 10583 | [[Магдан]] || 22 |- ! 10584 | [[Мәмбет]] || 22 |- ! 10585 | [[Мадыхан]] || 22 |- ! 10586 | [[Маннап]] || 22 |- ! 10587 | [[Зайырбек]] || 22 |- ! 10588 | [[Кенжабай]] || 22 |- ! 10589 | [[Кенгес]] || 22 |- ! 10590 | [[Жеткен]] || 22 |- ! 10591 | [[Зинел]] || 22 |- ! 10592 | [[Жанызак]] || 22 |- ! 10593 | [[Карамаддин]] || 22 |- ! 10594 | [[Каллибек]] || 22 |- ! 10595 | [[Журагат]] || 22 |- ! 10596 | [[Ильгизар]] || 22 |- ! 10597 | [[Кенжеғазы]] || 22 |- ! 10598 | [[Кайбулла]] || 22 |- ! 10599 | [[Калаубай]] || 22 |- ! 10600 | [[Жанабіл]] || 22 |- ! 10601 | [[Ират]] || 22 |- ! 10602 | [[Калымхан]] || 22 |- ! 10603 | [[Жансүйер]] || 22 |- ! 10604 | [[Катарбай]] || 22 |- ! 10605 | [[Жамбулбек]] || 22 |- ! 10606 | [[Исламнұр]] || 22 |- ! 10607 | [[Жандархан]] || 22 |- ! 10608 | [[Жас-Улан]] || 22 |- ! 10609 | [[Кенжеахмет]] || 22 |- ! 10610 | [[Жанарс]] || 22 |- ! 10611 | [[Иманнұр]] || 22 |- ! 10612 | [[Жолдасқали]] || 22 |- ! 10613 | [[Кансеит]] || 22 |- ! 10614 | [[Камалидин]] || 22 |- ! 10615 | [[Жусипхан]] || 22 |- ! 10616 | [[Жамсап]] || 22 |- ! 10617 | [[Йунус]] || 22 |- ! 10618 | [[Жаңарыс]] || 22 |- ! 10619 | [[Каракул]] || 22 |- ! 10620 | [[Жамел]] || 22 |- ! 10621 | [[Жүрсінбек]] || 22 |- ! 10622 | [[Жылкелді]] || 22 |- ! 10623 | [[Калидолла]] || 22 |- ! 10624 | [[Жанбырбек]] || 22 |- ! 10625 | [[Демеухан]] || 22 |- ! 10626 | [[Жамалдин]] || 22 |- ! 10627 | [[Жалелхан]] || 22 |- ! 10628 | [[Дагистан]] || 22 |- ! 10629 | [[Даврен]] || 22 |- ! 10630 | [[Әбуәли]] || 22 |- ! 10631 | [[Әлиакпар]] || 22 |- ! 10632 | [[Доскан]] || 22 |- ! 10633 | [[Еркинали]] || 22 |- ! 10634 | [[Әбу-Насыр]] || 22 |- ! 10635 | [[Есентемір]] || 22 |- ! 10636 | [[Естуре]] || 22 |- ! 10637 | [[Дінмұхаммедәлі]] || 22 |- ! 10638 | [[Дулати]] || 22 |- ! 10639 | [[Елгонды]] || 22 |- ! 10640 | [[Әбдіәшім]] || 22 |- ! 10641 | [[Әбілтай]] || 22 |- ! 10642 | [[Әлтай]] || 22 |- ! 10643 | [[Жазыбек]] || 22 |- ! 10644 | [[Елмырза]] || 22 |- ! 10645 | [[Даулетпек]] || 22 |- ! 10646 | [[Даулбек]] || 22 |- ! 10647 | [[Еркали]] || 22 |- ! 10648 | [[Ерекен]] || 22 |- ! 10649 | [[Ер-Асыл]] || 22 |- ! 10650 | [[Дауыр]] || 22 |- ! 10651 | [[Әкімбай]] || 22 |- ! 10652 | [[Динасил]] || 22 |- ! 10653 | [[Жаксылық]] || 22 |- ! 10654 | [[Есмагзам]] || 22 |- ! 10655 | [[Ермухаммет]] || 22 |- ! 10656 | [[Дониер]] || 22 |- ! 10657 | [[Егемен]] || 22 |- ! 10658 | [[Диана]] || 22 |- ! 10659 | [[Елебек]] || 22 |- ! 10660 | [[Досыбай]] || 22 |- ! 10661 | [[Жалгау]] || 22 |- ! 10662 | [[Жабайхан]] || 22 |- ! 10663 | [[Дуйсемби]] || 22 |- ! 10664 | [[Ертан]] || 22 |- ! 10665 | [[Джихангир]] || 22 |- ! 10666 | [[Ахмет-Әли]] || 22 |- ! 10667 | [[Балғымбек]] || 22 |- ! 10668 | [[Ғази]] || 22 |- ! 10669 | [[Багиткали]] || 22 |- ! 10670 | [[Бакыткалий]] || 22 |- ! 10671 | [[Бермагамбет]] || 22 |- ! 10672 | [[Асанби]] || 22 |- ! 10673 | [[Бермаганбет]] || 22 |- ! 10674 | [[Гамлет]] || 22 |- ! 10675 | [[Бернат]] || 22 |- ! 10676 | [[Бектан]] || 22 |- ! 10677 | [[Батай]] || 22 |- ! 10678 | [[Атлан]] || 22 |- ! 10679 | [[Бесимбай]] || 22 |- ! 10680 | [[Ахметияр]] || 22 |- ! 10681 | [[Асимжан]] || 22 |- ! 10682 | [[Гадылжан]] || 22 |- ! 10683 | [[Бекентай]] || 22 |- ! 10684 | [[Галиден]] || 22 |- ! 10685 | [[Билолбек]] || 22 |- ! 10686 | [[Асилхон]] || 22 |- ! 10687 | [[Баграт]] || 22 |- ! 10688 | [[Асем]] || 22 |- ! 10689 | [[Бимбет]] || 22 |- ! 10690 | [[Бахи]] || 22 |- ! 10691 | [[Бимен]] || 22 |- ! 10692 | [[Бектурсин]] || 22 |- ! 10693 | [[Балхан]] || 22 |- ! 10694 | [[Башар]] || 22 |- ! 10695 | [[Бакберды]] || 22 |- ! 10696 | [[Ғабдулғани]] || 22 |- ! 10697 | [[Бахтигали]] || 22 |- ! 10698 | [[Бердигул]] || 22 |- ! 10699 | [[Аянхан]] || 22 |- ! 10700 | [[Бақтілеу]] || 22 |- ! 10701 | [[Бозорбой]] || 22 |- ! 10702 | [[Армон]] || 22 |- ! 10703 | [[Байділда]] || 22 |- ! 10704 | [[Бақытбол]] || 22 |- ! 10705 | [[Бостандық]] || 22 |- ! 10706 | [[Ғалымхан]] || 22 |- ! 10707 | [[Бейбарыс Сұлтан]] || 22 |- ! 10708 | [[Ғанизат]] || 22 |- ! 10709 | [[Багда]] || 22 |- ! 10710 | [[Гасан]] || 22 |- ! 10711 | [[Бактяр]] || 22 |- ! 10712 | [[Баку]] || 22 |- ! 10713 | [[Гафуржан]] || 22 |- ! 10714 | [[Абдулхан]] || 22 |- ! 10715 | [[Абунасир]] || 22 |- ! 10716 | [[Амерлан]] || 22 |- ! 10717 | [[Абубакар]] || 22 |- ! 10718 | [[Ақерке]] || 22 |- ! 10719 | [[Абдукаюм]] || 22 |- ! 10720 | [[Абилкас]] || 22 |- ! 10721 | [[Алманбет]] || 22 |- ! 10722 | [[Айадил]] || 22 |- ! 10723 | [[Алсай]] || 22 |- ! 10724 | [[Аміржан]] || 22 |- ! 10725 | [[Абдураззак]] || 22 |- ! 10726 | [[Анувар]] || 22 |- ! 10727 | [[Айтахан]] || 22 |- ! 10728 | [[Абдул Карим]] || 22 |- ! 10729 | [[Абулкаир]] || 22 |- ! 10730 | [[Абдимаулен]] || 22 |- ! 10731 | [[Айгелді]] || 22 |- ! 10732 | [[Айдемир]] || 22 |- ! 10733 | [[Абжапар]] || 22 |- ! 10734 | [[Абдулбасит]] || 22 |- ! 10735 | [[Айтғали]] || 22 |- ! 10736 | [[Ақай]] || 22 |- ! 10737 | [[Амалбай]] || 22 |- ! 10738 | [[Алдамберген]] || 22 |- ! 10739 | [[Амандәулет]] || 22 |- ! 10740 | [[Альдемир]] || 22 |- ! 10741 | [[Абдираим]] || 22 |- ! 10742 | [[Алга]] || 22 |- ! 10743 | [[Абилмажин]] || 22 |- ! 10744 | [[Абдысадык]] || 22 |- ! 10745 | [[Абдуллин]] || 22 |- ! 10746 | [[Абилкан]] || 22 |- ! 10747 | [[Айдарлы]] || 22 |- ! 10748 | [[Аргинбай]] || 22 |- ! 10749 | [[Аймухамет]] || 22 |- ! 10750 | [[Арислан]] || 22 |- ! 10751 | [[Аидархан]] || 22 |- ! 10752 | [[Алхамбек]] || 22 |- ! 10753 | [[Хызыр]] || 21 |- ! 10754 | [[Шынгызхан]] || 21 |- ! 10755 | [[Яхя]] || 21 |- ! 10756 | [[Хажымухан]] || 21 |- ! 10757 | [[Ырысалды]] || 21 |- ! 10758 | [[Хазретали]] || 21 |- ! 10759 | [[Эрнис]] || 21 |- ! 10760 | [[Турдибай]] || 21 |- ! 10761 | [[Тузел]] || 21 |- ! 10762 | [[Торетай]] || 21 |- ! 10763 | [[Хожаберген]] || 21 |- ! 10764 | [[Тулетай]] || 21 |- ! 10765 | [[Элибек]] || 21 |- ! 10766 | [[Халидулла]] || 21 |- ! 10767 | [[Фирдауси]] || 21 |- ! 10768 | [[Турегелды]] || 21 |- ! 10769 | [[Шотан]] || 21 |- ! 10770 | [[Тургинбай]] || 21 |- ! 10771 | [[Шукурбай]] || 21 |- ! 10772 | [[Шах-Ислам]] || 21 |- ! 10773 | [[Шынали]] || 21 |- ! 10774 | [[Шеркешбай]] || 21 |- ! 10775 | [[Шынжырбек]] || 21 |- ! 10776 | [[Шермухамед]] || 21 |- ! 10777 | [[Фазил]] || 21 |- ! 10778 | [[Тулюбай]] || 21 |- ! 10779 | [[Тынышкали]] || 21 |- ! 10780 | [[Ханбек]] || 21 |- ! 10781 | [[Хыдырбек]] || 21 |- ! 10782 | [[Тохан]] || 21 |- ! 10783 | [[Шагдат]] || 21 |- ! 10784 | [[Хандияр]] || 21 |- ! 10785 | [[Фуркан]] || 21 |- ! 10786 | [[Шиндаулет]] || 21 |- ! 10787 | [[Хабиден]] || 21 |- ! 10788 | [[Хаджи-Мурат]] || 21 |- ! 10789 | [[Шоң]] || 21 |- ! 10790 | [[Рысбол]] || 21 |- ! 10791 | [[Ровшан]] || 21 |- ! 10792 | [[Талжан]] || 21 |- ! 10793 | [[Тахауи]] || 21 |- ! 10794 | [[Султанбейбарс]] || 21 |- ! 10795 | [[Сәду]] || 21 |- ! 10796 | [[Сагидат]] || 21 |- ! 10797 | [[Салық]] || 21 |- ! 10798 | [[Сұлтанбейбарс]] || 21 |- ! 10799 | [[Сагинган]] || 21 |- ! 10800 | [[Салех]] || 21 |- ! 10801 | [[Саилау]] || 21 |- ! 10802 | [[Серкбол]] || 21 |- ! 10803 | [[Султанкул]] || 21 |- ! 10804 | [[Рахманәли]] || 21 |- ! 10805 | [[Садыржан]] || 21 |- ! 10806 | [[Тилеугабыл]] || 21 |- ! 10807 | [[Сейджан]] || 21 |- ! 10808 | [[Рустемхан]] || 21 |- ! 10809 | [[Рахмжан]] || 21 |- ! 10810 | [[Тогайбек]] || 21 |- ! 10811 | [[Тасжан]] || 21 |- ! 10812 | [[Серекжан]] || 21 |- ! 10813 | [[Сындар]] || 21 |- ! 10814 | [[Суан]] || 21 |- ! 10815 | [[Тендык]] || 21 |- ! 10816 | [[Салибек]] || 21 |- ! 10817 | [[Сайболат]] || 21 |- ! 10818 | [[Салижан]] || 21 |- ! 10819 | [[Рефхат]] || 21 |- ! 10820 | [[Сигуат]] || 21 |- ! 10821 | [[Сейтмахан]] || 21 |- ! 10822 | [[Сыйлас]] || 21 |- ! 10823 | [[Самғау]] || 21 |- ! 10824 | [[Саидахмад]] || 21 |- ! 10825 | [[Тлеуберді]] || 21 |- ! 10826 | [[Сабыт]] || 21 |- ! 10827 | [[Тәліп]] || 21 |- ! 10828 | [[Султанғали]] || 21 |- ! 10829 | [[Сайраш]] || 21 |- ! 10830 | [[Сатымбек]] || 21 |- ! 10831 | [[Сұлтан-Ахмет]] || 21 |- ! 10832 | [[Табрис]] || 21 |- ! 10833 | [[Султаналы]] || 21 |- ! 10834 | [[Тишбек]] || 21 |- ! 10835 | [[Нұрмолда]] || 21 |- ! 10836 | [[Насиполла]] || 21 |- ! 10837 | [[Нургалим]] || 21 |- ! 10838 | [[Нурлаш]] || 21 |- ! 10839 | [[Оян]] || 21 |- ! 10840 | [[Нураман]] || 21 |- ! 10841 | [[Нурылла]] || 21 |- ! 10842 | [[Одил]] || 21 |- ! 10843 | [[Назаралы]] || 21 |- ! 10844 | [[Озгерис]] || 21 |- ! 10845 | [[Мұқаметәлі]] || 21 |- ! 10846 | [[Мынжас]] || 21 |- ! 10847 | [[Мусреп]] || 21 |- ! 10848 | [[Нұрамир]] || 21 |- ! 10849 | [[Раббани]] || 21 |- ! 10850 | [[Нурманбек]] || 21 |- ! 10851 | [[Нуркас]] || 21 |- ! 10852 | [[Нұрасылбек]] || 21 |- ! 10853 | [[Мұхитжан]] || 21 |- ! 10854 | [[Нұр-Ахмет]] || 21 |- ! 10855 | [[Нурлангазы]] || 21 |- ! 10856 | [[Нурдаурен]] || 21 |- ! 10857 | [[Нұридін]] || 21 |- ! 10858 | [[Омерсерик]] || 21 |- ! 10859 | [[Мұхамед Әли]] || 21 |- ! 10860 | [[Мырзаахмет]] || 21 |- ! 10861 | [[Ниятулла]] || 21 |- ! 10862 | [[Омерхан]] || 21 |- ! 10863 | [[Мұханбетали]] || 21 |- ! 10864 | [[Нурден]] || 21 |- ! 10865 | [[Пірназар]] || 21 |- ! 10866 | [[Нурдильда]] || 21 |- ! 10867 | [[Раббил]] || 21 |- ! 10868 | [[Мырзаәли]] || 21 |- ! 10869 | [[Разах]] || 21 |- ! 10870 | [[Мутал]] || 21 |- ! 10871 | [[Мұхамедкәрім]] || 21 |- ! 10872 | [[Оразкелди]] || 21 |- ! 10873 | [[Расил]] || 21 |- ! 10874 | [[Нұреділ]] || 21 |- ! 10875 | [[Мұзарт]] || 21 |- ! 10876 | [[Орингали]] || 21 |- ! 10877 | [[Ниетқали]] || 21 |- ! 10878 | [[Нұржүрек]] || 21 |- ! 10879 | [[Мыхтыбек]] || 21 |- ! 10880 | [[Нұркенже]] || 21 |- ! 10881 | [[Куттимурат]] || 21 |- ! 10882 | [[Курмангажы]] || 21 |- ! 10883 | [[Қойлыбай]] || 21 |- ! 10884 | [[Максадбек]] || 21 |- ! 10885 | [[Майлыбек]] || 21 |- ! 10886 | [[Қасымқан]] || 21 |- ! 10887 | [[Қармыс]] || 21 |- ! 10888 | [[Маулетжан]] || 21 |- ! 10889 | [[Муктархан]] || 21 |- ! 10890 | [[Куанышгали]] || 21 |- ! 10891 | [[Муһаммад]] || 21 |- ! 10892 | [[Маутбек]] || 21 |- ! 10893 | [[Мербек]] || 21 |- ! 10894 | [[Қуандык]] || 21 |- ! 10895 | [[Конар]] || 21 |- ! 10896 | [[Көпбосын]] || 21 |- ! 10897 | [[Муканбеткали]] || 21 |- ! 10898 | [[Куламан]] || 21 |- ! 10899 | [[Куламерген]] || 21 |- ! 10900 | [[Мальгаждар]] || 21 |- ! 10901 | [[Муқан]] || 21 |- ! 10902 | [[Кудирет]] || 21 |- ! 10903 | [[Құрманқазы]] || 21 |- ! 10904 | [[Қажмұхан]] || 21 |- ! 10905 | [[Лаик]] || 21 |- ! 10906 | [[Құлахмет]] || 21 |- ! 10907 | [[Куралтай]] || 21 |- ! 10908 | [[Қазыбай]] || 21 |- ! 10909 | [[Кувват]] || 21 |- ! 10910 | [[Куванш]] || 21 |- ! 10911 | [[Мусагалий]] || 21 |- ! 10912 | [[Калим]] || 21 |- ! 10913 | [[Камзе]] || 21 |- ! 10914 | [[Ильясхан]] || 21 |- ! 10915 | [[Жылкыайдар]] || 21 |- ! 10916 | [[Жамол]] || 21 |- ! 10917 | [[Зарыккан]] || 21 |- ! 10918 | [[Исроил]] || 21 |- ! 10919 | [[Иманберді]] || 21 |- ! 10920 | [[Камзат]] || 21 |- ! 10921 | [[Кенгирбай]] || 21 |- ! 10922 | [[Жаппархан]] || 21 |- ! 10923 | [[Кабилбек]] || 21 |- ! 10924 | [[Жолдыхан]] || 21 |- ! 10925 | [[Кадер]] || 21 |- ! 10926 | [[Казтуган]] || 21 |- ! 10927 | [[Исках]] || 21 |- ! 10928 | [[Ибраһім]] || 21 |- ! 10929 | [[Жасарбек]] || 21 |- ! 10930 | [[Жамбылбай]] || 21 |- ! 10931 | [[Ишан]] || 21 |- ! 10932 | [[Зинұр]] || 21 |- ! 10933 | [[Жолдаспек]] || 21 |- ! 10934 | [[Кәкімжан]] || 21 |- ! 10935 | [[Кенжабек]] || 21 |- ! 10936 | [[Капиз]] || 21 |- ! 10937 | [[Карипжан]] || 21 |- ! 10938 | [[Жасқыран]] || 21 |- ! 10939 | [[Жасыұзақ]] || 21 |- ! 10940 | [[Калмагамбет]] || 21 |- ! 10941 | [[Камар]] || 21 |- ! 10942 | [[Икрамбек]] || 21 |- ! 10943 | [[Жанабиль]] || 21 |- ! 10944 | [[Жуманалы]] || 21 |- ! 10945 | [[Ізғали]] || 21 |- ! 10946 | [[Жолшыбай]] || 21 |- ! 10947 | [[Жармұхаммед]] || 21 |- ! 10948 | [[Илай]] || 21 |- ! 10949 | [[Кадырберген]] || 21 |- ! 10950 | [[Камильжан]] || 21 |- ! 10951 | [[Ерсінәлі]] || 21 |- ! 10952 | [[Жагалбай]] || 21 |- ! 10953 | [[Елшибай]] || 21 |- ! 10954 | [[Әділмұрат]] || 21 |- ! 10955 | [[Ерданат]] || 21 |- ! 10956 | [[Даутжан]] || 21 |- ! 10957 | [[Ерсинбай]] || 21 |- ! 10958 | [[Елбай]] || 21 |- ! 10959 | [[Дани]] || 21 |- ! 10960 | [[Елбақыт]] || 21 |- ! 10961 | [[Ермекқали]] || 21 |- ! 10962 | [[Дауткан]] || 21 |- ! 10963 | [[Ердавлет]] || 21 |- ! 10964 | [[Дауытбек]] || 21 |- ! 10965 | [[Жалгаскан]] || 21 |- ! 10966 | [[Әбділдә]] || 21 |- ! 10967 | [[Джуманазар]] || 21 |- ! 10968 | [[Давлетжан]] || 21 |- ! 10969 | [[Ермағамбет]] || 21 |- ! 10970 | [[Досмұхамбет]] || 21 |- ! 10971 | [[Әшірәлі]] || 21 |- ! 10972 | [[Джохар]] || 21 |- ! 10973 | [[Әбіләкім]] || 21 |- ! 10974 | [[Әбдісадық]] || 21 |- ! 10975 | [[Жакаш]] || 21 |- ! 10976 | [[Әлсейт]] || 21 |- ! 10977 | [[Есмуханбет]] || 21 |- ! 10978 | [[Елман]] || 21 |- ! 10979 | [[Жақсылык]] || 21 |- ! 10980 | [[Джумадилла]] || 21 |- ! 10981 | [[Жалгаскали]] || 21 |- ! 10982 | [[Әміртай]] || 21 |- ! 10983 | [[Әділғали]] || 21 |- ! 10984 | [[Ескат]] || 21 |- ! 10985 | [[Жалиль]] || 21 |- ! 10986 | [[Әнәс]] || 21 |- ! 10987 | [[Бекасил]] || 21 |- ! 10988 | [[Аянберген]] || 21 |- ! 10989 | [[Аслиддин]] || 21 |- ! 10990 | [[Бахыткелды]] || 21 |- ! 10991 | [[Бағыдат]] || 21 |- ! 10992 | [[Ахмаджон]] || 21 |- ! 10993 | [[Буркитбек]] || 21 |- ! 10994 | [[Аяла]] || 21 |- ! 10995 | [[Бехзод]] || 21 |- ! 10996 | [[Валихон]] || 21 |- ! 10997 | [[Асарбек]] || 21 |- ! 10998 | [[Володия]] || 21 |- ! 10999 | [[Генадий]] || 21 |- ! 11000 | [[Асылтан]] || 21 |- ! 11001 | [[Аспет]] || 21 |- ! 11002 | [[Бимаханбет]] || 21 |- ! 11003 | [[Болтабай]] || 21 |- ! 11004 | [[Бисембек]] || 21 |- ! 11005 | [[Бердымурат]] || 21 |- ! 11006 | [[Байтуре]] || 21 |- ! 11007 | [[Асанжан]] || 21 |- ! 11008 | [[Білімбек]] || 21 |- ! 11009 | [[Асылай]] || 21 |- ! 11010 | [[Арнад]] || 21 |- ! 11011 | [[Галымбай]] || 21 |- ! 11012 | [[Батырұлан]] || 21 |- ! 11013 | [[Гельман]] || 21 |- ! 11014 | [[Базаргалий]] || 21 |- ! 11015 | [[Болсынбек]] || 21 |- ! 11016 | [[Артик]] || 21 |- ! 11017 | [[Аюбек]] || 21 |- ! 11018 | [[Бегжигит]] || 21 |- ! 11019 | [[Байрбек]] || 21 |- ! 11020 | [[Атапкел]] || 21 |- ! 11021 | [[Бухарбек]] || 21 |- ! 11022 | [[Гажап]] || 21 |- ! 11023 | [[Бакустар]] || 21 |- ! 11024 | [[Батыралы]] || 21 |- ! 11025 | [[Байжұма]] || 21 |- ! 11026 | [[Арманай]] || 21 |- ! 11027 | [[Адилказы]] || 21 |- ! 11028 | [[Аманхос]] || 21 |- ! 11029 | [[Аделхан]] || 21 |- ! 11030 | [[Алпамис]] || 21 |- ! 11031 | [[Аль-Карим]] || 21 |- ! 11032 | [[Алтайхан]] || 21 |- ! 11033 | [[Айтчан]] || 21 |- ! 11034 | [[Алиджан]] || 21 |- ! 11035 | [[Абдимутали]] || 21 |- ! 11036 | [[Амирдин]] || 21 |- ! 11037 | [[Аймаганбет]] || 21 |- ! 11038 | [[Айым]] || 21 |- ! 11039 | [[Акнар]] || 21 |- ! 11040 | [[Аль Имран]] || 21 |- ! 11041 | [[Альимран]] || 21 |- ! 11042 | [[Абдіғани]] || 21 |- ! 11043 | [[Абдураззақ]] || 21 |- ! 11044 | [[Амирсултан]] || 21 |- ! 11045 | [[Алби]] || 21 |- ! 11046 | [[Абдиназар]] || 21 |- ! 11047 | [[Абильбек]] || 21 |- ! 11048 | [[Айытбай]] || 21 |- ! 11049 | [[Ақтаңберді]] || 21 |- ! 11050 | [[Абзалжан]] || 21 |- ! 11051 | [[Амангалей]] || 21 |- ! 11052 | [[Аркаш]] || 21 |- ! 11053 | [[Ардана]] || 21 |- ! 11054 | [[Анзар]] || 21 |- ! 11055 | [[Алгыс]] || 21 |- ! 11056 | [[Айтмухаммед]] || 21 |- ! 11057 | [[Абдиразах]] || 21 |- ! 11058 | [[Алдабек]] || 21 |- ! 11059 | [[Алембек]] || 21 |- ! 11060 | [[Адалхан]] || 21 |- ! 11061 | [[Адырбай]] || 21 |- ! 11062 | [[Алина]] || 21 |- ! 11063 | [[Айсолтан]] || 21 |- ! 11064 | [[Аль-Мансұр]] || 21 |- ! 11065 | [[Уликбек]] || 20 |- ! 11066 | [[Торекул]] || 20 |- ! 11067 | [[Унер]] || 20 |- ! 11068 | [[Шамгон]] || 20 |- ! 11069 | [[Тұрдалы]] || 20 |- ! 11070 | [[Турсунбой]] || 20 |- ! 11071 | [[Шамшырақ]] || 20 |- ! 11072 | [[Шалқарбай]] || 20 |- ! 11073 | [[Эрмат]] || 20 |- ! 11074 | [[Ханжар]] || 20 |- ! 11075 | [[Ырғызбай]] || 20 |- ! 11076 | [[Ханжігіт]] || 20 |- ! 11077 | [[Файз]] || 20 |- ! 11078 | [[Шахжахан]] || 20 |- ! 11079 | [[Элшод]] || 20 |- ! 11080 | [[Умархан]] || 20 |- ! 11081 | [[Унгарбек]] || 20 |- ! 11082 | [[Шота]] || 20 |- ! 11083 | [[Хайсар]] || 20 |- ! 11084 | [[Тұрғанәлі]] || 20 |- ! 11085 | [[Эсет]] || 20 |- ! 11086 | [[Умбетжан]] || 20 |- ! 11087 | [[Янис]] || 20 |- ! 11088 | [[Уларбек]] || 20 |- ! 11089 | [[Умирзок]] || 20 |- ! 11090 | [[Шахид]] || 20 |- ! 11091 | [[Ырысалы]] || 20 |- ! 11092 | [[Шукурбек]] || 20 |- ! 11093 | [[Ыскак]] || 20 |- ! 11094 | [[Тұрсынғазы]] || 20 |- ! 11095 | [[Тұрдыбай]] || 20 |- ! 11096 | [[Усипбек]] || 20 |- ! 11097 | [[Ханагат]] || 20 |- ! 11098 | [[Шалгынбай]] || 20 |- ! 11099 | [[Эльдор]] || 20 |- ! 11100 | [[Халихан]] || 20 |- ! 11101 | [[Турарбай]] || 20 |- ! 11102 | [[Толтай]] || 20 |- ! 11103 | [[Шермаханбет]] || 20 |- ! 11104 | [[Хайдарбек]] || 20 |- ! 11105 | [[Тулпар]] || 20 |- ! 11106 | [[Ходжабай]] || 20 |- ! 11107 | [[Төлеміс]] || 20 |- ! 11108 | [[Халымжан]] || 20 |- ! 11109 | [[Тургалий]] || 20 |- ! 11110 | [[Умирболат]] || 20 |- ! 11111 | [[Тулепбай]] || 20 |- ! 11112 | [[Ыдрыс]] || 20 |- ! 11113 | [[Усама]] || 20 |- ! 11114 | [[Тұрғынбай]] || 20 |- ! 11115 | [[Шукирали]] || 20 |- ! 11116 | [[Селимхан]] || 20 |- ! 11117 | [[Сабиткан]] || 20 |- ! 11118 | [[Сиявуш]] || 20 |- ! 11119 | [[Сатым]] || 20 |- ! 11120 | [[Реджеп]] || 20 |- ! 11121 | [[Тағыберген]] || 20 |- ! 11122 | [[Рахматуллах]] || 20 |- ! 11123 | [[Тобажан]] || 20 |- ! 11124 | [[Талипбек]] || 20 |- ! 11125 | [[Тобылбай]] || 20 |- ! 11126 | [[Серикгазы]] || 20 |- ! 11127 | [[Сейтжапбар]] || 20 |- ! 11128 | [[Силхан]] || 20 |- ! 11129 | [[Сыздық]] || 20 |- ! 11130 | [[Садвокас]] || 20 |- ! 11131 | [[Серикхали]] || 20 |- ! 11132 | [[Сыйлыхан]] || 20 |- ! 11133 | [[Сайфиддин]] || 20 |- ! 11134 | [[Токмырза]] || 20 |- ! 11135 | [[Тоғанас]] || 20 |- ! 11136 | [[Телеубек]] || 20 |- ! 11137 | [[Татьяна]] || 20 |- ! 11138 | [[Тауиржан]] || 20 |- ! 11139 | [[Рахыш]] || 20 |- ! 11140 | [[Сермагамбет]] || 20 |- ! 11141 | [[Самитхан]] || 20 |- ! 11142 | [[Рустен]] || 20 |- ! 11143 | [[Тілекберген]] || 20 |- ! 11144 | [[Рахметхан]] || 20 |- ! 11145 | [[Сунатулла]] || 20 |- ! 11146 | [[Сирлибай]] || 20 |- ! 11147 | [[Срымбет]] || 20 |- ! 11148 | [[Сапаркали]] || 20 |- ! 11149 | [[Рашад]] || 20 |- ! 11150 | [[Сайранкан]] || 20 |- ! 11151 | [[Сальмен]] || 20 |- ! 11152 | [[Сұлтан-Али]] || 20 |- ! 11153 | [[Сейткожа]] || 20 |- ! 11154 | [[Руллан]] || 20 |- ! 11155 | [[Садбек]] || 20 |- ! 11156 | [[Сейфуллах]] || 20 |- ! 11157 | [[Нагашвай]] || 20 |- ! 11158 | [[Нұралихан]] || 20 |- ! 11159 | [[Мухаммәд]] || 20 |- ! 11160 | [[Ольжабай]] || 20 |- ! 11161 | [[Новруз]] || 20 |- ! 11162 | [[Мухаммаддин]] || 20 |- ! 11163 | [[Пазылжан]] || 20 |- ! 11164 | [[Нұр Ахмет]] || 20 |- ! 11165 | [[Нұрал]] || 20 |- ! 11166 | [[Нуралла]] || 20 |- ! 11167 | [[Раул]] || 20 |- ! 11168 | [[Налибек]] || 20 |- ! 11169 | [[Өркениет]] || 20 |- ! 11170 | [[Нурдидар]] || 20 |- ! 11171 | [[Наукан]] || 20 |- ! 11172 | [[Онғар]] || 20 |- ! 11173 | [[Нурхали]] || 20 |- ! 11174 | [[Нұргали]] || 20 |- ! 11175 | [[Раджи]] || 20 |- ! 11176 | [[Мұхаммед-Әмин]] || 20 |- ! 11177 | [[Несипкали]] || 20 |- ! 11178 | [[Нұраби]] || 20 |- ! 11179 | [[Нұртолған]] || 20 |- ! 11180 | [[Оразакын]] || 20 |- ! 11181 | [[Өкен]] || 20 |- ! 11182 | [[Нурсан]] || 20 |- ! 11183 | [[Мусурман]] || 20 |- ! 11184 | [[Мутигулла]] || 20 |- ! 11185 | [[Өркеш]] || 20 |- ! 11186 | [[Мұсабай]] || 20 |- ! 11187 | [[Өсербек]] || 20 |- ! 11188 | [[Нұржанбек]] || 20 |- ! 11189 | [[Өтемұрат]] || 20 |- ! 11190 | [[Нарым]] || 20 |- ! 11191 | [[Науруз]] || 20 |- ! 11192 | [[Ордалы]] || 20 |- ! 11193 | [[Наурызалы]] || 20 |- ! 11194 | [[Нуржасар]] || 20 |- ! 11195 | [[Нұрмұхаммедәли]] || 20 |- ! 11196 | [[Насиболла]] || 20 |- ! 11197 | [[Нұрпеис]] || 20 |- ! 11198 | [[Насилбек]] || 20 |- ! 11199 | [[Раил]] || 20 |- ! 11200 | [[Насим]] || 20 |- ! 11201 | [[Нұрсамат]] || 20 |- ! 11202 | [[Мухаммади]] || 20 |- ! 11203 | [[Раһман]] || 20 |- ! 11204 | [[Набат]] || 20 |- ! 11205 | [[Насредин]] || 20 |- ! 11206 | [[Нуртөре]] || 20 |- ! 11207 | [[Қосдәулет]] || 20 |- ! 11208 | [[Кулымбет]] || 20 |- ! 11209 | [[Қалымжан]] || 20 |- ! 11210 | [[Кумискали]] || 20 |- ! 11211 | [[Корпеш]] || 20 |- ! 11212 | [[Максатбай]] || 20 |- ! 11213 | [[Қапар]] || 20 |- ! 11214 | [[Максатжан]] || 20 |- ! 11215 | [[Кинжебай]] || 20 |- ! 11216 | [[Максум]] || 20 |- ! 11217 | [[Құрасбек]] || 20 |- ! 11218 | [[Қошқарбай]] || 20 |- ! 11219 | [[Мардонбек]] || 20 |- ! 11220 | [[Мағаз]] || 20 |- ! 11221 | [[Қайрхан]] || 20 |- ! 11222 | [[Қарақат]] || 20 |- ! 11223 | [[Құттықадам]] || 20 |- ! 11224 | [[Махамбеткали]] || 20 |- ! 11225 | [[Кожамберди]] || 20 |- ! 11226 | [[Қасқырбек]] || 20 |- ! 11227 | [[Мукаметкали]] || 20 |- ! 11228 | [[Минуар]] || 20 |- ! 11229 | [[Кулынтай]] || 20 |- ! 11230 | [[Кулжабек]] || 20 |- ! 11231 | [[Қахар]] || 20 |- ! 11232 | [[Махметжан]] || 20 |- ! 11233 | [[Кудиярбек]] || 20 |- ! 11234 | [[Мирдос]] || 20 |- ! 11235 | [[Мунайдар]] || 20 |- ! 11236 | [[Қажыхан]] || 20 |- ! 11237 | [[Мархаба]] || 20 |- ! 11238 | [[Киекбай]] || 20 |- ! 11239 | [[Меңдібай]] || 20 |- ! 11240 | [[Молдан]] || 20 |- ! 11241 | [[Құсыман]] || 20 |- ! 11242 | [[Кувончбек]] || 20 |- ! 11243 | [[Масхут]] || 20 |- ! 11244 | [[Медіғат]] || 20 |- ! 11245 | [[Манархан]] || 20 |- ! 11246 | [[Кисмет]] || 20 |- ! 11247 | [[Илясбек]] || 20 |- ! 11248 | [[Жиеналы]] || 20 |- ! 11249 | [[Жапарбек]] || 20 |- ! 11250 | [[Жанқазы]] || 20 |- ! 11251 | [[Исмар]] || 20 |- ! 11252 | [[Жани]] || 20 |- ! 11253 | [[Жармухамед]] || 20 |- ! 11254 | [[Зарлыхан]] || 20 |- ! 11255 | [[Жанмухамед]] || 20 |- ! 11256 | [[Кайнарбай]] || 20 |- ! 11257 | [[Жохонгир]] || 20 |- ! 11258 | [[Жанқош]] || 20 |- ! 11259 | [[Жумадильда]] || 20 |- ! 11260 | [[Зулхайнар]] || 20 |- ! 11261 | [[Жанкельди]] || 20 |- ! 11262 | [[Жәнәбіл]] || 20 |- ! 11263 | [[Кесикбай]] || 20 |- ! 11264 | [[Жанбыл]] || 20 |- ! 11265 | [[Жылкибай]] || 20 |- ! 11266 | [[Исхар]] || 20 |- ! 11267 | [[Жан-Али]] || 20 |- ! 11268 | [[Жандосым]] || 20 |- ! 11269 | [[Келесбек]] || 20 |- ! 11270 | [[Каналы]] || 20 |- ! 11271 | [[Казбулат]] || 20 |- ! 11272 | [[Жанберік]] || 20 |- ! 11273 | [[Заки]] || 20 |- ! 11274 | [[Исләм]] || 20 |- ! 11275 | [[Камет]] || 20 |- ! 11276 | [[Кайыркельды]] || 20 |- ! 11277 | [[Кемалбек]] || 20 |- ! 11278 | [[Кажим]] || 20 |- ! 11279 | [[Ибадат]] || 20 |- ! 11280 | [[Зидан]] || 20 |- ! 11281 | [[Кадрхан]] || 20 |- ! 11282 | [[Жолат]] || 20 |- ! 11283 | [[Жылкелди]] || 20 |- ! 11284 | [[Жанатлек]] || 20 |- ! 11285 | [[Жаумбай]] || 20 |- ! 11286 | [[Әден]] || 20 |- ! 11287 | [[Дурсун]] || 20 |- ! 11288 | [[Ерык]] || 20 |- ! 11289 | [[Есымхан]] || 20 |- ! 11290 | [[Есеркеп]] || 20 |- ! 11291 | [[Әбдіқасым]] || 20 |- ! 11292 | [[Еспай]] || 20 |- ! 11293 | [[Джумарт]] || 20 |- ! 11294 | [[Әбділлә]] || 20 |- ! 11295 | [[Әбдірақым]] || 20 |- ! 11296 | [[Диярхан]] || 20 |- ! 11297 | [[Әбдіраман]] || 20 |- ! 11298 | [[Дінмұханмет]] || 20 |- ! 11299 | [[Джорабек]] || 20 |- ! 11300 | [[Жалаңтөс]] || 20 |- ! 11301 | [[Гулам]] || 20 |- ! 11302 | [[Еркебүлан]] || 20 |- ! 11303 | [[Еркембек]] || 20 |- ! 11304 | [[Әлмұхан]] || 20 |- ! 11305 | [[Донияр]] || 20 |- ! 11306 | [[Ерментай]] || 20 |- ! 11307 | [[Ділхан]] || 20 |- ! 11308 | [[Жаксыгелды]] || 20 |- ! 11309 | [[Гуламжан]] || 20 |- ! 11310 | [[Әл-Тайыр]] || 20 |- ! 11311 | [[Динис]] || 20 |- ! 11312 | [[Дайырхан]] || 20 |- ! 11313 | [[Ендибай]] || 20 |- ! 11314 | [[Әлшері]] || 20 |- ! 11315 | [[Әлішері]] || 20 |- ! 11316 | [[Есильбек]] || 20 |- ! 11317 | [[Еслам]] || 20 |- ! 11318 | [[Әмина]] || 20 |- ! 11319 | [[Әбіл-Мансур]] || 20 |- ! 11320 | [[Данияс]] || 20 |- ! 11321 | [[Едыль]] || 20 |- ! 11322 | [[Ғылымбек]] || 20 |- ! 11323 | [[Ерасул]] || 20 |- ! 11324 | [[Ерикбол]] || 20 |- ! 11325 | [[Жакай]] || 20 |- ! 11326 | [[Жамағат]] || 20 |- ! 11327 | [[Аспарух]] || 20 |- ! 11328 | [[Бейсетай]] || 20 |- ! 11329 | [[Бобир]] || 20 |- ! 11330 | [[Габитхан]] || 20 |- ! 11331 | [[Білал]] || 20 |- ! 11332 | [[Байбазар]] || 20 |- ! 11333 | [[Бесбай]] || 20 |- ! 11334 | [[Бақтиар]] || 20 |- ! 11335 | [[Бакашар]] || 20 |- ! 11336 | [[Атығай]] || 20 |- ! 11337 | [[Байаман]] || 20 |- ! 11338 | [[Бекдайыр]] || 20 |- ! 11339 | [[Бақдат]] || 20 |- ! 11340 | [[Аубекер]] || 20 |- ! 11341 | [[Бексерік]] || 20 |- ! 11342 | [[Асаматдин]] || 20 |- ! 11343 | [[Армантай]] || 20 |- ! 11344 | [[Асайын]] || 20 |- ! 11345 | [[Беким]] || 20 |- ! 11346 | [[Багир]] || 20 |- ! 11347 | [[Балқыбек]] || 20 |- ! 11348 | [[Арсулан]] || 20 |- ! 11349 | [[Вагиф]] || 20 |- ! 11350 | [[Арнабек]] || 20 |- ! 11351 | [[Бахберди]] || 20 |- ! 11352 | [[Басир]] || 20 |- ! 11353 | [[Білге]] || 20 |- ! 11354 | [[Боранхан]] || 20 |- ! 11355 | [[Асылулан]] || 20 |- ! 11356 | [[Битимбай]] || 20 |- ! 11357 | [[Балжигит]] || 20 |- ! 11358 | [[Бүрлен]] || 20 |- ! 11359 | [[Аспендияр]] || 20 |- ! 11360 | [[Асқаржан]] || 20 |- ! 11361 | [[Балғазы]] || 20 |- ! 11362 | [[Ахметбай]] || 20 |- ! 11363 | [[Габдула]] || 20 |- ! 11364 | [[Ауғанбай]] || 20 |- ! 11365 | [[Балгынбай]] || 20 |- ! 11366 | [[Берекбол]] || 20 |- ! 11367 | [[Бегендік]] || 20 |- ! 11368 | [[Ауганбек]] || 20 |- ! 11369 | [[Бийбарыс]] || 20 |- ! 11370 | [[Биторе]] || 20 |- ! 11371 | [[Арысхан]] || 20 |- ! 11372 | [[Беркбол]] || 20 |- ! 11373 | [[Абдухафиз]] || 20 |- ! 11374 | [[Абдрайм]] || 20 |- ! 11375 | [[Али-Султан]] || 20 |- ! 11376 | [[Акылдос]] || 20 |- ! 11377 | [[Акантай]] || 20 |- ! 11378 | [[Ақасыл]] || 20 |- ! 11379 | [[Абдулин]] || 20 |- ! 11380 | [[Айдингали]] || 20 |- ! 11381 | [[Али-Мансұр]] || 20 |- ! 11382 | [[Алемдар]] || 20 |- ! 11383 | [[Абдулуахид]] || 20 |- ! 11384 | [[Алламурат]] || 20 |- ! 11385 | [[Аблаким]] || 20 |- ! 11386 | [[Абду Рахим]] || 20 |- ! 11387 | [[Алғазы]] || 20 |- ! 11388 | [[Абибула]] || 20 |- ! 11389 | [[Арин]] || 20 |- ! 11390 | [[Аймухаммед]] || 20 |- ! 11391 | [[Аманкали]] || 20 |- ! 11392 | [[Абумуслим]] || 20 |- ! 11393 | [[Абилбай]] || 20 |- ! 11394 | [[Аймұхамед]] || 20 |- ! 11395 | [[Амиргалий]] || 20 |- ! 11396 | [[Аль Азим]] || 20 |- ! 11397 | [[Абдулгани]] || 20 |- ! 11398 | [[Альфред]] || 20 |- ! 11399 | [[Абдул-Карим]] || 20 |- ! 11400 | [[Абылқасым]] || 20 |- ! 11401 | [[Абдисалан]] || 20 |- ! 11402 | [[Абилай]] || 20 |- ! 11403 | [[Абдижалел]] || 20 |- ! 11404 | [[Абильтай]] || 20 |- ! 11405 | [[Аккуан]] || 20 |- ! 11406 | [[Абдуашим]] || 20 |- ! 11407 | [[Алдоңғар]] || 20 |- ! 11408 | [[Абыт]] || 20 |- ! 11409 | [[Акрамжан]] || 20 |- ! 11410 | [[Амангелд]] || 20 |- ! 11411 | [[Авраам]] || 20 |- ! 11412 | [[Эмиржан]] || 19 |- ! 11413 | [[Эдилхан]] || 19 |- ! 11414 | [[Тұнғышбай]] || 19 |- ! 11415 | [[Халмурад]] || 19 |- ! 11416 | [[Эльдан]] || 19 |- ! 11417 | [[Торалы]] || 19 |- ! 11418 | [[Эскандер]] || 19 |- ! 11419 | [[Торгайбек]] || 19 |- ! 11420 | [[Ырза]] || 19 |- ! 11421 | [[Ханай]] || 19 |- ! 11422 | [[Турапбай]] || 19 |- ! 11423 | [[Шерзот]] || 19 |- ! 11424 | [[Эльчин]] || 19 |- ! 11425 | [[Шермахан]] || 19 |- ! 11426 | [[Шадман]] || 19 |- ! 11427 | [[Шинтемир]] || 19 |- ! 11428 | [[Хабибуллах]] || 19 |- ! 11429 | [[Ширинхан]] || 19 |- ! 11430 | [[Туражан]] || 19 |- ! 11431 | [[Тургинбек]] || 19 |- ! 11432 | [[Усембай]] || 19 |- ! 11433 | [[Толеугалий]] || 19 |- ! 11434 | [[Торекелди]] || 19 |- ! 11435 | [[Толибай]] || 19 |- ! 11436 | [[Шарифолла]] || 19 |- ! 11437 | [[Шаһназар]] || 19 |- ! 11438 | [[Турсымбай]] || 19 |- ! 11439 | [[Турнияз]] || 19 |- ! 11440 | [[Ферхат]] || 19 |- ! 11441 | [[Умербай]] || 19 |- ! 11442 | [[Унталап]] || 19 |- ! 11443 | [[Шынайбек]] || 19 |- ! 11444 | [[Укубай]] || 19 |- ! 11445 | [[Туруспек]] || 19 |- ! 11446 | [[Уразбой]] || 19 |- ! 11447 | [[Хакімжан]] || 19 |- ! 11448 | [[Уап]] || 19 |- ! 11449 | [[Тохтамурат]] || 19 |- ! 11450 | [[Хадир]] || 19 |- ! 11451 | [[Хожамурат]] || 19 |- ! 11452 | [[Холмурод]] || 19 |- ! 11453 | [[Рисбай]] || 19 |- ! 11454 | [[Риат]] || 19 |- ! 11455 | [[Сеитжаппар]] || 19 |- ! 11456 | [[Сайхан]] || 19 |- ! 11457 | [[Тогузбай]] || 19 |- ! 11458 | [[Султанказы]] || 19 |- ! 11459 | [[Тенгел]] || 19 |- ! 11460 | [[Таран]] || 19 |- ! 11461 | [[Сайланбек]] || 19 |- ! 11462 | [[Рахметтолла]] || 19 |- ! 11463 | [[Сайлаугали]] || 19 |- ! 11464 | [[Тілеш]] || 19 |- ! 11465 | [[Темучин]] || 19 |- ! 11466 | [[Рыскан]] || 19 |- ! 11467 | [[Текебай]] || 19 |- ! 11468 | [[Сақи]] || 19 |- ! 11469 | [[Сайдрахман]] || 19 |- ! 11470 | [[Таджибай]] || 19 |- ! 11471 | [[Серибай]] || 19 |- ! 11472 | [[Самұрық]] || 19 |- ! 11473 | [[Сұлтанкерей]] || 19 |- ! 11474 | [[Садраддин]] || 19 |- ! 11475 | [[Тілекбай]] || 19 |- ! 11476 | [[Сұлтан-Әли]] || 19 |- ! 11477 | [[Саммит]] || 19 |- ! 11478 | [[Тайир]] || 19 |- ! 11479 | [[Спан]] || 19 |- ! 11480 | [[Рашидин]] || 19 |- ! 11481 | [[Тауба]] || 19 |- ! 11482 | [[Сарсенгалы]] || 19 |- ! 11483 | [[Суңқар]] || 19 |- ! 11484 | [[Сагир]] || 19 |- ! 11485 | [[Тилеуберды]] || 19 |- ! 11486 | [[Саладин]] || 19 |- ! 11487 | [[Сеилгазы]] || 19 |- ! 11488 | [[Рыскельди]] || 19 |- ! 11489 | [[Токеш]] || 19 |- ! 11490 | [[Солдатбек]] || 19 |- ! 11491 | [[Сайфуллаһ]] || 19 |- ! 11492 | [[Таймаз]] || 19 |- ! 11493 | [[Салохиддин]] || 19 |- ! 11494 | [[Тасыбек]] || 19 |- ! 11495 | [[Рахманберген]] || 19 |- ! 11496 | [[Тлеухор]] || 19 |- ! 11497 | [[Рзабай]] || 19 |- ! 11498 | [[Темiрлан]] || 19 |- ! 11499 | [[Сатибек]] || 19 |- ! 11500 | [[Салахадин]] || 19 |- ! 11501 | [[Сүндетқали]] || 19 |- ! 11502 | [[Сафиолла]] || 19 |- ! 11503 | [[Сағытжан]] || 19 |- ! 11504 | [[Танжарық]] || 19 |- ! 11505 | [[Мыратбай]] || 19 |- ! 11506 | [[Нажибулла]] || 19 |- ! 11507 | [[Нұрисламхан]] || 19 |- ! 11508 | [[Отаргали]] || 19 |- ! 11509 | [[Мухамедрасул]] || 19 |- ! 11510 | [[Назарий]] || 19 |- ! 11511 | [[Нұрсадық]] || 19 |- ! 11512 | [[Нижат]] || 19 |- ! 11513 | [[Ногай]] || 19 |- ! 11514 | [[Мұхаммед Әмин]] || 19 |- ! 11515 | [[Нүртілеу]] || 19 |- ! 11516 | [[Нышанхан]] || 19 |- ! 11517 | [[Раджаб]] || 19 |- ! 11518 | [[Нығметолла]] || 19 |- ! 11519 | [[Мухамедья]] || 19 |- ! 11520 | [[Өріс]] || 19 |- ! 11521 | [[Мұқит]] || 19 |- ! 11522 | [[Нурсанат]] || 19 |- ! 11523 | [[Раймхан]] || 19 |- ! 11524 | [[Өркенбай]] || 19 |- ! 11525 | [[Рамазанбек]] || 19 |- ! 11526 | [[Наркескен]] || 19 |- ! 11527 | [[Ниазбек]] || 19 |- ! 11528 | [[Нұрберік]] || 19 |- ! 11529 | [[Нұртау]] || 19 |- ! 11530 | [[Омирлан]] || 19 |- ! 11531 | [[Нурболды]] || 19 |- ! 11532 | [[Мұхаммед Али]] || 19 |- ! 11533 | [[Озадбек]] || 19 |- ! 11534 | [[Мухаммедхан]] || 19 |- ! 11535 | [[Омер]] || 19 |- ! 11536 | [[Нұрлыби]] || 19 |- ! 11537 | [[Нсанбай]] || 19 |- ! 11538 | [[Найманбек]] || 19 |- ! 11539 | [[Низамидин]] || 19 |- ! 11540 | [[Намазхан]] || 19 |- ! 11541 | [[Райимбек]] || 19 |- ! 11542 | [[Нурумбет]] || 19 |- ! 11543 | [[Мұқанбет]] || 19 |- ! 11544 | [[Нуржалгас]] || 19 |- ! 11545 | [[Несіпбай]] || 19 |- ! 11546 | [[Нарымбет]] || 19 |- ! 11547 | [[Райымкул]] || 19 |- ! 11548 | [[Ортай]] || 19 |- ! 11549 | [[Нәсіпбек]] || 19 |- ! 11550 | [[Паримбек]] || 19 |- ! 11551 | [[Нәсіпхан]] || 19 |- ! 11552 | [[Онайбек]] || 19 |- ! 11553 | [[Нұркамал]] || 19 |- ! 11554 | [[Орумбасар]] || 19 |- ! 11555 | [[Нуркуйса]] || 19 |- ! 11556 | [[Перне]] || 19 |- ! 11557 | [[Рауаж]] || 19 |- ! 11558 | [[Наухан]] || 19 |- ! 11559 | [[Нурбапа]] || 19 |- ! 11560 | [[Ныгметулла]] || 19 |- ! 11561 | [[Нұрқали]] || 19 |- ! 11562 | [[Найзабай]] || 19 |- ! 11563 | [[Марклен]] || 19 |- ! 11564 | [[Макамбет]] || 19 |- ! 11565 | [[Музарап]] || 19 |- ! 11566 | [[Машрап]] || 19 |- ! 11567 | [[Кирим]] || 19 |- ! 11568 | [[Медельхан]] || 19 |- ! 11569 | [[Куанишбай]] || 19 |- ! 11570 | [[Кутбай]] || 19 |- ! 11571 | [[Қалхаман]] || 19 |- ! 11572 | [[Лазиз]] || 19 |- ! 11573 | [[Махсум]] || 19 |- ! 11574 | [[Куаншбай]] || 19 |- ! 11575 | [[Марис]] || 19 |- ! 11576 | [[Меиір]] || 19 |- ! 11577 | [[Қадырбай]] || 19 |- ! 11578 | [[Кумусбек]] || 19 |- ! 11579 | [[Қаирбек]] || 19 |- ! 11580 | [[Лияс]] || 19 |- ! 11581 | [[Маулетбай]] || 19 |- ! 11582 | [[Корлан]] || 19 |- ! 11583 | [[Қарабек]] || 19 |- ! 11584 | [[Малдыбек]] || 19 |- ! 11585 | [[Мурас]] || 19 |- ! 11586 | [[Комилжон]] || 19 |- ! 11587 | [[Кристиан]] || 19 |- ! 11588 | [[Мейркул]] || 19 |- ! 11589 | [[Мизамхан]] || 19 |- ! 11590 | [[Кублан]] || 19 |- ! 11591 | [[Конисбек]] || 19 |- ! 11592 | [[Кыздарбек]] || 19 |- ! 11593 | [[Маркулан]] || 19 |- ! 11594 | [[Мендыгалий]] || 19 |- ! 11595 | [[Мирзобек]] || 19 |- ! 11596 | [[Кызылбай]] || 19 |- ! 11597 | [[Кудаиберген]] || 19 |- ! 11598 | [[Кияш]] || 19 |- ! 11599 | [[Масалим]] || 19 |- ! 11600 | [[Манапхан]] || 19 |- ! 11601 | [[Мадыбек]] || 19 |- ! 11602 | [[Қален]] || 19 |- ! 11603 | [[Конуспай]] || 19 |- ! 11604 | [[Мербол]] || 19 |- ! 11605 | [[Маусым]] || 19 |- ! 11606 | [[Мергембай]] || 19 |- ! 11607 | [[Құрметбек]] || 19 |- ! 11608 | [[Кырым]] || 19 |- ! 11609 | [[Қалбек]] || 19 |- ! 11610 | [[Меркебек]] || 19 |- ! 11611 | [[Махмудхан]] || 19 |- ! 11612 | [[Мәдәлі]] || 19 |- ! 11613 | [[Кулмаганбет]] || 19 |- ! 11614 | [[Ислямгали]] || 19 |- ! 11615 | [[Зере]] || 19 |- ! 11616 | [[Иксан]] || 19 |- ! 11617 | [[Жұмаберген]] || 19 |- ! 11618 | [[Канатпек]] || 19 |- ! 11619 | [[Зинетулла]] || 19 |- ! 11620 | [[Игенбай]] || 19 |- ! 11621 | [[Зайнолда]] || 19 |- ! 11622 | [[Зейнелгабиден]] || 19 |- ! 11623 | [[Кабит]] || 19 |- ! 11624 | [[Жаугашты]] || 19 |- ! 11625 | [[Калмен]] || 19 |- ! 11626 | [[Ибрагимбек]] || 19 |- ! 11627 | [[Жігерхан]] || 19 |- ! 11628 | [[Картабай]] || 19 |- ! 11629 | [[Зарылкан]] || 19 |- ! 11630 | [[Икрамхан]] || 19 |- ! 11631 | [[Зайр]] || 19 |- ! 11632 | [[Калилулла]] || 19 |- ! 11633 | [[Ильгар]] || 19 |- ! 11634 | [[Иманжусуп]] || 19 |- ! 11635 | [[Ибраһым]] || 19 |- ! 11636 | [[Жолшара]] || 19 |- ! 11637 | [[Кайыркелды]] || 19 |- ! 11638 | [[Жарилгап]] || 19 |- ! 11639 | [[Кененсары]] || 19 |- ! 11640 | [[Жаназар]] || 19 |- ! 11641 | [[Жуманбек]] || 19 |- ! 11642 | [[Зкрия]] || 19 |- ! 11643 | [[Жылыбек]] || 19 |- ! 11644 | [[Кайбар]] || 19 |- ! 11645 | [[Жомарткан]] || 19 |- ! 11646 | [[Жуманбай]] || 19 |- ! 11647 | [[Капен]] || 19 |- ! 11648 | [[Калидулла]] || 19 |- ! 11649 | [[Исман]] || 19 |- ! 11650 | [[Жүсіпхан]] || 19 |- ! 11651 | [[Кәкімбек]] || 19 |- ! 11652 | [[Жолаушыбай]] || 19 |- ! 11653 | [[Кабил]] || 19 |- ! 11654 | [[Касенгазы]] || 19 |- ! 11655 | [[Камардин]] || 19 |- ! 11656 | [[Исрайл]] || 19 |- ! 11657 | [[Изимберген]] || 19 |- ! 11658 | [[Дінмұрат]] || 19 |- ! 11659 | [[Даулетмурат]] || 19 |- ! 11660 | [[Ерикбек]] || 19 |- ! 11661 | [[Жамалиддин]] || 19 |- ! 11662 | [[Әлислам]] || 19 |- ! 11663 | [[Еримхан]] || 19 |- ! 11664 | [[Ерболек]] || 19 |- ! 11665 | [[Джамшид]] || 19 |- ! 11666 | [[Әнуәрбек]] || 19 |- ! 11667 | [[Әлмади]] || 19 |- ! 11668 | [[Е]] || 19 |- ! 11669 | [[Екибай]] || 19 |- ! 11670 | [[Жаксылыкбай]] || 19 |- ! 11671 | [[Джетписбай]] || 19 |- ! 11672 | [[Дан]] || 19 |- ! 11673 | [[Досбай]] || 19 |- ! 11674 | [[Досмұханбет]] || 19 |- ! 11675 | [[Данислам]] || 19 |- ! 11676 | [[Әділқан]] || 19 |- ! 11677 | [[Дінмұхамедали]] || 19 |- ! 11678 | [[Дюсебай]] || 19 |- ! 11679 | [[Еркеназ]] || 19 |- ! 11680 | [[Еренгайып]] || 19 |- ! 11681 | [[Димир]] || 19 |- ! 11682 | [[Дәулетқазы]] || 19 |- ! 11683 | [[Енсебек]] || 19 |- ! 11684 | [[Давлатбай]] || 19 |- ! 11685 | [[Дильзат]] || 19 |- ! 11686 | [[Динахмет]] || 19 |- ! 11687 | [[Әл-Таир]] || 19 |- ! 11688 | [[Досболсын]] || 19 |- ! 11689 | [[Дулатжан]] || 19 |- ! 11690 | [[Әбусейіт]] || 19 |- ! 11691 | [[Дуйсенбы]] || 19 |- ! 11692 | [[Әдебиет]] || 19 |- ! 11693 | [[Джасур]] || 19 |- ! 11694 | [[Әбділ]] || 19 |- ! 11695 | [[Әбілхасым]] || 19 |- ! 11696 | [[Әлемби]] || 19 |- ! 11697 | [[Дәнебек]] || 19 |- ! 11698 | [[Әбдірасыл]] || 19 |- ! 11699 | [[Әл Азиз]] || 19 |- ! 11700 | [[Дарменбай]] || 19 |- ! 11701 | [[Дюсемби]] || 19 |- ! 11702 | [[Әбдусамат]] || 19 |- ! 11703 | [[Ерузак]] || 19 |- ! 11704 | [[Еспенбет]] || 19 |- ! 11705 | [[Давлетхан]] || 19 |- ! 11706 | [[Әсіл]] || 19 |- ! 11707 | [[Әбдінәби]] || 19 |- ! 11708 | [[Досумбек]] || 19 |- ! 11709 | [[Джанбирбай]] || 19 |- ! 11710 | [[Әміртемір]] || 19 |- ! 11711 | [[Ескельды]] || 19 |- ! 11712 | [[Елухан]] || 19 |- ! 11713 | [[Елеукен]] || 19 |- ! 11714 | [[Бейбиткали]] || 19 |- ! 11715 | [[Баки]] || 19 |- ! 11716 | [[Бақытбай]] || 19 |- ! 11717 | [[Байганин]] || 19 |- ! 11718 | [[Бөлтірік]] || 19 |- ! 11719 | [[Байгельды]] || 19 |- ! 11720 | [[Ғадылбек]] || 19 |- ! 11721 | [[Байғозы]] || 19 |- ! 11722 | [[Ганишер]] || 19 |- ! 11723 | [[Бауыржон]] || 19 |- ! 11724 | [[Ахберген]] || 19 |- ! 11725 | [[Байәділ]] || 19 |- ! 11726 | [[Асқарбай]] || 19 |- ! 11727 | [[Байжуман]] || 19 |- ! 11728 | [[Габдулгазиз]] || 19 |- ! 11729 | [[Байзах]] || 19 |- ! 11730 | [[Бақтықожа]] || 19 |- ! 11731 | [[Астемир]] || 19 |- ! 11732 | [[Бейшенбек]] || 19 |- ! 11733 | [[Бергали]] || 19 |- ! 11734 | [[Гарип]] || 19 |- ! 11735 | [[Байконыс]] || 19 |- ! 11736 | [[Асантай]] || 19 |- ! 11737 | [[Бердан]] || 19 |- ! 11738 | [[Бөлекбай]] || 19 |- ! 11739 | [[Бердигалы]] || 19 |- ! 11740 | [[Асқанбай]] || 19 |- ! 11741 | [[Байқоңыр]] || 19 |- ! 11742 | [[Бақғали]] || 19 |- ! 11743 | [[Бахиткали]] || 19 |- ! 11744 | [[Габдрахим]] || 19 |- ! 11745 | [[Бахриддин]] || 19 |- ! 11746 | [[Ахметказы]] || 19 |- ! 11747 | [[Байсапар]] || 19 |- ! 11748 | [[Аршынбек]] || 19 |- ! 11749 | [[Аужан]] || 19 |- ! 11750 | [[Гаини]] || 19 |- ! 11751 | [[Биасыл]] || 19 |- ! 11752 | [[Архад]] || 19 |- ! 11753 | [[Бахыткелди]] || 19 |- ! 11754 | [[Балатбек]] || 19 |- ! 11755 | [[Билимбек]] || 19 |- ! 11756 | [[Батырболат]] || 19 |- ! 11757 | [[Арслонбек]] || 19 |- ! 11758 | [[Бинали]] || 19 |- ! 11759 | [[Барлыкбай]] || 19 |- ! 11760 | [[Абдуссалам]] || 19 |- ! 11761 | [[Абдалы]] || 19 |- ! 11762 | [[Ардакбек]] || 19 |- ! 11763 | [[Абдижами]] || 19 |- ! 11764 | [[Абдихали]] || 19 |- ! 11765 | [[Алпар]] || 19 |- ! 11766 | [[Адиар]] || 19 |- ! 11767 | [[Абдуманнап]] || 19 |- ! 11768 | [[Аксерик]] || 19 |- ! 11769 | [[Абулхаирхан]] || 19 |- ! 11770 | [[Абсат]] || 19 |- ! 11771 | [[Аймбек]] || 19 |- ! 11772 | [[Андасбек]] || 19 |- ! 11773 | [[Алтынғали]] || 19 |- ! 11774 | [[Абдууали]] || 19 |- ! 11775 | [[Алтынкан]] || 19 |- ! 11776 | [[Абдукодир]] || 19 |- ! 11777 | [[Аймухамед]] || 19 |- ! 11778 | [[Акнияз]] || 19 |- ! 11779 | [[Абдырахим]] || 19 |- ! 11780 | [[Айтумыс]] || 19 |- ! 11781 | [[Алхат]] || 19 |- ! 11782 | [[Айваз]] || 19 |- ! 11783 | [[Али-Шах]] || 19 |- ! 11784 | [[Амырхан]] || 19 |- ! 11785 | [[Альден]] || 19 |- ! 11786 | [[Аллияр]] || 19 |- ! 11787 | [[Алькуат]] || 19 |- ! 11788 | [[Абдусомад]] || 19 |- ! 11789 | [[Абдулах]] || 19 |- ! 11790 | [[Ансарали]] || 19 |- ! 11791 | [[Альмерек]] || 19 |- ! 11792 | [[Адельжан]] || 19 |- ! 11793 | [[Альмухамбет]] || 19 |- ! 11794 | [[Абдукалык]] || 19 |- ! 11795 | [[Абилькасым]] || 19 |- ! 11796 | [[Абдикаппар]] || 19 |- ! 11797 | [[Абылмансұр]] || 19 |- ! 11798 | [[Айтмағанбет]] || 19 |- ! 11799 | [[Айдынбай]] || 19 |- ! 11800 | [[Тугелбек]] || 18 |- ! 11801 | [[Улыгбек]] || 18 |- ! 11802 | [[Шахар]] || 18 |- ! 11803 | [[Шыңғыз]] || 18 |- ! 11804 | [[Хами]] || 18 |- ! 11805 | [[Шах-Мұхаммед]] || 18 |- ! 11806 | [[Шадиярбек]] || 18 |- ! 11807 | [[Ширали]] || 18 |- ! 11808 | [[Шахмухаммед]] || 18 |- ! 11809 | [[Шах-Назар]] || 18 |- ! 11810 | [[Хадим]] || 18 |- ! 11811 | [[Туленбай]] || 18 |- ! 11812 | [[Шамшаддин]] || 18 |- ! 11813 | [[Толеукул]] || 18 |- ! 11814 | [[Хайтбай]] || 18 |- ! 11815 | [[Турал]] || 18 |- ! 11816 | [[Шадыман]] || 18 |- ! 11817 | [[Туралбек]] || 18 |- ! 11818 | [[Шахболат]] || 18 |- ! 11819 | [[Ханәлі]] || 18 |- ! 11820 | [[Шакар]] || 18 |- ! 11821 | [[Турсинхан]] || 18 |- ! 11822 | [[Тұйғын]] || 18 |- ! 11823 | [[Хуанышбек]] || 18 |- ! 11824 | [[Шинибек]] || 18 |- ! 11825 | [[Хуатхан]] || 18 |- ! 11826 | [[Эльхам]] || 18 |- ! 11827 | [[Шанытбай]] || 18 |- ! 11828 | [[Шахмир]] || 18 |- ! 11829 | [[Эдвард]] || 18 |- ! 11830 | [[Эмре]] || 18 |- ! 11831 | [[Хумар]] || 18 |- ! 11832 | [[Шадибек]] || 18 |- ! 11833 | [[Фарахат]] || 18 |- ! 11834 | [[Халыкбек]] || 18 |- ! 11835 | [[Шаһ Керім]] || 18 |- ! 11836 | [[Хайтмурат]] || 18 |- ! 11837 | [[Шокир]] || 18 |- ! 11838 | [[Шайхат]] || 18 |- ! 11839 | [[Халмат]] || 18 |- ! 11840 | [[Умерсерик]] || 18 |- ! 11841 | [[Туймехан]] || 18 |- ! 11842 | [[Шамет]] || 18 |- ! 11843 | [[Шолпанкул]] || 18 |- ! 11844 | [[Хасенгали]] || 18 |- ! 11845 | [[Усенали]] || 18 |- ! 11846 | [[Уалий]] || 18 |- ! 11847 | [[Шахмади]] || 18 |- ! 11848 | [[Урустем]] || 18 |- ! 11849 | [[Шархат]] || 18 |- ! 11850 | [[Хисмет]] || 18 |- ! 11851 | [[Шатлык]] || 18 |- ! 11852 | [[Тюлебай]] || 18 |- ! 11853 | [[Шырақ]] || 18 |- ! 11854 | [[Сейткалий]] || 18 |- ! 11855 | [[Рымкан]] || 18 |- ! 11856 | [[Сұраған]] || 18 |- ! 11857 | [[Сауржан]] || 18 |- ! 11858 | [[Салимгали]] || 18 |- ! 11859 | [[Серёжа]] || 18 |- ! 11860 | [[Сатберген]] || 18 |- ! 11861 | [[Талха]] || 18 |- ! 11862 | [[Сырман]] || 18 |- ! 11863 | [[Сандыгали]] || 18 |- ! 11864 | [[Сулаймон]] || 18 |- ! 11865 | [[Сидик]] || 18 |- ! 11866 | [[Тенлик]] || 18 |- ! 11867 | [[Тилепалды]] || 18 |- ! 11868 | [[Темірали]] || 18 |- ! 11869 | [[Суюн]] || 18 |- ! 11870 | [[Тиллабай]] || 18 |- ! 11871 | [[Тлепалды]] || 18 |- ! 11872 | [[Сейітжаппар]] || 18 |- ! 11873 | [[Тоганас]] || 18 |- ! 11874 | [[Тамаша]] || 18 |- ! 11875 | [[Тилес]] || 18 |- ! 11876 | [[Тамдыбек]] || 18 |- ! 11877 | [[Силыбай]] || 18 |- ! 11878 | [[Сати]] || 18 |- ! 11879 | [[Сагид]] || 18 |- ! 11880 | [[Тасым]] || 18 |- ! 11881 | [[Тогизбай]] || 18 |- ! 11882 | [[Рсбек]] || 18 |- ! 11883 | [[Сережа]] || 18 |- ! 11884 | [[Ташкентбай]] || 18 |- ! 11885 | [[Сабден]] || 18 |- ! 11886 | [[Тайлак]] || 18 |- ! 11887 | [[Сахаба]] || 18 |- ! 11888 | [[Суиниш]] || 18 |- ! 11889 | [[Саут]] || 18 |- ! 11890 | [[Сейсенхан]] || 18 |- ! 11891 | [[Тойбол]] || 18 |- ! 11892 | [[Саулен]] || 18 |- ! 11893 | [[Серккали]] || 18 |- ! 11894 | [[Семейкан]] || 18 |- ! 11895 | [[Саттикул]] || 18 |- ! 11896 | [[Тілеуғали]] || 18 |- ! 11897 | [[Тойлибек]] || 18 |- ! 11898 | [[Сабыркан]] || 18 |- ! 11899 | [[Сайман]] || 18 |- ! 11900 | [[Таалайбек]] || 18 |- ! 11901 | [[Рәт]] || 18 |- ! 11902 | [[Талипжан]] || 18 |- ! 11903 | [[Таймураз]] || 18 |- ! 11904 | [[Сайпулла]] || 18 |- ! 11905 | [[Сайранхан]] || 18 |- ! 11906 | [[Тиркеш]] || 18 |- ! 11907 | [[Рахметали]] || 18 |- ! 11908 | [[Саймасай]] || 18 |- ! 11909 | [[Сейтназар]] || 18 |- ! 11910 | [[Сабина]] || 18 |- ! 11911 | [[Сағият]] || 18 |- ! 11912 | [[Тайбасар]] || 18 |- ! 11913 | [[Тәңірбек]] || 18 |- ! 11914 | [[Сафаргали]] || 18 |- ! 11915 | [[Рым]] || 18 |- ! 11916 | [[Тоба]] || 18 |- ! 11917 | [[Тилеукул]] || 18 |- ! 11918 | [[Сайфутдин]] || 18 |- ! 11919 | [[Сабетхан]] || 18 |- ! 11920 | [[Тәжімұрат]] || 18 |- ! 11921 | [[Саялы]] || 18 |- ! 11922 | [[Серихан]] || 18 |- ! 11923 | [[Перналы]] || 18 |- ! 11924 | [[Нишанбек]] || 18 |- ! 11925 | [[Разақ]] || 18 |- ! 11926 | [[Нархан]] || 18 |- ! 11927 | [[Науризбек]] || 18 |- ! 11928 | [[Омар Али]] || 18 |- ! 11929 | [[Нурболган]] || 18 |- ! 11930 | [[Мырзаболат]] || 18 |- ! 11931 | [[Надиржан]] || 18 |- ! 11932 | [[Нұржарық]] || 18 |- ! 11933 | [[Окан]] || 18 |- ! 11934 | [[Нурсерік]] || 18 |- ! 11935 | [[Нурлбек]] || 18 |- ! 11936 | [[Назерке]] || 18 |- ! 11937 | [[Пулатбай]] || 18 |- ! 11938 | [[Налихан]] || 18 |- ! 11939 | [[Нурислям]] || 18 |- ! 11940 | [[Мухтарали]] || 18 |- ! 11941 | [[Райнбек]] || 18 |- ! 11942 | [[Нұржұман]] || 18 |- ! 11943 | [[Рамаз]] || 18 |- ! 11944 | [[Нұрахат]] || 18 |- ! 11945 | [[Нұралла]] || 18 |- ! 11946 | [[Мусырманкул]] || 18 |- ! 11947 | [[Мынжан]] || 18 |- ! 11948 | [[Насирхан]] || 18 |- ! 11949 | [[Нұрмаш]] || 18 |- ! 11950 | [[Нышангали]] || 18 |- ! 11951 | [[Оңдас]] || 18 |- ! 11952 | [[Мұсылман]] || 18 |- ! 11953 | [[Опабек]] || 18 |- ! 11954 | [[Нурбах]] || 18 |- ! 11955 | [[Ожет]] || 18 |- ! 11956 | [[Откир]] || 18 |- ! 11957 | [[Ныгман]] || 18 |- ! 11958 | [[Өзгеріс]] || 18 |- ! 11959 | [[Радим]] || 18 |- ! 11960 | [[Нұрқасиет]] || 18 |- ! 11961 | [[Нарқұлан]] || 18 |- ! 11962 | [[Өмірлан]] || 18 |- ! 11963 | [[Мұхамедиар]] || 18 |- ! 11964 | [[Ондыбай]] || 18 |- ! 11965 | [[Нұрсен]] || 18 |- ! 11966 | [[Нурпапа]] || 18 |- ! 11967 | [[Нәсіп]] || 18 |- ! 11968 | [[Мухаммедрахим]] || 18 |- ! 11969 | [[Нұрсұлан]] || 18 |- ! 11970 | [[Онланбек]] || 18 |- ! 11971 | [[Нигметжан]] || 18 |- ! 11972 | [[Наубет]] || 18 |- ! 11973 | [[Мухият]] || 18 |- ! 11974 | [[Нұр Иман]] || 18 |- ! 11975 | [[Нұрулла]] || 18 |- ! 11976 | [[Омерзак]] || 18 |- ! 11977 | [[Ноэль]] || 18 |- ! 11978 | [[Қожагелді]] || 18 |- ! 11979 | [[Мурзаш]] || 18 |- ! 11980 | [[Мейержан]] || 18 |- ! 11981 | [[Кулмурза]] || 18 |- ! 11982 | [[Құрақбай]] || 18 |- ! 11983 | [[Лука]] || 18 |- ! 11984 | [[Курванжан]] || 18 |- ! 11985 | [[Куванчбек]] || 18 |- ! 11986 | [[Мехмед]] || 18 |- ! 11987 | [[Лухман]] || 18 |- ! 11988 | [[Курметжан]] || 18 |- ! 11989 | [[Мамадали]] || 18 |- ! 11990 | [[Қайсен]] || 18 |- ! 11991 | [[Кыдырма]] || 18 |- ! 11992 | [[Құбылан]] || 18 |- ! 11993 | [[Қуралбек]] || 18 |- ! 11994 | [[Мергалим]] || 18 |- ! 11995 | [[Минжасар]] || 18 |- ! 11996 | [[Лекер]] || 18 |- ! 11997 | [[Кушикбай]] || 18 |- ! 11998 | [[Мангистау]] || 18 |- ! 11999 | [[Кубен]] || 18 |- ! 12000 | [[Мурсал]] || 18 |- ! 12001 | [[Миразиз]] || 18 |- ! 12002 | [[Масугут]] || 18 |- ! 12003 | [[Қасым-Хан]] || 18 |- ! 12004 | [[Кыдырберген]] || 18 |- ! 12005 | [[Қажмұқан]] || 18 |- ! 12006 | [[Муздыбай]] || 18 |- ! 12007 | [[Көреген]] || 18 |- ! 12008 | [[Муканбет]] || 18 |- ! 12009 | [[Мусакан]] || 18 |- ! 12010 | [[Қуанбай]] || 18 |- ! 12011 | [[Князь]] || 18 |- ! 12012 | [[Құрманалы]] || 18 |- ! 12013 | [[Қажымуқан]] || 18 |- ! 12014 | [[Мейрембек]] || 18 |- ! 12015 | [[Мамытхан]] || 18 |- ! 12016 | [[Манатай]] || 18 |- ! 12017 | [[Мейрамгалий]] || 18 |- ! 12018 | [[Меруерт]] || 18 |- ! 12019 | [[Мадимар]] || 18 |- ! 12020 | [[Мурал]] || 18 |- ! 12021 | [[Магат]] || 18 |- ! 12022 | [[Макарим]] || 18 |- ! 12023 | [[Молдыбай]] || 18 |- ! 12024 | [[Куралхан]] || 18 |- ! 12025 | [[Марыс]] || 18 |- ! 12026 | [[Медео]] || 18 |- ! 12027 | [[Киякбай]] || 18 |- ! 12028 | [[Койшы]] || 18 |- ! 12029 | [[Меиркан]] || 18 |- ! 12030 | [[Култас]] || 18 |- ! 12031 | [[Қоңырбай]] || 18 |- ! 12032 | [[Курманғазы]] || 18 |- ! 12033 | [[Курмангалы]] || 18 |- ! 12034 | [[Казий]] || 18 |- ! 12035 | [[Жылқыайдар]] || 18 |- ! 12036 | [[Жумасултан]] || 18 |- ! 12037 | [[Зинабдин]] || 18 |- ! 12038 | [[Зауыр]] || 18 |- ! 12039 | [[Зия]] || 18 |- ! 12040 | [[Жумадин]] || 18 |- ! 12041 | [[Зиятдин]] || 18 |- ! 12042 | [[Калыкул]] || 18 |- ! 12043 | [[Зулхар]] || 18 |- ! 12044 | [[Келдібай]] || 18 |- ! 12045 | [[Жаудат]] || 18 |- ! 12046 | [[Кажыбай]] || 18 |- ! 12047 | [[Зұлпықар]] || 18 |- ! 12048 | [[Жандильда]] || 18 |- ! 12049 | [[Жедел]] || 18 |- ! 12050 | [[Кайран]] || 18 |- ! 12051 | [[Игнатий]] || 18 |- ! 12052 | [[Калман]] || 18 |- ! 12053 | [[Жексеналы]] || 18 |- ! 12054 | [[Канжарбай]] || 18 |- ! 12055 | [[Жанбурбай]] || 18 |- ! 12056 | [[Касимжан]] || 18 |- ! 12057 | [[Женсбек]] || 18 |- ! 12058 | [[Кененбай]] || 18 |- ! 12059 | [[Иманмагзам]] || 18 |- ! 12060 | [[Кадыргазы]] || 18 |- ! 12061 | [[Жеткербек]] || 18 |- ! 12062 | [[Жугинис]] || 18 |- ! 12063 | [[Жансери]] || 18 |- ! 12064 | [[Жандәурен]] || 18 |- ! 12065 | [[Иркен]] || 18 |- ! 12066 | [[Жапархан]] || 18 |- ! 12067 | [[Исах]] || 18 |- ! 12068 | [[Кайнолла]] || 18 |- ! 12069 | [[Исенгали]] || 18 |- ! 12070 | [[Кайруш]] || 18 |- ! 12071 | [[Жиенали]] || 18 |- ! 12072 | [[Жанеберген]] || 18 |- ! 12073 | [[Жантаир]] || 18 |- ! 12074 | [[Калыкбек]] || 18 |- ! 12075 | [[Исламәли]] || 18 |- ! 12076 | [[Канбек]] || 18 |- ! 12077 | [[Исмаилбек]] || 18 |- ! 12078 | [[Жұрағат]] || 18 |- ! 12079 | [[Ихлос]] || 18 |- ! 12080 | [[Каргабай]] || 18 |- ! 12081 | [[Кабылан]] || 18 |- ! 12082 | [[Каскарбек]] || 18 |- ! 12083 | [[Кабылкак]] || 18 |- ! 12084 | [[Зал]] || 18 |- ! 12085 | [[Жангожа]] || 18 |- ! 12086 | [[Кенжигали]] || 18 |- ! 12087 | [[Кадылгазы]] || 18 |- ! 12088 | [[Кадылхан]] || 18 |- ! 12089 | [[Жубайхан]] || 18 |- ! 12090 | [[Досимбек]] || 18 |- ! 12091 | [[Ділнұр]] || 18 |- ! 12092 | [[Ерменбет]] || 18 |- ! 12093 | [[Елболат]] || 18 |- ! 12094 | [[Жалалиддин]] || 18 |- ! 12095 | [[Джумажан]] || 18 |- ! 12096 | [[Жайсанбай]] || 18 |- ! 12097 | [[Дінаман]] || 18 |- ! 12098 | [[Ерқали]] || 18 |- ! 12099 | [[Еркінәлі]] || 18 |- ! 12100 | [[Ғимран]] || 18 |- ! 12101 | [[Әннұр]] || 18 |- ! 12102 | [[Әмет]] || 18 |- ! 12103 | [[Джамбулбек]] || 18 |- ! 12104 | [[Дильжан]] || 18 |- ! 12105 | [[Есказы]] || 18 |- ! 12106 | [[Джаксилик]] || 18 |- ! 12107 | [[Даужан]] || 18 |- ! 12108 | [[Еркенбай]] || 18 |- ! 12109 | [[Дінмұхамбед]] || 18 |- ! 12110 | [[Ерқан]] || 18 |- ! 12111 | [[Еруслан]] || 18 |- ! 12112 | [[Ердулат]] || 18 |- ! 12113 | [[Әсемхан]] || 18 |- ! 12114 | [[Даникер]] || 18 |- ! 12115 | [[Әли Нұр]] || 18 |- ! 12116 | [[Даулетқали]] || 18 |- ! 12117 | [[Әли Сұлтан]] || 18 |- ! 12118 | [[Әлирахман]] || 18 |- ! 12119 | [[Елдәулет]] || 18 |- ! 12120 | [[Демеугали]] || 18 |- ! 12121 | [[Әубакір]] || 18 |- ! 12122 | [[Дусембай]] || 18 |- ! 12123 | [[Ельзат]] || 18 |- ! 12124 | [[Жайсаңбек]] || 18 |- ! 12125 | [[Дұман]] || 18 |- ! 12126 | [[Досмаганбет]] || 18 |- ! 12127 | [[Дәстүр]] || 18 |- ! 12128 | [[Ескелды]] || 18 |- ! 12129 | [[Динас]] || 18 |- ! 12130 | [[Ермехан]] || 18 |- ! 12131 | [[Ердибек]] || 18 |- ! 12132 | [[Досимхан]] || 18 |- ! 12133 | [[Әлиислам]] || 18 |- ! 12134 | [[Дарбай]] || 18 |- ! 12135 | [[Ермақан]] || 18 |- ! 12136 | [[Дильнар]] || 18 |- ! 12137 | [[Жавахир]] || 18 |- ! 12138 | [[Елікбай]] || 18 |- ! 12139 | [[Жавлонбек]] || 18 |- ! 12140 | [[Еген]] || 18 |- ! 12141 | [[Есілхан]] || 18 |- ! 12142 | [[Елқонды]] || 18 |- ! 12143 | [[Ержұма]] || 18 |- ! 12144 | [[Елқұт]] || 18 |- ! 12145 | [[Әлимжан]] || 18 |- ! 12146 | [[Дильдахан]] || 18 |- ! 12147 | [[Ердилда]] || 18 |- ! 12148 | [[Ділмұхамет]] || 18 |- ! 12149 | [[Досанали]] || 18 |- ! 12150 | [[Аршабек]] || 18 |- ! 12151 | [[Байгалий]] || 18 |- ! 12152 | [[Габдулманап]] || 18 |- ! 12153 | [[Асылдос]] || 18 |- ! 12154 | [[Гамал]] || 18 |- ! 12155 | [[Байконур]] || 18 |- ! 12156 | [[Байбөрі]] || 18 |- ! 12157 | [[Бекенай]] || 18 |- ! 12158 | [[Бернұр]] || 18 |- ! 12159 | [[Ашыкбай]] || 18 |- ! 12160 | [[Бизат]] || 18 |- ! 12161 | [[Бирлан]] || 18 |- ! 12162 | [[Ашен]] || 18 |- ! 12163 | [[Аюбай]] || 18 |- ! 12164 | [[Арысулан]] || 18 |- ! 12165 | [[Бекетжан]] || 18 |- ! 12166 | [[Берікболат]] || 18 |- ! 12167 | [[Гафар]] || 18 |- ! 12168 | [[Бахтьяр]] || 18 |- ! 12169 | [[Байқазақ]] || 18 |- ! 12170 | [[Бектібай]] || 18 |- ! 12171 | [[Гибатолла]] || 18 |- ! 12172 | [[Галиакпар]] || 18 |- ! 12173 | [[Арстангали]] || 18 |- ! 12174 | [[Ахылжан]] || 18 |- ! 12175 | [[Бозгулан]] || 18 |- ! 12176 | [[Балатай]] || 18 |- ! 12177 | [[Артыгали]] || 18 |- ! 12178 | [[Байхожа]] || 18 |- ! 12179 | [[Багибек]] || 18 |- ! 12180 | [[Аслам]] || 18 |- ! 12181 | [[Болганбай]] || 18 |- ! 12182 | [[Бақ-Дәулет]] || 18 |- ! 12183 | [[Борангазы]] || 18 |- ! 12184 | [[Асылби]] || 18 |- ! 12185 | [[Ахмар]] || 18 |- ! 12186 | [[Батиржан]] || 18 |- ! 12187 | [[Бердикан]] || 18 |- ! 12188 | [[Бектимир]] || 18 |- ! 12189 | [[Б]] || 18 |- ! 12190 | [[Бейсемби]] || 18 |- ! 12191 | [[Бронислав]] || 18 |- ! 12192 | [[Ахметсұлтан]] || 18 |- ! 12193 | [[Бугыбай]] || 18 |- ! 12194 | [[Газинур]] || 18 |- ! 12195 | [[Бегмат]] || 18 |- ! 12196 | [[Баур]] || 18 |- ! 12197 | [[Ахмедья]] || 18 |- ! 12198 | [[Бақытқазы]] || 18 |- ! 12199 | [[Аташ]] || 18 |- ! 12200 | [[Ахылбай]] || 18 |- ! 12201 | [[Астана]] || 18 |- ! 12202 | [[Бейхан]] || 18 |- ! 12203 | [[Багыбек]] || 18 |- ! 12204 | [[Бикбулат]] || 18 |- ! 12205 | [[Бақарыс]] || 18 |- ! 12206 | [[Бикелди]] || 18 |- ! 12207 | [[Бахитхан]] || 18 |- ! 12208 | [[Ғанимұрат]] || 18 |- ! 12209 | [[Батан]] || 18 |- ! 12210 | [[Бекдар]] || 18 |- ! 12211 | [[Вагиз]] || 18 |- ! 12212 | [[Барис]] || 18 |- ! 12213 | [[Балуан]] || 18 |- ! 12214 | [[Гибат]] || 18 |- ! 12215 | [[Бакижан]] || 18 |- ! 12216 | [[Аюхан]] || 18 |- ! 12217 | [[Бакитбай]] || 18 |- ! 12218 | [[Азымбек]] || 18 |- ! 12219 | [[Алеухан]] || 18 |- ! 12220 | [[Айтілек]] || 18 |- ! 12221 | [[Алып]] || 18 |- ! 12222 | [[Абдислам]] || 18 |- ! 12223 | [[Айберен]] || 18 |- ! 12224 | [[Алымбай]] || 18 |- ! 12225 | [[Аббаз]] || 18 |- ! 12226 | [[Айжаркын]] || 18 |- ! 12227 | [[Аззат]] || 18 |- ! 12228 | [[Айтмат]] || 18 |- ! 12229 | [[Адилетхан]] || 18 |- ! 12230 | [[Абылкан]] || 18 |- ! 12231 | [[Аманкан]] || 18 |- ! 12232 | [[Айгожа]] || 18 |- ! 12233 | [[Абдумумин]] || 18 |- ! 12234 | [[Алберт]] || 18 |- ! 12235 | [[Абдыкерим]] || 18 |- ! 12236 | [[Айтілеу]] || 18 |- ! 12237 | [[Айтмұханбет]] || 18 |- ! 12238 | [[Абдижамал]] || 18 |- ! 12239 | [[Айтнұр]] || 18 |- ! 12240 | [[Абдыгани]] || 18 |- ! 12241 | [[Агахан]] || 18 |- ! 12242 | [[Абайдулла]] || 18 |- ! 12243 | [[Айбулан]] || 18 |- ! 12244 | [[Алмаскан]] || 18 |- ! 12245 | [[Алданияз]] || 18 |- ! 12246 | [[Абу Насыр]] || 18 |- ! 12247 | [[Айкожа]] || 18 |- ! 12248 | [[Азилбек]] || 18 |- ! 12249 | [[Амир Хан]] || 18 |- ! 12250 | [[Алидин]] || 18 |- ! 12251 | [[Алматы]] || 18 |- ! 12252 | [[Ақихат]] || 18 |- ! 12253 | [[Алдаонгар]] || 18 |- ! 12254 | [[Абдуислам]] || 18 |- ! 12255 | [[Абдугаффар]] || 18 |- ! 12256 | [[Аденбек]] || 18 |- ! 12257 | [[Айгабыл]] || 18 |- ! 12258 | [[Абилайхан]] || 18 |- ! 12259 | [[Абдуль Азиз]] || 18 |- ! 12260 | [[Авезхан]] || 18 |- ! 12261 | [[Али Ахмет]] || 18 |- ! 12262 | [[Аргингазы]] || 18 |- ! 12263 | [[Акажан]] || 18 |- ! 12264 | [[Абиль Мансур]] || 18 |- ! 12265 | [[Абду-Али]] || 18 |- ! 12266 | [[Айтман]] || 18 |- ! 12267 | [[Алшери]] || 18 |- ! 12268 | [[Абилказы]] || 18 |- ! 12269 | [[Айтмукаш]] || 18 |- ! 12270 | [[Тулентай]] || 17 |- ! 12271 | [[Уланбатыр]] || 17 |- ! 12272 | [[Торегелды]] || 17 |- ! 12273 | [[Хаят]] || 17 |- ! 12274 | [[Турым]] || 17 |- ! 12275 | [[Турдимурат]] || 17 |- ! 12276 | [[Шаган]] || 17 |- ! 12277 | [[Турысбай]] || 17 |- ! 12278 | [[Эркабай]] || 17 |- ! 12279 | [[Шәдияр]] || 17 |- ! 12280 | [[Ядгар]] || 17 |- ! 12281 | [[Шыңғысқан]] || 17 |- ! 12282 | [[Черизат]] || 17 |- ! 12283 | [[Халис]] || 17 |- ! 12284 | [[Шохнур]] || 17 |- ! 12285 | [[Халмурза]] || 17 |- ! 12286 | [[Шағдат]] || 17 |- ! 12287 | [[Улыкбан]] || 17 |- ! 12288 | [[Эрбул]] || 17 |- ! 12289 | [[Толымхан]] || 17 |- ! 12290 | [[Фуат]] || 17 |- ! 12291 | [[Шарафиддин]] || 17 |- ! 12292 | [[Хасанбай]] || 17 |- ! 12293 | [[Ұлыхан]] || 17 |- ! 12294 | [[Шакерхан]] || 17 |- ! 12295 | [[Хангелды]] || 17 |- ! 12296 | [[Тунгишбек]] || 17 |- ! 12297 | [[Толенбай]] || 17 |- ! 12298 | [[Тұңғышбек]] || 17 |- ! 12299 | [[Хуанар]] || 17 |- ! 12300 | [[Тулбасы]] || 17 |- ! 12301 | [[Улықбек]] || 17 |- ! 12302 | [[Туленде]] || 17 |- ! 12303 | [[Хандаулет]] || 17 |- ! 12304 | [[Шахкарим]] || 17 |- ! 12305 | [[Ырғызбек]] || 17 |- ! 12306 | [[Турахмет]] || 17 |- ! 12307 | [[Хаирбулат]] || 17 |- ! 12308 | [[Шадиёр]] || 17 |- ! 12309 | [[Узенбай]] || 17 |- ! 12310 | [[Урунбай]] || 17 |- ! 12311 | [[Хуантай]] || 17 |- ! 12312 | [[Төленбек]] || 17 |- ! 12313 | [[Төренияз]] || 17 |- ! 12314 | [[Туленбек]] || 17 |- ! 12315 | [[Тургангазы]] || 17 |- ! 12316 | [[Хакан]] || 17 |- ! 12317 | [[Ускинбай]] || 17 |- ! 12318 | [[Юбилей]] || 17 |- ! 12319 | [[Шахмет]] || 17 |- ! 12320 | [[Төле Би]] || 17 |- ! 12321 | [[Хаир]] || 17 |- ! 12322 | [[Уаликан]] || 17 |- ! 12323 | [[Хан Али]] || 17 |- ! 12324 | [[Тұрдыхан]] || 17 |- ! 12325 | [[Унат]] || 17 |- ! 12326 | [[Хахарман]] || 17 |- ! 12327 | [[Урозбек]] || 17 |- ! 12328 | [[Шаркан]] || 17 |- ! 12329 | [[Салыкбай]] || 17 |- ! 12330 | [[Сагидан]] || 17 |- ! 12331 | [[Сейткадыр]] || 17 |- ! 12332 | [[Сарабек]] || 17 |- ! 12333 | [[Рысболат]] || 17 |- ! 12334 | [[Тәжібек]] || 17 |- ! 12335 | [[Сейдигали]] || 17 |- ! 12336 | [[Сейфулмалик]] || 17 |- ! 12337 | [[Сауатбек]] || 17 |- ! 12338 | [[Таян]] || 17 |- ! 12339 | [[Саятай]] || 17 |- ! 12340 | [[Теймураз]] || 17 |- ! 12341 | [[Ташен]] || 17 |- ! 12342 | [[Сауыр]] || 17 |- ! 12343 | [[Сейлгазы]] || 17 |- ! 12344 | [[Рахмадин]] || 17 |- ! 12345 | [[Рахмедулла]] || 17 |- ! 12346 | [[Саидрахман]] || 17 |- ! 12347 | [[Раят]] || 17 |- ! 12348 | [[Саидхан]] || 17 |- ! 12349 | [[Сунқар]] || 17 |- ! 12350 | [[Сәуір]] || 17 |- ! 12351 | [[Садубек]] || 17 |- ! 12352 | [[Сербай]] || 17 |- ! 12353 | [[Самиддин]] || 17 |- ! 12354 | [[Саилаубек]] || 17 |- ! 12355 | [[Самрад]] || 17 |- ! 12356 | [[Сыралы]] || 17 |- ! 12357 | [[Сражаддин]] || 17 |- ! 12358 | [[Секербек]] || 17 |- ! 12359 | [[Терек]] || 17 |- ! 12360 | [[Тасбалта]] || 17 |- ! 12361 | [[Сұлтан Ахмет]] || 17 |- ! 12362 | [[Саинхан]] || 17 |- ! 12363 | [[Тойшибай]] || 17 |- ! 12364 | [[Сыргабай]] || 17 |- ! 12365 | [[Сұлтанай]] || 17 |- ! 12366 | [[Сиезбек]] || 17 |- ! 12367 | [[Скандар]] || 17 |- ! 12368 | [[Сыргабек]] || 17 |- ! 12369 | [[Темірсұлтан]] || 17 |- ! 12370 | [[Самиржан]] || 17 |- ! 12371 | [[Сұлтанқұл]] || 17 |- ! 12372 | [[Сатхан]] || 17 |- ! 12373 | [[Сейтхасым]] || 17 |- ! 12374 | [[Темиргазы]] || 17 |- ! 12375 | [[Темрхан]] || 17 |- ! 12376 | [[Тилеугазы]] || 17 |- ! 12377 | [[Сәлімхан]] || 17 |- ! 12378 | [[Тоганбай]] || 17 |- ! 12379 | [[Сеиль]] || 17 |- ! 12380 | [[Сади]] || 17 |- ! 12381 | [[Сүгірәлі]] || 17 |- ! 12382 | [[Сеитмурат]] || 17 |- ! 12383 | [[Тірек]] || 17 |- ! 12384 | [[Сатывалды]] || 17 |- ! 12385 | [[Таңатбек]] || 17 |- ! 12386 | [[Реймбай]] || 17 |- ! 12387 | [[Смахан]] || 17 |- ! 12388 | [[Тамірлан]] || 17 |- ! 12389 | [[Тимир]] || 17 |- ! 12390 | [[Мұқали]] || 17 |- ! 12391 | [[Орумбек]] || 17 |- ! 12392 | [[Нүрасыл]] || 17 |- ! 12393 | [[Нұрхожа]] || 17 |- ! 12394 | [[Ниетқабыл]] || 17 |- ! 12395 | [[Набиль]] || 17 |- ! 12396 | [[Нухы]] || 17 |- ! 12397 | [[Нүрпейіс]] || 17 |- ! 12398 | [[Палмахан]] || 17 |- ! 12399 | [[Нияс]] || 17 |- ! 12400 | [[Нұртлек]] || 17 |- ! 12401 | [[Нұрмұқанбет]] || 17 |- ! 12402 | [[Нургалык]] || 17 |- ! 12403 | [[Нагызбек]] || 17 |- ! 12404 | [[Мұхаммед-Әлі]] || 17 |- ! 12405 | [[Прохор]] || 17 |- ! 12406 | [[Нұрданәлі]] || 17 |- ! 12407 | [[Нұрмұхаммедали]] || 17 |- ! 12408 | [[Рамеш]] || 17 |- ! 12409 | [[Насридин]] || 17 |- ! 12410 | [[Оразмухамед]] || 17 |- ! 12411 | [[Назаркул]] || 17 |- ! 12412 | [[Мүтәліп]] || 17 |- ! 12413 | [[Рабиль]] || 17 |- ! 12414 | [[Нұрмухамбет]] || 17 |- ! 12415 | [[Нуржаубек]] || 17 |- ! 12416 | [[Нурладин]] || 17 |- ! 12417 | [[Нурисламбек]] || 17 |- ! 12418 | [[Мұхаммадамин]] || 17 |- ! 12419 | [[Мұстапа]] || 17 |- ! 12420 | [[Нәбихан]] || 17 |- ! 12421 | [[Радамир]] || 17 |- ! 12422 | [[Муханбек]] || 17 |- ! 12423 | [[Нуридден]] || 17 |- ! 12424 | [[Нургулан]] || 17 |- ! 12425 | [[Мұхамәди]] || 17 |- ! 12426 | [[Рамазанали]] || 17 |- ! 12427 | [[Осиет]] || 17 |- ! 12428 | [[Ниязалы]] || 17 |- ! 12429 | [[Радислав]] || 17 |- ! 12430 | [[Мухамбетияр]] || 17 |- ! 12431 | [[Мухаммед Али]] || 17 |- ! 12432 | [[Ниаз]] || 17 |- ! 12433 | [[Нұррасул]] || 17 |- ! 12434 | [[Мухарам]] || 17 |- ! 12435 | [[Нурымгали]] || 17 |- ! 12436 | [[Ниязби]] || 17 |- ! 12437 | [[Раиф]] || 17 |- ! 12438 | [[Нұртілес]] || 17 |- ! 12439 | [[Мырзаби]] || 17 |- ! 12440 | [[Ниеткабыл]] || 17 |- ! 12441 | [[Нурлон]] || 17 |- ! 12442 | [[Оркенбай]] || 17 |- ! 12443 | [[Раймкул]] || 17 |- ! 12444 | [[Нартұлға]] || 17 |- ! 12445 | [[Нугмет]] || 17 |- ! 12446 | [[Парман]] || 17 |- ! 12447 | [[Нұрисләм]] || 17 |- ! 12448 | [[Рафхад]] || 17 |- ! 12449 | [[Нұркелды]] || 17 |- ! 12450 | [[Пердали]] || 17 |- ! 12451 | [[Нарлан]] || 17 |- ! 12452 | [[Нуреддин]] || 17 |- ! 12453 | [[Наржигит]] || 17 |- ! 12454 | [[Қазбекби]] || 17 |- ! 12455 | [[Мурасбек]] || 17 |- ! 12456 | [[Қыстаубай]] || 17 |- ! 12457 | [[Матайбек]] || 17 |- ! 12458 | [[Ковлан]] || 17 |- ! 12459 | [[Кымбатбек]] || 17 |- ! 12460 | [[Мөлдір]] || 17 |- ! 12461 | [[Конус]] || 17 |- ! 12462 | [[Майор]] || 17 |- ! 12463 | [[Киса]] || 17 |- ! 12464 | [[Мендияр]] || 17 |- ! 12465 | [[Қани]] || 17 |- ! 12466 | [[Молдажан]] || 17 |- ! 12467 | [[Косимбек]] || 17 |- ! 12468 | [[Кутлимурат]] || 17 |- ! 12469 | [[Қосман]] || 17 |- ! 12470 | [[Кожамкул]] || 17 |- ! 12471 | [[Кямран]] || 17 |- ! 12472 | [[Күлтегін]] || 17 |- ! 12473 | [[Мершат]] || 17 |- ! 12474 | [[Лайык]] || 17 |- ! 12475 | [[Метхат]] || 17 |- ! 12476 | [[Куланбек]] || 17 |- ! 12477 | [[Куаналы]] || 17 |- ! 12478 | [[Манатбай]] || 17 |- ! 12479 | [[Курбантай]] || 17 |- ! 12480 | [[Молдагалий]] || 17 |- ! 12481 | [[Маханбетхан]] || 17 |- ! 12482 | [[Кошкенбай]] || 17 |- ! 12483 | [[Мәдинұр]] || 17 |- ! 12484 | [[Меиірман]] || 17 |- ! 12485 | [[Мәртебе]] || 17 |- ! 12486 | [[Моряк]] || 17 |- ! 12487 | [[Кусаингазы]] || 17 |- ! 12488 | [[Марапат]] || 17 |- ! 12489 | [[Маденият]] || 17 |- ! 12490 | [[Конис]] || 17 |- ! 12491 | [[Қабыланбек]] || 17 |- ! 12492 | [[Мусат]] || 17 |- ! 12493 | [[Минсизбай]] || 17 |- ! 12494 | [[Қалдархан]] || 17 |- ! 12495 | [[Кудабек]] || 17 |- ! 12496 | [[Куванышбек]] || 17 |- ! 12497 | [[Мегдат]] || 17 |- ! 12498 | [[Марлин]] || 17 |- ! 12499 | [[Медел]] || 17 |- ! 12500 | [[Көкен]] || 17 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 12501 | [[Миргалим]] || 17 |- ! 12502 | [[Куангалий]] || 17 |- ! 12503 | [[Кумаш]] || 17 |- ! 12504 | [[Маслихат]] || 17 |- ! 12505 | [[Медигат]] || 17 |- ! 12506 | [[Мирсат]] || 17 |- ! 12507 | [[Жанасил]] || 17 |- ! 12508 | [[Канышбек]] || 17 |- ! 12509 | [[Калмакан]] || 17 |- ! 12510 | [[Зикрия]] || 17 |- ! 12511 | [[Жасөркен]] || 17 |- ! 12512 | [[Жанқозы]] || 17 |- ! 12513 | [[Жунуспек]] || 17 |- ! 12514 | [[Зулфухар]] || 17 |- ! 12515 | [[Камранбек]] || 17 |- ! 12516 | [[Жанқұтты]] || 17 |- ! 12517 | [[Жарылкасин]] || 17 |- ! 12518 | [[Зейин]] || 17 |- ! 12519 | [[Зарап]] || 17 |- ! 12520 | [[Жексебай]] || 17 |- ! 12521 | [[Жарболсын]] || 17 |- ! 12522 | [[Измаил]] || 17 |- ! 12523 | [[Калимат]] || 17 |- ! 12524 | [[Жениспек]] || 17 |- ! 12525 | [[Камелхан]] || 17 |- ! 12526 | [[Женс]] || 17 |- ! 12527 | [[Канлыбай]] || 17 |- ! 12528 | [[Имамадин]] || 17 |- ! 12529 | [[Каримкул]] || 17 |- ! 12530 | [[Имамали]] || 17 |- ! 12531 | [[Зайрбек]] || 17 |- ! 12532 | [[Жансеиіт]] || 17 |- ! 12533 | [[Келіс]] || 17 |- ! 12534 | [[Жансейит]] || 17 |- ! 12535 | [[Жасин]] || 17 |- ! 12536 | [[Жансугир]] || 17 |- ! 12537 | [[Жаппас]] || 17 |- ! 12538 | [[Ирина]] || 17 |- ! 12539 | [[Калдаш]] || 17 |- ! 12540 | [[Исай]] || 17 |- ! 12541 | [[Журсинбай]] || 17 |- ! 12542 | [[Жансұр]] || 17 |- ! 12543 | [[Калка]] || 17 |- ! 12544 | [[Жамбек]] || 17 |- ! 12545 | [[Камбархан]] || 17 |- ! 12546 | [[Искандир]] || 17 |- ! 12547 | [[Жұмаділда]] || 17 |- ! 12548 | [[Жиенбет]] || 17 |- ! 12549 | [[Жұмай]] || 17 |- ! 12550 | [[Исламдияр]] || 17 |- ! 12551 | [[Кансейт]] || 17 |- ! 12552 | [[Жан-Төре]] || 17 |- ! 12553 | [[Жылқайдар]] || 17 |- ! 12554 | [[Жолжаксы]] || 17 |- ! 12555 | [[Каркен]] || 17 |- ! 12556 | [[Кабий]] || 17 |- ! 12557 | [[Жамарт]] || 17 |- ! 12558 | [[Кабылет]] || 17 |- ! 12559 | [[Катран]] || 17 |- ! 12560 | [[Кадылжан]] || 17 |- ! 12561 | [[Замадин]] || 17 |- ! 12562 | [[Кеулімжай]] || 17 |- ! 12563 | [[Кемельхан]] || 17 |- ! 12564 | [[Кешубай]] || 17 |- ! 12565 | [[Кенескали]] || 17 |- ! 12566 | [[Казикан]] || 17 |- ! 12567 | [[Жумабой]] || 17 |- ! 12568 | [[Жубанышбай]] || 17 |- ! 12569 | [[Дамен]] || 17 |- ! 12570 | [[Джаркинбек]] || 17 |- ! 12571 | [[Дузбай]] || 17 |- ! 12572 | [[Ералтай]] || 17 |- ! 12573 | [[Джумагельды]] || 17 |- ! 12574 | [[Әдинұр]] || 17 |- ! 12575 | [[Егемберды]] || 17 |- ! 12576 | [[Диербек]] || 17 |- ! 12577 | [[Есенкельди]] || 17 |- ! 12578 | [[Дюсюмбай]] || 17 |- ! 12579 | [[Ерлепес]] || 17 |- ! 12580 | [[Жаббар]] || 17 |- ! 12581 | [[Әуесбек]] || 17 |- ! 12582 | [[Есмаганбет]] || 17 |- ! 12583 | [[Дуйсетай]] || 17 |- ! 12584 | [[Джонибек]] || 17 |- ! 12585 | [[Әбжан]] || 17 |- ! 12586 | [[Ермен]] || 17 |- ! 12587 | [[Есілбек]] || 17 |- ! 12588 | [[Есенғазы]] || 17 |- ! 12589 | [[Дауырбек]] || 17 |- ! 12590 | [[Досмухамет]] || 17 |- ! 12591 | [[Ертұран]] || 17 |- ! 12592 | [[Әділқайыр]] || 17 |- ! 12593 | [[Ерсагын]] || 17 |- ! 12594 | [[Жавлон]] || 17 |- ! 12595 | [[Ерәсіл]] || 17 |- ! 12596 | [[Дарижан]] || 17 |- ! 12597 | [[Дінмұхан]] || 17 |- ! 12598 | [[Дәлелбек]] || 17 |- ! 12599 | [[Джангирхан]] || 17 |- ! 12600 | [[Жаксигали]] || 17 |- ! 12601 | [[Дуйсенгалий]] || 17 |- ! 12602 | [[Есемхан]] || 17 |- ! 12603 | [[Елқанат]] || 17 |- ! 12604 | [[Данас]] || 17 |- ! 12605 | [[Динслам]] || 17 |- ! 12606 | [[Демеужан]] || 17 |- ! 12607 | [[Ерадиль]] || 17 |- ! 12608 | [[Әбдіислам]] || 17 |- ! 12609 | [[Жайлан]] || 17 |- ! 12610 | [[Әмір-Әли]] || 17 |- ! 12611 | [[Дилхан]] || 17 |- ! 12612 | [[Әлімнұр]] || 17 |- ! 12613 | [[Әсетжан]] || 17 |- ! 12614 | [[Емир]] || 17 |- ! 12615 | [[Әбдібақыт]] || 17 |- ! 12616 | [[Дилмухамбет]] || 17 |- ! 12617 | [[Егеубек]] || 17 |- ! 12618 | [[Дінмұхаммеджан]] || 17 |- ! 12619 | [[Дариябай]] || 17 |- ! 12620 | [[Джапар]] || 17 |- ! 12621 | [[Джамалбек]] || 17 |- ! 12622 | [[Дін-Ислам]] || 17 |- ! 12623 | [[Жалмурат]] || 17 |- ! 12624 | [[Ерғасыр]] || 17 |- ! 12625 | [[Гилман]] || 17 |- ! 12626 | [[Дандибай]] || 17 |- ! 12627 | [[Әбдірәлі]] || 17 |- ! 12628 | [[Ерол]] || 17 |- ! 12629 | [[Әкімғали]] || 17 |- ! 12630 | [[Еренбек]] || 17 |- ! 12631 | [[Әзберген]] || 17 |- ! 12632 | [[Атанбек]] || 17 |- ! 12633 | [[Ғажап]] || 17 |- ! 12634 | [[Бейбарысхан]] || 17 |- ! 12635 | [[Батыхан]] || 17 |- ! 12636 | [[Бактыберген]] || 17 |- ! 12637 | [[Бердиёр]] || 17 |- ! 12638 | [[Бекдилда]] || 17 |- ! 12639 | [[Бердихожа]] || 17 |- ! 12640 | [[Бақмұрат]] || 17 |- ! 12641 | [[Бердіәлі]] || 17 |- ! 12642 | [[Гаппас]] || 17 |- ! 12643 | [[Бекижан]] || 17 |- ! 12644 | [[Ботбай]] || 17 |- ! 12645 | [[Баймукан]] || 17 |- ! 12646 | [[Буланбай]] || 17 |- ! 12647 | [[Береген]] || 17 |- ! 12648 | [[Бек-Султан]] || 17 |- ! 12649 | [[Арсентий]] || 17 |- ! 12650 | [[Бейбитбай]] || 17 |- ! 12651 | [[Берікқан]] || 17 |- ! 12652 | [[Ғаділ]] || 17 |- ! 12653 | [[Ашраф]] || 17 |- ! 12654 | [[Асханбай]] || 17 |- ! 12655 | [[Берке]] || 17 |- ! 12656 | [[Балгожа]] || 17 |- ! 12657 | [[Беркімбай]] || 17 |- ! 12658 | [[Гибатулла]] || 17 |- ! 12659 | [[Бахтыгалий]] || 17 |- ! 12660 | [[Ботирхон]] || 17 |- ! 12661 | [[Арысланбай]] || 17 |- ! 12662 | [[Ахмед-Али]] || 17 |- ! 12663 | [[Бесенбай]] || 17 |- ! 12664 | [[Бауырджан]] || 17 |- ! 12665 | [[Баржаксы]] || 17 |- ! 12666 | [[Батарбек]] || 17 |- ! 12667 | [[Асимбек]] || 17 |- ! 12668 | [[Валибек]] || 17 |- ! 12669 | [[Бидас]] || 17 |- ! 12670 | [[Асер]] || 17 |- ! 12671 | [[Бахыткелді]] || 17 |- ! 12672 | [[Ғабдол]] || 17 |- ! 12673 | [[Багдар]] || 17 |- ! 12674 | [[Баделхан]] || 17 |- ! 12675 | [[Бимагамбет]] || 17 |- ! 12676 | [[Бейсек]] || 17 |- ! 12677 | [[Бағдатхан]] || 17 |- ! 12678 | [[Балхашбек]] || 17 |- ! 12679 | [[Бегарис]] || 17 |- ! 12680 | [[Бектыбай]] || 17 |- ! 12681 | [[Бакиржан]] || 17 |- ! 12682 | [[Балгали]] || 17 |- ! 12683 | [[Бегарс]] || 17 |- ! 12684 | [[Бегасил]] || 17 |- ! 12685 | [[Арсұлтан]] || 17 |- ! 12686 | [[Абдыкапар]] || 17 |- ! 12687 | [[Алимбатыр]] || 17 |- ! 12688 | [[Абдурраһман]] || 17 |- ! 12689 | [[Айдинбек]] || 17 |- ! 12690 | [[Абу-Насыр]] || 17 |- ! 12691 | [[Алаберген]] || 17 |- ! 12692 | [[Ақсерік]] || 17 |- ! 12693 | [[Алихайдар]] || 17 |- ! 12694 | [[Абдикасим]] || 17 |- ! 12695 | [[Альви]] || 17 |- ! 12696 | [[Анорбой]] || 17 |- ! 12697 | [[Абдырасул]] || 17 |- ! 12698 | [[Алимухан]] || 17 |- ! 12699 | [[Абухаир]] || 17 |- ! 12700 | [[Аль-Мухаммед]] || 17 |- ! 12701 | [[Абилдабек]] || 17 |- ! 12702 | [[Абдурраззақ]] || 17 |- ! 12703 | [[Алимжон]] || 17 |- ! 12704 | [[Абдулхақ]] || 17 |- ! 12705 | [[Айыпхан]] || 17 |- ! 12706 | [[Алғар]] || 17 |- ! 12707 | [[Айдолла]] || 17 |- ! 12708 | [[Алиякбар]] || 17 |- ! 12709 | [[Абдубакир]] || 17 |- ! 12710 | [[Акымбек]] || 17 |- ! 12711 | [[Абдуғаффар]] || 17 |- ! 12712 | [[Абужан]] || 17 |- ! 12713 | [[Абсатар]] || 17 |- ! 12714 | [[Айкан]] || 17 |- ! 12715 | [[Абдулмажид]] || 17 |- ! 12716 | [[Альмухамет]] || 17 |- ! 12717 | [[Алебек]] || 17 |- ! 12718 | [[Ақиық]] || 17 |- ! 12719 | [[Акшабай]] || 17 |- ! 12720 | [[Абылжан]] || 17 |- ! 12721 | [[Айсағали]] || 17 |- ! 12722 | [[Абдурраһим]] || 17 |- ! 12723 | [[Айқабыл]] || 17 |- ! 12724 | [[Али Аскар]] || 17 |- ! 12725 | [[Алматбай]] || 17 |- ! 12726 | [[Альфинұр]] || 17 |- ! 12727 | [[Азбек]] || 17 |- ! 12728 | [[Алишери]] || 17 |- ! 12729 | [[Аймир]] || 17 |- ! 12730 | [[Аллаберді]] || 17 |- ! 12731 | [[Абдыжаппар]] || 17 |- ! 12732 | [[Абдымурат]] || 17 |- ! 12733 | [[Алашхан]] || 17 |- ! 12734 | [[Абдур-Рахман]] || 17 |- ! 12735 | [[Абуәли]] || 17 |- ! 12736 | [[Алжапар]] || 17 |- ! 12737 | [[Амандых]] || 17 |- ! 12738 | [[Абдымажит]] || 17 |- ! 12739 | [[Шыңдәулет]] || 16 |- ! 12740 | [[Шахизинда]] || 16 |- ! 12741 | [[Турдыхан]] || 16 |- ! 12742 | [[Шырак]] || 16 |- ! 12743 | [[Фарис]] || 16 |- ! 12744 | [[Элнұр]] || 16 |- ! 12745 | [[Шукурилла]] || 16 |- ! 12746 | [[Элхан]] || 16 |- ! 12747 | [[Хамидула]] || 16 |- ! 12748 | [[Тургангали]] || 16 |- ! 12749 | [[Уразимбет]] || 16 |- ! 12750 | [[Тунгушбек]] || 16 |- ! 12751 | [[Шаки]] || 16 |- ! 12752 | [[Тұрды]] || 16 |- ! 12753 | [[Шакирхан]] || 16 |- ! 12754 | [[Яхшилик]] || 16 |- ! 12755 | [[Умирузак]] || 16 |- ! 12756 | [[Эльзар]] || 16 |- ! 12757 | [[Эрмекбай]] || 16 |- ! 12758 | [[Ынтыкбай]] || 16 |- ! 12759 | [[Шайсултан]] || 16 |- ! 12760 | [[Фахритдин]] || 16 |- ! 12761 | [[Шолпан]] || 16 |- ! 12762 | [[Шанияр]] || 16 |- ! 12763 | [[Турсинали]] || 16 |- ! 12764 | [[Шам]] || 16 |- ! 12765 | [[Тулкун]] || 16 |- ! 12766 | [[Хиса]] || 16 |- ! 12767 | [[Шекербай]] || 16 |- ! 12768 | [[Үйсін]] || 16 |- ! 12769 | [[Хусанбай]] || 16 |- ! 12770 | [[Хак-Назар]] || 16 |- ! 12771 | [[Тургумбек]] || 16 |- ! 12772 | [[Шуакбай]] || 16 |- ! 12773 | [[Хайдарали]] || 16 |- ! 12774 | [[Эльшад]] || 16 |- ! 12775 | [[Фируз]] || 16 |- ! 12776 | [[Тюлеубай]] || 16 |- ! 12777 | [[Ұлжан]] || 16 |- ! 12778 | [[Феруз]] || 16 |- ! 12779 | [[Шаймахан]] || 16 |- ! 12780 | [[Хайрболат]] || 16 |- ! 12781 | [[Төреахмет]] || 16 |- ! 12782 | [[Шаризат]] || 16 |- ! 12783 | [[Хикмет]] || 16 |- ! 12784 | [[Фидель]] || 16 |- ! 12785 | [[Эдилбай]] || 16 |- ! 12786 | [[Уйсинбай]] || 16 |- ! 12787 | [[Турумтай]] || 16 |- ! 12788 | [[Ыбырайхан]] || 16 |- ! 12789 | [[Толетай]] || 16 |- ! 12790 | [[Туреш]] || 16 |- ! 12791 | [[Тулек]] || 16 |- ! 12792 | [[Шеріхан]] || 16 |- ! 12793 | [[Хурсандбек]] || 16 |- ! 12794 | [[Хаятулла]] || 16 |- ! 12795 | [[Умурбай]] || 16 |- ! 12796 | [[Энес]] || 16 |- ! 12797 | [[Хасиет]] || 16 |- ! 12798 | [[Шамшет]] || 16 |- ! 12799 | [[Хамитхан]] || 16 |- ! 12800 | [[Шахриер]] || 16 |- ! 12801 | [[Ясін]] || 16 |- ! 12802 | [[Шәймерден]] || 16 |- ! 12803 | [[Ханибек]] || 16 |- ! 12804 | [[Эрбулат]] || 16 |- ! 12805 | [[Уралбой]] || 16 |- ! 12806 | [[Шермат]] || 16 |- ! 12807 | [[Унайбай]] || 16 |- ! 12808 | [[Шамшырак]] || 16 |- ! 12809 | [[Турагалды]] || 16 |- ! 12810 | [[Суннет]] || 16 |- ! 12811 | [[Ташболат]] || 16 |- ! 12812 | [[Сисенгалий]] || 16 |- ! 12813 | [[Салжан]] || 16 |- ! 12814 | [[Саруарбек]] || 16 |- ! 12815 | [[Саяат]] || 16 |- ! 12816 | [[Сапаргалей]] || 16 |- ! 12817 | [[Сейткасим]] || 16 |- ! 12818 | [[Серигжан]] || 16 |- ! 12819 | [[Сунатилла]] || 16 |- ! 12820 | [[Сарсемби]] || 16 |- ! 12821 | [[Тасмурат]] || 16 |- ! 12822 | [[Тілеуғабыл]] || 16 |- ! 12823 | [[Суениш]] || 16 |- ! 12824 | [[Саңлақ]] || 16 |- ! 12825 | [[Сексенбек]] || 16 |- ! 12826 | [[Талгарбек]] || 16 |- ! 12827 | [[Сеиткан]] || 16 |- ! 12828 | [[Султан Бейбарыс]] || 16 |- ! 12829 | [[Саветбек]] || 16 |- ! 12830 | [[Рысгали]] || 16 |- ! 12831 | [[Талапжан]] || 16 |- ! 12832 | [[Тамаз]] || 16 |- ! 12833 | [[Сарай]] || 16 |- ! 12834 | [[Сайид]] || 16 |- ! 12835 | [[Тасанбай]] || 16 |- ! 12836 | [[Темырхан]] || 16 |- ! 12837 | [[Тасбай]] || 16 |- ! 12838 | [[Тілеуғазы]] || 16 |- ! 12839 | [[Сайдакбар]] || 16 |- ! 12840 | [[Смагзам]] || 16 |- ! 12841 | [[Сеиткул]] || 16 |- ! 12842 | [[Талгатжан]] || 16 |- ! 12843 | [[Токтабек]] || 16 |- ! 12844 | [[Тәмірлан]] || 16 |- ! 12845 | [[Серікнұр]] || 16 |- ! 12846 | [[Рысқұлбек]] || 16 |- ! 12847 | [[Сайфидин]] || 16 |- ! 12848 | [[Сери]] || 16 |- ! 12849 | [[Суйеубек]] || 16 |- ! 12850 | [[Сагаткали]] || 16 |- ! 12851 | [[Садакбай]] || 16 |- ! 12852 | [[Сейділда]] || 16 |- ! 12853 | [[Сағижан]] || 16 |- ! 12854 | [[Самидулла]] || 16 |- ! 12855 | [[Семетей]] || 16 |- ! 12856 | [[Таскынбек]] || 16 |- ! 12857 | [[Таукель]] || 16 |- ! 12858 | [[Рысалды]] || 16 |- ! 12859 | [[Совхозбек]] || 16 |- ! 12860 | [[Сериказы]] || 16 |- ! 12861 | [[Нураслан]] || 16 |- ! 12862 | [[Мухаматдин]] || 16 |- ! 12863 | [[Раметулла]] || 16 |- ! 12864 | [[Мұхамад]] || 16 |- ! 12865 | [[Пірәлі]] || 16 |- ! 12866 | [[Радбек]] || 16 |- ! 12867 | [[Мустажап]] || 16 |- ! 12868 | [[Мұхамади]] || 16 |- ! 12869 | [[Нұрекен]] || 16 |- ! 12870 | [[Оразахын]] || 16 |- ! 12871 | [[Өнербай]] || 16 |- ! 12872 | [[Оразби]] || 16 |- ! 12873 | [[Нурмукасан]] || 16 |- ! 12874 | [[Онайгали]] || 16 |- ! 12875 | [[Нұрфат]] || 16 |- ! 12876 | [[Нұрзейін]] || 16 |- ! 12877 | [[Нөсер]] || 16 |- ! 12878 | [[Негмет]] || 16 |- ! 12879 | [[Өмирбек]] || 16 |- ! 12880 | [[Мухаммад Юсуф]] || 16 |- ! 12881 | [[Нурмахамед]] || 16 |- ! 12882 | [[Ражаб]] || 16 |- ! 12883 | [[Растислав]] || 16 |- ! 12884 | [[Өтежан]] || 16 |- ! 12885 | [[Наир]] || 16 |- ! 12886 | [[Ниятбек]] || 16 |- ! 12887 | [[Полатжан]] || 16 |- ! 12888 | [[Өтесін]] || 16 |- ! 12889 | [[Нұрислан]] || 16 |- ! 12890 | [[Немат]] || 16 |- ! 12891 | [[Мухаммедкарим]] || 16 |- ! 12892 | [[Нураби]] || 16 |- ! 12893 | [[Рафиль]] || 16 |- ! 12894 | [[Нұрділлә]] || 16 |- ! 12895 | [[Насраддин]] || 16 |- ! 12896 | [[Насипжан]] || 16 |- ! 12897 | [[Мұқаметали]] || 16 |- ! 12898 | [[Ордахан]] || 16 |- ! 12899 | [[Паша]] || 16 |- ! 12900 | [[Оразгелды]] || 16 |- ! 12901 | [[Мухаметхали]] || 16 |- ! 12902 | [[Надиль]] || 16 |- ! 12903 | [[Нур Али]] || 16 |- ! 12904 | [[Науризбай]] || 16 |- ! 12905 | [[Нурсаян]] || 16 |- ! 12906 | [[Нурзаман]] || 16 |- ! 12907 | [[Нурсеид]] || 16 |- ! 12908 | [[Нарат]] || 16 |- ! 12909 | [[Мусиреп]] || 16 |- ! 12910 | [[Нұрдарын]] || 16 |- ! 12911 | [[Нур-Мухаммед]] || 16 |- ! 12912 | [[Орах]] || 16 |- ! 12913 | [[Нагимжан]] || 16 |- ! 12914 | [[Оразкали]] || 16 |- ! 12915 | [[Наушабек]] || 16 |- ! 12916 | [[Палуанбек]] || 16 |- ! 12917 | [[Нурмұхаммед]] || 16 |- ! 12918 | [[Раким]] || 16 |- ! 12919 | [[Мұхаммеддияр]] || 16 |- ! 12920 | [[Нұрқайыр]] || 16 |- ! 12921 | [[Науырыз]] || 16 |- ! 12922 | [[Онгдасын]] || 16 |- ! 12923 | [[Мұхаммеднұр]] || 16 |- ! 12924 | [[Нүсіп]] || 16 |- ! 12925 | [[Мұхаммед Расул]] || 16 |- ! 12926 | [[Орныкбай]] || 16 |- ! 12927 | [[Мұхтасар]] || 16 |- ! 12928 | [[Парахатдин]] || 16 |- ! 12929 | [[Нүрсейіт]] || 16 |- ! 12930 | [[Нагизхан]] || 16 |- ! 12931 | [[Нұрғизат]] || 16 |- ! 12932 | [[Мырзамұрат]] || 16 |- ! 12933 | [[Нұреддин]] || 16 |- ! 12934 | [[Пердеш]] || 16 |- ! 12935 | [[Қозыкөрпеш]] || 16 |- ! 12936 | [[Қанаш]] || 16 |- ! 12937 | [[Мунайтбас]] || 16 |- ! 12938 | [[Магзат]] || 16 |- ! 12939 | [[Мусаб]] || 16 |- ! 12940 | [[Мирибек]] || 16 |- ! 12941 | [[Қоңырат]] || 16 |- ! 12942 | [[Мавлет]] || 16 |- ! 12943 | [[Мақатай]] || 16 |- ! 12944 | [[Куанышхан]] || 16 |- ! 12945 | [[Мейырбек]] || 16 |- ! 12946 | [[Моисей]] || 16 |- ! 12947 | [[Комар]] || 16 |- ! 12948 | [[Көшкінбай]] || 16 |- ! 12949 | [[Муктаркан]] || 16 |- ! 12950 | [[Кумаржан]] || 16 |- ! 12951 | [[Мейрболат]] || 16 |- ! 12952 | [[Кынат]] || 16 |- ! 12953 | [[Мунсызбай]] || 16 |- ! 12954 | [[Кулман]] || 16 |- ! 12955 | [[Мейрибек]] || 16 |- ! 12956 | [[Қозыбай]] || 16 |- ! 12957 | [[Консбек]] || 16 |- ! 12958 | [[Қосым]] || 16 |- ! 12959 | [[Қосаман]] || 16 |- ! 12960 | [[Кунградбай]] || 16 |- ! 12961 | [[Кобжасар]] || 16 |- ! 12962 | [[Молжан]] || 16 |- ! 12963 | [[Маржан]] || 16 |- ! 12964 | [[Қазтай]] || 16 |- ! 12965 | [[Максимилиан]] || 16 |- ! 12966 | [[Момынбек]] || 16 |- ! 12967 | [[Коркыт]] || 16 |- ! 12968 | [[Меиргазы]] || 16 |- ! 12969 | [[Курметбек]] || 16 |- ! 12970 | [[Косыбай]] || 16 |- ! 12971 | [[Койшыман]] || 16 |- ! 12972 | [[Кундызбай]] || 16 |- ! 12973 | [[Копей]] || 16 |- ! 12974 | [[Куаткан]] || 16 |- ! 12975 | [[Мейрембай]] || 16 |- ! 12976 | [[Койшан]] || 16 |- ! 12977 | [[Құрманхан]] || 16 |- ! 12978 | [[Мамир]] || 16 |- ! 12979 | [[Кожагельды]] || 16 |- ! 12980 | [[Мубарек]] || 16 |- ! 12981 | [[Қияс]] || 16 |- ! 12982 | [[Мубин]] || 16 |- ! 12983 | [[Мирдан]] || 16 |- ! 12984 | [[Маусымбек]] || 16 |- ! 12985 | [[Мехрат]] || 16 |- ! 12986 | [[Курмангажи]] || 16 |- ! 12987 | [[Кулыбек]] || 16 |- ! 12988 | [[Коксеген]] || 16 |- ! 12989 | [[Қосбол]] || 16 |- ! 12990 | [[Кордабай]] || 16 |- ! 12991 | [[Кизатолла]] || 16 |- ! 12992 | [[Мерике]] || 16 |- ! 12993 | [[Мирзахмед]] || 16 |- ! 12994 | [[Қошқар]] || 16 |- ! 12995 | [[Майрамгали]] || 16 |- ! 12996 | [[Жолшы]] || 16 |- ! 12997 | [[Капбар]] || 16 |- ! 12998 | [[Жұмаәділ]] || 16 |- ! 12999 | [[Иноят]] || 16 |- ! 13000 | [[Кабибула]] || 16 |- ! 13001 | [[Жетпысбай]] || 16 |- ! 13002 | [[Каергельды]] || 16 |- ! 13003 | [[Жанарыстан]] || 16 |- ! 13004 | [[Жолдаскан]] || 16 |- ! 13005 | [[Захан]] || 16 |- ! 13006 | [[Кабдуш]] || 16 |- ! 13007 | [[Кетебай]] || 16 |- ! 13008 | [[Жолмухан]] || 16 |- ! 13009 | [[Зейнелкабиден]] || 16 |- ! 13010 | [[Кадыралы]] || 16 |- ! 13011 | [[Иранғайып]] || 16 |- ! 13012 | [[Жігербек]] || 16 |- ! 13013 | [[Казтурган]] || 16 |- ! 13014 | [[Ізтай]] || 16 |- ! 13015 | [[Жәйдар]] || 16 |- ! 13016 | [[Канторе]] || 16 |- ! 13017 | [[Жанажол]] || 16 |- ! 13018 | [[Кабдулмажит]] || 16 |- ! 13019 | [[Зейнель]] || 16 |- ! 13020 | [[Карым]] || 16 |- ! 13021 | [[Жапбар]] || 16 |- ! 13022 | [[Зайт]] || 16 |- ! 13023 | [[Жумадияр]] || 16 |- ! 13024 | [[Кабыланбек]] || 16 |- ! 13025 | [[Жаппарбек]] || 16 |- ! 13026 | [[Жансер]] || 16 |- ! 13027 | [[Кайргелды]] || 16 |- ! 13028 | [[Кенис]] || 16 |- ! 13029 | [[Зулпыкар]] || 16 |- ! 13030 | [[Камеш]] || 16 |- ! 13031 | [[Жамбурбай]] || 16 |- ! 13032 | [[Жұмаділлә]] || 16 |- ! 13033 | [[Какарман]] || 16 |- ! 13034 | [[Жебеген]] || 16 |- ! 13035 | [[Какым]] || 16 |- ! 13036 | [[Жамиғат]] || 16 |- ! 13037 | [[Калам]] || 16 |- ! 13038 | [[Жантурган]] || 16 |- ! 13039 | [[Зияддин]] || 16 |- ! 13040 | [[Кабаш]] || 16 |- ! 13041 | [[Жәрдембек]] || 16 |- ! 13042 | [[Жанжол]] || 16 |- ! 13043 | [[Жупар]] || 16 |- ! 13044 | [[Карахан]] || 16 |- ! 13045 | [[Жупарбай]] || 16 |- ! 13046 | [[Кабдылхамит]] || 16 |- ! 13047 | [[Жупархан]] || 16 |- ! 13048 | [[Кабдырахман]] || 16 |- ! 13049 | [[Калижар]] || 16 |- ! 13050 | [[Иманберди]] || 16 |- ! 13051 | [[Исенгельды]] || 16 |- ! 13052 | [[Жанбул]] || 16 |- ! 13053 | [[Зульфат]] || 16 |- ! 13054 | [[Келдыбек]] || 16 |- ! 13055 | [[Ильназ]] || 16 |- ! 13056 | [[Имангельды]] || 16 |- ! 13057 | [[Жанажан]] || 16 |- ! 13058 | [[Жасарат]] || 16 |- ! 13059 | [[Калмахамбет]] || 16 |- ! 13060 | [[Жасасын]] || 16 |- ! 13061 | [[Жанеділ]] || 16 |- ! 13062 | [[Жанияз]] || 16 |- ! 13063 | [[Зейнолда]] || 16 |- ! 13064 | [[Зауирбек]] || 16 |- ! 13065 | [[Зикирия]] || 16 |- ! 13066 | [[Кажат]] || 16 |- ! 13067 | [[Жангельдин]] || 16 |- ! 13068 | [[Казанбай]] || 16 |- ! 13069 | [[Жуасбек]] || 16 |- ! 13070 | [[Дусенгали]] || 16 |- ! 13071 | [[Ердаут]] || 16 |- ! 13072 | [[Ермерей]] || 16 |- ! 13073 | [[Едиген]] || 16 |- ! 13074 | [[Әмірсана]] || 16 |- ! 13075 | [[Доснұр]] || 16 |- ! 13076 | [[Дюсембы]] || 16 |- ! 13077 | [[Даният]] || 16 |- ! 13078 | [[Ербала]] || 16 |- ! 13079 | [[Дамер]] || 16 |- ! 13080 | [[Әмір Темір]] || 16 |- ! 13081 | [[Еркехан]] || 16 |- ! 13082 | [[Давлят]] || 16 |- ! 13083 | [[Дінәлі]] || 16 |- ! 13084 | [[Ергара]] || 16 |- ! 13085 | [[Әшірбай]] || 16 |- ! 13086 | [[Ерасылбек]] || 16 |- ! 13087 | [[Даниер]] || 16 |- ! 13088 | [[Дуан]] || 16 |- ! 13089 | [[Есғали]] || 16 |- ! 13090 | [[Ерікбай]] || 16 |- ! 13091 | [[Досбулат]] || 16 |- ! 13092 | [[Ертемір]] || 16 |- ! 13093 | [[Ер-Сұлтан]] || 16 |- ! 13094 | [[Әбіл Мансур]] || 16 |- ! 13095 | [[Данияль]] || 16 |- ! 13096 | [[Ершора]] || 16 |- ! 13097 | [[Әдихан]] || 16 |- ! 13098 | [[Ернас]] || 16 |- ! 13099 | [[Дәуренбай]] || 16 |- ! 13100 | [[Ергалим]] || 16 |- ! 13101 | [[Емен]] || 16 |- ! 13102 | [[Ернұрхан]] || 16 |- ! 13103 | [[Елжасар]] || 16 |- ! 13104 | [[Ерасылан]] || 16 |- ! 13105 | [[Жадра]] || 16 |- ! 13106 | [[Әзидолла]] || 16 |- ! 13107 | [[Әлімбет]] || 16 |- ! 13108 | [[Джалгасбек]] || 16 |- ! 13109 | [[Әбдімансур]] || 16 |- ! 13110 | [[Жакслик]] || 16 |- ! 13111 | [[Есканат]] || 16 |- ! 13112 | [[Дюсенгалий]] || 16 |- ! 13113 | [[Ертұған]] || 16 |- ! 13114 | [[Ерсері]] || 16 |- ! 13115 | [[Дарбек]] || 16 |- ! 13116 | [[Әбиболла]] || 16 |- ! 13117 | [[Ертұғырыл]] || 16 |- ! 13118 | [[Әмір Сұлтан]] || 16 |- ! 13119 | [[Елиубай]] || 16 |- ! 13120 | [[Ербосин]] || 16 |- ! 13121 | [[Дайын]] || 16 |- ! 13122 | [[Ермұра]] || 16 |- ! 13123 | [[Доғдырбай]] || 16 |- ! 13124 | [[Есентугел]] || 16 |- ! 13125 | [[Дидахмет]] || 16 |- ! 13126 | [[Жалау]] || 16 |- ! 13127 | [[Ерқыран]] || 16 |- ! 13128 | [[Еснур]] || 16 |- ! 13129 | [[Еран]] || 16 |- ! 13130 | [[Есали]] || 16 |- ! 13131 | [[Елкен]] || 16 |- ! 13132 | [[Еркасим]] || 16 |- ! 13133 | [[Елконды]] || 16 |- ! 13134 | [[Егінбай]] || 16 |- ! 13135 | [[Әлмұхамет]] || 16 |- ! 13136 | [[Әл-Мұхаммед]] || 16 |- ! 13137 | [[Жаксан]] || 16 |- ! 13138 | [[Ахатжан]] || 16 |- ! 13139 | [[Асыр]] || 16 |- ! 13140 | [[Арсенбек]] || 16 |- ! 13141 | [[Бахтиярбек]] || 16 |- ! 13142 | [[Бахытжон]] || 16 |- ! 13143 | [[Ботиржон]] || 16 |- ! 13144 | [[Бекжаппар]] || 16 |- ! 13145 | [[Бериккажы]] || 16 |- ! 13146 | [[Ғаппар]] || 16 |- ! 13147 | [[Бакулан]] || 16 |- ! 13148 | [[Габдрашит]] || 16 |- ! 13149 | [[Биқожа]] || 16 |- ! 13150 | [[Бейқұт]] || 16 |- ! 13151 | [[Бекжол]] || 16 |- ! 13152 | [[Ашот]] || 16 |- ! 13153 | [[Арнольд]] || 16 |- ! 13154 | [[Болтабек]] || 16 |- ! 13155 | [[Бернард]] || 16 |- ! 13156 | [[Асемгазы]] || 16 |- ! 13157 | [[Байдолда]] || 16 |- ! 13158 | [[Асетилла]] || 16 |- ! 13159 | [[Бимаганбет]] || 16 |- ! 13160 | [[Бекбауыл]] || 16 |- ! 13161 | [[Атантай]] || 16 |- ! 13162 | [[Габдуали]] || 16 |- ! 13163 | [[Бақасыл]] || 16 |- ! 13164 | [[Аялан]] || 16 |- ! 13165 | [[Бекмағанбет]] || 16 |- ! 13166 | [[Бақнар]] || 16 |- ! 13167 | [[Аяна]] || 16 |- ! 13168 | [[Асенбай]] || 16 |- ! 13169 | [[Асылер]] || 16 |- ! 13170 | [[Аршад]] || 16 |- ! 13171 | [[Вазир]] || 16 |- ! 13172 | [[Аянби]] || 16 |- ! 13173 | [[Бимұхаммед]] || 16 |- ! 13174 | [[Батылхан]] || 16 |- ! 13175 | [[Бинар]] || 16 |- ! 13176 | [[Болтирик]] || 16 |- ! 13177 | [[Баходыр]] || 16 |- ! 13178 | [[Батыргазы]] || 16 |- ! 13179 | [[Бақбосын]] || 16 |- ! 13180 | [[Гибадулла]] || 16 |- ! 13181 | [[Бақдаурен]] || 16 |- ! 13182 | [[Боранқұл]] || 16 |- ! 13183 | [[Атхамбек]] || 16 |- ! 13184 | [[Биғалым]] || 16 |- ! 13185 | [[Бердижан]] || 16 |- ! 13186 | [[Байтуган]] || 16 |- ! 13187 | [[Бекташ]] || 16 |- ! 13188 | [[Бабабек]] || 16 |- ! 13189 | [[Абдухалық]] || 16 |- ! 13190 | [[Амир-Хан]] || 16 |- ! 13191 | [[Абдилхамит]] || 16 |- ! 13192 | [[Алек]] || 16 |- ! 13193 | [[Адилкасым]] || 16 |- ! 13194 | [[Абдиаким]] || 16 |- ! 13195 | [[Алиамир]] || 16 |- ! 13196 | [[Абу-Мансур]] || 16 |- ! 13197 | [[Абидин]] || 16 |- ! 13198 | [[Али Акбар]] || 16 |- ! 13199 | [[Ардос]] || 16 |- ! 13200 | [[Абиль-Мансур]] || 16 |- ! 13201 | [[Абдуманат]] || 16 |- ! 13202 | [[Азият]] || 16 |- ! 13203 | [[Авзал]] || 16 |- ! 13204 | [[Андижан]] || 16 |- ! 13205 | [[Альамир]] || 16 |- ! 13206 | [[Алислам]] || 16 |- ! 13207 | [[Абжами]] || 16 |- ! 13208 | [[Альхат]] || 16 |- ! 13209 | [[Ардабай]] || 16 |- ! 13210 | [[Алияс]] || 16 |- ! 13211 | [[Ардаш]] || 16 |- ! 13212 | [[Абатжан]] || 16 |- ! 13213 | [[Айян]] || 16 |- ! 13214 | [[Айтолла]] || 16 |- ! 13215 | [[Алиас]] || 16 |- ! 13216 | [[Абдуахад]] || 16 |- ! 13217 | [[Акил]] || 16 |- ! 13218 | [[Абдірахым]] || 16 |- ! 13219 | [[Ал-Фараби]] || 16 |- ! 13220 | [[Алиим]] || 16 |- ! 13221 | [[Аль Карим]] || 16 |- ! 13222 | [[Абусагит]] || 16 |- ! 13223 | [[Адылбай]] || 16 |- ! 13224 | [[Абдуталип]] || 16 |- ! 13225 | [[Али-Нур]] || 16 |- ! 13226 | [[Ансари]] || 16 |- ! 13227 | [[Азимжон]] || 16 |- ! 13228 | [[Амар]] || 16 |- ! 13229 | [[Альмырза]] || 16 |- ! 13230 | [[Акжаик]] || 16 |- ! 13231 | [[Адилби]] || 16 |- ! 13232 | [[Айнаддин]] || 16 |- ! 13233 | [[Акром]] || 16 |- ! 13234 | [[Айқан]] || 16 |- ! 13235 | [[Айтали]] || 16 |- ! 13236 | [[Абдысамат]] || 16 |- ! 13237 | [[Арден]] || 16 |- ! 13238 | [[Азырхан]] || 16 |- ! 13239 | [[Аззам]] || 16 |- ! 13240 | [[Абдалим]] || 16 |- ! 13241 | [[Абилхас]] || 16 |- ! 13242 | [[Али-Ахмед]] || 16 |- ! 13243 | [[Айят]] || 16 |- ! 13244 | [[Абдумаулен]] || 16 |- ! 13245 | [[Апсамат]] || 16 |- ! 13246 | [[Айтмұхамбет]] || 16 |- ! 13247 | [[Тусипхан]] || 15 |- ! 13248 | [[Юсуфбек]] || 15 |- ! 13249 | [[Шерикбай]] || 15 |- ! 13250 | [[Шегендык]] || 15 |- ! 13251 | [[Халимжан]] || 15 |- ! 13252 | [[Тохтабай]] || 15 |- ! 13253 | [[Хожагелди]] || 15 |- ! 13254 | [[Халыбек]] || 15 |- ! 13255 | [[Шамгун]] || 15 |- ! 13256 | [[Толхын]] || 15 |- ! 13257 | [[Шыналы]] || 15 |- ! 13258 | [[Шералхан]] || 15 |- ! 13259 | [[Фазлиддин]] || 15 |- ! 13260 | [[Хадыр]] || 15 |- ! 13261 | [[Туганбек]] || 15 |- ! 13262 | [[Шохзод]] || 15 |- ! 13263 | [[Турагул]] || 15 |- ! 13264 | [[Тұрақ]] || 15 |- ! 13265 | [[Уайыс]] || 15 |- ! 13266 | [[Хансеит]] || 15 |- ! 13267 | [[Шәкірат]] || 15 |- ! 13268 | [[Туреахмет]] || 15 |- ! 13269 | [[Тұмарбек]] || 15 |- ! 13270 | [[Шерәли]] || 15 |- ! 13271 | [[Ямин]] || 15 |- ! 13272 | [[Түймебек]] || 15 |- ! 13273 | [[Ұланғасыр]] || 15 |- ! 13274 | [[Халыбай]] || 15 |- ! 13275 | [[Шангерей]] || 15 |- ! 13276 | [[Шалхарбай]] || 15 |- ! 13277 | [[Шаухат]] || 15 |- ! 13278 | [[Тыныш]] || 15 |- ! 13279 | [[Үсенбек]] || 15 |- ! 13280 | [[Ульфат]] || 15 |- ! 13281 | [[Турсин]] || 15 |- ! 13282 | [[Худойберди]] || 15 |- ! 13283 | [[Урисбек]] || 15 |- ! 13284 | [[Түймехан]] || 15 |- ! 13285 | [[Юлиан]] || 15 |- ! 13286 | [[Торекан]] || 15 |- ! 13287 | [[Шолпанбай]] || 15 |- ! 13288 | [[Урдабай]] || 15 |- ! 13289 | [[Эломон]] || 15 |- ! 13290 | [[Шнайбек]] || 15 |- ! 13291 | [[Уранбек]] || 15 |- ! 13292 | [[Төретай]] || 15 |- ! 13293 | [[Шонай]] || 15 |- ! 13294 | [[Томас]] || 15 |- ! 13295 | [[Толысбай]] || 15 |- ! 13296 | [[Толжан]] || 15 |- ! 13297 | [[Фахридин]] || 15 |- ! 13298 | [[Турибек]] || 15 |- ! 13299 | [[Хасанғали]] || 15 |- ! 13300 | [[Торсан]] || 15 |- ! 13301 | [[Уалкан]] || 15 |- ! 13302 | [[Шойынбай]] || 15 |- ! 13303 | [[Ясинжан]] || 15 |- ! 13304 | [[Түлек]] || 15 |- ! 13305 | [[Ынта]] || 15 |- ! 13306 | [[Шукурулла]] || 15 |- ! 13307 | [[Эльмурод]] || 15 |- ! 13308 | [[Хайреден]] || 15 |- ! 13309 | [[Ясынжан]] || 15 |- ! 13310 | [[Тохтахун]] || 15 |- ! 13311 | [[Турекелди]] || 15 |- ! 13312 | [[Тореби]] || 15 |- ! 13313 | [[Хасим]] || 15 |- ! 13314 | [[Турдахун]] || 15 |- ! 13315 | [[Тұрман]] || 15 |- ! 13316 | [[Тәжіхан]] || 15 |- ! 13317 | [[Тагайбай]] || 15 |- ! 13318 | [[Сұлтанқазы]] || 15 |- ! 13319 | [[Сахыбек]] || 15 |- ! 13320 | [[Талгатбай]] || 15 |- ! 13321 | [[Саядил]] || 15 |- ! 13322 | [[Тілекберді]] || 15 |- ! 13323 | [[Сагитбек]] || 15 |- ! 13324 | [[Самбай]] || 15 |- ! 13325 | [[Розимурод]] || 15 |- ! 13326 | [[Тайрхан]] || 15 |- ! 13327 | [[Сеиткерим]] || 15 |- ! 13328 | [[Сабыркул]] || 15 |- ! 13329 | [[Сагыналы]] || 15 |- ! 13330 | [[Тилеухабыл]] || 15 |- ! 13331 | [[Сағындык]] || 15 |- ! 13332 | [[Тоқтамұрат]] || 15 |- ! 13333 | [[Рахымгазы]] || 15 |- ! 13334 | [[Салькен]] || 15 |- ! 13335 | [[Сейткәрім]] || 15 |- ! 13336 | [[Сьезбек]] || 15 |- ! 13337 | [[Семба]] || 15 |- ! 13338 | [[Тажи]] || 15 |- ! 13339 | [[Семгали]] || 15 |- ! 13340 | [[Таланыт]] || 15 |- ! 13341 | [[Семей]] || 15 |- ! 13342 | [[Таниржан]] || 15 |- ! 13343 | [[Руслам]] || 15 |- ! 13344 | [[Темирхон]] || 15 |- ! 13345 | [[Серикгалий]] || 15 |- ! 13346 | [[Тилекжан]] || 15 |- ! 13347 | [[Рустембай]] || 15 |- ! 13348 | [[Сатимбек]] || 15 |- ! 13349 | [[Серикмурат]] || 15 |- ! 13350 | [[Тлеугалий]] || 15 |- ! 13351 | [[Рахимберген]] || 15 |- ! 13352 | [[Салыкжан]] || 15 |- ! 13353 | [[Серіғали]] || 15 |- ! 13354 | [[Сұлтанқожа]] || 15 |- ! 13355 | [[Сайдилла]] || 15 |- ! 13356 | [[Сыржан]] || 15 |- ! 13357 | [[Сайкен]] || 15 |- ! 13358 | [[Сырымби]] || 15 |- ! 13359 | [[Сәрсенәлі]] || 15 |- ! 13360 | [[Табыл]] || 15 |- ! 13361 | [[Сәрсенхан]] || 15 |- ! 13362 | [[Таганбай]] || 15 |- ! 13363 | [[Сайляубек]] || 15 |- ! 13364 | [[Сабеткан]] || 15 |- ! 13365 | [[Рушан]] || 15 |- ! 13366 | [[Талан]] || 15 |- ! 13367 | [[Силыхан]] || 15 |- ! 13368 | [[Талапкан]] || 15 |- ! 13369 | [[Скендер]] || 15 |- ! 13370 | [[Талет]] || 15 |- ! 13371 | [[Сламкул]] || 15 |- ! 13372 | [[Тегисбай]] || 15 |- ! 13373 | [[Слан]] || 15 |- ! 13374 | [[Сарибай]] || 15 |- ! 13375 | [[Созақбай]] || 15 |- ! 13376 | [[Сарсентай]] || 15 |- ! 13377 | [[Солтанхан]] || 15 |- ! 13378 | [[Сарыбек]] || 15 |- ! 13379 | [[Сталбек]] || 15 |- ! 13380 | [[Тилеп]] || 15 |- ! 13381 | [[Стефан]] || 15 |- ! 13382 | [[Тимургали]] || 15 |- ! 13383 | [[Суинбек]] || 15 |- ! 13384 | [[Тілебалды]] || 15 |- ! 13385 | [[Сунат]] || 15 |- ! 13386 | [[Сагатпек]] || 15 |- ! 13387 | [[Сухан]] || 15 |- ! 13388 | [[Тоғызбай]] || 15 |- ! 13389 | [[Сүйін]] || 15 |- ! 13390 | [[Толганбай]] || 15 |- ! 13391 | [[Сахий]] || 15 |- ! 13392 | [[Саловат]] || 15 |- ! 13393 | [[Мырзаберген]] || 15 |- ! 13394 | [[Нұрәкім]] || 15 |- ! 13395 | [[Нұрәди]] || 15 |- ! 13396 | [[Отангазы]] || 15 |- ! 13397 | [[Нурмахамат]] || 15 |- ! 13398 | [[Пирмахан]] || 15 |- ! 13399 | [[Нұрмұқамбет]] || 15 |- ! 13400 | [[Мусин]] || 15 |- ! 13401 | [[Мухамат]] || 15 |- ! 13402 | [[Пазил]] || 15 |- ! 13403 | [[Пердабай]] || 15 |- ! 13404 | [[Нурлыкан]] || 15 |- ! 13405 | [[Мұқаметәли]] || 15 |- ! 13406 | [[Нурлыкасым]] || 15 |- ! 13407 | [[Омуржан]] || 15 |- ! 13408 | [[Мұқтарбек]] || 15 |- ! 13409 | [[Откирбек]] || 15 |- ! 13410 | [[Мусиркеп]] || 15 |- ! 13411 | [[Мухамедкалий]] || 15 |- ! 13412 | [[Озбекбай]] || 15 |- ! 13413 | [[Нұржарқын]] || 15 |- ! 13414 | [[Назарәли]] || 15 |- ! 13415 | [[Расыл]] || 15 |- ! 13416 | [[Нурмахамет]] || 15 |- ! 13417 | [[Мустақим]] || 15 |- ! 13418 | [[Нағыз]] || 15 |- ! 13419 | [[Орақбай]] || 15 |- ! 13420 | [[Мұнарбек]] || 15 |- ! 13421 | [[Нұртұған]] || 15 |- ! 13422 | [[Нәдірбек]] || 15 |- ! 13423 | [[Өтеғали]] || 15 |- ! 13424 | [[Нусупкан]] || 15 |- ! 13425 | [[Нуркалык]] || 15 |- ! 13426 | [[Нұрясин]] || 15 |- ! 13427 | [[Нуримбет]] || 15 |- ! 13428 | [[Нусупхан]] || 15 |- ! 13429 | [[Мусулманбек]] || 15 |- ! 13430 | [[Мухтасар]] || 15 |- ! 13431 | [[Нұрсылтан]] || 15 |- ! 13432 | [[Насипбай]] || 15 |- ! 13433 | [[Наурызали]] || 15 |- ! 13434 | [[Омиркул]] || 15 |- ! 13435 | [[Науат]] || 15 |- ! 13436 | [[Пшенбай]] || 15 |- ! 13437 | [[Оспандияр]] || 15 |- ! 13438 | [[Палуан]] || 15 |- ! 13439 | [[Нышанғали]] || 15 |- ! 13440 | [[Одилжон]] || 15 |- ! 13441 | [[Мыңбол]] || 15 |- ! 13442 | [[Нақып]] || 15 |- ! 13443 | [[Орынбас]] || 15 |- ! 13444 | [[Нажат]] || 15 |- ! 13445 | [[Остап]] || 15 |- ! 13446 | [[Нураян]] || 15 |- ! 13447 | [[Мұқаметхан]] || 15 |- ! 13448 | [[Назыбек]] || 15 |- ! 13449 | [[Омиргалы]] || 15 |- ! 13450 | [[Рамаш]] || 15 |- ! 13451 | [[Мухамеддияр]] || 15 |- ! 13452 | [[Нұрмұхаммедәлі]] || 15 |- ! 13453 | [[Нурадыл]] || 15 |- ! 13454 | [[Нура]] || 15 |- ! 13455 | [[Наджибулла]] || 15 |- ! 13456 | [[Орыналы]] || 15 |- ! 13457 | [[Нур Ислам]] || 15 |- ! 13458 | [[Мұхамеддияр]] || 15 |- ! 13459 | [[Ниязали]] || 15 |- ! 13460 | [[Нуркенже]] || 15 |- ! 13461 | [[Өтеп]] || 15 |- ! 13462 | [[Муталлап]] || 15 |- ! 13463 | [[Нурсапар]] || 15 |- ! 13464 | [[Нұргелды]] || 15 |- ! 13465 | [[Нурулан]] || 15 |- ! 13466 | [[Нұрмухаммет]] || 15 |- ! 13467 | [[Нуртуре]] || 15 |- ! 13468 | [[Нұрсайн]] || 15 |- ! 13469 | [[Мендикул]] || 15 |- ! 13470 | [[Қызырәлі]] || 15 |- ! 13471 | [[Миирбек]] || 15 |- ! 13472 | [[Маджид]] || 15 |- ! 13473 | [[Кунберген]] || 15 |- ! 13474 | [[Кинжибай]] || 15 |- ! 13475 | [[Мердан]] || 15 |- ! 13476 | [[Майдабек]] || 15 |- ! 13477 | [[Кызыркан]] || 15 |- ! 13478 | [[Кәмілжан]] || 15 |- ! 13479 | [[Мохамед]] || 15 |- ! 13480 | [[Куптлеу]] || 15 |- ! 13481 | [[Қуанай]] || 15 |- ! 13482 | [[Майхан]] || 15 |- ! 13483 | [[Күзембай]] || 15 |- ! 13484 | [[Колдибек]] || 15 |- ! 13485 | [[Метин]] || 15 |- ! 13486 | [[Мақсатхан]] || 15 |- ! 13487 | [[Мирад]] || 15 |- ! 13488 | [[Малика]] || 15 |- ! 13489 | [[Мирсултан]] || 15 |- ! 13490 | [[Куаткали]] || 15 |- ! 13491 | [[Молжигит]] || 15 |- ! 13492 | [[Қалдыхан]] || 15 |- ! 13493 | [[Кунапия]] || 15 |- ! 13494 | [[Маралтай]] || 15 |- ! 13495 | [[Косбай]] || 15 |- ! 13496 | [[Мараткали]] || 15 |- ! 13497 | [[Менгдибай]] || 15 |- ! 13498 | [[Қалкен]] || 15 |- ! 13499 | [[Кожатай]] || 15 |- ! 13500 | [[Марик]] || 15 |- ! 13501 | [[Мерат]] || 15 |- ! 13502 | [[Кудратилла]] || 15 |- ! 13503 | [[Меркибай]] || 15 |- ! 13504 | [[Конусбек]] || 15 |- ! 13505 | [[Құндызбек]] || 15 |- ! 13506 | [[Коныр]] || 15 |- ! 13507 | [[Минур]] || 15 |- ! 13508 | [[Маутказы]] || 15 |- ! 13509 | [[Мирамғали]] || 15 |- ! 13510 | [[Қарсыбай]] || 15 |- ! 13511 | [[Көпболсын]] || 15 |- ! 13512 | [[Махир]] || 15 |- ! 13513 | [[Михрат]] || 15 |- ! 13514 | [[Махсатхан]] || 15 |- ! 13515 | [[Қызырхан]] || 15 |- ! 13516 | [[Меделбай]] || 15 |- ! 13517 | [[Молшылык]] || 15 |- ! 13518 | [[Меден]] || 15 |- ! 13519 | [[Мугалбек]] || 15 |- ! 13520 | [[Коркытбай]] || 15 |- ! 13521 | [[Мурза]] || 15 |- ! 13522 | [[Мусали]] || 15 |- ! 13523 | [[Мурзакан]] || 15 |- ! 13524 | [[Кууаныш]] || 15 |- ! 13525 | [[Қорқыт]] || 15 |- ! 13526 | [[Иманхан]] || 15 |- ! 13527 | [[Кастай]] || 15 |- ! 13528 | [[Ижан]] || 15 |- ! 13529 | [[Зикен]] || 15 |- ! 13530 | [[Келімберді]] || 15 |- ! 13531 | [[Жарилкап]] || 15 |- ! 13532 | [[Зафаржан]] || 15 |- ! 13533 | [[Илескен]] || 15 |- ! 13534 | [[Зайнолла]] || 15 |- ! 13535 | [[Ирик]] || 15 |- ! 13536 | [[Каукен]] || 15 |- ! 13537 | [[Жолжақсы]] || 15 |- ! 13538 | [[Жанисбек]] || 15 |- ! 13539 | [[Калимолла]] || 15 |- ! 13540 | [[Кенжекара]] || 15 |- ! 13541 | [[Илһам]] || 15 |- ! 13542 | [[Караша]] || 15 |- ! 13543 | [[Жолмагамбет]] || 15 |- ! 13544 | [[Зерипбай]] || 15 |- ! 13545 | [[Ирхан]] || 15 |- ! 13546 | [[Итемген]] || 15 |- ! 13547 | [[Иршат]] || 15 |- ! 13548 | [[Зайырхан]] || 15 |- ! 13549 | [[Калназар]] || 15 |- ! 13550 | [[Кайрды]] || 15 |- ! 13551 | [[Жангалы]] || 15 |- ! 13552 | [[Изетулла]] || 15 |- ! 13553 | [[Зияхан]] || 15 |- ! 13554 | [[Заңғархан]] || 15 |- ! 13555 | [[Кадилбек]] || 15 |- ! 13556 | [[Заркум]] || 15 |- ! 13557 | [[Жаныбай]] || 15 |- ! 13558 | [[Кабдол]] || 15 |- ! 13559 | [[Жанайхан]] || 15 |- ! 13560 | [[Жемисбек]] || 15 |- ! 13561 | [[Камкор]] || 15 |- ! 13562 | [[Каржаубек]] || 15 |- ! 13563 | [[Зухрап]] || 15 |- ! 13564 | [[Карипулла]] || 15 |- ! 13565 | [[Жигербек]] || 15 |- ! 13566 | [[Жантимир]] || 15 |- ! 13567 | [[Зиннат]] || 15 |- ! 13568 | [[Исфандияр]] || 15 |- ! 13569 | [[Камшибай]] || 15 |- ! 13570 | [[Жолберген]] || 15 |- ! 13571 | [[Жуанышбек]] || 15 |- ! 13572 | [[Жанак]] || 15 |- ! 13573 | [[Исентай]] || 15 |- ! 13574 | [[Кайргалий]] || 15 |- ! 13575 | [[Жұманұр]] || 15 |- ! 13576 | [[Зиялы]] || 15 |- ! 13577 | [[Ильнұр]] || 15 |- ! 13578 | [[Жанту]] || 15 |- ! 13579 | [[Кажкен]] || 15 |- ! 13580 | [[Жумасерик]] || 15 |- ! 13581 | [[Жұмәлі]] || 15 |- ! 13582 | [[Зангарбек]] || 15 |- ! 13583 | [[Жансат]] || 15 |- ! 13584 | [[Жарбосын]] || 15 |- ! 13585 | [[Ибадилда]] || 15 |- ! 13586 | [[Жаскелен]] || 15 |- ! 13587 | [[Капалбай]] || 15 |- ! 13588 | [[Жолдибай]] || 15 |- ! 13589 | [[Зоир]] || 15 |- ! 13590 | [[Каламгали]] || 15 |- ! 13591 | [[Каппарбек]] || 15 |- ! 13592 | [[Жунисали]] || 15 |- ! 13593 | [[Капыш]] || 15 |- ! 13594 | [[Калдыкул]] || 15 |- ! 13595 | [[Жамгырбай]] || 15 |- ! 13596 | [[Жексенғали]] || 15 |- ! 13597 | [[Жиентай]] || 15 |- ! 13598 | [[Жаннияз]] || 15 |- ! 13599 | [[Исматолла]] || 15 |- ! 13600 | [[Жамит]] || 15 |- ! 13601 | [[Жалайыр]] || 15 |- ! 13602 | [[Әркен]] || 15 |- ! 13603 | [[Дәулетқан]] || 15 |- ! 13604 | [[Ерзак]] || 15 |- ! 13605 | [[Ерғалы]] || 15 |- ! 13606 | [[Әл-Қасым]] || 15 |- ! 13607 | [[Әуен]] || 15 |- ! 13608 | [[Ермеккалий]] || 15 |- ! 13609 | [[Есқара]] || 15 |- ! 13610 | [[Ғұсман]] || 15 |- ! 13611 | [[Далияр]] || 15 |- ! 13612 | [[Әлтарази]] || 15 |- ! 13613 | [[Ертүрік]] || 15 |- ! 13614 | [[Әлтәйір]] || 15 |- ! 13615 | [[Динмурат]] || 15 |- ! 13616 | [[Досулан]] || 15 |- ! 13617 | [[Дайыржан]] || 15 |- ! 13618 | [[Дунес]] || 15 |- ! 13619 | [[Әли-Имран]] || 15 |- ! 13620 | [[Ермурза]] || 15 |- ! 13621 | [[Дүйсембек]] || 15 |- ! 13622 | [[Даниярхан]] || 15 |- ! 13623 | [[Ділмухамед]] || 15 |- ! 13624 | [[Ерсалим]] || 15 |- ! 13625 | [[Жагслаг]] || 15 |- ! 13626 | [[Елбатыр]] || 15 |- ! 13627 | [[Әбубакир]] || 15 |- ! 13628 | [[Әлиқожа]] || 15 |- ! 13629 | [[Дали]] || 15 |- ! 13630 | [[Жакуда]] || 15 |- ! 13631 | [[Даулетьяр]] || 15 |- ! 13632 | [[Гилимбек]] || 15 |- ! 13633 | [[Әмір-Хан]] || 15 |- ! 13634 | [[Диннур]] || 15 |- ! 13635 | [[Есендос]] || 15 |- ! 13636 | [[Әмирхан]] || 15 |- ! 13637 | [[Дильшод]] || 15 |- ! 13638 | [[Әшімбек]] || 15 |- ! 13639 | [[Әләзиз]] || 15 |- ! 13640 | [[Ғиният]] || 15 |- ! 13641 | [[Ердуман]] || 15 |- ! 13642 | [[Досымкан]] || 15 |- ! 13643 | [[Еркінтай]] || 15 |- ! 13644 | [[Ерәлім]] || 15 |- ! 13645 | [[Доскелді]] || 15 |- ! 13646 | [[Джумадулла]] || 15 |- ! 13647 | [[Ертисбай]] || 15 |- ! 13648 | [[Ерженис]] || 15 |- ! 13649 | [[Гылымжан]] || 15 |- ! 13650 | [[Әбдіғапар]] || 15 |- ! 13651 | [[Есболған]] || 15 |- ! 13652 | [[Ескаир]] || 15 |- ! 13653 | [[Ешмуханбет]] || 15 |- ! 13654 | [[Дилмухан]] || 15 |- ! 13655 | [[Добрыня]] || 15 |- ! 13656 | [[Дуисенгали]] || 15 |- ! 13657 | [[Ельдияр]] || 15 |- ! 13658 | [[Дарин]] || 15 |- ! 13659 | [[Гулмирза]] || 15 |- ! 13660 | [[Әділетбек]] || 15 |- ! 13661 | [[Бұхар]] || 15 |- ! 13662 | [[Атамекен]] || 15 |- ! 13663 | [[Асанкул]] || 15 |- ! 13664 | [[Бериктай]] || 15 |- ! 13665 | [[Берикпай]] || 15 |- ! 13666 | [[Божбанбай]] || 15 |- ! 13667 | [[Битас]] || 15 |- ! 13668 | [[Бозжан]] || 15 |- ! 13669 | [[Атирхан]] || 15 |- ! 13670 | [[Арманали]] || 15 |- ! 13671 | [[Бурабек]] || 15 |- ! 13672 | [[Атакозы]] || 15 |- ! 13673 | [[Байтурсун]] || 15 |- ! 13674 | [[Арманда]] || 15 |- ! 13675 | [[Бейсентай]] || 15 |- ! 13676 | [[Аскаралы]] || 15 |- ! 13677 | [[Бувайсар]] || 15 |- ! 13678 | [[Бактиар]] || 15 |- ! 13679 | [[Баласағұн]] || 15 |- ! 13680 | [[Бериктас]] || 15 |- ! 13681 | [[Бек Али]] || 15 |- ! 13682 | [[Бахыткельды]] || 15 |- ! 13683 | [[Гапар]] || 15 |- ! 13684 | [[Бектау]] || 15 |- ! 13685 | [[Атырау]] || 15 |- ! 13686 | [[Володя]] || 15 |- ! 13687 | [[Балгинбек]] || 15 |- ! 13688 | [[Бавуржан]] || 15 |- ! 13689 | [[Ашкен]] || 15 |- ! 13690 | [[Бахтай]] || 15 |- ! 13691 | [[Бегімбай]] || 15 |- ! 13692 | [[Бактигерей]] || 15 |- ! 13693 | [[Атагулла]] || 15 |- ! 13694 | [[Бегеш]] || 15 |- ! 13695 | [[Бектурлы]] || 15 |- ! 13696 | [[Бектемур]] || 15 |- ! 13697 | [[Ғалимжан]] || 15 |- ! 13698 | [[Асухан]] || 15 |- ! 13699 | [[Галымгазы]] || 15 |- ! 13700 | [[Барзани]] || 15 |- ! 13701 | [[Бугембай]] || 15 |- ! 13702 | [[Байқозы]] || 15 |- ! 13703 | [[Бекұзақ]] || 15 |- ! 13704 | [[Баратжан]] || 15 |- ! 13705 | [[Балауса]] || 15 |- ! 13706 | [[Байтабын]] || 15 |- ! 13707 | [[Ашикбай]] || 15 |- ! 13708 | [[Байарыстан]] || 15 |- ! 13709 | [[Булек]] || 15 |- ! 13710 | [[Базан]] || 15 |- ! 13711 | [[Асқанбек]] || 15 |- ! 13712 | [[Бигалий]] || 15 |- ! 13713 | [[Бигелды]] || 15 |- ! 13714 | [[Бакберсин]] || 15 |- ! 13715 | [[Балгаш]] || 15 |- ! 13716 | [[Берекебай]] || 15 |- ! 13717 | [[Білімхан]] || 15 |- ! 13718 | [[Бекжанат]] || 15 |- ! 13719 | [[Бекберді]] || 15 |- ! 13720 | [[Арыкбай]] || 15 |- ! 13721 | [[Багыберген]] || 15 |- ! 13722 | [[Бөрібек]] || 15 |- ! 13723 | [[Бакзат]] || 15 |- ! 13724 | [[Балталы]] || 15 |- ! 13725 | [[Арзубек]] || 15 |- ! 13726 | [[Альсамир]] || 15 |- ! 13727 | [[Амур]] || 15 |- ! 13728 | [[Анна]] || 15 |- ! 13729 | [[Алгашбек]] || 15 |- ! 13730 | [[Актілек]] || 15 |- ! 13731 | [[Абдиали]] || 15 |- ! 13732 | [[Аннұр]] || 15 |- ! 13733 | [[Амангерей]] || 15 |- ! 13734 | [[Айнұр]] || 15 |- ! 13735 | [[Алаудин]] || 15 |- ! 13736 | [[Абдужамил]] || 15 |- ! 13737 | [[Агытай]] || 15 |- ! 13738 | [[Абилькаир]] || 15 |- ! 13739 | [[Абдыкадир]] || 15 |- ! 13740 | [[Абдуссәләм]] || 15 |- ! 13741 | [[Абілхан]] || 15 |- ! 13742 | [[Ажмурат]] || 15 |- ! 13743 | [[Амансерік]] || 15 |- ! 13744 | [[Айнатдин]] || 15 |- ! 13745 | [[Абды]] || 15 |- ! 13746 | [[Айткалы]] || 15 |- ! 13747 | [[Абдираш]] || 15 |- ! 13748 | [[Аманказы]] || 15 |- ! 13749 | [[Акмурад]] || 15 |- ! 13750 | [[Агзамбек]] || 15 |- ! 13751 | [[Адилер]] || 15 |- ! 13752 | [[Абдіқадыр]] || 15 |- ! 13753 | [[Алашбай]] || 15 |- ! 13754 | [[Абдулқасым]] || 15 |- ! 13755 | [[Абатхан]] || 15 |- ! 13756 | [[Аманболсын]] || 15 |- ! 13757 | [[Абдреш]] || 15 |- ! 13758 | [[Алкам]] || 15 |- ! 13759 | [[Арасан]] || 15 |- ! 13760 | [[Айсүгір]] || 15 |- ! 13761 | [[Абдулбари]] || 15 |- ! 13762 | [[Абдикаим]] || 15 |- ! 13763 | [[Арбол]] || 15 |- ! 13764 | [[Абдигалым]] || 15 |- ! 13765 | [[Абутали]] || 15 |- ! 13766 | [[Алимдар]] || 15 |- ! 13767 | [[Адилан]] || 15 |- ! 13768 | [[Абдухалим]] || 15 |- ! 13769 | [[Алмамбет]] || 15 |- ! 13770 | [[Акселеу]] || 15 |- ! 13771 | [[Айбарбек]] || 15 |- ! 13772 | [[Алкей]] || 15 |- ! 13773 | [[Абдулхади]] || 15 |- ! 13774 | [[Абдисеит]] || 15 |- ! 13775 | [[Алеша]] || 15 |- ! 13776 | [[Абилдахан]] || 15 |- ! 13777 | [[Абу Али]] || 15 |- ! 13778 | [[Алға]] || 15 |- ! 13779 | [[Аврам]] || 15 |- ! 13780 | [[Абдур Рахман]] || 15 |- ! 13781 | [[Ағахан]] || 15 |- ! 13782 | [[Авенир]] || 15 |- ! 13783 | [[Ангар]] || 15 |- ! 13784 | [[Азизжон]] || 15 |- ! 13785 | [[Айтақын]] || 15 |- ! 13786 | [[Айбазар]] || 15 |- ! 13787 | [[Ақсауыт]] || 15 |- ! 13788 | [[Акильбек]] || 15 |- ! 13789 | [[Абдулаким]] || 15 |- ! 13790 | [[Абдукамал]] || 15 |- ! 13791 | [[Азирбек]] || 15 |- ! 13792 | [[Аганас]] || 15 |- ! 13793 | [[Алигер]] || 15 |- ! 13794 | [[Адиз]] || 15 |- ! 13795 | [[Арас]] || 15 |- ! 13796 | [[Аристарх]] || 15 |- ! 13797 | [[Абек]] || 15 |- ! 13798 | [[Абу-Бакир]] || 15 |- ! 13799 | [[Ағайдар]] || 15 |- ! 13800 | [[Абыш]] || 15 |- ! 13801 | [[Хансері]] || 14 |- ! 13802 | [[Ханза]] || 14 |- ! 13803 | [[Шарипкали]] || 14 |- ! 13804 | [[Эдиге]] || 14 |- ! 13805 | [[Шортан]] || 14 |- ! 13806 | [[Шаттан]] || 14 |- ! 13807 | [[Шалабек]] || 14 |- ! 13808 | [[Толепбай]] || 14 |- ! 13809 | [[Хамидин]] || 14 |- ! 13810 | [[Шығыс]] || 14 |- ! 13811 | [[Ыдырыш]] || 14 |- ! 13812 | [[Шарафуддин]] || 14 |- ! 13813 | [[Шакан]] || 14 |- ! 13814 | [[Хурсанд]] || 14 |- ! 13815 | [[Фаиль]] || 14 |- ! 13816 | [[Шафих]] || 14 |- ! 13817 | [[Шамси]] || 14 |- ! 13818 | [[Шахмарал]] || 14 |- ! 13819 | [[Труспек]] || 14 |- ! 13820 | [[Хази]] || 14 |- ! 13821 | [[Хожагали]] || 14 |- ! 13822 | [[Хасанбек]] || 14 |- ! 13823 | [[Хожаназар]] || 14 |- ! 13824 | [[Умырбек]] || 14 |- ! 13825 | [[Эсенбай]] || 14 |- ! 13826 | [[Элизар]] || 14 |- ! 13827 | [[Юлдашбек]] || 14 |- ! 13828 | [[Элисар]] || 14 |- ! 13829 | [[Ырымбек]] || 14 |- ! 13830 | [[Туркестан]] || 14 |- ! 13831 | [[Хаджимукан]] || 14 |- ! 13832 | [[Шах Ислам]] || 14 |- ! 13833 | [[Худабай]] || 14 |- ! 13834 | [[Тыныштықбай]] || 14 |- ! 13835 | [[Ханәділ]] || 14 |- ! 13836 | [[Торахан]] || 14 |- ! 13837 | [[Шадат]] || 14 |- ! 13838 | [[Эльвин]] || 14 |- ! 13839 | [[Халжигит]] || 14 |- ! 13840 | [[Чайзада]] || 14 |- ! 13841 | [[Турекан]] || 14 |- ! 13842 | [[Тұрсынтай]] || 14 |- ! 13843 | [[Шамшатдин]] || 14 |- ! 13844 | [[Ченгиз]] || 14 |- ! 13845 | [[Тулибай]] || 14 |- ! 13846 | [[Турымтай]] || 14 |- ! 13847 | [[Улжас]] || 14 |- ! 13848 | [[Усманали]] || 14 |- ! 13849 | [[Тюлютай]] || 14 |- ! 13850 | [[Шинали]] || 14 |- ! 13851 | [[Тулепкали]] || 14 |- ! 13852 | [[Шинасил]] || 14 |- ! 13853 | [[Шекерхан]] || 14 |- ! 13854 | [[Хамдан]] || 14 |- ! 13855 | [[Тоян]] || 14 |- ! 13856 | [[Шахбоз]] || 14 |- ! 13857 | [[Тургай]] || 14 |- ! 13858 | [[Толибек]] || 14 |- ! 13859 | [[Туменбай]] || 14 |- ! 13860 | [[Халдыбай]] || 14 |- ! 13861 | [[Хан Керей]] || 14 |- ! 13862 | [[Топжар]] || 14 |- ! 13863 | [[Хуандых]] || 14 |- ! 13864 | [[Хибат]] || 14 |- ! 13865 | [[Уалит]] || 14 |- ! 13866 | [[Утеубай]] || 14 |- ! 13867 | [[Хадылбек]] || 14 |- ! 13868 | [[Шабан]] || 14 |- ! 13869 | [[Турспек]] || 14 |- ! 13870 | [[Шынтай]] || 14 |- ! 13871 | [[Улбек]] || 14 |- ! 13872 | [[Хамиджан]] || 14 |- ! 13873 | [[Сагиджан]] || 14 |- ! 13874 | [[Сатар]] || 14 |- ! 13875 | [[Субхан]] || 14 |- ! 13876 | [[Сейфулин]] || 14 |- ! 13877 | [[Саткул]] || 14 |- ! 13878 | [[Сайлав]] || 14 |- ! 13879 | [[Сейтсултан]] || 14 |- ! 13880 | [[Салых]] || 14 |- ! 13881 | [[Тилебалды]] || 14 |- ! 13882 | [[Серхат]] || 14 |- ! 13883 | [[Салдатхан]] || 14 |- ! 13884 | [[Самай]] || 14 |- ! 13885 | [[Рахметолда]] || 14 |- ! 13886 | [[Сәми]] || 14 |- ! 13887 | [[Сафа]] || 14 |- ! 13888 | [[Рахимкул]] || 14 |- ! 13889 | [[Сейтбатал]] || 14 |- ! 13890 | [[Светлана]] || 14 |- ! 13891 | [[Тәлім]] || 14 |- ! 13892 | [[Садувакас]] || 14 |- ! 13893 | [[Суйнбек]] || 14 |- ! 13894 | [[Т]] || 14 |- ! 13895 | [[Сагатай]] || 14 |- ! 13896 | [[Сәттібай]] || 14 |- ! 13897 | [[Тиыштыкбай]] || 14 |- ! 13898 | [[Сейітмұрат]] || 14 |- ! 13899 | [[Сайан]] || 14 |- ! 13900 | [[Силам]] || 14 |- ! 13901 | [[Салихат]] || 14 |- ! 13902 | [[Сабержан]] || 14 |- ! 13903 | [[Сейтмұрат]] || 14 |- ! 13904 | [[Рубен]] || 14 |- ! 13905 | [[Токтаубай]] || 14 |- ! 13906 | [[Ситжан]] || 14 |- ! 13907 | [[Толганбек]] || 14 |- ! 13908 | [[Таиыр]] || 14 |- ! 13909 | [[Тенгизбай]] || 14 |- ! 13910 | [[Саммитхан]] || 14 |- ! 13911 | [[Суендык]] || 14 |- ! 13912 | [[Семейбай]] || 14 |- ! 13913 | [[Сегізбай]] || 14 |- ! 13914 | [[Сейсеналы]] || 14 |- ! 13915 | [[Тилекберди]] || 14 |- ! 13916 | [[Сергаза]] || 14 |- ! 13917 | [[Режепбай]] || 14 |- ! 13918 | [[Слямгали]] || 14 |- ! 13919 | [[Сатбалды]] || 14 |- ! 13920 | [[Сержанали]] || 14 |- ! 13921 | [[Резван]] || 14 |- ! 13922 | [[Сержанәлі]] || 14 |- ! 13923 | [[Сейдрахман]] || 14 |- ! 13924 | [[Союз]] || 14 |- ! 13925 | [[Суттибай]] || 14 |- ! 13926 | [[Тасбау]] || 14 |- ! 13927 | [[Суфьян]] || 14 |- ! 13928 | [[Тасқынбай]] || 14 |- ! 13929 | [[Сагдан]] || 14 |- ! 13930 | [[Тастай]] || 14 |- ! 13931 | [[Сагжан]] || 14 |- ! 13932 | [[Таттимбек]] || 14 |- ! 13933 | [[Тлеукеш]] || 14 |- ! 13934 | [[Таурбай]] || 14 |- ! 13935 | [[Саулембек]] || 14 |- ! 13936 | [[Сакрат]] || 14 |- ! 13937 | [[Токмагамбет]] || 14 |- ! 13938 | [[Срайл]] || 14 |- ! 13939 | [[Рият]] || 14 |- ! 13940 | [[Телеубай]] || 14 |- ! 13941 | [[Сафиулла]] || 14 |- ! 13942 | [[Телтай]] || 14 |- ! 13943 | [[Салый]] || 14 |- ! 13944 | [[Сейталы]] || 14 |- ! 13945 | [[Серкеш]] || 14 |- ! 13946 | [[Саркыткан]] || 14 |- ! 13947 | [[Сұлтантөре]] || 14 |- ! 13948 | [[Несипжан]] || 14 |- ! 13949 | [[Пармен]] || 14 |- ! 13950 | [[Мухаммедин]] || 14 |- ! 13951 | [[Надырхан]] || 14 |- ! 13952 | [[Раджа]] || 14 |- ! 13953 | [[Нұрұл]] || 14 |- ! 13954 | [[Нұрсағым]] || 14 |- ! 13955 | [[Нусупбек]] || 14 |- ! 13956 | [[Мұхаммедқанапия]] || 14 |- ! 13957 | [[Мухамадин]] || 14 |- ! 13958 | [[Перден]] || 14 |- ! 13959 | [[Нуркайдар]] || 14 |- ! 13960 | [[Негметолла]] || 14 |- ! 13961 | [[Нуралбай]] || 14 |- ! 13962 | [[Нұрмырза]] || 14 |- ! 13963 | [[Нисанбай]] || 14 |- ! 13964 | [[Нұрсезім]] || 14 |- ! 13965 | [[Оғабек]] || 14 |- ! 13966 | [[Нурахмад]] || 14 |- ! 13967 | [[Оғлан]] || 14 |- ! 13968 | [[Панарбек]] || 14 |- ! 13969 | [[Нүрсултан]] || 14 |- ! 13970 | [[Пархад]] || 14 |- ! 13971 | [[Нүртілек]] || 14 |- ! 13972 | [[Пірімжан]] || 14 |- ! 13973 | [[Озбек]] || 14 |- ! 13974 | [[Мұхаммедсұлтан]] || 14 |- ! 13975 | [[Мухаммадәмин]] || 14 |- ! 13976 | [[Нағим]] || 14 |- ! 13977 | [[Омар-Али]] || 14 |- ! 13978 | [[Нағызбек]] || 14 |- ! 13979 | [[Накен]] || 14 |- ! 13980 | [[Нұрпатша]] || 14 |- ! 13981 | [[Нұрақыл]] || 14 |- ! 13982 | [[Рауат]] || 14 |- ! 13983 | [[Накысбек]] || 14 |- ! 13984 | [[Мухаммедәмин]] || 14 |- ! 13985 | [[Мынбол]] || 14 |- ! 13986 | [[Нуредин]] || 14 |- ! 13987 | [[Онберген]] || 14 |- ! 13988 | [[Нұркәрім]] || 14 |- ! 13989 | [[Наралы]] || 14 |- ! 13990 | [[Мұхаммедқасым]] || 14 |- ! 13991 | [[Оңайбай]] || 14 |- ! 13992 | [[Нұрқас]] || 14 |- ! 13993 | [[Оңалхан]] || 14 |- ! 13994 | [[Парсахан]] || 14 |- ! 13995 | [[Нурлыгали]] || 14 |- ! 13996 | [[Нуржанбай]] || 14 |- ! 13997 | [[Оразалі]] || 14 |- ! 13998 | [[Пирмаханбет]] || 14 |- ! 13999 | [[Мұхаммадәли]] || 14 |- ! 14000 | [[Нахан]] || 14 |- ! 14001 | [[Нарсултан]] || 14 |- ! 14002 | [[Негматулла]] || 14 |- ! 14003 | [[Нургизат]] || 14 |- ! 14004 | [[Радимир]] || 14 |- ! 14005 | [[Мұсажан]] || 14 |- ! 14006 | [[Нурсылтан]] || 14 |- ! 14007 | [[Мұсатай]] || 14 |- ! 14008 | [[Мұхаммедханафия]] || 14 |- ! 14009 | [[Орасхан]] || 14 |- ! 14010 | [[Нұрмұхамедәли]] || 14 |- ! 14011 | [[Ормантай]] || 14 |- ! 14012 | [[Нұрмұханмед]] || 14 |- ! 14013 | [[Насриддин]] || 14 |- ! 14014 | [[Мұһаммад]] || 14 |- ! 14015 | [[Отеп]] || 14 |- ! 14016 | [[Нұррахым]] || 14 |- ! 14017 | [[Мухаметқали]] || 14 |- ! 14018 | [[Рапхат]] || 14 |- ! 14019 | [[Ошан]] || 14 |- ! 14020 | [[Рафаель]] || 14 |- ! 14021 | [[Насырбек]] || 14 |- ! 14022 | [[Мұһаммед]] || 14 |- ! 14023 | [[Нуратай]] || 14 |- ! 14024 | [[Нұрсенім]] || 14 |- ! 14025 | [[Куаншкали]] || 14 |- ! 14026 | [[Қарлыбай]] || 14 |- ! 14027 | [[Кыдырхожа]] || 14 |- ! 14028 | [[Мейірұлан]] || 14 |- ! 14029 | [[Мақан]] || 14 |- ! 14030 | [[Мейлис]] || 14 |- ! 14031 | [[Мурзалы]] || 14 |- ! 14032 | [[Мейрамғазы]] || 14 |- ! 14033 | [[Куванишбек]] || 14 |- ! 14034 | [[Қонарбай]] || 14 |- ! 14035 | [[Молбай]] || 14 |- ! 14036 | [[Купберген]] || 14 |- ! 14037 | [[Қабай]] || 14 |- ! 14038 | [[Кулмесхан]] || 14 |- ! 14039 | [[Копен]] || 14 |- ! 14040 | [[Куттыгали]] || 14 |- ! 14041 | [[Мийрамбек]] || 14 |- ! 14042 | [[Қалман]] || 14 |- ! 14043 | [[Кәусәр]] || 14 |- ! 14044 | [[Мейрімбек]] || 14 |- ! 14045 | [[Махамбетәлі]] || 14 |- ! 14046 | [[Мейркан]] || 14 |- ! 14047 | [[Махаметжан]] || 14 |- ! 14048 | [[Мейрмхан]] || 14 |- ! 14049 | [[Қартбай]] || 14 |- ! 14050 | [[Қалмаханбет]] || 14 |- ! 14051 | [[Кәрімбек]] || 14 |- ! 14052 | [[Мекенбек]] || 14 |- ! 14053 | [[Қайрулла]] || 14 |- ! 14054 | [[Кәрімхан]] || 14 |- ! 14055 | [[Килишбай]] || 14 |- ! 14056 | [[Кулназар]] || 14 |- ! 14057 | [[Меди]] || 14 |- ! 14058 | [[Кинес]] || 14 |- ! 14059 | [[Қабылхан]] || 14 |- ! 14060 | [[Маркел]] || 14 |- ! 14061 | [[Киясбек]] || 14 |- ! 14062 | [[Маркус]] || 14 |- ! 14063 | [[Қараш]] || 14 |- ! 14064 | [[Марлэн]] || 14 |- ! 14065 | [[Махажан]] || 14 |- ! 14066 | [[Конспек]] || 14 |- ! 14067 | [[Кумаргалий]] || 14 |- ! 14068 | [[Косим]] || 14 |- ! 14069 | [[Мирзакарим]] || 14 |- ! 14070 | [[Куатпек]] || 14 |- ! 14071 | [[Миримхан]] || 14 |- ! 14072 | [[Қуанышкерей]] || 14 |- ! 14073 | [[Максутжан]] || 14 |- ! 14074 | [[Мербулат]] || 14 |- ! 14075 | [[Қыдырбақыт]] || 14 |- ! 14076 | [[Күмісқали]] || 14 |- ! 14077 | [[Қалдымұрат]] || 14 |- ! 14078 | [[Қаламбек]] || 14 |- ! 14079 | [[Машур]] || 14 |- ! 14080 | [[Кұдайберген]] || 14 |- ! 14081 | [[Қаулан]] || 14 |- ! 14082 | [[Маулитбек]] || 14 |- ! 14083 | [[Муварак]] || 14 |- ! 14084 | [[Меркибек]] || 14 |- ! 14085 | [[Леонард]] || 14 |- ! 14086 | [[Мамирхан]] || 14 |- ! 14087 | [[Киличбек]] || 14 |- ! 14088 | [[Мәделі]] || 14 |- ! 14089 | [[Мавлен]] || 14 |- ! 14090 | [[Миерхан]] || 14 |- ! 14091 | [[Крым]] || 14 |- ! 14092 | [[Құнар]] || 14 |- ! 14093 | [[Меербек]] || 14 |- ! 14094 | [[Маут]] || 14 |- ! 14095 | [[Мурзат]] || 14 |- ! 14096 | [[Құныскерей]] || 14 |- ! 14097 | [[Кубек]] || 14 |- ! 14098 | [[Мананбай]] || 14 |- ! 14099 | [[Кулмырза]] || 14 |- ! 14100 | [[Калимолда]] || 14 |- ! 14101 | [[Каспий]] || 14 |- ! 14102 | [[Жеңісқан]] || 14 |- ! 14103 | [[Камидула]] || 14 |- ! 14104 | [[Келдебек]] || 14 |- ! 14105 | [[Жанмухаммед]] || 14 |- ! 14106 | [[Зеиін]] || 14 |- ! 14107 | [[Иктияр]] || 14 |- ! 14108 | [[Каскарбай]] || 14 |- ! 14109 | [[Иман Али]] || 14 |- ! 14110 | [[Исмагил]] || 14 |- ! 14111 | [[Казиулла]] || 14 |- ! 14112 | [[Жарысбек]] || 14 |- ! 14113 | [[Жолдаспай]] || 14 |- ! 14114 | [[Жанн]] || 14 |- ! 14115 | [[Исагул]] || 14 |- ! 14116 | [[Зархан]] || 14 |- ! 14117 | [[Иламан]] || 14 |- ! 14118 | [[Жангильды]] || 14 |- ! 14119 | [[Жұмалы]] || 14 |- ! 14120 | [[Каскирбек]] || 14 |- ! 14121 | [[Каиролла]] || 14 |- ! 14122 | [[Кабулбек]] || 14 |- ! 14123 | [[Зікірия]] || 14 |- ! 14124 | [[Исмаилхан]] || 14 |- ! 14125 | [[Жұмасейіт]] || 14 |- ! 14126 | [[Ирали]] || 14 |- ! 14127 | [[Каний]] || 14 |- ! 14128 | [[Жохан]] || 14 |- ! 14129 | [[Кайиржан]] || 14 |- ! 14130 | [[Калинур]] || 14 |- ! 14131 | [[Изатилла]] || 14 |- ! 14132 | [[Жаханбек]] || 14 |- ! 14133 | [[Кабдулкарим]] || 14 |- ! 14134 | [[Жантлес]] || 14 |- ! 14135 | [[Кантарбай]] || 14 |- ! 14136 | [[Жусупкали]] || 14 |- ! 14137 | [[Кайраткали]] || 14 |- ! 14138 | [[Каман]] || 14 |- ! 14139 | [[Кайраткан]] || 14 |- ! 14140 | [[Ізім]] || 14 |- ! 14141 | [[Кайраш]] || 14 |- ! 14142 | [[Каскен]] || 14 |- ! 14143 | [[Зулкайнар]] || 14 |- ! 14144 | [[Зейінбек]] || 14 |- ! 14145 | [[Кабдулманап]] || 14 |- ! 14146 | [[Жетпыс]] || 14 |- ! 14147 | [[Илиан]] || 14 |- ! 14148 | [[Жарылқаған]] || 14 |- ! 14149 | [[Карабатыр]] || 14 |- ! 14150 | [[Исмаилжан]] || 14 |- ! 14151 | [[Жолдыгул]] || 14 |- ! 14152 | [[Закирбек]] || 14 |- ! 14153 | [[Карамадин]] || 14 |- ! 14154 | [[Жауынгер]] || 14 |- ! 14155 | [[Женисгали]] || 14 |- ! 14156 | [[Жаскыран]] || 14 |- ! 14157 | [[Кайрла]] || 14 |- ! 14158 | [[Исмурат]] || 14 |- ! 14159 | [[Караш]] || 14 |- ! 14160 | [[Жошыхан]] || 14 |- ! 14161 | [[Кайыпжан]] || 14 |- ! 14162 | [[Исо]] || 14 |- ! 14163 | [[Карашбай]] || 14 |- ! 14164 | [[Кенебай]] || 14 |- ! 14165 | [[Зумрад]] || 14 |- ! 14166 | [[Калмаганбет]] || 14 |- ! 14167 | [[Жумасит]] || 14 |- ! 14168 | [[Зинула]] || 14 |- ! 14169 | [[Иминжан]] || 14 |- ! 14170 | [[Кенжеали]] || 14 |- ! 14171 | [[Кайыркан]] || 14 |- ! 14172 | [[Зарухан]] || 14 |- ! 14173 | [[Карлен]] || 14 |- ! 14174 | [[Кенжеәлі]] || 14 |- ! 14175 | [[Жанан]] || 14 |- ! 14176 | [[Зейннұр]] || 14 |- ! 14177 | [[Зайнидин]] || 14 |- ! 14178 | [[Калыс]] || 14 |- ! 14179 | [[Имирхан]] || 14 |- ! 14180 | [[Жұлдызбай]] || 14 |- ! 14181 | [[Жолжигит]] || 14 |- ! 14182 | [[Жансугур]] || 14 |- ! 14183 | [[Касимбай]] || 14 |- ! 14184 | [[Исламдин]] || 14 |- ! 14185 | [[Кажигалий]] || 14 |- ! 14186 | [[Жақсығат]] || 14 |- ! 14187 | [[Әлдияр]] || 14 |- ! 14188 | [[Еңлік]] || 14 |- ! 14189 | [[Даулат]] || 14 |- ! 14190 | [[Есиркесин]] || 14 |- ! 14191 | [[Ескер]] || 14 |- ! 14192 | [[Әлімберді]] || 14 |- ! 14193 | [[Дарубай]] || 14 |- ! 14194 | [[Әкпар]] || 14 |- ! 14195 | [[Елісхан]] || 14 |- ! 14196 | [[Елдарын]] || 14 |- ! 14197 | [[Әбілқайр]] || 14 |- ! 14198 | [[Ерблан]] || 14 |- ! 14199 | [[Динмұхамед]] || 14 |- ! 14200 | [[Есемжан]] || 14 |- ! 14201 | [[Елмаз]] || 14 |- ! 14202 | [[Ердали]] || 14 |- ! 14203 | [[Дуненбай]] || 14 |- ! 14204 | [[Әбдіқайым]] || 14 |- ! 14205 | [[Елмар]] || 14 |- ! 14206 | [[Ерикхан]] || 14 |- ! 14207 | [[Еслямгали]] || 14 |- ! 14208 | [[Жакипжан]] || 14 |- ! 14209 | [[Ерсайым]] || 14 |- ! 14210 | [[Дария]] || 14 |- ! 14211 | [[Елмурза]] || 14 |- ! 14212 | [[Дәулетяр]] || 14 |- ! 14213 | [[Едгар]] || 14 |- ! 14214 | [[Ерболған]] || 14 |- ! 14215 | [[Джумагалы]] || 14 |- ! 14216 | [[Әли-Мұса]] || 14 |- ! 14217 | [[Әбсамат]] || 14 |- ! 14218 | [[Досман]] || 14 |- ! 14219 | [[Едеге]] || 14 |- ! 14220 | [[Жазбек]] || 14 |- ! 14221 | [[Динмұхаммед]] || 14 |- ! 14222 | [[Әзрет]] || 14 |- ! 14223 | [[Әбубакр]] || 14 |- ! 14224 | [[Ерсапар]] || 14 |- ! 14225 | [[Есмахамбет]] || 14 |- ! 14226 | [[Ералі]] || 14 |- ! 14227 | [[Ділмұхамбет]] || 14 |- ! 14228 | [[Ермекпай]] || 14 |- ! 14229 | [[Елнұры]] || 14 |- ! 14230 | [[Әбділқадыр]] || 14 |- ! 14231 | [[Есенкабыл]] || 14 |- ! 14232 | [[Жаканша]] || 14 |- ! 14233 | [[Дәстен]] || 14 |- ! 14234 | [[Джексен]] || 14 |- ! 14235 | [[Дин-Мухаммед]] || 14 |- ! 14236 | [[Даулеткалий]] || 14 |- ! 14237 | [[Едильжан]] || 14 |- ! 14238 | [[Әбдімомын]] || 14 |- ! 14239 | [[Демирхан]] || 14 |- ! 14240 | [[Жаксыгул]] || 14 |- ! 14241 | [[Дүйсебек]] || 14 |- ! 14242 | [[Әлиақбар]] || 14 |- ! 14243 | [[Әуезбек]] || 14 |- ! 14244 | [[Елемис]] || 14 |- ! 14245 | [[Жаббарберген]] || 14 |- ! 14246 | [[Әлиман]] || 14 |- ! 14247 | [[Әзи]] || 14 |- ! 14248 | [[Дәуітәлі]] || 14 |- ! 14249 | [[Жавланбек]] || 14 |- ! 14250 | [[Ербөлек]] || 14 |- ! 14251 | [[Әлімқұл]] || 14 |- ! 14252 | [[Діңмұхамед]] || 14 |- ! 14253 | [[Әліпбай]] || 14 |- ! 14254 | [[Догдырхан]] || 14 |- ! 14255 | [[Әбдіәкім]] || 14 |- ! 14256 | [[Ерсаим]] || 14 |- ! 14257 | [[Дүйсенғазы]] || 14 |- ! 14258 | [[Асымжан]] || 14 |- ! 14259 | [[Бахтбай]] || 14 |- ! 14260 | [[Ару]] || 14 |- ! 14261 | [[Бакбер]] || 14 |- ! 14262 | [[Асыльбек]] || 14 |- ! 14263 | [[Балым]] || 14 |- ! 14264 | [[Ашимтай]] || 14 |- ! 14265 | [[Арстамбек]] || 14 |- ! 14266 | [[Габиддин]] || 14 |- ! 14267 | [[Бакдат]] || 14 |- ! 14268 | [[Бекқазы]] || 14 |- ! 14269 | [[Бисенгалы]] || 14 |- ! 14270 | [[Бахдәулет]] || 14 |- ! 14271 | [[Бисенкул]] || 14 |- ! 14272 | [[Биман]] || 14 |- ! 14273 | [[Битуре]] || 14 |- ! 14274 | [[Бақжігіт]] || 14 |- ! 14275 | [[Байлар]] || 14 |- ! 14276 | [[Габдулмажит]] || 14 |- ! 14277 | [[Аядил]] || 14 |- ! 14278 | [[Бейнұр]] || 14 |- ! 14279 | [[Байбота]] || 14 |- ! 14280 | [[Газизолла]] || 14 |- ! 14281 | [[Бозжигит]] || 14 |- ! 14282 | [[Бийсенбай]] || 14 |- ! 14283 | [[Бокан]] || 14 |- ! 14284 | [[Балажан]] || 14 |- ! 14285 | [[Ахет]] || 14 |- ! 14286 | [[Бахжан]] || 14 |- ! 14287 | [[Байдар]] || 14 |- ! 14288 | [[Ахай]] || 14 |- ! 14289 | [[Болебай]] || 14 |- ! 14290 | [[Ғасырлан]] || 14 |- ! 14291 | [[Ахихат]] || 14 |- ! 14292 | [[Аршидин]] || 14 |- ! 14293 | [[Болисбек]] || 14 |- ! 14294 | [[Ауталип]] || 14 |- ! 14295 | [[Балкибек]] || 14 |- ! 14296 | [[Балуанияз]] || 14 |- ! 14297 | [[Ахмад Али]] || 14 |- ! 14298 | [[Бердыкожа]] || 14 |- ! 14299 | [[Берлибай]] || 14 |- ! 14300 | [[Бердак]] || 14 |- ! 14301 | [[Бостанбек]] || 14 |- ! 14302 | [[Батрхан]] || 14 |- ! 14303 | [[Беккабыл]] || 14 |- ! 14304 | [[Батур]] || 14 |- ! 14305 | [[Бастар]] || 14 |- ! 14306 | [[Газизулла]] || 14 |- ! 14307 | [[Аскатбек]] || 14 |- ! 14308 | [[Ғайрат]] || 14 |- ! 14309 | [[Берман]] || 14 |- ! 14310 | [[Бекқайыр]] || 14 |- ! 14311 | [[Архип]] || 14 |- ! 14312 | [[Ахын]] || 14 |- ! 14313 | [[Ауесбай]] || 14 |- ! 14314 | [[Билибай]] || 14 |- ! 14315 | [[Бакытбол]] || 14 |- ! 14316 | [[Базилжан]] || 14 |- ! 14317 | [[Бердовлет]] || 14 |- ! 14318 | [[Бекембай]] || 14 |- ! 14319 | [[Байқоныс]] || 14 |- ! 14320 | [[Ганый]] || 14 |- ! 14321 | [[Бақай]] || 14 |- ! 14322 | [[Гарик]] || 14 |- ! 14323 | [[Багыдат]] || 14 |- ! 14324 | [[Бериккул]] || 14 |- ! 14325 | [[Гейдар]] || 14 |- ! 14326 | [[Ашимкан]] || 14 |- ! 14327 | [[Байкожа]] || 14 |- ! 14328 | [[Ғафуржан]] || 14 |- ! 14329 | [[Бибитхан]] || 14 |- ! 14330 | [[Баирбек]] || 14 |- ! 14331 | [[Ақжолбек]] || 14 |- ! 14332 | [[Абдімәлік]] || 14 |- ! 14333 | [[Абдуаким]] || 14 |- ! 14334 | [[Абдигалим]] || 14 |- ! 14335 | [[Абсемет]] || 14 |- ! 14336 | [[Абатбек]] || 14 |- ! 14337 | [[Аминжан]] || 14 |- ! 14338 | [[Айват]] || 14 |- ! 14339 | [[Адибек]] || 14 |- ! 14340 | [[Абдихалил]] || 14 |- ! 14341 | [[Алім]] || 14 |- ! 14342 | [[Абдул-Азим]] || 14 |- ! 14343 | [[Аитказы]] || 14 |- ! 14344 | [[Абылла]] || 14 |- ! 14345 | [[Ариет]] || 14 |- ! 14346 | [[Ақмерей]] || 14 |- ! 14347 | [[Альтемір]] || 14 |- ! 14348 | [[Айымхан]] || 14 |- ! 14349 | [[Ақназархан]] || 14 |- ! 14350 | [[Адина]] || 14 |- ! 14351 | [[Алтынсарин]] || 14 |- ! 14352 | [[Айқұт]] || 14 |- ! 14353 | [[Альмуханбет]] || 14 |- ! 14354 | [[Ағман]] || 14 |- ! 14355 | [[Абден]] || 14 |- ! 14356 | [[Абузарр]] || 14 |- ! 14357 | [[Азимхон]] || 14 |- ! 14358 | [[Айнарбек]] || 14 |- ! 14359 | [[Аброй]] || 14 |- ! 14360 | [[Акансеры]] || 14 |- ! 14361 | [[Айжарқын]] || 14 |- ! 14362 | [[Айдынхан]] || 14 |- ! 14363 | [[Айдаргали]] || 14 |- ! 14364 | [[Абзат]] || 14 |- ! 14365 | [[Абдулхалим]] || 14 |- ! 14366 | [[Абытхан]] || 14 |- ! 14367 | [[Айтымбет]] || 14 |- ! 14368 | [[Адльбек]] || 14 |- ! 14369 | [[Абдэль]] || 14 |- ! 14370 | [[Айткужа]] || 14 |- ! 14371 | [[Айдулла]] || 14 |- ! 14372 | [[Абдихани]] || 14 |- ! 14373 | [[Ай-Әділ]] || 14 |- ! 14374 | [[Абибилла]] || 14 |- ! 14375 | [[Аимбек]] || 14 |- ! 14376 | [[Абиласан]] || 14 |- ! 14377 | [[Абрам]] || 14 |- ! 14378 | [[Абдулкерим]] || 14 |- ! 14379 | [[Алмухамбет]] || 14 |- ! 14380 | [[Амангельде]] || 14 |- ! 14381 | [[Абадан]] || 14 |- ! 14382 | [[Алтан]] || 14 |- ! 14383 | [[Айсұңқар]] || 14 |- ! 14384 | [[Алтинбай]] || 14 |- ! 14385 | [[Абдугапар]] || 14 |- ! 14386 | [[Адат]] || 14 |- ! 14387 | [[Абжапбар]] || 14 |- ! 14388 | [[Айали]] || 14 |- ! 14389 | [[Алімхан]] || 14 |- ! 14390 | [[Аль-Имран]] || 14 |- ! 14391 | [[Адилькан]] || 14 |- ! 14392 | [[Аделбек]] || 14 |- ! 14393 | [[Арен]] || 14 |- ! 14394 | [[Адия]] || 14 |- ! 14395 | [[Арзу]] || 14 |- ! 14396 | [[Абдивали]] || 14 |- ! 14397 | [[Абугалий]] || 14 |- ! 14398 | [[Актөре]] || 14 |- ! 14399 | [[Адль]] || 14 |- ! 14400 | [[Азаматхан]] || 14 |- ! 14401 | [[Алиден]] || 14 |- ! 14402 | [[Аль-Мади]] || 14 |- ! 14403 | [[Айтахмет]] || 14 |- ! 14404 | [[Аппазбек]] || 14 |- ! 14405 | [[Айтымбек]] || 14 |- ! 14406 | [[Абдірасул]] || 14 |- ! 14407 | [[Альфараб]] || 14 |- ! 14408 | [[Араббай]] || 14 |- ! 14409 | [[Аңсархан]] || 14 |- ! 14410 | [[Шахдат]] || 13 |- ! 14411 | [[Юра]] || 13 |- ! 14412 | [[Ысмаил]] || 13 |- ! 14413 | [[Шыңгыс]] || 13 |- ! 14414 | [[Шергали]] || 13 |- ! 14415 | [[Хадыс]] || 13 |- ! 14416 | [[Хусайын]] || 13 |- ! 14417 | [[Тохтамыс]] || 13 |- ! 14418 | [[Толкынбай]] || 13 |- ! 14419 | [[Турсуналы]] || 13 |- ! 14420 | [[Ускембай]] || 13 |- ! 14421 | [[Тулеугалий]] || 13 |- ! 14422 | [[Хайырбек]] || 13 |- ! 14423 | [[Шадихан]] || 13 |- ! 14424 | [[Торлан]] || 13 |- ! 14425 | [[Фаруқ]] || 13 |- ! 14426 | [[Хобдабай]] || 13 |- ! 14427 | [[Шахзаман]] || 13 |- ! 14428 | [[Тұяқ]] || 13 |- ! 14429 | [[Шамшархан]] || 13 |- ! 14430 | [[Тусип]] || 13 |- ! 14431 | [[Хайриддин]] || 13 |- ! 14432 | [[Трусбек]] || 13 |- ! 14433 | [[Шадиярхан]] || 13 |- ! 14434 | [[Шахриар]] || 13 |- ! 14435 | [[Шерхон]] || 13 |- ! 14436 | [[Хуандах]] || 13 |- ! 14437 | [[Утарбай]] || 13 |- ! 14438 | [[Түсіпхан]] || 13 |- ! 14439 | [[Турахон]] || 13 |- ! 14440 | [[Янгибай]] || 13 |- ! 14441 | [[Шерим]] || 13 |- ! 14442 | [[Халым]] || 13 |- ! 14443 | [[Шадяр]] || 13 |- ! 14444 | [[Ырыскелды]] || 13 |- ! 14445 | [[Шапен]] || 13 |- ! 14446 | [[Шынгали]] || 13 |- ! 14447 | [[Ханапия]] || 13 |- ! 14448 | [[Хызырбек]] || 13 |- ! 14449 | [[Шарипулла]] || 13 |- ! 14450 | [[Ылым]] || 13 |- ! 14451 | [[Усимхан]] || 13 |- ! 14452 | [[Шахаман]] || 13 |- ! 14453 | [[Туле]] || 13 |- ! 14454 | [[Халыкберген]] || 13 |- ! 14455 | [[Тотан]] || 13 |- ! 14456 | [[Шенгелбай]] || 13 |- ! 14457 | [[Тұрлыбай]] || 13 |- ! 14458 | [[Торжан]] || 13 |- ! 14459 | [[Шайман]] || 13 |- ! 14460 | [[Толенбек]] || 13 |- ! 14461 | [[Шона]] || 13 |- ! 14462 | [[Турмыс]] || 13 |- ! 14463 | [[Түсіп]] || 13 |- ! 14464 | [[Юсуфжан]] || 13 |- ! 14465 | [[Шейх-Ислам]] || 13 |- ! 14466 | [[Хидирбай]] || 13 |- ! 14467 | [[Шаригат]] || 13 |- ! 14468 | [[Тұрақбай]] || 13 |- ! 14469 | [[Толик]] || 13 |- ! 14470 | [[Эмил]] || 13 |- ! 14471 | [[Шекен]] || 13 |- ! 14472 | [[Шуак]] || 13 |- ! 14473 | [[Улысбек]] || 13 |- ! 14474 | [[Хазбулат]] || 13 |- ! 14475 | [[Эрпулат]] || 13 |- ! 14476 | [[Шахир]] || 13 |- ! 14477 | [[Эртай]] || 13 |- ! 14478 | [[Шағбан]] || 13 |- ! 14479 | [[Туракул]] || 13 |- ! 14480 | [[Толентай]] || 13 |- ! 14481 | [[Шахидин]] || 13 |- ! 14482 | [[Уркинбай]] || 13 |- ! 14483 | [[Шүкірбек]] || 13 |- ! 14484 | [[Хазрат]] || 13 |- ! 14485 | [[Турдахын]] || 13 |- ! 14486 | [[Ысламбек]] || 13 |- ! 14487 | [[Хамра]] || 13 |- ! 14488 | [[Умбетияр]] || 13 |- ! 14489 | [[Эсмир]] || 13 |- ! 14490 | [[Шері]] || 13 |- ! 14491 | [[Эфе]] || 13 |- ! 14492 | [[Шнарбек]] || 13 |- ! 14493 | [[Халмахан]] || 13 |- ! 14494 | [[Тараз]] || 13 |- ! 14495 | [[Тоқмырза]] || 13 |- ! 14496 | [[Тимирбек]] || 13 |- ! 14497 | [[Сейил]] || 13 |- ! 14498 | [[Саади]] || 13 |- ! 14499 | [[Сагындик]] || 13 |- ! 14500 | [[Ташим]] || 13 |- ! 14501 | [[Сейлихан]] || 13 |- ! 14502 | [[Саур]] || 13 |- ! 14503 | [[Сейсебай]] || 13 |- ! 14504 | [[Салыбай]] || 13 |- ! 14505 | [[Сейтали]] || 13 |- ! 14506 | [[Тайкен]] || 13 |- ! 14507 | [[Розакул]] || 13 |- ! 14508 | [[Сапаргельды]] || 13 |- ! 14509 | [[Садиржан]] || 13 |- ! 14510 | [[Тешебай]] || 13 |- ! 14511 | [[Сейтмухан]] || 13 |- ! 14512 | [[Тлеугажы]] || 13 |- ! 14513 | [[Селбай]] || 13 |- ! 14514 | [[Токмаганбет]] || 13 |- ! 14515 | [[Саяк]] || 13 |- ! 14516 | [[Сүндетулла]] || 13 |- ! 14517 | [[Садыкан]] || 13 |- ! 14518 | [[Сыйлыбек]] || 13 |- ! 14519 | [[Серго]] || 13 |- ! 14520 | [[Таған]] || 13 |- ! 14521 | [[Саидахмет]] || 13 |- ! 14522 | [[Саният]] || 13 |- ! 14523 | [[Рахымтай]] || 13 |- ! 14524 | [[Таспулат]] || 13 |- ! 14525 | [[Саиран]] || 13 |- ! 14526 | [[Сапартай]] || 13 |- ! 14527 | [[Серикпол]] || 13 |- ! 14528 | [[Сарсанбай]] || 13 |- ! 14529 | [[Рустим]] || 13 |- ! 14530 | [[Сарыпбек]] || 13 |- ! 14531 | [[Рахимхан]] || 13 |- ! 14532 | [[Сатканбай]] || 13 |- ! 14533 | [[Сайдалим]] || 13 |- ! 14534 | [[Сауленбек]] || 13 |- ! 14535 | [[Сайдар]] || 13 |- ! 14536 | [[Тойлат]] || 13 |- ! 14537 | [[Руфхат]] || 13 |- ! 14538 | [[Сауыржан]] || 13 |- ! 14539 | [[Рухани]] || 13 |- ! 14540 | [[Толганай]] || 13 |- ! 14541 | [[Сәли]] || 13 |- ! 14542 | [[Саломат]] || 13 |- ! 14543 | [[Сайлаужан]] || 13 |- ! 14544 | [[Сыдиык]] || 13 |- ! 14545 | [[Сәлімкерей]] || 13 |- ! 14546 | [[С]] || 13 |- ! 14547 | [[Сәндіғали]] || 13 |- ! 14548 | [[Саметхан]] || 13 |- ! 14549 | [[Сәнжар]] || 13 |- ! 14550 | [[Самид]] || 13 |- ! 14551 | [[Сахтаган]] || 13 |- ! 14552 | [[Талат]] || 13 |- ! 14553 | [[Рашиден]] || 13 |- ! 14554 | [[Таһир]] || 13 |- ! 14555 | [[Рахматолла]] || 13 |- ! 14556 | [[Тасмагамбет]] || 13 |- ! 14557 | [[Солтанмурат]] || 13 |- ! 14558 | [[Сапаргалый]] || 13 |- ! 14559 | [[Сраждин]] || 13 |- ! 14560 | [[Сапаркан]] || 13 |- ! 14561 | [[Сугирали]] || 13 |- ! 14562 | [[Таупик]] || 13 |- ! 14563 | [[Сугур]] || 13 |- ! 14564 | [[Телагыс]] || 13 |- ! 14565 | [[Суимбай]] || 13 |- ! 14566 | [[Рахметилда]] || 13 |- ! 14567 | [[Суингали]] || 13 |- ! 14568 | [[Сары]] || 13 |- ! 14569 | [[Саламатдин]] || 13 |- ! 14570 | [[Сатжол]] || 13 |- ! 14571 | [[Султан-Бейбарыс]] || 13 |- ! 14572 | [[Сағатжан]] || 13 |- ! 14573 | [[Султанияр]] || 13 |- ! 14574 | [[Тілеп]] || 13 |- ! 14575 | [[Рысказы]] || 13 |- ! 14576 | [[Тобышбай]] || 13 |- ! 14577 | [[Салем]] || 13 |- ! 14578 | [[Тоир]] || 13 |- ! 14579 | [[Сумгат]] || 13 |- ! 14580 | [[Тойганбек]] || 13 |- ! 14581 | [[Сален]] || 13 |- ! 14582 | [[Рихард]] || 13 |- ! 14583 | [[Сундетилла]] || 13 |- ! 14584 | [[Токмурза]] || 13 |- ! 14585 | [[Суюмбай]] || 13 |- ! 14586 | [[Токтасин]] || 13 |- ! 14587 | [[Сүйеу]] || 13 |- ! 14588 | [[Тоқтарәлі]] || 13 |- ! 14589 | [[Салкынбек]] || 13 |- ! 14590 | [[Сүнғат]] || 13 |- ! 14591 | [[Самигула]] || 13 |- ! 14592 | [[Негметжан]] || 13 |- ! 14593 | [[Нұрабек]] || 13 |- ! 14594 | [[Расылбек]] || 13 |- ! 14595 | [[Оразак]] || 13 |- ! 14596 | [[Нұрлыбақыт]] || 13 |- ! 14597 | [[Оразақын]] || 13 |- ! 14598 | [[Ракиш]] || 13 |- ! 14599 | [[Наримжан]] || 13 |- ! 14600 | [[Нургасыр]] || 13 |- ! 14601 | [[Нурбекет]] || 13 |- ! 14602 | [[Мухаммадин]] || 13 |- ! 14603 | [[Оразгалый]] || 13 |- ! 14604 | [[Рабай]] || 13 |- ! 14605 | [[Нурмади]] || 13 |- ! 14606 | [[Онғарбек]] || 13 |- ! 14607 | [[Мырзагалы]] || 13 |- ! 14608 | [[Мұқат]] || 13 |- ! 14609 | [[Нуралым]] || 13 |- ! 14610 | [[Мұхамеднұр]] || 13 |- ! 14611 | [[Нуралыхан]] || 13 |- ! 14612 | [[Олжан]] || 13 |- ! 14613 | [[Оразмухамет]] || 13 |- ! 14614 | [[Патшахан]] || 13 |- ! 14615 | [[Нұрғалы]] || 13 |- ! 14616 | [[Пернеш]] || 13 |- ! 14617 | [[Мухаммед Әли]] || 13 |- ! 14618 | [[Примхан]] || 13 |- ! 14619 | [[Нартбай]] || 13 |- ! 14620 | [[Рагнар]] || 13 |- ! 14621 | [[Нурша]] || 13 |- ! 14622 | [[Омрбек]] || 13 |- ! 14623 | [[Оралқан]] || 13 |- ! 14624 | [[Мұқаметқали]] || 13 |- ! 14625 | [[Нуршайык]] || 13 |- ! 14626 | [[Рақымберді]] || 13 |- ! 14627 | [[Нарша]] || 13 |- ! 14628 | [[Рапих]] || 13 |- ! 14629 | [[Орисбек]] || 13 |- ! 14630 | [[Нұрбала]] || 13 |- ! 14631 | [[Орлан]] || 13 |- ! 14632 | [[Набиден]] || 13 |- ! 14633 | [[Мұстақим]] || 13 |- ! 14634 | [[Рафаэл]] || 13 |- ! 14635 | [[Мухтаргазы]] || 13 |- ! 14636 | [[Мұхамадияр]] || 13 |- ! 14637 | [[Нұрдолла]] || 13 |- ! 14638 | [[Нұрүстем]] || 13 |- ! 14639 | [[Нукен]] || 13 |- ! 14640 | [[Мухаммедкали]] || 13 |- ! 14641 | [[Мухтаргали]] || 13 |- ! 14642 | [[Перде]] || 13 |- ! 14643 | [[Османжан]] || 13 |- ! 14644 | [[Мұра]] || 13 |- ! 14645 | [[Низамеддин]] || 13 |- ! 14646 | [[Мұқанбетқали]] || 13 |- ! 14647 | [[Отегали]] || 13 |- ! 14648 | [[Нагашпай]] || 13 |- ! 14649 | [[Отеули]] || 13 |- ! 14650 | [[Нұралем]] || 13 |- ! 14651 | [[Нургаза]] || 13 |- ! 14652 | [[Нұрхалық]] || 13 |- ! 14653 | [[Мухаммеддин]] || 13 |- ! 14654 | [[Мухаммадрасул]] || 13 |- ! 14655 | [[Мухаммед-Әли]] || 13 |- ! 14656 | [[Нұрханат]] || 13 |- ! 14657 | [[Нұржигит]] || 13 |- ! 14658 | [[Нурбак]] || 13 |- ! 14659 | [[Нажмидин]] || 13 |- ! 14660 | [[Ракимбек]] || 13 |- ! 14661 | [[Мыса]] || 13 |- ! 14662 | [[Ракымгали]] || 13 |- ! 14663 | [[Мухаметрахым]] || 13 |- ! 14664 | [[Нәсихат]] || 13 |- ! 14665 | [[Нұртаңат]] || 13 |- ! 14666 | [[Нагымет]] || 13 |- ! 14667 | [[Өтеш]] || 13 |- ! 14668 | [[Расули]] || 13 |- ! 14669 | [[Нұр-Төре]] || 13 |- ! 14670 | [[Раухан]] || 13 |- ! 14671 | [[Нуреке]] || 13 |- ! 14672 | [[Нурихан]] || 13 |- ! 14673 | [[Нүсіпхан]] || 13 |- ! 14674 | [[Нұқ]] || 13 |- ! 14675 | [[Кошбай]] || 13 |- ! 14676 | [[Мәрден]] || 13 |- ! 14677 | [[Кумісбек]] || 13 |- ! 14678 | [[Мазан]] || 13 |- ! 14679 | [[Мизан]] || 13 |- ! 14680 | [[Майбек]] || 13 |- ! 14681 | [[Қызырбай]] || 13 |- ! 14682 | [[Куптилеу]] || 13 |- ! 14683 | [[Куаншпай]] || 13 |- ! 14684 | [[Кинжитай]] || 13 |- ! 14685 | [[Кыдырәлі]] || 13 |- ! 14686 | [[Қантөре]] || 13 |- ! 14687 | [[Кийкбай]] || 13 |- ! 14688 | [[Кубанычбек]] || 13 |- ! 14689 | [[Кибат]] || 13 |- ! 14690 | [[Князбек]] || 13 |- ! 14691 | [[Мансурали]] || 13 |- ! 14692 | [[Қарабай]] || 13 |- ! 14693 | [[Қабдеш]] || 13 |- ! 14694 | [[Маулетказы]] || 13 |- ! 14695 | [[Маргұлан]] || 13 |- ! 14696 | [[Курманияз]] || 13 |- ! 14697 | [[Мигель]] || 13 |- ! 14698 | [[Кинжетай]] || 13 |- ! 14699 | [[Қажымурат]] || 13 |- ! 14700 | [[Конырат]] || 13 |- ! 14701 | [[Кибадулла]] || 13 |- ! 14702 | [[Кобейхан]] || 13 |- ! 14703 | [[Кулымжан]] || 13 |- ! 14704 | [[Махангали]] || 13 |- ! 14705 | [[Қалбият]] || 13 |- ! 14706 | [[Макзум]] || 13 |- ! 14707 | [[Куваншбек]] || 13 |- ! 14708 | [[Махмуджон]] || 13 |- ! 14709 | [[Курбанкул]] || 13 |- ! 14710 | [[Кипшакбай]] || 13 |- ! 14711 | [[Лазарь]] || 13 |- ! 14712 | [[Курметхан]] || 13 |- ! 14713 | [[Мукамбет]] || 13 |- ! 14714 | [[Кожакан]] || 13 |- ! 14715 | [[Кумырбек]] || 13 |- ! 14716 | [[Қайран]] || 13 |- ! 14717 | [[Қадырболат]] || 13 |- ! 14718 | [[Медыгат]] || 13 |- ! 14719 | [[Мусакул]] || 13 |- ! 14720 | [[Курыш]] || 13 |- ! 14721 | [[Миат]] || 13 |- ! 14722 | [[Кизатулла]] || 13 |- ! 14723 | [[Мидет]] || 13 |- ! 14724 | [[Куспек]] || 13 |- ! 14725 | [[Миержан]] || 13 |- ! 14726 | [[Корикбай]] || 13 |- ! 14727 | [[Мамиржан]] || 13 |- ! 14728 | [[Маджит]] || 13 |- ! 14729 | [[Мийрам]] || 13 |- ! 14730 | [[Мейримбек]] || 13 |- ! 14731 | [[Мийрибек]] || 13 |- ! 14732 | [[Магруп]] || 13 |- ! 14733 | [[Миллят]] || 13 |- ! 14734 | [[Мейрмжан]] || 13 |- ! 14735 | [[Қалас]] || 13 |- ! 14736 | [[Мейртай]] || 13 |- ! 14737 | [[Мирғали]] || 13 |- ! 14738 | [[Мейырхан]] || 13 |- ! 14739 | [[Митхат]] || 13 |- ! 14740 | [[Қайсархан]] || 13 |- ! 14741 | [[Мады]] || 13 |- ! 14742 | [[Мельдебек]] || 13 |- ! 14743 | [[Молдаберген]] || 13 |- ! 14744 | [[Қажым]] || 13 |- ! 14745 | [[Молдакан]] || 13 |- ! 14746 | [[Мендигул]] || 13 |- ! 14747 | [[Монголхан]] || 13 |- ! 14748 | [[Кожанияз]] || 13 |- ! 14749 | [[Мансуржан]] || 13 |- ! 14750 | [[Кушкумбай]] || 13 |- ! 14751 | [[Мохаммедали]] || 13 |- ! 14752 | [[Қайыпназар]] || 13 |- ! 14753 | [[Латип]] || 13 |- ! 14754 | [[Мерам]] || 13 |- ! 14755 | [[Муканбетжан]] || 13 |- ! 14756 | [[Кураш]] || 13 |- ! 14757 | [[Мулдабек]] || 13 |- ! 14758 | [[Қурмет]] || 13 |- ! 14759 | [[Маратали]] || 13 |- ! 14760 | [[Құбайдолла]] || 13 |- ! 14761 | [[Мавлюд]] || 13 |- ! 14762 | [[Кыдирбай]] || 13 |- ! 14763 | [[Мурзабулат]] || 13 |- ! 14764 | [[Мехришат]] || 13 |- ! 14765 | [[Мажен]] || 13 |- ! 14766 | [[Мәдет]] || 13 |- ! 14767 | [[Мәһди]] || 13 |- ! 14768 | [[Магомет]] || 13 |- ! 14769 | [[Ильтай]] || 13 |- ! 14770 | [[Кадылкан]] || 13 |- ! 14771 | [[Жумакадыр]] || 13 |- ! 14772 | [[Кайртас]] || 13 |- ! 14773 | [[Кажикен]] || 13 |- ! 14774 | [[Жараспай]] || 13 |- ! 14775 | [[Каип]] || 13 |- ! 14776 | [[Кайыпбек]] || 13 |- ! 14777 | [[Жомартжан]] || 13 |- ! 14778 | [[Иусуф]] || 13 |- ! 14779 | [[Зәкария]] || 13 |- ! 14780 | [[Ихтиер]] || 13 |- ! 14781 | [[Жасхайрат]] || 13 |- ! 14782 | [[Жансейіл]] || 13 |- ! 14783 | [[Жиенхан]] || 13 |- ! 14784 | [[Жолбосын]] || 13 |- ! 14785 | [[Каиыргали]] || 13 |- ! 14786 | [[Иманқұл]] || 13 |- ! 14787 | [[Зулфикар]] || 13 |- ! 14788 | [[Калан]] || 13 |- ! 14789 | [[Жылкелды]] || 13 |- ! 14790 | [[Калданбек]] || 13 |- ! 14791 | [[Жаным]] || 13 |- ! 14792 | [[Калдияр]] || 13 |- ! 14793 | [[Кажденбек]] || 13 |- ! 14794 | [[Калдыгул]] || 13 |- ! 14795 | [[Зайкен]] || 13 |- ! 14796 | [[Жолгас]] || 13 |- ! 14797 | [[Исламбай]] || 13 |- ! 14798 | [[Калелхан]] || 13 |- ! 14799 | [[Кауынбай]] || 13 |- ! 14800 | [[Жолдабай]] || 13 |- ! 14801 | [[Жулдыбай]] || 13 |- ! 14802 | [[Зинет]] || 13 |- ! 14803 | [[Жумагалый]] || 13 |- ! 14804 | [[Зияуддин]] || 13 |- ! 14805 | [[Ильяш]] || 13 |- ! 14806 | [[Каан]] || 13 |- ! 14807 | [[Жексембы]] || 13 |- ! 14808 | [[Жексенгазы]] || 13 |- ! 14809 | [[Жанқанат]] || 13 |- ! 14810 | [[Имомали]] || 13 |- ! 14811 | [[Жан Али]] || 13 |- ! 14812 | [[Калиолда]] || 13 |- ! 14813 | [[Илшат]] || 13 |- ! 14814 | [[Каллыбек]] || 13 |- ! 14815 | [[Карагул]] || 13 |- ! 14816 | [[Имранали]] || 13 |- ! 14817 | [[Исакан]] || 13 |- ! 14818 | [[Кабдуахит]] || 13 |- ! 14819 | [[Карбек]] || 13 |- ! 14820 | [[Калмукан]] || 13 |- ! 14821 | [[Ильмаз]] || 13 |- ! 14822 | [[Жанатбай]] || 13 |- ! 14823 | [[Картанбай]] || 13 |- ! 14824 | [[Жетписпай]] || 13 |- ! 14825 | [[Жансап]] || 13 |- ! 14826 | [[Калу]] || 13 |- ! 14827 | [[Зеилбек]] || 13 |- ! 14828 | [[Кабдыгалий]] || 13 |- ! 14829 | [[Исламби]] || 13 |- ! 14830 | [[Жастерек]] || 13 |- ! 14831 | [[Жанасбай]] || 13 |- ! 14832 | [[Кабдылкарим]] || 13 |- ! 14833 | [[Кейкі]] || 13 |- ! 14834 | [[Зухрат]] || 13 |- ! 14835 | [[Жандаурен]] || 13 |- ! 14836 | [[Жұбатхан]] || 13 |- ! 14837 | [[Закирхан]] || 13 |- ! 14838 | [[Камбарали]] || 13 |- ! 14839 | [[Избас]] || 13 |- ! 14840 | [[Жаукен]] || 13 |- ! 14841 | [[Жумагожа]] || 13 |- ! 14842 | [[Жолдымурат]] || 13 |- ! 14843 | [[Кенесарыхан]] || 13 |- ! 14844 | [[Жасүлан]] || 13 |- ! 14845 | [[Кайранбек]] || 13 |- ! 14846 | [[Кабидула]] || 13 |- ! 14847 | [[Жексемби]] || 13 |- ! 14848 | [[Ибраем]] || 13 |- ! 14849 | [[Кенишбек]] || 13 |- ! 14850 | [[Иртай]] || 13 |- ! 14851 | [[Жаппарберген]] || 13 |- ! 14852 | [[Жанұлан]] || 13 |- ! 14853 | [[Изжан]] || 13 |- ! 14854 | [[Илларион]] || 13 |- ! 14855 | [[Жанәсіл]] || 13 |- ! 14856 | [[Жамалиден]] || 13 |- ! 14857 | [[Ерке-Булан]] || 13 |- ! 14858 | [[Далихан]] || 13 |- ! 14859 | [[Егенбай]] || 13 |- ! 14860 | [[Ернамыс]] || 13 |- ! 14861 | [[Ергентай]] || 13 |- ! 14862 | [[Әділқасым]] || 13 |- ! 14863 | [[Дарынжан]] || 13 |- ! 14864 | [[Әлжаппар]] || 13 |- ! 14865 | [[Динара]] || 13 |- ! 14866 | [[Ершін]] || 13 |- ! 14867 | [[Дайан]] || 13 |- ! 14868 | [[Дисенбай]] || 13 |- ! 14869 | [[Әлімқожа]] || 13 |- ! 14870 | [[Ельназар]] || 13 |- ! 14871 | [[Әльтайыр]] || 13 |- ! 14872 | [[Ертос]] || 13 |- ! 14873 | [[Әлқайыр]] || 13 |- ! 14874 | [[Әжібай]] || 13 |- ! 14875 | [[Әлрами]] || 13 |- ! 14876 | [[Еркара]] || 13 |- ! 14877 | [[Ержігер]] || 13 |- ! 14878 | [[Естемис]] || 13 |- ! 14879 | [[Дәулетберді]] || 13 |- ! 14880 | [[Дауренхан]] || 13 |- ! 14881 | [[Дербис]] || 13 |- ! 14882 | [[Есентур]] || 13 |- ! 14883 | [[Джаскайрат]] || 13 |- ! 14884 | [[Даурбай]] || 13 |- ! 14885 | [[Енсеген]] || 13 |- ! 14886 | [[Әбілқан]] || 13 |- ! 14887 | [[Әбілсеит]] || 13 |- ! 14888 | [[Дуйсек]] || 13 |- ! 14889 | [[Досғали]] || 13 |- ! 14890 | [[Еркат]] || 13 |- ! 14891 | [[Динмухамедали]] || 13 |- ! 14892 | [[Джамил]] || 13 |- ! 14893 | [[Гилим]] || 13 |- ! 14894 | [[Даулетназар]] || 13 |- ! 14895 | [[Әміралы]] || 13 |- ! 14896 | [[Әбжаппар]] || 13 |- ! 14897 | [[Дүкенбай]] || 13 |- ! 14898 | [[Жаксимурат]] || 13 |- ! 14899 | [[Әмірғазы]] || 13 |- ! 14900 | [[Әли Асқар]] || 13 |- ! 14901 | [[Ержакып]] || 13 |- ! 14902 | [[Әбдімәулен]] || 13 |- ! 14903 | [[Жайлы]] || 13 |- ! 14904 | [[Әлісұлтан]] || 13 |- ! 14905 | [[Ериккали]] || 13 |- ! 14906 | [[Әлтөре]] || 13 |- ! 14907 | [[Ер-Али]] || 13 |- ! 14908 | [[Дженгис]] || 13 |- ! 14909 | [[Даубай]] || 13 |- ! 14910 | [[Дониёрбек]] || 13 |- ! 14911 | [[Әбузар]] || 13 |- ! 14912 | [[Дінәділ]] || 13 |- ! 14913 | [[Есқайыр]] || 13 |- ! 14914 | [[Әлизат]] || 13 |- ! 14915 | [[Дильназ]] || 13 |- ! 14916 | [[Динияр]] || 13 |- ! 14917 | [[Ертұғрыл]] || 13 |- ! 14918 | [[Дін-Мұхамед]] || 13 |- ! 14919 | [[Джумалы]] || 13 |- ! 14920 | [[Ергелды]] || 13 |- ! 14921 | [[Ереш]] || 13 |- ! 14922 | [[Дуйсенгалы]] || 13 |- ! 14923 | [[Ериман]] || 13 |- ! 14924 | [[Ерғани]] || 13 |- ! 14925 | [[Джангабай]] || 13 |- ! 14926 | [[Ескайр]] || 13 |- ! 14927 | [[Жаканбай]] || 13 |- ! 14928 | [[Әбдішүкір]] || 13 |- ! 14929 | [[Дильяс]] || 13 |- ! 14930 | [[Ердесбек]] || 13 |- ! 14931 | [[Діндар]] || 13 |- ! 14932 | [[Әділмырза]] || 13 |- ! 14933 | [[Жакеш]] || 13 |- ! 14934 | [[Жалдыбай]] || 13 |- ! 14935 | [[Докдырбай]] || 13 |- ! 14936 | [[Әшір]] || 13 |- ! 14937 | [[Джангали]] || 13 |- ! 14938 | [[Ертуар]] || 13 |- ! 14939 | [[Ерсалы]] || 13 |- ! 14940 | [[Дариман]] || 13 |- ! 14941 | [[Джумагалий]] || 13 |- ! 14942 | [[Дауіт]] || 13 |- ! 14943 | [[Джамаладдин]] || 13 |- ! 14944 | [[Емил]] || 13 |- ! 14945 | [[Данайбек]] || 13 |- ! 14946 | [[Байкабыл]] || 13 |- ! 14947 | [[Бақырыс]] || 13 |- ! 14948 | [[Баймұхамед]] || 13 |- ! 14949 | [[Биркен]] || 13 |- ! 14950 | [[Асыхат]] || 13 |- ! 14951 | [[Бахытджан]] || 13 |- ! 14952 | [[Асетжан]] || 13 |- ! 14953 | [[Беккалий]] || 13 |- ! 14954 | [[Бозтай]] || 13 |- ! 14955 | [[Батал]] || 13 |- ! 14956 | [[Аселбек]] || 13 |- ! 14957 | [[Ахантай]] || 13 |- ! 14958 | [[Галимтай]] || 13 |- ! 14959 | [[Бапан]] || 13 |- ! 14960 | [[Бернур]] || 13 |- ! 14961 | [[Болаткалий]] || 13 |- ! 14962 | [[Ахмедәли]] || 13 |- ! 14963 | [[Байыс]] || 13 |- ! 14964 | [[Асамбек]] || 13 |- ! 14965 | [[Болатқали]] || 13 |- ! 14966 | [[Баракат]] || 13 |- ! 14967 | [[Асылтаң]] || 13 |- ! 14968 | [[Ауен]] || 13 |- ! 14969 | [[Висхан]] || 13 |- ! 14970 | [[Бахиджан]] || 13 |- ! 14971 | [[Беркимбек]] || 13 |- ! 14972 | [[Асиф]] || 13 |- ! 14973 | [[Аулиехан]] || 13 |- ! 14974 | [[Асемкан]] || 13 |- ! 14975 | [[Баянжан]] || 13 |- ! 14976 | [[Багтыяр]] || 13 |- ! 14977 | [[Байгара]] || 13 |- ! 14978 | [[Бодаубек]] || 13 |- ! 14979 | [[Батирбай]] || 13 |- ! 14980 | [[Бугибай]] || 13 |- ! 14981 | [[Арманхан]] || 13 |- ! 14982 | [[Байқабыл]] || 13 |- ! 14983 | [[Бекіш]] || 13 |- ! 14984 | [[Архабек]] || 13 |- ! 14985 | [[Бакгали]] || 13 |- ! 14986 | [[Батырғазы]] || 13 |- ! 14987 | [[Байжол]] || 13 |- ! 14988 | [[Ғазим]] || 13 |- ! 14989 | [[Арнамыс]] || 13 |- ! 14990 | [[Ахрам]] || 13 |- ! 14991 | [[Байбатша]] || 13 |- ! 14992 | [[Бизак]] || 13 |- ! 14993 | [[Армангали]] || 13 |- ! 14994 | [[Бейсенкан]] || 13 |- ! 14995 | [[Габдулхамит]] || 13 |- ! 14996 | [[Балмырза]] || 13 |- ! 14997 | [[Ғабибулла]] || 13 |- ! 14998 | [[Галиахмет]] || 13 |- ! 14999 | [[Асланхан]] || 13 |- ! 15000 | [[Ғалибек]] || 13 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 3rdsxltiqygr0vpnugghoelmunsfjcp 3579496 3579495 2026-04-09T08:52:34Z Kaiyr 3134 3579496 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 1,3% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 10001 | [[Қожа]] || 24 |- ! 10002 | [[Кият]] || 24 |- ! 10003 | [[Қорғанбай]] || 24 |- ! 10004 | [[Косымбай]] || 24 |- ! 10005 | [[Қуанәлі]] || 24 |- ! 10006 | [[Көлбай]] || 24 |- ! 10007 | [[Қурманғазы]] || 24 |- ! 10008 | [[Мауленбек]] || 24 |- ! 10009 | [[Магаш]] || 24 |- ! 10010 | [[Куттыгул]] || 24 |- ! 10011 | [[Магди]] || 24 |- ! 10012 | [[Мерамбек]] || 24 |- ! 10013 | [[Купжасар]] || 24 |- ! 10014 | [[Қабланбек]] || 24 |- ! 10015 | [[Мусалим]] || 24 |- ! 10016 | [[Мохаммед]] || 24 |- ! 10017 | [[Манапбай]] || 24 |- ! 10018 | [[Мусағали]] || 24 |- ! 10019 | [[Жандилла]] || 24 |- ! 10020 | [[Кемелжан]] || 24 |- ! 10021 | [[Иззатулла]] || 24 |- ! 10022 | [[Зейлбек]] || 24 |- ! 10023 | [[Кайнулла]] || 24 |- ! 10024 | [[Икрамжан]] || 24 |- ! 10025 | [[Кабдыкарим]] || 24 |- ! 10026 | [[Жанаткан]] || 24 |- ! 10027 | [[Жаханша]] || 24 |- ! 10028 | [[Кабанбай]] || 24 |- ! 10029 | [[Жасылбек]] || 24 |- ! 10030 | [[Ирбулат]] || 24 |- ! 10031 | [[Кашкынбай]] || 24 |- ! 10032 | [[Жолшибек]] || 24 |- ! 10033 | [[Жұбандық]] || 24 |- ! 10034 | [[Жукен]] || 24 |- ! 10035 | [[Зураб]] || 24 |- ! 10036 | [[Исламиддин]] || 24 |- ! 10037 | [[Каркын]] || 24 |- ! 10038 | [[Казыкен]] || 24 |- ! 10039 | [[Зарипбай]] || 24 |- ! 10040 | [[Жетписбек]] || 24 |- ! 10041 | [[Жумагельди]] || 24 |- ! 10042 | [[Кенжегара]] || 24 |- ! 10043 | [[Казахстан]] || 24 |- ! 10044 | [[Кабылкан]] || 24 |- ! 10045 | [[Жоныс]] || 24 |- ! 10046 | [[Имам]] || 24 |- ! 10047 | [[Ердібек]] || 24 |- ! 10048 | [[Ермади]] || 24 |- ! 10049 | [[Дәуітхан]] || 24 |- ! 10050 | [[Джанбырбай]] || 24 |- ! 10051 | [[Ділдабек]] || 24 |- ! 10052 | [[Гилым]] || 24 |- ! 10053 | [[Данар]] || 24 |- ! 10054 | [[Демирель]] || 24 |- ! 10055 | [[Елсүйер]] || 24 |- ! 10056 | [[Даурембек]] || 24 |- ! 10057 | [[Есгали]] || 24 |- ! 10058 | [[Досмахамбет]] || 24 |- ! 10059 | [[Жадігер]] || 24 |- ! 10060 | [[Есенияз]] || 24 |- ! 10061 | [[Дюсентай]] || 24 |- ! 10062 | [[Дуисенбек]] || 24 |- ! 10063 | [[Әбиірбек]] || 24 |- ! 10064 | [[Елгазы]] || 24 |- ! 10065 | [[Дэниз]] || 24 |- ! 10066 | [[Есилбек]] || 24 |- ! 10067 | [[Динат]] || 24 |- ! 10068 | [[Есілжан]] || 24 |- ! 10069 | [[Джусуп]] || 24 |- ! 10070 | [[Ескара]] || 24 |- ! 10071 | [[Диарбек]] || 24 |- ! 10072 | [[Әли-Асқар]] || 24 |- ! 10073 | [[Даулетбак]] || 24 |- ! 10074 | [[Елес]] || 24 |- ! 10075 | [[Әбдумәлік]] || 24 |- ! 10076 | [[Дәмир]] || 24 |- ! 10077 | [[Ермаш]] || 24 |- ! 10078 | [[Ергат]] || 24 |- ! 10079 | [[Ерайдын]] || 24 |- ! 10080 | [[Елеусыз]] || 24 |- ! 10081 | [[Ерасылхан]] || 24 |- ! 10082 | [[Дусенбек]] || 24 |- ! 10083 | [[Ержомарт]] || 24 |- ! 10084 | [[Әбді]] || 24 |- ! 10085 | [[Дәнеш]] || 24 |- ! 10086 | [[Даулыбай]] || 24 |- ! 10087 | [[Ділмұханбет]] || 24 |- ! 10088 | [[Әзізхан]] || 24 |- ! 10089 | [[Беркайыр]] || 24 |- ! 10090 | [[Баят]] || 24 |- ! 10091 | [[Байзулла]] || 24 |- ! 10092 | [[Бекзал]] || 24 |- ! 10093 | [[Аспанбек]] || 24 |- ! 10094 | [[Бескемпир]] || 24 |- ! 10095 | [[Балнұр]] || 24 |- ! 10096 | [[Бекмахамбет]] || 24 |- ! 10097 | [[Бейсенбі]] || 24 |- ! 10098 | [[Асимхан]] || 24 |- ! 10099 | [[Бердыкул]] || 24 |- ! 10100 | [[Аульбек]] || 24 |- ! 10101 | [[Бегнур]] || 24 |- ! 10102 | [[Асылкеней]] || 24 |- ! 10103 | [[Бекбота]] || 24 |- ! 10104 | [[Байдильда]] || 24 |- ! 10105 | [[Артай]] || 24 |- ! 10106 | [[Бобуржон]] || 24 |- ! 10107 | [[Барзу]] || 24 |- ! 10108 | [[Аянали]] || 24 |- ! 10109 | [[Байқожа]] || 24 |- ! 10110 | [[Бегей]] || 24 |- ! 10111 | [[Баяшат]] || 24 |- ! 10112 | [[Балгат]] || 24 |- ! 10113 | [[Ахметкерей]] || 24 |- ! 10114 | [[Арсыланбек]] || 24 |- ! 10115 | [[Ахтилек]] || 24 |- ! 10116 | [[Бакытали]] || 24 |- ! 10117 | [[Бекахмет]] || 24 |- ! 10118 | [[Багытбек]] || 24 |- ! 10119 | [[Базылжан]] || 24 |- ! 10120 | [[Буран]] || 24 |- ! 10121 | [[Арыстанбаб]] || 24 |- ! 10122 | [[Байжомарт]] || 24 |- ! 10123 | [[Адалжан]] || 24 |- ! 10124 | [[Авазбек]] || 24 |- ! 10125 | [[Айтакын]] || 24 |- ! 10126 | [[Алдибай]] || 24 |- ! 10127 | [[Амербек]] || 24 |- ! 10128 | [[Аидарбек]] || 24 |- ! 10129 | [[Абдунаби]] || 24 |- ! 10130 | [[Абдилазиз]] || 24 |- ! 10131 | [[Абдижапбар]] || 24 |- ! 10132 | [[Абдырахым]] || 24 |- ! 10133 | [[Ақылдос]] || 24 |- ! 10134 | [[Аликан]] || 24 |- ! 10135 | [[Агман]] || 24 |- ! 10136 | [[Айдаркул]] || 24 |- ! 10137 | [[Алгабай]] || 24 |- ! 10138 | [[Аққожа]] || 24 |- ! 10139 | [[Альмен]] || 24 |- ! 10140 | [[Айдидар]] || 24 |- ! 10141 | [[Альфир]] || 24 |- ! 10142 | [[Абжат]] || 24 |- ! 10143 | [[Абду-Рахим]] || 24 |- ! 10144 | [[Алладин]] || 24 |- ! 10145 | [[Адир]] || 24 |- ! 10146 | [[Айжигит]] || 24 |- ! 10147 | [[Ақылхан]] || 24 |- ! 10148 | [[Айлин]] || 24 |- ! 10149 | [[Айтуре]] || 24 |- ! 10150 | [[Аймаханбет]] || 24 |- ! 10151 | [[Агын]] || 24 |- ! 10152 | [[Абдықадыр]] || 24 |- ! 10153 | [[Араб]] || 24 |- ! 10154 | [[Абдикахар]] || 24 |- ! 10155 | [[Ардашер]] || 24 |- ! 10156 | [[Абдинасир]] || 24 |- ! 10157 | [[Абдыкали]] || 24 |- ! 10158 | [[Шахзодбек]] || 23 |- ! 10159 | [[Усан]] || 23 |- ! 10160 | [[Шамгали]] || 23 |- ! 10161 | [[Шұғайып]] || 23 |- ! 10162 | [[Умбеткали]] || 23 |- ! 10163 | [[Шахнияр]] || 23 |- ! 10164 | [[Эльёр]] || 23 |- ! 10165 | [[Тулюбек]] || 23 |- ! 10166 | [[Шамель]] || 23 |- ! 10167 | [[Уктам]] || 23 |- ! 10168 | [[Умиркул]] || 23 |- ! 10169 | [[Элдияр]] || 23 |- ! 10170 | [[Шотбай]] || 23 |- ! 10171 | [[Хангельды]] || 23 |- ! 10172 | [[Уснатдин]] || 23 |- ! 10173 | [[Хасенхан]] || 23 |- ! 10174 | [[Шахризат]] || 23 |- ! 10175 | [[Хабидолла]] || 23 |- ! 10176 | [[Хыдырбай]] || 23 |- ! 10177 | [[Төлеш]] || 23 |- ! 10178 | [[Турсынтай]] || 23 |- ! 10179 | [[Шабдан]] || 23 |- ! 10180 | [[Тургамбек]] || 23 |- ! 10181 | [[Хуандык]] || 23 |- ! 10182 | [[Туре]] || 23 |- ! 10183 | [[Утебек]] || 23 |- ! 10184 | [[Хуан]] || 23 |- ! 10185 | [[Турдибек]] || 23 |- ! 10186 | [[Тұрғынбек]] || 23 |- ! 10187 | [[Хажымурат]] || 23 |- ! 10188 | [[Элёрбек]] || 23 |- ! 10189 | [[Хидаят]] || 23 |- ! 10190 | [[Тулеуш]] || 23 |- ! 10191 | [[Сагидула]] || 23 |- ! 10192 | [[Сарқытбек]] || 23 |- ! 10193 | [[Сапиолла]] || 23 |- ! 10194 | [[Серкпай]] || 23 |- ! 10195 | [[Соломон]] || 23 |- ! 10196 | [[Рахатәлі]] || 23 |- ! 10197 | [[Санатхан]] || 23 |- ! 10198 | [[Сайлыбек]] || 23 |- ! 10199 | [[Рахмади]] || 23 |- ! 10200 | [[Ризахан]] || 23 |- ! 10201 | [[Сарсебай]] || 23 |- ! 10202 | [[Синан]] || 23 |- ! 10203 | [[Суйеугали]] || 23 |- ! 10204 | [[Тілепалды]] || 23 |- ! 10205 | [[Таган]] || 23 |- ! 10206 | [[Темирулан]] || 23 |- ! 10207 | [[Суйындык]] || 23 |- ! 10208 | [[Серафим]] || 23 |- ! 10209 | [[Сауырбек]] || 23 |- ! 10210 | [[Сабиргали]] || 23 |- ! 10211 | [[Тимирхан]] || 23 |- ! 10212 | [[Сейітқасым]] || 23 |- ! 10213 | [[Темрлан]] || 23 |- ! 10214 | [[Серкали]] || 23 |- ! 10215 | [[Такир]] || 23 |- ! 10216 | [[Токтабай]] || 23 |- ! 10217 | [[Самалхан]] || 23 |- ! 10218 | [[Раш]] || 23 |- ! 10219 | [[Сауырбай]] || 23 |- ! 10220 | [[Сартбай]] || 23 |- ! 10221 | [[Мухаммад Амин]] || 23 |- ! 10222 | [[Омурбай]] || 23 |- ! 10223 | [[Огабек]] || 23 |- ! 10224 | [[Нурслям]] || 23 |- ! 10225 | [[Османали]] || 23 |- ! 10226 | [[Мұхамедғали]] || 23 |- ! 10227 | [[Нуркамал]] || 23 |- ! 10228 | [[Мұхаммеддин]] || 23 |- ! 10229 | [[Набий]] || 23 |- ! 10230 | [[Мырзакасым]] || 23 |- ! 10231 | [[Нурибек]] || 23 |- ! 10232 | [[Нұрғожа]] || 23 |- ! 10233 | [[Нығметжан]] || 23 |- ! 10234 | [[Нахып]] || 23 |- ! 10235 | [[Нурхасым]] || 23 |- ! 10236 | [[Нурманбет]] || 23 |- ! 10237 | [[Нуразиз]] || 23 |- ! 10238 | [[Олим]] || 23 |- ! 10239 | [[Нурасхан]] || 23 |- ! 10240 | [[Нурқасым]] || 23 |- ! 10241 | [[Нурел]] || 23 |- ! 10242 | [[Нұрсұңқар]] || 23 |- ! 10243 | [[Нуркасим]] || 23 |- ! 10244 | [[Нұржеңіс]] || 23 |- ! 10245 | [[Нурби]] || 23 |- ! 10246 | [[Раимхан]] || 23 |- ! 10247 | [[Нұресіл]] || 23 |- ! 10248 | [[Нұрат]] || 23 |- ! 10249 | [[Мухаммаджон]] || 23 |- ! 10250 | [[Нұрсағын]] || 23 |- ! 10251 | [[Нұразим]] || 23 |- ! 10252 | [[Нурланхан]] || 23 |- ! 10253 | [[Ратбай]] || 23 |- ! 10254 | [[Нұрхадис]] || 23 |- ! 10255 | [[Нурберды]] || 23 |- ! 10256 | [[Өрлеу]] || 23 |- ! 10257 | [[Муталхан]] || 23 |- ! 10258 | [[Ногайбай]] || 23 |- ! 10259 | [[Низамаддин]] || 23 |- ! 10260 | [[Мухаметәли]] || 23 |- ! 10261 | [[Нәбижан]] || 23 |- ! 10262 | [[Мухамеди]] || 23 |- ! 10263 | [[Қосқанат]] || 23 |- ! 10264 | [[Қаблан]] || 23 |- ! 10265 | [[Мадинұр]] || 23 |- ! 10266 | [[Қалиолла]] || 23 |- ! 10267 | [[Курбангазы]] || 23 |- ! 10268 | [[Құбылайхан]] || 23 |- ! 10269 | [[Курак]] || 23 |- ! 10270 | [[Көбейхан]] || 23 |- ! 10271 | [[Қабиден]] || 23 |- ! 10272 | [[Құрбанали]] || 23 |- ! 10273 | [[Мақат]] || 23 |- ! 10274 | [[Козы-Корпеш]] || 23 |- ! 10275 | [[Курбанжан]] || 23 |- ! 10276 | [[Маршал]] || 23 |- ! 10277 | [[Меңдіғали]] || 23 |- ! 10278 | [[Қожаназар]] || 23 |- ! 10279 | [[Мергалий]] || 23 |- ! 10280 | [[Маули]] || 23 |- ! 10281 | [[Мешітбай]] || 23 |- ! 10282 | [[Коныратбай]] || 23 |- ! 10283 | [[Мизамгали]] || 23 |- ! 10284 | [[Қаратай]] || 23 |- ! 10285 | [[Кожагул]] || 23 |- ! 10286 | [[Кутжан]] || 23 |- ! 10287 | [[Қазақбай]] || 23 |- ! 10288 | [[Мағзам]] || 23 |- ! 10289 | [[Муктарбек]] || 23 |- ! 10290 | [[Кутыбай]] || 23 |- ! 10291 | [[Мекембай]] || 23 |- ! 10292 | [[Кобжан]] || 23 |- ! 10293 | [[Көмекбай]] || 23 |- ! 10294 | [[Мусажан]] || 23 |- ! 10295 | [[Курмангалей]] || 23 |- ! 10296 | [[Каматай]] || 23 |- ! 10297 | [[Жиренше]] || 23 |- ! 10298 | [[Камаш]] || 23 |- ! 10299 | [[Жанмәди]] || 23 |- ! 10300 | [[Жолбарысхан]] || 23 |- ! 10301 | [[Исматилла]] || 23 |- ! 10302 | [[Исембек]] || 23 |- ! 10303 | [[Кабикен]] || 23 |- ! 10304 | [[Карпат]] || 23 |- ! 10305 | [[Жолаушы]] || 23 |- ! 10306 | [[Женисжан]] || 23 |- ! 10307 | [[Жиеней]] || 23 |- ! 10308 | [[Жұманәлі]] || 23 |- ! 10309 | [[Жанмырза]] || 23 |- ! 10310 | [[Кеунимжай]] || 23 |- ! 10311 | [[Каримберди]] || 23 |- ! 10312 | [[Жанадыл]] || 23 |- ! 10313 | [[Истай]] || 23 |- ! 10314 | [[Кадирберген]] || 23 |- ! 10315 | [[Кажимхан]] || 23 |- ! 10316 | [[Зорбай]] || 23 |- ! 10317 | [[Исакул]] || 23 |- ! 10318 | [[Иманмади]] || 23 |- ! 10319 | [[Илхамжан]] || 23 |- ! 10320 | [[Камариден]] || 23 |- ! 10321 | [[Женысбек]] || 23 |- ! 10322 | [[Калхаман]] || 23 |- ! 10323 | [[Жасбулат]] || 23 |- ! 10324 | [[Исса]] || 23 |- ! 10325 | [[Кеңесбай]] || 23 |- ! 10326 | [[Зафарбек]] || 23 |- ! 10327 | [[Жанияр]] || 23 |- ! 10328 | [[Жусупали]] || 23 |- ! 10329 | [[Жанбақыт]] || 23 |- ! 10330 | [[Зарубай]] || 23 |- ! 10331 | [[Жұмахмет]] || 23 |- ! 10332 | [[Идеят]] || 23 |- ! 10333 | [[Калимбек]] || 23 |- ! 10334 | [[Кабжан]] || 23 |- ! 10335 | [[Измурат]] || 23 |- ! 10336 | [[Ердулла]] || 23 |- ! 10337 | [[Ерджан]] || 23 |- ! 10338 | [[Әліп]] || 23 |- ! 10339 | [[Есқуат]] || 23 |- ! 10340 | [[Ергелди]] || 23 |- ! 10341 | [[Есым]] || 23 |- ! 10342 | [[Елжар]] || 23 |- ! 10343 | [[Досет]] || 23 |- ! 10344 | [[Ерлихан]] || 23 |- ! 10345 | [[Еркелди]] || 23 |- ! 10346 | [[Денислам]] || 23 |- ! 10347 | [[Ділдар]] || 23 |- ! 10348 | [[Жаксыгелди]] || 23 |- ! 10349 | [[Әдилбек]] || 23 |- ! 10350 | [[Есилбай]] || 23 |- ! 10351 | [[Әдилет]] || 23 |- ! 10352 | [[Ерсамат]] || 23 |- ! 10353 | [[Әдият]] || 23 |- ! 10354 | [[Әлмәди]] || 23 |- ! 10355 | [[Дастем]] || 23 |- ! 10356 | [[Ерлык]] || 23 |- ! 10357 | [[Джанузак]] || 23 |- ! 10358 | [[Есенгул]] || 23 |- ! 10359 | [[Датқа]] || 23 |- ! 10360 | [[Дуисен]] || 23 |- ! 10361 | [[Диляр]] || 23 |- ! 10362 | [[Жайшылық]] || 23 |- ! 10363 | [[Әлемгер]] || 23 |- ! 10364 | [[Данебай]] || 23 |- ! 10365 | [[Еркн]] || 23 |- ! 10366 | [[Жалал]] || 23 |- ! 10367 | [[Жамагат]] || 23 |- ! 10368 | [[Ерғабыл]] || 23 |- ! 10369 | [[Еренсиз]] || 23 |- ! 10370 | [[Әліасқар]] || 23 |- ! 10371 | [[Арсалан]] || 23 |- ! 10372 | [[Билимхан]] || 23 |- ! 10373 | [[Галимжон]] || 23 |- ! 10374 | [[Бахтяр]] || 23 |- ! 10375 | [[Баққонды]] || 23 |- ! 10376 | [[Бимухан]] || 23 |- ! 10377 | [[Ахрорбек]] || 23 |- ! 10378 | [[Ахатбек]] || 23 |- ! 10379 | [[Барлыбек]] || 23 |- ! 10380 | [[Баскар]] || 23 |- ! 10381 | [[Берикгали]] || 23 |- ! 10382 | [[Бакитхан]] || 23 |- ! 10383 | [[Арыстамбек]] || 23 |- ! 10384 | [[Багдавлет]] || 23 |- ! 10385 | [[Беркутбай]] || 23 |- ! 10386 | [[Болотбек]] || 23 |- ! 10387 | [[Бекзатбек]] || 23 |- ! 10388 | [[Базарәлі]] || 23 |- ! 10389 | [[Бахатжан]] || 23 |- ! 10390 | [[Боромбай]] || 23 |- ! 10391 | [[Ганият]] || 23 |- ! 10392 | [[Асылгали]] || 23 |- ! 10393 | [[Баймухамед]] || 23 |- ! 10394 | [[Ботан]] || 23 |- ! 10395 | [[Ғаббас]] || 23 |- ! 10396 | [[Асылгерей]] || 23 |- ! 10397 | [[Бекдаир]] || 23 |- ! 10398 | [[Бөкей]] || 23 |- ! 10399 | [[Бақтілек]] || 23 |- ! 10400 | [[Бакчан]] || 23 |- ! 10401 | [[Байсалбай]] || 23 |- ! 10402 | [[Бегімбет]] || 23 |- ! 10403 | [[Асылзада]] || 23 |- ! 10404 | [[Бримжан]] || 23 |- ! 10405 | [[Ахтай]] || 23 |- ! 10406 | [[Букейхан]] || 23 |- ! 10407 | [[Атакелді]] || 23 |- ! 10408 | [[Балхыбек]] || 23 |- ! 10409 | [[Арнау]] || 23 |- ! 10410 | [[Бархат]] || 23 |- ! 10411 | [[Бахтберген]] || 23 |- ! 10412 | [[Баимбет]] || 23 |- ! 10413 | [[Бексанат]] || 23 |- ! 10414 | [[Бейбарыссұлтан]] || 23 |- ! 10415 | [[Бейнеубай]] || 23 |- ! 10416 | [[Бұхарбай]] || 23 |- ! 10417 | [[Баир]] || 23 |- ! 10418 | [[Аширалы]] || 23 |- ! 10419 | [[Абдулхай]] || 23 |- ! 10420 | [[Абдуғафур]] || 23 |- ! 10421 | [[Амантұрлы]] || 23 |- ! 10422 | [[Алмар]] || 23 |- ! 10423 | [[Акжаркын]] || 23 |- ! 10424 | [[Алмен]] || 23 |- ! 10425 | [[Айтмұхамед]] || 23 |- ! 10426 | [[Абзелбек]] || 23 |- ! 10427 | [[Ағәділ]] || 23 |- ! 10428 | [[Алнияз]] || 23 |- ! 10429 | [[Алихон]] || 23 |- ! 10430 | [[Ажинияз]] || 23 |- ! 10431 | [[Адилкерей]] || 23 |- ! 10432 | [[Аймуханбет]] || 23 |- ! 10433 | [[Алиомар]] || 23 |- ! 10434 | [[Абихан]] || 23 |- ! 10435 | [[Айтмұхан]] || 23 |- ! 10436 | [[Абдуннұр]] || 23 |- ! 10437 | [[Аметхан]] || 23 |- ! 10438 | [[Абдуохап]] || 23 |- ! 10439 | [[Абдулгазиз]] || 23 |- ! 10440 | [[Абылғазы]] || 23 |- ! 10441 | [[Амиркан]] || 23 |- ! 10442 | [[Абдихадир]] || 23 |- ! 10443 | [[Абдуссалям]] || 23 |- ! 10444 | [[Альсейт]] || 23 |- ! 10445 | [[Адий]] || 23 |- ! 10446 | [[Альфинур]] || 23 |- ! 10447 | [[Адилмурат]] || 23 |- ! 10448 | [[Амалхан]] || 23 |- ! 10449 | [[Абу Мансур]] || 23 |- ! 10450 | [[Шалатай]] || 22 |- ! 10451 | [[Хамзабек]] || 22 |- ! 10452 | [[Тұрархан]] || 22 |- ! 10453 | [[Халель]] || 22 |- ! 10454 | [[Турисбек]] || 22 |- ! 10455 | [[Турлыгазы]] || 22 |- ! 10456 | [[Шакәрім]] || 22 |- ! 10457 | [[Урозали]] || 22 |- ! 10458 | [[Шапхат]] || 22 |- ! 10459 | [[Эльшан]] || 22 |- ! 10460 | [[Шамсидин]] || 22 |- ! 10461 | [[Тузелбек]] || 22 |- ! 10462 | [[Шамсат]] || 22 |- ! 10463 | [[Турдыгали]] || 22 |- ! 10464 | [[Шайхидин]] || 22 |- ! 10465 | [[Умертай]] || 22 |- ! 10466 | [[Шынжырбай]] || 22 |- ! 10467 | [[Уринбосар]] || 22 |- ! 10468 | [[Шолпанбек]] || 22 |- ! 10469 | [[Утегул]] || 22 |- ! 10470 | [[Шамсутдин]] || 22 |- ! 10471 | [[Узбекбай]] || 22 |- ! 10472 | [[Хасымхан]] || 22 |- ! 10473 | [[Хабибуллаһ]] || 22 |- ! 10474 | [[Халидолла]] || 22 |- ! 10475 | [[Хандәулет]] || 22 |- ! 10476 | [[Ханназар]] || 22 |- ! 10477 | [[Тұрғали]] || 22 |- ! 10478 | [[Ханбатыр]] || 22 |- ! 10479 | [[Уәлибек]] || 22 |- ! 10480 | [[Хайрош]] || 22 |- ! 10481 | [[Тугель]] || 22 |- ! 10482 | [[Эрлик]] || 22 |- ! 10483 | [[Хамет]] || 22 |- ! 10484 | [[Хашим]] || 22 |- ! 10485 | [[Сабырәлі]] || 22 |- ! 10486 | [[Собиржон]] || 22 |- ! 10487 | [[Тілес]] || 22 |- ! 10488 | [[Телеген]] || 22 |- ! 10489 | [[Серим]] || 22 |- ! 10490 | [[Талапберген]] || 22 |- ! 10491 | [[Тоқберген]] || 22 |- ! 10492 | [[Серіхан]] || 22 |- ! 10493 | [[Тлеккабул]] || 22 |- ! 10494 | [[Рифкат]] || 22 |- ! 10495 | [[Тасыбай]] || 22 |- ! 10496 | [[Темеркан]] || 22 |- ! 10497 | [[Токкожа]] || 22 |- ! 10498 | [[Серкен]] || 22 |- ! 10499 | [[Сағыдат]] || 22 |- ! 10500 | [[Темиркул]] || 22 |- ! 10501 | [[Сани]] || 22 |- ! 10502 | [[Сапаргазы]] || 22 |- ! 10503 | [[Рахимтай]] || 22 |- ! 10504 | [[Рувим]] || 22 |- ! 10505 | [[Саиын]] || 22 |- ! 10506 | [[Сәби]] || 22 |- ! 10507 | [[Рахымғали]] || 22 |- ! 10508 | [[Сәбитхан]] || 22 |- ! 10509 | [[Тлеули]] || 22 |- ! 10510 | [[Сейтбай]] || 22 |- ! 10511 | [[Сражатдин]] || 22 |- ! 10512 | [[Саттигул]] || 22 |- ! 10513 | [[Тауекель]] || 22 |- ! 10514 | [[Саттыгул]] || 22 |- ! 10515 | [[Суйинбай]] || 22 |- ! 10516 | [[Танжарик]] || 22 |- ! 10517 | [[Токташ]] || 22 |- ! 10518 | [[Сүндетәли]] || 22 |- ! 10519 | [[Саяуш]] || 22 |- ! 10520 | [[Сатыбек]] || 22 |- ! 10521 | [[Сағымжан]] || 22 |- ! 10522 | [[Скандарбек]] || 22 |- ! 10523 | [[Онербай]] || 22 |- ! 10524 | [[Нұрмади]] || 22 |- ! 10525 | [[Нұрхамит]] || 22 |- ! 10526 | [[Нурмухамад]] || 22 |- ! 10527 | [[Низаматдин]] || 22 |- ! 10528 | [[Отеш]] || 22 |- ! 10529 | [[Нуркеш]] || 22 |- ! 10530 | [[Нұрағат]] || 22 |- ! 10531 | [[Мұңайтпас]] || 22 |- ! 10532 | [[Мухтаржан]] || 22 |- ! 10533 | [[Пирман]] || 22 |- ! 10534 | [[Оскинбай]] || 22 |- ! 10535 | [[Нұралыхан]] || 22 |- ! 10536 | [[Нугыман]] || 22 |- ! 10537 | [[Нурлубай]] || 22 |- ! 10538 | [[Нұрболған]] || 22 |- ! 10539 | [[Мұхамед-Әли]] || 22 |- ! 10540 | [[Науырзбай]] || 22 |- ! 10541 | [[Насрулла]] || 22 |- ! 10542 | [[Мұхамед-Али]] || 22 |- ! 10543 | [[Нұрдулат]] || 22 |- ! 10544 | [[Мұхаммәд]] || 22 |- ! 10545 | [[Наил]] || 22 |- ! 10546 | [[Райжан]] || 22 |- ! 10547 | [[Ракыш]] || 22 |- ! 10548 | [[Нуркадыр]] || 22 |- ! 10549 | [[Рафис]] || 22 |- ! 10550 | [[Нукусбай]] || 22 |- ! 10551 | [[Нурзада]] || 22 |- ! 10552 | [[Нурданбек]] || 22 |- ! 10553 | [[Нарғұлан]] || 22 |- ! 10554 | [[Нұрсайд]] || 22 |- ! 10555 | [[Қожакелді]] || 22 |- ! 10556 | [[Қайратжан]] || 22 |- ! 10557 | [[Майданбек]] || 22 |- ! 10558 | [[Малкаждар]] || 22 |- ! 10559 | [[Қанабек]] || 22 |- ! 10560 | [[Мейремхан]] || 22 |- ! 10561 | [[Маткерим]] || 22 |- ! 10562 | [[Мейыржан]] || 22 |- ! 10563 | [[Колдасын]] || 22 |- ! 10564 | [[Курбонали]] || 22 |- ! 10565 | [[Махамет]] || 22 |- ! 10566 | [[Мелдеби]] || 22 |- ! 10567 | [[Меерхан]] || 22 |- ! 10568 | [[Кәміл]] || 22 |- ! 10569 | [[Масуд]] || 22 |- ! 10570 | [[Қалмұхаммед]] || 22 |- ! 10571 | [[Курманкул]] || 22 |- ! 10572 | [[Құрбанғали]] || 22 |- ! 10573 | [[Мағауя]] || 22 |- ! 10574 | [[Кынабек]] || 22 |- ! 10575 | [[Музапар]] || 22 |- ! 10576 | [[Кубай]] || 22 |- ! 10577 | [[Мукангали]] || 22 |- ! 10578 | [[Мадиниет]] || 22 |- ! 10579 | [[Мулдагали]] || 22 |- ! 10580 | [[Қайыркелді]] || 22 |- ! 10581 | [[Копболсын]] || 22 |- ! 10582 | [[Мәдижан]] || 22 |- ! 10583 | [[Магдан]] || 22 |- ! 10584 | [[Мәмбет]] || 22 |- ! 10585 | [[Мадыхан]] || 22 |- ! 10586 | [[Маннап]] || 22 |- ! 10587 | [[Зайырбек]] || 22 |- ! 10588 | [[Кенжабай]] || 22 |- ! 10589 | [[Кенгес]] || 22 |- ! 10590 | [[Жеткен]] || 22 |- ! 10591 | [[Зинел]] || 22 |- ! 10592 | [[Жанызак]] || 22 |- ! 10593 | [[Карамаддин]] || 22 |- ! 10594 | [[Каллибек]] || 22 |- ! 10595 | [[Журагат]] || 22 |- ! 10596 | [[Ильгизар]] || 22 |- ! 10597 | [[Кенжеғазы]] || 22 |- ! 10598 | [[Кайбулла]] || 22 |- ! 10599 | [[Калаубай]] || 22 |- ! 10600 | [[Жанабіл]] || 22 |- ! 10601 | [[Ират]] || 22 |- ! 10602 | [[Калымхан]] || 22 |- ! 10603 | [[Жансүйер]] || 22 |- ! 10604 | [[Катарбай]] || 22 |- ! 10605 | [[Жамбулбек]] || 22 |- ! 10606 | [[Исламнұр]] || 22 |- ! 10607 | [[Жандархан]] || 22 |- ! 10608 | [[Жас-Улан]] || 22 |- ! 10609 | [[Кенжеахмет]] || 22 |- ! 10610 | [[Жанарс]] || 22 |- ! 10611 | [[Иманнұр]] || 22 |- ! 10612 | [[Жолдасқали]] || 22 |- ! 10613 | [[Кансеит]] || 22 |- ! 10614 | [[Камалидин]] || 22 |- ! 10615 | [[Жусипхан]] || 22 |- ! 10616 | [[Жамсап]] || 22 |- ! 10617 | [[Йунус]] || 22 |- ! 10618 | [[Жаңарыс]] || 22 |- ! 10619 | [[Каракул]] || 22 |- ! 10620 | [[Жамел]] || 22 |- ! 10621 | [[Жүрсінбек]] || 22 |- ! 10622 | [[Жылкелді]] || 22 |- ! 10623 | [[Калидолла]] || 22 |- ! 10624 | [[Жанбырбек]] || 22 |- ! 10625 | [[Демеухан]] || 22 |- ! 10626 | [[Жамалдин]] || 22 |- ! 10627 | [[Жалелхан]] || 22 |- ! 10628 | [[Дагистан]] || 22 |- ! 10629 | [[Даврен]] || 22 |- ! 10630 | [[Әбуәли]] || 22 |- ! 10631 | [[Әлиакпар]] || 22 |- ! 10632 | [[Доскан]] || 22 |- ! 10633 | [[Еркинали]] || 22 |- ! 10634 | [[Әбу-Насыр]] || 22 |- ! 10635 | [[Есентемір]] || 22 |- ! 10636 | [[Естуре]] || 22 |- ! 10637 | [[Дінмұхаммедәлі]] || 22 |- ! 10638 | [[Дулати]] || 22 |- ! 10639 | [[Елгонды]] || 22 |- ! 10640 | [[Әбдіәшім]] || 22 |- ! 10641 | [[Әбілтай]] || 22 |- ! 10642 | [[Әлтай]] || 22 |- ! 10643 | [[Жазыбек]] || 22 |- ! 10644 | [[Елмырза]] || 22 |- ! 10645 | [[Даулетпек]] || 22 |- ! 10646 | [[Даулбек]] || 22 |- ! 10647 | [[Еркали]] || 22 |- ! 10648 | [[Ерекен]] || 22 |- ! 10649 | [[Ер-Асыл]] || 22 |- ! 10650 | [[Дауыр]] || 22 |- ! 10651 | [[Әкімбай]] || 22 |- ! 10652 | [[Динасил]] || 22 |- ! 10653 | [[Жаксылық]] || 22 |- ! 10654 | [[Есмагзам]] || 22 |- ! 10655 | [[Ермухаммет]] || 22 |- ! 10656 | [[Дониер]] || 22 |- ! 10657 | [[Егемен]] || 22 |- ! 10658 | [[Диана]] || 22 |- ! 10659 | [[Елебек]] || 22 |- ! 10660 | [[Досыбай]] || 22 |- ! 10661 | [[Жалгау]] || 22 |- ! 10662 | [[Жабайхан]] || 22 |- ! 10663 | [[Дуйсемби]] || 22 |- ! 10664 | [[Ертан]] || 22 |- ! 10665 | [[Джихангир]] || 22 |- ! 10666 | [[Ахмет-Әли]] || 22 |- ! 10667 | [[Балғымбек]] || 22 |- ! 10668 | [[Ғази]] || 22 |- ! 10669 | [[Багиткали]] || 22 |- ! 10670 | [[Бакыткалий]] || 22 |- ! 10671 | [[Бермагамбет]] || 22 |- ! 10672 | [[Асанби]] || 22 |- ! 10673 | [[Бермаганбет]] || 22 |- ! 10674 | [[Гамлет]] || 22 |- ! 10675 | [[Бернат]] || 22 |- ! 10676 | [[Бектан]] || 22 |- ! 10677 | [[Батай]] || 22 |- ! 10678 | [[Атлан]] || 22 |- ! 10679 | [[Бесимбай]] || 22 |- ! 10680 | [[Ахметияр]] || 22 |- ! 10681 | [[Асимжан]] || 22 |- ! 10682 | [[Гадылжан]] || 22 |- ! 10683 | [[Бекентай]] || 22 |- ! 10684 | [[Галиден]] || 22 |- ! 10685 | [[Билолбек]] || 22 |- ! 10686 | [[Асилхон]] || 22 |- ! 10687 | [[Баграт]] || 22 |- ! 10688 | [[Асем]] || 22 |- ! 10689 | [[Бимбет]] || 22 |- ! 10690 | [[Бахи]] || 22 |- ! 10691 | [[Бимен]] || 22 |- ! 10692 | [[Бектурсин]] || 22 |- ! 10693 | [[Балхан]] || 22 |- ! 10694 | [[Башар]] || 22 |- ! 10695 | [[Бакберды]] || 22 |- ! 10696 | [[Ғабдулғани]] || 22 |- ! 10697 | [[Бахтигали]] || 22 |- ! 10698 | [[Бердигул]] || 22 |- ! 10699 | [[Аянхан]] || 22 |- ! 10700 | [[Бақтілеу]] || 22 |- ! 10701 | [[Бозорбой]] || 22 |- ! 10702 | [[Армон]] || 22 |- ! 10703 | [[Байділда]] || 22 |- ! 10704 | [[Бақытбол]] || 22 |- ! 10705 | [[Бостандық]] || 22 |- ! 10706 | [[Ғалымхан]] || 22 |- ! 10707 | [[Бейбарыс Сұлтан]] || 22 |- ! 10708 | [[Ғанизат]] || 22 |- ! 10709 | [[Багда]] || 22 |- ! 10710 | [[Гасан]] || 22 |- ! 10711 | [[Бактяр]] || 22 |- ! 10712 | [[Баку]] || 22 |- ! 10713 | [[Гафуржан]] || 22 |- ! 10714 | [[Абдулхан]] || 22 |- ! 10715 | [[Абунасир]] || 22 |- ! 10716 | [[Амерлан]] || 22 |- ! 10717 | [[Абубакар]] || 22 |- ! 10718 | [[Ақерке]] || 22 |- ! 10719 | [[Абдукаюм]] || 22 |- ! 10720 | [[Абилкас]] || 22 |- ! 10721 | [[Алманбет]] || 22 |- ! 10722 | [[Айадил]] || 22 |- ! 10723 | [[Алсай]] || 22 |- ! 10724 | [[Аміржан]] || 22 |- ! 10725 | [[Абдураззак]] || 22 |- ! 10726 | [[Анувар]] || 22 |- ! 10727 | [[Айтахан]] || 22 |- ! 10728 | [[Абдул Карим]] || 22 |- ! 10729 | [[Абулкаир]] || 22 |- ! 10730 | [[Абдимаулен]] || 22 |- ! 10731 | [[Айгелді]] || 22 |- ! 10732 | [[Айдемир]] || 22 |- ! 10733 | [[Абжапар]] || 22 |- ! 10734 | [[Абдулбасит]] || 22 |- ! 10735 | [[Айтғали]] || 22 |- ! 10736 | [[Ақай]] || 22 |- ! 10737 | [[Амалбай]] || 22 |- ! 10738 | [[Алдамберген]] || 22 |- ! 10739 | [[Амандәулет]] || 22 |- ! 10740 | [[Альдемир]] || 22 |- ! 10741 | [[Абдираим]] || 22 |- ! 10742 | [[Алга]] || 22 |- ! 10743 | [[Абилмажин]] || 22 |- ! 10744 | [[Абдысадык]] || 22 |- ! 10745 | [[Абдуллин]] || 22 |- ! 10746 | [[Абилкан]] || 22 |- ! 10747 | [[Айдарлы]] || 22 |- ! 10748 | [[Аргинбай]] || 22 |- ! 10749 | [[Аймухамет]] || 22 |- ! 10750 | [[Арислан]] || 22 |- ! 10751 | [[Аидархан]] || 22 |- ! 10752 | [[Алхамбек]] || 22 |- ! 10753 | [[Хызыр]] || 21 |- ! 10754 | [[Шынгызхан]] || 21 |- ! 10755 | [[Яхя]] || 21 |- ! 10756 | [[Хажымухан]] || 21 |- ! 10757 | [[Ырысалды]] || 21 |- ! 10758 | [[Хазретали]] || 21 |- ! 10759 | [[Эрнис]] || 21 |- ! 10760 | [[Турдибай]] || 21 |- ! 10761 | [[Тузел]] || 21 |- ! 10762 | [[Торетай]] || 21 |- ! 10763 | [[Хожаберген]] || 21 |- ! 10764 | [[Тулетай]] || 21 |- ! 10765 | [[Элибек]] || 21 |- ! 10766 | [[Халидулла]] || 21 |- ! 10767 | [[Фирдауси]] || 21 |- ! 10768 | [[Турегелды]] || 21 |- ! 10769 | [[Шотан]] || 21 |- ! 10770 | [[Тургинбай]] || 21 |- ! 10771 | [[Шукурбай]] || 21 |- ! 10772 | [[Шах-Ислам]] || 21 |- ! 10773 | [[Шынали]] || 21 |- ! 10774 | [[Шеркешбай]] || 21 |- ! 10775 | [[Шынжырбек]] || 21 |- ! 10776 | [[Шермухамед]] || 21 |- ! 10777 | [[Фазил]] || 21 |- ! 10778 | [[Тулюбай]] || 21 |- ! 10779 | [[Тынышкали]] || 21 |- ! 10780 | [[Ханбек]] || 21 |- ! 10781 | [[Хыдырбек]] || 21 |- ! 10782 | [[Тохан]] || 21 |- ! 10783 | [[Шагдат]] || 21 |- ! 10784 | [[Хандияр]] || 21 |- ! 10785 | [[Фуркан]] || 21 |- ! 10786 | [[Шиндаулет]] || 21 |- ! 10787 | [[Хабиден]] || 21 |- ! 10788 | [[Хаджи-Мурат]] || 21 |- ! 10789 | [[Шоң]] || 21 |- ! 10790 | [[Рысбол]] || 21 |- ! 10791 | [[Ровшан]] || 21 |- ! 10792 | [[Талжан]] || 21 |- ! 10793 | [[Тахауи]] || 21 |- ! 10794 | [[Султанбейбарс]] || 21 |- ! 10795 | [[Сәду]] || 21 |- ! 10796 | [[Сагидат]] || 21 |- ! 10797 | [[Салық]] || 21 |- ! 10798 | [[Сұлтанбейбарс]] || 21 |- ! 10799 | [[Сагинган]] || 21 |- ! 10800 | [[Салех]] || 21 |- ! 10801 | [[Саилау]] || 21 |- ! 10802 | [[Серкбол]] || 21 |- ! 10803 | [[Султанкул]] || 21 |- ! 10804 | [[Рахманәли]] || 21 |- ! 10805 | [[Садыржан]] || 21 |- ! 10806 | [[Тилеугабыл]] || 21 |- ! 10807 | [[Сейджан]] || 21 |- ! 10808 | [[Рустемхан]] || 21 |- ! 10809 | [[Рахмжан]] || 21 |- ! 10810 | [[Тогайбек]] || 21 |- ! 10811 | [[Тасжан]] || 21 |- ! 10812 | [[Серекжан]] || 21 |- ! 10813 | [[Сындар]] || 21 |- ! 10814 | [[Суан]] || 21 |- ! 10815 | [[Тендык]] || 21 |- ! 10816 | [[Салибек]] || 21 |- ! 10817 | [[Сайболат]] || 21 |- ! 10818 | [[Салижан]] || 21 |- ! 10819 | [[Рефхат]] || 21 |- ! 10820 | [[Сигуат]] || 21 |- ! 10821 | [[Сейтмахан]] || 21 |- ! 10822 | [[Сыйлас]] || 21 |- ! 10823 | [[Самғау]] || 21 |- ! 10824 | [[Саидахмад]] || 21 |- ! 10825 | [[Тлеуберді]] || 21 |- ! 10826 | [[Сабыт]] || 21 |- ! 10827 | [[Тәліп]] || 21 |- ! 10828 | [[Султанғали]] || 21 |- ! 10829 | [[Сайраш]] || 21 |- ! 10830 | [[Сатымбек]] || 21 |- ! 10831 | [[Сұлтан-Ахмет]] || 21 |- ! 10832 | [[Табрис]] || 21 |- ! 10833 | [[Султаналы]] || 21 |- ! 10834 | [[Тишбек]] || 21 |- ! 10835 | [[Нұрмолда]] || 21 |- ! 10836 | [[Насиполла]] || 21 |- ! 10837 | [[Нургалим]] || 21 |- ! 10838 | [[Нурлаш]] || 21 |- ! 10839 | [[Оян]] || 21 |- ! 10840 | [[Нураман]] || 21 |- ! 10841 | [[Нурылла]] || 21 |- ! 10842 | [[Одил]] || 21 |- ! 10843 | [[Назаралы]] || 21 |- ! 10844 | [[Озгерис]] || 21 |- ! 10845 | [[Мұқаметәлі]] || 21 |- ! 10846 | [[Мынжас]] || 21 |- ! 10847 | [[Мусреп]] || 21 |- ! 10848 | [[Нұрамир]] || 21 |- ! 10849 | [[Раббани]] || 21 |- ! 10850 | [[Нурманбек]] || 21 |- ! 10851 | [[Нуркас]] || 21 |- ! 10852 | [[Нұрасылбек]] || 21 |- ! 10853 | [[Мұхитжан]] || 21 |- ! 10854 | [[Нұр-Ахмет]] || 21 |- ! 10855 | [[Нурлангазы]] || 21 |- ! 10856 | [[Нурдаурен]] || 21 |- ! 10857 | [[Нұридін]] || 21 |- ! 10858 | [[Омерсерик]] || 21 |- ! 10859 | [[Мұхамед Әли]] || 21 |- ! 10860 | [[Мырзаахмет]] || 21 |- ! 10861 | [[Ниятулла]] || 21 |- ! 10862 | [[Омерхан]] || 21 |- ! 10863 | [[Мұханбетали]] || 21 |- ! 10864 | [[Нурден]] || 21 |- ! 10865 | [[Пірназар]] || 21 |- ! 10866 | [[Нурдильда]] || 21 |- ! 10867 | [[Раббил]] || 21 |- ! 10868 | [[Мырзаәли]] || 21 |- ! 10869 | [[Разах]] || 21 |- ! 10870 | [[Мутал]] || 21 |- ! 10871 | [[Мұхамедкәрім]] || 21 |- ! 10872 | [[Оразкелди]] || 21 |- ! 10873 | [[Расил]] || 21 |- ! 10874 | [[Нұреділ]] || 21 |- ! 10875 | [[Мұзарт]] || 21 |- ! 10876 | [[Орингали]] || 21 |- ! 10877 | [[Ниетқали]] || 21 |- ! 10878 | [[Нұржүрек]] || 21 |- ! 10879 | [[Мыхтыбек]] || 21 |- ! 10880 | [[Нұркенже]] || 21 |- ! 10881 | [[Куттимурат]] || 21 |- ! 10882 | [[Курмангажы]] || 21 |- ! 10883 | [[Қойлыбай]] || 21 |- ! 10884 | [[Максадбек]] || 21 |- ! 10885 | [[Майлыбек]] || 21 |- ! 10886 | [[Қасымқан]] || 21 |- ! 10887 | [[Қармыс]] || 21 |- ! 10888 | [[Маулетжан]] || 21 |- ! 10889 | [[Муктархан]] || 21 |- ! 10890 | [[Куанышгали]] || 21 |- ! 10891 | [[Муһаммад]] || 21 |- ! 10892 | [[Маутбек]] || 21 |- ! 10893 | [[Мербек]] || 21 |- ! 10894 | [[Қуандык]] || 21 |- ! 10895 | [[Конар]] || 21 |- ! 10896 | [[Көпбосын]] || 21 |- ! 10897 | [[Муканбеткали]] || 21 |- ! 10898 | [[Куламан]] || 21 |- ! 10899 | [[Куламерген]] || 21 |- ! 10900 | [[Мальгаждар]] || 21 |- ! 10901 | [[Муқан]] || 21 |- ! 10902 | [[Кудирет]] || 21 |- ! 10903 | [[Құрманқазы]] || 21 |- ! 10904 | [[Қажмұхан]] || 21 |- ! 10905 | [[Лаик]] || 21 |- ! 10906 | [[Құлахмет]] || 21 |- ! 10907 | [[Куралтай]] || 21 |- ! 10908 | [[Қазыбай]] || 21 |- ! 10909 | [[Кувват]] || 21 |- ! 10910 | [[Куванш]] || 21 |- ! 10911 | [[Мусагалий]] || 21 |- ! 10912 | [[Калим]] || 21 |- ! 10913 | [[Камзе]] || 21 |- ! 10914 | [[Ильясхан]] || 21 |- ! 10915 | [[Жылкыайдар]] || 21 |- ! 10916 | [[Жамол]] || 21 |- ! 10917 | [[Зарыккан]] || 21 |- ! 10918 | [[Исроил]] || 21 |- ! 10919 | [[Иманберді]] || 21 |- ! 10920 | [[Камзат]] || 21 |- ! 10921 | [[Кенгирбай]] || 21 |- ! 10922 | [[Жаппархан]] || 21 |- ! 10923 | [[Кабилбек]] || 21 |- ! 10924 | [[Жолдыхан]] || 21 |- ! 10925 | [[Кадер]] || 21 |- ! 10926 | [[Казтуган]] || 21 |- ! 10927 | [[Исках]] || 21 |- ! 10928 | [[Ибраһім]] || 21 |- ! 10929 | [[Жасарбек]] || 21 |- ! 10930 | [[Жамбылбай]] || 21 |- ! 10931 | [[Ишан]] || 21 |- ! 10932 | [[Зинұр]] || 21 |- ! 10933 | [[Жолдаспек]] || 21 |- ! 10934 | [[Кәкімжан]] || 21 |- ! 10935 | [[Кенжабек]] || 21 |- ! 10936 | [[Капиз]] || 21 |- ! 10937 | [[Карипжан]] || 21 |- ! 10938 | [[Жасқыран]] || 21 |- ! 10939 | [[Жасыұзақ]] || 21 |- ! 10940 | [[Калмагамбет]] || 21 |- ! 10941 | [[Камар]] || 21 |- ! 10942 | [[Икрамбек]] || 21 |- ! 10943 | [[Жанабиль]] || 21 |- ! 10944 | [[Жуманалы]] || 21 |- ! 10945 | [[Ізғали]] || 21 |- ! 10946 | [[Жолшыбай]] || 21 |- ! 10947 | [[Жармұхаммед]] || 21 |- ! 10948 | [[Илай]] || 21 |- ! 10949 | [[Кадырберген]] || 21 |- ! 10950 | [[Камильжан]] || 21 |- ! 10951 | [[Ерсінәлі]] || 21 |- ! 10952 | [[Жагалбай]] || 21 |- ! 10953 | [[Елшибай]] || 21 |- ! 10954 | [[Әділмұрат]] || 21 |- ! 10955 | [[Ерданат]] || 21 |- ! 10956 | [[Даутжан]] || 21 |- ! 10957 | [[Ерсинбай]] || 21 |- ! 10958 | [[Елбай]] || 21 |- ! 10959 | [[Дани]] || 21 |- ! 10960 | [[Елбақыт]] || 21 |- ! 10961 | [[Ермекқали]] || 21 |- ! 10962 | [[Дауткан]] || 21 |- ! 10963 | [[Ердавлет]] || 21 |- ! 10964 | [[Дауытбек]] || 21 |- ! 10965 | [[Жалгаскан]] || 21 |- ! 10966 | [[Әбділдә]] || 21 |- ! 10967 | [[Джуманазар]] || 21 |- ! 10968 | [[Давлетжан]] || 21 |- ! 10969 | [[Ермағамбет]] || 21 |- ! 10970 | [[Досмұхамбет]] || 21 |- ! 10971 | [[Әшірәлі]] || 21 |- ! 10972 | [[Джохар]] || 21 |- ! 10973 | [[Әбіләкім]] || 21 |- ! 10974 | [[Әбдісадық]] || 21 |- ! 10975 | [[Жакаш]] || 21 |- ! 10976 | [[Әлсейт]] || 21 |- ! 10977 | [[Есмуханбет]] || 21 |- ! 10978 | [[Елман]] || 21 |- ! 10979 | [[Жақсылык]] || 21 |- ! 10980 | [[Джумадилла]] || 21 |- ! 10981 | [[Жалгаскали]] || 21 |- ! 10982 | [[Әміртай]] || 21 |- ! 10983 | [[Әділғали]] || 21 |- ! 10984 | [[Ескат]] || 21 |- ! 10985 | [[Жалиль]] || 21 |- ! 10986 | [[Әнәс]] || 21 |- ! 10987 | [[Бекасил]] || 21 |- ! 10988 | [[Аянберген]] || 21 |- ! 10989 | [[Аслиддин]] || 21 |- ! 10990 | [[Бахыткелды]] || 21 |- ! 10991 | [[Бағыдат]] || 21 |- ! 10992 | [[Ахмаджон]] || 21 |- ! 10993 | [[Буркитбек]] || 21 |- ! 10994 | [[Аяла]] || 21 |- ! 10995 | [[Бехзод]] || 21 |- ! 10996 | [[Валихон]] || 21 |- ! 10997 | [[Асарбек]] || 21 |- ! 10998 | [[Володия]] || 21 |- ! 10999 | [[Генадий]] || 21 |- ! 11000 | [[Асылтан]] || 21 |- ! 11001 | [[Аспет]] || 21 |- ! 11002 | [[Бимаханбет]] || 21 |- ! 11003 | [[Болтабай]] || 21 |- ! 11004 | [[Бисембек]] || 21 |- ! 11005 | [[Бердымурат]] || 21 |- ! 11006 | [[Байтуре]] || 21 |- ! 11007 | [[Асанжан]] || 21 |- ! 11008 | [[Білімбек]] || 21 |- ! 11009 | [[Асылай]] || 21 |- ! 11010 | [[Арнад]] || 21 |- ! 11011 | [[Галымбай]] || 21 |- ! 11012 | [[Батырұлан]] || 21 |- ! 11013 | [[Гельман]] || 21 |- ! 11014 | [[Базаргалий]] || 21 |- ! 11015 | [[Болсынбек]] || 21 |- ! 11016 | [[Артик]] || 21 |- ! 11017 | [[Аюбек]] || 21 |- ! 11018 | [[Бегжигит]] || 21 |- ! 11019 | [[Байрбек]] || 21 |- ! 11020 | [[Атапкел]] || 21 |- ! 11021 | [[Бухарбек]] || 21 |- ! 11022 | [[Гажап]] || 21 |- ! 11023 | [[Бакустар]] || 21 |- ! 11024 | [[Батыралы]] || 21 |- ! 11025 | [[Байжұма]] || 21 |- ! 11026 | [[Арманай]] || 21 |- ! 11027 | [[Адилказы]] || 21 |- ! 11028 | [[Аманхос]] || 21 |- ! 11029 | [[Аделхан]] || 21 |- ! 11030 | [[Алпамис]] || 21 |- ! 11031 | [[Аль-Карим]] || 21 |- ! 11032 | [[Алтайхан]] || 21 |- ! 11033 | [[Айтчан]] || 21 |- ! 11034 | [[Алиджан]] || 21 |- ! 11035 | [[Абдимутали]] || 21 |- ! 11036 | [[Амирдин]] || 21 |- ! 11037 | [[Аймаганбет]] || 21 |- ! 11038 | [[Айым]] || 21 |- ! 11039 | [[Акнар]] || 21 |- ! 11040 | [[Аль Имран]] || 21 |- ! 11041 | [[Альимран]] || 21 |- ! 11042 | [[Абдіғани]] || 21 |- ! 11043 | [[Абдураззақ]] || 21 |- ! 11044 | [[Амирсултан]] || 21 |- ! 11045 | [[Алби]] || 21 |- ! 11046 | [[Абдиназар]] || 21 |- ! 11047 | [[Абильбек]] || 21 |- ! 11048 | [[Айытбай]] || 21 |- ! 11049 | [[Ақтаңберді]] || 21 |- ! 11050 | [[Абзалжан]] || 21 |- ! 11051 | [[Амангалей]] || 21 |- ! 11052 | [[Аркаш]] || 21 |- ! 11053 | [[Ардана]] || 21 |- ! 11054 | [[Анзар]] || 21 |- ! 11055 | [[Алгыс]] || 21 |- ! 11056 | [[Айтмухаммед]] || 21 |- ! 11057 | [[Абдиразах]] || 21 |- ! 11058 | [[Алдабек]] || 21 |- ! 11059 | [[Алембек]] || 21 |- ! 11060 | [[Адалхан]] || 21 |- ! 11061 | [[Адырбай]] || 21 |- ! 11062 | [[Алина]] || 21 |- ! 11063 | [[Айсолтан]] || 21 |- ! 11064 | [[Аль-Мансұр]] || 21 |- ! 11065 | [[Уликбек]] || 20 |- ! 11066 | [[Торекул]] || 20 |- ! 11067 | [[Унер]] || 20 |- ! 11068 | [[Шамгон]] || 20 |- ! 11069 | [[Тұрдалы]] || 20 |- ! 11070 | [[Турсунбой]] || 20 |- ! 11071 | [[Шамшырақ]] || 20 |- ! 11072 | [[Шалқарбай]] || 20 |- ! 11073 | [[Эрмат]] || 20 |- ! 11074 | [[Ханжар]] || 20 |- ! 11075 | [[Ырғызбай]] || 20 |- ! 11076 | [[Ханжігіт]] || 20 |- ! 11077 | [[Файз]] || 20 |- ! 11078 | [[Шахжахан]] || 20 |- ! 11079 | [[Элшод]] || 20 |- ! 11080 | [[Умархан]] || 20 |- ! 11081 | [[Унгарбек]] || 20 |- ! 11082 | [[Шота]] || 20 |- ! 11083 | [[Хайсар]] || 20 |- ! 11084 | [[Тұрғанәлі]] || 20 |- ! 11085 | [[Эсет]] || 20 |- ! 11086 | [[Умбетжан]] || 20 |- ! 11087 | [[Янис]] || 20 |- ! 11088 | [[Уларбек]] || 20 |- ! 11089 | [[Умирзок]] || 20 |- ! 11090 | [[Шахид]] || 20 |- ! 11091 | [[Ырысалы]] || 20 |- ! 11092 | [[Шукурбек]] || 20 |- ! 11093 | [[Ыскак]] || 20 |- ! 11094 | [[Тұрсынғазы]] || 20 |- ! 11095 | [[Тұрдыбай]] || 20 |- ! 11096 | [[Усипбек]] || 20 |- ! 11097 | [[Ханагат]] || 20 |- ! 11098 | [[Шалгынбай]] || 20 |- ! 11099 | [[Эльдор]] || 20 |- ! 11100 | [[Халихан]] || 20 |- ! 11101 | [[Турарбай]] || 20 |- ! 11102 | [[Толтай]] || 20 |- ! 11103 | [[Шермаханбет]] || 20 |- ! 11104 | [[Хайдарбек]] || 20 |- ! 11105 | [[Тулпар]] || 20 |- ! 11106 | [[Ходжабай]] || 20 |- ! 11107 | [[Төлеміс]] || 20 |- ! 11108 | [[Халымжан]] || 20 |- ! 11109 | [[Тургалий]] || 20 |- ! 11110 | [[Умирболат]] || 20 |- ! 11111 | [[Тулепбай]] || 20 |- ! 11112 | [[Ыдрыс]] || 20 |- ! 11113 | [[Усама]] || 20 |- ! 11114 | [[Тұрғынбай]] || 20 |- ! 11115 | [[Шукирали]] || 20 |- ! 11116 | [[Селимхан]] || 20 |- ! 11117 | [[Сабиткан]] || 20 |- ! 11118 | [[Сиявуш]] || 20 |- ! 11119 | [[Сатым]] || 20 |- ! 11120 | [[Реджеп]] || 20 |- ! 11121 | [[Тағыберген]] || 20 |- ! 11122 | [[Рахматуллах]] || 20 |- ! 11123 | [[Тобажан]] || 20 |- ! 11124 | [[Талипбек]] || 20 |- ! 11125 | [[Тобылбай]] || 20 |- ! 11126 | [[Серикгазы]] || 20 |- ! 11127 | [[Сейтжапбар]] || 20 |- ! 11128 | [[Силхан]] || 20 |- ! 11129 | [[Сыздық]] || 20 |- ! 11130 | [[Садвокас]] || 20 |- ! 11131 | [[Серикхали]] || 20 |- ! 11132 | [[Сыйлыхан]] || 20 |- ! 11133 | [[Сайфиддин]] || 20 |- ! 11134 | [[Токмырза]] || 20 |- ! 11135 | [[Тоғанас]] || 20 |- ! 11136 | [[Телеубек]] || 20 |- ! 11137 | [[Татьяна]] || 20 |- ! 11138 | [[Тауиржан]] || 20 |- ! 11139 | [[Рахыш]] || 20 |- ! 11140 | [[Сермагамбет]] || 20 |- ! 11141 | [[Самитхан]] || 20 |- ! 11142 | [[Рустен]] || 20 |- ! 11143 | [[Тілекберген]] || 20 |- ! 11144 | [[Рахметхан]] || 20 |- ! 11145 | [[Сунатулла]] || 20 |- ! 11146 | [[Сирлибай]] || 20 |- ! 11147 | [[Срымбет]] || 20 |- ! 11148 | [[Сапаркали]] || 20 |- ! 11149 | [[Рашад]] || 20 |- ! 11150 | [[Сайранкан]] || 20 |- ! 11151 | [[Сальмен]] || 20 |- ! 11152 | [[Сұлтан-Али]] || 20 |- ! 11153 | [[Сейткожа]] || 20 |- ! 11154 | [[Руллан]] || 20 |- ! 11155 | [[Садбек]] || 20 |- ! 11156 | [[Сейфуллах]] || 20 |- ! 11157 | [[Нагашвай]] || 20 |- ! 11158 | [[Нұралихан]] || 20 |- ! 11159 | [[Мухаммәд]] || 20 |- ! 11160 | [[Ольжабай]] || 20 |- ! 11161 | [[Новруз]] || 20 |- ! 11162 | [[Мухаммаддин]] || 20 |- ! 11163 | [[Пазылжан]] || 20 |- ! 11164 | [[Нұр Ахмет]] || 20 |- ! 11165 | [[Нұрал]] || 20 |- ! 11166 | [[Нуралла]] || 20 |- ! 11167 | [[Раул]] || 20 |- ! 11168 | [[Налибек]] || 20 |- ! 11169 | [[Өркениет]] || 20 |- ! 11170 | [[Нурдидар]] || 20 |- ! 11171 | [[Наукан]] || 20 |- ! 11172 | [[Онғар]] || 20 |- ! 11173 | [[Нурхали]] || 20 |- ! 11174 | [[Нұргали]] || 20 |- ! 11175 | [[Раджи]] || 20 |- ! 11176 | [[Мұхаммед-Әмин]] || 20 |- ! 11177 | [[Несипкали]] || 20 |- ! 11178 | [[Нұраби]] || 20 |- ! 11179 | [[Нұртолған]] || 20 |- ! 11180 | [[Оразакын]] || 20 |- ! 11181 | [[Өкен]] || 20 |- ! 11182 | [[Нурсан]] || 20 |- ! 11183 | [[Мусурман]] || 20 |- ! 11184 | [[Мутигулла]] || 20 |- ! 11185 | [[Өркеш]] || 20 |- ! 11186 | [[Мұсабай]] || 20 |- ! 11187 | [[Өсербек]] || 20 |- ! 11188 | [[Нұржанбек]] || 20 |- ! 11189 | [[Өтемұрат]] || 20 |- ! 11190 | [[Нарым]] || 20 |- ! 11191 | [[Науруз]] || 20 |- ! 11192 | [[Ордалы]] || 20 |- ! 11193 | [[Наурызалы]] || 20 |- ! 11194 | [[Нуржасар]] || 20 |- ! 11195 | [[Нұрмұхаммедәли]] || 20 |- ! 11196 | [[Насиболла]] || 20 |- ! 11197 | [[Нұрпеис]] || 20 |- ! 11198 | [[Насилбек]] || 20 |- ! 11199 | [[Раил]] || 20 |- ! 11200 | [[Насим]] || 20 |- ! 11201 | [[Нұрсамат]] || 20 |- ! 11202 | [[Мухаммади]] || 20 |- ! 11203 | [[Раһман]] || 20 |- ! 11204 | [[Набат]] || 20 |- ! 11205 | [[Насредин]] || 20 |- ! 11206 | [[Нуртөре]] || 20 |- ! 11207 | [[Қосдәулет]] || 20 |- ! 11208 | [[Кулымбет]] || 20 |- ! 11209 | [[Қалымжан]] || 20 |- ! 11210 | [[Кумискали]] || 20 |- ! 11211 | [[Корпеш]] || 20 |- ! 11212 | [[Максатбай]] || 20 |- ! 11213 | [[Қапар]] || 20 |- ! 11214 | [[Максатжан]] || 20 |- ! 11215 | [[Кинжебай]] || 20 |- ! 11216 | [[Максум]] || 20 |- ! 11217 | [[Құрасбек]] || 20 |- ! 11218 | [[Қошқарбай]] || 20 |- ! 11219 | [[Мардонбек]] || 20 |- ! 11220 | [[Мағаз]] || 20 |- ! 11221 | [[Қайрхан]] || 20 |- ! 11222 | [[Қарақат]] || 20 |- ! 11223 | [[Құттықадам]] || 20 |- ! 11224 | [[Махамбеткали]] || 20 |- ! 11225 | [[Кожамберди]] || 20 |- ! 11226 | [[Қасқырбек]] || 20 |- ! 11227 | [[Мукаметкали]] || 20 |- ! 11228 | [[Минуар]] || 20 |- ! 11229 | [[Кулынтай]] || 20 |- ! 11230 | [[Кулжабек]] || 20 |- ! 11231 | [[Қахар]] || 20 |- ! 11232 | [[Махметжан]] || 20 |- ! 11233 | [[Кудиярбек]] || 20 |- ! 11234 | [[Мирдос]] || 20 |- ! 11235 | [[Мунайдар]] || 20 |- ! 11236 | [[Қажыхан]] || 20 |- ! 11237 | [[Мархаба]] || 20 |- ! 11238 | [[Киекбай]] || 20 |- ! 11239 | [[Меңдібай]] || 20 |- ! 11240 | [[Молдан]] || 20 |- ! 11241 | [[Құсыман]] || 20 |- ! 11242 | [[Кувончбек]] || 20 |- ! 11243 | [[Масхут]] || 20 |- ! 11244 | [[Медіғат]] || 20 |- ! 11245 | [[Манархан]] || 20 |- ! 11246 | [[Кисмет]] || 20 |- ! 11247 | [[Илясбек]] || 20 |- ! 11248 | [[Жиеналы]] || 20 |- ! 11249 | [[Жапарбек]] || 20 |- ! 11250 | [[Жанқазы]] || 20 |- ! 11251 | [[Исмар]] || 20 |- ! 11252 | [[Жани]] || 20 |- ! 11253 | [[Жармухамед]] || 20 |- ! 11254 | [[Зарлыхан]] || 20 |- ! 11255 | [[Жанмухамед]] || 20 |- ! 11256 | [[Кайнарбай]] || 20 |- ! 11257 | [[Жохонгир]] || 20 |- ! 11258 | [[Жанқош]] || 20 |- ! 11259 | [[Жумадильда]] || 20 |- ! 11260 | [[Зулхайнар]] || 20 |- ! 11261 | [[Жанкельди]] || 20 |- ! 11262 | [[Жәнәбіл]] || 20 |- ! 11263 | [[Кесикбай]] || 20 |- ! 11264 | [[Жанбыл]] || 20 |- ! 11265 | [[Жылкибай]] || 20 |- ! 11266 | [[Исхар]] || 20 |- ! 11267 | [[Жан-Али]] || 20 |- ! 11268 | [[Жандосым]] || 20 |- ! 11269 | [[Келесбек]] || 20 |- ! 11270 | [[Каналы]] || 20 |- ! 11271 | [[Казбулат]] || 20 |- ! 11272 | [[Жанберік]] || 20 |- ! 11273 | [[Заки]] || 20 |- ! 11274 | [[Исләм]] || 20 |- ! 11275 | [[Камет]] || 20 |- ! 11276 | [[Кайыркельды]] || 20 |- ! 11277 | [[Кемалбек]] || 20 |- ! 11278 | [[Кажим]] || 20 |- ! 11279 | [[Ибадат]] || 20 |- ! 11280 | [[Зидан]] || 20 |- ! 11281 | [[Кадрхан]] || 20 |- ! 11282 | [[Жолат]] || 20 |- ! 11283 | [[Жылкелди]] || 20 |- ! 11284 | [[Жанатлек]] || 20 |- ! 11285 | [[Жаумбай]] || 20 |- ! 11286 | [[Әден]] || 20 |- ! 11287 | [[Дурсун]] || 20 |- ! 11288 | [[Ерык]] || 20 |- ! 11289 | [[Есымхан]] || 20 |- ! 11290 | [[Есеркеп]] || 20 |- ! 11291 | [[Әбдіқасым]] || 20 |- ! 11292 | [[Еспай]] || 20 |- ! 11293 | [[Джумарт]] || 20 |- ! 11294 | [[Әбділлә]] || 20 |- ! 11295 | [[Әбдірақым]] || 20 |- ! 11296 | [[Диярхан]] || 20 |- ! 11297 | [[Әбдіраман]] || 20 |- ! 11298 | [[Дінмұханмет]] || 20 |- ! 11299 | [[Джорабек]] || 20 |- ! 11300 | [[Жалаңтөс]] || 20 |- ! 11301 | [[Гулам]] || 20 |- ! 11302 | [[Еркебүлан]] || 20 |- ! 11303 | [[Еркембек]] || 20 |- ! 11304 | [[Әлмұхан]] || 20 |- ! 11305 | [[Донияр]] || 20 |- ! 11306 | [[Ерментай]] || 20 |- ! 11307 | [[Ділхан]] || 20 |- ! 11308 | [[Жаксыгелды]] || 20 |- ! 11309 | [[Гуламжан]] || 20 |- ! 11310 | [[Әл-Тайыр]] || 20 |- ! 11311 | [[Динис]] || 20 |- ! 11312 | [[Дайырхан]] || 20 |- ! 11313 | [[Ендибай]] || 20 |- ! 11314 | [[Әлшері]] || 20 |- ! 11315 | [[Әлішері]] || 20 |- ! 11316 | [[Есильбек]] || 20 |- ! 11317 | [[Еслам]] || 20 |- ! 11318 | [[Әмина]] || 20 |- ! 11319 | [[Әбіл-Мансур]] || 20 |- ! 11320 | [[Данияс]] || 20 |- ! 11321 | [[Едыль]] || 20 |- ! 11322 | [[Ғылымбек]] || 20 |- ! 11323 | [[Ерасул]] || 20 |- ! 11324 | [[Ерикбол]] || 20 |- ! 11325 | [[Жакай]] || 20 |- ! 11326 | [[Жамағат]] || 20 |- ! 11327 | [[Аспарух]] || 20 |- ! 11328 | [[Бейсетай]] || 20 |- ! 11329 | [[Бобир]] || 20 |- ! 11330 | [[Габитхан]] || 20 |- ! 11331 | [[Білал]] || 20 |- ! 11332 | [[Байбазар]] || 20 |- ! 11333 | [[Бесбай]] || 20 |- ! 11334 | [[Бақтиар]] || 20 |- ! 11335 | [[Бакашар]] || 20 |- ! 11336 | [[Атығай]] || 20 |- ! 11337 | [[Байаман]] || 20 |- ! 11338 | [[Бекдайыр]] || 20 |- ! 11339 | [[Бақдат]] || 20 |- ! 11340 | [[Аубекер]] || 20 |- ! 11341 | [[Бексерік]] || 20 |- ! 11342 | [[Асаматдин]] || 20 |- ! 11343 | [[Армантай]] || 20 |- ! 11344 | [[Асайын]] || 20 |- ! 11345 | [[Беким]] || 20 |- ! 11346 | [[Багир]] || 20 |- ! 11347 | [[Балқыбек]] || 20 |- ! 11348 | [[Арсулан]] || 20 |- ! 11349 | [[Вагиф]] || 20 |- ! 11350 | [[Арнабек]] || 20 |- ! 11351 | [[Бахберди]] || 20 |- ! 11352 | [[Басир]] || 20 |- ! 11353 | [[Білге]] || 20 |- ! 11354 | [[Боранхан]] || 20 |- ! 11355 | [[Асылулан]] || 20 |- ! 11356 | [[Битимбай]] || 20 |- ! 11357 | [[Балжигит]] || 20 |- ! 11358 | [[Бүрлен]] || 20 |- ! 11359 | [[Аспендияр]] || 20 |- ! 11360 | [[Асқаржан]] || 20 |- ! 11361 | [[Балғазы]] || 20 |- ! 11362 | [[Ахметбай]] || 20 |- ! 11363 | [[Габдула]] || 20 |- ! 11364 | [[Ауғанбай]] || 20 |- ! 11365 | [[Балгынбай]] || 20 |- ! 11366 | [[Берекбол]] || 20 |- ! 11367 | [[Бегендік]] || 20 |- ! 11368 | [[Ауганбек]] || 20 |- ! 11369 | [[Бийбарыс]] || 20 |- ! 11370 | [[Биторе]] || 20 |- ! 11371 | [[Арысхан]] || 20 |- ! 11372 | [[Беркбол]] || 20 |- ! 11373 | [[Абдухафиз]] || 20 |- ! 11374 | [[Абдрайм]] || 20 |- ! 11375 | [[Али-Султан]] || 20 |- ! 11376 | [[Акылдос]] || 20 |- ! 11377 | [[Акантай]] || 20 |- ! 11378 | [[Ақасыл]] || 20 |- ! 11379 | [[Абдулин]] || 20 |- ! 11380 | [[Айдингали]] || 20 |- ! 11381 | [[Али-Мансұр]] || 20 |- ! 11382 | [[Алемдар]] || 20 |- ! 11383 | [[Абдулуахид]] || 20 |- ! 11384 | [[Алламурат]] || 20 |- ! 11385 | [[Аблаким]] || 20 |- ! 11386 | [[Абду Рахим]] || 20 |- ! 11387 | [[Алғазы]] || 20 |- ! 11388 | [[Абибула]] || 20 |- ! 11389 | [[Арин]] || 20 |- ! 11390 | [[Аймухаммед]] || 20 |- ! 11391 | [[Аманкали]] || 20 |- ! 11392 | [[Абумуслим]] || 20 |- ! 11393 | [[Абилбай]] || 20 |- ! 11394 | [[Аймұхамед]] || 20 |- ! 11395 | [[Амиргалий]] || 20 |- ! 11396 | [[Аль Азим]] || 20 |- ! 11397 | [[Абдулгани]] || 20 |- ! 11398 | [[Альфред]] || 20 |- ! 11399 | [[Абдул-Карим]] || 20 |- ! 11400 | [[Абылқасым]] || 20 |- ! 11401 | [[Абдисалан]] || 20 |- ! 11402 | [[Абилай]] || 20 |- ! 11403 | [[Абдижалел]] || 20 |- ! 11404 | [[Абильтай]] || 20 |- ! 11405 | [[Аккуан]] || 20 |- ! 11406 | [[Абдуашим]] || 20 |- ! 11407 | [[Алдоңғар]] || 20 |- ! 11408 | [[Абыт]] || 20 |- ! 11409 | [[Акрамжан]] || 20 |- ! 11410 | [[Амангелд]] || 20 |- ! 11411 | [[Авраам]] || 20 |- ! 11412 | [[Эмиржан]] || 19 |- ! 11413 | [[Эдилхан]] || 19 |- ! 11414 | [[Тұнғышбай]] || 19 |- ! 11415 | [[Халмурад]] || 19 |- ! 11416 | [[Эльдан]] || 19 |- ! 11417 | [[Торалы]] || 19 |- ! 11418 | [[Эскандер]] || 19 |- ! 11419 | [[Торгайбек]] || 19 |- ! 11420 | [[Ырза]] || 19 |- ! 11421 | [[Ханай]] || 19 |- ! 11422 | [[Турапбай]] || 19 |- ! 11423 | [[Шерзот]] || 19 |- ! 11424 | [[Эльчин]] || 19 |- ! 11425 | [[Шермахан]] || 19 |- ! 11426 | [[Шадман]] || 19 |- ! 11427 | [[Шинтемир]] || 19 |- ! 11428 | [[Хабибуллах]] || 19 |- ! 11429 | [[Ширинхан]] || 19 |- ! 11430 | [[Туражан]] || 19 |- ! 11431 | [[Тургинбек]] || 19 |- ! 11432 | [[Усембай]] || 19 |- ! 11433 | [[Толеугалий]] || 19 |- ! 11434 | [[Торекелди]] || 19 |- ! 11435 | [[Толибай]] || 19 |- ! 11436 | [[Шарифолла]] || 19 |- ! 11437 | [[Шаһназар]] || 19 |- ! 11438 | [[Турсымбай]] || 19 |- ! 11439 | [[Турнияз]] || 19 |- ! 11440 | [[Ферхат]] || 19 |- ! 11441 | [[Умербай]] || 19 |- ! 11442 | [[Унталап]] || 19 |- ! 11443 | [[Шынайбек]] || 19 |- ! 11444 | [[Укубай]] || 19 |- ! 11445 | [[Туруспек]] || 19 |- ! 11446 | [[Уразбой]] || 19 |- ! 11447 | [[Хакімжан]] || 19 |- ! 11448 | [[Уап]] || 19 |- ! 11449 | [[Тохтамурат]] || 19 |- ! 11450 | [[Хадир]] || 19 |- ! 11451 | [[Хожамурат]] || 19 |- ! 11452 | [[Холмурод]] || 19 |- ! 11453 | [[Рисбай]] || 19 |- ! 11454 | [[Риат]] || 19 |- ! 11455 | [[Сеитжаппар]] || 19 |- ! 11456 | [[Сайхан]] || 19 |- ! 11457 | [[Тогузбай]] || 19 |- ! 11458 | [[Султанказы]] || 19 |- ! 11459 | [[Тенгел]] || 19 |- ! 11460 | [[Таран]] || 19 |- ! 11461 | [[Сайланбек]] || 19 |- ! 11462 | [[Рахметтолла]] || 19 |- ! 11463 | [[Сайлаугали]] || 19 |- ! 11464 | [[Тілеш]] || 19 |- ! 11465 | [[Темучин]] || 19 |- ! 11466 | [[Рыскан]] || 19 |- ! 11467 | [[Текебай]] || 19 |- ! 11468 | [[Сақи]] || 19 |- ! 11469 | [[Сайдрахман]] || 19 |- ! 11470 | [[Таджибай]] || 19 |- ! 11471 | [[Серибай]] || 19 |- ! 11472 | [[Самұрық]] || 19 |- ! 11473 | [[Сұлтанкерей]] || 19 |- ! 11474 | [[Садраддин]] || 19 |- ! 11475 | [[Тілекбай]] || 19 |- ! 11476 | [[Сұлтан-Әли]] || 19 |- ! 11477 | [[Саммит]] || 19 |- ! 11478 | [[Тайир]] || 19 |- ! 11479 | [[Спан]] || 19 |- ! 11480 | [[Рашидин]] || 19 |- ! 11481 | [[Тауба]] || 19 |- ! 11482 | [[Сарсенгалы]] || 19 |- ! 11483 | [[Суңқар]] || 19 |- ! 11484 | [[Сагир]] || 19 |- ! 11485 | [[Тилеуберды]] || 19 |- ! 11486 | [[Саладин]] || 19 |- ! 11487 | [[Сеилгазы]] || 19 |- ! 11488 | [[Рыскельди]] || 19 |- ! 11489 | [[Токеш]] || 19 |- ! 11490 | [[Солдатбек]] || 19 |- ! 11491 | [[Сайфуллаһ]] || 19 |- ! 11492 | [[Таймаз]] || 19 |- ! 11493 | [[Салохиддин]] || 19 |- ! 11494 | [[Тасыбек]] || 19 |- ! 11495 | [[Рахманберген]] || 19 |- ! 11496 | [[Тлеухор]] || 19 |- ! 11497 | [[Рзабай]] || 19 |- ! 11498 | [[Темiрлан]] || 19 |- ! 11499 | [[Сатибек]] || 19 |- ! 11500 | [[Салахадин]] || 19 |- ! 11501 | [[Сүндетқали]] || 19 |- ! 11502 | [[Сафиолла]] || 19 |- ! 11503 | [[Сағытжан]] || 19 |- ! 11504 | [[Танжарық]] || 19 |- ! 11505 | [[Мыратбай]] || 19 |- ! 11506 | [[Нажибулла]] || 19 |- ! 11507 | [[Нұрисламхан]] || 19 |- ! 11508 | [[Отаргали]] || 19 |- ! 11509 | [[Мухамедрасул]] || 19 |- ! 11510 | [[Назарий]] || 19 |- ! 11511 | [[Нұрсадық]] || 19 |- ! 11512 | [[Нижат]] || 19 |- ! 11513 | [[Ногай]] || 19 |- ! 11514 | [[Мұхаммед Әмин]] || 19 |- ! 11515 | [[Нүртілеу]] || 19 |- ! 11516 | [[Нышанхан]] || 19 |- ! 11517 | [[Раджаб]] || 19 |- ! 11518 | [[Нығметолла]] || 19 |- ! 11519 | [[Мухамедья]] || 19 |- ! 11520 | [[Өріс]] || 19 |- ! 11521 | [[Мұқит]] || 19 |- ! 11522 | [[Нурсанат]] || 19 |- ! 11523 | [[Раймхан]] || 19 |- ! 11524 | [[Өркенбай]] || 19 |- ! 11525 | [[Рамазанбек]] || 19 |- ! 11526 | [[Наркескен]] || 19 |- ! 11527 | [[Ниазбек]] || 19 |- ! 11528 | [[Нұрберік]] || 19 |- ! 11529 | [[Нұртау]] || 19 |- ! 11530 | [[Омирлан]] || 19 |- ! 11531 | [[Нурболды]] || 19 |- ! 11532 | [[Мұхаммед Али]] || 19 |- ! 11533 | [[Озадбек]] || 19 |- ! 11534 | [[Мухаммедхан]] || 19 |- ! 11535 | [[Омер]] || 19 |- ! 11536 | [[Нұрлыби]] || 19 |- ! 11537 | [[Нсанбай]] || 19 |- ! 11538 | [[Найманбек]] || 19 |- ! 11539 | [[Низамидин]] || 19 |- ! 11540 | [[Намазхан]] || 19 |- ! 11541 | [[Райимбек]] || 19 |- ! 11542 | [[Нурумбет]] || 19 |- ! 11543 | [[Мұқанбет]] || 19 |- ! 11544 | [[Нуржалгас]] || 19 |- ! 11545 | [[Несіпбай]] || 19 |- ! 11546 | [[Нарымбет]] || 19 |- ! 11547 | [[Райымкул]] || 19 |- ! 11548 | [[Ортай]] || 19 |- ! 11549 | [[Нәсіпбек]] || 19 |- ! 11550 | [[Паримбек]] || 19 |- ! 11551 | [[Нәсіпхан]] || 19 |- ! 11552 | [[Онайбек]] || 19 |- ! 11553 | [[Нұркамал]] || 19 |- ! 11554 | [[Орумбасар]] || 19 |- ! 11555 | [[Нуркуйса]] || 19 |- ! 11556 | [[Перне]] || 19 |- ! 11557 | [[Рауаж]] || 19 |- ! 11558 | [[Наухан]] || 19 |- ! 11559 | [[Нурбапа]] || 19 |- ! 11560 | [[Ныгметулла]] || 19 |- ! 11561 | [[Нұрқали]] || 19 |- ! 11562 | [[Найзабай]] || 19 |- ! 11563 | [[Марклен]] || 19 |- ! 11564 | [[Макамбет]] || 19 |- ! 11565 | [[Музарап]] || 19 |- ! 11566 | [[Машрап]] || 19 |- ! 11567 | [[Кирим]] || 19 |- ! 11568 | [[Медельхан]] || 19 |- ! 11569 | [[Куанишбай]] || 19 |- ! 11570 | [[Кутбай]] || 19 |- ! 11571 | [[Қалхаман]] || 19 |- ! 11572 | [[Лазиз]] || 19 |- ! 11573 | [[Махсум]] || 19 |- ! 11574 | [[Куаншбай]] || 19 |- ! 11575 | [[Марис]] || 19 |- ! 11576 | [[Меиір]] || 19 |- ! 11577 | [[Қадырбай]] || 19 |- ! 11578 | [[Кумусбек]] || 19 |- ! 11579 | [[Қаирбек]] || 19 |- ! 11580 | [[Лияс]] || 19 |- ! 11581 | [[Маулетбай]] || 19 |- ! 11582 | [[Корлан]] || 19 |- ! 11583 | [[Қарабек]] || 19 |- ! 11584 | [[Малдыбек]] || 19 |- ! 11585 | [[Мурас]] || 19 |- ! 11586 | [[Комилжон]] || 19 |- ! 11587 | [[Кристиан]] || 19 |- ! 11588 | [[Мейркул]] || 19 |- ! 11589 | [[Мизамхан]] || 19 |- ! 11590 | [[Кублан]] || 19 |- ! 11591 | [[Конисбек]] || 19 |- ! 11592 | [[Кыздарбек]] || 19 |- ! 11593 | [[Маркулан]] || 19 |- ! 11594 | [[Мендыгалий]] || 19 |- ! 11595 | [[Мирзобек]] || 19 |- ! 11596 | [[Кызылбай]] || 19 |- ! 11597 | [[Кудаиберген]] || 19 |- ! 11598 | [[Кияш]] || 19 |- ! 11599 | [[Масалим]] || 19 |- ! 11600 | [[Манапхан]] || 19 |- ! 11601 | [[Мадыбек]] || 19 |- ! 11602 | [[Қален]] || 19 |- ! 11603 | [[Конуспай]] || 19 |- ! 11604 | [[Мербол]] || 19 |- ! 11605 | [[Маусым]] || 19 |- ! 11606 | [[Мергембай]] || 19 |- ! 11607 | [[Құрметбек]] || 19 |- ! 11608 | [[Кырым]] || 19 |- ! 11609 | [[Қалбек]] || 19 |- ! 11610 | [[Меркебек]] || 19 |- ! 11611 | [[Махмудхан]] || 19 |- ! 11612 | [[Мәдәлі]] || 19 |- ! 11613 | [[Кулмаганбет]] || 19 |- ! 11614 | [[Ислямгали]] || 19 |- ! 11615 | [[Зере]] || 19 |- ! 11616 | [[Иксан]] || 19 |- ! 11617 | [[Жұмаберген]] || 19 |- ! 11618 | [[Канатпек]] || 19 |- ! 11619 | [[Зинетулла]] || 19 |- ! 11620 | [[Игенбай]] || 19 |- ! 11621 | [[Зайнолда]] || 19 |- ! 11622 | [[Зейнелгабиден]] || 19 |- ! 11623 | [[Кабит]] || 19 |- ! 11624 | [[Жаугашты]] || 19 |- ! 11625 | [[Калмен]] || 19 |- ! 11626 | [[Ибрагимбек]] || 19 |- ! 11627 | [[Жігерхан]] || 19 |- ! 11628 | [[Картабай]] || 19 |- ! 11629 | [[Зарылкан]] || 19 |- ! 11630 | [[Икрамхан]] || 19 |- ! 11631 | [[Зайр]] || 19 |- ! 11632 | [[Калилулла]] || 19 |- ! 11633 | [[Ильгар]] || 19 |- ! 11634 | [[Иманжусуп]] || 19 |- ! 11635 | [[Ибраһым]] || 19 |- ! 11636 | [[Жолшара]] || 19 |- ! 11637 | [[Кайыркелды]] || 19 |- ! 11638 | [[Жарилгап]] || 19 |- ! 11639 | [[Кененсары]] || 19 |- ! 11640 | [[Жаназар]] || 19 |- ! 11641 | [[Жуманбек]] || 19 |- ! 11642 | [[Зкрия]] || 19 |- ! 11643 | [[Жылыбек]] || 19 |- ! 11644 | [[Кайбар]] || 19 |- ! 11645 | [[Жомарткан]] || 19 |- ! 11646 | [[Жуманбай]] || 19 |- ! 11647 | [[Капен]] || 19 |- ! 11648 | [[Калидулла]] || 19 |- ! 11649 | [[Исман]] || 19 |- ! 11650 | [[Жүсіпхан]] || 19 |- ! 11651 | [[Кәкімбек]] || 19 |- ! 11652 | [[Жолаушыбай]] || 19 |- ! 11653 | [[Кабил]] || 19 |- ! 11654 | [[Касенгазы]] || 19 |- ! 11655 | [[Камардин]] || 19 |- ! 11656 | [[Исрайл]] || 19 |- ! 11657 | [[Изимберген]] || 19 |- ! 11658 | [[Дінмұрат]] || 19 |- ! 11659 | [[Даулетмурат]] || 19 |- ! 11660 | [[Ерикбек]] || 19 |- ! 11661 | [[Жамалиддин]] || 19 |- ! 11662 | [[Әлислам]] || 19 |- ! 11663 | [[Еримхан]] || 19 |- ! 11664 | [[Ерболек]] || 19 |- ! 11665 | [[Джамшид]] || 19 |- ! 11666 | [[Әнуәрбек]] || 19 |- ! 11667 | [[Әлмади]] || 19 |- ! 11668 | [[Е]] || 19 |- ! 11669 | [[Екибай]] || 19 |- ! 11670 | [[Жаксылыкбай]] || 19 |- ! 11671 | [[Джетписбай]] || 19 |- ! 11672 | [[Дан]] || 19 |- ! 11673 | [[Досбай]] || 19 |- ! 11674 | [[Досмұханбет]] || 19 |- ! 11675 | [[Данислам]] || 19 |- ! 11676 | [[Әділқан]] || 19 |- ! 11677 | [[Дінмұхамедали]] || 19 |- ! 11678 | [[Дюсебай]] || 19 |- ! 11679 | [[Еркеназ]] || 19 |- ! 11680 | [[Еренгайып]] || 19 |- ! 11681 | [[Димир]] || 19 |- ! 11682 | [[Дәулетқазы]] || 19 |- ! 11683 | [[Енсебек]] || 19 |- ! 11684 | [[Давлатбай]] || 19 |- ! 11685 | [[Дильзат]] || 19 |- ! 11686 | [[Динахмет]] || 19 |- ! 11687 | [[Әл-Таир]] || 19 |- ! 11688 | [[Досболсын]] || 19 |- ! 11689 | [[Дулатжан]] || 19 |- ! 11690 | [[Әбусейіт]] || 19 |- ! 11691 | [[Дуйсенбы]] || 19 |- ! 11692 | [[Әдебиет]] || 19 |- ! 11693 | [[Джасур]] || 19 |- ! 11694 | [[Әбділ]] || 19 |- ! 11695 | [[Әбілхасым]] || 19 |- ! 11696 | [[Әлемби]] || 19 |- ! 11697 | [[Дәнебек]] || 19 |- ! 11698 | [[Әбдірасыл]] || 19 |- ! 11699 | [[Әл Азиз]] || 19 |- ! 11700 | [[Дарменбай]] || 19 |- ! 11701 | [[Дюсемби]] || 19 |- ! 11702 | [[Әбдусамат]] || 19 |- ! 11703 | [[Ерузак]] || 19 |- ! 11704 | [[Еспенбет]] || 19 |- ! 11705 | [[Давлетхан]] || 19 |- ! 11706 | [[Әсіл]] || 19 |- ! 11707 | [[Әбдінәби]] || 19 |- ! 11708 | [[Досумбек]] || 19 |- ! 11709 | [[Джанбирбай]] || 19 |- ! 11710 | [[Әміртемір]] || 19 |- ! 11711 | [[Ескельды]] || 19 |- ! 11712 | [[Елухан]] || 19 |- ! 11713 | [[Елеукен]] || 19 |- ! 11714 | [[Бейбиткали]] || 19 |- ! 11715 | [[Баки]] || 19 |- ! 11716 | [[Бақытбай]] || 19 |- ! 11717 | [[Байганин]] || 19 |- ! 11718 | [[Бөлтірік]] || 19 |- ! 11719 | [[Байгельды]] || 19 |- ! 11720 | [[Ғадылбек]] || 19 |- ! 11721 | [[Байғозы]] || 19 |- ! 11722 | [[Ганишер]] || 19 |- ! 11723 | [[Бауыржон]] || 19 |- ! 11724 | [[Ахберген]] || 19 |- ! 11725 | [[Байәділ]] || 19 |- ! 11726 | [[Асқарбай]] || 19 |- ! 11727 | [[Байжуман]] || 19 |- ! 11728 | [[Габдулгазиз]] || 19 |- ! 11729 | [[Байзах]] || 19 |- ! 11730 | [[Бақтықожа]] || 19 |- ! 11731 | [[Астемир]] || 19 |- ! 11732 | [[Бейшенбек]] || 19 |- ! 11733 | [[Бергали]] || 19 |- ! 11734 | [[Гарип]] || 19 |- ! 11735 | [[Байконыс]] || 19 |- ! 11736 | [[Асантай]] || 19 |- ! 11737 | [[Бердан]] || 19 |- ! 11738 | [[Бөлекбай]] || 19 |- ! 11739 | [[Бердигалы]] || 19 |- ! 11740 | [[Асқанбай]] || 19 |- ! 11741 | [[Байқоңыр]] || 19 |- ! 11742 | [[Бақғали]] || 19 |- ! 11743 | [[Бахиткали]] || 19 |- ! 11744 | [[Габдрахим]] || 19 |- ! 11745 | [[Бахриддин]] || 19 |- ! 11746 | [[Ахметказы]] || 19 |- ! 11747 | [[Байсапар]] || 19 |- ! 11748 | [[Аршынбек]] || 19 |- ! 11749 | [[Аужан]] || 19 |- ! 11750 | [[Гаини]] || 19 |- ! 11751 | [[Биасыл]] || 19 |- ! 11752 | [[Архад]] || 19 |- ! 11753 | [[Бахыткелди]] || 19 |- ! 11754 | [[Балатбек]] || 19 |- ! 11755 | [[Билимбек]] || 19 |- ! 11756 | [[Батырболат]] || 19 |- ! 11757 | [[Арслонбек]] || 19 |- ! 11758 | [[Бинали]] || 19 |- ! 11759 | [[Барлыкбай]] || 19 |- ! 11760 | [[Абдуссалам]] || 19 |- ! 11761 | [[Абдалы]] || 19 |- ! 11762 | [[Ардакбек]] || 19 |- ! 11763 | [[Абдижами]] || 19 |- ! 11764 | [[Абдихали]] || 19 |- ! 11765 | [[Алпар]] || 19 |- ! 11766 | [[Адиар]] || 19 |- ! 11767 | [[Абдуманнап]] || 19 |- ! 11768 | [[Аксерик]] || 19 |- ! 11769 | [[Абулхаирхан]] || 19 |- ! 11770 | [[Абсат]] || 19 |- ! 11771 | [[Аймбек]] || 19 |- ! 11772 | [[Андасбек]] || 19 |- ! 11773 | [[Алтынғали]] || 19 |- ! 11774 | [[Абдууали]] || 19 |- ! 11775 | [[Алтынкан]] || 19 |- ! 11776 | [[Абдукодир]] || 19 |- ! 11777 | [[Аймухамед]] || 19 |- ! 11778 | [[Акнияз]] || 19 |- ! 11779 | [[Абдырахим]] || 19 |- ! 11780 | [[Айтумыс]] || 19 |- ! 11781 | [[Алхат]] || 19 |- ! 11782 | [[Айваз]] || 19 |- ! 11783 | [[Али-Шах]] || 19 |- ! 11784 | [[Амырхан]] || 19 |- ! 11785 | [[Альден]] || 19 |- ! 11786 | [[Аллияр]] || 19 |- ! 11787 | [[Алькуат]] || 19 |- ! 11788 | [[Абдусомад]] || 19 |- ! 11789 | [[Абдулах]] || 19 |- ! 11790 | [[Ансарали]] || 19 |- ! 11791 | [[Альмерек]] || 19 |- ! 11792 | [[Адельжан]] || 19 |- ! 11793 | [[Альмухамбет]] || 19 |- ! 11794 | [[Абдукалык]] || 19 |- ! 11795 | [[Абилькасым]] || 19 |- ! 11796 | [[Абдикаппар]] || 19 |- ! 11797 | [[Абылмансұр]] || 19 |- ! 11798 | [[Айтмағанбет]] || 19 |- ! 11799 | [[Айдынбай]] || 19 |- ! 11800 | [[Тугелбек]] || 18 |- ! 11801 | [[Улыгбек]] || 18 |- ! 11802 | [[Шахар]] || 18 |- ! 11803 | [[Шыңғыз]] || 18 |- ! 11804 | [[Хами]] || 18 |- ! 11805 | [[Шах-Мұхаммед]] || 18 |- ! 11806 | [[Шадиярбек]] || 18 |- ! 11807 | [[Ширали]] || 18 |- ! 11808 | [[Шахмухаммед]] || 18 |- ! 11809 | [[Шах-Назар]] || 18 |- ! 11810 | [[Хадим]] || 18 |- ! 11811 | [[Туленбай]] || 18 |- ! 11812 | [[Шамшаддин]] || 18 |- ! 11813 | [[Толеукул]] || 18 |- ! 11814 | [[Хайтбай]] || 18 |- ! 11815 | [[Турал]] || 18 |- ! 11816 | [[Шадыман]] || 18 |- ! 11817 | [[Туралбек]] || 18 |- ! 11818 | [[Шахболат]] || 18 |- ! 11819 | [[Ханәлі]] || 18 |- ! 11820 | [[Шакар]] || 18 |- ! 11821 | [[Турсинхан]] || 18 |- ! 11822 | [[Тұйғын]] || 18 |- ! 11823 | [[Хуанышбек]] || 18 |- ! 11824 | [[Шинибек]] || 18 |- ! 11825 | [[Хуатхан]] || 18 |- ! 11826 | [[Эльхам]] || 18 |- ! 11827 | [[Шанытбай]] || 18 |- ! 11828 | [[Шахмир]] || 18 |- ! 11829 | [[Эдвард]] || 18 |- ! 11830 | [[Эмре]] || 18 |- ! 11831 | [[Хумар]] || 18 |- ! 11832 | [[Шадибек]] || 18 |- ! 11833 | [[Фарахат]] || 18 |- ! 11834 | [[Халыкбек]] || 18 |- ! 11835 | [[Шаһ Керім]] || 18 |- ! 11836 | [[Хайтмурат]] || 18 |- ! 11837 | [[Шокир]] || 18 |- ! 11838 | [[Шайхат]] || 18 |- ! 11839 | [[Халмат]] || 18 |- ! 11840 | [[Умерсерик]] || 18 |- ! 11841 | [[Туймехан]] || 18 |- ! 11842 | [[Шамет]] || 18 |- ! 11843 | [[Шолпанкул]] || 18 |- ! 11844 | [[Хасенгали]] || 18 |- ! 11845 | [[Усенали]] || 18 |- ! 11846 | [[Уалий]] || 18 |- ! 11847 | [[Шахмади]] || 18 |- ! 11848 | [[Урустем]] || 18 |- ! 11849 | [[Шархат]] || 18 |- ! 11850 | [[Хисмет]] || 18 |- ! 11851 | [[Шатлык]] || 18 |- ! 11852 | [[Тюлебай]] || 18 |- ! 11853 | [[Шырақ]] || 18 |- ! 11854 | [[Сейткалий]] || 18 |- ! 11855 | [[Рымкан]] || 18 |- ! 11856 | [[Сұраған]] || 18 |- ! 11857 | [[Сауржан]] || 18 |- ! 11858 | [[Салимгали]] || 18 |- ! 11859 | [[Серёжа]] || 18 |- ! 11860 | [[Сатберген]] || 18 |- ! 11861 | [[Талха]] || 18 |- ! 11862 | [[Сырман]] || 18 |- ! 11863 | [[Сандыгали]] || 18 |- ! 11864 | [[Сулаймон]] || 18 |- ! 11865 | [[Сидик]] || 18 |- ! 11866 | [[Тенлик]] || 18 |- ! 11867 | [[Тилепалды]] || 18 |- ! 11868 | [[Темірали]] || 18 |- ! 11869 | [[Суюн]] || 18 |- ! 11870 | [[Тиллабай]] || 18 |- ! 11871 | [[Тлепалды]] || 18 |- ! 11872 | [[Сейітжаппар]] || 18 |- ! 11873 | [[Тоганас]] || 18 |- ! 11874 | [[Тамаша]] || 18 |- ! 11875 | [[Тилес]] || 18 |- ! 11876 | [[Тамдыбек]] || 18 |- ! 11877 | [[Силыбай]] || 18 |- ! 11878 | [[Сати]] || 18 |- ! 11879 | [[Сагид]] || 18 |- ! 11880 | [[Тасым]] || 18 |- ! 11881 | [[Тогизбай]] || 18 |- ! 11882 | [[Рсбек]] || 18 |- ! 11883 | [[Сережа]] || 18 |- ! 11884 | [[Ташкентбай]] || 18 |- ! 11885 | [[Сабден]] || 18 |- ! 11886 | [[Тайлак]] || 18 |- ! 11887 | [[Сахаба]] || 18 |- ! 11888 | [[Суиниш]] || 18 |- ! 11889 | [[Саут]] || 18 |- ! 11890 | [[Сейсенхан]] || 18 |- ! 11891 | [[Тойбол]] || 18 |- ! 11892 | [[Саулен]] || 18 |- ! 11893 | [[Серккали]] || 18 |- ! 11894 | [[Семейкан]] || 18 |- ! 11895 | [[Саттикул]] || 18 |- ! 11896 | [[Тілеуғали]] || 18 |- ! 11897 | [[Тойлибек]] || 18 |- ! 11898 | [[Сабыркан]] || 18 |- ! 11899 | [[Сайман]] || 18 |- ! 11900 | [[Таалайбек]] || 18 |- ! 11901 | [[Рәт]] || 18 |- ! 11902 | [[Талипжан]] || 18 |- ! 11903 | [[Таймураз]] || 18 |- ! 11904 | [[Сайпулла]] || 18 |- ! 11905 | [[Сайранхан]] || 18 |- ! 11906 | [[Тиркеш]] || 18 |- ! 11907 | [[Рахметали]] || 18 |- ! 11908 | [[Саймасай]] || 18 |- ! 11909 | [[Сейтназар]] || 18 |- ! 11910 | [[Сабина]] || 18 |- ! 11911 | [[Сағият]] || 18 |- ! 11912 | [[Тайбасар]] || 18 |- ! 11913 | [[Тәңірбек]] || 18 |- ! 11914 | [[Сафаргали]] || 18 |- ! 11915 | [[Рым]] || 18 |- ! 11916 | [[Тоба]] || 18 |- ! 11917 | [[Тилеукул]] || 18 |- ! 11918 | [[Сайфутдин]] || 18 |- ! 11919 | [[Сабетхан]] || 18 |- ! 11920 | [[Тәжімұрат]] || 18 |- ! 11921 | [[Саялы]] || 18 |- ! 11922 | [[Серихан]] || 18 |- ! 11923 | [[Перналы]] || 18 |- ! 11924 | [[Нишанбек]] || 18 |- ! 11925 | [[Разақ]] || 18 |- ! 11926 | [[Нархан]] || 18 |- ! 11927 | [[Науризбек]] || 18 |- ! 11928 | [[Омар Али]] || 18 |- ! 11929 | [[Нурболган]] || 18 |- ! 11930 | [[Мырзаболат]] || 18 |- ! 11931 | [[Надиржан]] || 18 |- ! 11932 | [[Нұржарық]] || 18 |- ! 11933 | [[Окан]] || 18 |- ! 11934 | [[Нурсерік]] || 18 |- ! 11935 | [[Нурлбек]] || 18 |- ! 11936 | [[Назерке]] || 18 |- ! 11937 | [[Пулатбай]] || 18 |- ! 11938 | [[Налихан]] || 18 |- ! 11939 | [[Нурислям]] || 18 |- ! 11940 | [[Мухтарали]] || 18 |- ! 11941 | [[Райнбек]] || 18 |- ! 11942 | [[Нұржұман]] || 18 |- ! 11943 | [[Рамаз]] || 18 |- ! 11944 | [[Нұрахат]] || 18 |- ! 11945 | [[Нұралла]] || 18 |- ! 11946 | [[Мусырманкул]] || 18 |- ! 11947 | [[Мынжан]] || 18 |- ! 11948 | [[Насирхан]] || 18 |- ! 11949 | [[Нұрмаш]] || 18 |- ! 11950 | [[Нышангали]] || 18 |- ! 11951 | [[Оңдас]] || 18 |- ! 11952 | [[Мұсылман]] || 18 |- ! 11953 | [[Опабек]] || 18 |- ! 11954 | [[Нурбах]] || 18 |- ! 11955 | [[Ожет]] || 18 |- ! 11956 | [[Откир]] || 18 |- ! 11957 | [[Ныгман]] || 18 |- ! 11958 | [[Өзгеріс]] || 18 |- ! 11959 | [[Радим]] || 18 |- ! 11960 | [[Нұрқасиет]] || 18 |- ! 11961 | [[Нарқұлан]] || 18 |- ! 11962 | [[Өмірлан]] || 18 |- ! 11963 | [[Мұхамедиар]] || 18 |- ! 11964 | [[Ондыбай]] || 18 |- ! 11965 | [[Нұрсен]] || 18 |- ! 11966 | [[Нурпапа]] || 18 |- ! 11967 | [[Нәсіп]] || 18 |- ! 11968 | [[Мухаммедрахим]] || 18 |- ! 11969 | [[Нұрсұлан]] || 18 |- ! 11970 | [[Онланбек]] || 18 |- ! 11971 | [[Нигметжан]] || 18 |- ! 11972 | [[Наубет]] || 18 |- ! 11973 | [[Мухият]] || 18 |- ! 11974 | [[Нұр Иман]] || 18 |- ! 11975 | [[Нұрулла]] || 18 |- ! 11976 | [[Омерзак]] || 18 |- ! 11977 | [[Ноэль]] || 18 |- ! 11978 | [[Қожагелді]] || 18 |- ! 11979 | [[Мурзаш]] || 18 |- ! 11980 | [[Мейержан]] || 18 |- ! 11981 | [[Кулмурза]] || 18 |- ! 11982 | [[Құрақбай]] || 18 |- ! 11983 | [[Лука]] || 18 |- ! 11984 | [[Курванжан]] || 18 |- ! 11985 | [[Куванчбек]] || 18 |- ! 11986 | [[Мехмед]] || 18 |- ! 11987 | [[Лухман]] || 18 |- ! 11988 | [[Курметжан]] || 18 |- ! 11989 | [[Мамадали]] || 18 |- ! 11990 | [[Қайсен]] || 18 |- ! 11991 | [[Кыдырма]] || 18 |- ! 11992 | [[Құбылан]] || 18 |- ! 11993 | [[Қуралбек]] || 18 |- ! 11994 | [[Мергалим]] || 18 |- ! 11995 | [[Минжасар]] || 18 |- ! 11996 | [[Лекер]] || 18 |- ! 11997 | [[Кушикбай]] || 18 |- ! 11998 | [[Мангистау]] || 18 |- ! 11999 | [[Кубен]] || 18 |- ! 12000 | [[Мурсал]] || 18 |- ! 12001 | [[Миразиз]] || 18 |- ! 12002 | [[Масугут]] || 18 |- ! 12003 | [[Қасым-Хан]] || 18 |- ! 12004 | [[Кыдырберген]] || 18 |- ! 12005 | [[Қажмұқан]] || 18 |- ! 12006 | [[Муздыбай]] || 18 |- ! 12007 | [[Көреген]] || 18 |- ! 12008 | [[Муканбет]] || 18 |- ! 12009 | [[Мусакан]] || 18 |- ! 12010 | [[Қуанбай]] || 18 |- ! 12011 | [[Князь]] || 18 |- ! 12012 | [[Құрманалы]] || 18 |- ! 12013 | [[Қажымуқан]] || 18 |- ! 12014 | [[Мейрембек]] || 18 |- ! 12015 | [[Мамытхан]] || 18 |- ! 12016 | [[Манатай]] || 18 |- ! 12017 | [[Мейрамгалий]] || 18 |- ! 12018 | [[Меруерт]] || 18 |- ! 12019 | [[Мадимар]] || 18 |- ! 12020 | [[Мурал]] || 18 |- ! 12021 | [[Магат]] || 18 |- ! 12022 | [[Макарим]] || 18 |- ! 12023 | [[Молдыбай]] || 18 |- ! 12024 | [[Куралхан]] || 18 |- ! 12025 | [[Марыс]] || 18 |- ! 12026 | [[Медео]] || 18 |- ! 12027 | [[Киякбай]] || 18 |- ! 12028 | [[Койшы]] || 18 |- ! 12029 | [[Меиркан]] || 18 |- ! 12030 | [[Култас]] || 18 |- ! 12031 | [[Қоңырбай]] || 18 |- ! 12032 | [[Курманғазы]] || 18 |- ! 12033 | [[Курмангалы]] || 18 |- ! 12034 | [[Казий]] || 18 |- ! 12035 | [[Жылқыайдар]] || 18 |- ! 12036 | [[Жумасултан]] || 18 |- ! 12037 | [[Зинабдин]] || 18 |- ! 12038 | [[Зауыр]] || 18 |- ! 12039 | [[Зия]] || 18 |- ! 12040 | [[Жумадин]] || 18 |- ! 12041 | [[Зиятдин]] || 18 |- ! 12042 | [[Калыкул]] || 18 |- ! 12043 | [[Зулхар]] || 18 |- ! 12044 | [[Келдібай]] || 18 |- ! 12045 | [[Жаудат]] || 18 |- ! 12046 | [[Кажыбай]] || 18 |- ! 12047 | [[Зұлпықар]] || 18 |- ! 12048 | [[Жандильда]] || 18 |- ! 12049 | [[Жедел]] || 18 |- ! 12050 | [[Кайран]] || 18 |- ! 12051 | [[Игнатий]] || 18 |- ! 12052 | [[Калман]] || 18 |- ! 12053 | [[Жексеналы]] || 18 |- ! 12054 | [[Канжарбай]] || 18 |- ! 12055 | [[Жанбурбай]] || 18 |- ! 12056 | [[Касимжан]] || 18 |- ! 12057 | [[Женсбек]] || 18 |- ! 12058 | [[Кененбай]] || 18 |- ! 12059 | [[Иманмагзам]] || 18 |- ! 12060 | [[Кадыргазы]] || 18 |- ! 12061 | [[Жеткербек]] || 18 |- ! 12062 | [[Жугинис]] || 18 |- ! 12063 | [[Жансери]] || 18 |- ! 12064 | [[Жандәурен]] || 18 |- ! 12065 | [[Иркен]] || 18 |- ! 12066 | [[Жапархан]] || 18 |- ! 12067 | [[Исах]] || 18 |- ! 12068 | [[Кайнолла]] || 18 |- ! 12069 | [[Исенгали]] || 18 |- ! 12070 | [[Кайруш]] || 18 |- ! 12071 | [[Жиенали]] || 18 |- ! 12072 | [[Жанеберген]] || 18 |- ! 12073 | [[Жантаир]] || 18 |- ! 12074 | [[Калыкбек]] || 18 |- ! 12075 | [[Исламәли]] || 18 |- ! 12076 | [[Канбек]] || 18 |- ! 12077 | [[Исмаилбек]] || 18 |- ! 12078 | [[Жұрағат]] || 18 |- ! 12079 | [[Ихлос]] || 18 |- ! 12080 | [[Каргабай]] || 18 |- ! 12081 | [[Кабылан]] || 18 |- ! 12082 | [[Каскарбек]] || 18 |- ! 12083 | [[Кабылкак]] || 18 |- ! 12084 | [[Зал]] || 18 |- ! 12085 | [[Жангожа]] || 18 |- ! 12086 | [[Кенжигали]] || 18 |- ! 12087 | [[Кадылгазы]] || 18 |- ! 12088 | [[Кадылхан]] || 18 |- ! 12089 | [[Жубайхан]] || 18 |- ! 12090 | [[Досимбек]] || 18 |- ! 12091 | [[Ділнұр]] || 18 |- ! 12092 | [[Ерменбет]] || 18 |- ! 12093 | [[Елболат]] || 18 |- ! 12094 | [[Жалалиддин]] || 18 |- ! 12095 | [[Джумажан]] || 18 |- ! 12096 | [[Жайсанбай]] || 18 |- ! 12097 | [[Дінаман]] || 18 |- ! 12098 | [[Ерқали]] || 18 |- ! 12099 | [[Еркінәлі]] || 18 |- ! 12100 | [[Ғимран]] || 18 |- ! 12101 | [[Әннұр]] || 18 |- ! 12102 | [[Әмет]] || 18 |- ! 12103 | [[Джамбулбек]] || 18 |- ! 12104 | [[Дильжан]] || 18 |- ! 12105 | [[Есказы]] || 18 |- ! 12106 | [[Джаксилик]] || 18 |- ! 12107 | [[Даужан]] || 18 |- ! 12108 | [[Еркенбай]] || 18 |- ! 12109 | [[Дінмұхамбед]] || 18 |- ! 12110 | [[Ерқан]] || 18 |- ! 12111 | [[Еруслан]] || 18 |- ! 12112 | [[Ердулат]] || 18 |- ! 12113 | [[Әсемхан]] || 18 |- ! 12114 | [[Даникер]] || 18 |- ! 12115 | [[Әли Нұр]] || 18 |- ! 12116 | [[Даулетқали]] || 18 |- ! 12117 | [[Әли Сұлтан]] || 18 |- ! 12118 | [[Әлирахман]] || 18 |- ! 12119 | [[Елдәулет]] || 18 |- ! 12120 | [[Демеугали]] || 18 |- ! 12121 | [[Әубакір]] || 18 |- ! 12122 | [[Дусембай]] || 18 |- ! 12123 | [[Ельзат]] || 18 |- ! 12124 | [[Жайсаңбек]] || 18 |- ! 12125 | [[Дұман]] || 18 |- ! 12126 | [[Досмаганбет]] || 18 |- ! 12127 | [[Дәстүр]] || 18 |- ! 12128 | [[Ескелды]] || 18 |- ! 12129 | [[Динас]] || 18 |- ! 12130 | [[Ермехан]] || 18 |- ! 12131 | [[Ердибек]] || 18 |- ! 12132 | [[Досимхан]] || 18 |- ! 12133 | [[Әлиислам]] || 18 |- ! 12134 | [[Дарбай]] || 18 |- ! 12135 | [[Ермақан]] || 18 |- ! 12136 | [[Дильнар]] || 18 |- ! 12137 | [[Жавахир]] || 18 |- ! 12138 | [[Елікбай]] || 18 |- ! 12139 | [[Жавлонбек]] || 18 |- ! 12140 | [[Еген]] || 18 |- ! 12141 | [[Есілхан]] || 18 |- ! 12142 | [[Елқонды]] || 18 |- ! 12143 | [[Ержұма]] || 18 |- ! 12144 | [[Елқұт]] || 18 |- ! 12145 | [[Әлимжан]] || 18 |- ! 12146 | [[Дильдахан]] || 18 |- ! 12147 | [[Ердилда]] || 18 |- ! 12148 | [[Ділмұхамет]] || 18 |- ! 12149 | [[Досанали]] || 18 |- ! 12150 | [[Аршабек]] || 18 |- ! 12151 | [[Байгалий]] || 18 |- ! 12152 | [[Габдулманап]] || 18 |- ! 12153 | [[Асылдос]] || 18 |- ! 12154 | [[Гамал]] || 18 |- ! 12155 | [[Байконур]] || 18 |- ! 12156 | [[Байбөрі]] || 18 |- ! 12157 | [[Бекенай]] || 18 |- ! 12158 | [[Бернұр]] || 18 |- ! 12159 | [[Ашыкбай]] || 18 |- ! 12160 | [[Бизат]] || 18 |- ! 12161 | [[Бирлан]] || 18 |- ! 12162 | [[Ашен]] || 18 |- ! 12163 | [[Аюбай]] || 18 |- ! 12164 | [[Арысулан]] || 18 |- ! 12165 | [[Бекетжан]] || 18 |- ! 12166 | [[Берікболат]] || 18 |- ! 12167 | [[Гафар]] || 18 |- ! 12168 | [[Бахтьяр]] || 18 |- ! 12169 | [[Байқазақ]] || 18 |- ! 12170 | [[Бектібай]] || 18 |- ! 12171 | [[Гибатолла]] || 18 |- ! 12172 | [[Галиакпар]] || 18 |- ! 12173 | [[Арстангали]] || 18 |- ! 12174 | [[Ахылжан]] || 18 |- ! 12175 | [[Бозгулан]] || 18 |- ! 12176 | [[Балатай]] || 18 |- ! 12177 | [[Артыгали]] || 18 |- ! 12178 | [[Байхожа]] || 18 |- ! 12179 | [[Багибек]] || 18 |- ! 12180 | [[Аслам]] || 18 |- ! 12181 | [[Болганбай]] || 18 |- ! 12182 | [[Бақ-Дәулет]] || 18 |- ! 12183 | [[Борангазы]] || 18 |- ! 12184 | [[Асылби]] || 18 |- ! 12185 | [[Ахмар]] || 18 |- ! 12186 | [[Батиржан]] || 18 |- ! 12187 | [[Бердикан]] || 18 |- ! 12188 | [[Бектимир]] || 18 |- ! 12189 | [[Б]] || 18 |- ! 12190 | [[Бейсемби]] || 18 |- ! 12191 | [[Бронислав]] || 18 |- ! 12192 | [[Ахметсұлтан]] || 18 |- ! 12193 | [[Бугыбай]] || 18 |- ! 12194 | [[Газинур]] || 18 |- ! 12195 | [[Бегмат]] || 18 |- ! 12196 | [[Баур]] || 18 |- ! 12197 | [[Ахмедья]] || 18 |- ! 12198 | [[Бақытқазы]] || 18 |- ! 12199 | [[Аташ]] || 18 |- ! 12200 | [[Ахылбай]] || 18 |- ! 12201 | [[Астана]] || 18 |- ! 12202 | [[Бейхан]] || 18 |- ! 12203 | [[Багыбек]] || 18 |- ! 12204 | [[Бикбулат]] || 18 |- ! 12205 | [[Бақарыс]] || 18 |- ! 12206 | [[Бикелди]] || 18 |- ! 12207 | [[Бахитхан]] || 18 |- ! 12208 | [[Ғанимұрат]] || 18 |- ! 12209 | [[Батан]] || 18 |- ! 12210 | [[Бекдар]] || 18 |- ! 12211 | [[Вагиз]] || 18 |- ! 12212 | [[Барис]] || 18 |- ! 12213 | [[Балуан]] || 18 |- ! 12214 | [[Гибат]] || 18 |- ! 12215 | [[Бакижан]] || 18 |- ! 12216 | [[Аюхан]] || 18 |- ! 12217 | [[Бакитбай]] || 18 |- ! 12218 | [[Азымбек]] || 18 |- ! 12219 | [[Алеухан]] || 18 |- ! 12220 | [[Айтілек]] || 18 |- ! 12221 | [[Алып]] || 18 |- ! 12222 | [[Абдислам]] || 18 |- ! 12223 | [[Айберен]] || 18 |- ! 12224 | [[Алымбай]] || 18 |- ! 12225 | [[Аббаз]] || 18 |- ! 12226 | [[Айжаркын]] || 18 |- ! 12227 | [[Аззат]] || 18 |- ! 12228 | [[Айтмат]] || 18 |- ! 12229 | [[Адилетхан]] || 18 |- ! 12230 | [[Абылкан]] || 18 |- ! 12231 | [[Аманкан]] || 18 |- ! 12232 | [[Айгожа]] || 18 |- ! 12233 | [[Абдумумин]] || 18 |- ! 12234 | [[Алберт]] || 18 |- ! 12235 | [[Абдыкерим]] || 18 |- ! 12236 | [[Айтілеу]] || 18 |- ! 12237 | [[Айтмұханбет]] || 18 |- ! 12238 | [[Абдижамал]] || 18 |- ! 12239 | [[Айтнұр]] || 18 |- ! 12240 | [[Абдыгани]] || 18 |- ! 12241 | [[Агахан]] || 18 |- ! 12242 | [[Абайдулла]] || 18 |- ! 12243 | [[Айбулан]] || 18 |- ! 12244 | [[Алмаскан]] || 18 |- ! 12245 | [[Алданияз]] || 18 |- ! 12246 | [[Абу Насыр]] || 18 |- ! 12247 | [[Айкожа]] || 18 |- ! 12248 | [[Азилбек]] || 18 |- ! 12249 | [[Амир Хан]] || 18 |- ! 12250 | [[Алидин]] || 18 |- ! 12251 | [[Алматы]] || 18 |- ! 12252 | [[Ақихат]] || 18 |- ! 12253 | [[Алдаонгар]] || 18 |- ! 12254 | [[Абдуислам]] || 18 |- ! 12255 | [[Абдугаффар]] || 18 |- ! 12256 | [[Аденбек]] || 18 |- ! 12257 | [[Айгабыл]] || 18 |- ! 12258 | [[Абилайхан]] || 18 |- ! 12259 | [[Абдуль Азиз]] || 18 |- ! 12260 | [[Авезхан]] || 18 |- ! 12261 | [[Али Ахмет]] || 18 |- ! 12262 | [[Аргингазы]] || 18 |- ! 12263 | [[Акажан]] || 18 |- ! 12264 | [[Абиль Мансур]] || 18 |- ! 12265 | [[Абду-Али]] || 18 |- ! 12266 | [[Айтман]] || 18 |- ! 12267 | [[Алшери]] || 18 |- ! 12268 | [[Абилказы]] || 18 |- ! 12269 | [[Айтмукаш]] || 18 |- ! 12270 | [[Тулентай]] || 17 |- ! 12271 | [[Уланбатыр]] || 17 |- ! 12272 | [[Торегелды]] || 17 |- ! 12273 | [[Хаят]] || 17 |- ! 12274 | [[Турым]] || 17 |- ! 12275 | [[Турдимурат]] || 17 |- ! 12276 | [[Шаган]] || 17 |- ! 12277 | [[Турысбай]] || 17 |- ! 12278 | [[Эркабай]] || 17 |- ! 12279 | [[Шәдияр]] || 17 |- ! 12280 | [[Ядгар]] || 17 |- ! 12281 | [[Шыңғысқан]] || 17 |- ! 12282 | [[Черизат]] || 17 |- ! 12283 | [[Халис]] || 17 |- ! 12284 | [[Шохнур]] || 17 |- ! 12285 | [[Халмурза]] || 17 |- ! 12286 | [[Шағдат]] || 17 |- ! 12287 | [[Улыкбан]] || 17 |- ! 12288 | [[Эрбул]] || 17 |- ! 12289 | [[Толымхан]] || 17 |- ! 12290 | [[Фуат]] || 17 |- ! 12291 | [[Шарафиддин]] || 17 |- ! 12292 | [[Хасанбай]] || 17 |- ! 12293 | [[Ұлыхан]] || 17 |- ! 12294 | [[Шакерхан]] || 17 |- ! 12295 | [[Хангелды]] || 17 |- ! 12296 | [[Тунгишбек]] || 17 |- ! 12297 | [[Толенбай]] || 17 |- ! 12298 | [[Тұңғышбек]] || 17 |- ! 12299 | [[Хуанар]] || 17 |- ! 12300 | [[Тулбасы]] || 17 |- ! 12301 | [[Улықбек]] || 17 |- ! 12302 | [[Туленде]] || 17 |- ! 12303 | [[Хандаулет]] || 17 |- ! 12304 | [[Шахкарим]] || 17 |- ! 12305 | [[Ырғызбек]] || 17 |- ! 12306 | [[Турахмет]] || 17 |- ! 12307 | [[Хаирбулат]] || 17 |- ! 12308 | [[Шадиёр]] || 17 |- ! 12309 | [[Узенбай]] || 17 |- ! 12310 | [[Урунбай]] || 17 |- ! 12311 | [[Хуантай]] || 17 |- ! 12312 | [[Төленбек]] || 17 |- ! 12313 | [[Төренияз]] || 17 |- ! 12314 | [[Туленбек]] || 17 |- ! 12315 | [[Тургангазы]] || 17 |- ! 12316 | [[Хакан]] || 17 |- ! 12317 | [[Ускинбай]] || 17 |- ! 12318 | [[Юбилей]] || 17 |- ! 12319 | [[Шахмет]] || 17 |- ! 12320 | [[Төле Би]] || 17 |- ! 12321 | [[Хаир]] || 17 |- ! 12322 | [[Уаликан]] || 17 |- ! 12323 | [[Хан Али]] || 17 |- ! 12324 | [[Тұрдыхан]] || 17 |- ! 12325 | [[Унат]] || 17 |- ! 12326 | [[Хахарман]] || 17 |- ! 12327 | [[Урозбек]] || 17 |- ! 12328 | [[Шаркан]] || 17 |- ! 12329 | [[Салыкбай]] || 17 |- ! 12330 | [[Сагидан]] || 17 |- ! 12331 | [[Сейткадыр]] || 17 |- ! 12332 | [[Сарабек]] || 17 |- ! 12333 | [[Рысболат]] || 17 |- ! 12334 | [[Тәжібек]] || 17 |- ! 12335 | [[Сейдигали]] || 17 |- ! 12336 | [[Сейфулмалик]] || 17 |- ! 12337 | [[Сауатбек]] || 17 |- ! 12338 | [[Таян]] || 17 |- ! 12339 | [[Саятай]] || 17 |- ! 12340 | [[Теймураз]] || 17 |- ! 12341 | [[Ташен]] || 17 |- ! 12342 | [[Сауыр]] || 17 |- ! 12343 | [[Сейлгазы]] || 17 |- ! 12344 | [[Рахмадин]] || 17 |- ! 12345 | [[Рахмедулла]] || 17 |- ! 12346 | [[Саидрахман]] || 17 |- ! 12347 | [[Раят]] || 17 |- ! 12348 | [[Саидхан]] || 17 |- ! 12349 | [[Сунқар]] || 17 |- ! 12350 | [[Сәуір]] || 17 |- ! 12351 | [[Садубек]] || 17 |- ! 12352 | [[Сербай]] || 17 |- ! 12353 | [[Самиддин]] || 17 |- ! 12354 | [[Саилаубек]] || 17 |- ! 12355 | [[Самрад]] || 17 |- ! 12356 | [[Сыралы]] || 17 |- ! 12357 | [[Сражаддин]] || 17 |- ! 12358 | [[Секербек]] || 17 |- ! 12359 | [[Терек]] || 17 |- ! 12360 | [[Тасбалта]] || 17 |- ! 12361 | [[Сұлтан Ахмет]] || 17 |- ! 12362 | [[Саинхан]] || 17 |- ! 12363 | [[Тойшибай]] || 17 |- ! 12364 | [[Сыргабай]] || 17 |- ! 12365 | [[Сұлтанай]] || 17 |- ! 12366 | [[Сиезбек]] || 17 |- ! 12367 | [[Скандар]] || 17 |- ! 12368 | [[Сыргабек]] || 17 |- ! 12369 | [[Темірсұлтан]] || 17 |- ! 12370 | [[Самиржан]] || 17 |- ! 12371 | [[Сұлтанқұл]] || 17 |- ! 12372 | [[Сатхан]] || 17 |- ! 12373 | [[Сейтхасым]] || 17 |- ! 12374 | [[Темиргазы]] || 17 |- ! 12375 | [[Темрхан]] || 17 |- ! 12376 | [[Тилеугазы]] || 17 |- ! 12377 | [[Сәлімхан]] || 17 |- ! 12378 | [[Тоганбай]] || 17 |- ! 12379 | [[Сеиль]] || 17 |- ! 12380 | [[Сади]] || 17 |- ! 12381 | [[Сүгірәлі]] || 17 |- ! 12382 | [[Сеитмурат]] || 17 |- ! 12383 | [[Тірек]] || 17 |- ! 12384 | [[Сатывалды]] || 17 |- ! 12385 | [[Таңатбек]] || 17 |- ! 12386 | [[Реймбай]] || 17 |- ! 12387 | [[Смахан]] || 17 |- ! 12388 | [[Тамірлан]] || 17 |- ! 12389 | [[Тимир]] || 17 |- ! 12390 | [[Мұқали]] || 17 |- ! 12391 | [[Орумбек]] || 17 |- ! 12392 | [[Нүрасыл]] || 17 |- ! 12393 | [[Нұрхожа]] || 17 |- ! 12394 | [[Ниетқабыл]] || 17 |- ! 12395 | [[Набиль]] || 17 |- ! 12396 | [[Нухы]] || 17 |- ! 12397 | [[Нүрпейіс]] || 17 |- ! 12398 | [[Палмахан]] || 17 |- ! 12399 | [[Нияс]] || 17 |- ! 12400 | [[Нұртлек]] || 17 |- ! 12401 | [[Нұрмұқанбет]] || 17 |- ! 12402 | [[Нургалык]] || 17 |- ! 12403 | [[Нагызбек]] || 17 |- ! 12404 | [[Мұхаммед-Әлі]] || 17 |- ! 12405 | [[Прохор]] || 17 |- ! 12406 | [[Нұрданәлі]] || 17 |- ! 12407 | [[Нұрмұхаммедали]] || 17 |- ! 12408 | [[Рамеш]] || 17 |- ! 12409 | [[Насридин]] || 17 |- ! 12410 | [[Оразмухамед]] || 17 |- ! 12411 | [[Назаркул]] || 17 |- ! 12412 | [[Мүтәліп]] || 17 |- ! 12413 | [[Рабиль]] || 17 |- ! 12414 | [[Нұрмухамбет]] || 17 |- ! 12415 | [[Нуржаубек]] || 17 |- ! 12416 | [[Нурладин]] || 17 |- ! 12417 | [[Нурисламбек]] || 17 |- ! 12418 | [[Мұхаммадамин]] || 17 |- ! 12419 | [[Мұстапа]] || 17 |- ! 12420 | [[Нәбихан]] || 17 |- ! 12421 | [[Радамир]] || 17 |- ! 12422 | [[Муханбек]] || 17 |- ! 12423 | [[Нуридден]] || 17 |- ! 12424 | [[Нургулан]] || 17 |- ! 12425 | [[Мұхамәди]] || 17 |- ! 12426 | [[Рамазанали]] || 17 |- ! 12427 | [[Осиет]] || 17 |- ! 12428 | [[Ниязалы]] || 17 |- ! 12429 | [[Радислав]] || 17 |- ! 12430 | [[Мухамбетияр]] || 17 |- ! 12431 | [[Мухаммед Али]] || 17 |- ! 12432 | [[Ниаз]] || 17 |- ! 12433 | [[Нұррасул]] || 17 |- ! 12434 | [[Мухарам]] || 17 |- ! 12435 | [[Нурымгали]] || 17 |- ! 12436 | [[Ниязби]] || 17 |- ! 12437 | [[Раиф]] || 17 |- ! 12438 | [[Нұртілес]] || 17 |- ! 12439 | [[Мырзаби]] || 17 |- ! 12440 | [[Ниеткабыл]] || 17 |- ! 12441 | [[Нурлон]] || 17 |- ! 12442 | [[Оркенбай]] || 17 |- ! 12443 | [[Раймкул]] || 17 |- ! 12444 | [[Нартұлға]] || 17 |- ! 12445 | [[Нугмет]] || 17 |- ! 12446 | [[Парман]] || 17 |- ! 12447 | [[Нұрисләм]] || 17 |- ! 12448 | [[Рафхад]] || 17 |- ! 12449 | [[Нұркелды]] || 17 |- ! 12450 | [[Пердали]] || 17 |- ! 12451 | [[Нарлан]] || 17 |- ! 12452 | [[Нуреддин]] || 17 |- ! 12453 | [[Наржигит]] || 17 |- ! 12454 | [[Қазбекби]] || 17 |- ! 12455 | [[Мурасбек]] || 17 |- ! 12456 | [[Қыстаубай]] || 17 |- ! 12457 | [[Матайбек]] || 17 |- ! 12458 | [[Ковлан]] || 17 |- ! 12459 | [[Кымбатбек]] || 17 |- ! 12460 | [[Мөлдір]] || 17 |- ! 12461 | [[Конус]] || 17 |- ! 12462 | [[Майор]] || 17 |- ! 12463 | [[Киса]] || 17 |- ! 12464 | [[Мендияр]] || 17 |- ! 12465 | [[Қани]] || 17 |- ! 12466 | [[Молдажан]] || 17 |- ! 12467 | [[Косимбек]] || 17 |- ! 12468 | [[Кутлимурат]] || 17 |- ! 12469 | [[Қосман]] || 17 |- ! 12470 | [[Кожамкул]] || 17 |- ! 12471 | [[Кямран]] || 17 |- ! 12472 | [[Күлтегін]] || 17 |- ! 12473 | [[Мершат]] || 17 |- ! 12474 | [[Лайык]] || 17 |- ! 12475 | [[Метхат]] || 17 |- ! 12476 | [[Куланбек]] || 17 |- ! 12477 | [[Куаналы]] || 17 |- ! 12478 | [[Манатбай]] || 17 |- ! 12479 | [[Курбантай]] || 17 |- ! 12480 | [[Молдагалий]] || 17 |- ! 12481 | [[Маханбетхан]] || 17 |- ! 12482 | [[Кошкенбай]] || 17 |- ! 12483 | [[Мәдинұр]] || 17 |- ! 12484 | [[Меиірман]] || 17 |- ! 12485 | [[Мәртебе]] || 17 |- ! 12486 | [[Моряк]] || 17 |- ! 12487 | [[Кусаингазы]] || 17 |- ! 12488 | [[Марапат]] || 17 |- ! 12489 | [[Маденият]] || 17 |- ! 12490 | [[Конис]] || 17 |- ! 12491 | [[Қабыланбек]] || 17 |- ! 12492 | [[Мусат]] || 17 |- ! 12493 | [[Минсизбай]] || 17 |- ! 12494 | [[Қалдархан]] || 17 |- ! 12495 | [[Кудабек]] || 17 |- ! 12496 | [[Куванышбек]] || 17 |- ! 12497 | [[Мегдат]] || 17 |- ! 12498 | [[Марлин]] || 17 |- ! 12499 | [[Медел]] || 17 |- ! 12500 | [[Көкен]] || 17 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 12501 | [[Миргалим]] || 17 |- ! 12502 | [[Куангалий]] || 17 |- ! 12503 | [[Кумаш]] || 17 |- ! 12504 | [[Маслихат]] || 17 |- ! 12505 | [[Медигат]] || 17 |- ! 12506 | [[Мирсат]] || 17 |- ! 12507 | [[Жанасил]] || 17 |- ! 12508 | [[Канышбек]] || 17 |- ! 12509 | [[Калмакан]] || 17 |- ! 12510 | [[Зикрия]] || 17 |- ! 12511 | [[Жасөркен]] || 17 |- ! 12512 | [[Жанқозы]] || 17 |- ! 12513 | [[Жунуспек]] || 17 |- ! 12514 | [[Зулфухар]] || 17 |- ! 12515 | [[Камранбек]] || 17 |- ! 12516 | [[Жанқұтты]] || 17 |- ! 12517 | [[Жарылкасин]] || 17 |- ! 12518 | [[Зейин]] || 17 |- ! 12519 | [[Зарап]] || 17 |- ! 12520 | [[Жексебай]] || 17 |- ! 12521 | [[Жарболсын]] || 17 |- ! 12522 | [[Измаил]] || 17 |- ! 12523 | [[Калимат]] || 17 |- ! 12524 | [[Жениспек]] || 17 |- ! 12525 | [[Камелхан]] || 17 |- ! 12526 | [[Женс]] || 17 |- ! 12527 | [[Канлыбай]] || 17 |- ! 12528 | [[Имамадин]] || 17 |- ! 12529 | [[Каримкул]] || 17 |- ! 12530 | [[Имамали]] || 17 |- ! 12531 | [[Зайрбек]] || 17 |- ! 12532 | [[Жансеиіт]] || 17 |- ! 12533 | [[Келіс]] || 17 |- ! 12534 | [[Жансейит]] || 17 |- ! 12535 | [[Жасин]] || 17 |- ! 12536 | [[Жансугир]] || 17 |- ! 12537 | [[Жаппас]] || 17 |- ! 12538 | [[Ирина]] || 17 |- ! 12539 | [[Калдаш]] || 17 |- ! 12540 | [[Исай]] || 17 |- ! 12541 | [[Журсинбай]] || 17 |- ! 12542 | [[Жансұр]] || 17 |- ! 12543 | [[Калка]] || 17 |- ! 12544 | [[Жамбек]] || 17 |- ! 12545 | [[Камбархан]] || 17 |- ! 12546 | [[Искандир]] || 17 |- ! 12547 | [[Жұмаділда]] || 17 |- ! 12548 | [[Жиенбет]] || 17 |- ! 12549 | [[Жұмай]] || 17 |- ! 12550 | [[Исламдияр]] || 17 |- ! 12551 | [[Кансейт]] || 17 |- ! 12552 | [[Жан-Төре]] || 17 |- ! 12553 | [[Жылқайдар]] || 17 |- ! 12554 | [[Жолжаксы]] || 17 |- ! 12555 | [[Каркен]] || 17 |- ! 12556 | [[Кабий]] || 17 |- ! 12557 | [[Жамарт]] || 17 |- ! 12558 | [[Кабылет]] || 17 |- ! 12559 | [[Катран]] || 17 |- ! 12560 | [[Кадылжан]] || 17 |- ! 12561 | [[Замадин]] || 17 |- ! 12562 | [[Кеулімжай]] || 17 |- ! 12563 | [[Кемельхан]] || 17 |- ! 12564 | [[Кешубай]] || 17 |- ! 12565 | [[Кенескали]] || 17 |- ! 12566 | [[Казикан]] || 17 |- ! 12567 | [[Жумабой]] || 17 |- ! 12568 | [[Жубанышбай]] || 17 |- ! 12569 | [[Дамен]] || 17 |- ! 12570 | [[Джаркинбек]] || 17 |- ! 12571 | [[Дузбай]] || 17 |- ! 12572 | [[Ералтай]] || 17 |- ! 12573 | [[Джумагельды]] || 17 |- ! 12574 | [[Әдинұр]] || 17 |- ! 12575 | [[Егемберды]] || 17 |- ! 12576 | [[Диербек]] || 17 |- ! 12577 | [[Есенкельди]] || 17 |- ! 12578 | [[Дюсюмбай]] || 17 |- ! 12579 | [[Ерлепес]] || 17 |- ! 12580 | [[Жаббар]] || 17 |- ! 12581 | [[Әуесбек]] || 17 |- ! 12582 | [[Есмаганбет]] || 17 |- ! 12583 | [[Дуйсетай]] || 17 |- ! 12584 | [[Джонибек]] || 17 |- ! 12585 | [[Әбжан]] || 17 |- ! 12586 | [[Ермен]] || 17 |- ! 12587 | [[Есілбек]] || 17 |- ! 12588 | [[Есенғазы]] || 17 |- ! 12589 | [[Дауырбек]] || 17 |- ! 12590 | [[Досмухамет]] || 17 |- ! 12591 | [[Ертұран]] || 17 |- ! 12592 | [[Әділқайыр]] || 17 |- ! 12593 | [[Ерсагын]] || 17 |- ! 12594 | [[Жавлон]] || 17 |- ! 12595 | [[Ерәсіл]] || 17 |- ! 12596 | [[Дарижан]] || 17 |- ! 12597 | [[Дінмұхан]] || 17 |- ! 12598 | [[Дәлелбек]] || 17 |- ! 12599 | [[Джангирхан]] || 17 |- ! 12600 | [[Жаксигали]] || 17 |- ! 12601 | [[Дуйсенгалий]] || 17 |- ! 12602 | [[Есемхан]] || 17 |- ! 12603 | [[Елқанат]] || 17 |- ! 12604 | [[Данас]] || 17 |- ! 12605 | [[Динслам]] || 17 |- ! 12606 | [[Демеужан]] || 17 |- ! 12607 | [[Ерадиль]] || 17 |- ! 12608 | [[Әбдіислам]] || 17 |- ! 12609 | [[Жайлан]] || 17 |- ! 12610 | [[Әмір-Әли]] || 17 |- ! 12611 | [[Дилхан]] || 17 |- ! 12612 | [[Әлімнұр]] || 17 |- ! 12613 | [[Әсетжан]] || 17 |- ! 12614 | [[Емир]] || 17 |- ! 12615 | [[Әбдібақыт]] || 17 |- ! 12616 | [[Дилмухамбет]] || 17 |- ! 12617 | [[Егеубек]] || 17 |- ! 12618 | [[Дінмұхаммеджан]] || 17 |- ! 12619 | [[Дариябай]] || 17 |- ! 12620 | [[Джапар]] || 17 |- ! 12621 | [[Джамалбек]] || 17 |- ! 12622 | [[Дін-Ислам]] || 17 |- ! 12623 | [[Жалмурат]] || 17 |- ! 12624 | [[Ерғасыр]] || 17 |- ! 12625 | [[Гилман]] || 17 |- ! 12626 | [[Дандибай]] || 17 |- ! 12627 | [[Әбдірәлі]] || 17 |- ! 12628 | [[Ерол]] || 17 |- ! 12629 | [[Әкімғали]] || 17 |- ! 12630 | [[Еренбек]] || 17 |- ! 12631 | [[Әзберген]] || 17 |- ! 12632 | [[Атанбек]] || 17 |- ! 12633 | [[Ғажап]] || 17 |- ! 12634 | [[Бейбарысхан]] || 17 |- ! 12635 | [[Батыхан]] || 17 |- ! 12636 | [[Бактыберген]] || 17 |- ! 12637 | [[Бердиёр]] || 17 |- ! 12638 | [[Бекдилда]] || 17 |- ! 12639 | [[Бердихожа]] || 17 |- ! 12640 | [[Бақмұрат]] || 17 |- ! 12641 | [[Бердіәлі]] || 17 |- ! 12642 | [[Гаппас]] || 17 |- ! 12643 | [[Бекижан]] || 17 |- ! 12644 | [[Ботбай]] || 17 |- ! 12645 | [[Баймукан]] || 17 |- ! 12646 | [[Буланбай]] || 17 |- ! 12647 | [[Береген]] || 17 |- ! 12648 | [[Бек-Султан]] || 17 |- ! 12649 | [[Арсентий]] || 17 |- ! 12650 | [[Бейбитбай]] || 17 |- ! 12651 | [[Берікқан]] || 17 |- ! 12652 | [[Ғаділ]] || 17 |- ! 12653 | [[Ашраф]] || 17 |- ! 12654 | [[Асханбай]] || 17 |- ! 12655 | [[Берке]] || 17 |- ! 12656 | [[Балгожа]] || 17 |- ! 12657 | [[Беркімбай]] || 17 |- ! 12658 | [[Гибатулла]] || 17 |- ! 12659 | [[Бахтыгалий]] || 17 |- ! 12660 | [[Ботирхон]] || 17 |- ! 12661 | [[Арысланбай]] || 17 |- ! 12662 | [[Ахмед-Али]] || 17 |- ! 12663 | [[Бесенбай]] || 17 |- ! 12664 | [[Бауырджан]] || 17 |- ! 12665 | [[Баржаксы]] || 17 |- ! 12666 | [[Батарбек]] || 17 |- ! 12667 | [[Асимбек]] || 17 |- ! 12668 | [[Валибек]] || 17 |- ! 12669 | [[Бидас]] || 17 |- ! 12670 | [[Асер]] || 17 |- ! 12671 | [[Бахыткелді]] || 17 |- ! 12672 | [[Ғабдол]] || 17 |- ! 12673 | [[Багдар]] || 17 |- ! 12674 | [[Баделхан]] || 17 |- ! 12675 | [[Бимагамбет]] || 17 |- ! 12676 | [[Бейсек]] || 17 |- ! 12677 | [[Бағдатхан]] || 17 |- ! 12678 | [[Балхашбек]] || 17 |- ! 12679 | [[Бегарис]] || 17 |- ! 12680 | [[Бектыбай]] || 17 |- ! 12681 | [[Бакиржан]] || 17 |- ! 12682 | [[Балгали]] || 17 |- ! 12683 | [[Бегарс]] || 17 |- ! 12684 | [[Бегасил]] || 17 |- ! 12685 | [[Арсұлтан]] || 17 |- ! 12686 | [[Абдыкапар]] || 17 |- ! 12687 | [[Алимбатыр]] || 17 |- ! 12688 | [[Абдурраһман]] || 17 |- ! 12689 | [[Айдинбек]] || 17 |- ! 12690 | [[Абу-Насыр]] || 17 |- ! 12691 | [[Алаберген]] || 17 |- ! 12692 | [[Ақсерік]] || 17 |- ! 12693 | [[Алихайдар]] || 17 |- ! 12694 | [[Абдикасим]] || 17 |- ! 12695 | [[Альви]] || 17 |- ! 12696 | [[Анорбой]] || 17 |- ! 12697 | [[Абдырасул]] || 17 |- ! 12698 | [[Алимухан]] || 17 |- ! 12699 | [[Абухаир]] || 17 |- ! 12700 | [[Аль-Мухаммед]] || 17 |- ! 12701 | [[Абилдабек]] || 17 |- ! 12702 | [[Абдурраззақ]] || 17 |- ! 12703 | [[Алимжон]] || 17 |- ! 12704 | [[Абдулхақ]] || 17 |- ! 12705 | [[Айыпхан]] || 17 |- ! 12706 | [[Алғар]] || 17 |- ! 12707 | [[Айдолла]] || 17 |- ! 12708 | [[Алиякбар]] || 17 |- ! 12709 | [[Абдубакир]] || 17 |- ! 12710 | [[Акымбек]] || 17 |- ! 12711 | [[Абдуғаффар]] || 17 |- ! 12712 | [[Абужан]] || 17 |- ! 12713 | [[Абсатар]] || 17 |- ! 12714 | [[Айкан]] || 17 |- ! 12715 | [[Абдулмажид]] || 17 |- ! 12716 | [[Альмухамет]] || 17 |- ! 12717 | [[Алебек]] || 17 |- ! 12718 | [[Ақиық]] || 17 |- ! 12719 | [[Акшабай]] || 17 |- ! 12720 | [[Абылжан]] || 17 |- ! 12721 | [[Айсағали]] || 17 |- ! 12722 | [[Абдурраһим]] || 17 |- ! 12723 | [[Айқабыл]] || 17 |- ! 12724 | [[Али Аскар]] || 17 |- ! 12725 | [[Алматбай]] || 17 |- ! 12726 | [[Альфинұр]] || 17 |- ! 12727 | [[Азбек]] || 17 |- ! 12728 | [[Алишери]] || 17 |- ! 12729 | [[Аймир]] || 17 |- ! 12730 | [[Аллаберді]] || 17 |- ! 12731 | [[Абдыжаппар]] || 17 |- ! 12732 | [[Абдымурат]] || 17 |- ! 12733 | [[Алашхан]] || 17 |- ! 12734 | [[Абдур-Рахман]] || 17 |- ! 12735 | [[Абуәли]] || 17 |- ! 12736 | [[Алжапар]] || 17 |- ! 12737 | [[Амандых]] || 17 |- ! 12738 | [[Абдымажит]] || 17 |- ! 12739 | [[Шыңдәулет]] || 16 |- ! 12740 | [[Шахизинда]] || 16 |- ! 12741 | [[Турдыхан]] || 16 |- ! 12742 | [[Шырак]] || 16 |- ! 12743 | [[Фарис]] || 16 |- ! 12744 | [[Элнұр]] || 16 |- ! 12745 | [[Шукурилла]] || 16 |- ! 12746 | [[Элхан]] || 16 |- ! 12747 | [[Хамидула]] || 16 |- ! 12748 | [[Тургангали]] || 16 |- ! 12749 | [[Уразимбет]] || 16 |- ! 12750 | [[Тунгушбек]] || 16 |- ! 12751 | [[Шаки]] || 16 |- ! 12752 | [[Тұрды]] || 16 |- ! 12753 | [[Шакирхан]] || 16 |- ! 12754 | [[Яхшилик]] || 16 |- ! 12755 | [[Умирузак]] || 16 |- ! 12756 | [[Эльзар]] || 16 |- ! 12757 | [[Эрмекбай]] || 16 |- ! 12758 | [[Ынтыкбай]] || 16 |- ! 12759 | [[Шайсултан]] || 16 |- ! 12760 | [[Фахритдин]] || 16 |- ! 12761 | [[Шолпан]] || 16 |- ! 12762 | [[Шанияр]] || 16 |- ! 12763 | [[Турсинали]] || 16 |- ! 12764 | [[Шам]] || 16 |- ! 12765 | [[Тулкун]] || 16 |- ! 12766 | [[Хиса]] || 16 |- ! 12767 | [[Шекербай]] || 16 |- ! 12768 | [[Үйсін]] || 16 |- ! 12769 | [[Хусанбай]] || 16 |- ! 12770 | [[Хак-Назар]] || 16 |- ! 12771 | [[Тургумбек]] || 16 |- ! 12772 | [[Шуакбай]] || 16 |- ! 12773 | [[Хайдарали]] || 16 |- ! 12774 | [[Эльшад]] || 16 |- ! 12775 | [[Фируз]] || 16 |- ! 12776 | [[Тюлеубай]] || 16 |- ! 12777 | [[Ұлжан]] || 16 |- ! 12778 | [[Феруз]] || 16 |- ! 12779 | [[Шаймахан]] || 16 |- ! 12780 | [[Хайрболат]] || 16 |- ! 12781 | [[Төреахмет]] || 16 |- ! 12782 | [[Шаризат]] || 16 |- ! 12783 | [[Хикмет]] || 16 |- ! 12784 | [[Фидель]] || 16 |- ! 12785 | [[Эдилбай]] || 16 |- ! 12786 | [[Уйсинбай]] || 16 |- ! 12787 | [[Турумтай]] || 16 |- ! 12788 | [[Ыбырайхан]] || 16 |- ! 12789 | [[Толетай]] || 16 |- ! 12790 | [[Туреш]] || 16 |- ! 12791 | [[Тулек]] || 16 |- ! 12792 | [[Шеріхан]] || 16 |- ! 12793 | [[Хурсандбек]] || 16 |- ! 12794 | [[Хаятулла]] || 16 |- ! 12795 | [[Умурбай]] || 16 |- ! 12796 | [[Энес]] || 16 |- ! 12797 | [[Хасиет]] || 16 |- ! 12798 | [[Шамшет]] || 16 |- ! 12799 | [[Хамитхан]] || 16 |- ! 12800 | [[Шахриер]] || 16 |- ! 12801 | [[Ясін]] || 16 |- ! 12802 | [[Шәймерден]] || 16 |- ! 12803 | [[Ханибек]] || 16 |- ! 12804 | [[Эрбулат]] || 16 |- ! 12805 | [[Уралбой]] || 16 |- ! 12806 | [[Шермат]] || 16 |- ! 12807 | [[Унайбай]] || 16 |- ! 12808 | [[Шамшырак]] || 16 |- ! 12809 | [[Турагалды]] || 16 |- ! 12810 | [[Суннет]] || 16 |- ! 12811 | [[Ташболат]] || 16 |- ! 12812 | [[Сисенгалий]] || 16 |- ! 12813 | [[Салжан]] || 16 |- ! 12814 | [[Саруарбек]] || 16 |- ! 12815 | [[Саяат]] || 16 |- ! 12816 | [[Сапаргалей]] || 16 |- ! 12817 | [[Сейткасим]] || 16 |- ! 12818 | [[Серигжан]] || 16 |- ! 12819 | [[Сунатилла]] || 16 |- ! 12820 | [[Сарсемби]] || 16 |- ! 12821 | [[Тасмурат]] || 16 |- ! 12822 | [[Тілеуғабыл]] || 16 |- ! 12823 | [[Суениш]] || 16 |- ! 12824 | [[Саңлақ]] || 16 |- ! 12825 | [[Сексенбек]] || 16 |- ! 12826 | [[Талгарбек]] || 16 |- ! 12827 | [[Сеиткан]] || 16 |- ! 12828 | [[Султан Бейбарыс]] || 16 |- ! 12829 | [[Саветбек]] || 16 |- ! 12830 | [[Рысгали]] || 16 |- ! 12831 | [[Талапжан]] || 16 |- ! 12832 | [[Тамаз]] || 16 |- ! 12833 | [[Сарай]] || 16 |- ! 12834 | [[Сайид]] || 16 |- ! 12835 | [[Тасанбай]] || 16 |- ! 12836 | [[Темырхан]] || 16 |- ! 12837 | [[Тасбай]] || 16 |- ! 12838 | [[Тілеуғазы]] || 16 |- ! 12839 | [[Сайдакбар]] || 16 |- ! 12840 | [[Смагзам]] || 16 |- ! 12841 | [[Сеиткул]] || 16 |- ! 12842 | [[Талгатжан]] || 16 |- ! 12843 | [[Токтабек]] || 16 |- ! 12844 | [[Тәмірлан]] || 16 |- ! 12845 | [[Серікнұр]] || 16 |- ! 12846 | [[Рысқұлбек]] || 16 |- ! 12847 | [[Сайфидин]] || 16 |- ! 12848 | [[Сери]] || 16 |- ! 12849 | [[Суйеубек]] || 16 |- ! 12850 | [[Сагаткали]] || 16 |- ! 12851 | [[Садакбай]] || 16 |- ! 12852 | [[Сейділда]] || 16 |- ! 12853 | [[Сағижан]] || 16 |- ! 12854 | [[Самидулла]] || 16 |- ! 12855 | [[Семетей]] || 16 |- ! 12856 | [[Таскынбек]] || 16 |- ! 12857 | [[Таукель]] || 16 |- ! 12858 | [[Рысалды]] || 16 |- ! 12859 | [[Совхозбек]] || 16 |- ! 12860 | [[Сериказы]] || 16 |- ! 12861 | [[Нураслан]] || 16 |- ! 12862 | [[Мухаматдин]] || 16 |- ! 12863 | [[Раметулла]] || 16 |- ! 12864 | [[Мұхамад]] || 16 |- ! 12865 | [[Пірәлі]] || 16 |- ! 12866 | [[Радбек]] || 16 |- ! 12867 | [[Мустажап]] || 16 |- ! 12868 | [[Мұхамади]] || 16 |- ! 12869 | [[Нұрекен]] || 16 |- ! 12870 | [[Оразахын]] || 16 |- ! 12871 | [[Өнербай]] || 16 |- ! 12872 | [[Оразби]] || 16 |- ! 12873 | [[Нурмукасан]] || 16 |- ! 12874 | [[Онайгали]] || 16 |- ! 12875 | [[Нұрфат]] || 16 |- ! 12876 | [[Нұрзейін]] || 16 |- ! 12877 | [[Нөсер]] || 16 |- ! 12878 | [[Негмет]] || 16 |- ! 12879 | [[Өмирбек]] || 16 |- ! 12880 | [[Мухаммад Юсуф]] || 16 |- ! 12881 | [[Нурмахамед]] || 16 |- ! 12882 | [[Ражаб]] || 16 |- ! 12883 | [[Растислав]] || 16 |- ! 12884 | [[Өтежан]] || 16 |- ! 12885 | [[Наир]] || 16 |- ! 12886 | [[Ниятбек]] || 16 |- ! 12887 | [[Полатжан]] || 16 |- ! 12888 | [[Өтесін]] || 16 |- ! 12889 | [[Нұрислан]] || 16 |- ! 12890 | [[Немат]] || 16 |- ! 12891 | [[Мухаммедкарим]] || 16 |- ! 12892 | [[Нураби]] || 16 |- ! 12893 | [[Рафиль]] || 16 |- ! 12894 | [[Нұрділлә]] || 16 |- ! 12895 | [[Насраддин]] || 16 |- ! 12896 | [[Насипжан]] || 16 |- ! 12897 | [[Мұқаметали]] || 16 |- ! 12898 | [[Ордахан]] || 16 |- ! 12899 | [[Паша]] || 16 |- ! 12900 | [[Оразгелды]] || 16 |- ! 12901 | [[Мухаметхали]] || 16 |- ! 12902 | [[Надиль]] || 16 |- ! 12903 | [[Нур Али]] || 16 |- ! 12904 | [[Науризбай]] || 16 |- ! 12905 | [[Нурсаян]] || 16 |- ! 12906 | [[Нурзаман]] || 16 |- ! 12907 | [[Нурсеид]] || 16 |- ! 12908 | [[Нарат]] || 16 |- ! 12909 | [[Мусиреп]] || 16 |- ! 12910 | [[Нұрдарын]] || 16 |- ! 12911 | [[Нур-Мухаммед]] || 16 |- ! 12912 | [[Орах]] || 16 |- ! 12913 | [[Нагимжан]] || 16 |- ! 12914 | [[Оразкали]] || 16 |- ! 12915 | [[Наушабек]] || 16 |- ! 12916 | [[Палуанбек]] || 16 |- ! 12917 | [[Нурмұхаммед]] || 16 |- ! 12918 | [[Раким]] || 16 |- ! 12919 | [[Мұхаммеддияр]] || 16 |- ! 12920 | [[Нұрқайыр]] || 16 |- ! 12921 | [[Науырыз]] || 16 |- ! 12922 | [[Онгдасын]] || 16 |- ! 12923 | [[Мұхаммеднұр]] || 16 |- ! 12924 | [[Нүсіп]] || 16 |- ! 12925 | [[Мұхаммед Расул]] || 16 |- ! 12926 | [[Орныкбай]] || 16 |- ! 12927 | [[Мұхтасар]] || 16 |- ! 12928 | [[Парахатдин]] || 16 |- ! 12929 | [[Нүрсейіт]] || 16 |- ! 12930 | [[Нагизхан]] || 16 |- ! 12931 | [[Нұрғизат]] || 16 |- ! 12932 | [[Мырзамұрат]] || 16 |- ! 12933 | [[Нұреддин]] || 16 |- ! 12934 | [[Пердеш]] || 16 |- ! 12935 | [[Қозыкөрпеш]] || 16 |- ! 12936 | [[Қанаш]] || 16 |- ! 12937 | [[Мунайтбас]] || 16 |- ! 12938 | [[Магзат]] || 16 |- ! 12939 | [[Мусаб]] || 16 |- ! 12940 | [[Мирибек]] || 16 |- ! 12941 | [[Қоңырат]] || 16 |- ! 12942 | [[Мавлет]] || 16 |- ! 12943 | [[Мақатай]] || 16 |- ! 12944 | [[Куанышхан]] || 16 |- ! 12945 | [[Мейырбек]] || 16 |- ! 12946 | [[Моисей]] || 16 |- ! 12947 | [[Комар]] || 16 |- ! 12948 | [[Көшкінбай]] || 16 |- ! 12949 | [[Муктаркан]] || 16 |- ! 12950 | [[Кумаржан]] || 16 |- ! 12951 | [[Мейрболат]] || 16 |- ! 12952 | [[Кынат]] || 16 |- ! 12953 | [[Мунсызбай]] || 16 |- ! 12954 | [[Кулман]] || 16 |- ! 12955 | [[Мейрибек]] || 16 |- ! 12956 | [[Қозыбай]] || 16 |- ! 12957 | [[Консбек]] || 16 |- ! 12958 | [[Қосым]] || 16 |- ! 12959 | [[Қосаман]] || 16 |- ! 12960 | [[Кунградбай]] || 16 |- ! 12961 | [[Кобжасар]] || 16 |- ! 12962 | [[Молжан]] || 16 |- ! 12963 | [[Маржан]] || 16 |- ! 12964 | [[Қазтай]] || 16 |- ! 12965 | [[Максимилиан]] || 16 |- ! 12966 | [[Момынбек]] || 16 |- ! 12967 | [[Коркыт]] || 16 |- ! 12968 | [[Меиргазы]] || 16 |- ! 12969 | [[Курметбек]] || 16 |- ! 12970 | [[Косыбай]] || 16 |- ! 12971 | [[Койшыман]] || 16 |- ! 12972 | [[Кундызбай]] || 16 |- ! 12973 | [[Копей]] || 16 |- ! 12974 | [[Куаткан]] || 16 |- ! 12975 | [[Мейрембай]] || 16 |- ! 12976 | [[Койшан]] || 16 |- ! 12977 | [[Құрманхан]] || 16 |- ! 12978 | [[Мамир]] || 16 |- ! 12979 | [[Кожагельды]] || 16 |- ! 12980 | [[Мубарек]] || 16 |- ! 12981 | [[Қияс]] || 16 |- ! 12982 | [[Мубин]] || 16 |- ! 12983 | [[Мирдан]] || 16 |- ! 12984 | [[Маусымбек]] || 16 |- ! 12985 | [[Мехрат]] || 16 |- ! 12986 | [[Курмангажи]] || 16 |- ! 12987 | [[Кулыбек]] || 16 |- ! 12988 | [[Коксеген]] || 16 |- ! 12989 | [[Қосбол]] || 16 |- ! 12990 | [[Кордабай]] || 16 |- ! 12991 | [[Кизатолла]] || 16 |- ! 12992 | [[Мерике]] || 16 |- ! 12993 | [[Мирзахмед]] || 16 |- ! 12994 | [[Қошқар]] || 16 |- ! 12995 | [[Майрамгали]] || 16 |- ! 12996 | [[Жолшы]] || 16 |- ! 12997 | [[Капбар]] || 16 |- ! 12998 | [[Жұмаәділ]] || 16 |- ! 12999 | [[Иноят]] || 16 |- ! 13000 | [[Кабибула]] || 16 |- ! 13001 | [[Жетпысбай]] || 16 |- ! 13002 | [[Каергельды]] || 16 |- ! 13003 | [[Жанарыстан]] || 16 |- ! 13004 | [[Жолдаскан]] || 16 |- ! 13005 | [[Захан]] || 16 |- ! 13006 | [[Кабдуш]] || 16 |- ! 13007 | [[Кетебай]] || 16 |- ! 13008 | [[Жолмухан]] || 16 |- ! 13009 | [[Зейнелкабиден]] || 16 |- ! 13010 | [[Кадыралы]] || 16 |- ! 13011 | [[Иранғайып]] || 16 |- ! 13012 | [[Жігербек]] || 16 |- ! 13013 | [[Казтурган]] || 16 |- ! 13014 | [[Ізтай]] || 16 |- ! 13015 | [[Жәйдар]] || 16 |- ! 13016 | [[Канторе]] || 16 |- ! 13017 | [[Жанажол]] || 16 |- ! 13018 | [[Кабдулмажит]] || 16 |- ! 13019 | [[Зейнель]] || 16 |- ! 13020 | [[Карым]] || 16 |- ! 13021 | [[Жапбар]] || 16 |- ! 13022 | [[Зайт]] || 16 |- ! 13023 | [[Жумадияр]] || 16 |- ! 13024 | [[Кабыланбек]] || 16 |- ! 13025 | [[Жаппарбек]] || 16 |- ! 13026 | [[Жансер]] || 16 |- ! 13027 | [[Кайргелды]] || 16 |- ! 13028 | [[Кенис]] || 16 |- ! 13029 | [[Зулпыкар]] || 16 |- ! 13030 | [[Камеш]] || 16 |- ! 13031 | [[Жамбурбай]] || 16 |- ! 13032 | [[Жұмаділлә]] || 16 |- ! 13033 | [[Какарман]] || 16 |- ! 13034 | [[Жебеген]] || 16 |- ! 13035 | [[Какым]] || 16 |- ! 13036 | [[Жамиғат]] || 16 |- ! 13037 | [[Калам]] || 16 |- ! 13038 | [[Жантурган]] || 16 |- ! 13039 | [[Зияддин]] || 16 |- ! 13040 | [[Кабаш]] || 16 |- ! 13041 | [[Жәрдембек]] || 16 |- ! 13042 | [[Жанжол]] || 16 |- ! 13043 | [[Жупар]] || 16 |- ! 13044 | [[Карахан]] || 16 |- ! 13045 | [[Жупарбай]] || 16 |- ! 13046 | [[Кабдылхамит]] || 16 |- ! 13047 | [[Жупархан]] || 16 |- ! 13048 | [[Кабдырахман]] || 16 |- ! 13049 | [[Калижар]] || 16 |- ! 13050 | [[Иманберди]] || 16 |- ! 13051 | [[Исенгельды]] || 16 |- ! 13052 | [[Жанбул]] || 16 |- ! 13053 | [[Зульфат]] || 16 |- ! 13054 | [[Келдыбек]] || 16 |- ! 13055 | [[Ильназ]] || 16 |- ! 13056 | [[Имангельды]] || 16 |- ! 13057 | [[Жанажан]] || 16 |- ! 13058 | [[Жасарат]] || 16 |- ! 13059 | [[Калмахамбет]] || 16 |- ! 13060 | [[Жасасын]] || 16 |- ! 13061 | [[Жанеділ]] || 16 |- ! 13062 | [[Жанияз]] || 16 |- ! 13063 | [[Зейнолда]] || 16 |- ! 13064 | [[Зауирбек]] || 16 |- ! 13065 | [[Зикирия]] || 16 |- ! 13066 | [[Кажат]] || 16 |- ! 13067 | [[Жангельдин]] || 16 |- ! 13068 | [[Казанбай]] || 16 |- ! 13069 | [[Жуасбек]] || 16 |- ! 13070 | [[Дусенгали]] || 16 |- ! 13071 | [[Ердаут]] || 16 |- ! 13072 | [[Ермерей]] || 16 |- ! 13073 | [[Едиген]] || 16 |- ! 13074 | [[Әмірсана]] || 16 |- ! 13075 | [[Доснұр]] || 16 |- ! 13076 | [[Дюсембы]] || 16 |- ! 13077 | [[Даният]] || 16 |- ! 13078 | [[Ербала]] || 16 |- ! 13079 | [[Дамер]] || 16 |- ! 13080 | [[Әмір Темір]] || 16 |- ! 13081 | [[Еркехан]] || 16 |- ! 13082 | [[Давлят]] || 16 |- ! 13083 | [[Дінәлі]] || 16 |- ! 13084 | [[Ергара]] || 16 |- ! 13085 | [[Әшірбай]] || 16 |- ! 13086 | [[Ерасылбек]] || 16 |- ! 13087 | [[Даниер]] || 16 |- ! 13088 | [[Дуан]] || 16 |- ! 13089 | [[Есғали]] || 16 |- ! 13090 | [[Ерікбай]] || 16 |- ! 13091 | [[Досбулат]] || 16 |- ! 13092 | [[Ертемір]] || 16 |- ! 13093 | [[Ер-Сұлтан]] || 16 |- ! 13094 | [[Әбіл Мансур]] || 16 |- ! 13095 | [[Данияль]] || 16 |- ! 13096 | [[Ершора]] || 16 |- ! 13097 | [[Әдихан]] || 16 |- ! 13098 | [[Ернас]] || 16 |- ! 13099 | [[Дәуренбай]] || 16 |- ! 13100 | [[Ергалим]] || 16 |- ! 13101 | [[Емен]] || 16 |- ! 13102 | [[Ернұрхан]] || 16 |- ! 13103 | [[Елжасар]] || 16 |- ! 13104 | [[Ерасылан]] || 16 |- ! 13105 | [[Жадра]] || 16 |- ! 13106 | [[Әзидолла]] || 16 |- ! 13107 | [[Әлімбет]] || 16 |- ! 13108 | [[Джалгасбек]] || 16 |- ! 13109 | [[Әбдімансур]] || 16 |- ! 13110 | [[Жакслик]] || 16 |- ! 13111 | [[Есканат]] || 16 |- ! 13112 | [[Дюсенгалий]] || 16 |- ! 13113 | [[Ертұған]] || 16 |- ! 13114 | [[Ерсері]] || 16 |- ! 13115 | [[Дарбек]] || 16 |- ! 13116 | [[Әбиболла]] || 16 |- ! 13117 | [[Ертұғырыл]] || 16 |- ! 13118 | [[Әмір Сұлтан]] || 16 |- ! 13119 | [[Елиубай]] || 16 |- ! 13120 | [[Ербосин]] || 16 |- ! 13121 | [[Дайын]] || 16 |- ! 13122 | [[Ермұра]] || 16 |- ! 13123 | [[Доғдырбай]] || 16 |- ! 13124 | [[Есентугел]] || 16 |- ! 13125 | [[Дидахмет]] || 16 |- ! 13126 | [[Жалау]] || 16 |- ! 13127 | [[Ерқыран]] || 16 |- ! 13128 | [[Еснур]] || 16 |- ! 13129 | [[Еран]] || 16 |- ! 13130 | [[Есали]] || 16 |- ! 13131 | [[Елкен]] || 16 |- ! 13132 | [[Еркасим]] || 16 |- ! 13133 | [[Елконды]] || 16 |- ! 13134 | [[Егінбай]] || 16 |- ! 13135 | [[Әлмұхамет]] || 16 |- ! 13136 | [[Әл-Мұхаммед]] || 16 |- ! 13137 | [[Жаксан]] || 16 |- ! 13138 | [[Ахатжан]] || 16 |- ! 13139 | [[Асыр]] || 16 |- ! 13140 | [[Арсенбек]] || 16 |- ! 13141 | [[Бахтиярбек]] || 16 |- ! 13142 | [[Бахытжон]] || 16 |- ! 13143 | [[Ботиржон]] || 16 |- ! 13144 | [[Бекжаппар]] || 16 |- ! 13145 | [[Бериккажы]] || 16 |- ! 13146 | [[Ғаппар]] || 16 |- ! 13147 | [[Бакулан]] || 16 |- ! 13148 | [[Габдрашит]] || 16 |- ! 13149 | [[Биқожа]] || 16 |- ! 13150 | [[Бейқұт]] || 16 |- ! 13151 | [[Бекжол]] || 16 |- ! 13152 | [[Ашот]] || 16 |- ! 13153 | [[Арнольд]] || 16 |- ! 13154 | [[Болтабек]] || 16 |- ! 13155 | [[Бернард]] || 16 |- ! 13156 | [[Асемгазы]] || 16 |- ! 13157 | [[Байдолда]] || 16 |- ! 13158 | [[Асетилла]] || 16 |- ! 13159 | [[Бимаганбет]] || 16 |- ! 13160 | [[Бекбауыл]] || 16 |- ! 13161 | [[Атантай]] || 16 |- ! 13162 | [[Габдуали]] || 16 |- ! 13163 | [[Бақасыл]] || 16 |- ! 13164 | [[Аялан]] || 16 |- ! 13165 | [[Бекмағанбет]] || 16 |- ! 13166 | [[Бақнар]] || 16 |- ! 13167 | [[Аяна]] || 16 |- ! 13168 | [[Асенбай]] || 16 |- ! 13169 | [[Асылер]] || 16 |- ! 13170 | [[Аршад]] || 16 |- ! 13171 | [[Вазир]] || 16 |- ! 13172 | [[Аянби]] || 16 |- ! 13173 | [[Бимұхаммед]] || 16 |- ! 13174 | [[Батылхан]] || 16 |- ! 13175 | [[Бинар]] || 16 |- ! 13176 | [[Болтирик]] || 16 |- ! 13177 | [[Баходыр]] || 16 |- ! 13178 | [[Батыргазы]] || 16 |- ! 13179 | [[Бақбосын]] || 16 |- ! 13180 | [[Гибадулла]] || 16 |- ! 13181 | [[Бақдаурен]] || 16 |- ! 13182 | [[Боранқұл]] || 16 |- ! 13183 | [[Атхамбек]] || 16 |- ! 13184 | [[Биғалым]] || 16 |- ! 13185 | [[Бердижан]] || 16 |- ! 13186 | [[Байтуган]] || 16 |- ! 13187 | [[Бекташ]] || 16 |- ! 13188 | [[Бабабек]] || 16 |- ! 13189 | [[Абдухалық]] || 16 |- ! 13190 | [[Амир-Хан]] || 16 |- ! 13191 | [[Абдилхамит]] || 16 |- ! 13192 | [[Алек]] || 16 |- ! 13193 | [[Адилкасым]] || 16 |- ! 13194 | [[Абдиаким]] || 16 |- ! 13195 | [[Алиамир]] || 16 |- ! 13196 | [[Абу-Мансур]] || 16 |- ! 13197 | [[Абидин]] || 16 |- ! 13198 | [[Али Акбар]] || 16 |- ! 13199 | [[Ардос]] || 16 |- ! 13200 | [[Абиль-Мансур]] || 16 |- ! 13201 | [[Абдуманат]] || 16 |- ! 13202 | [[Азият]] || 16 |- ! 13203 | [[Авзал]] || 16 |- ! 13204 | [[Андижан]] || 16 |- ! 13205 | [[Альамир]] || 16 |- ! 13206 | [[Алислам]] || 16 |- ! 13207 | [[Абжами]] || 16 |- ! 13208 | [[Альхат]] || 16 |- ! 13209 | [[Ардабай]] || 16 |- ! 13210 | [[Алияс]] || 16 |- ! 13211 | [[Ардаш]] || 16 |- ! 13212 | [[Абатжан]] || 16 |- ! 13213 | [[Айян]] || 16 |- ! 13214 | [[Айтолла]] || 16 |- ! 13215 | [[Алиас]] || 16 |- ! 13216 | [[Абдуахад]] || 16 |- ! 13217 | [[Акил]] || 16 |- ! 13218 | [[Абдірахым]] || 16 |- ! 13219 | [[Ал-Фараби]] || 16 |- ! 13220 | [[Алиим]] || 16 |- ! 13221 | [[Аль Карим]] || 16 |- ! 13222 | [[Абусагит]] || 16 |- ! 13223 | [[Адылбай]] || 16 |- ! 13224 | [[Абдуталип]] || 16 |- ! 13225 | [[Али-Нур]] || 16 |- ! 13226 | [[Ансари]] || 16 |- ! 13227 | [[Азимжон]] || 16 |- ! 13228 | [[Амар]] || 16 |- ! 13229 | [[Альмырза]] || 16 |- ! 13230 | [[Акжаик]] || 16 |- ! 13231 | [[Адилби]] || 16 |- ! 13232 | [[Айнаддин]] || 16 |- ! 13233 | [[Акром]] || 16 |- ! 13234 | [[Айқан]] || 16 |- ! 13235 | [[Айтали]] || 16 |- ! 13236 | [[Абдысамат]] || 16 |- ! 13237 | [[Арден]] || 16 |- ! 13238 | [[Азырхан]] || 16 |- ! 13239 | [[Аззам]] || 16 |- ! 13240 | [[Абдалим]] || 16 |- ! 13241 | [[Абилхас]] || 16 |- ! 13242 | [[Али-Ахмед]] || 16 |- ! 13243 | [[Айят]] || 16 |- ! 13244 | [[Абдумаулен]] || 16 |- ! 13245 | [[Апсамат]] || 16 |- ! 13246 | [[Айтмұхамбет]] || 16 |- ! 13247 | [[Тусипхан]] || 15 |- ! 13248 | [[Юсуфбек]] || 15 |- ! 13249 | [[Шерикбай]] || 15 |- ! 13250 | [[Шегендык]] || 15 |- ! 13251 | [[Халимжан]] || 15 |- ! 13252 | [[Тохтабай]] || 15 |- ! 13253 | [[Хожагелди]] || 15 |- ! 13254 | [[Халыбек]] || 15 |- ! 13255 | [[Шамгун]] || 15 |- ! 13256 | [[Толхын]] || 15 |- ! 13257 | [[Шыналы]] || 15 |- ! 13258 | [[Шералхан]] || 15 |- ! 13259 | [[Фазлиддин]] || 15 |- ! 13260 | [[Хадыр]] || 15 |- ! 13261 | [[Туганбек]] || 15 |- ! 13262 | [[Шохзод]] || 15 |- ! 13263 | [[Турагул]] || 15 |- ! 13264 | [[Тұрақ]] || 15 |- ! 13265 | [[Уайыс]] || 15 |- ! 13266 | [[Хансеит]] || 15 |- ! 13267 | [[Шәкірат]] || 15 |- ! 13268 | [[Туреахмет]] || 15 |- ! 13269 | [[Тұмарбек]] || 15 |- ! 13270 | [[Шерәли]] || 15 |- ! 13271 | [[Ямин]] || 15 |- ! 13272 | [[Түймебек]] || 15 |- ! 13273 | [[Ұланғасыр]] || 15 |- ! 13274 | [[Халыбай]] || 15 |- ! 13275 | [[Шангерей]] || 15 |- ! 13276 | [[Шалхарбай]] || 15 |- ! 13277 | [[Шаухат]] || 15 |- ! 13278 | [[Тыныш]] || 15 |- ! 13279 | [[Үсенбек]] || 15 |- ! 13280 | [[Ульфат]] || 15 |- ! 13281 | [[Турсин]] || 15 |- ! 13282 | [[Худойберди]] || 15 |- ! 13283 | [[Урисбек]] || 15 |- ! 13284 | [[Түймехан]] || 15 |- ! 13285 | [[Юлиан]] || 15 |- ! 13286 | [[Торекан]] || 15 |- ! 13287 | [[Шолпанбай]] || 15 |- ! 13288 | [[Урдабай]] || 15 |- ! 13289 | [[Эломон]] || 15 |- ! 13290 | [[Шнайбек]] || 15 |- ! 13291 | [[Уранбек]] || 15 |- ! 13292 | [[Төретай]] || 15 |- ! 13293 | [[Шонай]] || 15 |- ! 13294 | [[Томас]] || 15 |- ! 13295 | [[Толысбай]] || 15 |- ! 13296 | [[Толжан]] || 15 |- ! 13297 | [[Фахридин]] || 15 |- ! 13298 | [[Турибек]] || 15 |- ! 13299 | [[Хасанғали]] || 15 |- ! 13300 | [[Торсан]] || 15 |- ! 13301 | [[Уалкан]] || 15 |- ! 13302 | [[Шойынбай]] || 15 |- ! 13303 | [[Ясинжан]] || 15 |- ! 13304 | [[Түлек]] || 15 |- ! 13305 | [[Ынта]] || 15 |- ! 13306 | [[Шукурулла]] || 15 |- ! 13307 | [[Эльмурод]] || 15 |- ! 13308 | [[Хайреден]] || 15 |- ! 13309 | [[Ясынжан]] || 15 |- ! 13310 | [[Тохтахун]] || 15 |- ! 13311 | [[Турекелди]] || 15 |- ! 13312 | [[Тореби]] || 15 |- ! 13313 | [[Хасим]] || 15 |- ! 13314 | [[Турдахун]] || 15 |- ! 13315 | [[Тұрман]] || 15 |- ! 13316 | [[Тәжіхан]] || 15 |- ! 13317 | [[Тагайбай]] || 15 |- ! 13318 | [[Сұлтанқазы]] || 15 |- ! 13319 | [[Сахыбек]] || 15 |- ! 13320 | [[Талгатбай]] || 15 |- ! 13321 | [[Саядил]] || 15 |- ! 13322 | [[Тілекберді]] || 15 |- ! 13323 | [[Сагитбек]] || 15 |- ! 13324 | [[Самбай]] || 15 |- ! 13325 | [[Розимурод]] || 15 |- ! 13326 | [[Тайрхан]] || 15 |- ! 13327 | [[Сеиткерим]] || 15 |- ! 13328 | [[Сабыркул]] || 15 |- ! 13329 | [[Сагыналы]] || 15 |- ! 13330 | [[Тилеухабыл]] || 15 |- ! 13331 | [[Сағындык]] || 15 |- ! 13332 | [[Тоқтамұрат]] || 15 |- ! 13333 | [[Рахымгазы]] || 15 |- ! 13334 | [[Салькен]] || 15 |- ! 13335 | [[Сейткәрім]] || 15 |- ! 13336 | [[Сьезбек]] || 15 |- ! 13337 | [[Семба]] || 15 |- ! 13338 | [[Тажи]] || 15 |- ! 13339 | [[Семгали]] || 15 |- ! 13340 | [[Таланыт]] || 15 |- ! 13341 | [[Семей]] || 15 |- ! 13342 | [[Таниржан]] || 15 |- ! 13343 | [[Руслам]] || 15 |- ! 13344 | [[Темирхон]] || 15 |- ! 13345 | [[Серикгалий]] || 15 |- ! 13346 | [[Тилекжан]] || 15 |- ! 13347 | [[Рустембай]] || 15 |- ! 13348 | [[Сатимбек]] || 15 |- ! 13349 | [[Серикмурат]] || 15 |- ! 13350 | [[Тлеугалий]] || 15 |- ! 13351 | [[Рахимберген]] || 15 |- ! 13352 | [[Салыкжан]] || 15 |- ! 13353 | [[Серіғали]] || 15 |- ! 13354 | [[Сұлтанқожа]] || 15 |- ! 13355 | [[Сайдилла]] || 15 |- ! 13356 | [[Сыржан]] || 15 |- ! 13357 | [[Сайкен]] || 15 |- ! 13358 | [[Сырымби]] || 15 |- ! 13359 | [[Сәрсенәлі]] || 15 |- ! 13360 | [[Табыл]] || 15 |- ! 13361 | [[Сәрсенхан]] || 15 |- ! 13362 | [[Таганбай]] || 15 |- ! 13363 | [[Сайляубек]] || 15 |- ! 13364 | [[Сабеткан]] || 15 |- ! 13365 | [[Рушан]] || 15 |- ! 13366 | [[Талан]] || 15 |- ! 13367 | [[Силыхан]] || 15 |- ! 13368 | [[Талапкан]] || 15 |- ! 13369 | [[Скендер]] || 15 |- ! 13370 | [[Талет]] || 15 |- ! 13371 | [[Сламкул]] || 15 |- ! 13372 | [[Тегисбай]] || 15 |- ! 13373 | [[Слан]] || 15 |- ! 13374 | [[Сарибай]] || 15 |- ! 13375 | [[Созақбай]] || 15 |- ! 13376 | [[Сарсентай]] || 15 |- ! 13377 | [[Солтанхан]] || 15 |- ! 13378 | [[Сарыбек]] || 15 |- ! 13379 | [[Сталбек]] || 15 |- ! 13380 | [[Тилеп]] || 15 |- ! 13381 | [[Стефан]] || 15 |- ! 13382 | [[Тимургали]] || 15 |- ! 13383 | [[Суинбек]] || 15 |- ! 13384 | [[Тілебалды]] || 15 |- ! 13385 | [[Сунат]] || 15 |- ! 13386 | [[Сагатпек]] || 15 |- ! 13387 | [[Сухан]] || 15 |- ! 13388 | [[Тоғызбай]] || 15 |- ! 13389 | [[Сүйін]] || 15 |- ! 13390 | [[Толганбай]] || 15 |- ! 13391 | [[Сахий]] || 15 |- ! 13392 | [[Саловат]] || 15 |- ! 13393 | [[Мырзаберген]] || 15 |- ! 13394 | [[Нұрәкім]] || 15 |- ! 13395 | [[Нұрәди]] || 15 |- ! 13396 | [[Отангазы]] || 15 |- ! 13397 | [[Нурмахамат]] || 15 |- ! 13398 | [[Пирмахан]] || 15 |- ! 13399 | [[Нұрмұқамбет]] || 15 |- ! 13400 | [[Мусин]] || 15 |- ! 13401 | [[Мухамат]] || 15 |- ! 13402 | [[Пазил]] || 15 |- ! 13403 | [[Пердабай]] || 15 |- ! 13404 | [[Нурлыкан]] || 15 |- ! 13405 | [[Мұқаметәли]] || 15 |- ! 13406 | [[Нурлыкасым]] || 15 |- ! 13407 | [[Омуржан]] || 15 |- ! 13408 | [[Мұқтарбек]] || 15 |- ! 13409 | [[Откирбек]] || 15 |- ! 13410 | [[Мусиркеп]] || 15 |- ! 13411 | [[Мухамедкалий]] || 15 |- ! 13412 | [[Озбекбай]] || 15 |- ! 13413 | [[Нұржарқын]] || 15 |- ! 13414 | [[Назарәли]] || 15 |- ! 13415 | [[Расыл]] || 15 |- ! 13416 | [[Нурмахамет]] || 15 |- ! 13417 | [[Мустақим]] || 15 |- ! 13418 | [[Нағыз]] || 15 |- ! 13419 | [[Орақбай]] || 15 |- ! 13420 | [[Мұнарбек]] || 15 |- ! 13421 | [[Нұртұған]] || 15 |- ! 13422 | [[Нәдірбек]] || 15 |- ! 13423 | [[Өтеғали]] || 15 |- ! 13424 | [[Нусупкан]] || 15 |- ! 13425 | [[Нуркалык]] || 15 |- ! 13426 | [[Нұрясин]] || 15 |- ! 13427 | [[Нуримбет]] || 15 |- ! 13428 | [[Нусупхан]] || 15 |- ! 13429 | [[Мусулманбек]] || 15 |- ! 13430 | [[Мухтасар]] || 15 |- ! 13431 | [[Нұрсылтан]] || 15 |- ! 13432 | [[Насипбай]] || 15 |- ! 13433 | [[Наурызали]] || 15 |- ! 13434 | [[Омиркул]] || 15 |- ! 13435 | [[Науат]] || 15 |- ! 13436 | [[Пшенбай]] || 15 |- ! 13437 | [[Оспандияр]] || 15 |- ! 13438 | [[Палуан]] || 15 |- ! 13439 | [[Нышанғали]] || 15 |- ! 13440 | [[Одилжон]] || 15 |- ! 13441 | [[Мыңбол]] || 15 |- ! 13442 | [[Нақып]] || 15 |- ! 13443 | [[Орынбас]] || 15 |- ! 13444 | [[Нажат]] || 15 |- ! 13445 | [[Остап]] || 15 |- ! 13446 | [[Нураян]] || 15 |- ! 13447 | [[Мұқаметхан]] || 15 |- ! 13448 | [[Назыбек]] || 15 |- ! 13449 | [[Омиргалы]] || 15 |- ! 13450 | [[Рамаш]] || 15 |- ! 13451 | [[Мухамеддияр]] || 15 |- ! 13452 | [[Нұрмұхаммедәлі]] || 15 |- ! 13453 | [[Нурадыл]] || 15 |- ! 13454 | [[Нура]] || 15 |- ! 13455 | [[Наджибулла]] || 15 |- ! 13456 | [[Орыналы]] || 15 |- ! 13457 | [[Нур Ислам]] || 15 |- ! 13458 | [[Мұхамеддияр]] || 15 |- ! 13459 | [[Ниязали]] || 15 |- ! 13460 | [[Нуркенже]] || 15 |- ! 13461 | [[Өтеп]] || 15 |- ! 13462 | [[Муталлап]] || 15 |- ! 13463 | [[Нурсапар]] || 15 |- ! 13464 | [[Нұргелды]] || 15 |- ! 13465 | [[Нурулан]] || 15 |- ! 13466 | [[Нұрмухаммет]] || 15 |- ! 13467 | [[Нуртуре]] || 15 |- ! 13468 | [[Нұрсайн]] || 15 |- ! 13469 | [[Мендикул]] || 15 |- ! 13470 | [[Қызырәлі]] || 15 |- ! 13471 | [[Миирбек]] || 15 |- ! 13472 | [[Маджид]] || 15 |- ! 13473 | [[Кунберген]] || 15 |- ! 13474 | [[Кинжибай]] || 15 |- ! 13475 | [[Мердан]] || 15 |- ! 13476 | [[Майдабек]] || 15 |- ! 13477 | [[Кызыркан]] || 15 |- ! 13478 | [[Кәмілжан]] || 15 |- ! 13479 | [[Мохамед]] || 15 |- ! 13480 | [[Куптлеу]] || 15 |- ! 13481 | [[Қуанай]] || 15 |- ! 13482 | [[Майхан]] || 15 |- ! 13483 | [[Күзембай]] || 15 |- ! 13484 | [[Колдибек]] || 15 |- ! 13485 | [[Метин]] || 15 |- ! 13486 | [[Мақсатхан]] || 15 |- ! 13487 | [[Мирад]] || 15 |- ! 13488 | [[Малика]] || 15 |- ! 13489 | [[Мирсултан]] || 15 |- ! 13490 | [[Куаткали]] || 15 |- ! 13491 | [[Молжигит]] || 15 |- ! 13492 | [[Қалдыхан]] || 15 |- ! 13493 | [[Кунапия]] || 15 |- ! 13494 | [[Маралтай]] || 15 |- ! 13495 | [[Косбай]] || 15 |- ! 13496 | [[Мараткали]] || 15 |- ! 13497 | [[Менгдибай]] || 15 |- ! 13498 | [[Қалкен]] || 15 |- ! 13499 | [[Кожатай]] || 15 |- ! 13500 | [[Марик]] || 15 |- ! 13501 | [[Мерат]] || 15 |- ! 13502 | [[Кудратилла]] || 15 |- ! 13503 | [[Меркибай]] || 15 |- ! 13504 | [[Конусбек]] || 15 |- ! 13505 | [[Құндызбек]] || 15 |- ! 13506 | [[Коныр]] || 15 |- ! 13507 | [[Минур]] || 15 |- ! 13508 | [[Маутказы]] || 15 |- ! 13509 | [[Мирамғали]] || 15 |- ! 13510 | [[Қарсыбай]] || 15 |- ! 13511 | [[Көпболсын]] || 15 |- ! 13512 | [[Махир]] || 15 |- ! 13513 | [[Михрат]] || 15 |- ! 13514 | [[Махсатхан]] || 15 |- ! 13515 | [[Қызырхан]] || 15 |- ! 13516 | [[Меделбай]] || 15 |- ! 13517 | [[Молшылык]] || 15 |- ! 13518 | [[Меден]] || 15 |- ! 13519 | [[Мугалбек]] || 15 |- ! 13520 | [[Коркытбай]] || 15 |- ! 13521 | [[Мурза]] || 15 |- ! 13522 | [[Мусали]] || 15 |- ! 13523 | [[Мурзакан]] || 15 |- ! 13524 | [[Кууаныш]] || 15 |- ! 13525 | [[Қорқыт]] || 15 |- ! 13526 | [[Иманхан]] || 15 |- ! 13527 | [[Кастай]] || 15 |- ! 13528 | [[Ижан]] || 15 |- ! 13529 | [[Зикен]] || 15 |- ! 13530 | [[Келімберді]] || 15 |- ! 13531 | [[Жарилкап]] || 15 |- ! 13532 | [[Зафаржан]] || 15 |- ! 13533 | [[Илескен]] || 15 |- ! 13534 | [[Зайнолла]] || 15 |- ! 13535 | [[Ирик]] || 15 |- ! 13536 | [[Каукен]] || 15 |- ! 13537 | [[Жолжақсы]] || 15 |- ! 13538 | [[Жанисбек]] || 15 |- ! 13539 | [[Калимолла]] || 15 |- ! 13540 | [[Кенжекара]] || 15 |- ! 13541 | [[Илһам]] || 15 |- ! 13542 | [[Караша]] || 15 |- ! 13543 | [[Жолмагамбет]] || 15 |- ! 13544 | [[Зерипбай]] || 15 |- ! 13545 | [[Ирхан]] || 15 |- ! 13546 | [[Итемген]] || 15 |- ! 13547 | [[Иршат]] || 15 |- ! 13548 | [[Зайырхан]] || 15 |- ! 13549 | [[Калназар]] || 15 |- ! 13550 | [[Кайрды]] || 15 |- ! 13551 | [[Жангалы]] || 15 |- ! 13552 | [[Изетулла]] || 15 |- ! 13553 | [[Зияхан]] || 15 |- ! 13554 | [[Заңғархан]] || 15 |- ! 13555 | [[Кадилбек]] || 15 |- ! 13556 | [[Заркум]] || 15 |- ! 13557 | [[Жаныбай]] || 15 |- ! 13558 | [[Кабдол]] || 15 |- ! 13559 | [[Жанайхан]] || 15 |- ! 13560 | [[Жемисбек]] || 15 |- ! 13561 | [[Камкор]] || 15 |- ! 13562 | [[Каржаубек]] || 15 |- ! 13563 | [[Зухрап]] || 15 |- ! 13564 | [[Карипулла]] || 15 |- ! 13565 | [[Жигербек]] || 15 |- ! 13566 | [[Жантимир]] || 15 |- ! 13567 | [[Зиннат]] || 15 |- ! 13568 | [[Исфандияр]] || 15 |- ! 13569 | [[Камшибай]] || 15 |- ! 13570 | [[Жолберген]] || 15 |- ! 13571 | [[Жуанышбек]] || 15 |- ! 13572 | [[Жанак]] || 15 |- ! 13573 | [[Исентай]] || 15 |- ! 13574 | [[Кайргалий]] || 15 |- ! 13575 | [[Жұманұр]] || 15 |- ! 13576 | [[Зиялы]] || 15 |- ! 13577 | [[Ильнұр]] || 15 |- ! 13578 | [[Жанту]] || 15 |- ! 13579 | [[Кажкен]] || 15 |- ! 13580 | [[Жумасерик]] || 15 |- ! 13581 | [[Жұмәлі]] || 15 |- ! 13582 | [[Зангарбек]] || 15 |- ! 13583 | [[Жансат]] || 15 |- ! 13584 | [[Жарбосын]] || 15 |- ! 13585 | [[Ибадилда]] || 15 |- ! 13586 | [[Жаскелен]] || 15 |- ! 13587 | [[Капалбай]] || 15 |- ! 13588 | [[Жолдибай]] || 15 |- ! 13589 | [[Зоир]] || 15 |- ! 13590 | [[Каламгали]] || 15 |- ! 13591 | [[Каппарбек]] || 15 |- ! 13592 | [[Жунисали]] || 15 |- ! 13593 | [[Капыш]] || 15 |- ! 13594 | [[Калдыкул]] || 15 |- ! 13595 | [[Жамгырбай]] || 15 |- ! 13596 | [[Жексенғали]] || 15 |- ! 13597 | [[Жиентай]] || 15 |- ! 13598 | [[Жаннияз]] || 15 |- ! 13599 | [[Исматолла]] || 15 |- ! 13600 | [[Жамит]] || 15 |- ! 13601 | [[Жалайыр]] || 15 |- ! 13602 | [[Әркен]] || 15 |- ! 13603 | [[Дәулетқан]] || 15 |- ! 13604 | [[Ерзак]] || 15 |- ! 13605 | [[Ерғалы]] || 15 |- ! 13606 | [[Әл-Қасым]] || 15 |- ! 13607 | [[Әуен]] || 15 |- ! 13608 | [[Ермеккалий]] || 15 |- ! 13609 | [[Есқара]] || 15 |- ! 13610 | [[Ғұсман]] || 15 |- ! 13611 | [[Далияр]] || 15 |- ! 13612 | [[Әлтарази]] || 15 |- ! 13613 | [[Ертүрік]] || 15 |- ! 13614 | [[Әлтәйір]] || 15 |- ! 13615 | [[Динмурат]] || 15 |- ! 13616 | [[Досулан]] || 15 |- ! 13617 | [[Дайыржан]] || 15 |- ! 13618 | [[Дунес]] || 15 |- ! 13619 | [[Әли-Имран]] || 15 |- ! 13620 | [[Ермурза]] || 15 |- ! 13621 | [[Дүйсембек]] || 15 |- ! 13622 | [[Даниярхан]] || 15 |- ! 13623 | [[Ділмухамед]] || 15 |- ! 13624 | [[Ерсалим]] || 15 |- ! 13625 | [[Жагслаг]] || 15 |- ! 13626 | [[Елбатыр]] || 15 |- ! 13627 | [[Әбубакир]] || 15 |- ! 13628 | [[Әлиқожа]] || 15 |- ! 13629 | [[Дали]] || 15 |- ! 13630 | [[Жакуда]] || 15 |- ! 13631 | [[Даулетьяр]] || 15 |- ! 13632 | [[Гилимбек]] || 15 |- ! 13633 | [[Әмір-Хан]] || 15 |- ! 13634 | [[Диннур]] || 15 |- ! 13635 | [[Есендос]] || 15 |- ! 13636 | [[Әмирхан]] || 15 |- ! 13637 | [[Дильшод]] || 15 |- ! 13638 | [[Әшімбек]] || 15 |- ! 13639 | [[Әләзиз]] || 15 |- ! 13640 | [[Ғиният]] || 15 |- ! 13641 | [[Ердуман]] || 15 |- ! 13642 | [[Досымкан]] || 15 |- ! 13643 | [[Еркінтай]] || 15 |- ! 13644 | [[Ерәлім]] || 15 |- ! 13645 | [[Доскелді]] || 15 |- ! 13646 | [[Джумадулла]] || 15 |- ! 13647 | [[Ертисбай]] || 15 |- ! 13648 | [[Ерженис]] || 15 |- ! 13649 | [[Гылымжан]] || 15 |- ! 13650 | [[Әбдіғапар]] || 15 |- ! 13651 | [[Есболған]] || 15 |- ! 13652 | [[Ескаир]] || 15 |- ! 13653 | [[Ешмуханбет]] || 15 |- ! 13654 | [[Дилмухан]] || 15 |- ! 13655 | [[Добрыня]] || 15 |- ! 13656 | [[Дуисенгали]] || 15 |- ! 13657 | [[Ельдияр]] || 15 |- ! 13658 | [[Дарин]] || 15 |- ! 13659 | [[Гулмирза]] || 15 |- ! 13660 | [[Әділетбек]] || 15 |- ! 13661 | [[Бұхар]] || 15 |- ! 13662 | [[Атамекен]] || 15 |- ! 13663 | [[Асанкул]] || 15 |- ! 13664 | [[Бериктай]] || 15 |- ! 13665 | [[Берикпай]] || 15 |- ! 13666 | [[Божбанбай]] || 15 |- ! 13667 | [[Битас]] || 15 |- ! 13668 | [[Бозжан]] || 15 |- ! 13669 | [[Атирхан]] || 15 |- ! 13670 | [[Арманали]] || 15 |- ! 13671 | [[Бурабек]] || 15 |- ! 13672 | [[Атакозы]] || 15 |- ! 13673 | [[Байтурсун]] || 15 |- ! 13674 | [[Арманда]] || 15 |- ! 13675 | [[Бейсентай]] || 15 |- ! 13676 | [[Аскаралы]] || 15 |- ! 13677 | [[Бувайсар]] || 15 |- ! 13678 | [[Бактиар]] || 15 |- ! 13679 | [[Баласағұн]] || 15 |- ! 13680 | [[Бериктас]] || 15 |- ! 13681 | [[Бек Али]] || 15 |- ! 13682 | [[Бахыткельды]] || 15 |- ! 13683 | [[Гапар]] || 15 |- ! 13684 | [[Бектау]] || 15 |- ! 13685 | [[Атырау]] || 15 |- ! 13686 | [[Володя]] || 15 |- ! 13687 | [[Балгинбек]] || 15 |- ! 13688 | [[Бавуржан]] || 15 |- ! 13689 | [[Ашкен]] || 15 |- ! 13690 | [[Бахтай]] || 15 |- ! 13691 | [[Бегімбай]] || 15 |- ! 13692 | [[Бактигерей]] || 15 |- ! 13693 | [[Атагулла]] || 15 |- ! 13694 | [[Бегеш]] || 15 |- ! 13695 | [[Бектурлы]] || 15 |- ! 13696 | [[Бектемур]] || 15 |- ! 13697 | [[Ғалимжан]] || 15 |- ! 13698 | [[Асухан]] || 15 |- ! 13699 | [[Галымгазы]] || 15 |- ! 13700 | [[Барзани]] || 15 |- ! 13701 | [[Бугембай]] || 15 |- ! 13702 | [[Байқозы]] || 15 |- ! 13703 | [[Бекұзақ]] || 15 |- ! 13704 | [[Баратжан]] || 15 |- ! 13705 | [[Балауса]] || 15 |- ! 13706 | [[Байтабын]] || 15 |- ! 13707 | [[Ашикбай]] || 15 |- ! 13708 | [[Байарыстан]] || 15 |- ! 13709 | [[Булек]] || 15 |- ! 13710 | [[Базан]] || 15 |- ! 13711 | [[Асқанбек]] || 15 |- ! 13712 | [[Бигалий]] || 15 |- ! 13713 | [[Бигелды]] || 15 |- ! 13714 | [[Бакберсин]] || 15 |- ! 13715 | [[Балгаш]] || 15 |- ! 13716 | [[Берекебай]] || 15 |- ! 13717 | [[Білімхан]] || 15 |- ! 13718 | [[Бекжанат]] || 15 |- ! 13719 | [[Бекберді]] || 15 |- ! 13720 | [[Арыкбай]] || 15 |- ! 13721 | [[Багыберген]] || 15 |- ! 13722 | [[Бөрібек]] || 15 |- ! 13723 | [[Бакзат]] || 15 |- ! 13724 | [[Балталы]] || 15 |- ! 13725 | [[Арзубек]] || 15 |- ! 13726 | [[Альсамир]] || 15 |- ! 13727 | [[Амур]] || 15 |- ! 13728 | [[Анна]] || 15 |- ! 13729 | [[Алгашбек]] || 15 |- ! 13730 | [[Актілек]] || 15 |- ! 13731 | [[Абдиали]] || 15 |- ! 13732 | [[Аннұр]] || 15 |- ! 13733 | [[Амангерей]] || 15 |- ! 13734 | [[Айнұр]] || 15 |- ! 13735 | [[Алаудин]] || 15 |- ! 13736 | [[Абдужамил]] || 15 |- ! 13737 | [[Агытай]] || 15 |- ! 13738 | [[Абилькаир]] || 15 |- ! 13739 | [[Абдыкадир]] || 15 |- ! 13740 | [[Абдуссәләм]] || 15 |- ! 13741 | [[Абілхан]] || 15 |- ! 13742 | [[Ажмурат]] || 15 |- ! 13743 | [[Амансерік]] || 15 |- ! 13744 | [[Айнатдин]] || 15 |- ! 13745 | [[Абды]] || 15 |- ! 13746 | [[Айткалы]] || 15 |- ! 13747 | [[Абдираш]] || 15 |- ! 13748 | [[Аманказы]] || 15 |- ! 13749 | [[Акмурад]] || 15 |- ! 13750 | [[Агзамбек]] || 15 |- ! 13751 | [[Адилер]] || 15 |- ! 13752 | [[Абдіқадыр]] || 15 |- ! 13753 | [[Алашбай]] || 15 |- ! 13754 | [[Абдулқасым]] || 15 |- ! 13755 | [[Абатхан]] || 15 |- ! 13756 | [[Аманболсын]] || 15 |- ! 13757 | [[Абдреш]] || 15 |- ! 13758 | [[Алкам]] || 15 |- ! 13759 | [[Арасан]] || 15 |- ! 13760 | [[Айсүгір]] || 15 |- ! 13761 | [[Абдулбари]] || 15 |- ! 13762 | [[Абдикаим]] || 15 |- ! 13763 | [[Арбол]] || 15 |- ! 13764 | [[Абдигалым]] || 15 |- ! 13765 | [[Абутали]] || 15 |- ! 13766 | [[Алимдар]] || 15 |- ! 13767 | [[Адилан]] || 15 |- ! 13768 | [[Абдухалим]] || 15 |- ! 13769 | [[Алмамбет]] || 15 |- ! 13770 | [[Акселеу]] || 15 |- ! 13771 | [[Айбарбек]] || 15 |- ! 13772 | [[Алкей]] || 15 |- ! 13773 | [[Абдулхади]] || 15 |- ! 13774 | [[Абдисеит]] || 15 |- ! 13775 | [[Алеша]] || 15 |- ! 13776 | [[Абилдахан]] || 15 |- ! 13777 | [[Абу Али]] || 15 |- ! 13778 | [[Алға]] || 15 |- ! 13779 | [[Аврам]] || 15 |- ! 13780 | [[Абдур Рахман]] || 15 |- ! 13781 | [[Ағахан]] || 15 |- ! 13782 | [[Авенир]] || 15 |- ! 13783 | [[Ангар]] || 15 |- ! 13784 | [[Азизжон]] || 15 |- ! 13785 | [[Айтақын]] || 15 |- ! 13786 | [[Айбазар]] || 15 |- ! 13787 | [[Ақсауыт]] || 15 |- ! 13788 | [[Акильбек]] || 15 |- ! 13789 | [[Абдулаким]] || 15 |- ! 13790 | [[Абдукамал]] || 15 |- ! 13791 | [[Азирбек]] || 15 |- ! 13792 | [[Аганас]] || 15 |- ! 13793 | [[Алигер]] || 15 |- ! 13794 | [[Адиз]] || 15 |- ! 13795 | [[Арас]] || 15 |- ! 13796 | [[Аристарх]] || 15 |- ! 13797 | [[Абек]] || 15 |- ! 13798 | [[Абу-Бакир]] || 15 |- ! 13799 | [[Ағайдар]] || 15 |- ! 13800 | [[Абыш]] || 15 |- ! 13801 | [[Хансері]] || 14 |- ! 13802 | [[Ханза]] || 14 |- ! 13803 | [[Шарипкали]] || 14 |- ! 13804 | [[Эдиге]] || 14 |- ! 13805 | [[Шортан]] || 14 |- ! 13806 | [[Шаттан]] || 14 |- ! 13807 | [[Шалабек]] || 14 |- ! 13808 | [[Толепбай]] || 14 |- ! 13809 | [[Хамидин]] || 14 |- ! 13810 | [[Шығыс]] || 14 |- ! 13811 | [[Ыдырыш]] || 14 |- ! 13812 | [[Шарафуддин]] || 14 |- ! 13813 | [[Шакан]] || 14 |- ! 13814 | [[Хурсанд]] || 14 |- ! 13815 | [[Фаиль]] || 14 |- ! 13816 | [[Шафих]] || 14 |- ! 13817 | [[Шамси]] || 14 |- ! 13818 | [[Шахмарал]] || 14 |- ! 13819 | [[Труспек]] || 14 |- ! 13820 | [[Хази]] || 14 |- ! 13821 | [[Хожагали]] || 14 |- ! 13822 | [[Хасанбек]] || 14 |- ! 13823 | [[Хожаназар]] || 14 |- ! 13824 | [[Умырбек]] || 14 |- ! 13825 | [[Эсенбай]] || 14 |- ! 13826 | [[Элизар]] || 14 |- ! 13827 | [[Юлдашбек]] || 14 |- ! 13828 | [[Элисар]] || 14 |- ! 13829 | [[Ырымбек]] || 14 |- ! 13830 | [[Туркестан]] || 14 |- ! 13831 | [[Хаджимукан]] || 14 |- ! 13832 | [[Шах Ислам]] || 14 |- ! 13833 | [[Худабай]] || 14 |- ! 13834 | [[Тыныштықбай]] || 14 |- ! 13835 | [[Ханәділ]] || 14 |- ! 13836 | [[Торахан]] || 14 |- ! 13837 | [[Шадат]] || 14 |- ! 13838 | [[Эльвин]] || 14 |- ! 13839 | [[Халжигит]] || 14 |- ! 13840 | [[Чайзада]] || 14 |- ! 13841 | [[Турекан]] || 14 |- ! 13842 | [[Тұрсынтай]] || 14 |- ! 13843 | [[Шамшатдин]] || 14 |- ! 13844 | [[Ченгиз]] || 14 |- ! 13845 | [[Тулибай]] || 14 |- ! 13846 | [[Турымтай]] || 14 |- ! 13847 | [[Улжас]] || 14 |- ! 13848 | [[Усманали]] || 14 |- ! 13849 | [[Тюлютай]] || 14 |- ! 13850 | [[Шинали]] || 14 |- ! 13851 | [[Тулепкали]] || 14 |- ! 13852 | [[Шинасил]] || 14 |- ! 13853 | [[Шекерхан]] || 14 |- ! 13854 | [[Хамдан]] || 14 |- ! 13855 | [[Тоян]] || 14 |- ! 13856 | [[Шахбоз]] || 14 |- ! 13857 | [[Тургай]] || 14 |- ! 13858 | [[Толибек]] || 14 |- ! 13859 | [[Туменбай]] || 14 |- ! 13860 | [[Халдыбай]] || 14 |- ! 13861 | [[Хан Керей]] || 14 |- ! 13862 | [[Топжар]] || 14 |- ! 13863 | [[Хуандых]] || 14 |- ! 13864 | [[Хибат]] || 14 |- ! 13865 | [[Уалит]] || 14 |- ! 13866 | [[Утеубай]] || 14 |- ! 13867 | [[Хадылбек]] || 14 |- ! 13868 | [[Шабан]] || 14 |- ! 13869 | [[Турспек]] || 14 |- ! 13870 | [[Шынтай]] || 14 |- ! 13871 | [[Улбек]] || 14 |- ! 13872 | [[Хамиджан]] || 14 |- ! 13873 | [[Сагиджан]] || 14 |- ! 13874 | [[Сатар]] || 14 |- ! 13875 | [[Субхан]] || 14 |- ! 13876 | [[Сейфулин]] || 14 |- ! 13877 | [[Саткул]] || 14 |- ! 13878 | [[Сайлав]] || 14 |- ! 13879 | [[Сейтсултан]] || 14 |- ! 13880 | [[Салых]] || 14 |- ! 13881 | [[Тилебалды]] || 14 |- ! 13882 | [[Серхат]] || 14 |- ! 13883 | [[Салдатхан]] || 14 |- ! 13884 | [[Самай]] || 14 |- ! 13885 | [[Рахметолда]] || 14 |- ! 13886 | [[Сәми]] || 14 |- ! 13887 | [[Сафа]] || 14 |- ! 13888 | [[Рахимкул]] || 14 |- ! 13889 | [[Сейтбатал]] || 14 |- ! 13890 | [[Светлана]] || 14 |- ! 13891 | [[Тәлім]] || 14 |- ! 13892 | [[Садувакас]] || 14 |- ! 13893 | [[Суйнбек]] || 14 |- ! 13894 | [[Т]] || 14 |- ! 13895 | [[Сагатай]] || 14 |- ! 13896 | [[Сәттібай]] || 14 |- ! 13897 | [[Тиыштыкбай]] || 14 |- ! 13898 | [[Сейітмұрат]] || 14 |- ! 13899 | [[Сайан]] || 14 |- ! 13900 | [[Силам]] || 14 |- ! 13901 | [[Салихат]] || 14 |- ! 13902 | [[Сабержан]] || 14 |- ! 13903 | [[Сейтмұрат]] || 14 |- ! 13904 | [[Рубен]] || 14 |- ! 13905 | [[Токтаубай]] || 14 |- ! 13906 | [[Ситжан]] || 14 |- ! 13907 | [[Толганбек]] || 14 |- ! 13908 | [[Таиыр]] || 14 |- ! 13909 | [[Тенгизбай]] || 14 |- ! 13910 | [[Саммитхан]] || 14 |- ! 13911 | [[Суендык]] || 14 |- ! 13912 | [[Семейбай]] || 14 |- ! 13913 | [[Сегізбай]] || 14 |- ! 13914 | [[Сейсеналы]] || 14 |- ! 13915 | [[Тилекберди]] || 14 |- ! 13916 | [[Сергаза]] || 14 |- ! 13917 | [[Режепбай]] || 14 |- ! 13918 | [[Слямгали]] || 14 |- ! 13919 | [[Сатбалды]] || 14 |- ! 13920 | [[Сержанали]] || 14 |- ! 13921 | [[Резван]] || 14 |- ! 13922 | [[Сержанәлі]] || 14 |- ! 13923 | [[Сейдрахман]] || 14 |- ! 13924 | [[Союз]] || 14 |- ! 13925 | [[Суттибай]] || 14 |- ! 13926 | [[Тасбау]] || 14 |- ! 13927 | [[Суфьян]] || 14 |- ! 13928 | [[Тасқынбай]] || 14 |- ! 13929 | [[Сагдан]] || 14 |- ! 13930 | [[Тастай]] || 14 |- ! 13931 | [[Сагжан]] || 14 |- ! 13932 | [[Таттимбек]] || 14 |- ! 13933 | [[Тлеукеш]] || 14 |- ! 13934 | [[Таурбай]] || 14 |- ! 13935 | [[Саулембек]] || 14 |- ! 13936 | [[Сакрат]] || 14 |- ! 13937 | [[Токмагамбет]] || 14 |- ! 13938 | [[Срайл]] || 14 |- ! 13939 | [[Рият]] || 14 |- ! 13940 | [[Телеубай]] || 14 |- ! 13941 | [[Сафиулла]] || 14 |- ! 13942 | [[Телтай]] || 14 |- ! 13943 | [[Салый]] || 14 |- ! 13944 | [[Сейталы]] || 14 |- ! 13945 | [[Серкеш]] || 14 |- ! 13946 | [[Саркыткан]] || 14 |- ! 13947 | [[Сұлтантөре]] || 14 |- ! 13948 | [[Несипжан]] || 14 |- ! 13949 | [[Пармен]] || 14 |- ! 13950 | [[Мухаммедин]] || 14 |- ! 13951 | [[Надырхан]] || 14 |- ! 13952 | [[Раджа]] || 14 |- ! 13953 | [[Нұрұл]] || 14 |- ! 13954 | [[Нұрсағым]] || 14 |- ! 13955 | [[Нусупбек]] || 14 |- ! 13956 | [[Мұхаммедқанапия]] || 14 |- ! 13957 | [[Мухамадин]] || 14 |- ! 13958 | [[Перден]] || 14 |- ! 13959 | [[Нуркайдар]] || 14 |- ! 13960 | [[Негметолла]] || 14 |- ! 13961 | [[Нуралбай]] || 14 |- ! 13962 | [[Нұрмырза]] || 14 |- ! 13963 | [[Нисанбай]] || 14 |- ! 13964 | [[Нұрсезім]] || 14 |- ! 13965 | [[Оғабек]] || 14 |- ! 13966 | [[Нурахмад]] || 14 |- ! 13967 | [[Оғлан]] || 14 |- ! 13968 | [[Панарбек]] || 14 |- ! 13969 | [[Нүрсултан]] || 14 |- ! 13970 | [[Пархад]] || 14 |- ! 13971 | [[Нүртілек]] || 14 |- ! 13972 | [[Пірімжан]] || 14 |- ! 13973 | [[Озбек]] || 14 |- ! 13974 | [[Мұхаммедсұлтан]] || 14 |- ! 13975 | [[Мухаммадәмин]] || 14 |- ! 13976 | [[Нағим]] || 14 |- ! 13977 | [[Омар-Али]] || 14 |- ! 13978 | [[Нағызбек]] || 14 |- ! 13979 | [[Накен]] || 14 |- ! 13980 | [[Нұрпатша]] || 14 |- ! 13981 | [[Нұрақыл]] || 14 |- ! 13982 | [[Рауат]] || 14 |- ! 13983 | [[Накысбек]] || 14 |- ! 13984 | [[Мухаммедәмин]] || 14 |- ! 13985 | [[Мынбол]] || 14 |- ! 13986 | [[Нуредин]] || 14 |- ! 13987 | [[Онберген]] || 14 |- ! 13988 | [[Нұркәрім]] || 14 |- ! 13989 | [[Наралы]] || 14 |- ! 13990 | [[Мұхаммедқасым]] || 14 |- ! 13991 | [[Оңайбай]] || 14 |- ! 13992 | [[Нұрқас]] || 14 |- ! 13993 | [[Оңалхан]] || 14 |- ! 13994 | [[Парсахан]] || 14 |- ! 13995 | [[Нурлыгали]] || 14 |- ! 13996 | [[Нуржанбай]] || 14 |- ! 13997 | [[Оразалі]] || 14 |- ! 13998 | [[Пирмаханбет]] || 14 |- ! 13999 | [[Мұхаммадәли]] || 14 |- ! 14000 | [[Нахан]] || 14 |- ! 14001 | [[Нарсултан]] || 14 |- ! 14002 | [[Негматулла]] || 14 |- ! 14003 | [[Нургизат]] || 14 |- ! 14004 | [[Радимир]] || 14 |- ! 14005 | [[Мұсажан]] || 14 |- ! 14006 | [[Нурсылтан]] || 14 |- ! 14007 | [[Мұсатай]] || 14 |- ! 14008 | [[Мұхаммедханафия]] || 14 |- ! 14009 | [[Орасхан]] || 14 |- ! 14010 | [[Нұрмұхамедәли]] || 14 |- ! 14011 | [[Ормантай]] || 14 |- ! 14012 | [[Нұрмұханмед]] || 14 |- ! 14013 | [[Насриддин]] || 14 |- ! 14014 | [[Мұһаммад]] || 14 |- ! 14015 | [[Отеп]] || 14 |- ! 14016 | [[Нұррахым]] || 14 |- ! 14017 | [[Мухаметқали]] || 14 |- ! 14018 | [[Рапхат]] || 14 |- ! 14019 | [[Ошан]] || 14 |- ! 14020 | [[Рафаель]] || 14 |- ! 14021 | [[Насырбек]] || 14 |- ! 14022 | [[Мұһаммед]] || 14 |- ! 14023 | [[Нуратай]] || 14 |- ! 14024 | [[Нұрсенім]] || 14 |- ! 14025 | [[Куаншкали]] || 14 |- ! 14026 | [[Қарлыбай]] || 14 |- ! 14027 | [[Кыдырхожа]] || 14 |- ! 14028 | [[Мейірұлан]] || 14 |- ! 14029 | [[Мақан]] || 14 |- ! 14030 | [[Мейлис]] || 14 |- ! 14031 | [[Мурзалы]] || 14 |- ! 14032 | [[Мейрамғазы]] || 14 |- ! 14033 | [[Куванишбек]] || 14 |- ! 14034 | [[Қонарбай]] || 14 |- ! 14035 | [[Молбай]] || 14 |- ! 14036 | [[Купберген]] || 14 |- ! 14037 | [[Қабай]] || 14 |- ! 14038 | [[Кулмесхан]] || 14 |- ! 14039 | [[Копен]] || 14 |- ! 14040 | [[Куттыгали]] || 14 |- ! 14041 | [[Мийрамбек]] || 14 |- ! 14042 | [[Қалман]] || 14 |- ! 14043 | [[Кәусәр]] || 14 |- ! 14044 | [[Мейрімбек]] || 14 |- ! 14045 | [[Махамбетәлі]] || 14 |- ! 14046 | [[Мейркан]] || 14 |- ! 14047 | [[Махаметжан]] || 14 |- ! 14048 | [[Мейрмхан]] || 14 |- ! 14049 | [[Қартбай]] || 14 |- ! 14050 | [[Қалмаханбет]] || 14 |- ! 14051 | [[Кәрімбек]] || 14 |- ! 14052 | [[Мекенбек]] || 14 |- ! 14053 | [[Қайрулла]] || 14 |- ! 14054 | [[Кәрімхан]] || 14 |- ! 14055 | [[Килишбай]] || 14 |- ! 14056 | [[Кулназар]] || 14 |- ! 14057 | [[Меди]] || 14 |- ! 14058 | [[Кинес]] || 14 |- ! 14059 | [[Қабылхан]] || 14 |- ! 14060 | [[Маркел]] || 14 |- ! 14061 | [[Киясбек]] || 14 |- ! 14062 | [[Маркус]] || 14 |- ! 14063 | [[Қараш]] || 14 |- ! 14064 | [[Марлэн]] || 14 |- ! 14065 | [[Махажан]] || 14 |- ! 14066 | [[Конспек]] || 14 |- ! 14067 | [[Кумаргалий]] || 14 |- ! 14068 | [[Косим]] || 14 |- ! 14069 | [[Мирзакарим]] || 14 |- ! 14070 | [[Куатпек]] || 14 |- ! 14071 | [[Миримхан]] || 14 |- ! 14072 | [[Қуанышкерей]] || 14 |- ! 14073 | [[Максутжан]] || 14 |- ! 14074 | [[Мербулат]] || 14 |- ! 14075 | [[Қыдырбақыт]] || 14 |- ! 14076 | [[Күмісқали]] || 14 |- ! 14077 | [[Қалдымұрат]] || 14 |- ! 14078 | [[Қаламбек]] || 14 |- ! 14079 | [[Машур]] || 14 |- ! 14080 | [[Кұдайберген]] || 14 |- ! 14081 | [[Қаулан]] || 14 |- ! 14082 | [[Маулитбек]] || 14 |- ! 14083 | [[Муварак]] || 14 |- ! 14084 | [[Меркибек]] || 14 |- ! 14085 | [[Леонард]] || 14 |- ! 14086 | [[Мамирхан]] || 14 |- ! 14087 | [[Киличбек]] || 14 |- ! 14088 | [[Мәделі]] || 14 |- ! 14089 | [[Мавлен]] || 14 |- ! 14090 | [[Миерхан]] || 14 |- ! 14091 | [[Крым]] || 14 |- ! 14092 | [[Құнар]] || 14 |- ! 14093 | [[Меербек]] || 14 |- ! 14094 | [[Маут]] || 14 |- ! 14095 | [[Мурзат]] || 14 |- ! 14096 | [[Құныскерей]] || 14 |- ! 14097 | [[Кубек]] || 14 |- ! 14098 | [[Мананбай]] || 14 |- ! 14099 | [[Кулмырза]] || 14 |- ! 14100 | [[Калимолда]] || 14 |- ! 14101 | [[Каспий]] || 14 |- ! 14102 | [[Жеңісқан]] || 14 |- ! 14103 | [[Камидула]] || 14 |- ! 14104 | [[Келдебек]] || 14 |- ! 14105 | [[Жанмухаммед]] || 14 |- ! 14106 | [[Зеиін]] || 14 |- ! 14107 | [[Иктияр]] || 14 |- ! 14108 | [[Каскарбай]] || 14 |- ! 14109 | [[Иман Али]] || 14 |- ! 14110 | [[Исмагил]] || 14 |- ! 14111 | [[Казиулла]] || 14 |- ! 14112 | [[Жарысбек]] || 14 |- ! 14113 | [[Жолдаспай]] || 14 |- ! 14114 | [[Жанн]] || 14 |- ! 14115 | [[Исагул]] || 14 |- ! 14116 | [[Зархан]] || 14 |- ! 14117 | [[Иламан]] || 14 |- ! 14118 | [[Жангильды]] || 14 |- ! 14119 | [[Жұмалы]] || 14 |- ! 14120 | [[Каскирбек]] || 14 |- ! 14121 | [[Каиролла]] || 14 |- ! 14122 | [[Кабулбек]] || 14 |- ! 14123 | [[Зікірия]] || 14 |- ! 14124 | [[Исмаилхан]] || 14 |- ! 14125 | [[Жұмасейіт]] || 14 |- ! 14126 | [[Ирали]] || 14 |- ! 14127 | [[Каний]] || 14 |- ! 14128 | [[Жохан]] || 14 |- ! 14129 | [[Кайиржан]] || 14 |- ! 14130 | [[Калинур]] || 14 |- ! 14131 | [[Изатилла]] || 14 |- ! 14132 | [[Жаханбек]] || 14 |- ! 14133 | [[Кабдулкарим]] || 14 |- ! 14134 | [[Жантлес]] || 14 |- ! 14135 | [[Кантарбай]] || 14 |- ! 14136 | [[Жусупкали]] || 14 |- ! 14137 | [[Кайраткали]] || 14 |- ! 14138 | [[Каман]] || 14 |- ! 14139 | [[Кайраткан]] || 14 |- ! 14140 | [[Ізім]] || 14 |- ! 14141 | [[Кайраш]] || 14 |- ! 14142 | [[Каскен]] || 14 |- ! 14143 | [[Зулкайнар]] || 14 |- ! 14144 | [[Зейінбек]] || 14 |- ! 14145 | [[Кабдулманап]] || 14 |- ! 14146 | [[Жетпыс]] || 14 |- ! 14147 | [[Илиан]] || 14 |- ! 14148 | [[Жарылқаған]] || 14 |- ! 14149 | [[Карабатыр]] || 14 |- ! 14150 | [[Исмаилжан]] || 14 |- ! 14151 | [[Жолдыгул]] || 14 |- ! 14152 | [[Закирбек]] || 14 |- ! 14153 | [[Карамадин]] || 14 |- ! 14154 | [[Жауынгер]] || 14 |- ! 14155 | [[Женисгали]] || 14 |- ! 14156 | [[Жаскыран]] || 14 |- ! 14157 | [[Кайрла]] || 14 |- ! 14158 | [[Исмурат]] || 14 |- ! 14159 | [[Караш]] || 14 |- ! 14160 | [[Жошыхан]] || 14 |- ! 14161 | [[Кайыпжан]] || 14 |- ! 14162 | [[Исо]] || 14 |- ! 14163 | [[Карашбай]] || 14 |- ! 14164 | [[Кенебай]] || 14 |- ! 14165 | [[Зумрад]] || 14 |- ! 14166 | [[Калмаганбет]] || 14 |- ! 14167 | [[Жумасит]] || 14 |- ! 14168 | [[Зинула]] || 14 |- ! 14169 | [[Иминжан]] || 14 |- ! 14170 | [[Кенжеали]] || 14 |- ! 14171 | [[Кайыркан]] || 14 |- ! 14172 | [[Зарухан]] || 14 |- ! 14173 | [[Карлен]] || 14 |- ! 14174 | [[Кенжеәлі]] || 14 |- ! 14175 | [[Жанан]] || 14 |- ! 14176 | [[Зейннұр]] || 14 |- ! 14177 | [[Зайнидин]] || 14 |- ! 14178 | [[Калыс]] || 14 |- ! 14179 | [[Имирхан]] || 14 |- ! 14180 | [[Жұлдызбай]] || 14 |- ! 14181 | [[Жолжигит]] || 14 |- ! 14182 | [[Жансугур]] || 14 |- ! 14183 | [[Касимбай]] || 14 |- ! 14184 | [[Исламдин]] || 14 |- ! 14185 | [[Кажигалий]] || 14 |- ! 14186 | [[Жақсығат]] || 14 |- ! 14187 | [[Әлдияр]] || 14 |- ! 14188 | [[Еңлік]] || 14 |- ! 14189 | [[Даулат]] || 14 |- ! 14190 | [[Есиркесин]] || 14 |- ! 14191 | [[Ескер]] || 14 |- ! 14192 | [[Әлімберді]] || 14 |- ! 14193 | [[Дарубай]] || 14 |- ! 14194 | [[Әкпар]] || 14 |- ! 14195 | [[Елісхан]] || 14 |- ! 14196 | [[Елдарын]] || 14 |- ! 14197 | [[Әбілқайр]] || 14 |- ! 14198 | [[Ерблан]] || 14 |- ! 14199 | [[Динмұхамед]] || 14 |- ! 14200 | [[Есемжан]] || 14 |- ! 14201 | [[Елмаз]] || 14 |- ! 14202 | [[Ердали]] || 14 |- ! 14203 | [[Дуненбай]] || 14 |- ! 14204 | [[Әбдіқайым]] || 14 |- ! 14205 | [[Елмар]] || 14 |- ! 14206 | [[Ерикхан]] || 14 |- ! 14207 | [[Еслямгали]] || 14 |- ! 14208 | [[Жакипжан]] || 14 |- ! 14209 | [[Ерсайым]] || 14 |- ! 14210 | [[Дария]] || 14 |- ! 14211 | [[Елмурза]] || 14 |- ! 14212 | [[Дәулетяр]] || 14 |- ! 14213 | [[Едгар]] || 14 |- ! 14214 | [[Ерболған]] || 14 |- ! 14215 | [[Джумагалы]] || 14 |- ! 14216 | [[Әли-Мұса]] || 14 |- ! 14217 | [[Әбсамат]] || 14 |- ! 14218 | [[Досман]] || 14 |- ! 14219 | [[Едеге]] || 14 |- ! 14220 | [[Жазбек]] || 14 |- ! 14221 | [[Динмұхаммед]] || 14 |- ! 14222 | [[Әзрет]] || 14 |- ! 14223 | [[Әбубакр]] || 14 |- ! 14224 | [[Ерсапар]] || 14 |- ! 14225 | [[Есмахамбет]] || 14 |- ! 14226 | [[Ералі]] || 14 |- ! 14227 | [[Ділмұхамбет]] || 14 |- ! 14228 | [[Ермекпай]] || 14 |- ! 14229 | [[Елнұры]] || 14 |- ! 14230 | [[Әбділқадыр]] || 14 |- ! 14231 | [[Есенкабыл]] || 14 |- ! 14232 | [[Жаканша]] || 14 |- ! 14233 | [[Дәстен]] || 14 |- ! 14234 | [[Джексен]] || 14 |- ! 14235 | [[Дин-Мухаммед]] || 14 |- ! 14236 | [[Даулеткалий]] || 14 |- ! 14237 | [[Едильжан]] || 14 |- ! 14238 | [[Әбдімомын]] || 14 |- ! 14239 | [[Демирхан]] || 14 |- ! 14240 | [[Жаксыгул]] || 14 |- ! 14241 | [[Дүйсебек]] || 14 |- ! 14242 | [[Әлиақбар]] || 14 |- ! 14243 | [[Әуезбек]] || 14 |- ! 14244 | [[Елемис]] || 14 |- ! 14245 | [[Жаббарберген]] || 14 |- ! 14246 | [[Әлиман]] || 14 |- ! 14247 | [[Әзи]] || 14 |- ! 14248 | [[Дәуітәлі]] || 14 |- ! 14249 | [[Жавланбек]] || 14 |- ! 14250 | [[Ербөлек]] || 14 |- ! 14251 | [[Әлімқұл]] || 14 |- ! 14252 | [[Діңмұхамед]] || 14 |- ! 14253 | [[Әліпбай]] || 14 |- ! 14254 | [[Догдырхан]] || 14 |- ! 14255 | [[Әбдіәкім]] || 14 |- ! 14256 | [[Ерсаим]] || 14 |- ! 14257 | [[Дүйсенғазы]] || 14 |- ! 14258 | [[Асымжан]] || 14 |- ! 14259 | [[Бахтбай]] || 14 |- ! 14260 | [[Ару]] || 14 |- ! 14261 | [[Бакбер]] || 14 |- ! 14262 | [[Асыльбек]] || 14 |- ! 14263 | [[Балым]] || 14 |- ! 14264 | [[Ашимтай]] || 14 |- ! 14265 | [[Арстамбек]] || 14 |- ! 14266 | [[Габиддин]] || 14 |- ! 14267 | [[Бакдат]] || 14 |- ! 14268 | [[Бекқазы]] || 14 |- ! 14269 | [[Бисенгалы]] || 14 |- ! 14270 | [[Бахдәулет]] || 14 |- ! 14271 | [[Бисенкул]] || 14 |- ! 14272 | [[Биман]] || 14 |- ! 14273 | [[Битуре]] || 14 |- ! 14274 | [[Бақжігіт]] || 14 |- ! 14275 | [[Байлар]] || 14 |- ! 14276 | [[Габдулмажит]] || 14 |- ! 14277 | [[Аядил]] || 14 |- ! 14278 | [[Бейнұр]] || 14 |- ! 14279 | [[Байбота]] || 14 |- ! 14280 | [[Газизолла]] || 14 |- ! 14281 | [[Бозжигит]] || 14 |- ! 14282 | [[Бийсенбай]] || 14 |- ! 14283 | [[Бокан]] || 14 |- ! 14284 | [[Балажан]] || 14 |- ! 14285 | [[Ахет]] || 14 |- ! 14286 | [[Бахжан]] || 14 |- ! 14287 | [[Байдар]] || 14 |- ! 14288 | [[Ахай]] || 14 |- ! 14289 | [[Болебай]] || 14 |- ! 14290 | [[Ғасырлан]] || 14 |- ! 14291 | [[Ахихат]] || 14 |- ! 14292 | [[Аршидин]] || 14 |- ! 14293 | [[Болисбек]] || 14 |- ! 14294 | [[Ауталип]] || 14 |- ! 14295 | [[Балкибек]] || 14 |- ! 14296 | [[Балуанияз]] || 14 |- ! 14297 | [[Ахмад Али]] || 14 |- ! 14298 | [[Бердыкожа]] || 14 |- ! 14299 | [[Берлибай]] || 14 |- ! 14300 | [[Бердак]] || 14 |- ! 14301 | [[Бостанбек]] || 14 |- ! 14302 | [[Батрхан]] || 14 |- ! 14303 | [[Беккабыл]] || 14 |- ! 14304 | [[Батур]] || 14 |- ! 14305 | [[Бастар]] || 14 |- ! 14306 | [[Газизулла]] || 14 |- ! 14307 | [[Аскатбек]] || 14 |- ! 14308 | [[Ғайрат]] || 14 |- ! 14309 | [[Берман]] || 14 |- ! 14310 | [[Бекқайыр]] || 14 |- ! 14311 | [[Архип]] || 14 |- ! 14312 | [[Ахын]] || 14 |- ! 14313 | [[Ауесбай]] || 14 |- ! 14314 | [[Билибай]] || 14 |- ! 14315 | [[Бакытбол]] || 14 |- ! 14316 | [[Базилжан]] || 14 |- ! 14317 | [[Бердовлет]] || 14 |- ! 14318 | [[Бекембай]] || 14 |- ! 14319 | [[Байқоныс]] || 14 |- ! 14320 | [[Ганый]] || 14 |- ! 14321 | [[Бақай]] || 14 |- ! 14322 | [[Гарик]] || 14 |- ! 14323 | [[Багыдат]] || 14 |- ! 14324 | [[Бериккул]] || 14 |- ! 14325 | [[Гейдар]] || 14 |- ! 14326 | [[Ашимкан]] || 14 |- ! 14327 | [[Байкожа]] || 14 |- ! 14328 | [[Ғафуржан]] || 14 |- ! 14329 | [[Бибитхан]] || 14 |- ! 14330 | [[Баирбек]] || 14 |- ! 14331 | [[Ақжолбек]] || 14 |- ! 14332 | [[Абдімәлік]] || 14 |- ! 14333 | [[Абдуаким]] || 14 |- ! 14334 | [[Абдигалим]] || 14 |- ! 14335 | [[Абсемет]] || 14 |- ! 14336 | [[Абатбек]] || 14 |- ! 14337 | [[Аминжан]] || 14 |- ! 14338 | [[Айват]] || 14 |- ! 14339 | [[Адибек]] || 14 |- ! 14340 | [[Абдихалил]] || 14 |- ! 14341 | [[Алім]] || 14 |- ! 14342 | [[Абдул-Азим]] || 14 |- ! 14343 | [[Аитказы]] || 14 |- ! 14344 | [[Абылла]] || 14 |- ! 14345 | [[Ариет]] || 14 |- ! 14346 | [[Ақмерей]] || 14 |- ! 14347 | [[Альтемір]] || 14 |- ! 14348 | [[Айымхан]] || 14 |- ! 14349 | [[Ақназархан]] || 14 |- ! 14350 | [[Адина]] || 14 |- ! 14351 | [[Алтынсарин]] || 14 |- ! 14352 | [[Айқұт]] || 14 |- ! 14353 | [[Альмуханбет]] || 14 |- ! 14354 | [[Ағман]] || 14 |- ! 14355 | [[Абден]] || 14 |- ! 14356 | [[Абузарр]] || 14 |- ! 14357 | [[Азимхон]] || 14 |- ! 14358 | [[Айнарбек]] || 14 |- ! 14359 | [[Аброй]] || 14 |- ! 14360 | [[Акансеры]] || 14 |- ! 14361 | [[Айжарқын]] || 14 |- ! 14362 | [[Айдынхан]] || 14 |- ! 14363 | [[Айдаргали]] || 14 |- ! 14364 | [[Абзат]] || 14 |- ! 14365 | [[Абдулхалим]] || 14 |- ! 14366 | [[Абытхан]] || 14 |- ! 14367 | [[Айтымбет]] || 14 |- ! 14368 | [[Адльбек]] || 14 |- ! 14369 | [[Абдэль]] || 14 |- ! 14370 | [[Айткужа]] || 14 |- ! 14371 | [[Айдулла]] || 14 |- ! 14372 | [[Абдихани]] || 14 |- ! 14373 | [[Ай-Әділ]] || 14 |- ! 14374 | [[Абибилла]] || 14 |- ! 14375 | [[Аимбек]] || 14 |- ! 14376 | [[Абиласан]] || 14 |- ! 14377 | [[Абрам]] || 14 |- ! 14378 | [[Абдулкерим]] || 14 |- ! 14379 | [[Алмухамбет]] || 14 |- ! 14380 | [[Амангельде]] || 14 |- ! 14381 | [[Абадан]] || 14 |- ! 14382 | [[Алтан]] || 14 |- ! 14383 | [[Айсұңқар]] || 14 |- ! 14384 | [[Алтинбай]] || 14 |- ! 14385 | [[Абдугапар]] || 14 |- ! 14386 | [[Адат]] || 14 |- ! 14387 | [[Абжапбар]] || 14 |- ! 14388 | [[Айали]] || 14 |- ! 14389 | [[Алімхан]] || 14 |- ! 14390 | [[Аль-Имран]] || 14 |- ! 14391 | [[Адилькан]] || 14 |- ! 14392 | [[Аделбек]] || 14 |- ! 14393 | [[Арен]] || 14 |- ! 14394 | [[Адия]] || 14 |- ! 14395 | [[Арзу]] || 14 |- ! 14396 | [[Абдивали]] || 14 |- ! 14397 | [[Абугалий]] || 14 |- ! 14398 | [[Актөре]] || 14 |- ! 14399 | [[Адль]] || 14 |- ! 14400 | [[Азаматхан]] || 14 |- ! 14401 | [[Алиден]] || 14 |- ! 14402 | [[Аль-Мади]] || 14 |- ! 14403 | [[Айтахмет]] || 14 |- ! 14404 | [[Аппазбек]] || 14 |- ! 14405 | [[Айтымбек]] || 14 |- ! 14406 | [[Абдірасул]] || 14 |- ! 14407 | [[Альфараб]] || 14 |- ! 14408 | [[Араббай]] || 14 |- ! 14409 | [[Аңсархан]] || 14 |- ! 14410 | [[Шахдат]] || 13 |- ! 14411 | [[Юра]] || 13 |- ! 14412 | [[Ысмаил]] || 13 |- ! 14413 | [[Шыңгыс]] || 13 |- ! 14414 | [[Шергали]] || 13 |- ! 14415 | [[Хадыс]] || 13 |- ! 14416 | [[Хусайын]] || 13 |- ! 14417 | [[Тохтамыс]] || 13 |- ! 14418 | [[Толкынбай]] || 13 |- ! 14419 | [[Турсуналы]] || 13 |- ! 14420 | [[Ускембай]] || 13 |- ! 14421 | [[Тулеугалий]] || 13 |- ! 14422 | [[Хайырбек]] || 13 |- ! 14423 | [[Шадихан]] || 13 |- ! 14424 | [[Торлан]] || 13 |- ! 14425 | [[Фаруқ]] || 13 |- ! 14426 | [[Хобдабай]] || 13 |- ! 14427 | [[Шахзаман]] || 13 |- ! 14428 | [[Тұяқ]] || 13 |- ! 14429 | [[Шамшархан]] || 13 |- ! 14430 | [[Тусип]] || 13 |- ! 14431 | [[Хайриддин]] || 13 |- ! 14432 | [[Трусбек]] || 13 |- ! 14433 | [[Шадиярхан]] || 13 |- ! 14434 | [[Шахриар]] || 13 |- ! 14435 | [[Шерхон]] || 13 |- ! 14436 | [[Хуандах]] || 13 |- ! 14437 | [[Утарбай]] || 13 |- ! 14438 | [[Түсіпхан]] || 13 |- ! 14439 | [[Турахон]] || 13 |- ! 14440 | [[Янгибай]] || 13 |- ! 14441 | [[Шерим]] || 13 |- ! 14442 | [[Халым]] || 13 |- ! 14443 | [[Шадяр]] || 13 |- ! 14444 | [[Ырыскелды]] || 13 |- ! 14445 | [[Шапен]] || 13 |- ! 14446 | [[Шынгали]] || 13 |- ! 14447 | [[Ханапия]] || 13 |- ! 14448 | [[Хызырбек]] || 13 |- ! 14449 | [[Шарипулла]] || 13 |- ! 14450 | [[Ылым]] || 13 |- ! 14451 | [[Усимхан]] || 13 |- ! 14452 | [[Шахаман]] || 13 |- ! 14453 | [[Туле]] || 13 |- ! 14454 | [[Халыкберген]] || 13 |- ! 14455 | [[Тотан]] || 13 |- ! 14456 | [[Шенгелбай]] || 13 |- ! 14457 | [[Тұрлыбай]] || 13 |- ! 14458 | [[Торжан]] || 13 |- ! 14459 | [[Шайман]] || 13 |- ! 14460 | [[Толенбек]] || 13 |- ! 14461 | [[Шона]] || 13 |- ! 14462 | [[Турмыс]] || 13 |- ! 14463 | [[Түсіп]] || 13 |- ! 14464 | [[Юсуфжан]] || 13 |- ! 14465 | [[Шейх-Ислам]] || 13 |- ! 14466 | [[Хидирбай]] || 13 |- ! 14467 | [[Шаригат]] || 13 |- ! 14468 | [[Тұрақбай]] || 13 |- ! 14469 | [[Толик]] || 13 |- ! 14470 | [[Эмил]] || 13 |- ! 14471 | [[Шекен]] || 13 |- ! 14472 | [[Шуак]] || 13 |- ! 14473 | [[Улысбек]] || 13 |- ! 14474 | [[Хазбулат]] || 13 |- ! 14475 | [[Эрпулат]] || 13 |- ! 14476 | [[Шахир]] || 13 |- ! 14477 | [[Эртай]] || 13 |- ! 14478 | [[Шағбан]] || 13 |- ! 14479 | [[Туракул]] || 13 |- ! 14480 | [[Толентай]] || 13 |- ! 14481 | [[Шахидин]] || 13 |- ! 14482 | [[Уркинбай]] || 13 |- ! 14483 | [[Шүкірбек]] || 13 |- ! 14484 | [[Хазрат]] || 13 |- ! 14485 | [[Турдахын]] || 13 |- ! 14486 | [[Ысламбек]] || 13 |- ! 14487 | [[Хамра]] || 13 |- ! 14488 | [[Умбетияр]] || 13 |- ! 14489 | [[Эсмир]] || 13 |- ! 14490 | [[Шері]] || 13 |- ! 14491 | [[Эфе]] || 13 |- ! 14492 | [[Шнарбек]] || 13 |- ! 14493 | [[Халмахан]] || 13 |- ! 14494 | [[Тараз]] || 13 |- ! 14495 | [[Тоқмырза]] || 13 |- ! 14496 | [[Тимирбек]] || 13 |- ! 14497 | [[Сейил]] || 13 |- ! 14498 | [[Саади]] || 13 |- ! 14499 | [[Сагындик]] || 13 |- ! 14500 | [[Ташим]] || 13 |- ! 14501 | [[Сейлихан]] || 13 |- ! 14502 | [[Саур]] || 13 |- ! 14503 | [[Сейсебай]] || 13 |- ! 14504 | [[Салыбай]] || 13 |- ! 14505 | [[Сейтали]] || 13 |- ! 14506 | [[Тайкен]] || 13 |- ! 14507 | [[Розакул]] || 13 |- ! 14508 | [[Сапаргельды]] || 13 |- ! 14509 | [[Садиржан]] || 13 |- ! 14510 | [[Тешебай]] || 13 |- ! 14511 | [[Сейтмухан]] || 13 |- ! 14512 | [[Тлеугажы]] || 13 |- ! 14513 | [[Селбай]] || 13 |- ! 14514 | [[Токмаганбет]] || 13 |- ! 14515 | [[Саяк]] || 13 |- ! 14516 | [[Сүндетулла]] || 13 |- ! 14517 | [[Садыкан]] || 13 |- ! 14518 | [[Сыйлыбек]] || 13 |- ! 14519 | [[Серго]] || 13 |- ! 14520 | [[Таған]] || 13 |- ! 14521 | [[Саидахмет]] || 13 |- ! 14522 | [[Саният]] || 13 |- ! 14523 | [[Рахымтай]] || 13 |- ! 14524 | [[Таспулат]] || 13 |- ! 14525 | [[Саиран]] || 13 |- ! 14526 | [[Сапартай]] || 13 |- ! 14527 | [[Серикпол]] || 13 |- ! 14528 | [[Сарсанбай]] || 13 |- ! 14529 | [[Рустим]] || 13 |- ! 14530 | [[Сарыпбек]] || 13 |- ! 14531 | [[Рахимхан]] || 13 |- ! 14532 | [[Сатканбай]] || 13 |- ! 14533 | [[Сайдалим]] || 13 |- ! 14534 | [[Сауленбек]] || 13 |- ! 14535 | [[Сайдар]] || 13 |- ! 14536 | [[Тойлат]] || 13 |- ! 14537 | [[Руфхат]] || 13 |- ! 14538 | [[Сауыржан]] || 13 |- ! 14539 | [[Рухани]] || 13 |- ! 14540 | [[Толганай]] || 13 |- ! 14541 | [[Сәли]] || 13 |- ! 14542 | [[Саломат]] || 13 |- ! 14543 | [[Сайлаужан]] || 13 |- ! 14544 | [[Сыдиык]] || 13 |- ! 14545 | [[Сәлімкерей]] || 13 |- ! 14546 | [[С]] || 13 |- ! 14547 | [[Сәндіғали]] || 13 |- ! 14548 | [[Саметхан]] || 13 |- ! 14549 | [[Сәнжар]] || 13 |- ! 14550 | [[Самид]] || 13 |- ! 14551 | [[Сахтаган]] || 13 |- ! 14552 | [[Талат]] || 13 |- ! 14553 | [[Рашиден]] || 13 |- ! 14554 | [[Таһир]] || 13 |- ! 14555 | [[Рахматолла]] || 13 |- ! 14556 | [[Тасмагамбет]] || 13 |- ! 14557 | [[Солтанмурат]] || 13 |- ! 14558 | [[Сапаргалый]] || 13 |- ! 14559 | [[Сраждин]] || 13 |- ! 14560 | [[Сапаркан]] || 13 |- ! 14561 | [[Сугирали]] || 13 |- ! 14562 | [[Таупик]] || 13 |- ! 14563 | [[Сугур]] || 13 |- ! 14564 | [[Телагыс]] || 13 |- ! 14565 | [[Суимбай]] || 13 |- ! 14566 | [[Рахметилда]] || 13 |- ! 14567 | [[Суингали]] || 13 |- ! 14568 | [[Сары]] || 13 |- ! 14569 | [[Саламатдин]] || 13 |- ! 14570 | [[Сатжол]] || 13 |- ! 14571 | [[Султан-Бейбарыс]] || 13 |- ! 14572 | [[Сағатжан]] || 13 |- ! 14573 | [[Султанияр]] || 13 |- ! 14574 | [[Тілеп]] || 13 |- ! 14575 | [[Рысказы]] || 13 |- ! 14576 | [[Тобышбай]] || 13 |- ! 14577 | [[Салем]] || 13 |- ! 14578 | [[Тоир]] || 13 |- ! 14579 | [[Сумгат]] || 13 |- ! 14580 | [[Тойганбек]] || 13 |- ! 14581 | [[Сален]] || 13 |- ! 14582 | [[Рихард]] || 13 |- ! 14583 | [[Сундетилла]] || 13 |- ! 14584 | [[Токмурза]] || 13 |- ! 14585 | [[Суюмбай]] || 13 |- ! 14586 | [[Токтасин]] || 13 |- ! 14587 | [[Сүйеу]] || 13 |- ! 14588 | [[Тоқтарәлі]] || 13 |- ! 14589 | [[Салкынбек]] || 13 |- ! 14590 | [[Сүнғат]] || 13 |- ! 14591 | [[Самигула]] || 13 |- ! 14592 | [[Негметжан]] || 13 |- ! 14593 | [[Нұрабек]] || 13 |- ! 14594 | [[Расылбек]] || 13 |- ! 14595 | [[Оразак]] || 13 |- ! 14596 | [[Нұрлыбақыт]] || 13 |- ! 14597 | [[Оразақын]] || 13 |- ! 14598 | [[Ракиш]] || 13 |- ! 14599 | [[Наримжан]] || 13 |- ! 14600 | [[Нургасыр]] || 13 |- ! 14601 | [[Нурбекет]] || 13 |- ! 14602 | [[Мухаммадин]] || 13 |- ! 14603 | [[Оразгалый]] || 13 |- ! 14604 | [[Рабай]] || 13 |- ! 14605 | [[Нурмади]] || 13 |- ! 14606 | [[Онғарбек]] || 13 |- ! 14607 | [[Мырзагалы]] || 13 |- ! 14608 | [[Мұқат]] || 13 |- ! 14609 | [[Нуралым]] || 13 |- ! 14610 | [[Мұхамеднұр]] || 13 |- ! 14611 | [[Нуралыхан]] || 13 |- ! 14612 | [[Олжан]] || 13 |- ! 14613 | [[Оразмухамет]] || 13 |- ! 14614 | [[Патшахан]] || 13 |- ! 14615 | [[Нұрғалы]] || 13 |- ! 14616 | [[Пернеш]] || 13 |- ! 14617 | [[Мухаммед Әли]] || 13 |- ! 14618 | [[Примхан]] || 13 |- ! 14619 | [[Нартбай]] || 13 |- ! 14620 | [[Рагнар]] || 13 |- ! 14621 | [[Нурша]] || 13 |- ! 14622 | [[Омрбек]] || 13 |- ! 14623 | [[Оралқан]] || 13 |- ! 14624 | [[Мұқаметқали]] || 13 |- ! 14625 | [[Нуршайык]] || 13 |- ! 14626 | [[Рақымберді]] || 13 |- ! 14627 | [[Нарша]] || 13 |- ! 14628 | [[Рапих]] || 13 |- ! 14629 | [[Орисбек]] || 13 |- ! 14630 | [[Нұрбала]] || 13 |- ! 14631 | [[Орлан]] || 13 |- ! 14632 | [[Набиден]] || 13 |- ! 14633 | [[Мұстақим]] || 13 |- ! 14634 | [[Рафаэл]] || 13 |- ! 14635 | [[Мухтаргазы]] || 13 |- ! 14636 | [[Мұхамадияр]] || 13 |- ! 14637 | [[Нұрдолла]] || 13 |- ! 14638 | [[Нұрүстем]] || 13 |- ! 14639 | [[Нукен]] || 13 |- ! 14640 | [[Мухаммедкали]] || 13 |- ! 14641 | [[Мухтаргали]] || 13 |- ! 14642 | [[Перде]] || 13 |- ! 14643 | [[Османжан]] || 13 |- ! 14644 | [[Мұра]] || 13 |- ! 14645 | [[Низамеддин]] || 13 |- ! 14646 | [[Мұқанбетқали]] || 13 |- ! 14647 | [[Отегали]] || 13 |- ! 14648 | [[Нагашпай]] || 13 |- ! 14649 | [[Отеули]] || 13 |- ! 14650 | [[Нұралем]] || 13 |- ! 14651 | [[Нургаза]] || 13 |- ! 14652 | [[Нұрхалық]] || 13 |- ! 14653 | [[Мухаммеддин]] || 13 |- ! 14654 | [[Мухаммадрасул]] || 13 |- ! 14655 | [[Мухаммед-Әли]] || 13 |- ! 14656 | [[Нұрханат]] || 13 |- ! 14657 | [[Нұржигит]] || 13 |- ! 14658 | [[Нурбак]] || 13 |- ! 14659 | [[Нажмидин]] || 13 |- ! 14660 | [[Ракимбек]] || 13 |- ! 14661 | [[Мыса]] || 13 |- ! 14662 | [[Ракымгали]] || 13 |- ! 14663 | [[Мухаметрахым]] || 13 |- ! 14664 | [[Нәсихат]] || 13 |- ! 14665 | [[Нұртаңат]] || 13 |- ! 14666 | [[Нагымет]] || 13 |- ! 14667 | [[Өтеш]] || 13 |- ! 14668 | [[Расули]] || 13 |- ! 14669 | [[Нұр-Төре]] || 13 |- ! 14670 | [[Раухан]] || 13 |- ! 14671 | [[Нуреке]] || 13 |- ! 14672 | [[Нурихан]] || 13 |- ! 14673 | [[Нүсіпхан]] || 13 |- ! 14674 | [[Нұқ]] || 13 |- ! 14675 | [[Кошбай]] || 13 |- ! 14676 | [[Мәрден]] || 13 |- ! 14677 | [[Кумісбек]] || 13 |- ! 14678 | [[Мазан]] || 13 |- ! 14679 | [[Мизан]] || 13 |- ! 14680 | [[Майбек]] || 13 |- ! 14681 | [[Қызырбай]] || 13 |- ! 14682 | [[Куптилеу]] || 13 |- ! 14683 | [[Куаншпай]] || 13 |- ! 14684 | [[Кинжитай]] || 13 |- ! 14685 | [[Кыдырәлі]] || 13 |- ! 14686 | [[Қантөре]] || 13 |- ! 14687 | [[Кийкбай]] || 13 |- ! 14688 | [[Кубанычбек]] || 13 |- ! 14689 | [[Кибат]] || 13 |- ! 14690 | [[Князбек]] || 13 |- ! 14691 | [[Мансурали]] || 13 |- ! 14692 | [[Қарабай]] || 13 |- ! 14693 | [[Қабдеш]] || 13 |- ! 14694 | [[Маулетказы]] || 13 |- ! 14695 | [[Маргұлан]] || 13 |- ! 14696 | [[Курманияз]] || 13 |- ! 14697 | [[Мигель]] || 13 |- ! 14698 | [[Кинжетай]] || 13 |- ! 14699 | [[Қажымурат]] || 13 |- ! 14700 | [[Конырат]] || 13 |- ! 14701 | [[Кибадулла]] || 13 |- ! 14702 | [[Кобейхан]] || 13 |- ! 14703 | [[Кулымжан]] || 13 |- ! 14704 | [[Махангали]] || 13 |- ! 14705 | [[Қалбият]] || 13 |- ! 14706 | [[Макзум]] || 13 |- ! 14707 | [[Куваншбек]] || 13 |- ! 14708 | [[Махмуджон]] || 13 |- ! 14709 | [[Курбанкул]] || 13 |- ! 14710 | [[Кипшакбай]] || 13 |- ! 14711 | [[Лазарь]] || 13 |- ! 14712 | [[Курметхан]] || 13 |- ! 14713 | [[Мукамбет]] || 13 |- ! 14714 | [[Кожакан]] || 13 |- ! 14715 | [[Кумырбек]] || 13 |- ! 14716 | [[Қайран]] || 13 |- ! 14717 | [[Қадырболат]] || 13 |- ! 14718 | [[Медыгат]] || 13 |- ! 14719 | [[Мусакул]] || 13 |- ! 14720 | [[Курыш]] || 13 |- ! 14721 | [[Миат]] || 13 |- ! 14722 | [[Кизатулла]] || 13 |- ! 14723 | [[Мидет]] || 13 |- ! 14724 | [[Куспек]] || 13 |- ! 14725 | [[Миержан]] || 13 |- ! 14726 | [[Корикбай]] || 13 |- ! 14727 | [[Мамиржан]] || 13 |- ! 14728 | [[Маджит]] || 13 |- ! 14729 | [[Мийрам]] || 13 |- ! 14730 | [[Мейримбек]] || 13 |- ! 14731 | [[Мийрибек]] || 13 |- ! 14732 | [[Магруп]] || 13 |- ! 14733 | [[Миллят]] || 13 |- ! 14734 | [[Мейрмжан]] || 13 |- ! 14735 | [[Қалас]] || 13 |- ! 14736 | [[Мейртай]] || 13 |- ! 14737 | [[Мирғали]] || 13 |- ! 14738 | [[Мейырхан]] || 13 |- ! 14739 | [[Митхат]] || 13 |- ! 14740 | [[Қайсархан]] || 13 |- ! 14741 | [[Мады]] || 13 |- ! 14742 | [[Мельдебек]] || 13 |- ! 14743 | [[Молдаберген]] || 13 |- ! 14744 | [[Қажым]] || 13 |- ! 14745 | [[Молдакан]] || 13 |- ! 14746 | [[Мендигул]] || 13 |- ! 14747 | [[Монголхан]] || 13 |- ! 14748 | [[Кожанияз]] || 13 |- ! 14749 | [[Мансуржан]] || 13 |- ! 14750 | [[Кушкумбай]] || 13 |- ! 14751 | [[Мохаммедали]] || 13 |- ! 14752 | [[Қайыпназар]] || 13 |- ! 14753 | [[Латип]] || 13 |- ! 14754 | [[Мерам]] || 13 |- ! 14755 | [[Муканбетжан]] || 13 |- ! 14756 | [[Кураш]] || 13 |- ! 14757 | [[Мулдабек]] || 13 |- ! 14758 | [[Қурмет]] || 13 |- ! 14759 | [[Маратали]] || 13 |- ! 14760 | [[Құбайдолла]] || 13 |- ! 14761 | [[Мавлюд]] || 13 |- ! 14762 | [[Кыдирбай]] || 13 |- ! 14763 | [[Мурзабулат]] || 13 |- ! 14764 | [[Мехришат]] || 13 |- ! 14765 | [[Мажен]] || 13 |- ! 14766 | [[Мәдет]] || 13 |- ! 14767 | [[Мәһди]] || 13 |- ! 14768 | [[Магомет]] || 13 |- ! 14769 | [[Ильтай]] || 13 |- ! 14770 | [[Кадылкан]] || 13 |- ! 14771 | [[Жумакадыр]] || 13 |- ! 14772 | [[Кайртас]] || 13 |- ! 14773 | [[Кажикен]] || 13 |- ! 14774 | [[Жараспай]] || 13 |- ! 14775 | [[Каип]] || 13 |- ! 14776 | [[Кайыпбек]] || 13 |- ! 14777 | [[Жомартжан]] || 13 |- ! 14778 | [[Иусуф]] || 13 |- ! 14779 | [[Зәкария]] || 13 |- ! 14780 | [[Ихтиер]] || 13 |- ! 14781 | [[Жасхайрат]] || 13 |- ! 14782 | [[Жансейіл]] || 13 |- ! 14783 | [[Жиенхан]] || 13 |- ! 14784 | [[Жолбосын]] || 13 |- ! 14785 | [[Каиыргали]] || 13 |- ! 14786 | [[Иманқұл]] || 13 |- ! 14787 | [[Зулфикар]] || 13 |- ! 14788 | [[Калан]] || 13 |- ! 14789 | [[Жылкелды]] || 13 |- ! 14790 | [[Калданбек]] || 13 |- ! 14791 | [[Жаным]] || 13 |- ! 14792 | [[Калдияр]] || 13 |- ! 14793 | [[Кажденбек]] || 13 |- ! 14794 | [[Калдыгул]] || 13 |- ! 14795 | [[Зайкен]] || 13 |- ! 14796 | [[Жолгас]] || 13 |- ! 14797 | [[Исламбай]] || 13 |- ! 14798 | [[Калелхан]] || 13 |- ! 14799 | [[Кауынбай]] || 13 |- ! 14800 | [[Жолдабай]] || 13 |- ! 14801 | [[Жулдыбай]] || 13 |- ! 14802 | [[Зинет]] || 13 |- ! 14803 | [[Жумагалый]] || 13 |- ! 14804 | [[Зияуддин]] || 13 |- ! 14805 | [[Ильяш]] || 13 |- ! 14806 | [[Каан]] || 13 |- ! 14807 | [[Жексембы]] || 13 |- ! 14808 | [[Жексенгазы]] || 13 |- ! 14809 | [[Жанқанат]] || 13 |- ! 14810 | [[Имомали]] || 13 |- ! 14811 | [[Жан Али]] || 13 |- ! 14812 | [[Калиолда]] || 13 |- ! 14813 | [[Илшат]] || 13 |- ! 14814 | [[Каллыбек]] || 13 |- ! 14815 | [[Карагул]] || 13 |- ! 14816 | [[Имранали]] || 13 |- ! 14817 | [[Исакан]] || 13 |- ! 14818 | [[Кабдуахит]] || 13 |- ! 14819 | [[Карбек]] || 13 |- ! 14820 | [[Калмукан]] || 13 |- ! 14821 | [[Ильмаз]] || 13 |- ! 14822 | [[Жанатбай]] || 13 |- ! 14823 | [[Картанбай]] || 13 |- ! 14824 | [[Жетписпай]] || 13 |- ! 14825 | [[Жансап]] || 13 |- ! 14826 | [[Калу]] || 13 |- ! 14827 | [[Зеилбек]] || 13 |- ! 14828 | [[Кабдыгалий]] || 13 |- ! 14829 | [[Исламби]] || 13 |- ! 14830 | [[Жастерек]] || 13 |- ! 14831 | [[Жанасбай]] || 13 |- ! 14832 | [[Кабдылкарим]] || 13 |- ! 14833 | [[Кейкі]] || 13 |- ! 14834 | [[Зухрат]] || 13 |- ! 14835 | [[Жандаурен]] || 13 |- ! 14836 | [[Жұбатхан]] || 13 |- ! 14837 | [[Закирхан]] || 13 |- ! 14838 | [[Камбарали]] || 13 |- ! 14839 | [[Избас]] || 13 |- ! 14840 | [[Жаукен]] || 13 |- ! 14841 | [[Жумагожа]] || 13 |- ! 14842 | [[Жолдымурат]] || 13 |- ! 14843 | [[Кенесарыхан]] || 13 |- ! 14844 | [[Жасүлан]] || 13 |- ! 14845 | [[Кайранбек]] || 13 |- ! 14846 | [[Кабидула]] || 13 |- ! 14847 | [[Жексемби]] || 13 |- ! 14848 | [[Ибраем]] || 13 |- ! 14849 | [[Кенишбек]] || 13 |- ! 14850 | [[Иртай]] || 13 |- ! 14851 | [[Жаппарберген]] || 13 |- ! 14852 | [[Жанұлан]] || 13 |- ! 14853 | [[Изжан]] || 13 |- ! 14854 | [[Илларион]] || 13 |- ! 14855 | [[Жанәсіл]] || 13 |- ! 14856 | [[Жамалиден]] || 13 |- ! 14857 | [[Ерке-Булан]] || 13 |- ! 14858 | [[Далихан]] || 13 |- ! 14859 | [[Егенбай]] || 13 |- ! 14860 | [[Ернамыс]] || 13 |- ! 14861 | [[Ергентай]] || 13 |- ! 14862 | [[Әділқасым]] || 13 |- ! 14863 | [[Дарынжан]] || 13 |- ! 14864 | [[Әлжаппар]] || 13 |- ! 14865 | [[Динара]] || 13 |- ! 14866 | [[Ершін]] || 13 |- ! 14867 | [[Дайан]] || 13 |- ! 14868 | [[Дисенбай]] || 13 |- ! 14869 | [[Әлімқожа]] || 13 |- ! 14870 | [[Ельназар]] || 13 |- ! 14871 | [[Әльтайыр]] || 13 |- ! 14872 | [[Ертос]] || 13 |- ! 14873 | [[Әлқайыр]] || 13 |- ! 14874 | [[Әжібай]] || 13 |- ! 14875 | [[Әлрами]] || 13 |- ! 14876 | [[Еркара]] || 13 |- ! 14877 | [[Ержігер]] || 13 |- ! 14878 | [[Естемис]] || 13 |- ! 14879 | [[Дәулетберді]] || 13 |- ! 14880 | [[Дауренхан]] || 13 |- ! 14881 | [[Дербис]] || 13 |- ! 14882 | [[Есентур]] || 13 |- ! 14883 | [[Джаскайрат]] || 13 |- ! 14884 | [[Даурбай]] || 13 |- ! 14885 | [[Енсеген]] || 13 |- ! 14886 | [[Әбілқан]] || 13 |- ! 14887 | [[Әбілсеит]] || 13 |- ! 14888 | [[Дуйсек]] || 13 |- ! 14889 | [[Досғали]] || 13 |- ! 14890 | [[Еркат]] || 13 |- ! 14891 | [[Динмухамедали]] || 13 |- ! 14892 | [[Джамил]] || 13 |- ! 14893 | [[Гилим]] || 13 |- ! 14894 | [[Даулетназар]] || 13 |- ! 14895 | [[Әміралы]] || 13 |- ! 14896 | [[Әбжаппар]] || 13 |- ! 14897 | [[Дүкенбай]] || 13 |- ! 14898 | [[Жаксимурат]] || 13 |- ! 14899 | [[Әмірғазы]] || 13 |- ! 14900 | [[Әли Асқар]] || 13 |- ! 14901 | [[Ержакып]] || 13 |- ! 14902 | [[Әбдімәулен]] || 13 |- ! 14903 | [[Жайлы]] || 13 |- ! 14904 | [[Әлісұлтан]] || 13 |- ! 14905 | [[Ериккали]] || 13 |- ! 14906 | [[Әлтөре]] || 13 |- ! 14907 | [[Ер-Али]] || 13 |- ! 14908 | [[Дженгис]] || 13 |- ! 14909 | [[Даубай]] || 13 |- ! 14910 | [[Дониёрбек]] || 13 |- ! 14911 | [[Әбузар]] || 13 |- ! 14912 | [[Дінәділ]] || 13 |- ! 14913 | [[Есқайыр]] || 13 |- ! 14914 | [[Әлизат]] || 13 |- ! 14915 | [[Дильназ]] || 13 |- ! 14916 | [[Динияр]] || 13 |- ! 14917 | [[Ертұғрыл]] || 13 |- ! 14918 | [[Дін-Мұхамед]] || 13 |- ! 14919 | [[Джумалы]] || 13 |- ! 14920 | [[Ергелды]] || 13 |- ! 14921 | [[Ереш]] || 13 |- ! 14922 | [[Дуйсенгалы]] || 13 |- ! 14923 | [[Ериман]] || 13 |- ! 14924 | [[Ерғани]] || 13 |- ! 14925 | [[Джангабай]] || 13 |- ! 14926 | [[Ескайр]] || 13 |- ! 14927 | [[Жаканбай]] || 13 |- ! 14928 | [[Әбдішүкір]] || 13 |- ! 14929 | [[Дильяс]] || 13 |- ! 14930 | [[Ердесбек]] || 13 |- ! 14931 | [[Діндар]] || 13 |- ! 14932 | [[Әділмырза]] || 13 |- ! 14933 | [[Жакеш]] || 13 |- ! 14934 | [[Жалдыбай]] || 13 |- ! 14935 | [[Докдырбай]] || 13 |- ! 14936 | [[Әшір]] || 13 |- ! 14937 | [[Джангали]] || 13 |- ! 14938 | [[Ертуар]] || 13 |- ! 14939 | [[Ерсалы]] || 13 |- ! 14940 | [[Дариман]] || 13 |- ! 14941 | [[Джумагалий]] || 13 |- ! 14942 | [[Дауіт]] || 13 |- ! 14943 | [[Джамаладдин]] || 13 |- ! 14944 | [[Емил]] || 13 |- ! 14945 | [[Данайбек]] || 13 |- ! 14946 | [[Байкабыл]] || 13 |- ! 14947 | [[Бақырыс]] || 13 |- ! 14948 | [[Баймұхамед]] || 13 |- ! 14949 | [[Биркен]] || 13 |- ! 14950 | [[Асыхат]] || 13 |- ! 14951 | [[Бахытджан]] || 13 |- ! 14952 | [[Асетжан]] || 13 |- ! 14953 | [[Беккалий]] || 13 |- ! 14954 | [[Бозтай]] || 13 |- ! 14955 | [[Батал]] || 13 |- ! 14956 | [[Аселбек]] || 13 |- ! 14957 | [[Ахантай]] || 13 |- ! 14958 | [[Галимтай]] || 13 |- ! 14959 | [[Бапан]] || 13 |- ! 14960 | [[Бернур]] || 13 |- ! 14961 | [[Болаткалий]] || 13 |- ! 14962 | [[Ахмедәли]] || 13 |- ! 14963 | [[Байыс]] || 13 |- ! 14964 | [[Асамбек]] || 13 |- ! 14965 | [[Болатқали]] || 13 |- ! 14966 | [[Баракат]] || 13 |- ! 14967 | [[Асылтаң]] || 13 |- ! 14968 | [[Ауен]] || 13 |- ! 14969 | [[Висхан]] || 13 |- ! 14970 | [[Бахиджан]] || 13 |- ! 14971 | [[Беркимбек]] || 13 |- ! 14972 | [[Асиф]] || 13 |- ! 14973 | [[Аулиехан]] || 13 |- ! 14974 | [[Асемкан]] || 13 |- ! 14975 | [[Баянжан]] || 13 |- ! 14976 | [[Багтыяр]] || 13 |- ! 14977 | [[Байгара]] || 13 |- ! 14978 | [[Бодаубек]] || 13 |- ! 14979 | [[Батирбай]] || 13 |- ! 14980 | [[Бугибай]] || 13 |- ! 14981 | [[Арманхан]] || 13 |- ! 14982 | [[Байқабыл]] || 13 |- ! 14983 | [[Бекіш]] || 13 |- ! 14984 | [[Архабек]] || 13 |- ! 14985 | [[Бакгали]] || 13 |- ! 14986 | [[Батырғазы]] || 13 |- ! 14987 | [[Байжол]] || 13 |- ! 14988 | [[Ғазим]] || 13 |- ! 14989 | [[Арнамыс]] || 13 |- ! 14990 | [[Ахрам]] || 13 |- ! 14991 | [[Байбатша]] || 13 |- ! 14992 | [[Бизак]] || 13 |- ! 14993 | [[Армангали]] || 13 |- ! 14994 | [[Бейсенкан]] || 13 |- ! 14995 | [[Габдулхамит]] || 13 |- ! 14996 | [[Балмырза]] || 13 |- ! 14997 | [[Ғабибулла]] || 13 |- ! 14998 | [[Галиахмет]] || 13 |- ! 14999 | [[Асланхан]] || 13 |- ! 15000 | [[Ғалибек]] || 13 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] rax2xf45fh1lebe98weym853ynks2fr 3579499 3579496 2026-04-09T08:53:15Z Kaiyr 3134 3579499 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5 000 ер (10 000-нан 15 000 орындағы атқа дейін, еркек, ұл) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 1,3% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Ер есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 10001 | [[Қожа]] || 24 |- ! 10002 | [[Кият]] || 24 |- ! 10003 | [[Қорғанбай]] || 24 |- ! 10004 | [[Косымбай]] || 24 |- ! 10005 | [[Қуанәлі]] || 24 |- ! 10006 | [[Көлбай]] || 24 |- ! 10007 | [[Қурманғазы]] || 24 |- ! 10008 | [[Мауленбек]] || 24 |- ! 10009 | [[Магаш]] || 24 |- ! 10010 | [[Куттыгул]] || 24 |- ! 10011 | [[Магди]] || 24 |- ! 10012 | [[Мерамбек]] || 24 |- ! 10013 | [[Купжасар]] || 24 |- ! 10014 | [[Қабланбек]] || 24 |- ! 10015 | [[Мусалим]] || 24 |- ! 10016 | [[Мохаммед]] || 24 |- ! 10017 | [[Манапбай]] || 24 |- ! 10018 | [[Мусағали]] || 24 |- ! 10019 | [[Жандилла]] || 24 |- ! 10020 | [[Кемелжан]] || 24 |- ! 10021 | [[Иззатулла]] || 24 |- ! 10022 | [[Зейлбек]] || 24 |- ! 10023 | [[Кайнулла]] || 24 |- ! 10024 | [[Икрамжан]] || 24 |- ! 10025 | [[Кабдыкарим]] || 24 |- ! 10026 | [[Жанаткан]] || 24 |- ! 10027 | [[Жаханша]] || 24 |- ! 10028 | [[Кабанбай]] || 24 |- ! 10029 | [[Жасылбек]] || 24 |- ! 10030 | [[Ирбулат]] || 24 |- ! 10031 | [[Кашкынбай]] || 24 |- ! 10032 | [[Жолшибек]] || 24 |- ! 10033 | [[Жұбандық]] || 24 |- ! 10034 | [[Жукен]] || 24 |- ! 10035 | [[Зураб]] || 24 |- ! 10036 | [[Исламиддин]] || 24 |- ! 10037 | [[Каркын]] || 24 |- ! 10038 | [[Казыкен]] || 24 |- ! 10039 | [[Зарипбай]] || 24 |- ! 10040 | [[Жетписбек]] || 24 |- ! 10041 | [[Жумагельди]] || 24 |- ! 10042 | [[Кенжегара]] || 24 |- ! 10043 | [[Казахстан]] || 24 |- ! 10044 | [[Кабылкан]] || 24 |- ! 10045 | [[Жоныс]] || 24 |- ! 10046 | [[Имам]] || 24 |- ! 10047 | [[Ердібек]] || 24 |- ! 10048 | [[Ермади]] || 24 |- ! 10049 | [[Дәуітхан]] || 24 |- ! 10050 | [[Джанбырбай]] || 24 |- ! 10051 | [[Ділдабек]] || 24 |- ! 10052 | [[Гилым]] || 24 |- ! 10053 | [[Данар]] || 24 |- ! 10054 | [[Демирель]] || 24 |- ! 10055 | [[Елсүйер]] || 24 |- ! 10056 | [[Даурембек]] || 24 |- ! 10057 | [[Есгали]] || 24 |- ! 10058 | [[Досмахамбет]] || 24 |- ! 10059 | [[Жадігер]] || 24 |- ! 10060 | [[Есенияз]] || 24 |- ! 10061 | [[Дюсентай]] || 24 |- ! 10062 | [[Дуисенбек]] || 24 |- ! 10063 | [[Әбиірбек]] || 24 |- ! 10064 | [[Елгазы]] || 24 |- ! 10065 | [[Дэниз]] || 24 |- ! 10066 | [[Есилбек]] || 24 |- ! 10067 | [[Динат]] || 24 |- ! 10068 | [[Есілжан]] || 24 |- ! 10069 | [[Джусуп]] || 24 |- ! 10070 | [[Ескара]] || 24 |- ! 10071 | [[Диарбек]] || 24 |- ! 10072 | [[Әли-Асқар]] || 24 |- ! 10073 | [[Даулетбак]] || 24 |- ! 10074 | [[Елес]] || 24 |- ! 10075 | [[Әбдумәлік]] || 24 |- ! 10076 | [[Дәмир]] || 24 |- ! 10077 | [[Ермаш]] || 24 |- ! 10078 | [[Ергат]] || 24 |- ! 10079 | [[Ерайдын]] || 24 |- ! 10080 | [[Елеусыз]] || 24 |- ! 10081 | [[Ерасылхан]] || 24 |- ! 10082 | [[Дусенбек]] || 24 |- ! 10083 | [[Ержомарт]] || 24 |- ! 10084 | [[Әбді]] || 24 |- ! 10085 | [[Дәнеш]] || 24 |- ! 10086 | [[Даулыбай]] || 24 |- ! 10087 | [[Ділмұханбет]] || 24 |- ! 10088 | [[Әзізхан]] || 24 |- ! 10089 | [[Беркайыр]] || 24 |- ! 10090 | [[Баят]] || 24 |- ! 10091 | [[Байзулла]] || 24 |- ! 10092 | [[Бекзал]] || 24 |- ! 10093 | [[Аспанбек]] || 24 |- ! 10094 | [[Бескемпир]] || 24 |- ! 10095 | [[Балнұр]] || 24 |- ! 10096 | [[Бекмахамбет]] || 24 |- ! 10097 | [[Бейсенбі]] || 24 |- ! 10098 | [[Асимхан]] || 24 |- ! 10099 | [[Бердыкул]] || 24 |- ! 10100 | [[Аульбек]] || 24 |- ! 10101 | [[Бегнур]] || 24 |- ! 10102 | [[Асылкеней]] || 24 |- ! 10103 | [[Бекбота]] || 24 |- ! 10104 | [[Байдильда]] || 24 |- ! 10105 | [[Артай]] || 24 |- ! 10106 | [[Бобуржон]] || 24 |- ! 10107 | [[Барзу]] || 24 |- ! 10108 | [[Аянали]] || 24 |- ! 10109 | [[Байқожа]] || 24 |- ! 10110 | [[Бегей]] || 24 |- ! 10111 | [[Баяшат]] || 24 |- ! 10112 | [[Балгат]] || 24 |- ! 10113 | [[Ахметкерей]] || 24 |- ! 10114 | [[Арсыланбек]] || 24 |- ! 10115 | [[Ахтилек]] || 24 |- ! 10116 | [[Бакытали]] || 24 |- ! 10117 | [[Бекахмет]] || 24 |- ! 10118 | [[Багытбек]] || 24 |- ! 10119 | [[Базылжан]] || 24 |- ! 10120 | [[Буран]] || 24 |- ! 10121 | [[Арыстанбаб]] || 24 |- ! 10122 | [[Байжомарт]] || 24 |- ! 10123 | [[Адалжан]] || 24 |- ! 10124 | [[Авазбек]] || 24 |- ! 10125 | [[Айтакын]] || 24 |- ! 10126 | [[Алдибай]] || 24 |- ! 10127 | [[Амербек]] || 24 |- ! 10128 | [[Аидарбек]] || 24 |- ! 10129 | [[Абдунаби]] || 24 |- ! 10130 | [[Абдилазиз]] || 24 |- ! 10131 | [[Абдижапбар]] || 24 |- ! 10132 | [[Абдырахым]] || 24 |- ! 10133 | [[Ақылдос]] || 24 |- ! 10134 | [[Аликан]] || 24 |- ! 10135 | [[Агман]] || 24 |- ! 10136 | [[Айдаркул]] || 24 |- ! 10137 | [[Алгабай]] || 24 |- ! 10138 | [[Аққожа]] || 24 |- ! 10139 | [[Альмен]] || 24 |- ! 10140 | [[Айдидар]] || 24 |- ! 10141 | [[Альфир]] || 24 |- ! 10142 | [[Абжат]] || 24 |- ! 10143 | [[Абду-Рахим]] || 24 |- ! 10144 | [[Алладин]] || 24 |- ! 10145 | [[Адир]] || 24 |- ! 10146 | [[Айжигит]] || 24 |- ! 10147 | [[Ақылхан]] || 24 |- ! 10148 | [[Айлин]] || 24 |- ! 10149 | [[Айтуре]] || 24 |- ! 10150 | [[Аймаханбет]] || 24 |- ! 10151 | [[Агын]] || 24 |- ! 10152 | [[Абдықадыр]] || 24 |- ! 10153 | [[Араб]] || 24 |- ! 10154 | [[Абдикахар]] || 24 |- ! 10155 | [[Ардашер]] || 24 |- ! 10156 | [[Абдинасир]] || 24 |- ! 10157 | [[Абдыкали]] || 24 |- ! 10158 | [[Шахзодбек]] || 23 |- ! 10159 | [[Усан]] || 23 |- ! 10160 | [[Шамгали]] || 23 |- ! 10161 | [[Шұғайып]] || 23 |- ! 10162 | [[Умбеткали]] || 23 |- ! 10163 | [[Шахнияр]] || 23 |- ! 10164 | [[Эльёр]] || 23 |- ! 10165 | [[Тулюбек]] || 23 |- ! 10166 | [[Шамель]] || 23 |- ! 10167 | [[Уктам]] || 23 |- ! 10168 | [[Умиркул]] || 23 |- ! 10169 | [[Элдияр]] || 23 |- ! 10170 | [[Шотбай]] || 23 |- ! 10171 | [[Хангельды]] || 23 |- ! 10172 | [[Уснатдин]] || 23 |- ! 10173 | [[Хасенхан]] || 23 |- ! 10174 | [[Шахризат]] || 23 |- ! 10175 | [[Хабидолла]] || 23 |- ! 10176 | [[Хыдырбай]] || 23 |- ! 10177 | [[Төлеш]] || 23 |- ! 10178 | [[Турсынтай]] || 23 |- ! 10179 | [[Шабдан]] || 23 |- ! 10180 | [[Тургамбек]] || 23 |- ! 10181 | [[Хуандык]] || 23 |- ! 10182 | [[Туре]] || 23 |- ! 10183 | [[Утебек]] || 23 |- ! 10184 | [[Хуан]] || 23 |- ! 10185 | [[Турдибек]] || 23 |- ! 10186 | [[Тұрғынбек]] || 23 |- ! 10187 | [[Хажымурат]] || 23 |- ! 10188 | [[Элёрбек]] || 23 |- ! 10189 | [[Хидаят]] || 23 |- ! 10190 | [[Тулеуш]] || 23 |- ! 10191 | [[Сагидула]] || 23 |- ! 10192 | [[Сарқытбек]] || 23 |- ! 10193 | [[Сапиолла]] || 23 |- ! 10194 | [[Серкпай]] || 23 |- ! 10195 | [[Соломон]] || 23 |- ! 10196 | [[Рахатәлі]] || 23 |- ! 10197 | [[Санатхан]] || 23 |- ! 10198 | [[Сайлыбек]] || 23 |- ! 10199 | [[Рахмади]] || 23 |- ! 10200 | [[Ризахан]] || 23 |- ! 10201 | [[Сарсебай]] || 23 |- ! 10202 | [[Синан]] || 23 |- ! 10203 | [[Суйеугали]] || 23 |- ! 10204 | [[Тілепалды]] || 23 |- ! 10205 | [[Таган]] || 23 |- ! 10206 | [[Темирулан]] || 23 |- ! 10207 | [[Суйындык]] || 23 |- ! 10208 | [[Серафим]] || 23 |- ! 10209 | [[Сауырбек]] || 23 |- ! 10210 | [[Сабиргали]] || 23 |- ! 10211 | [[Тимирхан]] || 23 |- ! 10212 | [[Сейітқасым]] || 23 |- ! 10213 | [[Темрлан]] || 23 |- ! 10214 | [[Серкали]] || 23 |- ! 10215 | [[Такир]] || 23 |- ! 10216 | [[Токтабай]] || 23 |- ! 10217 | [[Самалхан]] || 23 |- ! 10218 | [[Раш]] || 23 |- ! 10219 | [[Сауырбай]] || 23 |- ! 10220 | [[Сартбай]] || 23 |- ! 10221 | [[Мухаммад Амин]] || 23 |- ! 10222 | [[Омурбай]] || 23 |- ! 10223 | [[Огабек]] || 23 |- ! 10224 | [[Нурслям]] || 23 |- ! 10225 | [[Османали]] || 23 |- ! 10226 | [[Мұхамедғали]] || 23 |- ! 10227 | [[Нуркамал]] || 23 |- ! 10228 | [[Мұхаммеддин]] || 23 |- ! 10229 | [[Набий]] || 23 |- ! 10230 | [[Мырзакасым]] || 23 |- ! 10231 | [[Нурибек]] || 23 |- ! 10232 | [[Нұрғожа]] || 23 |- ! 10233 | [[Нығметжан]] || 23 |- ! 10234 | [[Нахып]] || 23 |- ! 10235 | [[Нурхасым]] || 23 |- ! 10236 | [[Нурманбет]] || 23 |- ! 10237 | [[Нуразиз]] || 23 |- ! 10238 | [[Олим]] || 23 |- ! 10239 | [[Нурасхан]] || 23 |- ! 10240 | [[Нурқасым]] || 23 |- ! 10241 | [[Нурел]] || 23 |- ! 10242 | [[Нұрсұңқар]] || 23 |- ! 10243 | [[Нуркасим]] || 23 |- ! 10244 | [[Нұржеңіс]] || 23 |- ! 10245 | [[Нурби]] || 23 |- ! 10246 | [[Раимхан]] || 23 |- ! 10247 | [[Нұресіл]] || 23 |- ! 10248 | [[Нұрат]] || 23 |- ! 10249 | [[Мухаммаджон]] || 23 |- ! 10250 | [[Нұрсағын]] || 23 |- ! 10251 | [[Нұразим]] || 23 |- ! 10252 | [[Нурланхан]] || 23 |- ! 10253 | [[Ратбай]] || 23 |- ! 10254 | [[Нұрхадис]] || 23 |- ! 10255 | [[Нурберды]] || 23 |- ! 10256 | [[Өрлеу]] || 23 |- ! 10257 | [[Муталхан]] || 23 |- ! 10258 | [[Ногайбай]] || 23 |- ! 10259 | [[Низамаддин]] || 23 |- ! 10260 | [[Мухаметәли]] || 23 |- ! 10261 | [[Нәбижан]] || 23 |- ! 10262 | [[Мухамеди]] || 23 |- ! 10263 | [[Қосқанат]] || 23 |- ! 10264 | [[Қаблан]] || 23 |- ! 10265 | [[Мадинұр]] || 23 |- ! 10266 | [[Қалиолла]] || 23 |- ! 10267 | [[Курбангазы]] || 23 |- ! 10268 | [[Құбылайхан]] || 23 |- ! 10269 | [[Курак]] || 23 |- ! 10270 | [[Көбейхан]] || 23 |- ! 10271 | [[Қабиден]] || 23 |- ! 10272 | [[Құрбанали]] || 23 |- ! 10273 | [[Мақат]] || 23 |- ! 10274 | [[Козы-Корпеш]] || 23 |- ! 10275 | [[Курбанжан]] || 23 |- ! 10276 | [[Маршал]] || 23 |- ! 10277 | [[Меңдіғали]] || 23 |- ! 10278 | [[Қожаназар]] || 23 |- ! 10279 | [[Мергалий]] || 23 |- ! 10280 | [[Маули]] || 23 |- ! 10281 | [[Мешітбай]] || 23 |- ! 10282 | [[Коныратбай]] || 23 |- ! 10283 | [[Мизамгали]] || 23 |- ! 10284 | [[Қаратай]] || 23 |- ! 10285 | [[Кожагул]] || 23 |- ! 10286 | [[Кутжан]] || 23 |- ! 10287 | [[Қазақбай]] || 23 |- ! 10288 | [[Мағзам]] || 23 |- ! 10289 | [[Муктарбек]] || 23 |- ! 10290 | [[Кутыбай]] || 23 |- ! 10291 | [[Мекембай]] || 23 |- ! 10292 | [[Кобжан]] || 23 |- ! 10293 | [[Көмекбай]] || 23 |- ! 10294 | [[Мусажан]] || 23 |- ! 10295 | [[Курмангалей]] || 23 |- ! 10296 | [[Каматай]] || 23 |- ! 10297 | [[Жиренше]] || 23 |- ! 10298 | [[Камаш]] || 23 |- ! 10299 | [[Жанмәди]] || 23 |- ! 10300 | [[Жолбарысхан]] || 23 |- ! 10301 | [[Исматилла]] || 23 |- ! 10302 | [[Исембек]] || 23 |- ! 10303 | [[Кабикен]] || 23 |- ! 10304 | [[Карпат]] || 23 |- ! 10305 | [[Жолаушы]] || 23 |- ! 10306 | [[Женисжан]] || 23 |- ! 10307 | [[Жиеней]] || 23 |- ! 10308 | [[Жұманәлі]] || 23 |- ! 10309 | [[Жанмырза]] || 23 |- ! 10310 | [[Кеунимжай]] || 23 |- ! 10311 | [[Каримберди]] || 23 |- ! 10312 | [[Жанадыл]] || 23 |- ! 10313 | [[Истай]] || 23 |- ! 10314 | [[Кадирберген]] || 23 |- ! 10315 | [[Кажимхан]] || 23 |- ! 10316 | [[Зорбай]] || 23 |- ! 10317 | [[Исакул]] || 23 |- ! 10318 | [[Иманмади]] || 23 |- ! 10319 | [[Илхамжан]] || 23 |- ! 10320 | [[Камариден]] || 23 |- ! 10321 | [[Женысбек]] || 23 |- ! 10322 | [[Калхаман]] || 23 |- ! 10323 | [[Жасбулат]] || 23 |- ! 10324 | [[Исса]] || 23 |- ! 10325 | [[Кеңесбай]] || 23 |- ! 10326 | [[Зафарбек]] || 23 |- ! 10327 | [[Жанияр]] || 23 |- ! 10328 | [[Жусупали]] || 23 |- ! 10329 | [[Жанбақыт]] || 23 |- ! 10330 | [[Зарубай]] || 23 |- ! 10331 | [[Жұмахмет]] || 23 |- ! 10332 | [[Идеят]] || 23 |- ! 10333 | [[Калимбек]] || 23 |- ! 10334 | [[Кабжан]] || 23 |- ! 10335 | [[Измурат]] || 23 |- ! 10336 | [[Ердулла]] || 23 |- ! 10337 | [[Ерджан]] || 23 |- ! 10338 | [[Әліп]] || 23 |- ! 10339 | [[Есқуат]] || 23 |- ! 10340 | [[Ергелди]] || 23 |- ! 10341 | [[Есым]] || 23 |- ! 10342 | [[Елжар]] || 23 |- ! 10343 | [[Досет]] || 23 |- ! 10344 | [[Ерлихан]] || 23 |- ! 10345 | [[Еркелди]] || 23 |- ! 10346 | [[Денислам]] || 23 |- ! 10347 | [[Ділдар]] || 23 |- ! 10348 | [[Жаксыгелди]] || 23 |- ! 10349 | [[Әдилбек]] || 23 |- ! 10350 | [[Есилбай]] || 23 |- ! 10351 | [[Әдилет]] || 23 |- ! 10352 | [[Ерсамат]] || 23 |- ! 10353 | [[Әдият]] || 23 |- ! 10354 | [[Әлмәди]] || 23 |- ! 10355 | [[Дастем]] || 23 |- ! 10356 | [[Ерлык]] || 23 |- ! 10357 | [[Джанузак]] || 23 |- ! 10358 | [[Есенгул]] || 23 |- ! 10359 | [[Датқа]] || 23 |- ! 10360 | [[Дуисен]] || 23 |- ! 10361 | [[Диляр]] || 23 |- ! 10362 | [[Жайшылық]] || 23 |- ! 10363 | [[Әлемгер]] || 23 |- ! 10364 | [[Данебай]] || 23 |- ! 10365 | [[Еркн]] || 23 |- ! 10366 | [[Жалал]] || 23 |- ! 10367 | [[Жамагат]] || 23 |- ! 10368 | [[Ерғабыл]] || 23 |- ! 10369 | [[Еренсиз]] || 23 |- ! 10370 | [[Әліасқар]] || 23 |- ! 10371 | [[Арсалан]] || 23 |- ! 10372 | [[Билимхан]] || 23 |- ! 10373 | [[Галимжон]] || 23 |- ! 10374 | [[Бахтяр]] || 23 |- ! 10375 | [[Баққонды]] || 23 |- ! 10376 | [[Бимухан]] || 23 |- ! 10377 | [[Ахрорбек]] || 23 |- ! 10378 | [[Ахатбек]] || 23 |- ! 10379 | [[Барлыбек]] || 23 |- ! 10380 | [[Баскар]] || 23 |- ! 10381 | [[Берикгали]] || 23 |- ! 10382 | [[Бакитхан]] || 23 |- ! 10383 | [[Арыстамбек]] || 23 |- ! 10384 | [[Багдавлет]] || 23 |- ! 10385 | [[Беркутбай]] || 23 |- ! 10386 | [[Болотбек]] || 23 |- ! 10387 | [[Бекзатбек]] || 23 |- ! 10388 | [[Базарәлі]] || 23 |- ! 10389 | [[Бахатжан]] || 23 |- ! 10390 | [[Боромбай]] || 23 |- ! 10391 | [[Ганият]] || 23 |- ! 10392 | [[Асылгали]] || 23 |- ! 10393 | [[Баймухамед]] || 23 |- ! 10394 | [[Ботан]] || 23 |- ! 10395 | [[Ғаббас]] || 23 |- ! 10396 | [[Асылгерей]] || 23 |- ! 10397 | [[Бекдаир]] || 23 |- ! 10398 | [[Бөкей]] || 23 |- ! 10399 | [[Бақтілек]] || 23 |- ! 10400 | [[Бакчан]] || 23 |- ! 10401 | [[Байсалбай]] || 23 |- ! 10402 | [[Бегімбет]] || 23 |- ! 10403 | [[Асылзада]] || 23 |- ! 10404 | [[Бримжан]] || 23 |- ! 10405 | [[Ахтай]] || 23 |- ! 10406 | [[Букейхан]] || 23 |- ! 10407 | [[Атакелді]] || 23 |- ! 10408 | [[Балхыбек]] || 23 |- ! 10409 | [[Арнау]] || 23 |- ! 10410 | [[Бархат]] || 23 |- ! 10411 | [[Бахтберген]] || 23 |- ! 10412 | [[Баимбет]] || 23 |- ! 10413 | [[Бексанат]] || 23 |- ! 10414 | [[Бейбарыссұлтан]] || 23 |- ! 10415 | [[Бейнеубай]] || 23 |- ! 10416 | [[Бұхарбай]] || 23 |- ! 10417 | [[Баир]] || 23 |- ! 10418 | [[Аширалы]] || 23 |- ! 10419 | [[Абдулхай]] || 23 |- ! 10420 | [[Абдуғафур]] || 23 |- ! 10421 | [[Амантұрлы]] || 23 |- ! 10422 | [[Алмар]] || 23 |- ! 10423 | [[Акжаркын]] || 23 |- ! 10424 | [[Алмен]] || 23 |- ! 10425 | [[Айтмұхамед]] || 23 |- ! 10426 | [[Абзелбек]] || 23 |- ! 10427 | [[Ағәділ]] || 23 |- ! 10428 | [[Алнияз]] || 23 |- ! 10429 | [[Алихон]] || 23 |- ! 10430 | [[Ажинияз]] || 23 |- ! 10431 | [[Адилкерей]] || 23 |- ! 10432 | [[Аймуханбет]] || 23 |- ! 10433 | [[Алиомар]] || 23 |- ! 10434 | [[Абихан]] || 23 |- ! 10435 | [[Айтмұхан]] || 23 |- ! 10436 | [[Абдуннұр]] || 23 |- ! 10437 | [[Аметхан]] || 23 |- ! 10438 | [[Абдуохап]] || 23 |- ! 10439 | [[Абдулгазиз]] || 23 |- ! 10440 | [[Абылғазы]] || 23 |- ! 10441 | [[Амиркан]] || 23 |- ! 10442 | [[Абдихадир]] || 23 |- ! 10443 | [[Абдуссалям]] || 23 |- ! 10444 | [[Альсейт]] || 23 |- ! 10445 | [[Адий]] || 23 |- ! 10446 | [[Альфинур]] || 23 |- ! 10447 | [[Адилмурат]] || 23 |- ! 10448 | [[Амалхан]] || 23 |- ! 10449 | [[Абу Мансур]] || 23 |- ! 10450 | [[Шалатай]] || 22 |- ! 10451 | [[Хамзабек]] || 22 |- ! 10452 | [[Тұрархан]] || 22 |- ! 10453 | [[Халель]] || 22 |- ! 10454 | [[Турисбек]] || 22 |- ! 10455 | [[Турлыгазы]] || 22 |- ! 10456 | [[Шакәрім]] || 22 |- ! 10457 | [[Урозали]] || 22 |- ! 10458 | [[Шапхат]] || 22 |- ! 10459 | [[Эльшан]] || 22 |- ! 10460 | [[Шамсидин]] || 22 |- ! 10461 | [[Тузелбек]] || 22 |- ! 10462 | [[Шамсат]] || 22 |- ! 10463 | [[Турдыгали]] || 22 |- ! 10464 | [[Шайхидин]] || 22 |- ! 10465 | [[Умертай]] || 22 |- ! 10466 | [[Шынжырбай]] || 22 |- ! 10467 | [[Уринбосар]] || 22 |- ! 10468 | [[Шолпанбек]] || 22 |- ! 10469 | [[Утегул]] || 22 |- ! 10470 | [[Шамсутдин]] || 22 |- ! 10471 | [[Узбекбай]] || 22 |- ! 10472 | [[Хасымхан]] || 22 |- ! 10473 | [[Хабибуллаһ]] || 22 |- ! 10474 | [[Халидолла]] || 22 |- ! 10475 | [[Хандәулет]] || 22 |- ! 10476 | [[Ханназар]] || 22 |- ! 10477 | [[Тұрғали]] || 22 |- ! 10478 | [[Ханбатыр]] || 22 |- ! 10479 | [[Уәлибек]] || 22 |- ! 10480 | [[Хайрош]] || 22 |- ! 10481 | [[Тугель]] || 22 |- ! 10482 | [[Эрлик]] || 22 |- ! 10483 | [[Хамет]] || 22 |- ! 10484 | [[Хашим]] || 22 |- ! 10485 | [[Сабырәлі]] || 22 |- ! 10486 | [[Собиржон]] || 22 |- ! 10487 | [[Тілес]] || 22 |- ! 10488 | [[Телеген]] || 22 |- ! 10489 | [[Серим]] || 22 |- ! 10490 | [[Талапберген]] || 22 |- ! 10491 | [[Тоқберген]] || 22 |- ! 10492 | [[Серіхан]] || 22 |- ! 10493 | [[Тлеккабул]] || 22 |- ! 10494 | [[Рифкат]] || 22 |- ! 10495 | [[Тасыбай]] || 22 |- ! 10496 | [[Темеркан]] || 22 |- ! 10497 | [[Токкожа]] || 22 |- ! 10498 | [[Серкен]] || 22 |- ! 10499 | [[Сағыдат]] || 22 |- ! 10500 | [[Темиркул]] || 22 |- ! 10501 | [[Сани]] || 22 |- ! 10502 | [[Сапаргазы]] || 22 |- ! 10503 | [[Рахимтай]] || 22 |- ! 10504 | [[Рувим]] || 22 |- ! 10505 | [[Саиын]] || 22 |- ! 10506 | [[Сәби]] || 22 |- ! 10507 | [[Рахымғали]] || 22 |- ! 10508 | [[Сәбитхан]] || 22 |- ! 10509 | [[Тлеули]] || 22 |- ! 10510 | [[Сейтбай]] || 22 |- ! 10511 | [[Сражатдин]] || 22 |- ! 10512 | [[Саттигул]] || 22 |- ! 10513 | [[Тауекель]] || 22 |- ! 10514 | [[Саттыгул]] || 22 |- ! 10515 | [[Суйинбай]] || 22 |- ! 10516 | [[Танжарик]] || 22 |- ! 10517 | [[Токташ]] || 22 |- ! 10518 | [[Сүндетәли]] || 22 |- ! 10519 | [[Саяуш]] || 22 |- ! 10520 | [[Сатыбек]] || 22 |- ! 10521 | [[Сағымжан]] || 22 |- ! 10522 | [[Скандарбек]] || 22 |- ! 10523 | [[Онербай]] || 22 |- ! 10524 | [[Нұрмади]] || 22 |- ! 10525 | [[Нұрхамит]] || 22 |- ! 10526 | [[Нурмухамад]] || 22 |- ! 10527 | [[Низаматдин]] || 22 |- ! 10528 | [[Отеш]] || 22 |- ! 10529 | [[Нуркеш]] || 22 |- ! 10530 | [[Нұрағат]] || 22 |- ! 10531 | [[Мұңайтпас]] || 22 |- ! 10532 | [[Мухтаржан]] || 22 |- ! 10533 | [[Пирман]] || 22 |- ! 10534 | [[Оскинбай]] || 22 |- ! 10535 | [[Нұралыхан]] || 22 |- ! 10536 | [[Нугыман]] || 22 |- ! 10537 | [[Нурлубай]] || 22 |- ! 10538 | [[Нұрболған]] || 22 |- ! 10539 | [[Мұхамед-Әли]] || 22 |- ! 10540 | [[Науырзбай]] || 22 |- ! 10541 | [[Насрулла]] || 22 |- ! 10542 | [[Мұхамед-Али]] || 22 |- ! 10543 | [[Нұрдулат]] || 22 |- ! 10544 | [[Мұхаммәд]] || 22 |- ! 10545 | [[Наил]] || 22 |- ! 10546 | [[Райжан]] || 22 |- ! 10547 | [[Ракыш]] || 22 |- ! 10548 | [[Нуркадыр]] || 22 |- ! 10549 | [[Рафис]] || 22 |- ! 10550 | [[Нукусбай]] || 22 |- ! 10551 | [[Нурзада]] || 22 |- ! 10552 | [[Нурданбек]] || 22 |- ! 10553 | [[Нарғұлан]] || 22 |- ! 10554 | [[Нұрсайд]] || 22 |- ! 10555 | [[Қожакелді]] || 22 |- ! 10556 | [[Қайратжан]] || 22 |- ! 10557 | [[Майданбек]] || 22 |- ! 10558 | [[Малкаждар]] || 22 |- ! 10559 | [[Қанабек]] || 22 |- ! 10560 | [[Мейремхан]] || 22 |- ! 10561 | [[Маткерим]] || 22 |- ! 10562 | [[Мейыржан]] || 22 |- ! 10563 | [[Колдасын]] || 22 |- ! 10564 | [[Курбонали]] || 22 |- ! 10565 | [[Махамет]] || 22 |- ! 10566 | [[Мелдеби]] || 22 |- ! 10567 | [[Меерхан]] || 22 |- ! 10568 | [[Кәміл]] || 22 |- ! 10569 | [[Масуд]] || 22 |- ! 10570 | [[Қалмұхаммед]] || 22 |- ! 10571 | [[Курманкул]] || 22 |- ! 10572 | [[Құрбанғали]] || 22 |- ! 10573 | [[Мағауя]] || 22 |- ! 10574 | [[Кынабек]] || 22 |- ! 10575 | [[Музапар]] || 22 |- ! 10576 | [[Кубай]] || 22 |- ! 10577 | [[Мукангали]] || 22 |- ! 10578 | [[Мадиниет]] || 22 |- ! 10579 | [[Мулдагали]] || 22 |- ! 10580 | [[Қайыркелді]] || 22 |- ! 10581 | [[Копболсын]] || 22 |- ! 10582 | [[Мәдижан]] || 22 |- ! 10583 | [[Магдан]] || 22 |- ! 10584 | [[Мәмбет]] || 22 |- ! 10585 | [[Мадыхан]] || 22 |- ! 10586 | [[Маннап]] || 22 |- ! 10587 | [[Зайырбек]] || 22 |- ! 10588 | [[Кенжабай]] || 22 |- ! 10589 | [[Кенгес]] || 22 |- ! 10590 | [[Жеткен]] || 22 |- ! 10591 | [[Зинел]] || 22 |- ! 10592 | [[Жанызак]] || 22 |- ! 10593 | [[Карамаддин]] || 22 |- ! 10594 | [[Каллибек]] || 22 |- ! 10595 | [[Журагат]] || 22 |- ! 10596 | [[Ильгизар]] || 22 |- ! 10597 | [[Кенжеғазы]] || 22 |- ! 10598 | [[Кайбулла]] || 22 |- ! 10599 | [[Калаубай]] || 22 |- ! 10600 | [[Жанабіл]] || 22 |- ! 10601 | [[Ират]] || 22 |- ! 10602 | [[Калымхан]] || 22 |- ! 10603 | [[Жансүйер]] || 22 |- ! 10604 | [[Катарбай]] || 22 |- ! 10605 | [[Жамбулбек]] || 22 |- ! 10606 | [[Исламнұр]] || 22 |- ! 10607 | [[Жандархан]] || 22 |- ! 10608 | [[Жас-Улан]] || 22 |- ! 10609 | [[Кенжеахмет]] || 22 |- ! 10610 | [[Жанарс]] || 22 |- ! 10611 | [[Иманнұр]] || 22 |- ! 10612 | [[Жолдасқали]] || 22 |- ! 10613 | [[Кансеит]] || 22 |- ! 10614 | [[Камалидин]] || 22 |- ! 10615 | [[Жусипхан]] || 22 |- ! 10616 | [[Жамсап]] || 22 |- ! 10617 | [[Йунус]] || 22 |- ! 10618 | [[Жаңарыс]] || 22 |- ! 10619 | [[Каракул]] || 22 |- ! 10620 | [[Жамел]] || 22 |- ! 10621 | [[Жүрсінбек]] || 22 |- ! 10622 | [[Жылкелді]] || 22 |- ! 10623 | [[Калидолла]] || 22 |- ! 10624 | [[Жанбырбек]] || 22 |- ! 10625 | [[Демеухан]] || 22 |- ! 10626 | [[Жамалдин]] || 22 |- ! 10627 | [[Жалелхан]] || 22 |- ! 10628 | [[Дагистан]] || 22 |- ! 10629 | [[Даврен]] || 22 |- ! 10630 | [[Әбуәли]] || 22 |- ! 10631 | [[Әлиакпар]] || 22 |- ! 10632 | [[Доскан]] || 22 |- ! 10633 | [[Еркинали]] || 22 |- ! 10634 | [[Әбу-Насыр]] || 22 |- ! 10635 | [[Есентемір]] || 22 |- ! 10636 | [[Естуре]] || 22 |- ! 10637 | [[Дінмұхаммедәлі]] || 22 |- ! 10638 | [[Дулати]] || 22 |- ! 10639 | [[Елгонды]] || 22 |- ! 10640 | [[Әбдіәшім]] || 22 |- ! 10641 | [[Әбілтай]] || 22 |- ! 10642 | [[Әлтай]] || 22 |- ! 10643 | [[Жазыбек]] || 22 |- ! 10644 | [[Елмырза]] || 22 |- ! 10645 | [[Даулетпек]] || 22 |- ! 10646 | [[Даулбек]] || 22 |- ! 10647 | [[Еркали]] || 22 |- ! 10648 | [[Ерекен]] || 22 |- ! 10649 | [[Ер-Асыл]] || 22 |- ! 10650 | [[Дауыр]] || 22 |- ! 10651 | [[Әкімбай]] || 22 |- ! 10652 | [[Динасил]] || 22 |- ! 10653 | [[Жаксылық]] || 22 |- ! 10654 | [[Есмагзам]] || 22 |- ! 10655 | [[Ермухаммет]] || 22 |- ! 10656 | [[Дониер]] || 22 |- ! 10657 | [[Егемен]] || 22 |- ! 10658 | [[Диана]] || 22 |- ! 10659 | [[Елебек]] || 22 |- ! 10660 | [[Досыбай]] || 22 |- ! 10661 | [[Жалгау]] || 22 |- ! 10662 | [[Жабайхан]] || 22 |- ! 10663 | [[Дуйсемби]] || 22 |- ! 10664 | [[Ертан]] || 22 |- ! 10665 | [[Джихангир]] || 22 |- ! 10666 | [[Ахмет-Әли]] || 22 |- ! 10667 | [[Балғымбек]] || 22 |- ! 10668 | [[Ғази]] || 22 |- ! 10669 | [[Багиткали]] || 22 |- ! 10670 | [[Бакыткалий]] || 22 |- ! 10671 | [[Бермагамбет]] || 22 |- ! 10672 | [[Асанби]] || 22 |- ! 10673 | [[Бермаганбет]] || 22 |- ! 10674 | [[Гамлет]] || 22 |- ! 10675 | [[Бернат]] || 22 |- ! 10676 | [[Бектан]] || 22 |- ! 10677 | [[Батай]] || 22 |- ! 10678 | [[Атлан]] || 22 |- ! 10679 | [[Бесимбай]] || 22 |- ! 10680 | [[Ахметияр]] || 22 |- ! 10681 | [[Асимжан]] || 22 |- ! 10682 | [[Гадылжан]] || 22 |- ! 10683 | [[Бекентай]] || 22 |- ! 10684 | [[Галиден]] || 22 |- ! 10685 | [[Билолбек]] || 22 |- ! 10686 | [[Асилхон]] || 22 |- ! 10687 | [[Баграт]] || 22 |- ! 10688 | [[Асем]] || 22 |- ! 10689 | [[Бимбет]] || 22 |- ! 10690 | [[Бахи]] || 22 |- ! 10691 | [[Бимен]] || 22 |- ! 10692 | [[Бектурсин]] || 22 |- ! 10693 | [[Балхан]] || 22 |- ! 10694 | [[Башар]] || 22 |- ! 10695 | [[Бакберды]] || 22 |- ! 10696 | [[Ғабдулғани]] || 22 |- ! 10697 | [[Бахтигали]] || 22 |- ! 10698 | [[Бердигул]] || 22 |- ! 10699 | [[Аянхан]] || 22 |- ! 10700 | [[Бақтілеу]] || 22 |- ! 10701 | [[Бозорбой]] || 22 |- ! 10702 | [[Армон]] || 22 |- ! 10703 | [[Байділда]] || 22 |- ! 10704 | [[Бақытбол]] || 22 |- ! 10705 | [[Бостандық]] || 22 |- ! 10706 | [[Ғалымхан]] || 22 |- ! 10707 | [[Бейбарыс Сұлтан]] || 22 |- ! 10708 | [[Ғанизат]] || 22 |- ! 10709 | [[Багда]] || 22 |- ! 10710 | [[Гасан]] || 22 |- ! 10711 | [[Бактяр]] || 22 |- ! 10712 | [[Баку]] || 22 |- ! 10713 | [[Гафуржан]] || 22 |- ! 10714 | [[Абдулхан]] || 22 |- ! 10715 | [[Абунасир]] || 22 |- ! 10716 | [[Амерлан]] || 22 |- ! 10717 | [[Абубакар]] || 22 |- ! 10718 | [[Ақерке]] || 22 |- ! 10719 | [[Абдукаюм]] || 22 |- ! 10720 | [[Абилкас]] || 22 |- ! 10721 | [[Алманбет]] || 22 |- ! 10722 | [[Айадил]] || 22 |- ! 10723 | [[Алсай]] || 22 |- ! 10724 | [[Аміржан]] || 22 |- ! 10725 | [[Абдураззак]] || 22 |- ! 10726 | [[Анувар]] || 22 |- ! 10727 | [[Айтахан]] || 22 |- ! 10728 | [[Абдул Карим]] || 22 |- ! 10729 | [[Абулкаир]] || 22 |- ! 10730 | [[Абдимаулен]] || 22 |- ! 10731 | [[Айгелді]] || 22 |- ! 10732 | [[Айдемир]] || 22 |- ! 10733 | [[Абжапар]] || 22 |- ! 10734 | [[Абдулбасит]] || 22 |- ! 10735 | [[Айтғали]] || 22 |- ! 10736 | [[Ақай]] || 22 |- ! 10737 | [[Амалбай]] || 22 |- ! 10738 | [[Алдамберген]] || 22 |- ! 10739 | [[Амандәулет]] || 22 |- ! 10740 | [[Альдемир]] || 22 |- ! 10741 | [[Абдираим]] || 22 |- ! 10742 | [[Алга]] || 22 |- ! 10743 | [[Абилмажин]] || 22 |- ! 10744 | [[Абдысадык]] || 22 |- ! 10745 | [[Абдуллин]] || 22 |- ! 10746 | [[Абилкан]] || 22 |- ! 10747 | [[Айдарлы]] || 22 |- ! 10748 | [[Аргинбай]] || 22 |- ! 10749 | [[Аймухамет]] || 22 |- ! 10750 | [[Арислан]] || 22 |- ! 10751 | [[Аидархан]] || 22 |- ! 10752 | [[Алхамбек]] || 22 |- ! 10753 | [[Хызыр]] || 21 |- ! 10754 | [[Шынгызхан]] || 21 |- ! 10755 | [[Яхя]] || 21 |- ! 10756 | [[Хажымухан]] || 21 |- ! 10757 | [[Ырысалды]] || 21 |- ! 10758 | [[Хазретали]] || 21 |- ! 10759 | [[Эрнис]] || 21 |- ! 10760 | [[Турдибай]] || 21 |- ! 10761 | [[Тузел]] || 21 |- ! 10762 | [[Торетай]] || 21 |- ! 10763 | [[Хожаберген]] || 21 |- ! 10764 | [[Тулетай]] || 21 |- ! 10765 | [[Элибек]] || 21 |- ! 10766 | [[Халидулла]] || 21 |- ! 10767 | [[Фирдауси]] || 21 |- ! 10768 | [[Турегелды]] || 21 |- ! 10769 | [[Шотан]] || 21 |- ! 10770 | [[Тургинбай]] || 21 |- ! 10771 | [[Шукурбай]] || 21 |- ! 10772 | [[Шах-Ислам]] || 21 |- ! 10773 | [[Шынали]] || 21 |- ! 10774 | [[Шеркешбай]] || 21 |- ! 10775 | [[Шынжырбек]] || 21 |- ! 10776 | [[Шермухамед]] || 21 |- ! 10777 | [[Фазил]] || 21 |- ! 10778 | [[Тулюбай]] || 21 |- ! 10779 | [[Тынышкали]] || 21 |- ! 10780 | [[Ханбек]] || 21 |- ! 10781 | [[Хыдырбек]] || 21 |- ! 10782 | [[Тохан]] || 21 |- ! 10783 | [[Шагдат]] || 21 |- ! 10784 | [[Хандияр]] || 21 |- ! 10785 | [[Фуркан]] || 21 |- ! 10786 | [[Шиндаулет]] || 21 |- ! 10787 | [[Хабиден]] || 21 |- ! 10788 | [[Хаджи-Мурат]] || 21 |- ! 10789 | [[Шоң]] || 21 |- ! 10790 | [[Рысбол]] || 21 |- ! 10791 | [[Ровшан]] || 21 |- ! 10792 | [[Талжан]] || 21 |- ! 10793 | [[Тахауи]] || 21 |- ! 10794 | [[Султанбейбарс]] || 21 |- ! 10795 | [[Сәду]] || 21 |- ! 10796 | [[Сагидат]] || 21 |- ! 10797 | [[Салық]] || 21 |- ! 10798 | [[Сұлтанбейбарс]] || 21 |- ! 10799 | [[Сагинган]] || 21 |- ! 10800 | [[Салех]] || 21 |- ! 10801 | [[Саилау]] || 21 |- ! 10802 | [[Серкбол]] || 21 |- ! 10803 | [[Султанкул]] || 21 |- ! 10804 | [[Рахманәли]] || 21 |- ! 10805 | [[Садыржан]] || 21 |- ! 10806 | [[Тилеугабыл]] || 21 |- ! 10807 | [[Сейджан]] || 21 |- ! 10808 | [[Рустемхан]] || 21 |- ! 10809 | [[Рахмжан]] || 21 |- ! 10810 | [[Тогайбек]] || 21 |- ! 10811 | [[Тасжан]] || 21 |- ! 10812 | [[Серекжан]] || 21 |- ! 10813 | [[Сындар]] || 21 |- ! 10814 | [[Суан]] || 21 |- ! 10815 | [[Тендык]] || 21 |- ! 10816 | [[Салибек]] || 21 |- ! 10817 | [[Сайболат]] || 21 |- ! 10818 | [[Салижан]] || 21 |- ! 10819 | [[Рефхат]] || 21 |- ! 10820 | [[Сигуат]] || 21 |- ! 10821 | [[Сейтмахан]] || 21 |- ! 10822 | [[Сыйлас]] || 21 |- ! 10823 | [[Самғау]] || 21 |- ! 10824 | [[Саидахмад]] || 21 |- ! 10825 | [[Тлеуберді]] || 21 |- ! 10826 | [[Сабыт]] || 21 |- ! 10827 | [[Тәліп]] || 21 |- ! 10828 | [[Султанғали]] || 21 |- ! 10829 | [[Сайраш]] || 21 |- ! 10830 | [[Сатымбек]] || 21 |- ! 10831 | [[Сұлтан-Ахмет]] || 21 |- ! 10832 | [[Табрис]] || 21 |- ! 10833 | [[Султаналы]] || 21 |- ! 10834 | [[Тишбек]] || 21 |- ! 10835 | [[Нұрмолда]] || 21 |- ! 10836 | [[Насиполла]] || 21 |- ! 10837 | [[Нургалим]] || 21 |- ! 10838 | [[Нурлаш]] || 21 |- ! 10839 | [[Оян]] || 21 |- ! 10840 | [[Нураман]] || 21 |- ! 10841 | [[Нурылла]] || 21 |- ! 10842 | [[Одил]] || 21 |- ! 10843 | [[Назаралы]] || 21 |- ! 10844 | [[Озгерис]] || 21 |- ! 10845 | [[Мұқаметәлі]] || 21 |- ! 10846 | [[Мынжас]] || 21 |- ! 10847 | [[Мусреп]] || 21 |- ! 10848 | [[Нұрамир]] || 21 |- ! 10849 | [[Раббани]] || 21 |- ! 10850 | [[Нурманбек]] || 21 |- ! 10851 | [[Нуркас]] || 21 |- ! 10852 | [[Нұрасылбек]] || 21 |- ! 10853 | [[Мұхитжан]] || 21 |- ! 10854 | [[Нұр-Ахмет]] || 21 |- ! 10855 | [[Нурлангазы]] || 21 |- ! 10856 | [[Нурдаурен]] || 21 |- ! 10857 | [[Нұридін]] || 21 |- ! 10858 | [[Омерсерик]] || 21 |- ! 10859 | [[Мұхамед Әли]] || 21 |- ! 10860 | [[Мырзаахмет]] || 21 |- ! 10861 | [[Ниятулла]] || 21 |- ! 10862 | [[Омерхан]] || 21 |- ! 10863 | [[Мұханбетали]] || 21 |- ! 10864 | [[Нурден]] || 21 |- ! 10865 | [[Пірназар]] || 21 |- ! 10866 | [[Нурдильда]] || 21 |- ! 10867 | [[Раббил]] || 21 |- ! 10868 | [[Мырзаәли]] || 21 |- ! 10869 | [[Разах]] || 21 |- ! 10870 | [[Мутал]] || 21 |- ! 10871 | [[Мұхамедкәрім]] || 21 |- ! 10872 | [[Оразкелди]] || 21 |- ! 10873 | [[Расил]] || 21 |- ! 10874 | [[Нұреділ]] || 21 |- ! 10875 | [[Мұзарт]] || 21 |- ! 10876 | [[Орингали]] || 21 |- ! 10877 | [[Ниетқали]] || 21 |- ! 10878 | [[Нұржүрек]] || 21 |- ! 10879 | [[Мыхтыбек]] || 21 |- ! 10880 | [[Нұркенже]] || 21 |- ! 10881 | [[Куттимурат]] || 21 |- ! 10882 | [[Курмангажы]] || 21 |- ! 10883 | [[Қойлыбай]] || 21 |- ! 10884 | [[Максадбек]] || 21 |- ! 10885 | [[Майлыбек]] || 21 |- ! 10886 | [[Қасымқан]] || 21 |- ! 10887 | [[Қармыс]] || 21 |- ! 10888 | [[Маулетжан]] || 21 |- ! 10889 | [[Муктархан]] || 21 |- ! 10890 | [[Куанышгали]] || 21 |- ! 10891 | [[Муһаммад]] || 21 |- ! 10892 | [[Маутбек]] || 21 |- ! 10893 | [[Мербек]] || 21 |- ! 10894 | [[Қуандык]] || 21 |- ! 10895 | [[Конар]] || 21 |- ! 10896 | [[Көпбосын]] || 21 |- ! 10897 | [[Муканбеткали]] || 21 |- ! 10898 | [[Куламан]] || 21 |- ! 10899 | [[Куламерген]] || 21 |- ! 10900 | [[Мальгаждар]] || 21 |- ! 10901 | [[Муқан]] || 21 |- ! 10902 | [[Кудирет]] || 21 |- ! 10903 | [[Құрманқазы]] || 21 |- ! 10904 | [[Қажмұхан]] || 21 |- ! 10905 | [[Лаик]] || 21 |- ! 10906 | [[Құлахмет]] || 21 |- ! 10907 | [[Куралтай]] || 21 |- ! 10908 | [[Қазыбай]] || 21 |- ! 10909 | [[Кувват]] || 21 |- ! 10910 | [[Куванш]] || 21 |- ! 10911 | [[Мусагалий]] || 21 |- ! 10912 | [[Калим]] || 21 |- ! 10913 | [[Камзе]] || 21 |- ! 10914 | [[Ильясхан]] || 21 |- ! 10915 | [[Жылкыайдар]] || 21 |- ! 10916 | [[Жамол]] || 21 |- ! 10917 | [[Зарыккан]] || 21 |- ! 10918 | [[Исроил]] || 21 |- ! 10919 | [[Иманберді]] || 21 |- ! 10920 | [[Камзат]] || 21 |- ! 10921 | [[Кенгирбай]] || 21 |- ! 10922 | [[Жаппархан]] || 21 |- ! 10923 | [[Кабилбек]] || 21 |- ! 10924 | [[Жолдыхан]] || 21 |- ! 10925 | [[Кадер]] || 21 |- ! 10926 | [[Казтуган]] || 21 |- ! 10927 | [[Исках]] || 21 |- ! 10928 | [[Ибраһім]] || 21 |- ! 10929 | [[Жасарбек]] || 21 |- ! 10930 | [[Жамбылбай]] || 21 |- ! 10931 | [[Ишан]] || 21 |- ! 10932 | [[Зинұр]] || 21 |- ! 10933 | [[Жолдаспек]] || 21 |- ! 10934 | [[Кәкімжан]] || 21 |- ! 10935 | [[Кенжабек]] || 21 |- ! 10936 | [[Капиз]] || 21 |- ! 10937 | [[Карипжан]] || 21 |- ! 10938 | [[Жасқыран]] || 21 |- ! 10939 | [[Жасыұзақ]] || 21 |- ! 10940 | [[Калмагамбет]] || 21 |- ! 10941 | [[Камар]] || 21 |- ! 10942 | [[Икрамбек]] || 21 |- ! 10943 | [[Жанабиль]] || 21 |- ! 10944 | [[Жуманалы]] || 21 |- ! 10945 | [[Ізғали]] || 21 |- ! 10946 | [[Жолшыбай]] || 21 |- ! 10947 | [[Жармұхаммед]] || 21 |- ! 10948 | [[Илай]] || 21 |- ! 10949 | [[Кадырберген]] || 21 |- ! 10950 | [[Камильжан]] || 21 |- ! 10951 | [[Ерсінәлі]] || 21 |- ! 10952 | [[Жагалбай]] || 21 |- ! 10953 | [[Елшибай]] || 21 |- ! 10954 | [[Әділмұрат]] || 21 |- ! 10955 | [[Ерданат]] || 21 |- ! 10956 | [[Даутжан]] || 21 |- ! 10957 | [[Ерсинбай]] || 21 |- ! 10958 | [[Елбай]] || 21 |- ! 10959 | [[Дани]] || 21 |- ! 10960 | [[Елбақыт]] || 21 |- ! 10961 | [[Ермекқали]] || 21 |- ! 10962 | [[Дауткан]] || 21 |- ! 10963 | [[Ердавлет]] || 21 |- ! 10964 | [[Дауытбек]] || 21 |- ! 10965 | [[Жалгаскан]] || 21 |- ! 10966 | [[Әбділдә]] || 21 |- ! 10967 | [[Джуманазар]] || 21 |- ! 10968 | [[Давлетжан]] || 21 |- ! 10969 | [[Ермағамбет]] || 21 |- ! 10970 | [[Досмұхамбет]] || 21 |- ! 10971 | [[Әшірәлі]] || 21 |- ! 10972 | [[Джохар]] || 21 |- ! 10973 | [[Әбіләкім]] || 21 |- ! 10974 | [[Әбдісадық]] || 21 |- ! 10975 | [[Жакаш]] || 21 |- ! 10976 | [[Әлсейт]] || 21 |- ! 10977 | [[Есмуханбет]] || 21 |- ! 10978 | [[Елман]] || 21 |- ! 10979 | [[Жақсылык]] || 21 |- ! 10980 | [[Джумадилла]] || 21 |- ! 10981 | [[Жалгаскали]] || 21 |- ! 10982 | [[Әміртай]] || 21 |- ! 10983 | [[Әділғали]] || 21 |- ! 10984 | [[Ескат]] || 21 |- ! 10985 | [[Жалиль]] || 21 |- ! 10986 | [[Әнәс]] || 21 |- ! 10987 | [[Бекасил]] || 21 |- ! 10988 | [[Аянберген]] || 21 |- ! 10989 | [[Аслиддин]] || 21 |- ! 10990 | [[Бахыткелды]] || 21 |- ! 10991 | [[Бағыдат]] || 21 |- ! 10992 | [[Ахмаджон]] || 21 |- ! 10993 | [[Буркитбек]] || 21 |- ! 10994 | [[Аяла]] || 21 |- ! 10995 | [[Бехзод]] || 21 |- ! 10996 | [[Валихон]] || 21 |- ! 10997 | [[Асарбек]] || 21 |- ! 10998 | [[Володия]] || 21 |- ! 10999 | [[Генадий]] || 21 |- ! 11000 | [[Асылтан]] || 21 |- ! 11001 | [[Аспет]] || 21 |- ! 11002 | [[Бимаханбет]] || 21 |- ! 11003 | [[Болтабай]] || 21 |- ! 11004 | [[Бисембек]] || 21 |- ! 11005 | [[Бердымурат]] || 21 |- ! 11006 | [[Байтуре]] || 21 |- ! 11007 | [[Асанжан]] || 21 |- ! 11008 | [[Білімбек]] || 21 |- ! 11009 | [[Асылай]] || 21 |- ! 11010 | [[Арнад]] || 21 |- ! 11011 | [[Галымбай]] || 21 |- ! 11012 | [[Батырұлан]] || 21 |- ! 11013 | [[Гельман]] || 21 |- ! 11014 | [[Базаргалий]] || 21 |- ! 11015 | [[Болсынбек]] || 21 |- ! 11016 | [[Артик]] || 21 |- ! 11017 | [[Аюбек]] || 21 |- ! 11018 | [[Бегжигит]] || 21 |- ! 11019 | [[Байрбек]] || 21 |- ! 11020 | [[Атапкел]] || 21 |- ! 11021 | [[Бухарбек]] || 21 |- ! 11022 | [[Гажап]] || 21 |- ! 11023 | [[Бакустар]] || 21 |- ! 11024 | [[Батыралы]] || 21 |- ! 11025 | [[Байжұма]] || 21 |- ! 11026 | [[Арманай]] || 21 |- ! 11027 | [[Адилказы]] || 21 |- ! 11028 | [[Аманхос]] || 21 |- ! 11029 | [[Аделхан]] || 21 |- ! 11030 | [[Алпамис]] || 21 |- ! 11031 | [[Аль-Карим]] || 21 |- ! 11032 | [[Алтайхан]] || 21 |- ! 11033 | [[Айтчан]] || 21 |- ! 11034 | [[Алиджан]] || 21 |- ! 11035 | [[Абдимутали]] || 21 |- ! 11036 | [[Амирдин]] || 21 |- ! 11037 | [[Аймаганбет]] || 21 |- ! 11038 | [[Айым]] || 21 |- ! 11039 | [[Акнар]] || 21 |- ! 11040 | [[Аль Имран]] || 21 |- ! 11041 | [[Альимран]] || 21 |- ! 11042 | [[Абдіғани]] || 21 |- ! 11043 | [[Абдураззақ]] || 21 |- ! 11044 | [[Амирсултан]] || 21 |- ! 11045 | [[Алби]] || 21 |- ! 11046 | [[Абдиназар]] || 21 |- ! 11047 | [[Абильбек]] || 21 |- ! 11048 | [[Айытбай]] || 21 |- ! 11049 | [[Ақтаңберді]] || 21 |- ! 11050 | [[Абзалжан]] || 21 |- ! 11051 | [[Амангалей]] || 21 |- ! 11052 | [[Аркаш]] || 21 |- ! 11053 | [[Ардана]] || 21 |- ! 11054 | [[Анзар]] || 21 |- ! 11055 | [[Алгыс]] || 21 |- ! 11056 | [[Айтмухаммед]] || 21 |- ! 11057 | [[Абдиразах]] || 21 |- ! 11058 | [[Алдабек]] || 21 |- ! 11059 | [[Алембек]] || 21 |- ! 11060 | [[Адалхан]] || 21 |- ! 11061 | [[Адырбай]] || 21 |- ! 11062 | [[Алина]] || 21 |- ! 11063 | [[Айсолтан]] || 21 |- ! 11064 | [[Аль-Мансұр]] || 21 |- ! 11065 | [[Уликбек]] || 20 |- ! 11066 | [[Торекул]] || 20 |- ! 11067 | [[Унер]] || 20 |- ! 11068 | [[Шамгон]] || 20 |- ! 11069 | [[Тұрдалы]] || 20 |- ! 11070 | [[Турсунбой]] || 20 |- ! 11071 | [[Шамшырақ]] || 20 |- ! 11072 | [[Шалқарбай]] || 20 |- ! 11073 | [[Эрмат]] || 20 |- ! 11074 | [[Ханжар]] || 20 |- ! 11075 | [[Ырғызбай]] || 20 |- ! 11076 | [[Ханжігіт]] || 20 |- ! 11077 | [[Файз]] || 20 |- ! 11078 | [[Шахжахан]] || 20 |- ! 11079 | [[Элшод]] || 20 |- ! 11080 | [[Умархан]] || 20 |- ! 11081 | [[Унгарбек]] || 20 |- ! 11082 | [[Шота]] || 20 |- ! 11083 | [[Хайсар]] || 20 |- ! 11084 | [[Тұрғанәлі]] || 20 |- ! 11085 | [[Эсет]] || 20 |- ! 11086 | [[Умбетжан]] || 20 |- ! 11087 | [[Янис]] || 20 |- ! 11088 | [[Уларбек]] || 20 |- ! 11089 | [[Умирзок]] || 20 |- ! 11090 | [[Шахид]] || 20 |- ! 11091 | [[Ырысалы]] || 20 |- ! 11092 | [[Шукурбек]] || 20 |- ! 11093 | [[Ыскак]] || 20 |- ! 11094 | [[Тұрсынғазы]] || 20 |- ! 11095 | [[Тұрдыбай]] || 20 |- ! 11096 | [[Усипбек]] || 20 |- ! 11097 | [[Ханагат]] || 20 |- ! 11098 | [[Шалгынбай]] || 20 |- ! 11099 | [[Эльдор]] || 20 |- ! 11100 | [[Халихан]] || 20 |- ! 11101 | [[Турарбай]] || 20 |- ! 11102 | [[Толтай]] || 20 |- ! 11103 | [[Шермаханбет]] || 20 |- ! 11104 | [[Хайдарбек]] || 20 |- ! 11105 | [[Тулпар]] || 20 |- ! 11106 | [[Ходжабай]] || 20 |- ! 11107 | [[Төлеміс]] || 20 |- ! 11108 | [[Халымжан]] || 20 |- ! 11109 | [[Тургалий]] || 20 |- ! 11110 | [[Умирболат]] || 20 |- ! 11111 | [[Тулепбай]] || 20 |- ! 11112 | [[Ыдрыс]] || 20 |- ! 11113 | [[Усама]] || 20 |- ! 11114 | [[Тұрғынбай]] || 20 |- ! 11115 | [[Шукирали]] || 20 |- ! 11116 | [[Селимхан]] || 20 |- ! 11117 | [[Сабиткан]] || 20 |- ! 11118 | [[Сиявуш]] || 20 |- ! 11119 | [[Сатым]] || 20 |- ! 11120 | [[Реджеп]] || 20 |- ! 11121 | [[Тағыберген]] || 20 |- ! 11122 | [[Рахматуллах]] || 20 |- ! 11123 | [[Тобажан]] || 20 |- ! 11124 | [[Талипбек]] || 20 |- ! 11125 | [[Тобылбай]] || 20 |- ! 11126 | [[Серикгазы]] || 20 |- ! 11127 | [[Сейтжапбар]] || 20 |- ! 11128 | [[Силхан]] || 20 |- ! 11129 | [[Сыздық]] || 20 |- ! 11130 | [[Садвокас]] || 20 |- ! 11131 | [[Серикхали]] || 20 |- ! 11132 | [[Сыйлыхан]] || 20 |- ! 11133 | [[Сайфиддин]] || 20 |- ! 11134 | [[Токмырза]] || 20 |- ! 11135 | [[Тоғанас]] || 20 |- ! 11136 | [[Телеубек]] || 20 |- ! 11137 | [[Татьяна]] || 20 |- ! 11138 | [[Тауиржан]] || 20 |- ! 11139 | [[Рахыш]] || 20 |- ! 11140 | [[Сермагамбет]] || 20 |- ! 11141 | [[Самитхан]] || 20 |- ! 11142 | [[Рустен]] || 20 |- ! 11143 | [[Тілекберген]] || 20 |- ! 11144 | [[Рахметхан]] || 20 |- ! 11145 | [[Сунатулла]] || 20 |- ! 11146 | [[Сирлибай]] || 20 |- ! 11147 | [[Срымбет]] || 20 |- ! 11148 | [[Сапаркали]] || 20 |- ! 11149 | [[Рашад]] || 20 |- ! 11150 | [[Сайранкан]] || 20 |- ! 11151 | [[Сальмен]] || 20 |- ! 11152 | [[Сұлтан-Али]] || 20 |- ! 11153 | [[Сейткожа]] || 20 |- ! 11154 | [[Руллан]] || 20 |- ! 11155 | [[Садбек]] || 20 |- ! 11156 | [[Сейфуллах]] || 20 |- ! 11157 | [[Нагашвай]] || 20 |- ! 11158 | [[Нұралихан]] || 20 |- ! 11159 | [[Мухаммәд]] || 20 |- ! 11160 | [[Ольжабай]] || 20 |- ! 11161 | [[Новруз]] || 20 |- ! 11162 | [[Мухаммаддин]] || 20 |- ! 11163 | [[Пазылжан]] || 20 |- ! 11164 | [[Нұр Ахмет]] || 20 |- ! 11165 | [[Нұрал]] || 20 |- ! 11166 | [[Нуралла]] || 20 |- ! 11167 | [[Раул]] || 20 |- ! 11168 | [[Налибек]] || 20 |- ! 11169 | [[Өркениет]] || 20 |- ! 11170 | [[Нурдидар]] || 20 |- ! 11171 | [[Наукан]] || 20 |- ! 11172 | [[Онғар]] || 20 |- ! 11173 | [[Нурхали]] || 20 |- ! 11174 | [[Нұргали]] || 20 |- ! 11175 | [[Раджи]] || 20 |- ! 11176 | [[Мұхаммед-Әмин]] || 20 |- ! 11177 | [[Несипкали]] || 20 |- ! 11178 | [[Нұраби]] || 20 |- ! 11179 | [[Нұртолған]] || 20 |- ! 11180 | [[Оразакын]] || 20 |- ! 11181 | [[Өкен]] || 20 |- ! 11182 | [[Нурсан]] || 20 |- ! 11183 | [[Мусурман]] || 20 |- ! 11184 | [[Мутигулла]] || 20 |- ! 11185 | [[Өркеш]] || 20 |- ! 11186 | [[Мұсабай]] || 20 |- ! 11187 | [[Өсербек]] || 20 |- ! 11188 | [[Нұржанбек]] || 20 |- ! 11189 | [[Өтемұрат]] || 20 |- ! 11190 | [[Нарым]] || 20 |- ! 11191 | [[Науруз]] || 20 |- ! 11192 | [[Ордалы]] || 20 |- ! 11193 | [[Наурызалы]] || 20 |- ! 11194 | [[Нуржасар]] || 20 |- ! 11195 | [[Нұрмұхаммедәли]] || 20 |- ! 11196 | [[Насиболла]] || 20 |- ! 11197 | [[Нұрпеис]] || 20 |- ! 11198 | [[Насилбек]] || 20 |- ! 11199 | [[Раил]] || 20 |- ! 11200 | [[Насим]] || 20 |- ! 11201 | [[Нұрсамат]] || 20 |- ! 11202 | [[Мухаммади]] || 20 |- ! 11203 | [[Раһман]] || 20 |- ! 11204 | [[Набат]] || 20 |- ! 11205 | [[Насредин]] || 20 |- ! 11206 | [[Нуртөре]] || 20 |- ! 11207 | [[Қосдәулет]] || 20 |- ! 11208 | [[Кулымбет]] || 20 |- ! 11209 | [[Қалымжан]] || 20 |- ! 11210 | [[Кумискали]] || 20 |- ! 11211 | [[Корпеш]] || 20 |- ! 11212 | [[Максатбай]] || 20 |- ! 11213 | [[Қапар]] || 20 |- ! 11214 | [[Максатжан]] || 20 |- ! 11215 | [[Кинжебай]] || 20 |- ! 11216 | [[Максум]] || 20 |- ! 11217 | [[Құрасбек]] || 20 |- ! 11218 | [[Қошқарбай]] || 20 |- ! 11219 | [[Мардонбек]] || 20 |- ! 11220 | [[Мағаз]] || 20 |- ! 11221 | [[Қайрхан]] || 20 |- ! 11222 | [[Қарақат]] || 20 |- ! 11223 | [[Құттықадам]] || 20 |- ! 11224 | [[Махамбеткали]] || 20 |- ! 11225 | [[Кожамберди]] || 20 |- ! 11226 | [[Қасқырбек]] || 20 |- ! 11227 | [[Мукаметкали]] || 20 |- ! 11228 | [[Минуар]] || 20 |- ! 11229 | [[Кулынтай]] || 20 |- ! 11230 | [[Кулжабек]] || 20 |- ! 11231 | [[Қахар]] || 20 |- ! 11232 | [[Махметжан]] || 20 |- ! 11233 | [[Кудиярбек]] || 20 |- ! 11234 | [[Мирдос]] || 20 |- ! 11235 | [[Мунайдар]] || 20 |- ! 11236 | [[Қажыхан]] || 20 |- ! 11237 | [[Мархаба]] || 20 |- ! 11238 | [[Киекбай]] || 20 |- ! 11239 | [[Меңдібай]] || 20 |- ! 11240 | [[Молдан]] || 20 |- ! 11241 | [[Құсыман]] || 20 |- ! 11242 | [[Кувончбек]] || 20 |- ! 11243 | [[Масхут]] || 20 |- ! 11244 | [[Медіғат]] || 20 |- ! 11245 | [[Манархан]] || 20 |- ! 11246 | [[Кисмет]] || 20 |- ! 11247 | [[Илясбек]] || 20 |- ! 11248 | [[Жиеналы]] || 20 |- ! 11249 | [[Жапарбек]] || 20 |- ! 11250 | [[Жанқазы]] || 20 |- ! 11251 | [[Исмар]] || 20 |- ! 11252 | [[Жани]] || 20 |- ! 11253 | [[Жармухамед]] || 20 |- ! 11254 | [[Зарлыхан]] || 20 |- ! 11255 | [[Жанмухамед]] || 20 |- ! 11256 | [[Кайнарбай]] || 20 |- ! 11257 | [[Жохонгир]] || 20 |- ! 11258 | [[Жанқош]] || 20 |- ! 11259 | [[Жумадильда]] || 20 |- ! 11260 | [[Зулхайнар]] || 20 |- ! 11261 | [[Жанкельди]] || 20 |- ! 11262 | [[Жәнәбіл]] || 20 |- ! 11263 | [[Кесикбай]] || 20 |- ! 11264 | [[Жанбыл]] || 20 |- ! 11265 | [[Жылкибай]] || 20 |- ! 11266 | [[Исхар]] || 20 |- ! 11267 | [[Жан-Али]] || 20 |- ! 11268 | [[Жандосым]] || 20 |- ! 11269 | [[Келесбек]] || 20 |- ! 11270 | [[Каналы]] || 20 |- ! 11271 | [[Казбулат]] || 20 |- ! 11272 | [[Жанберік]] || 20 |- ! 11273 | [[Заки]] || 20 |- ! 11274 | [[Исләм]] || 20 |- ! 11275 | [[Камет]] || 20 |- ! 11276 | [[Кайыркельды]] || 20 |- ! 11277 | [[Кемалбек]] || 20 |- ! 11278 | [[Кажим]] || 20 |- ! 11279 | [[Ибадат]] || 20 |- ! 11280 | [[Зидан]] || 20 |- ! 11281 | [[Кадрхан]] || 20 |- ! 11282 | [[Жолат]] || 20 |- ! 11283 | [[Жылкелди]] || 20 |- ! 11284 | [[Жанатлек]] || 20 |- ! 11285 | [[Жаумбай]] || 20 |- ! 11286 | [[Әден]] || 20 |- ! 11287 | [[Дурсун]] || 20 |- ! 11288 | [[Ерык]] || 20 |- ! 11289 | [[Есымхан]] || 20 |- ! 11290 | [[Есеркеп]] || 20 |- ! 11291 | [[Әбдіқасым]] || 20 |- ! 11292 | [[Еспай]] || 20 |- ! 11293 | [[Джумарт]] || 20 |- ! 11294 | [[Әбділлә]] || 20 |- ! 11295 | [[Әбдірақым]] || 20 |- ! 11296 | [[Диярхан]] || 20 |- ! 11297 | [[Әбдіраман]] || 20 |- ! 11298 | [[Дінмұханмет]] || 20 |- ! 11299 | [[Джорабек]] || 20 |- ! 11300 | [[Жалаңтөс]] || 20 |- ! 11301 | [[Гулам]] || 20 |- ! 11302 | [[Еркебүлан]] || 20 |- ! 11303 | [[Еркембек]] || 20 |- ! 11304 | [[Әлмұхан]] || 20 |- ! 11305 | [[Донияр]] || 20 |- ! 11306 | [[Ерментай]] || 20 |- ! 11307 | [[Ділхан]] || 20 |- ! 11308 | [[Жаксыгелды]] || 20 |- ! 11309 | [[Гуламжан]] || 20 |- ! 11310 | [[Әл-Тайыр]] || 20 |- ! 11311 | [[Динис]] || 20 |- ! 11312 | [[Дайырхан]] || 20 |- ! 11313 | [[Ендибай]] || 20 |- ! 11314 | [[Әлшері]] || 20 |- ! 11315 | [[Әлішері]] || 20 |- ! 11316 | [[Есильбек]] || 20 |- ! 11317 | [[Еслам]] || 20 |- ! 11318 | [[Әмина]] || 20 |- ! 11319 | [[Әбіл-Мансур]] || 20 |- ! 11320 | [[Данияс]] || 20 |- ! 11321 | [[Едыль]] || 20 |- ! 11322 | [[Ғылымбек]] || 20 |- ! 11323 | [[Ерасул]] || 20 |- ! 11324 | [[Ерикбол]] || 20 |- ! 11325 | [[Жакай]] || 20 |- ! 11326 | [[Жамағат]] || 20 |- ! 11327 | [[Аспарух]] || 20 |- ! 11328 | [[Бейсетай]] || 20 |- ! 11329 | [[Бобир]] || 20 |- ! 11330 | [[Габитхан]] || 20 |- ! 11331 | [[Білал]] || 20 |- ! 11332 | [[Байбазар]] || 20 |- ! 11333 | [[Бесбай]] || 20 |- ! 11334 | [[Бақтиар]] || 20 |- ! 11335 | [[Бакашар]] || 20 |- ! 11336 | [[Атығай]] || 20 |- ! 11337 | [[Байаман]] || 20 |- ! 11338 | [[Бекдайыр]] || 20 |- ! 11339 | [[Бақдат]] || 20 |- ! 11340 | [[Аубекер]] || 20 |- ! 11341 | [[Бексерік]] || 20 |- ! 11342 | [[Асаматдин]] || 20 |- ! 11343 | [[Армантай]] || 20 |- ! 11344 | [[Асайын]] || 20 |- ! 11345 | [[Беким]] || 20 |- ! 11346 | [[Багир]] || 20 |- ! 11347 | [[Балқыбек]] || 20 |- ! 11348 | [[Арсулан]] || 20 |- ! 11349 | [[Вагиф]] || 20 |- ! 11350 | [[Арнабек]] || 20 |- ! 11351 | [[Бахберди]] || 20 |- ! 11352 | [[Басир]] || 20 |- ! 11353 | [[Білге]] || 20 |- ! 11354 | [[Боранхан]] || 20 |- ! 11355 | [[Асылулан]] || 20 |- ! 11356 | [[Битимбай]] || 20 |- ! 11357 | [[Балжигит]] || 20 |- ! 11358 | [[Бүрлен]] || 20 |- ! 11359 | [[Аспендияр]] || 20 |- ! 11360 | [[Асқаржан]] || 20 |- ! 11361 | [[Балғазы]] || 20 |- ! 11362 | [[Ахметбай]] || 20 |- ! 11363 | [[Габдула]] || 20 |- ! 11364 | [[Ауғанбай]] || 20 |- ! 11365 | [[Балгынбай]] || 20 |- ! 11366 | [[Берекбол]] || 20 |- ! 11367 | [[Бегендік]] || 20 |- ! 11368 | [[Ауганбек]] || 20 |- ! 11369 | [[Бийбарыс]] || 20 |- ! 11370 | [[Биторе]] || 20 |- ! 11371 | [[Арысхан]] || 20 |- ! 11372 | [[Беркбол]] || 20 |- ! 11373 | [[Абдухафиз]] || 20 |- ! 11374 | [[Абдрайм]] || 20 |- ! 11375 | [[Али-Султан]] || 20 |- ! 11376 | [[Акылдос]] || 20 |- ! 11377 | [[Акантай]] || 20 |- ! 11378 | [[Ақасыл]] || 20 |- ! 11379 | [[Абдулин]] || 20 |- ! 11380 | [[Айдингали]] || 20 |- ! 11381 | [[Али-Мансұр]] || 20 |- ! 11382 | [[Алемдар]] || 20 |- ! 11383 | [[Абдулуахид]] || 20 |- ! 11384 | [[Алламурат]] || 20 |- ! 11385 | [[Аблаким]] || 20 |- ! 11386 | [[Абду Рахим]] || 20 |- ! 11387 | [[Алғазы]] || 20 |- ! 11388 | [[Абибула]] || 20 |- ! 11389 | [[Арин]] || 20 |- ! 11390 | [[Аймухаммед]] || 20 |- ! 11391 | [[Аманкали]] || 20 |- ! 11392 | [[Абумуслим]] || 20 |- ! 11393 | [[Абилбай]] || 20 |- ! 11394 | [[Аймұхамед]] || 20 |- ! 11395 | [[Амиргалий]] || 20 |- ! 11396 | [[Аль Азим]] || 20 |- ! 11397 | [[Абдулгани]] || 20 |- ! 11398 | [[Альфред]] || 20 |- ! 11399 | [[Абдул-Карим]] || 20 |- ! 11400 | [[Абылқасым]] || 20 |- ! 11401 | [[Абдисалан]] || 20 |- ! 11402 | [[Абилай]] || 20 |- ! 11403 | [[Абдижалел]] || 20 |- ! 11404 | [[Абильтай]] || 20 |- ! 11405 | [[Аккуан]] || 20 |- ! 11406 | [[Абдуашим]] || 20 |- ! 11407 | [[Алдоңғар]] || 20 |- ! 11408 | [[Абыт]] || 20 |- ! 11409 | [[Акрамжан]] || 20 |- ! 11410 | [[Амангелд]] || 20 |- ! 11411 | [[Авраам]] || 20 |- ! 11412 | [[Эмиржан]] || 19 |- ! 11413 | [[Эдилхан]] || 19 |- ! 11414 | [[Тұнғышбай]] || 19 |- ! 11415 | [[Халмурад]] || 19 |- ! 11416 | [[Эльдан]] || 19 |- ! 11417 | [[Торалы]] || 19 |- ! 11418 | [[Эскандер]] || 19 |- ! 11419 | [[Торгайбек]] || 19 |- ! 11420 | [[Ырза]] || 19 |- ! 11421 | [[Ханай]] || 19 |- ! 11422 | [[Турапбай]] || 19 |- ! 11423 | [[Шерзот]] || 19 |- ! 11424 | [[Эльчин]] || 19 |- ! 11425 | [[Шермахан]] || 19 |- ! 11426 | [[Шадман]] || 19 |- ! 11427 | [[Шинтемир]] || 19 |- ! 11428 | [[Хабибуллах]] || 19 |- ! 11429 | [[Ширинхан]] || 19 |- ! 11430 | [[Туражан]] || 19 |- ! 11431 | [[Тургинбек]] || 19 |- ! 11432 | [[Усембай]] || 19 |- ! 11433 | [[Толеугалий]] || 19 |- ! 11434 | [[Торекелди]] || 19 |- ! 11435 | [[Толибай]] || 19 |- ! 11436 | [[Шарифолла]] || 19 |- ! 11437 | [[Шаһназар]] || 19 |- ! 11438 | [[Турсымбай]] || 19 |- ! 11439 | [[Турнияз]] || 19 |- ! 11440 | [[Ферхат]] || 19 |- ! 11441 | [[Умербай]] || 19 |- ! 11442 | [[Унталап]] || 19 |- ! 11443 | [[Шынайбек]] || 19 |- ! 11444 | [[Укубай]] || 19 |- ! 11445 | [[Туруспек]] || 19 |- ! 11446 | [[Уразбой]] || 19 |- ! 11447 | [[Хакімжан]] || 19 |- ! 11448 | [[Уап]] || 19 |- ! 11449 | [[Тохтамурат]] || 19 |- ! 11450 | [[Хадир]] || 19 |- ! 11451 | [[Хожамурат]] || 19 |- ! 11452 | [[Холмурод]] || 19 |- ! 11453 | [[Рисбай]] || 19 |- ! 11454 | [[Риат]] || 19 |- ! 11455 | [[Сеитжаппар]] || 19 |- ! 11456 | [[Сайхан]] || 19 |- ! 11457 | [[Тогузбай]] || 19 |- ! 11458 | [[Султанказы]] || 19 |- ! 11459 | [[Тенгел]] || 19 |- ! 11460 | [[Таран]] || 19 |- ! 11461 | [[Сайланбек]] || 19 |- ! 11462 | [[Рахметтолла]] || 19 |- ! 11463 | [[Сайлаугали]] || 19 |- ! 11464 | [[Тілеш]] || 19 |- ! 11465 | [[Темучин]] || 19 |- ! 11466 | [[Рыскан]] || 19 |- ! 11467 | [[Текебай]] || 19 |- ! 11468 | [[Сақи]] || 19 |- ! 11469 | [[Сайдрахман]] || 19 |- ! 11470 | [[Таджибай]] || 19 |- ! 11471 | [[Серибай]] || 19 |- ! 11472 | [[Самұрық]] || 19 |- ! 11473 | [[Сұлтанкерей]] || 19 |- ! 11474 | [[Садраддин]] || 19 |- ! 11475 | [[Тілекбай]] || 19 |- ! 11476 | [[Сұлтан-Әли]] || 19 |- ! 11477 | [[Саммит]] || 19 |- ! 11478 | [[Тайир]] || 19 |- ! 11479 | [[Спан]] || 19 |- ! 11480 | [[Рашидин]] || 19 |- ! 11481 | [[Тауба]] || 19 |- ! 11482 | [[Сарсенгалы]] || 19 |- ! 11483 | [[Суңқар]] || 19 |- ! 11484 | [[Сагир]] || 19 |- ! 11485 | [[Тилеуберды]] || 19 |- ! 11486 | [[Саладин]] || 19 |- ! 11487 | [[Сеилгазы]] || 19 |- ! 11488 | [[Рыскельди]] || 19 |- ! 11489 | [[Токеш]] || 19 |- ! 11490 | [[Солдатбек]] || 19 |- ! 11491 | [[Сайфуллаһ]] || 19 |- ! 11492 | [[Таймаз]] || 19 |- ! 11493 | [[Салохиддин]] || 19 |- ! 11494 | [[Тасыбек]] || 19 |- ! 11495 | [[Рахманберген]] || 19 |- ! 11496 | [[Тлеухор]] || 19 |- ! 11497 | [[Рзабай]] || 19 |- ! 11498 | [[Темiрлан]] || 19 |- ! 11499 | [[Сатибек]] || 19 |- ! 11500 | [[Салахадин]] || 19 |- ! 11501 | [[Сүндетқали]] || 19 |- ! 11502 | [[Сафиолла]] || 19 |- ! 11503 | [[Сағытжан]] || 19 |- ! 11504 | [[Танжарық]] || 19 |- ! 11505 | [[Мыратбай]] || 19 |- ! 11506 | [[Нажибулла]] || 19 |- ! 11507 | [[Нұрисламхан]] || 19 |- ! 11508 | [[Отаргали]] || 19 |- ! 11509 | [[Мухамедрасул]] || 19 |- ! 11510 | [[Назарий]] || 19 |- ! 11511 | [[Нұрсадық]] || 19 |- ! 11512 | [[Нижат]] || 19 |- ! 11513 | [[Ногай]] || 19 |- ! 11514 | [[Мұхаммед Әмин]] || 19 |- ! 11515 | [[Нүртілеу]] || 19 |- ! 11516 | [[Нышанхан]] || 19 |- ! 11517 | [[Раджаб]] || 19 |- ! 11518 | [[Нығметолла]] || 19 |- ! 11519 | [[Мухамедья]] || 19 |- ! 11520 | [[Өріс]] || 19 |- ! 11521 | [[Мұқит]] || 19 |- ! 11522 | [[Нурсанат]] || 19 |- ! 11523 | [[Раймхан]] || 19 |- ! 11524 | [[Өркенбай]] || 19 |- ! 11525 | [[Рамазанбек]] || 19 |- ! 11526 | [[Наркескен]] || 19 |- ! 11527 | [[Ниазбек]] || 19 |- ! 11528 | [[Нұрберік]] || 19 |- ! 11529 | [[Нұртау]] || 19 |- ! 11530 | [[Омирлан]] || 19 |- ! 11531 | [[Нурболды]] || 19 |- ! 11532 | [[Мұхаммед Али]] || 19 |- ! 11533 | [[Озадбек]] || 19 |- ! 11534 | [[Мухаммедхан]] || 19 |- ! 11535 | [[Омер]] || 19 |- ! 11536 | [[Нұрлыби]] || 19 |- ! 11537 | [[Нсанбай]] || 19 |- ! 11538 | [[Найманбек]] || 19 |- ! 11539 | [[Низамидин]] || 19 |- ! 11540 | [[Намазхан]] || 19 |- ! 11541 | [[Райимбек]] || 19 |- ! 11542 | [[Нурумбет]] || 19 |- ! 11543 | [[Мұқанбет]] || 19 |- ! 11544 | [[Нуржалгас]] || 19 |- ! 11545 | [[Несіпбай]] || 19 |- ! 11546 | [[Нарымбет]] || 19 |- ! 11547 | [[Райымкул]] || 19 |- ! 11548 | [[Ортай]] || 19 |- ! 11549 | [[Нәсіпбек]] || 19 |- ! 11550 | [[Паримбек]] || 19 |- ! 11551 | [[Нәсіпхан]] || 19 |- ! 11552 | [[Онайбек]] || 19 |- ! 11553 | [[Нұркамал]] || 19 |- ! 11554 | [[Орумбасар]] || 19 |- ! 11555 | [[Нуркуйса]] || 19 |- ! 11556 | [[Перне]] || 19 |- ! 11557 | [[Рауаж]] || 19 |- ! 11558 | [[Наухан]] || 19 |- ! 11559 | [[Нурбапа]] || 19 |- ! 11560 | [[Ныгметулла]] || 19 |- ! 11561 | [[Нұрқали]] || 19 |- ! 11562 | [[Найзабай]] || 19 |- ! 11563 | [[Марклен]] || 19 |- ! 11564 | [[Макамбет]] || 19 |- ! 11565 | [[Музарап]] || 19 |- ! 11566 | [[Машрап]] || 19 |- ! 11567 | [[Кирим]] || 19 |- ! 11568 | [[Медельхан]] || 19 |- ! 11569 | [[Куанишбай]] || 19 |- ! 11570 | [[Кутбай]] || 19 |- ! 11571 | [[Қалхаман]] || 19 |- ! 11572 | [[Лазиз]] || 19 |- ! 11573 | [[Махсум]] || 19 |- ! 11574 | [[Куаншбай]] || 19 |- ! 11575 | [[Марис]] || 19 |- ! 11576 | [[Меиір]] || 19 |- ! 11577 | [[Қадырбай]] || 19 |- ! 11578 | [[Кумусбек]] || 19 |- ! 11579 | [[Қаирбек]] || 19 |- ! 11580 | [[Лияс]] || 19 |- ! 11581 | [[Маулетбай]] || 19 |- ! 11582 | [[Корлан]] || 19 |- ! 11583 | [[Қарабек]] || 19 |- ! 11584 | [[Малдыбек]] || 19 |- ! 11585 | [[Мурас]] || 19 |- ! 11586 | [[Комилжон]] || 19 |- ! 11587 | [[Кристиан]] || 19 |- ! 11588 | [[Мейркул]] || 19 |- ! 11589 | [[Мизамхан]] || 19 |- ! 11590 | [[Кублан]] || 19 |- ! 11591 | [[Конисбек]] || 19 |- ! 11592 | [[Кыздарбек]] || 19 |- ! 11593 | [[Маркулан]] || 19 |- ! 11594 | [[Мендыгалий]] || 19 |- ! 11595 | [[Мирзобек]] || 19 |- ! 11596 | [[Кызылбай]] || 19 |- ! 11597 | [[Кудаиберген]] || 19 |- ! 11598 | [[Кияш]] || 19 |- ! 11599 | [[Масалим]] || 19 |- ! 11600 | [[Манапхан]] || 19 |- ! 11601 | [[Мадыбек]] || 19 |- ! 11602 | [[Қален]] || 19 |- ! 11603 | [[Конуспай]] || 19 |- ! 11604 | [[Мербол]] || 19 |- ! 11605 | [[Маусым]] || 19 |- ! 11606 | [[Мергембай]] || 19 |- ! 11607 | [[Құрметбек]] || 19 |- ! 11608 | [[Кырым]] || 19 |- ! 11609 | [[Қалбек]] || 19 |- ! 11610 | [[Меркебек]] || 19 |- ! 11611 | [[Махмудхан]] || 19 |- ! 11612 | [[Мәдәлі]] || 19 |- ! 11613 | [[Кулмаганбет]] || 19 |- ! 11614 | [[Ислямгали]] || 19 |- ! 11615 | [[Зере]] || 19 |- ! 11616 | [[Иксан]] || 19 |- ! 11617 | [[Жұмаберген]] || 19 |- ! 11618 | [[Канатпек]] || 19 |- ! 11619 | [[Зинетулла]] || 19 |- ! 11620 | [[Игенбай]] || 19 |- ! 11621 | [[Зайнолда]] || 19 |- ! 11622 | [[Зейнелгабиден]] || 19 |- ! 11623 | [[Кабит]] || 19 |- ! 11624 | [[Жаугашты]] || 19 |- ! 11625 | [[Калмен]] || 19 |- ! 11626 | [[Ибрагимбек]] || 19 |- ! 11627 | [[Жігерхан]] || 19 |- ! 11628 | [[Картабай]] || 19 |- ! 11629 | [[Зарылкан]] || 19 |- ! 11630 | [[Икрамхан]] || 19 |- ! 11631 | [[Зайр]] || 19 |- ! 11632 | [[Калилулла]] || 19 |- ! 11633 | [[Ильгар]] || 19 |- ! 11634 | [[Иманжусуп]] || 19 |- ! 11635 | [[Ибраһым]] || 19 |- ! 11636 | [[Жолшара]] || 19 |- ! 11637 | [[Кайыркелды]] || 19 |- ! 11638 | [[Жарилгап]] || 19 |- ! 11639 | [[Кененсары]] || 19 |- ! 11640 | [[Жаназар]] || 19 |- ! 11641 | [[Жуманбек]] || 19 |- ! 11642 | [[Зкрия]] || 19 |- ! 11643 | [[Жылыбек]] || 19 |- ! 11644 | [[Кайбар]] || 19 |- ! 11645 | [[Жомарткан]] || 19 |- ! 11646 | [[Жуманбай]] || 19 |- ! 11647 | [[Капен]] || 19 |- ! 11648 | [[Калидулла]] || 19 |- ! 11649 | [[Исман]] || 19 |- ! 11650 | [[Жүсіпхан]] || 19 |- ! 11651 | [[Кәкімбек]] || 19 |- ! 11652 | [[Жолаушыбай]] || 19 |- ! 11653 | [[Кабил]] || 19 |- ! 11654 | [[Касенгазы]] || 19 |- ! 11655 | [[Камардин]] || 19 |- ! 11656 | [[Исрайл]] || 19 |- ! 11657 | [[Изимберген]] || 19 |- ! 11658 | [[Дінмұрат]] || 19 |- ! 11659 | [[Даулетмурат]] || 19 |- ! 11660 | [[Ерикбек]] || 19 |- ! 11661 | [[Жамалиддин]] || 19 |- ! 11662 | [[Әлислам]] || 19 |- ! 11663 | [[Еримхан]] || 19 |- ! 11664 | [[Ерболек]] || 19 |- ! 11665 | [[Джамшид]] || 19 |- ! 11666 | [[Әнуәрбек]] || 19 |- ! 11667 | [[Әлмади]] || 19 |- ! 11668 | [[Е]] || 19 |- ! 11669 | [[Екибай]] || 19 |- ! 11670 | [[Жаксылыкбай]] || 19 |- ! 11671 | [[Джетписбай]] || 19 |- ! 11672 | [[Дан]] || 19 |- ! 11673 | [[Досбай]] || 19 |- ! 11674 | [[Досмұханбет]] || 19 |- ! 11675 | [[Данислам]] || 19 |- ! 11676 | [[Әділқан]] || 19 |- ! 11677 | [[Дінмұхамедали]] || 19 |- ! 11678 | [[Дюсебай]] || 19 |- ! 11679 | [[Еркеназ]] || 19 |- ! 11680 | [[Еренгайып]] || 19 |- ! 11681 | [[Димир]] || 19 |- ! 11682 | [[Дәулетқазы]] || 19 |- ! 11683 | [[Енсебек]] || 19 |- ! 11684 | [[Давлатбай]] || 19 |- ! 11685 | [[Дильзат]] || 19 |- ! 11686 | [[Динахмет]] || 19 |- ! 11687 | [[Әл-Таир]] || 19 |- ! 11688 | [[Досболсын]] || 19 |- ! 11689 | [[Дулатжан]] || 19 |- ! 11690 | [[Әбусейіт]] || 19 |- ! 11691 | [[Дуйсенбы]] || 19 |- ! 11692 | [[Әдебиет]] || 19 |- ! 11693 | [[Джасур]] || 19 |- ! 11694 | [[Әбділ]] || 19 |- ! 11695 | [[Әбілхасым]] || 19 |- ! 11696 | [[Әлемби]] || 19 |- ! 11697 | [[Дәнебек]] || 19 |- ! 11698 | [[Әбдірасыл]] || 19 |- ! 11699 | [[Әл Азиз]] || 19 |- ! 11700 | [[Дарменбай]] || 19 |- ! 11701 | [[Дюсемби]] || 19 |- ! 11702 | [[Әбдусамат]] || 19 |- ! 11703 | [[Ерузак]] || 19 |- ! 11704 | [[Еспенбет]] || 19 |- ! 11705 | [[Давлетхан]] || 19 |- ! 11706 | [[Әсіл]] || 19 |- ! 11707 | [[Әбдінәби]] || 19 |- ! 11708 | [[Досумбек]] || 19 |- ! 11709 | [[Джанбирбай]] || 19 |- ! 11710 | [[Әміртемір]] || 19 |- ! 11711 | [[Ескельды]] || 19 |- ! 11712 | [[Елухан]] || 19 |- ! 11713 | [[Елеукен]] || 19 |- ! 11714 | [[Бейбиткали]] || 19 |- ! 11715 | [[Баки]] || 19 |- ! 11716 | [[Бақытбай]] || 19 |- ! 11717 | [[Байганин]] || 19 |- ! 11718 | [[Бөлтірік]] || 19 |- ! 11719 | [[Байгельды]] || 19 |- ! 11720 | [[Ғадылбек]] || 19 |- ! 11721 | [[Байғозы]] || 19 |- ! 11722 | [[Ганишер]] || 19 |- ! 11723 | [[Бауыржон]] || 19 |- ! 11724 | [[Ахберген]] || 19 |- ! 11725 | [[Байәділ]] || 19 |- ! 11726 | [[Асқарбай]] || 19 |- ! 11727 | [[Байжуман]] || 19 |- ! 11728 | [[Габдулгазиз]] || 19 |- ! 11729 | [[Байзах]] || 19 |- ! 11730 | [[Бақтықожа]] || 19 |- ! 11731 | [[Астемир]] || 19 |- ! 11732 | [[Бейшенбек]] || 19 |- ! 11733 | [[Бергали]] || 19 |- ! 11734 | [[Гарип]] || 19 |- ! 11735 | [[Байконыс]] || 19 |- ! 11736 | [[Асантай]] || 19 |- ! 11737 | [[Бердан]] || 19 |- ! 11738 | [[Бөлекбай]] || 19 |- ! 11739 | [[Бердигалы]] || 19 |- ! 11740 | [[Асқанбай]] || 19 |- ! 11741 | [[Байқоңыр]] || 19 |- ! 11742 | [[Бақғали]] || 19 |- ! 11743 | [[Бахиткали]] || 19 |- ! 11744 | [[Габдрахим]] || 19 |- ! 11745 | [[Бахриддин]] || 19 |- ! 11746 | [[Ахметказы]] || 19 |- ! 11747 | [[Байсапар]] || 19 |- ! 11748 | [[Аршынбек]] || 19 |- ! 11749 | [[Аужан]] || 19 |- ! 11750 | [[Гаини]] || 19 |- ! 11751 | [[Биасыл]] || 19 |- ! 11752 | [[Архад]] || 19 |- ! 11753 | [[Бахыткелди]] || 19 |- ! 11754 | [[Балатбек]] || 19 |- ! 11755 | [[Билимбек]] || 19 |- ! 11756 | [[Батырболат]] || 19 |- ! 11757 | [[Арслонбек]] || 19 |- ! 11758 | [[Бинали]] || 19 |- ! 11759 | [[Барлыкбай]] || 19 |- ! 11760 | [[Абдуссалам]] || 19 |- ! 11761 | [[Абдалы]] || 19 |- ! 11762 | [[Ардакбек]] || 19 |- ! 11763 | [[Абдижами]] || 19 |- ! 11764 | [[Абдихали]] || 19 |- ! 11765 | [[Алпар]] || 19 |- ! 11766 | [[Адиар]] || 19 |- ! 11767 | [[Абдуманнап]] || 19 |- ! 11768 | [[Аксерик]] || 19 |- ! 11769 | [[Абулхаирхан]] || 19 |- ! 11770 | [[Абсат]] || 19 |- ! 11771 | [[Аймбек]] || 19 |- ! 11772 | [[Андасбек]] || 19 |- ! 11773 | [[Алтынғали]] || 19 |- ! 11774 | [[Абдууали]] || 19 |- ! 11775 | [[Алтынкан]] || 19 |- ! 11776 | [[Абдукодир]] || 19 |- ! 11777 | [[Аймухамед]] || 19 |- ! 11778 | [[Акнияз]] || 19 |- ! 11779 | [[Абдырахим]] || 19 |- ! 11780 | [[Айтумыс]] || 19 |- ! 11781 | [[Алхат]] || 19 |- ! 11782 | [[Айваз]] || 19 |- ! 11783 | [[Али-Шах]] || 19 |- ! 11784 | [[Амырхан]] || 19 |- ! 11785 | [[Альден]] || 19 |- ! 11786 | [[Аллияр]] || 19 |- ! 11787 | [[Алькуат]] || 19 |- ! 11788 | [[Абдусомад]] || 19 |- ! 11789 | [[Абдулах]] || 19 |- ! 11790 | [[Ансарали]] || 19 |- ! 11791 | [[Альмерек]] || 19 |- ! 11792 | [[Адельжан]] || 19 |- ! 11793 | [[Альмухамбет]] || 19 |- ! 11794 | [[Абдукалык]] || 19 |- ! 11795 | [[Абилькасым]] || 19 |- ! 11796 | [[Абдикаппар]] || 19 |- ! 11797 | [[Абылмансұр]] || 19 |- ! 11798 | [[Айтмағанбет]] || 19 |- ! 11799 | [[Айдынбай]] || 19 |- ! 11800 | [[Тугелбек]] || 18 |- ! 11801 | [[Улыгбек]] || 18 |- ! 11802 | [[Шахар]] || 18 |- ! 11803 | [[Шыңғыз]] || 18 |- ! 11804 | [[Хами]] || 18 |- ! 11805 | [[Шах-Мұхаммед]] || 18 |- ! 11806 | [[Шадиярбек]] || 18 |- ! 11807 | [[Ширали]] || 18 |- ! 11808 | [[Шахмухаммед]] || 18 |- ! 11809 | [[Шах-Назар]] || 18 |- ! 11810 | [[Хадим]] || 18 |- ! 11811 | [[Туленбай]] || 18 |- ! 11812 | [[Шамшаддин]] || 18 |- ! 11813 | [[Толеукул]] || 18 |- ! 11814 | [[Хайтбай]] || 18 |- ! 11815 | [[Турал]] || 18 |- ! 11816 | [[Шадыман]] || 18 |- ! 11817 | [[Туралбек]] || 18 |- ! 11818 | [[Шахболат]] || 18 |- ! 11819 | [[Ханәлі]] || 18 |- ! 11820 | [[Шакар]] || 18 |- ! 11821 | [[Турсинхан]] || 18 |- ! 11822 | [[Тұйғын]] || 18 |- ! 11823 | [[Хуанышбек]] || 18 |- ! 11824 | [[Шинибек]] || 18 |- ! 11825 | [[Хуатхан]] || 18 |- ! 11826 | [[Эльхам]] || 18 |- ! 11827 | [[Шанытбай]] || 18 |- ! 11828 | [[Шахмир]] || 18 |- ! 11829 | [[Эдвард]] || 18 |- ! 11830 | [[Эмре]] || 18 |- ! 11831 | [[Хумар]] || 18 |- ! 11832 | [[Шадибек]] || 18 |- ! 11833 | [[Фарахат]] || 18 |- ! 11834 | [[Халыкбек]] || 18 |- ! 11835 | [[Шаһ Керім]] || 18 |- ! 11836 | [[Хайтмурат]] || 18 |- ! 11837 | [[Шокир]] || 18 |- ! 11838 | [[Шайхат]] || 18 |- ! 11839 | [[Халмат]] || 18 |- ! 11840 | [[Умерсерик]] || 18 |- ! 11841 | [[Туймехан]] || 18 |- ! 11842 | [[Шамет]] || 18 |- ! 11843 | [[Шолпанкул]] || 18 |- ! 11844 | [[Хасенгали]] || 18 |- ! 11845 | [[Усенали]] || 18 |- ! 11846 | [[Уалий]] || 18 |- ! 11847 | [[Шахмади]] || 18 |- ! 11848 | [[Урустем]] || 18 |- ! 11849 | [[Шархат]] || 18 |- ! 11850 | [[Хисмет]] || 18 |- ! 11851 | [[Шатлык]] || 18 |- ! 11852 | [[Тюлебай]] || 18 |- ! 11853 | [[Шырақ]] || 18 |- ! 11854 | [[Сейткалий]] || 18 |- ! 11855 | [[Рымкан]] || 18 |- ! 11856 | [[Сұраған]] || 18 |- ! 11857 | [[Сауржан]] || 18 |- ! 11858 | [[Салимгали]] || 18 |- ! 11859 | [[Серёжа]] || 18 |- ! 11860 | [[Сатберген]] || 18 |- ! 11861 | [[Талха]] || 18 |- ! 11862 | [[Сырман]] || 18 |- ! 11863 | [[Сандыгали]] || 18 |- ! 11864 | [[Сулаймон]] || 18 |- ! 11865 | [[Сидик]] || 18 |- ! 11866 | [[Тенлик]] || 18 |- ! 11867 | [[Тилепалды]] || 18 |- ! 11868 | [[Темірали]] || 18 |- ! 11869 | [[Суюн]] || 18 |- ! 11870 | [[Тиллабай]] || 18 |- ! 11871 | [[Тлепалды]] || 18 |- ! 11872 | [[Сейітжаппар]] || 18 |- ! 11873 | [[Тоганас]] || 18 |- ! 11874 | [[Тамаша]] || 18 |- ! 11875 | [[Тилес]] || 18 |- ! 11876 | [[Тамдыбек]] || 18 |- ! 11877 | [[Силыбай]] || 18 |- ! 11878 | [[Сати]] || 18 |- ! 11879 | [[Сагид]] || 18 |- ! 11880 | [[Тасым]] || 18 |- ! 11881 | [[Тогизбай]] || 18 |- ! 11882 | [[Рсбек]] || 18 |- ! 11883 | [[Сережа]] || 18 |- ! 11884 | [[Ташкентбай]] || 18 |- ! 11885 | [[Сабден]] || 18 |- ! 11886 | [[Тайлак]] || 18 |- ! 11887 | [[Сахаба]] || 18 |- ! 11888 | [[Суиниш]] || 18 |- ! 11889 | [[Саут]] || 18 |- ! 11890 | [[Сейсенхан]] || 18 |- ! 11891 | [[Тойбол]] || 18 |- ! 11892 | [[Саулен]] || 18 |- ! 11893 | [[Серккали]] || 18 |- ! 11894 | [[Семейкан]] || 18 |- ! 11895 | [[Саттикул]] || 18 |- ! 11896 | [[Тілеуғали]] || 18 |- ! 11897 | [[Тойлибек]] || 18 |- ! 11898 | [[Сабыркан]] || 18 |- ! 11899 | [[Сайман]] || 18 |- ! 11900 | [[Таалайбек]] || 18 |- ! 11901 | [[Рәт]] || 18 |- ! 11902 | [[Талипжан]] || 18 |- ! 11903 | [[Таймураз]] || 18 |- ! 11904 | [[Сайпулла]] || 18 |- ! 11905 | [[Сайранхан]] || 18 |- ! 11906 | [[Тиркеш]] || 18 |- ! 11907 | [[Рахметали]] || 18 |- ! 11908 | [[Саймасай]] || 18 |- ! 11909 | [[Сейтназар]] || 18 |- ! 11910 | [[Сабина]] || 18 |- ! 11911 | [[Сағият]] || 18 |- ! 11912 | [[Тайбасар]] || 18 |- ! 11913 | [[Тәңірбек]] || 18 |- ! 11914 | [[Сафаргали]] || 18 |- ! 11915 | [[Рым]] || 18 |- ! 11916 | [[Тоба]] || 18 |- ! 11917 | [[Тилеукул]] || 18 |- ! 11918 | [[Сайфутдин]] || 18 |- ! 11919 | [[Сабетхан]] || 18 |- ! 11920 | [[Тәжімұрат]] || 18 |- ! 11921 | [[Саялы]] || 18 |- ! 11922 | [[Серихан]] || 18 |- ! 11923 | [[Перналы]] || 18 |- ! 11924 | [[Нишанбек]] || 18 |- ! 11925 | [[Разақ]] || 18 |- ! 11926 | [[Нархан]] || 18 |- ! 11927 | [[Науризбек]] || 18 |- ! 11928 | [[Омар Али]] || 18 |- ! 11929 | [[Нурболган]] || 18 |- ! 11930 | [[Мырзаболат]] || 18 |- ! 11931 | [[Надиржан]] || 18 |- ! 11932 | [[Нұржарық]] || 18 |- ! 11933 | [[Окан]] || 18 |- ! 11934 | [[Нурсерік]] || 18 |- ! 11935 | [[Нурлбек]] || 18 |- ! 11936 | [[Назерке]] || 18 |- ! 11937 | [[Пулатбай]] || 18 |- ! 11938 | [[Налихан]] || 18 |- ! 11939 | [[Нурислям]] || 18 |- ! 11940 | [[Мухтарали]] || 18 |- ! 11941 | [[Райнбек]] || 18 |- ! 11942 | [[Нұржұман]] || 18 |- ! 11943 | [[Рамаз]] || 18 |- ! 11944 | [[Нұрахат]] || 18 |- ! 11945 | [[Нұралла]] || 18 |- ! 11946 | [[Мусырманкул]] || 18 |- ! 11947 | [[Мынжан]] || 18 |- ! 11948 | [[Насирхан]] || 18 |- ! 11949 | [[Нұрмаш]] || 18 |- ! 11950 | [[Нышангали]] || 18 |- ! 11951 | [[Оңдас]] || 18 |- ! 11952 | [[Мұсылман]] || 18 |- ! 11953 | [[Опабек]] || 18 |- ! 11954 | [[Нурбах]] || 18 |- ! 11955 | [[Ожет]] || 18 |- ! 11956 | [[Откир]] || 18 |- ! 11957 | [[Ныгман]] || 18 |- ! 11958 | [[Өзгеріс]] || 18 |- ! 11959 | [[Радим]] || 18 |- ! 11960 | [[Нұрқасиет]] || 18 |- ! 11961 | [[Нарқұлан]] || 18 |- ! 11962 | [[Өмірлан]] || 18 |- ! 11963 | [[Мұхамедиар]] || 18 |- ! 11964 | [[Ондыбай]] || 18 |- ! 11965 | [[Нұрсен]] || 18 |- ! 11966 | [[Нурпапа]] || 18 |- ! 11967 | [[Нәсіп]] || 18 |- ! 11968 | [[Мухаммедрахим]] || 18 |- ! 11969 | [[Нұрсұлан]] || 18 |- ! 11970 | [[Онланбек]] || 18 |- ! 11971 | [[Нигметжан]] || 18 |- ! 11972 | [[Наубет]] || 18 |- ! 11973 | [[Мухият]] || 18 |- ! 11974 | [[Нұр Иман]] || 18 |- ! 11975 | [[Нұрулла]] || 18 |- ! 11976 | [[Омерзак]] || 18 |- ! 11977 | [[Ноэль]] || 18 |- ! 11978 | [[Қожагелді]] || 18 |- ! 11979 | [[Мурзаш]] || 18 |- ! 11980 | [[Мейержан]] || 18 |- ! 11981 | [[Кулмурза]] || 18 |- ! 11982 | [[Құрақбай]] || 18 |- ! 11983 | [[Лука]] || 18 |- ! 11984 | [[Курванжан]] || 18 |- ! 11985 | [[Куванчбек]] || 18 |- ! 11986 | [[Мехмед]] || 18 |- ! 11987 | [[Лухман]] || 18 |- ! 11988 | [[Курметжан]] || 18 |- ! 11989 | [[Мамадали]] || 18 |- ! 11990 | [[Қайсен]] || 18 |- ! 11991 | [[Кыдырма]] || 18 |- ! 11992 | [[Құбылан]] || 18 |- ! 11993 | [[Қуралбек]] || 18 |- ! 11994 | [[Мергалим]] || 18 |- ! 11995 | [[Минжасар]] || 18 |- ! 11996 | [[Лекер]] || 18 |- ! 11997 | [[Кушикбай]] || 18 |- ! 11998 | [[Мангистау]] || 18 |- ! 11999 | [[Кубен]] || 18 |- ! 12000 | [[Мурсал]] || 18 |- ! 12001 | [[Миразиз]] || 18 |- ! 12002 | [[Масугут]] || 18 |- ! 12003 | [[Қасым-Хан]] || 18 |- ! 12004 | [[Кыдырберген]] || 18 |- ! 12005 | [[Қажмұқан]] || 18 |- ! 12006 | [[Муздыбай]] || 18 |- ! 12007 | [[Көреген]] || 18 |- ! 12008 | [[Муканбет]] || 18 |- ! 12009 | [[Мусакан]] || 18 |- ! 12010 | [[Қуанбай]] || 18 |- ! 12011 | [[Князь]] || 18 |- ! 12012 | [[Құрманалы]] || 18 |- ! 12013 | [[Қажымуқан]] || 18 |- ! 12014 | [[Мейрембек]] || 18 |- ! 12015 | [[Мамытхан]] || 18 |- ! 12016 | [[Манатай]] || 18 |- ! 12017 | [[Мейрамгалий]] || 18 |- ! 12018 | [[Меруерт]] || 18 |- ! 12019 | [[Мадимар]] || 18 |- ! 12020 | [[Мурал]] || 18 |- ! 12021 | [[Магат]] || 18 |- ! 12022 | [[Макарим]] || 18 |- ! 12023 | [[Молдыбай]] || 18 |- ! 12024 | [[Куралхан]] || 18 |- ! 12025 | [[Марыс]] || 18 |- ! 12026 | [[Медео]] || 18 |- ! 12027 | [[Киякбай]] || 18 |- ! 12028 | [[Койшы]] || 18 |- ! 12029 | [[Меиркан]] || 18 |- ! 12030 | [[Култас]] || 18 |- ! 12031 | [[Қоңырбай]] || 18 |- ! 12032 | [[Курманғазы]] || 18 |- ! 12033 | [[Курмангалы]] || 18 |- ! 12034 | [[Казий]] || 18 |- ! 12035 | [[Жылқыайдар]] || 18 |- ! 12036 | [[Жумасултан]] || 18 |- ! 12037 | [[Зинабдин]] || 18 |- ! 12038 | [[Зауыр]] || 18 |- ! 12039 | [[Зия]] || 18 |- ! 12040 | [[Жумадин]] || 18 |- ! 12041 | [[Зиятдин]] || 18 |- ! 12042 | [[Калыкул]] || 18 |- ! 12043 | [[Зулхар]] || 18 |- ! 12044 | [[Келдібай]] || 18 |- ! 12045 | [[Жаудат]] || 18 |- ! 12046 | [[Кажыбай]] || 18 |- ! 12047 | [[Зұлпықар]] || 18 |- ! 12048 | [[Жандильда]] || 18 |- ! 12049 | [[Жедел]] || 18 |- ! 12050 | [[Кайран]] || 18 |- ! 12051 | [[Игнатий]] || 18 |- ! 12052 | [[Калман]] || 18 |- ! 12053 | [[Жексеналы]] || 18 |- ! 12054 | [[Канжарбай]] || 18 |- ! 12055 | [[Жанбурбай]] || 18 |- ! 12056 | [[Касимжан]] || 18 |- ! 12057 | [[Женсбек]] || 18 |- ! 12058 | [[Кененбай]] || 18 |- ! 12059 | [[Иманмагзам]] || 18 |- ! 12060 | [[Кадыргазы]] || 18 |- ! 12061 | [[Жеткербек]] || 18 |- ! 12062 | [[Жугинис]] || 18 |- ! 12063 | [[Жансери]] || 18 |- ! 12064 | [[Жандәурен]] || 18 |- ! 12065 | [[Иркен]] || 18 |- ! 12066 | [[Жапархан]] || 18 |- ! 12067 | [[Исах]] || 18 |- ! 12068 | [[Кайнолла]] || 18 |- ! 12069 | [[Исенгали]] || 18 |- ! 12070 | [[Кайруш]] || 18 |- ! 12071 | [[Жиенали]] || 18 |- ! 12072 | [[Жанеберген]] || 18 |- ! 12073 | [[Жантаир]] || 18 |- ! 12074 | [[Калыкбек]] || 18 |- ! 12075 | [[Исламәли]] || 18 |- ! 12076 | [[Канбек]] || 18 |- ! 12077 | [[Исмаилбек]] || 18 |- ! 12078 | [[Жұрағат]] || 18 |- ! 12079 | [[Ихлос]] || 18 |- ! 12080 | [[Каргабай]] || 18 |- ! 12081 | [[Кабылан]] || 18 |- ! 12082 | [[Каскарбек]] || 18 |- ! 12083 | [[Кабылкак]] || 18 |- ! 12084 | [[Зал]] || 18 |- ! 12085 | [[Жангожа]] || 18 |- ! 12086 | [[Кенжигали]] || 18 |- ! 12087 | [[Кадылгазы]] || 18 |- ! 12088 | [[Кадылхан]] || 18 |- ! 12089 | [[Жубайхан]] || 18 |- ! 12090 | [[Досимбек]] || 18 |- ! 12091 | [[Ділнұр]] || 18 |- ! 12092 | [[Ерменбет]] || 18 |- ! 12093 | [[Елболат]] || 18 |- ! 12094 | [[Жалалиддин]] || 18 |- ! 12095 | [[Джумажан]] || 18 |- ! 12096 | [[Жайсанбай]] || 18 |- ! 12097 | [[Дінаман]] || 18 |- ! 12098 | [[Ерқали]] || 18 |- ! 12099 | [[Еркінәлі]] || 18 |- ! 12100 | [[Ғимран]] || 18 |- ! 12101 | [[Әннұр]] || 18 |- ! 12102 | [[Әмет]] || 18 |- ! 12103 | [[Джамбулбек]] || 18 |- ! 12104 | [[Дильжан]] || 18 |- ! 12105 | [[Есказы]] || 18 |- ! 12106 | [[Джаксилик]] || 18 |- ! 12107 | [[Даужан]] || 18 |- ! 12108 | [[Еркенбай]] || 18 |- ! 12109 | [[Дінмұхамбед]] || 18 |- ! 12110 | [[Ерқан]] || 18 |- ! 12111 | [[Еруслан]] || 18 |- ! 12112 | [[Ердулат]] || 18 |- ! 12113 | [[Әсемхан]] || 18 |- ! 12114 | [[Даникер]] || 18 |- ! 12115 | [[Әли Нұр]] || 18 |- ! 12116 | [[Даулетқали]] || 18 |- ! 12117 | [[Әли Сұлтан]] || 18 |- ! 12118 | [[Әлирахман]] || 18 |- ! 12119 | [[Елдәулет]] || 18 |- ! 12120 | [[Демеугали]] || 18 |- ! 12121 | [[Әубакір]] || 18 |- ! 12122 | [[Дусембай]] || 18 |- ! 12123 | [[Ельзат]] || 18 |- ! 12124 | [[Жайсаңбек]] || 18 |- ! 12125 | [[Дұман]] || 18 |- ! 12126 | [[Досмаганбет]] || 18 |- ! 12127 | [[Дәстүр]] || 18 |- ! 12128 | [[Ескелды]] || 18 |- ! 12129 | [[Динас]] || 18 |- ! 12130 | [[Ермехан]] || 18 |- ! 12131 | [[Ердибек]] || 18 |- ! 12132 | [[Досимхан]] || 18 |- ! 12133 | [[Әлиислам]] || 18 |- ! 12134 | [[Дарбай]] || 18 |- ! 12135 | [[Ермақан]] || 18 |- ! 12136 | [[Дильнар]] || 18 |- ! 12137 | [[Жавахир]] || 18 |- ! 12138 | [[Елікбай]] || 18 |- ! 12139 | [[Жавлонбек]] || 18 |- ! 12140 | [[Еген]] || 18 |- ! 12141 | [[Есілхан]] || 18 |- ! 12142 | [[Елқонды]] || 18 |- ! 12143 | [[Ержұма]] || 18 |- ! 12144 | [[Елқұт]] || 18 |- ! 12145 | [[Әлимжан]] || 18 |- ! 12146 | [[Дильдахан]] || 18 |- ! 12147 | [[Ердилда]] || 18 |- ! 12148 | [[Ділмұхамет]] || 18 |- ! 12149 | [[Досанали]] || 18 |- ! 12150 | [[Аршабек]] || 18 |- ! 12151 | [[Байгалий]] || 18 |- ! 12152 | [[Габдулманап]] || 18 |- ! 12153 | [[Асылдос]] || 18 |- ! 12154 | [[Гамал]] || 18 |- ! 12155 | [[Байконур]] || 18 |- ! 12156 | [[Байбөрі]] || 18 |- ! 12157 | [[Бекенай]] || 18 |- ! 12158 | [[Бернұр]] || 18 |- ! 12159 | [[Ашыкбай]] || 18 |- ! 12160 | [[Бизат]] || 18 |- ! 12161 | [[Бирлан]] || 18 |- ! 12162 | [[Ашен]] || 18 |- ! 12163 | [[Аюбай]] || 18 |- ! 12164 | [[Арысулан]] || 18 |- ! 12165 | [[Бекетжан]] || 18 |- ! 12166 | [[Берікболат]] || 18 |- ! 12167 | [[Гафар]] || 18 |- ! 12168 | [[Бахтьяр]] || 18 |- ! 12169 | [[Байқазақ]] || 18 |- ! 12170 | [[Бектібай]] || 18 |- ! 12171 | [[Гибатолла]] || 18 |- ! 12172 | [[Галиакпар]] || 18 |- ! 12173 | [[Арстангали]] || 18 |- ! 12174 | [[Ахылжан]] || 18 |- ! 12175 | [[Бозгулан]] || 18 |- ! 12176 | [[Балатай]] || 18 |- ! 12177 | [[Артыгали]] || 18 |- ! 12178 | [[Байхожа]] || 18 |- ! 12179 | [[Багибек]] || 18 |- ! 12180 | [[Аслам]] || 18 |- ! 12181 | [[Болганбай]] || 18 |- ! 12182 | [[Бақ-Дәулет]] || 18 |- ! 12183 | [[Борангазы]] || 18 |- ! 12184 | [[Асылби]] || 18 |- ! 12185 | [[Ахмар]] || 18 |- ! 12186 | [[Батиржан]] || 18 |- ! 12187 | [[Бердикан]] || 18 |- ! 12188 | [[Бектимир]] || 18 |- ! 12189 | [[Б]] || 18 |- ! 12190 | [[Бейсемби]] || 18 |- ! 12191 | [[Бронислав]] || 18 |- ! 12192 | [[Ахметсұлтан]] || 18 |- ! 12193 | [[Бугыбай]] || 18 |- ! 12194 | [[Газинур]] || 18 |- ! 12195 | [[Бегмат]] || 18 |- ! 12196 | [[Баур]] || 18 |- ! 12197 | [[Ахмедья]] || 18 |- ! 12198 | [[Бақытқазы]] || 18 |- ! 12199 | [[Аташ]] || 18 |- ! 12200 | [[Ахылбай]] || 18 |- ! 12201 | [[Астана]] || 18 |- ! 12202 | [[Бейхан]] || 18 |- ! 12203 | [[Багыбек]] || 18 |- ! 12204 | [[Бикбулат]] || 18 |- ! 12205 | [[Бақарыс]] || 18 |- ! 12206 | [[Бикелди]] || 18 |- ! 12207 | [[Бахитхан]] || 18 |- ! 12208 | [[Ғанимұрат]] || 18 |- ! 12209 | [[Батан]] || 18 |- ! 12210 | [[Бекдар]] || 18 |- ! 12211 | [[Вагиз]] || 18 |- ! 12212 | [[Барис]] || 18 |- ! 12213 | [[Балуан]] || 18 |- ! 12214 | [[Гибат]] || 18 |- ! 12215 | [[Бакижан]] || 18 |- ! 12216 | [[Аюхан]] || 18 |- ! 12217 | [[Бакитбай]] || 18 |- ! 12218 | [[Азымбек]] || 18 |- ! 12219 | [[Алеухан]] || 18 |- ! 12220 | [[Айтілек]] || 18 |- ! 12221 | [[Алып]] || 18 |- ! 12222 | [[Абдислам]] || 18 |- ! 12223 | [[Айберен]] || 18 |- ! 12224 | [[Алымбай]] || 18 |- ! 12225 | [[Аббаз]] || 18 |- ! 12226 | [[Айжаркын]] || 18 |- ! 12227 | [[Аззат]] || 18 |- ! 12228 | [[Айтмат]] || 18 |- ! 12229 | [[Адилетхан]] || 18 |- ! 12230 | [[Абылкан]] || 18 |- ! 12231 | [[Аманкан]] || 18 |- ! 12232 | [[Айгожа]] || 18 |- ! 12233 | [[Абдумумин]] || 18 |- ! 12234 | [[Алберт]] || 18 |- ! 12235 | [[Абдыкерим]] || 18 |- ! 12236 | [[Айтілеу]] || 18 |- ! 12237 | [[Айтмұханбет]] || 18 |- ! 12238 | [[Абдижамал]] || 18 |- ! 12239 | [[Айтнұр]] || 18 |- ! 12240 | [[Абдыгани]] || 18 |- ! 12241 | [[Агахан]] || 18 |- ! 12242 | [[Абайдулла]] || 18 |- ! 12243 | [[Айбулан]] || 18 |- ! 12244 | [[Алмаскан]] || 18 |- ! 12245 | [[Алданияз]] || 18 |- ! 12246 | [[Абу Насыр]] || 18 |- ! 12247 | [[Айкожа]] || 18 |- ! 12248 | [[Азилбек]] || 18 |- ! 12249 | [[Амир Хан]] || 18 |- ! 12250 | [[Алидин]] || 18 |- ! 12251 | [[Алматы]] || 18 |- ! 12252 | [[Ақихат]] || 18 |- ! 12253 | [[Алдаонгар]] || 18 |- ! 12254 | [[Абдуислам]] || 18 |- ! 12255 | [[Абдугаффар]] || 18 |- ! 12256 | [[Аденбек]] || 18 |- ! 12257 | [[Айгабыл]] || 18 |- ! 12258 | [[Абилайхан]] || 18 |- ! 12259 | [[Абдуль Азиз]] || 18 |- ! 12260 | [[Авезхан]] || 18 |- ! 12261 | [[Али Ахмет]] || 18 |- ! 12262 | [[Аргингазы]] || 18 |- ! 12263 | [[Акажан]] || 18 |- ! 12264 | [[Абиль Мансур]] || 18 |- ! 12265 | [[Абду-Али]] || 18 |- ! 12266 | [[Айтман]] || 18 |- ! 12267 | [[Алшери]] || 18 |- ! 12268 | [[Абилказы]] || 18 |- ! 12269 | [[Айтмукаш]] || 18 |- ! 12270 | [[Тулентай]] || 17 |- ! 12271 | [[Уланбатыр]] || 17 |- ! 12272 | [[Торегелды]] || 17 |- ! 12273 | [[Хаят]] || 17 |- ! 12274 | [[Турым]] || 17 |- ! 12275 | [[Турдимурат]] || 17 |- ! 12276 | [[Шаган]] || 17 |- ! 12277 | [[Турысбай]] || 17 |- ! 12278 | [[Эркабай]] || 17 |- ! 12279 | [[Шәдияр]] || 17 |- ! 12280 | [[Ядгар]] || 17 |- ! 12281 | [[Шыңғысқан]] || 17 |- ! 12282 | [[Черизат]] || 17 |- ! 12283 | [[Халис]] || 17 |- ! 12284 | [[Шохнур]] || 17 |- ! 12285 | [[Халмурза]] || 17 |- ! 12286 | [[Шағдат]] || 17 |- ! 12287 | [[Улыкбан]] || 17 |- ! 12288 | [[Эрбул]] || 17 |- ! 12289 | [[Толымхан]] || 17 |- ! 12290 | [[Фуат]] || 17 |- ! 12291 | [[Шарафиддин]] || 17 |- ! 12292 | [[Хасанбай]] || 17 |- ! 12293 | [[Ұлыхан]] || 17 |- ! 12294 | [[Шакерхан]] || 17 |- ! 12295 | [[Хангелды]] || 17 |- ! 12296 | [[Тунгишбек]] || 17 |- ! 12297 | [[Толенбай]] || 17 |- ! 12298 | [[Тұңғышбек]] || 17 |- ! 12299 | [[Хуанар]] || 17 |- ! 12300 | [[Тулбасы]] || 17 |- ! 12301 | [[Улықбек]] || 17 |- ! 12302 | [[Туленде]] || 17 |- ! 12303 | [[Хандаулет]] || 17 |- ! 12304 | [[Шахкарим]] || 17 |- ! 12305 | [[Ырғызбек]] || 17 |- ! 12306 | [[Турахмет]] || 17 |- ! 12307 | [[Хаирбулат]] || 17 |- ! 12308 | [[Шадиёр]] || 17 |- ! 12309 | [[Узенбай]] || 17 |- ! 12310 | [[Урунбай]] || 17 |- ! 12311 | [[Хуантай]] || 17 |- ! 12312 | [[Төленбек]] || 17 |- ! 12313 | [[Төренияз]] || 17 |- ! 12314 | [[Туленбек]] || 17 |- ! 12315 | [[Тургангазы]] || 17 |- ! 12316 | [[Хакан]] || 17 |- ! 12317 | [[Ускинбай]] || 17 |- ! 12318 | [[Юбилей]] || 17 |- ! 12319 | [[Шахмет]] || 17 |- ! 12320 | [[Төле Би]] || 17 |- ! 12321 | [[Хаир]] || 17 |- ! 12322 | [[Уаликан]] || 17 |- ! 12323 | [[Хан Али]] || 17 |- ! 12324 | [[Тұрдыхан]] || 17 |- ! 12325 | [[Унат]] || 17 |- ! 12326 | [[Хахарман]] || 17 |- ! 12327 | [[Урозбек]] || 17 |- ! 12328 | [[Шаркан]] || 17 |- ! 12329 | [[Салыкбай]] || 17 |- ! 12330 | [[Сагидан]] || 17 |- ! 12331 | [[Сейткадыр]] || 17 |- ! 12332 | [[Сарабек]] || 17 |- ! 12333 | [[Рысболат]] || 17 |- ! 12334 | [[Тәжібек]] || 17 |- ! 12335 | [[Сейдигали]] || 17 |- ! 12336 | [[Сейфулмалик]] || 17 |- ! 12337 | [[Сауатбек]] || 17 |- ! 12338 | [[Таян]] || 17 |- ! 12339 | [[Саятай]] || 17 |- ! 12340 | [[Теймураз]] || 17 |- ! 12341 | [[Ташен]] || 17 |- ! 12342 | [[Сауыр]] || 17 |- ! 12343 | [[Сейлгазы]] || 17 |- ! 12344 | [[Рахмадин]] || 17 |- ! 12345 | [[Рахмедулла]] || 17 |- ! 12346 | [[Саидрахман]] || 17 |- ! 12347 | [[Раят]] || 17 |- ! 12348 | [[Саидхан]] || 17 |- ! 12349 | [[Сунқар]] || 17 |- ! 12350 | [[Сәуір]] || 17 |- ! 12351 | [[Садубек]] || 17 |- ! 12352 | [[Сербай]] || 17 |- ! 12353 | [[Самиддин]] || 17 |- ! 12354 | [[Саилаубек]] || 17 |- ! 12355 | [[Самрад]] || 17 |- ! 12356 | [[Сыралы]] || 17 |- ! 12357 | [[Сражаддин]] || 17 |- ! 12358 | [[Секербек]] || 17 |- ! 12359 | [[Терек]] || 17 |- ! 12360 | [[Тасбалта]] || 17 |- ! 12361 | [[Сұлтан Ахмет]] || 17 |- ! 12362 | [[Саинхан]] || 17 |- ! 12363 | [[Тойшибай]] || 17 |- ! 12364 | [[Сыргабай]] || 17 |- ! 12365 | [[Сұлтанай]] || 17 |- ! 12366 | [[Сиезбек]] || 17 |- ! 12367 | [[Скандар]] || 17 |- ! 12368 | [[Сыргабек]] || 17 |- ! 12369 | [[Темірсұлтан]] || 17 |- ! 12370 | [[Самиржан]] || 17 |- ! 12371 | [[Сұлтанқұл]] || 17 |- ! 12372 | [[Сатхан]] || 17 |- ! 12373 | [[Сейтхасым]] || 17 |- ! 12374 | [[Темиргазы]] || 17 |- ! 12375 | [[Темрхан]] || 17 |- ! 12376 | [[Тилеугазы]] || 17 |- ! 12377 | [[Сәлімхан]] || 17 |- ! 12378 | [[Тоганбай]] || 17 |- ! 12379 | [[Сеиль]] || 17 |- ! 12380 | [[Сади]] || 17 |- ! 12381 | [[Сүгірәлі]] || 17 |- ! 12382 | [[Сеитмурат]] || 17 |- ! 12383 | [[Тірек]] || 17 |- ! 12384 | [[Сатывалды]] || 17 |- ! 12385 | [[Таңатбек]] || 17 |- ! 12386 | [[Реймбай]] || 17 |- ! 12387 | [[Смахан]] || 17 |- ! 12388 | [[Тамірлан]] || 17 |- ! 12389 | [[Тимир]] || 17 |- ! 12390 | [[Мұқали]] || 17 |- ! 12391 | [[Орумбек]] || 17 |- ! 12392 | [[Нүрасыл]] || 17 |- ! 12393 | [[Нұрхожа]] || 17 |- ! 12394 | [[Ниетқабыл]] || 17 |- ! 12395 | [[Набиль]] || 17 |- ! 12396 | [[Нухы]] || 17 |- ! 12397 | [[Нүрпейіс]] || 17 |- ! 12398 | [[Палмахан]] || 17 |- ! 12399 | [[Нияс]] || 17 |- ! 12400 | [[Нұртлек]] || 17 |- ! 12401 | [[Нұрмұқанбет]] || 17 |- ! 12402 | [[Нургалык]] || 17 |- ! 12403 | [[Нагызбек]] || 17 |- ! 12404 | [[Мұхаммед-Әлі]] || 17 |- ! 12405 | [[Прохор]] || 17 |- ! 12406 | [[Нұрданәлі]] || 17 |- ! 12407 | [[Нұрмұхаммедали]] || 17 |- ! 12408 | [[Рамеш]] || 17 |- ! 12409 | [[Насридин]] || 17 |- ! 12410 | [[Оразмухамед]] || 17 |- ! 12411 | [[Назаркул]] || 17 |- ! 12412 | [[Мүтәліп]] || 17 |- ! 12413 | [[Рабиль]] || 17 |- ! 12414 | [[Нұрмухамбет]] || 17 |- ! 12415 | [[Нуржаубек]] || 17 |- ! 12416 | [[Нурладин]] || 17 |- ! 12417 | [[Нурисламбек]] || 17 |- ! 12418 | [[Мұхаммадамин]] || 17 |- ! 12419 | [[Мұстапа]] || 17 |- ! 12420 | [[Нәбихан]] || 17 |- ! 12421 | [[Радамир]] || 17 |- ! 12422 | [[Муханбек]] || 17 |- ! 12423 | [[Нуридден]] || 17 |- ! 12424 | [[Нургулан]] || 17 |- ! 12425 | [[Мұхамәди]] || 17 |- ! 12426 | [[Рамазанали]] || 17 |- ! 12427 | [[Осиет]] || 17 |- ! 12428 | [[Ниязалы]] || 17 |- ! 12429 | [[Радислав]] || 17 |- ! 12430 | [[Мухамбетияр]] || 17 |- ! 12431 | [[Мухаммед Али]] || 17 |- ! 12432 | [[Ниаз]] || 17 |- ! 12433 | [[Нұррасул]] || 17 |- ! 12434 | [[Мухарам]] || 17 |- ! 12435 | [[Нурымгали]] || 17 |- ! 12436 | [[Ниязби]] || 17 |- ! 12437 | [[Раиф]] || 17 |- ! 12438 | [[Нұртілес]] || 17 |- ! 12439 | [[Мырзаби]] || 17 |- ! 12440 | [[Ниеткабыл]] || 17 |- ! 12441 | [[Нурлон]] || 17 |- ! 12442 | [[Оркенбай]] || 17 |- ! 12443 | [[Раймкул]] || 17 |- ! 12444 | [[Нартұлға]] || 17 |- ! 12445 | [[Нугмет]] || 17 |- ! 12446 | [[Парман]] || 17 |- ! 12447 | [[Нұрисләм]] || 17 |- ! 12448 | [[Рафхад]] || 17 |- ! 12449 | [[Нұркелды]] || 17 |- ! 12450 | [[Пердали]] || 17 |- ! 12451 | [[Нарлан]] || 17 |- ! 12452 | [[Нуреддин]] || 17 |- ! 12453 | [[Наржигит]] || 17 |- ! 12454 | [[Қазбекби]] || 17 |- ! 12455 | [[Мурасбек]] || 17 |- ! 12456 | [[Қыстаубай]] || 17 |- ! 12457 | [[Матайбек]] || 17 |- ! 12458 | [[Ковлан]] || 17 |- ! 12459 | [[Кымбатбек]] || 17 |- ! 12460 | [[Мөлдір]] || 17 |- ! 12461 | [[Конус]] || 17 |- ! 12462 | [[Майор]] || 17 |- ! 12463 | [[Киса]] || 17 |- ! 12464 | [[Мендияр]] || 17 |- ! 12465 | [[Қани]] || 17 |- ! 12466 | [[Молдажан]] || 17 |- ! 12467 | [[Косимбек]] || 17 |- ! 12468 | [[Кутлимурат]] || 17 |- ! 12469 | [[Қосман]] || 17 |- ! 12470 | [[Кожамкул]] || 17 |- ! 12471 | [[Кямран]] || 17 |- ! 12472 | [[Күлтегін]] || 17 |- ! 12473 | [[Мершат]] || 17 |- ! 12474 | [[Лайык]] || 17 |- ! 12475 | [[Метхат]] || 17 |- ! 12476 | [[Куланбек]] || 17 |- ! 12477 | [[Куаналы]] || 17 |- ! 12478 | [[Манатбай]] || 17 |- ! 12479 | [[Курбантай]] || 17 |- ! 12480 | [[Молдагалий]] || 17 |- ! 12481 | [[Маханбетхан]] || 17 |- ! 12482 | [[Кошкенбай]] || 17 |- ! 12483 | [[Мәдинұр]] || 17 |- ! 12484 | [[Меиірман]] || 17 |- ! 12485 | [[Мәртебе]] || 17 |- ! 12486 | [[Моряк]] || 17 |- ! 12487 | [[Кусаингазы]] || 17 |- ! 12488 | [[Марапат]] || 17 |- ! 12489 | [[Маденият]] || 17 |- ! 12490 | [[Конис]] || 17 |- ! 12491 | [[Қабыланбек]] || 17 |- ! 12492 | [[Мусат]] || 17 |- ! 12493 | [[Минсизбай]] || 17 |- ! 12494 | [[Қалдархан]] || 17 |- ! 12495 | [[Кудабек]] || 17 |- ! 12496 | [[Куванышбек]] || 17 |- ! 12497 | [[Мегдат]] || 17 |- ! 12498 | [[Марлин]] || 17 |- ! 12499 | [[Медел]] || 17 |- ! 12500 | [[Көкен]] || 17 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Ерлер !! Аттас саны |- ! 12501 | [[Миргалим]] || 17 |- ! 12502 | [[Куангалий]] || 17 |- ! 12503 | [[Кумаш]] || 17 |- ! 12504 | [[Маслихат]] || 17 |- ! 12505 | [[Медигат]] || 17 |- ! 12506 | [[Мирсат]] || 17 |- ! 12507 | [[Жанасил]] || 17 |- ! 12508 | [[Канышбек]] || 17 |- ! 12509 | [[Калмакан]] || 17 |- ! 12510 | [[Зикрия]] || 17 |- ! 12511 | [[Жасөркен]] || 17 |- ! 12512 | [[Жанқозы]] || 17 |- ! 12513 | [[Жунуспек]] || 17 |- ! 12514 | [[Зулфухар]] || 17 |- ! 12515 | [[Камранбек]] || 17 |- ! 12516 | [[Жанқұтты]] || 17 |- ! 12517 | [[Жарылкасин]] || 17 |- ! 12518 | [[Зейин]] || 17 |- ! 12519 | [[Зарап]] || 17 |- ! 12520 | [[Жексебай]] || 17 |- ! 12521 | [[Жарболсын]] || 17 |- ! 12522 | [[Измаил]] || 17 |- ! 12523 | [[Калимат]] || 17 |- ! 12524 | [[Жениспек]] || 17 |- ! 12525 | [[Камелхан]] || 17 |- ! 12526 | [[Женс]] || 17 |- ! 12527 | [[Канлыбай]] || 17 |- ! 12528 | [[Имамадин]] || 17 |- ! 12529 | [[Каримкул]] || 17 |- ! 12530 | [[Имамали]] || 17 |- ! 12531 | [[Зайрбек]] || 17 |- ! 12532 | [[Жансеиіт]] || 17 |- ! 12533 | [[Келіс]] || 17 |- ! 12534 | [[Жансейит]] || 17 |- ! 12535 | [[Жасин]] || 17 |- ! 12536 | [[Жансугир]] || 17 |- ! 12537 | [[Жаппас]] || 17 |- ! 12538 | [[Ирина]] || 17 |- ! 12539 | [[Калдаш]] || 17 |- ! 12540 | [[Исай]] || 17 |- ! 12541 | [[Журсинбай]] || 17 |- ! 12542 | [[Жансұр]] || 17 |- ! 12543 | [[Калка]] || 17 |- ! 12544 | [[Жамбек]] || 17 |- ! 12545 | [[Камбархан]] || 17 |- ! 12546 | [[Искандир]] || 17 |- ! 12547 | [[Жұмаділда]] || 17 |- ! 12548 | [[Жиенбет]] || 17 |- ! 12549 | [[Жұмай]] || 17 |- ! 12550 | [[Исламдияр]] || 17 |- ! 12551 | [[Кансейт]] || 17 |- ! 12552 | [[Жан-Төре]] || 17 |- ! 12553 | [[Жылқайдар]] || 17 |- ! 12554 | [[Жолжаксы]] || 17 |- ! 12555 | [[Каркен]] || 17 |- ! 12556 | [[Кабий]] || 17 |- ! 12557 | [[Жамарт]] || 17 |- ! 12558 | [[Кабылет]] || 17 |- ! 12559 | [[Катран]] || 17 |- ! 12560 | [[Кадылжан]] || 17 |- ! 12561 | [[Замадин]] || 17 |- ! 12562 | [[Кеулімжай]] || 17 |- ! 12563 | [[Кемельхан]] || 17 |- ! 12564 | [[Кешубай]] || 17 |- ! 12565 | [[Кенескали]] || 17 |- ! 12566 | [[Казикан]] || 17 |- ! 12567 | [[Жумабой]] || 17 |- ! 12568 | [[Жубанышбай]] || 17 |- ! 12569 | [[Дамен]] || 17 |- ! 12570 | [[Джаркинбек]] || 17 |- ! 12571 | [[Дузбай]] || 17 |- ! 12572 | [[Ералтай]] || 17 |- ! 12573 | [[Джумагельды]] || 17 |- ! 12574 | [[Әдинұр]] || 17 |- ! 12575 | [[Егемберды]] || 17 |- ! 12576 | [[Диербек]] || 17 |- ! 12577 | [[Есенкельди]] || 17 |- ! 12578 | [[Дюсюмбай]] || 17 |- ! 12579 | [[Ерлепес]] || 17 |- ! 12580 | [[Жаббар]] || 17 |- ! 12581 | [[Әуесбек]] || 17 |- ! 12582 | [[Есмаганбет]] || 17 |- ! 12583 | [[Дуйсетай]] || 17 |- ! 12584 | [[Джонибек]] || 17 |- ! 12585 | [[Әбжан]] || 17 |- ! 12586 | [[Ермен]] || 17 |- ! 12587 | [[Есілбек]] || 17 |- ! 12588 | [[Есенғазы]] || 17 |- ! 12589 | [[Дауырбек]] || 17 |- ! 12590 | [[Досмухамет]] || 17 |- ! 12591 | [[Ертұран]] || 17 |- ! 12592 | [[Әділқайыр]] || 17 |- ! 12593 | [[Ерсагын]] || 17 |- ! 12594 | [[Жавлон]] || 17 |- ! 12595 | [[Ерәсіл]] || 17 |- ! 12596 | [[Дарижан]] || 17 |- ! 12597 | [[Дінмұхан]] || 17 |- ! 12598 | [[Дәлелбек]] || 17 |- ! 12599 | [[Джангирхан]] || 17 |- ! 12600 | [[Жаксигали]] || 17 |- ! 12601 | [[Дуйсенгалий]] || 17 |- ! 12602 | [[Есемхан]] || 17 |- ! 12603 | [[Елқанат]] || 17 |- ! 12604 | [[Данас]] || 17 |- ! 12605 | [[Динслам]] || 17 |- ! 12606 | [[Демеужан]] || 17 |- ! 12607 | [[Ерадиль]] || 17 |- ! 12608 | [[Әбдіислам]] || 17 |- ! 12609 | [[Жайлан]] || 17 |- ! 12610 | [[Әмір-Әли]] || 17 |- ! 12611 | [[Дилхан]] || 17 |- ! 12612 | [[Әлімнұр]] || 17 |- ! 12613 | [[Әсетжан]] || 17 |- ! 12614 | [[Емир]] || 17 |- ! 12615 | [[Әбдібақыт]] || 17 |- ! 12616 | [[Дилмухамбет]] || 17 |- ! 12617 | [[Егеубек]] || 17 |- ! 12618 | [[Дінмұхаммеджан]] || 17 |- ! 12619 | [[Дариябай]] || 17 |- ! 12620 | [[Джапар]] || 17 |- ! 12621 | [[Джамалбек]] || 17 |- ! 12622 | [[Дін-Ислам]] || 17 |- ! 12623 | [[Жалмурат]] || 17 |- ! 12624 | [[Ерғасыр]] || 17 |- ! 12625 | [[Гилман]] || 17 |- ! 12626 | [[Дандибай]] || 17 |- ! 12627 | [[Әбдірәлі]] || 17 |- ! 12628 | [[Ерол]] || 17 |- ! 12629 | [[Әкімғали]] || 17 |- ! 12630 | [[Еренбек]] || 17 |- ! 12631 | [[Әзберген]] || 17 |- ! 12632 | [[Атанбек]] || 17 |- ! 12633 | [[Ғажап]] || 17 |- ! 12634 | [[Бейбарысхан]] || 17 |- ! 12635 | [[Батыхан]] || 17 |- ! 12636 | [[Бактыберген]] || 17 |- ! 12637 | [[Бердиёр]] || 17 |- ! 12638 | [[Бекдилда]] || 17 |- ! 12639 | [[Бердихожа]] || 17 |- ! 12640 | [[Бақмұрат]] || 17 |- ! 12641 | [[Бердіәлі]] || 17 |- ! 12642 | [[Гаппас]] || 17 |- ! 12643 | [[Бекижан]] || 17 |- ! 12644 | [[Ботбай]] || 17 |- ! 12645 | [[Баймукан]] || 17 |- ! 12646 | [[Буланбай]] || 17 |- ! 12647 | [[Береген]] || 17 |- ! 12648 | [[Бек-Султан]] || 17 |- ! 12649 | [[Арсентий]] || 17 |- ! 12650 | [[Бейбитбай]] || 17 |- ! 12651 | [[Берікқан]] || 17 |- ! 12652 | [[Ғаділ]] || 17 |- ! 12653 | [[Ашраф]] || 17 |- ! 12654 | [[Асханбай]] || 17 |- ! 12655 | [[Берке]] || 17 |- ! 12656 | [[Балгожа]] || 17 |- ! 12657 | [[Беркімбай]] || 17 |- ! 12658 | [[Гибатулла]] || 17 |- ! 12659 | [[Бахтыгалий]] || 17 |- ! 12660 | [[Ботирхон]] || 17 |- ! 12661 | [[Арысланбай]] || 17 |- ! 12662 | [[Ахмед-Али]] || 17 |- ! 12663 | [[Бесенбай]] || 17 |- ! 12664 | [[Бауырджан]] || 17 |- ! 12665 | [[Баржаксы]] || 17 |- ! 12666 | [[Батарбек]] || 17 |- ! 12667 | [[Асимбек]] || 17 |- ! 12668 | [[Валибек]] || 17 |- ! 12669 | [[Бидас]] || 17 |- ! 12670 | [[Асер]] || 17 |- ! 12671 | [[Бахыткелді]] || 17 |- ! 12672 | [[Ғабдол]] || 17 |- ! 12673 | [[Багдар]] || 17 |- ! 12674 | [[Баделхан]] || 17 |- ! 12675 | [[Бимагамбет]] || 17 |- ! 12676 | [[Бейсек]] || 17 |- ! 12677 | [[Бағдатхан]] || 17 |- ! 12678 | [[Балхашбек]] || 17 |- ! 12679 | [[Бегарис]] || 17 |- ! 12680 | [[Бектыбай]] || 17 |- ! 12681 | [[Бакиржан]] || 17 |- ! 12682 | [[Балгали]] || 17 |- ! 12683 | [[Бегарс]] || 17 |- ! 12684 | [[Бегасил]] || 17 |- ! 12685 | [[Арсұлтан]] || 17 |- ! 12686 | [[Абдыкапар]] || 17 |- ! 12687 | [[Алимбатыр]] || 17 |- ! 12688 | [[Абдурраһман]] || 17 |- ! 12689 | [[Айдинбек]] || 17 |- ! 12690 | [[Абу-Насыр]] || 17 |- ! 12691 | [[Алаберген]] || 17 |- ! 12692 | [[Ақсерік]] || 17 |- ! 12693 | [[Алихайдар]] || 17 |- ! 12694 | [[Абдикасим]] || 17 |- ! 12695 | [[Альви]] || 17 |- ! 12696 | [[Анорбой]] || 17 |- ! 12697 | [[Абдырасул]] || 17 |- ! 12698 | [[Алимухан]] || 17 |- ! 12699 | [[Абухаир]] || 17 |- ! 12700 | [[Аль-Мухаммед]] || 17 |- ! 12701 | [[Абилдабек]] || 17 |- ! 12702 | [[Абдурраззақ]] || 17 |- ! 12703 | [[Алимжон]] || 17 |- ! 12704 | [[Абдулхақ]] || 17 |- ! 12705 | [[Айыпхан]] || 17 |- ! 12706 | [[Алғар]] || 17 |- ! 12707 | [[Айдолла]] || 17 |- ! 12708 | [[Алиякбар]] || 17 |- ! 12709 | [[Абдубакир]] || 17 |- ! 12710 | [[Акымбек]] || 17 |- ! 12711 | [[Абдуғаффар]] || 17 |- ! 12712 | [[Абужан]] || 17 |- ! 12713 | [[Абсатар]] || 17 |- ! 12714 | [[Айкан]] || 17 |- ! 12715 | [[Абдулмажид]] || 17 |- ! 12716 | [[Альмухамет]] || 17 |- ! 12717 | [[Алебек]] || 17 |- ! 12718 | [[Ақиық]] || 17 |- ! 12719 | [[Акшабай]] || 17 |- ! 12720 | [[Абылжан]] || 17 |- ! 12721 | [[Айсағали]] || 17 |- ! 12722 | [[Абдурраһим]] || 17 |- ! 12723 | [[Айқабыл]] || 17 |- ! 12724 | [[Али Аскар]] || 17 |- ! 12725 | [[Алматбай]] || 17 |- ! 12726 | [[Альфинұр]] || 17 |- ! 12727 | [[Азбек]] || 17 |- ! 12728 | [[Алишери]] || 17 |- ! 12729 | [[Аймир]] || 17 |- ! 12730 | [[Аллаберді]] || 17 |- ! 12731 | [[Абдыжаппар]] || 17 |- ! 12732 | [[Абдымурат]] || 17 |- ! 12733 | [[Алашхан]] || 17 |- ! 12734 | [[Абдур-Рахман]] || 17 |- ! 12735 | [[Абуәли]] || 17 |- ! 12736 | [[Алжапар]] || 17 |- ! 12737 | [[Амандых]] || 17 |- ! 12738 | [[Абдымажит]] || 17 |- ! 12739 | [[Шыңдәулет]] || 16 |- ! 12740 | [[Шахизинда]] || 16 |- ! 12741 | [[Турдыхан]] || 16 |- ! 12742 | [[Шырак]] || 16 |- ! 12743 | [[Фарис]] || 16 |- ! 12744 | [[Элнұр]] || 16 |- ! 12745 | [[Шукурилла]] || 16 |- ! 12746 | [[Элхан]] || 16 |- ! 12747 | [[Хамидула]] || 16 |- ! 12748 | [[Тургангали]] || 16 |- ! 12749 | [[Уразимбет]] || 16 |- ! 12750 | [[Тунгушбек]] || 16 |- ! 12751 | [[Шаки]] || 16 |- ! 12752 | [[Тұрды]] || 16 |- ! 12753 | [[Шакирхан]] || 16 |- ! 12754 | [[Яхшилик]] || 16 |- ! 12755 | [[Умирузак]] || 16 |- ! 12756 | [[Эльзар]] || 16 |- ! 12757 | [[Эрмекбай]] || 16 |- ! 12758 | [[Ынтыкбай]] || 16 |- ! 12759 | [[Шайсултан]] || 16 |- ! 12760 | [[Фахритдин]] || 16 |- ! 12761 | [[Шолпан]] || 16 |- ! 12762 | [[Шанияр]] || 16 |- ! 12763 | [[Турсинали]] || 16 |- ! 12764 | [[Шам]] || 16 |- ! 12765 | [[Тулкун]] || 16 |- ! 12766 | [[Хиса]] || 16 |- ! 12767 | [[Шекербай]] || 16 |- ! 12768 | [[Үйсін]] || 16 |- ! 12769 | [[Хусанбай]] || 16 |- ! 12770 | [[Хак-Назар]] || 16 |- ! 12771 | [[Тургумбек]] || 16 |- ! 12772 | [[Шуакбай]] || 16 |- ! 12773 | [[Хайдарали]] || 16 |- ! 12774 | [[Эльшад]] || 16 |- ! 12775 | [[Фируз]] || 16 |- ! 12776 | [[Тюлеубай]] || 16 |- ! 12777 | [[Ұлжан]] || 16 |- ! 12778 | [[Феруз]] || 16 |- ! 12779 | [[Шаймахан]] || 16 |- ! 12780 | [[Хайрболат]] || 16 |- ! 12781 | [[Төреахмет]] || 16 |- ! 12782 | [[Шаризат]] || 16 |- ! 12783 | [[Хикмет]] || 16 |- ! 12784 | [[Фидель]] || 16 |- ! 12785 | [[Эдилбай]] || 16 |- ! 12786 | [[Уйсинбай]] || 16 |- ! 12787 | [[Турумтай]] || 16 |- ! 12788 | [[Ыбырайхан]] || 16 |- ! 12789 | [[Толетай]] || 16 |- ! 12790 | [[Туреш]] || 16 |- ! 12791 | [[Тулек]] || 16 |- ! 12792 | [[Шеріхан]] || 16 |- ! 12793 | [[Хурсандбек]] || 16 |- ! 12794 | [[Хаятулла]] || 16 |- ! 12795 | [[Умурбай]] || 16 |- ! 12796 | [[Энес]] || 16 |- ! 12797 | [[Хасиет]] || 16 |- ! 12798 | [[Шамшет]] || 16 |- ! 12799 | [[Хамитхан]] || 16 |- ! 12800 | [[Шахриер]] || 16 |- ! 12801 | [[Ясін]] || 16 |- ! 12802 | [[Шәймерден]] || 16 |- ! 12803 | [[Ханибек]] || 16 |- ! 12804 | [[Эрбулат]] || 16 |- ! 12805 | [[Уралбой]] || 16 |- ! 12806 | [[Шермат]] || 16 |- ! 12807 | [[Унайбай]] || 16 |- ! 12808 | [[Шамшырак]] || 16 |- ! 12809 | [[Турагалды]] || 16 |- ! 12810 | [[Суннет]] || 16 |- ! 12811 | [[Ташболат]] || 16 |- ! 12812 | [[Сисенгалий]] || 16 |- ! 12813 | [[Салжан]] || 16 |- ! 12814 | [[Саруарбек]] || 16 |- ! 12815 | [[Саяат]] || 16 |- ! 12816 | [[Сапаргалей]] || 16 |- ! 12817 | [[Сейткасим]] || 16 |- ! 12818 | [[Серигжан]] || 16 |- ! 12819 | [[Сунатилла]] || 16 |- ! 12820 | [[Сарсемби]] || 16 |- ! 12821 | [[Тасмурат]] || 16 |- ! 12822 | [[Тілеуғабыл]] || 16 |- ! 12823 | [[Суениш]] || 16 |- ! 12824 | [[Саңлақ]] || 16 |- ! 12825 | [[Сексенбек]] || 16 |- ! 12826 | [[Талгарбек]] || 16 |- ! 12827 | [[Сеиткан]] || 16 |- ! 12828 | [[Султан Бейбарыс]] || 16 |- ! 12829 | [[Саветбек]] || 16 |- ! 12830 | [[Рысгали]] || 16 |- ! 12831 | [[Талапжан]] || 16 |- ! 12832 | [[Тамаз]] || 16 |- ! 12833 | [[Сарай]] || 16 |- ! 12834 | [[Сайид]] || 16 |- ! 12835 | [[Тасанбай]] || 16 |- ! 12836 | [[Темырхан]] || 16 |- ! 12837 | [[Тасбай]] || 16 |- ! 12838 | [[Тілеуғазы]] || 16 |- ! 12839 | [[Сайдакбар]] || 16 |- ! 12840 | [[Смагзам]] || 16 |- ! 12841 | [[Сеиткул]] || 16 |- ! 12842 | [[Талгатжан]] || 16 |- ! 12843 | [[Токтабек]] || 16 |- ! 12844 | [[Тәмірлан]] || 16 |- ! 12845 | [[Серікнұр]] || 16 |- ! 12846 | [[Рысқұлбек]] || 16 |- ! 12847 | [[Сайфидин]] || 16 |- ! 12848 | [[Сери]] || 16 |- ! 12849 | [[Суйеубек]] || 16 |- ! 12850 | [[Сагаткали]] || 16 |- ! 12851 | [[Садакбай]] || 16 |- ! 12852 | [[Сейділда]] || 16 |- ! 12853 | [[Сағижан]] || 16 |- ! 12854 | [[Самидулла]] || 16 |- ! 12855 | [[Семетей]] || 16 |- ! 12856 | [[Таскынбек]] || 16 |- ! 12857 | [[Таукель]] || 16 |- ! 12858 | [[Рысалды]] || 16 |- ! 12859 | [[Совхозбек]] || 16 |- ! 12860 | [[Сериказы]] || 16 |- ! 12861 | [[Нураслан]] || 16 |- ! 12862 | [[Мухаматдин]] || 16 |- ! 12863 | [[Раметулла]] || 16 |- ! 12864 | [[Мұхамад]] || 16 |- ! 12865 | [[Пірәлі]] || 16 |- ! 12866 | [[Радбек]] || 16 |- ! 12867 | [[Мустажап]] || 16 |- ! 12868 | [[Мұхамади]] || 16 |- ! 12869 | [[Нұрекен]] || 16 |- ! 12870 | [[Оразахын]] || 16 |- ! 12871 | [[Өнербай]] || 16 |- ! 12872 | [[Оразби]] || 16 |- ! 12873 | [[Нурмукасан]] || 16 |- ! 12874 | [[Онайгали]] || 16 |- ! 12875 | [[Нұрфат]] || 16 |- ! 12876 | [[Нұрзейін]] || 16 |- ! 12877 | [[Нөсер]] || 16 |- ! 12878 | [[Негмет]] || 16 |- ! 12879 | [[Өмирбек]] || 16 |- ! 12880 | [[Мухаммад Юсуф]] || 16 |- ! 12881 | [[Нурмахамед]] || 16 |- ! 12882 | [[Ражаб]] || 16 |- ! 12883 | [[Растислав]] || 16 |- ! 12884 | [[Өтежан]] || 16 |- ! 12885 | [[Наир]] || 16 |- ! 12886 | [[Ниятбек]] || 16 |- ! 12887 | [[Полатжан]] || 16 |- ! 12888 | [[Өтесін]] || 16 |- ! 12889 | [[Нұрислан]] || 16 |- ! 12890 | [[Немат]] || 16 |- ! 12891 | [[Мухаммедкарим]] || 16 |- ! 12892 | [[Нураби]] || 16 |- ! 12893 | [[Рафиль]] || 16 |- ! 12894 | [[Нұрділлә]] || 16 |- ! 12895 | [[Насраддин]] || 16 |- ! 12896 | [[Насипжан]] || 16 |- ! 12897 | [[Мұқаметали]] || 16 |- ! 12898 | [[Ордахан]] || 16 |- ! 12899 | [[Паша]] || 16 |- ! 12900 | [[Оразгелды]] || 16 |- ! 12901 | [[Мухаметхали]] || 16 |- ! 12902 | [[Надиль]] || 16 |- ! 12903 | [[Нур Али]] || 16 |- ! 12904 | [[Науризбай]] || 16 |- ! 12905 | [[Нурсаян]] || 16 |- ! 12906 | [[Нурзаман]] || 16 |- ! 12907 | [[Нурсеид]] || 16 |- ! 12908 | [[Нарат]] || 16 |- ! 12909 | [[Мусиреп]] || 16 |- ! 12910 | [[Нұрдарын]] || 16 |- ! 12911 | [[Нур-Мухаммед]] || 16 |- ! 12912 | [[Орах]] || 16 |- ! 12913 | [[Нагимжан]] || 16 |- ! 12914 | [[Оразкали]] || 16 |- ! 12915 | [[Наушабек]] || 16 |- ! 12916 | [[Палуанбек]] || 16 |- ! 12917 | [[Нурмұхаммед]] || 16 |- ! 12918 | [[Раким]] || 16 |- ! 12919 | [[Мұхаммеддияр]] || 16 |- ! 12920 | [[Нұрқайыр]] || 16 |- ! 12921 | [[Науырыз]] || 16 |- ! 12922 | [[Онгдасын]] || 16 |- ! 12923 | [[Мұхаммеднұр]] || 16 |- ! 12924 | [[Нүсіп]] || 16 |- ! 12925 | [[Мұхаммед Расул]] || 16 |- ! 12926 | [[Орныкбай]] || 16 |- ! 12927 | [[Мұхтасар]] || 16 |- ! 12928 | [[Парахатдин]] || 16 |- ! 12929 | [[Нүрсейіт]] || 16 |- ! 12930 | [[Нагизхан]] || 16 |- ! 12931 | [[Нұрғизат]] || 16 |- ! 12932 | [[Мырзамұрат]] || 16 |- ! 12933 | [[Нұреддин]] || 16 |- ! 12934 | [[Пердеш]] || 16 |- ! 12935 | [[Қозыкөрпеш]] || 16 |- ! 12936 | [[Қанаш]] || 16 |- ! 12937 | [[Мунайтбас]] || 16 |- ! 12938 | [[Магзат]] || 16 |- ! 12939 | [[Мусаб]] || 16 |- ! 12940 | [[Мирибек]] || 16 |- ! 12941 | [[Қоңырат]] || 16 |- ! 12942 | [[Мавлет]] || 16 |- ! 12943 | [[Мақатай]] || 16 |- ! 12944 | [[Куанышхан]] || 16 |- ! 12945 | [[Мейырбек]] || 16 |- ! 12946 | [[Моисей]] || 16 |- ! 12947 | [[Комар]] || 16 |- ! 12948 | [[Көшкінбай]] || 16 |- ! 12949 | [[Муктаркан]] || 16 |- ! 12950 | [[Кумаржан]] || 16 |- ! 12951 | [[Мейрболат]] || 16 |- ! 12952 | [[Кынат]] || 16 |- ! 12953 | [[Мунсызбай]] || 16 |- ! 12954 | [[Кулман]] || 16 |- ! 12955 | [[Мейрибек]] || 16 |- ! 12956 | [[Қозыбай]] || 16 |- ! 12957 | [[Консбек]] || 16 |- ! 12958 | [[Қосым]] || 16 |- ! 12959 | [[Қосаман]] || 16 |- ! 12960 | [[Кунградбай]] || 16 |- ! 12961 | [[Кобжасар]] || 16 |- ! 12962 | [[Молжан]] || 16 |- ! 12963 | [[Маржан]] || 16 |- ! 12964 | [[Қазтай]] || 16 |- ! 12965 | [[Максимилиан]] || 16 |- ! 12966 | [[Момынбек]] || 16 |- ! 12967 | [[Коркыт]] || 16 |- ! 12968 | [[Меиргазы]] || 16 |- ! 12969 | [[Курметбек]] || 16 |- ! 12970 | [[Косыбай]] || 16 |- ! 12971 | [[Койшыман]] || 16 |- ! 12972 | [[Кундызбай]] || 16 |- ! 12973 | [[Копей]] || 16 |- ! 12974 | [[Куаткан]] || 16 |- ! 12975 | [[Мейрембай]] || 16 |- ! 12976 | [[Койшан]] || 16 |- ! 12977 | [[Құрманхан]] || 16 |- ! 12978 | [[Мамир]] || 16 |- ! 12979 | [[Кожагельды]] || 16 |- ! 12980 | [[Мубарек]] || 16 |- ! 12981 | [[Қияс]] || 16 |- ! 12982 | [[Мубин]] || 16 |- ! 12983 | [[Мирдан]] || 16 |- ! 12984 | [[Маусымбек]] || 16 |- ! 12985 | [[Мехрат]] || 16 |- ! 12986 | [[Курмангажи]] || 16 |- ! 12987 | [[Кулыбек]] || 16 |- ! 12988 | [[Коксеген]] || 16 |- ! 12989 | [[Қосбол]] || 16 |- ! 12990 | [[Кордабай]] || 16 |- ! 12991 | [[Кизатолла]] || 16 |- ! 12992 | [[Мерике]] || 16 |- ! 12993 | [[Мирзахмед]] || 16 |- ! 12994 | [[Қошқар]] || 16 |- ! 12995 | [[Майрамгали]] || 16 |- ! 12996 | [[Жолшы]] || 16 |- ! 12997 | [[Капбар]] || 16 |- ! 12998 | [[Жұмаәділ]] || 16 |- ! 12999 | [[Иноят]] || 16 |- ! 13000 | [[Кабибула]] || 16 |- ! 13001 | [[Жетпысбай]] || 16 |- ! 13002 | [[Каергельды]] || 16 |- ! 13003 | [[Жанарыстан]] || 16 |- ! 13004 | [[Жолдаскан]] || 16 |- ! 13005 | [[Захан]] || 16 |- ! 13006 | [[Кабдуш]] || 16 |- ! 13007 | [[Кетебай]] || 16 |- ! 13008 | [[Жолмухан]] || 16 |- ! 13009 | [[Зейнелкабиден]] || 16 |- ! 13010 | [[Кадыралы]] || 16 |- ! 13011 | [[Иранғайып]] || 16 |- ! 13012 | [[Жігербек]] || 16 |- ! 13013 | [[Казтурган]] || 16 |- ! 13014 | [[Ізтай]] || 16 |- ! 13015 | [[Жәйдар]] || 16 |- ! 13016 | [[Канторе]] || 16 |- ! 13017 | [[Жанажол]] || 16 |- ! 13018 | [[Кабдулмажит]] || 16 |- ! 13019 | [[Зейнель]] || 16 |- ! 13020 | [[Карым]] || 16 |- ! 13021 | [[Жапбар]] || 16 |- ! 13022 | [[Зайт]] || 16 |- ! 13023 | [[Жумадияр]] || 16 |- ! 13024 | [[Кабыланбек]] || 16 |- ! 13025 | [[Жаппарбек]] || 16 |- ! 13026 | [[Жансер]] || 16 |- ! 13027 | [[Кайргелды]] || 16 |- ! 13028 | [[Кенис]] || 16 |- ! 13029 | [[Зулпыкар]] || 16 |- ! 13030 | [[Камеш]] || 16 |- ! 13031 | [[Жамбурбай]] || 16 |- ! 13032 | [[Жұмаділлә]] || 16 |- ! 13033 | [[Какарман]] || 16 |- ! 13034 | [[Жебеген]] || 16 |- ! 13035 | [[Какым]] || 16 |- ! 13036 | [[Жамиғат]] || 16 |- ! 13037 | [[Калам]] || 16 |- ! 13038 | [[Жантурган]] || 16 |- ! 13039 | [[Зияддин]] || 16 |- ! 13040 | [[Кабаш]] || 16 |- ! 13041 | [[Жәрдембек]] || 16 |- ! 13042 | [[Жанжол]] || 16 |- ! 13043 | [[Жупар]] || 16 |- ! 13044 | [[Карахан]] || 16 |- ! 13045 | [[Жупарбай]] || 16 |- ! 13046 | [[Кабдылхамит]] || 16 |- ! 13047 | [[Жупархан]] || 16 |- ! 13048 | [[Кабдырахман]] || 16 |- ! 13049 | [[Калижар]] || 16 |- ! 13050 | [[Иманберди]] || 16 |- ! 13051 | [[Исенгельды]] || 16 |- ! 13052 | [[Жанбул]] || 16 |- ! 13053 | [[Зульфат]] || 16 |- ! 13054 | [[Келдыбек]] || 16 |- ! 13055 | [[Ильназ]] || 16 |- ! 13056 | [[Имангельды]] || 16 |- ! 13057 | [[Жанажан]] || 16 |- ! 13058 | [[Жасарат]] || 16 |- ! 13059 | [[Калмахамбет]] || 16 |- ! 13060 | [[Жасасын]] || 16 |- ! 13061 | [[Жанеділ]] || 16 |- ! 13062 | [[Жанияз]] || 16 |- ! 13063 | [[Зейнолда]] || 16 |- ! 13064 | [[Зауирбек]] || 16 |- ! 13065 | [[Зикирия]] || 16 |- ! 13066 | [[Кажат]] || 16 |- ! 13067 | [[Жангельдин]] || 16 |- ! 13068 | [[Казанбай]] || 16 |- ! 13069 | [[Жуасбек]] || 16 |- ! 13070 | [[Дусенгали]] || 16 |- ! 13071 | [[Ердаут]] || 16 |- ! 13072 | [[Ермерей]] || 16 |- ! 13073 | [[Едиген]] || 16 |- ! 13074 | [[Әмірсана]] || 16 |- ! 13075 | [[Доснұр]] || 16 |- ! 13076 | [[Дюсембы]] || 16 |- ! 13077 | [[Даният]] || 16 |- ! 13078 | [[Ербала]] || 16 |- ! 13079 | [[Дамер]] || 16 |- ! 13080 | [[Әмір Темір]] || 16 |- ! 13081 | [[Еркехан]] || 16 |- ! 13082 | [[Давлят]] || 16 |- ! 13083 | [[Дінәлі]] || 16 |- ! 13084 | [[Ергара]] || 16 |- ! 13085 | [[Әшірбай]] || 16 |- ! 13086 | [[Ерасылбек]] || 16 |- ! 13087 | [[Даниер]] || 16 |- ! 13088 | [[Дуан]] || 16 |- ! 13089 | [[Есғали]] || 16 |- ! 13090 | [[Ерікбай]] || 16 |- ! 13091 | [[Досбулат]] || 16 |- ! 13092 | [[Ертемір]] || 16 |- ! 13093 | [[Ер-Сұлтан]] || 16 |- ! 13094 | [[Әбіл Мансур]] || 16 |- ! 13095 | [[Данияль]] || 16 |- ! 13096 | [[Ершора]] || 16 |- ! 13097 | [[Әдихан]] || 16 |- ! 13098 | [[Ернас]] || 16 |- ! 13099 | [[Дәуренбай]] || 16 |- ! 13100 | [[Ергалим]] || 16 |- ! 13101 | [[Емен]] || 16 |- ! 13102 | [[Ернұрхан]] || 16 |- ! 13103 | [[Елжасар]] || 16 |- ! 13104 | [[Ерасылан]] || 16 |- ! 13105 | [[Жадра]] || 16 |- ! 13106 | [[Әзидолла]] || 16 |- ! 13107 | [[Әлімбет]] || 16 |- ! 13108 | [[Джалгасбек]] || 16 |- ! 13109 | [[Әбдімансур]] || 16 |- ! 13110 | [[Жакслик]] || 16 |- ! 13111 | [[Есканат]] || 16 |- ! 13112 | [[Дюсенгалий]] || 16 |- ! 13113 | [[Ертұған]] || 16 |- ! 13114 | [[Ерсері]] || 16 |- ! 13115 | [[Дарбек]] || 16 |- ! 13116 | [[Әбиболла]] || 16 |- ! 13117 | [[Ертұғырыл]] || 16 |- ! 13118 | [[Әмір Сұлтан]] || 16 |- ! 13119 | [[Елиубай]] || 16 |- ! 13120 | [[Ербосин]] || 16 |- ! 13121 | [[Дайын]] || 16 |- ! 13122 | [[Ермұра]] || 16 |- ! 13123 | [[Доғдырбай]] || 16 |- ! 13124 | [[Есентугел]] || 16 |- ! 13125 | [[Дидахмет]] || 16 |- ! 13126 | [[Жалау]] || 16 |- ! 13127 | [[Ерқыран]] || 16 |- ! 13128 | [[Еснур]] || 16 |- ! 13129 | [[Еран]] || 16 |- ! 13130 | [[Есали]] || 16 |- ! 13131 | [[Елкен]] || 16 |- ! 13132 | [[Еркасим]] || 16 |- ! 13133 | [[Елконды]] || 16 |- ! 13134 | [[Егінбай]] || 16 |- ! 13135 | [[Әлмұхамет]] || 16 |- ! 13136 | [[Әл-Мұхаммед]] || 16 |- ! 13137 | [[Жаксан]] || 16 |- ! 13138 | [[Ахатжан]] || 16 |- ! 13139 | [[Асыр]] || 16 |- ! 13140 | [[Арсенбек]] || 16 |- ! 13141 | [[Бахтиярбек]] || 16 |- ! 13142 | [[Бахытжон]] || 16 |- ! 13143 | [[Ботиржон]] || 16 |- ! 13144 | [[Бекжаппар]] || 16 |- ! 13145 | [[Бериккажы]] || 16 |- ! 13146 | [[Ғаппар]] || 16 |- ! 13147 | [[Бакулан]] || 16 |- ! 13148 | [[Габдрашит]] || 16 |- ! 13149 | [[Биқожа]] || 16 |- ! 13150 | [[Бейқұт]] || 16 |- ! 13151 | [[Бекжол]] || 16 |- ! 13152 | [[Ашот]] || 16 |- ! 13153 | [[Арнольд]] || 16 |- ! 13154 | [[Болтабек]] || 16 |- ! 13155 | [[Бернард]] || 16 |- ! 13156 | [[Асемгазы]] || 16 |- ! 13157 | [[Байдолда]] || 16 |- ! 13158 | [[Асетилла]] || 16 |- ! 13159 | [[Бимаганбет]] || 16 |- ! 13160 | [[Бекбауыл]] || 16 |- ! 13161 | [[Атантай]] || 16 |- ! 13162 | [[Габдуали]] || 16 |- ! 13163 | [[Бақасыл]] || 16 |- ! 13164 | [[Аялан]] || 16 |- ! 13165 | [[Бекмағанбет]] || 16 |- ! 13166 | [[Бақнар]] || 16 |- ! 13167 | [[Аяна]] || 16 |- ! 13168 | [[Асенбай]] || 16 |- ! 13169 | [[Асылер]] || 16 |- ! 13170 | [[Аршад]] || 16 |- ! 13171 | [[Вазир]] || 16 |- ! 13172 | [[Аянби]] || 16 |- ! 13173 | [[Бимұхаммед]] || 16 |- ! 13174 | [[Батылхан]] || 16 |- ! 13175 | [[Бинар]] || 16 |- ! 13176 | [[Болтирик]] || 16 |- ! 13177 | [[Баходыр]] || 16 |- ! 13178 | [[Батыргазы]] || 16 |- ! 13179 | [[Бақбосын]] || 16 |- ! 13180 | [[Гибадулла]] || 16 |- ! 13181 | [[Бақдаурен]] || 16 |- ! 13182 | [[Боранқұл]] || 16 |- ! 13183 | [[Атхамбек]] || 16 |- ! 13184 | [[Биғалым]] || 16 |- ! 13185 | [[Бердижан]] || 16 |- ! 13186 | [[Байтуган]] || 16 |- ! 13187 | [[Бекташ]] || 16 |- ! 13188 | [[Бабабек]] || 16 |- ! 13189 | [[Абдухалық]] || 16 |- ! 13190 | [[Амир-Хан]] || 16 |- ! 13191 | [[Абдилхамит]] || 16 |- ! 13192 | [[Алек]] || 16 |- ! 13193 | [[Адилкасым]] || 16 |- ! 13194 | [[Абдиаким]] || 16 |- ! 13195 | [[Алиамир]] || 16 |- ! 13196 | [[Абу-Мансур]] || 16 |- ! 13197 | [[Абидин]] || 16 |- ! 13198 | [[Али Акбар]] || 16 |- ! 13199 | [[Ардос]] || 16 |- ! 13200 | [[Абиль-Мансур]] || 16 |- ! 13201 | [[Абдуманат]] || 16 |- ! 13202 | [[Азият]] || 16 |- ! 13203 | [[Авзал]] || 16 |- ! 13204 | [[Андижан]] || 16 |- ! 13205 | [[Альамир]] || 16 |- ! 13206 | [[Алислам]] || 16 |- ! 13207 | [[Абжами]] || 16 |- ! 13208 | [[Альхат]] || 16 |- ! 13209 | [[Ардабай]] || 16 |- ! 13210 | [[Алияс]] || 16 |- ! 13211 | [[Ардаш]] || 16 |- ! 13212 | [[Абатжан]] || 16 |- ! 13213 | [[Айян]] || 16 |- ! 13214 | [[Айтолла]] || 16 |- ! 13215 | [[Алиас]] || 16 |- ! 13216 | [[Абдуахад]] || 16 |- ! 13217 | [[Акил]] || 16 |- ! 13218 | [[Абдірахым]] || 16 |- ! 13219 | [[Ал-Фараби]] || 16 |- ! 13220 | [[Алиим]] || 16 |- ! 13221 | [[Аль Карим]] || 16 |- ! 13222 | [[Абусагит]] || 16 |- ! 13223 | [[Адылбай]] || 16 |- ! 13224 | [[Абдуталип]] || 16 |- ! 13225 | [[Али-Нур]] || 16 |- ! 13226 | [[Ансари]] || 16 |- ! 13227 | [[Азимжон]] || 16 |- ! 13228 | [[Амар]] || 16 |- ! 13229 | [[Альмырза]] || 16 |- ! 13230 | [[Акжаик]] || 16 |- ! 13231 | [[Адилби]] || 16 |- ! 13232 | [[Айнаддин]] || 16 |- ! 13233 | [[Акром]] || 16 |- ! 13234 | [[Айқан]] || 16 |- ! 13235 | [[Айтали]] || 16 |- ! 13236 | [[Абдысамат]] || 16 |- ! 13237 | [[Арден]] || 16 |- ! 13238 | [[Азырхан]] || 16 |- ! 13239 | [[Аззам]] || 16 |- ! 13240 | [[Абдалим]] || 16 |- ! 13241 | [[Абилхас]] || 16 |- ! 13242 | [[Али-Ахмед]] || 16 |- ! 13243 | [[Айят]] || 16 |- ! 13244 | [[Абдумаулен]] || 16 |- ! 13245 | [[Апсамат]] || 16 |- ! 13246 | [[Айтмұхамбет]] || 16 |- ! 13247 | [[Тусипхан]] || 15 |- ! 13248 | [[Юсуфбек]] || 15 |- ! 13249 | [[Шерикбай]] || 15 |- ! 13250 | [[Шегендык]] || 15 |- ! 13251 | [[Халимжан]] || 15 |- ! 13252 | [[Тохтабай]] || 15 |- ! 13253 | [[Хожагелди]] || 15 |- ! 13254 | [[Халыбек]] || 15 |- ! 13255 | [[Шамгун]] || 15 |- ! 13256 | [[Толхын]] || 15 |- ! 13257 | [[Шыналы]] || 15 |- ! 13258 | [[Шералхан]] || 15 |- ! 13259 | [[Фазлиддин]] || 15 |- ! 13260 | [[Хадыр]] || 15 |- ! 13261 | [[Туганбек]] || 15 |- ! 13262 | [[Шохзод]] || 15 |- ! 13263 | [[Турагул]] || 15 |- ! 13264 | [[Тұрақ]] || 15 |- ! 13265 | [[Уайыс]] || 15 |- ! 13266 | [[Хансеит]] || 15 |- ! 13267 | [[Шәкірат]] || 15 |- ! 13268 | [[Туреахмет]] || 15 |- ! 13269 | [[Тұмарбек]] || 15 |- ! 13270 | [[Шерәли]] || 15 |- ! 13271 | [[Ямин]] || 15 |- ! 13272 | [[Түймебек]] || 15 |- ! 13273 | [[Ұланғасыр]] || 15 |- ! 13274 | [[Халыбай]] || 15 |- ! 13275 | [[Шангерей]] || 15 |- ! 13276 | [[Шалхарбай]] || 15 |- ! 13277 | [[Шаухат]] || 15 |- ! 13278 | [[Тыныш]] || 15 |- ! 13279 | [[Үсенбек]] || 15 |- ! 13280 | [[Ульфат]] || 15 |- ! 13281 | [[Турсин]] || 15 |- ! 13282 | [[Худойберди]] || 15 |- ! 13283 | [[Урисбек]] || 15 |- ! 13284 | [[Түймехан]] || 15 |- ! 13285 | [[Юлиан]] || 15 |- ! 13286 | [[Торекан]] || 15 |- ! 13287 | [[Шолпанбай]] || 15 |- ! 13288 | [[Урдабай]] || 15 |- ! 13289 | [[Эломон]] || 15 |- ! 13290 | [[Шнайбек]] || 15 |- ! 13291 | [[Уранбек]] || 15 |- ! 13292 | [[Төретай]] || 15 |- ! 13293 | [[Шонай]] || 15 |- ! 13294 | [[Томас]] || 15 |- ! 13295 | [[Толысбай]] || 15 |- ! 13296 | [[Толжан]] || 15 |- ! 13297 | [[Фахридин]] || 15 |- ! 13298 | [[Турибек]] || 15 |- ! 13299 | [[Хасанғали]] || 15 |- ! 13300 | [[Торсан]] || 15 |- ! 13301 | [[Уалкан]] || 15 |- ! 13302 | [[Шойынбай]] || 15 |- ! 13303 | [[Ясинжан]] || 15 |- ! 13304 | [[Түлек]] || 15 |- ! 13305 | [[Ынта]] || 15 |- ! 13306 | [[Шукурулла]] || 15 |- ! 13307 | [[Эльмурод]] || 15 |- ! 13308 | [[Хайреден]] || 15 |- ! 13309 | [[Ясынжан]] || 15 |- ! 13310 | [[Тохтахун]] || 15 |- ! 13311 | [[Турекелди]] || 15 |- ! 13312 | [[Тореби]] || 15 |- ! 13313 | [[Хасим]] || 15 |- ! 13314 | [[Турдахун]] || 15 |- ! 13315 | [[Тұрман]] || 15 |- ! 13316 | [[Тәжіхан]] || 15 |- ! 13317 | [[Тагайбай]] || 15 |- ! 13318 | [[Сұлтанқазы]] || 15 |- ! 13319 | [[Сахыбек]] || 15 |- ! 13320 | [[Талгатбай]] || 15 |- ! 13321 | [[Саядил]] || 15 |- ! 13322 | [[Тілекберді]] || 15 |- ! 13323 | [[Сагитбек]] || 15 |- ! 13324 | [[Самбай]] || 15 |- ! 13325 | [[Розимурод]] || 15 |- ! 13326 | [[Тайрхан]] || 15 |- ! 13327 | [[Сеиткерим]] || 15 |- ! 13328 | [[Сабыркул]] || 15 |- ! 13329 | [[Сагыналы]] || 15 |- ! 13330 | [[Тилеухабыл]] || 15 |- ! 13331 | [[Сағындык]] || 15 |- ! 13332 | [[Тоқтамұрат]] || 15 |- ! 13333 | [[Рахымгазы]] || 15 |- ! 13334 | [[Салькен]] || 15 |- ! 13335 | [[Сейткәрім]] || 15 |- ! 13336 | [[Сьезбек]] || 15 |- ! 13337 | [[Семба]] || 15 |- ! 13338 | [[Тажи]] || 15 |- ! 13339 | [[Семгали]] || 15 |- ! 13340 | [[Таланыт]] || 15 |- ! 13341 | [[Семей]] || 15 |- ! 13342 | [[Таниржан]] || 15 |- ! 13343 | [[Руслам]] || 15 |- ! 13344 | [[Темирхон]] || 15 |- ! 13345 | [[Серикгалий]] || 15 |- ! 13346 | [[Тилекжан]] || 15 |- ! 13347 | [[Рустембай]] || 15 |- ! 13348 | [[Сатимбек]] || 15 |- ! 13349 | [[Серикмурат]] || 15 |- ! 13350 | [[Тлеугалий]] || 15 |- ! 13351 | [[Рахимберген]] || 15 |- ! 13352 | [[Салыкжан]] || 15 |- ! 13353 | [[Серіғали]] || 15 |- ! 13354 | [[Сұлтанқожа]] || 15 |- ! 13355 | [[Сайдилла]] || 15 |- ! 13356 | [[Сыржан]] || 15 |- ! 13357 | [[Сайкен]] || 15 |- ! 13358 | [[Сырымби]] || 15 |- ! 13359 | [[Сәрсенәлі]] || 15 |- ! 13360 | [[Табыл]] || 15 |- ! 13361 | [[Сәрсенхан]] || 15 |- ! 13362 | [[Таганбай]] || 15 |- ! 13363 | [[Сайляубек]] || 15 |- ! 13364 | [[Сабеткан]] || 15 |- ! 13365 | [[Рушан]] || 15 |- ! 13366 | [[Талан]] || 15 |- ! 13367 | [[Силыхан]] || 15 |- ! 13368 | [[Талапкан]] || 15 |- ! 13369 | [[Скендер]] || 15 |- ! 13370 | [[Талет]] || 15 |- ! 13371 | [[Сламкул]] || 15 |- ! 13372 | [[Тегисбай]] || 15 |- ! 13373 | [[Слан]] || 15 |- ! 13374 | [[Сарибай]] || 15 |- ! 13375 | [[Созақбай]] || 15 |- ! 13376 | [[Сарсентай]] || 15 |- ! 13377 | [[Солтанхан]] || 15 |- ! 13378 | [[Сарыбек]] || 15 |- ! 13379 | [[Сталбек]] || 15 |- ! 13380 | [[Тилеп]] || 15 |- ! 13381 | [[Стефан]] || 15 |- ! 13382 | [[Тимургали]] || 15 |- ! 13383 | [[Суинбек]] || 15 |- ! 13384 | [[Тілебалды]] || 15 |- ! 13385 | [[Сунат]] || 15 |- ! 13386 | [[Сагатпек]] || 15 |- ! 13387 | [[Сухан]] || 15 |- ! 13388 | [[Тоғызбай]] || 15 |- ! 13389 | [[Сүйін]] || 15 |- ! 13390 | [[Толганбай]] || 15 |- ! 13391 | [[Сахий]] || 15 |- ! 13392 | [[Саловат]] || 15 |- ! 13393 | [[Мырзаберген]] || 15 |- ! 13394 | [[Нұрәкім]] || 15 |- ! 13395 | [[Нұрәди]] || 15 |- ! 13396 | [[Отангазы]] || 15 |- ! 13397 | [[Нурмахамат]] || 15 |- ! 13398 | [[Пирмахан]] || 15 |- ! 13399 | [[Нұрмұқамбет]] || 15 |- ! 13400 | [[Мусин]] || 15 |- ! 13401 | [[Мухамат]] || 15 |- ! 13402 | [[Пазил]] || 15 |- ! 13403 | [[Пердабай]] || 15 |- ! 13404 | [[Нурлыкан]] || 15 |- ! 13405 | [[Мұқаметәли]] || 15 |- ! 13406 | [[Нурлыкасым]] || 15 |- ! 13407 | [[Омуржан]] || 15 |- ! 13408 | [[Мұқтарбек]] || 15 |- ! 13409 | [[Откирбек]] || 15 |- ! 13410 | [[Мусиркеп]] || 15 |- ! 13411 | [[Мухамедкалий]] || 15 |- ! 13412 | [[Озбекбай]] || 15 |- ! 13413 | [[Нұржарқын]] || 15 |- ! 13414 | [[Назарәли]] || 15 |- ! 13415 | [[Расыл]] || 15 |- ! 13416 | [[Нурмахамет]] || 15 |- ! 13417 | [[Мустақим]] || 15 |- ! 13418 | [[Нағыз]] || 15 |- ! 13419 | [[Орақбай]] || 15 |- ! 13420 | [[Мұнарбек]] || 15 |- ! 13421 | [[Нұртұған]] || 15 |- ! 13422 | [[Нәдірбек]] || 15 |- ! 13423 | [[Өтеғали]] || 15 |- ! 13424 | [[Нусупкан]] || 15 |- ! 13425 | [[Нуркалык]] || 15 |- ! 13426 | [[Нұрясин]] || 15 |- ! 13427 | [[Нуримбет]] || 15 |- ! 13428 | [[Нусупхан]] || 15 |- ! 13429 | [[Мусулманбек]] || 15 |- ! 13430 | [[Мухтасар]] || 15 |- ! 13431 | [[Нұрсылтан]] || 15 |- ! 13432 | [[Насипбай]] || 15 |- ! 13433 | [[Наурызали]] || 15 |- ! 13434 | [[Омиркул]] || 15 |- ! 13435 | [[Науат]] || 15 |- ! 13436 | [[Пшенбай]] || 15 |- ! 13437 | [[Оспандияр]] || 15 |- ! 13438 | [[Палуан]] || 15 |- ! 13439 | [[Нышанғали]] || 15 |- ! 13440 | [[Одилжон]] || 15 |- ! 13441 | [[Мыңбол]] || 15 |- ! 13442 | [[Нақып]] || 15 |- ! 13443 | [[Орынбас]] || 15 |- ! 13444 | [[Нажат]] || 15 |- ! 13445 | [[Остап]] || 15 |- ! 13446 | [[Нураян]] || 15 |- ! 13447 | [[Мұқаметхан]] || 15 |- ! 13448 | [[Назыбек]] || 15 |- ! 13449 | [[Омиргалы]] || 15 |- ! 13450 | [[Рамаш]] || 15 |- ! 13451 | [[Мухамеддияр]] || 15 |- ! 13452 | [[Нұрмұхаммедәлі]] || 15 |- ! 13453 | [[Нурадыл]] || 15 |- ! 13454 | [[Нура]] || 15 |- ! 13455 | [[Наджибулла]] || 15 |- ! 13456 | [[Орыналы]] || 15 |- ! 13457 | [[Нур Ислам]] || 15 |- ! 13458 | [[Мұхамеддияр]] || 15 |- ! 13459 | [[Ниязали]] || 15 |- ! 13460 | [[Нуркенже]] || 15 |- ! 13461 | [[Өтеп]] || 15 |- ! 13462 | [[Муталлап]] || 15 |- ! 13463 | [[Нурсапар]] || 15 |- ! 13464 | [[Нұргелды]] || 15 |- ! 13465 | [[Нурулан]] || 15 |- ! 13466 | [[Нұрмухаммет]] || 15 |- ! 13467 | [[Нуртуре]] || 15 |- ! 13468 | [[Нұрсайн]] || 15 |- ! 13469 | [[Мендикул]] || 15 |- ! 13470 | [[Қызырәлі]] || 15 |- ! 13471 | [[Миирбек]] || 15 |- ! 13472 | [[Маджид]] || 15 |- ! 13473 | [[Кунберген]] || 15 |- ! 13474 | [[Кинжибай]] || 15 |- ! 13475 | [[Мердан]] || 15 |- ! 13476 | [[Майдабек]] || 15 |- ! 13477 | [[Кызыркан]] || 15 |- ! 13478 | [[Кәмілжан]] || 15 |- ! 13479 | [[Мохамед]] || 15 |- ! 13480 | [[Куптлеу]] || 15 |- ! 13481 | [[Қуанай]] || 15 |- ! 13482 | [[Майхан]] || 15 |- ! 13483 | [[Күзембай]] || 15 |- ! 13484 | [[Колдибек]] || 15 |- ! 13485 | [[Метин]] || 15 |- ! 13486 | [[Мақсатхан]] || 15 |- ! 13487 | [[Мирад]] || 15 |- ! 13488 | [[Малика]] || 15 |- ! 13489 | [[Мирсултан]] || 15 |- ! 13490 | [[Куаткали]] || 15 |- ! 13491 | [[Молжигит]] || 15 |- ! 13492 | [[Қалдыхан]] || 15 |- ! 13493 | [[Кунапия]] || 15 |- ! 13494 | [[Маралтай]] || 15 |- ! 13495 | [[Косбай]] || 15 |- ! 13496 | [[Мараткали]] || 15 |- ! 13497 | [[Менгдибай]] || 15 |- ! 13498 | [[Қалкен]] || 15 |- ! 13499 | [[Кожатай]] || 15 |- ! 13500 | [[Марик]] || 15 |- ! 13501 | [[Мерат]] || 15 |- ! 13502 | [[Кудратилла]] || 15 |- ! 13503 | [[Меркибай]] || 15 |- ! 13504 | [[Конусбек]] || 15 |- ! 13505 | [[Құндызбек]] || 15 |- ! 13506 | [[Коныр]] || 15 |- ! 13507 | [[Минур]] || 15 |- ! 13508 | [[Маутказы]] || 15 |- ! 13509 | [[Мирамғали]] || 15 |- ! 13510 | [[Қарсыбай]] || 15 |- ! 13511 | [[Көпболсын]] || 15 |- ! 13512 | [[Махир]] || 15 |- ! 13513 | [[Михрат]] || 15 |- ! 13514 | [[Махсатхан]] || 15 |- ! 13515 | [[Қызырхан]] || 15 |- ! 13516 | [[Меделбай]] || 15 |- ! 13517 | [[Молшылык]] || 15 |- ! 13518 | [[Меден]] || 15 |- ! 13519 | [[Мугалбек]] || 15 |- ! 13520 | [[Коркытбай]] || 15 |- ! 13521 | [[Мурза]] || 15 |- ! 13522 | [[Мусали]] || 15 |- ! 13523 | [[Мурзакан]] || 15 |- ! 13524 | [[Кууаныш]] || 15 |- ! 13525 | [[Қорқыт]] || 15 |- ! 13526 | [[Иманхан]] || 15 |- ! 13527 | [[Кастай]] || 15 |- ! 13528 | [[Ижан]] || 15 |- ! 13529 | [[Зикен]] || 15 |- ! 13530 | [[Келімберді]] || 15 |- ! 13531 | [[Жарилкап]] || 15 |- ! 13532 | [[Зафаржан]] || 15 |- ! 13533 | [[Илескен]] || 15 |- ! 13534 | [[Зайнолла]] || 15 |- ! 13535 | [[Ирик]] || 15 |- ! 13536 | [[Каукен]] || 15 |- ! 13537 | [[Жолжақсы]] || 15 |- ! 13538 | [[Жанисбек]] || 15 |- ! 13539 | [[Калимолла]] || 15 |- ! 13540 | [[Кенжекара]] || 15 |- ! 13541 | [[Илһам]] || 15 |- ! 13542 | [[Караша]] || 15 |- ! 13543 | [[Жолмагамбет]] || 15 |- ! 13544 | [[Зерипбай]] || 15 |- ! 13545 | [[Ирхан]] || 15 |- ! 13546 | [[Итемген]] || 15 |- ! 13547 | [[Иршат]] || 15 |- ! 13548 | [[Зайырхан]] || 15 |- ! 13549 | [[Калназар]] || 15 |- ! 13550 | [[Кайрды]] || 15 |- ! 13551 | [[Жангалы]] || 15 |- ! 13552 | [[Изетулла]] || 15 |- ! 13553 | [[Зияхан]] || 15 |- ! 13554 | [[Заңғархан]] || 15 |- ! 13555 | [[Кадилбек]] || 15 |- ! 13556 | [[Заркум]] || 15 |- ! 13557 | [[Жаныбай]] || 15 |- ! 13558 | [[Кабдол]] || 15 |- ! 13559 | [[Жанайхан]] || 15 |- ! 13560 | [[Жемисбек]] || 15 |- ! 13561 | [[Камкор]] || 15 |- ! 13562 | [[Каржаубек]] || 15 |- ! 13563 | [[Зухрап]] || 15 |- ! 13564 | [[Карипулла]] || 15 |- ! 13565 | [[Жигербек]] || 15 |- ! 13566 | [[Жантимир]] || 15 |- ! 13567 | [[Зиннат]] || 15 |- ! 13568 | [[Исфандияр]] || 15 |- ! 13569 | [[Камшибай]] || 15 |- ! 13570 | [[Жолберген]] || 15 |- ! 13571 | [[Жуанышбек]] || 15 |- ! 13572 | [[Жанак]] || 15 |- ! 13573 | [[Исентай]] || 15 |- ! 13574 | [[Кайргалий]] || 15 |- ! 13575 | [[Жұманұр]] || 15 |- ! 13576 | [[Зиялы]] || 15 |- ! 13577 | [[Ильнұр]] || 15 |- ! 13578 | [[Жанту]] || 15 |- ! 13579 | [[Кажкен]] || 15 |- ! 13580 | [[Жумасерик]] || 15 |- ! 13581 | [[Жұмәлі]] || 15 |- ! 13582 | [[Зангарбек]] || 15 |- ! 13583 | [[Жансат]] || 15 |- ! 13584 | [[Жарбосын]] || 15 |- ! 13585 | [[Ибадилда]] || 15 |- ! 13586 | [[Жаскелен]] || 15 |- ! 13587 | [[Капалбай]] || 15 |- ! 13588 | [[Жолдибай]] || 15 |- ! 13589 | [[Зоир]] || 15 |- ! 13590 | [[Каламгали]] || 15 |- ! 13591 | [[Каппарбек]] || 15 |- ! 13592 | [[Жунисали]] || 15 |- ! 13593 | [[Капыш]] || 15 |- ! 13594 | [[Калдыкул]] || 15 |- ! 13595 | [[Жамгырбай]] || 15 |- ! 13596 | [[Жексенғали]] || 15 |- ! 13597 | [[Жиентай]] || 15 |- ! 13598 | [[Жаннияз]] || 15 |- ! 13599 | [[Исматолла]] || 15 |- ! 13600 | [[Жамит]] || 15 |- ! 13601 | [[Жалайыр]] || 15 |- ! 13602 | [[Әркен]] || 15 |- ! 13603 | [[Дәулетқан]] || 15 |- ! 13604 | [[Ерзак]] || 15 |- ! 13605 | [[Ерғалы]] || 15 |- ! 13606 | [[Әл-Қасым]] || 15 |- ! 13607 | [[Әуен]] || 15 |- ! 13608 | [[Ермеккалий]] || 15 |- ! 13609 | [[Есқара]] || 15 |- ! 13610 | [[Ғұсман]] || 15 |- ! 13611 | [[Далияр]] || 15 |- ! 13612 | [[Әлтарази]] || 15 |- ! 13613 | [[Ертүрік]] || 15 |- ! 13614 | [[Әлтәйір]] || 15 |- ! 13615 | [[Динмурат]] || 15 |- ! 13616 | [[Досулан]] || 15 |- ! 13617 | [[Дайыржан]] || 15 |- ! 13618 | [[Дунес]] || 15 |- ! 13619 | [[Әли-Имран]] || 15 |- ! 13620 | [[Ермурза]] || 15 |- ! 13621 | [[Дүйсембек]] || 15 |- ! 13622 | [[Даниярхан]] || 15 |- ! 13623 | [[Ділмухамед]] || 15 |- ! 13624 | [[Ерсалим]] || 15 |- ! 13625 | [[Жагслаг]] || 15 |- ! 13626 | [[Елбатыр]] || 15 |- ! 13627 | [[Әбубакир]] || 15 |- ! 13628 | [[Әлиқожа]] || 15 |- ! 13629 | [[Дали]] || 15 |- ! 13630 | [[Жакуда]] || 15 |- ! 13631 | [[Даулетьяр]] || 15 |- ! 13632 | [[Гилимбек]] || 15 |- ! 13633 | [[Әмір-Хан]] || 15 |- ! 13634 | [[Диннур]] || 15 |- ! 13635 | [[Есендос]] || 15 |- ! 13636 | [[Әмирхан]] || 15 |- ! 13637 | [[Дильшод]] || 15 |- ! 13638 | [[Әшімбек]] || 15 |- ! 13639 | [[Әләзиз]] || 15 |- ! 13640 | [[Ғиният]] || 15 |- ! 13641 | [[Ердуман]] || 15 |- ! 13642 | [[Досымкан]] || 15 |- ! 13643 | [[Еркінтай]] || 15 |- ! 13644 | [[Ерәлім]] || 15 |- ! 13645 | [[Доскелді]] || 15 |- ! 13646 | [[Джумадулла]] || 15 |- ! 13647 | [[Ертисбай]] || 15 |- ! 13648 | [[Ерженис]] || 15 |- ! 13649 | [[Гылымжан]] || 15 |- ! 13650 | [[Әбдіғапар]] || 15 |- ! 13651 | [[Есболған]] || 15 |- ! 13652 | [[Ескаир]] || 15 |- ! 13653 | [[Ешмуханбет]] || 15 |- ! 13654 | [[Дилмухан]] || 15 |- ! 13655 | [[Добрыня]] || 15 |- ! 13656 | [[Дуисенгали]] || 15 |- ! 13657 | [[Ельдияр]] || 15 |- ! 13658 | [[Дарин]] || 15 |- ! 13659 | [[Гулмирза]] || 15 |- ! 13660 | [[Әділетбек]] || 15 |- ! 13661 | [[Бұхар]] || 15 |- ! 13662 | [[Атамекен]] || 15 |- ! 13663 | [[Асанкул]] || 15 |- ! 13664 | [[Бериктай]] || 15 |- ! 13665 | [[Берикпай]] || 15 |- ! 13666 | [[Божбанбай]] || 15 |- ! 13667 | [[Битас]] || 15 |- ! 13668 | [[Бозжан]] || 15 |- ! 13669 | [[Атирхан]] || 15 |- ! 13670 | [[Арманали]] || 15 |- ! 13671 | [[Бурабек]] || 15 |- ! 13672 | [[Атакозы]] || 15 |- ! 13673 | [[Байтурсун]] || 15 |- ! 13674 | [[Арманда]] || 15 |- ! 13675 | [[Бейсентай]] || 15 |- ! 13676 | [[Аскаралы]] || 15 |- ! 13677 | [[Бувайсар]] || 15 |- ! 13678 | [[Бактиар]] || 15 |- ! 13679 | [[Баласағұн]] || 15 |- ! 13680 | [[Бериктас]] || 15 |- ! 13681 | [[Бек Али]] || 15 |- ! 13682 | [[Бахыткельды]] || 15 |- ! 13683 | [[Гапар]] || 15 |- ! 13684 | [[Бектау]] || 15 |- ! 13685 | [[Атырау]] || 15 |- ! 13686 | [[Володя]] || 15 |- ! 13687 | [[Балгинбек]] || 15 |- ! 13688 | [[Бавуржан]] || 15 |- ! 13689 | [[Ашкен]] || 15 |- ! 13690 | [[Бахтай]] || 15 |- ! 13691 | [[Бегімбай]] || 15 |- ! 13692 | [[Бактигерей]] || 15 |- ! 13693 | [[Атагулла]] || 15 |- ! 13694 | [[Бегеш]] || 15 |- ! 13695 | [[Бектурлы]] || 15 |- ! 13696 | [[Бектемур]] || 15 |- ! 13697 | [[Ғалимжан]] || 15 |- ! 13698 | [[Асухан]] || 15 |- ! 13699 | [[Галымгазы]] || 15 |- ! 13700 | [[Барзани]] || 15 |- ! 13701 | [[Бугембай]] || 15 |- ! 13702 | [[Байқозы]] || 15 |- ! 13703 | [[Бекұзақ]] || 15 |- ! 13704 | [[Баратжан]] || 15 |- ! 13705 | [[Балауса]] || 15 |- ! 13706 | [[Байтабын]] || 15 |- ! 13707 | [[Ашикбай]] || 15 |- ! 13708 | [[Байарыстан]] || 15 |- ! 13709 | [[Булек]] || 15 |- ! 13710 | [[Базан]] || 15 |- ! 13711 | [[Асқанбек]] || 15 |- ! 13712 | [[Бигалий]] || 15 |- ! 13713 | [[Бигелды]] || 15 |- ! 13714 | [[Бакберсин]] || 15 |- ! 13715 | [[Балгаш]] || 15 |- ! 13716 | [[Берекебай]] || 15 |- ! 13717 | [[Білімхан]] || 15 |- ! 13718 | [[Бекжанат]] || 15 |- ! 13719 | [[Бекберді]] || 15 |- ! 13720 | [[Арыкбай]] || 15 |- ! 13721 | [[Багыберген]] || 15 |- ! 13722 | [[Бөрібек]] || 15 |- ! 13723 | [[Бакзат]] || 15 |- ! 13724 | [[Балталы]] || 15 |- ! 13725 | [[Арзубек]] || 15 |- ! 13726 | [[Альсамир]] || 15 |- ! 13727 | [[Амур]] || 15 |- ! 13728 | [[Анна]] || 15 |- ! 13729 | [[Алгашбек]] || 15 |- ! 13730 | [[Актілек]] || 15 |- ! 13731 | [[Абдиали]] || 15 |- ! 13732 | [[Аннұр]] || 15 |- ! 13733 | [[Амангерей]] || 15 |- ! 13734 | [[Айнұр]] || 15 |- ! 13735 | [[Алаудин]] || 15 |- ! 13736 | [[Абдужамил]] || 15 |- ! 13737 | [[Агытай]] || 15 |- ! 13738 | [[Абилькаир]] || 15 |- ! 13739 | [[Абдыкадир]] || 15 |- ! 13740 | [[Абдуссәләм]] || 15 |- ! 13741 | [[Абілхан]] || 15 |- ! 13742 | [[Ажмурат]] || 15 |- ! 13743 | [[Амансерік]] || 15 |- ! 13744 | [[Айнатдин]] || 15 |- ! 13745 | [[Абды]] || 15 |- ! 13746 | [[Айткалы]] || 15 |- ! 13747 | [[Абдираш]] || 15 |- ! 13748 | [[Аманказы]] || 15 |- ! 13749 | [[Акмурад]] || 15 |- ! 13750 | [[Агзамбек]] || 15 |- ! 13751 | [[Адилер]] || 15 |- ! 13752 | [[Абдіқадыр]] || 15 |- ! 13753 | [[Алашбай]] || 15 |- ! 13754 | [[Абдулқасым]] || 15 |- ! 13755 | [[Абатхан]] || 15 |- ! 13756 | [[Аманболсын]] || 15 |- ! 13757 | [[Абдреш]] || 15 |- ! 13758 | [[Алкам]] || 15 |- ! 13759 | [[Арасан]] || 15 |- ! 13760 | [[Айсүгір]] || 15 |- ! 13761 | [[Абдулбари]] || 15 |- ! 13762 | [[Абдикаим]] || 15 |- ! 13763 | [[Арбол]] || 15 |- ! 13764 | [[Абдигалым]] || 15 |- ! 13765 | [[Абутали]] || 15 |- ! 13766 | [[Алимдар]] || 15 |- ! 13767 | [[Адилан]] || 15 |- ! 13768 | [[Абдухалим]] || 15 |- ! 13769 | [[Алмамбет]] || 15 |- ! 13770 | [[Акселеу]] || 15 |- ! 13771 | [[Айбарбек]] || 15 |- ! 13772 | [[Алкей]] || 15 |- ! 13773 | [[Абдулхади]] || 15 |- ! 13774 | [[Абдисеит]] || 15 |- ! 13775 | [[Алеша]] || 15 |- ! 13776 | [[Абилдахан]] || 15 |- ! 13777 | [[Абу Али]] || 15 |- ! 13778 | [[Алға]] || 15 |- ! 13779 | [[Аврам]] || 15 |- ! 13780 | [[Абдур Рахман]] || 15 |- ! 13781 | [[Ағахан]] || 15 |- ! 13782 | [[Авенир]] || 15 |- ! 13783 | [[Ангар]] || 15 |- ! 13784 | [[Азизжон]] || 15 |- ! 13785 | [[Айтақын]] || 15 |- ! 13786 | [[Айбазар]] || 15 |- ! 13787 | [[Ақсауыт]] || 15 |- ! 13788 | [[Акильбек]] || 15 |- ! 13789 | [[Абдулаким]] || 15 |- ! 13790 | [[Абдукамал]] || 15 |- ! 13791 | [[Азирбек]] || 15 |- ! 13792 | [[Аганас]] || 15 |- ! 13793 | [[Алигер]] || 15 |- ! 13794 | [[Адиз]] || 15 |- ! 13795 | [[Арас]] || 15 |- ! 13796 | [[Аристарх]] || 15 |- ! 13797 | [[Абек]] || 15 |- ! 13798 | [[Абу-Бакир]] || 15 |- ! 13799 | [[Ағайдар]] || 15 |- ! 13800 | [[Абыш]] || 15 |- ! 13801 | [[Хансері]] || 14 |- ! 13802 | [[Ханза]] || 14 |- ! 13803 | [[Шарипкали]] || 14 |- ! 13804 | [[Эдиге]] || 14 |- ! 13805 | [[Шортан]] || 14 |- ! 13806 | [[Шаттан]] || 14 |- ! 13807 | [[Шалабек]] || 14 |- ! 13808 | [[Толепбай]] || 14 |- ! 13809 | [[Хамидин]] || 14 |- ! 13810 | [[Шығыс]] || 14 |- ! 13811 | [[Ыдырыш]] || 14 |- ! 13812 | [[Шарафуддин]] || 14 |- ! 13813 | [[Шакан]] || 14 |- ! 13814 | [[Хурсанд]] || 14 |- ! 13815 | [[Фаиль]] || 14 |- ! 13816 | [[Шафих]] || 14 |- ! 13817 | [[Шамси]] || 14 |- ! 13818 | [[Шахмарал]] || 14 |- ! 13819 | [[Труспек]] || 14 |- ! 13820 | [[Хази]] || 14 |- ! 13821 | [[Хожагали]] || 14 |- ! 13822 | [[Хасанбек]] || 14 |- ! 13823 | [[Хожаназар]] || 14 |- ! 13824 | [[Умырбек]] || 14 |- ! 13825 | [[Эсенбай]] || 14 |- ! 13826 | [[Элизар]] || 14 |- ! 13827 | [[Юлдашбек]] || 14 |- ! 13828 | [[Элисар]] || 14 |- ! 13829 | [[Ырымбек]] || 14 |- ! 13830 | [[Туркестан]] || 14 |- ! 13831 | [[Хаджимукан]] || 14 |- ! 13832 | [[Шах Ислам]] || 14 |- ! 13833 | [[Худабай]] || 14 |- ! 13834 | [[Тыныштықбай]] || 14 |- ! 13835 | [[Ханәділ]] || 14 |- ! 13836 | [[Торахан]] || 14 |- ! 13837 | [[Шадат]] || 14 |- ! 13838 | [[Эльвин]] || 14 |- ! 13839 | [[Халжигит]] || 14 |- ! 13840 | [[Чайзада]] || 14 |- ! 13841 | [[Турекан]] || 14 |- ! 13842 | [[Тұрсынтай]] || 14 |- ! 13843 | [[Шамшатдин]] || 14 |- ! 13844 | [[Ченгиз]] || 14 |- ! 13845 | [[Тулибай]] || 14 |- ! 13846 | [[Турымтай]] || 14 |- ! 13847 | [[Улжас]] || 14 |- ! 13848 | [[Усманали]] || 14 |- ! 13849 | [[Тюлютай]] || 14 |- ! 13850 | [[Шинали]] || 14 |- ! 13851 | [[Тулепкали]] || 14 |- ! 13852 | [[Шинасил]] || 14 |- ! 13853 | [[Шекерхан]] || 14 |- ! 13854 | [[Хамдан]] || 14 |- ! 13855 | [[Тоян]] || 14 |- ! 13856 | [[Шахбоз]] || 14 |- ! 13857 | [[Тургай]] || 14 |- ! 13858 | [[Толибек]] || 14 |- ! 13859 | [[Туменбай]] || 14 |- ! 13860 | [[Халдыбай]] || 14 |- ! 13861 | [[Хан Керей]] || 14 |- ! 13862 | [[Топжар]] || 14 |- ! 13863 | [[Хуандых]] || 14 |- ! 13864 | [[Хибат]] || 14 |- ! 13865 | [[Уалит]] || 14 |- ! 13866 | [[Утеубай]] || 14 |- ! 13867 | [[Хадылбек]] || 14 |- ! 13868 | [[Шабан]] || 14 |- ! 13869 | [[Турспек]] || 14 |- ! 13870 | [[Шынтай]] || 14 |- ! 13871 | [[Улбек]] || 14 |- ! 13872 | [[Хамиджан]] || 14 |- ! 13873 | [[Сагиджан]] || 14 |- ! 13874 | [[Сатар]] || 14 |- ! 13875 | [[Субхан]] || 14 |- ! 13876 | [[Сейфулин]] || 14 |- ! 13877 | [[Саткул]] || 14 |- ! 13878 | [[Сайлав]] || 14 |- ! 13879 | [[Сейтсултан]] || 14 |- ! 13880 | [[Салых]] || 14 |- ! 13881 | [[Тилебалды]] || 14 |- ! 13882 | [[Серхат]] || 14 |- ! 13883 | [[Салдатхан]] || 14 |- ! 13884 | [[Самай]] || 14 |- ! 13885 | [[Рахметолда]] || 14 |- ! 13886 | [[Сәми]] || 14 |- ! 13887 | [[Сафа]] || 14 |- ! 13888 | [[Рахимкул]] || 14 |- ! 13889 | [[Сейтбатал]] || 14 |- ! 13890 | [[Светлана]] || 14 |- ! 13891 | [[Тәлім]] || 14 |- ! 13892 | [[Садувакас]] || 14 |- ! 13893 | [[Суйнбек]] || 14 |- ! 13894 | [[Т]] || 14 |- ! 13895 | [[Сагатай]] || 14 |- ! 13896 | [[Сәттібай]] || 14 |- ! 13897 | [[Тиыштыкбай]] || 14 |- ! 13898 | [[Сейітмұрат]] || 14 |- ! 13899 | [[Сайан]] || 14 |- ! 13900 | [[Силам]] || 14 |- ! 13901 | [[Салихат]] || 14 |- ! 13902 | [[Сабержан]] || 14 |- ! 13903 | [[Сейтмұрат]] || 14 |- ! 13904 | [[Рубен]] || 14 |- ! 13905 | [[Токтаубай]] || 14 |- ! 13906 | [[Ситжан]] || 14 |- ! 13907 | [[Толганбек]] || 14 |- ! 13908 | [[Таиыр]] || 14 |- ! 13909 | [[Тенгизбай]] || 14 |- ! 13910 | [[Саммитхан]] || 14 |- ! 13911 | [[Суендык]] || 14 |- ! 13912 | [[Семейбай]] || 14 |- ! 13913 | [[Сегізбай]] || 14 |- ! 13914 | [[Сейсеналы]] || 14 |- ! 13915 | [[Тилекберди]] || 14 |- ! 13916 | [[Сергаза]] || 14 |- ! 13917 | [[Режепбай]] || 14 |- ! 13918 | [[Слямгали]] || 14 |- ! 13919 | [[Сатбалды]] || 14 |- ! 13920 | [[Сержанали]] || 14 |- ! 13921 | [[Резван]] || 14 |- ! 13922 | [[Сержанәлі]] || 14 |- ! 13923 | [[Сейдрахман]] || 14 |- ! 13924 | [[Союз]] || 14 |- ! 13925 | [[Суттибай]] || 14 |- ! 13926 | [[Тасбау]] || 14 |- ! 13927 | [[Суфьян]] || 14 |- ! 13928 | [[Тасқынбай]] || 14 |- ! 13929 | [[Сагдан]] || 14 |- ! 13930 | [[Тастай]] || 14 |- ! 13931 | [[Сагжан]] || 14 |- ! 13932 | [[Таттимбек]] || 14 |- ! 13933 | [[Тлеукеш]] || 14 |- ! 13934 | [[Таурбай]] || 14 |- ! 13935 | [[Саулембек]] || 14 |- ! 13936 | [[Сакрат]] || 14 |- ! 13937 | [[Токмагамбет]] || 14 |- ! 13938 | [[Срайл]] || 14 |- ! 13939 | [[Рият]] || 14 |- ! 13940 | [[Телеубай]] || 14 |- ! 13941 | [[Сафиулла]] || 14 |- ! 13942 | [[Телтай]] || 14 |- ! 13943 | [[Салый]] || 14 |- ! 13944 | [[Сейталы]] || 14 |- ! 13945 | [[Серкеш]] || 14 |- ! 13946 | [[Саркыткан]] || 14 |- ! 13947 | [[Сұлтантөре]] || 14 |- ! 13948 | [[Несипжан]] || 14 |- ! 13949 | [[Пармен]] || 14 |- ! 13950 | [[Мухаммедин]] || 14 |- ! 13951 | [[Надырхан]] || 14 |- ! 13952 | [[Раджа]] || 14 |- ! 13953 | [[Нұрұл]] || 14 |- ! 13954 | [[Нұрсағым]] || 14 |- ! 13955 | [[Нусупбек]] || 14 |- ! 13956 | [[Мұхаммедқанапия]] || 14 |- ! 13957 | [[Мухамадин]] || 14 |- ! 13958 | [[Перден]] || 14 |- ! 13959 | [[Нуркайдар]] || 14 |- ! 13960 | [[Негметолла]] || 14 |- ! 13961 | [[Нуралбай]] || 14 |- ! 13962 | [[Нұрмырза]] || 14 |- ! 13963 | [[Нисанбай]] || 14 |- ! 13964 | [[Нұрсезім]] || 14 |- ! 13965 | [[Оғабек]] || 14 |- ! 13966 | [[Нурахмад]] || 14 |- ! 13967 | [[Оғлан]] || 14 |- ! 13968 | [[Панарбек]] || 14 |- ! 13969 | [[Нүрсултан]] || 14 |- ! 13970 | [[Пархад]] || 14 |- ! 13971 | [[Нүртілек]] || 14 |- ! 13972 | [[Пірімжан]] || 14 |- ! 13973 | [[Озбек]] || 14 |- ! 13974 | [[Мұхаммедсұлтан]] || 14 |- ! 13975 | [[Мухаммадәмин]] || 14 |- ! 13976 | [[Нағим]] || 14 |- ! 13977 | [[Омар-Али]] || 14 |- ! 13978 | [[Нағызбек]] || 14 |- ! 13979 | [[Накен]] || 14 |- ! 13980 | [[Нұрпатша]] || 14 |- ! 13981 | [[Нұрақыл]] || 14 |- ! 13982 | [[Рауат]] || 14 |- ! 13983 | [[Накысбек]] || 14 |- ! 13984 | [[Мухаммедәмин]] || 14 |- ! 13985 | [[Мынбол]] || 14 |- ! 13986 | [[Нуредин]] || 14 |- ! 13987 | [[Онберген]] || 14 |- ! 13988 | [[Нұркәрім]] || 14 |- ! 13989 | [[Наралы]] || 14 |- ! 13990 | [[Мұхаммедқасым]] || 14 |- ! 13991 | [[Оңайбай]] || 14 |- ! 13992 | [[Нұрқас]] || 14 |- ! 13993 | [[Оңалхан]] || 14 |- ! 13994 | [[Парсахан]] || 14 |- ! 13995 | [[Нурлыгали]] || 14 |- ! 13996 | [[Нуржанбай]] || 14 |- ! 13997 | [[Оразалі]] || 14 |- ! 13998 | [[Пирмаханбет]] || 14 |- ! 13999 | [[Мұхаммадәли]] || 14 |- ! 14000 | [[Нахан]] || 14 |- ! 14001 | [[Нарсултан]] || 14 |- ! 14002 | [[Негматулла]] || 14 |- ! 14003 | [[Нургизат]] || 14 |- ! 14004 | [[Радимир]] || 14 |- ! 14005 | [[Мұсажан]] || 14 |- ! 14006 | [[Нурсылтан]] || 14 |- ! 14007 | [[Мұсатай]] || 14 |- ! 14008 | [[Мұхаммедханафия]] || 14 |- ! 14009 | [[Орасхан]] || 14 |- ! 14010 | [[Нұрмұхамедәли]] || 14 |- ! 14011 | [[Ормантай]] || 14 |- ! 14012 | [[Нұрмұханмед]] || 14 |- ! 14013 | [[Насриддин]] || 14 |- ! 14014 | [[Мұһаммад]] || 14 |- ! 14015 | [[Отеп]] || 14 |- ! 14016 | [[Нұррахым]] || 14 |- ! 14017 | [[Мухаметқали]] || 14 |- ! 14018 | [[Рапхат]] || 14 |- ! 14019 | [[Ошан]] || 14 |- ! 14020 | [[Рафаель]] || 14 |- ! 14021 | [[Насырбек]] || 14 |- ! 14022 | [[Мұһаммед]] || 14 |- ! 14023 | [[Нуратай]] || 14 |- ! 14024 | [[Нұрсенім]] || 14 |- ! 14025 | [[Куаншкали]] || 14 |- ! 14026 | [[Қарлыбай]] || 14 |- ! 14027 | [[Кыдырхожа]] || 14 |- ! 14028 | [[Мейірұлан]] || 14 |- ! 14029 | [[Мақан]] || 14 |- ! 14030 | [[Мейлис]] || 14 |- ! 14031 | [[Мурзалы]] || 14 |- ! 14032 | [[Мейрамғазы]] || 14 |- ! 14033 | [[Куванишбек]] || 14 |- ! 14034 | [[Қонарбай]] || 14 |- ! 14035 | [[Молбай]] || 14 |- ! 14036 | [[Купберген]] || 14 |- ! 14037 | [[Қабай]] || 14 |- ! 14038 | [[Кулмесхан]] || 14 |- ! 14039 | [[Копен]] || 14 |- ! 14040 | [[Куттыгали]] || 14 |- ! 14041 | [[Мийрамбек]] || 14 |- ! 14042 | [[Қалман]] || 14 |- ! 14043 | [[Кәусәр]] || 14 |- ! 14044 | [[Мейрімбек]] || 14 |- ! 14045 | [[Махамбетәлі]] || 14 |- ! 14046 | [[Мейркан]] || 14 |- ! 14047 | [[Махаметжан]] || 14 |- ! 14048 | [[Мейрмхан]] || 14 |- ! 14049 | [[Қартбай]] || 14 |- ! 14050 | [[Қалмаханбет]] || 14 |- ! 14051 | [[Кәрімбек]] || 14 |- ! 14052 | [[Мекенбек]] || 14 |- ! 14053 | [[Қайрулла]] || 14 |- ! 14054 | [[Кәрімхан]] || 14 |- ! 14055 | [[Килишбай]] || 14 |- ! 14056 | [[Кулназар]] || 14 |- ! 14057 | [[Меди]] || 14 |- ! 14058 | [[Кинес]] || 14 |- ! 14059 | [[Қабылхан]] || 14 |- ! 14060 | [[Маркел]] || 14 |- ! 14061 | [[Киясбек]] || 14 |- ! 14062 | [[Маркус]] || 14 |- ! 14063 | [[Қараш]] || 14 |- ! 14064 | [[Марлэн]] || 14 |- ! 14065 | [[Махажан]] || 14 |- ! 14066 | [[Конспек]] || 14 |- ! 14067 | [[Кумаргалий]] || 14 |- ! 14068 | [[Косим]] || 14 |- ! 14069 | [[Мирзакарим]] || 14 |- ! 14070 | [[Куатпек]] || 14 |- ! 14071 | [[Миримхан]] || 14 |- ! 14072 | [[Қуанышкерей]] || 14 |- ! 14073 | [[Максутжан]] || 14 |- ! 14074 | [[Мербулат]] || 14 |- ! 14075 | [[Қыдырбақыт]] || 14 |- ! 14076 | [[Күмісқали]] || 14 |- ! 14077 | [[Қалдымұрат]] || 14 |- ! 14078 | [[Қаламбек]] || 14 |- ! 14079 | [[Машур]] || 14 |- ! 14080 | [[Кұдайберген]] || 14 |- ! 14081 | [[Қаулан]] || 14 |- ! 14082 | [[Маулитбек]] || 14 |- ! 14083 | [[Муварак]] || 14 |- ! 14084 | [[Меркибек]] || 14 |- ! 14085 | [[Леонард]] || 14 |- ! 14086 | [[Мамирхан]] || 14 |- ! 14087 | [[Киличбек]] || 14 |- ! 14088 | [[Мәделі]] || 14 |- ! 14089 | [[Мавлен]] || 14 |- ! 14090 | [[Миерхан]] || 14 |- ! 14091 | [[Крым]] || 14 |- ! 14092 | [[Құнар]] || 14 |- ! 14093 | [[Меербек]] || 14 |- ! 14094 | [[Маут]] || 14 |- ! 14095 | [[Мурзат]] || 14 |- ! 14096 | [[Құныскерей]] || 14 |- ! 14097 | [[Кубек]] || 14 |- ! 14098 | [[Мананбай]] || 14 |- ! 14099 | [[Кулмырза]] || 14 |- ! 14100 | [[Калимолда]] || 14 |- ! 14101 | [[Каспий]] || 14 |- ! 14102 | [[Жеңісқан]] || 14 |- ! 14103 | [[Камидула]] || 14 |- ! 14104 | [[Келдебек]] || 14 |- ! 14105 | [[Жанмухаммед]] || 14 |- ! 14106 | [[Зеиін]] || 14 |- ! 14107 | [[Иктияр]] || 14 |- ! 14108 | [[Каскарбай]] || 14 |- ! 14109 | [[Иман Али]] || 14 |- ! 14110 | [[Исмагил]] || 14 |- ! 14111 | [[Казиулла]] || 14 |- ! 14112 | [[Жарысбек]] || 14 |- ! 14113 | [[Жолдаспай]] || 14 |- ! 14114 | [[Жанн]] || 14 |- ! 14115 | [[Исагул]] || 14 |- ! 14116 | [[Зархан]] || 14 |- ! 14117 | [[Иламан]] || 14 |- ! 14118 | [[Жангильды]] || 14 |- ! 14119 | [[Жұмалы]] || 14 |- ! 14120 | [[Каскирбек]] || 14 |- ! 14121 | [[Каиролла]] || 14 |- ! 14122 | [[Кабулбек]] || 14 |- ! 14123 | [[Зікірия]] || 14 |- ! 14124 | [[Исмаилхан]] || 14 |- ! 14125 | [[Жұмасейіт]] || 14 |- ! 14126 | [[Ирали]] || 14 |- ! 14127 | [[Каний]] || 14 |- ! 14128 | [[Жохан]] || 14 |- ! 14129 | [[Кайиржан]] || 14 |- ! 14130 | [[Калинур]] || 14 |- ! 14131 | [[Изатилла]] || 14 |- ! 14132 | [[Жаханбек]] || 14 |- ! 14133 | [[Кабдулкарим]] || 14 |- ! 14134 | [[Жантлес]] || 14 |- ! 14135 | [[Кантарбай]] || 14 |- ! 14136 | [[Жусупкали]] || 14 |- ! 14137 | [[Кайраткали]] || 14 |- ! 14138 | [[Каман]] || 14 |- ! 14139 | [[Кайраткан]] || 14 |- ! 14140 | [[Ізім]] || 14 |- ! 14141 | [[Кайраш]] || 14 |- ! 14142 | [[Каскен]] || 14 |- ! 14143 | [[Зулкайнар]] || 14 |- ! 14144 | [[Зейінбек]] || 14 |- ! 14145 | [[Кабдулманап]] || 14 |- ! 14146 | [[Жетпыс]] || 14 |- ! 14147 | [[Илиан]] || 14 |- ! 14148 | [[Жарылқаған]] || 14 |- ! 14149 | [[Карабатыр]] || 14 |- ! 14150 | [[Исмаилжан]] || 14 |- ! 14151 | [[Жолдыгул]] || 14 |- ! 14152 | [[Закирбек]] || 14 |- ! 14153 | [[Карамадин]] || 14 |- ! 14154 | [[Жауынгер]] || 14 |- ! 14155 | [[Женисгали]] || 14 |- ! 14156 | [[Жаскыран]] || 14 |- ! 14157 | [[Кайрла]] || 14 |- ! 14158 | [[Исмурат]] || 14 |- ! 14159 | [[Караш]] || 14 |- ! 14160 | [[Жошыхан]] || 14 |- ! 14161 | [[Кайыпжан]] || 14 |- ! 14162 | [[Исо]] || 14 |- ! 14163 | [[Карашбай]] || 14 |- ! 14164 | [[Кенебай]] || 14 |- ! 14165 | [[Зумрад]] || 14 |- ! 14166 | [[Калмаганбет]] || 14 |- ! 14167 | [[Жумасит]] || 14 |- ! 14168 | [[Зинула]] || 14 |- ! 14169 | [[Иминжан]] || 14 |- ! 14170 | [[Кенжеали]] || 14 |- ! 14171 | [[Кайыркан]] || 14 |- ! 14172 | [[Зарухан]] || 14 |- ! 14173 | [[Карлен]] || 14 |- ! 14174 | [[Кенжеәлі]] || 14 |- ! 14175 | [[Жанан]] || 14 |- ! 14176 | [[Зейннұр]] || 14 |- ! 14177 | [[Зайнидин]] || 14 |- ! 14178 | [[Калыс]] || 14 |- ! 14179 | [[Имирхан]] || 14 |- ! 14180 | [[Жұлдызбай]] || 14 |- ! 14181 | [[Жолжигит]] || 14 |- ! 14182 | [[Жансугур]] || 14 |- ! 14183 | [[Касимбай]] || 14 |- ! 14184 | [[Исламдин]] || 14 |- ! 14185 | [[Кажигалий]] || 14 |- ! 14186 | [[Жақсығат]] || 14 |- ! 14187 | [[Әлдияр]] || 14 |- ! 14188 | [[Еңлік]] || 14 |- ! 14189 | [[Даулат]] || 14 |- ! 14190 | [[Есиркесин]] || 14 |- ! 14191 | [[Ескер]] || 14 |- ! 14192 | [[Әлімберді]] || 14 |- ! 14193 | [[Дарубай]] || 14 |- ! 14194 | [[Әкпар]] || 14 |- ! 14195 | [[Елісхан]] || 14 |- ! 14196 | [[Елдарын]] || 14 |- ! 14197 | [[Әбілқайр]] || 14 |- ! 14198 | [[Ерблан]] || 14 |- ! 14199 | [[Динмұхамед]] || 14 |- ! 14200 | [[Есемжан]] || 14 |- ! 14201 | [[Елмаз]] || 14 |- ! 14202 | [[Ердали]] || 14 |- ! 14203 | [[Дуненбай]] || 14 |- ! 14204 | [[Әбдіқайым]] || 14 |- ! 14205 | [[Елмар]] || 14 |- ! 14206 | [[Ерикхан]] || 14 |- ! 14207 | [[Еслямгали]] || 14 |- ! 14208 | [[Жакипжан]] || 14 |- ! 14209 | [[Ерсайым]] || 14 |- ! 14210 | [[Дария]] || 14 |- ! 14211 | [[Елмурза]] || 14 |- ! 14212 | [[Дәулетяр]] || 14 |- ! 14213 | [[Едгар]] || 14 |- ! 14214 | [[Ерболған]] || 14 |- ! 14215 | [[Джумагалы]] || 14 |- ! 14216 | [[Әли-Мұса]] || 14 |- ! 14217 | [[Әбсамат]] || 14 |- ! 14218 | [[Досман]] || 14 |- ! 14219 | [[Едеге]] || 14 |- ! 14220 | [[Жазбек]] || 14 |- ! 14221 | [[Динмұхаммед]] || 14 |- ! 14222 | [[Әзрет]] || 14 |- ! 14223 | [[Әбубакр]] || 14 |- ! 14224 | [[Ерсапар]] || 14 |- ! 14225 | [[Есмахамбет]] || 14 |- ! 14226 | [[Ералі]] || 14 |- ! 14227 | [[Ділмұхамбет]] || 14 |- ! 14228 | [[Ермекпай]] || 14 |- ! 14229 | [[Елнұры]] || 14 |- ! 14230 | [[Әбділқадыр]] || 14 |- ! 14231 | [[Есенкабыл]] || 14 |- ! 14232 | [[Жаканша]] || 14 |- ! 14233 | [[Дәстен]] || 14 |- ! 14234 | [[Джексен]] || 14 |- ! 14235 | [[Дин-Мухаммед]] || 14 |- ! 14236 | [[Даулеткалий]] || 14 |- ! 14237 | [[Едильжан]] || 14 |- ! 14238 | [[Әбдімомын]] || 14 |- ! 14239 | [[Демирхан]] || 14 |- ! 14240 | [[Жаксыгул]] || 14 |- ! 14241 | [[Дүйсебек]] || 14 |- ! 14242 | [[Әлиақбар]] || 14 |- ! 14243 | [[Әуезбек]] || 14 |- ! 14244 | [[Елемис]] || 14 |- ! 14245 | [[Жаббарберген]] || 14 |- ! 14246 | [[Әлиман]] || 14 |- ! 14247 | [[Әзи]] || 14 |- ! 14248 | [[Дәуітәлі]] || 14 |- ! 14249 | [[Жавланбек]] || 14 |- ! 14250 | [[Ербөлек]] || 14 |- ! 14251 | [[Әлімқұл]] || 14 |- ! 14252 | [[Діңмұхамед]] || 14 |- ! 14253 | [[Әліпбай]] || 14 |- ! 14254 | [[Догдырхан]] || 14 |- ! 14255 | [[Әбдіәкім]] || 14 |- ! 14256 | [[Ерсаим]] || 14 |- ! 14257 | [[Дүйсенғазы]] || 14 |- ! 14258 | [[Асымжан]] || 14 |- ! 14259 | [[Бахтбай]] || 14 |- ! 14260 | [[Ару]] || 14 |- ! 14261 | [[Бакбер]] || 14 |- ! 14262 | [[Асыльбек]] || 14 |- ! 14263 | [[Балым]] || 14 |- ! 14264 | [[Ашимтай]] || 14 |- ! 14265 | [[Арстамбек]] || 14 |- ! 14266 | [[Габиддин]] || 14 |- ! 14267 | [[Бакдат]] || 14 |- ! 14268 | [[Бекқазы]] || 14 |- ! 14269 | [[Бисенгалы]] || 14 |- ! 14270 | [[Бахдәулет]] || 14 |- ! 14271 | [[Бисенкул]] || 14 |- ! 14272 | [[Биман]] || 14 |- ! 14273 | [[Битуре]] || 14 |- ! 14274 | [[Бақжігіт]] || 14 |- ! 14275 | [[Байлар]] || 14 |- ! 14276 | [[Габдулмажит]] || 14 |- ! 14277 | [[Аядил]] || 14 |- ! 14278 | [[Бейнұр]] || 14 |- ! 14279 | [[Байбота]] || 14 |- ! 14280 | [[Газизолла]] || 14 |- ! 14281 | [[Бозжигит]] || 14 |- ! 14282 | [[Бийсенбай]] || 14 |- ! 14283 | [[Бокан]] || 14 |- ! 14284 | [[Балажан]] || 14 |- ! 14285 | [[Ахет]] || 14 |- ! 14286 | [[Бахжан]] || 14 |- ! 14287 | [[Байдар]] || 14 |- ! 14288 | [[Ахай]] || 14 |- ! 14289 | [[Болебай]] || 14 |- ! 14290 | [[Ғасырлан]] || 14 |- ! 14291 | [[Ахихат]] || 14 |- ! 14292 | [[Аршидин]] || 14 |- ! 14293 | [[Болисбек]] || 14 |- ! 14294 | [[Ауталип]] || 14 |- ! 14295 | [[Балкибек]] || 14 |- ! 14296 | [[Балуанияз]] || 14 |- ! 14297 | [[Ахмад Али]] || 14 |- ! 14298 | [[Бердыкожа]] || 14 |- ! 14299 | [[Берлибай]] || 14 |- ! 14300 | [[Бердак]] || 14 |- ! 14301 | [[Бостанбек]] || 14 |- ! 14302 | [[Батрхан]] || 14 |- ! 14303 | [[Беккабыл]] || 14 |- ! 14304 | [[Батур]] || 14 |- ! 14305 | [[Бастар]] || 14 |- ! 14306 | [[Газизулла]] || 14 |- ! 14307 | [[Аскатбек]] || 14 |- ! 14308 | [[Ғайрат]] || 14 |- ! 14309 | [[Берман]] || 14 |- ! 14310 | [[Бекқайыр]] || 14 |- ! 14311 | [[Архип]] || 14 |- ! 14312 | [[Ахын]] || 14 |- ! 14313 | [[Ауесбай]] || 14 |- ! 14314 | [[Билибай]] || 14 |- ! 14315 | [[Бакытбол]] || 14 |- ! 14316 | [[Базилжан]] || 14 |- ! 14317 | [[Бердовлет]] || 14 |- ! 14318 | [[Бекембай]] || 14 |- ! 14319 | [[Байқоныс]] || 14 |- ! 14320 | [[Ганый]] || 14 |- ! 14321 | [[Бақай]] || 14 |- ! 14322 | [[Гарик]] || 14 |- ! 14323 | [[Багыдат]] || 14 |- ! 14324 | [[Бериккул]] || 14 |- ! 14325 | [[Гейдар]] || 14 |- ! 14326 | [[Ашимкан]] || 14 |- ! 14327 | [[Байкожа]] || 14 |- ! 14328 | [[Ғафуржан]] || 14 |- ! 14329 | [[Бибитхан]] || 14 |- ! 14330 | [[Баирбек]] || 14 |- ! 14331 | [[Ақжолбек]] || 14 |- ! 14332 | [[Абдімәлік]] || 14 |- ! 14333 | [[Абдуаким]] || 14 |- ! 14334 | [[Абдигалим]] || 14 |- ! 14335 | [[Абсемет]] || 14 |- ! 14336 | [[Абатбек]] || 14 |- ! 14337 | [[Аминжан]] || 14 |- ! 14338 | [[Айват]] || 14 |- ! 14339 | [[Адибек]] || 14 |- ! 14340 | [[Абдихалил]] || 14 |- ! 14341 | [[Алім]] || 14 |- ! 14342 | [[Абдул-Азим]] || 14 |- ! 14343 | [[Аитказы]] || 14 |- ! 14344 | [[Абылла]] || 14 |- ! 14345 | [[Ариет]] || 14 |- ! 14346 | [[Ақмерей]] || 14 |- ! 14347 | [[Альтемір]] || 14 |- ! 14348 | [[Айымхан]] || 14 |- ! 14349 | [[Ақназархан]] || 14 |- ! 14350 | [[Адина]] || 14 |- ! 14351 | [[Алтынсарин]] || 14 |- ! 14352 | [[Айқұт]] || 14 |- ! 14353 | [[Альмуханбет]] || 14 |- ! 14354 | [[Ағман]] || 14 |- ! 14355 | [[Абден]] || 14 |- ! 14356 | [[Абузарр]] || 14 |- ! 14357 | [[Азимхон]] || 14 |- ! 14358 | [[Айнарбек]] || 14 |- ! 14359 | [[Аброй]] || 14 |- ! 14360 | [[Акансеры]] || 14 |- ! 14361 | [[Айжарқын]] || 14 |- ! 14362 | [[Айдынхан]] || 14 |- ! 14363 | [[Айдаргали]] || 14 |- ! 14364 | [[Абзат]] || 14 |- ! 14365 | [[Абдулхалим]] || 14 |- ! 14366 | [[Абытхан]] || 14 |- ! 14367 | [[Айтымбет]] || 14 |- ! 14368 | [[Адльбек]] || 14 |- ! 14369 | [[Абдэль]] || 14 |- ! 14370 | [[Айткужа]] || 14 |- ! 14371 | [[Айдулла]] || 14 |- ! 14372 | [[Абдихани]] || 14 |- ! 14373 | [[Ай-Әділ]] || 14 |- ! 14374 | [[Абибилла]] || 14 |- ! 14375 | [[Аимбек]] || 14 |- ! 14376 | [[Абиласан]] || 14 |- ! 14377 | [[Абрам]] || 14 |- ! 14378 | [[Абдулкерим]] || 14 |- ! 14379 | [[Алмухамбет]] || 14 |- ! 14380 | [[Амангельде]] || 14 |- ! 14381 | [[Абадан]] || 14 |- ! 14382 | [[Алтан]] || 14 |- ! 14383 | [[Айсұңқар]] || 14 |- ! 14384 | [[Алтинбай]] || 14 |- ! 14385 | [[Абдугапар]] || 14 |- ! 14386 | [[Адат]] || 14 |- ! 14387 | [[Абжапбар]] || 14 |- ! 14388 | [[Айали]] || 14 |- ! 14389 | [[Алімхан]] || 14 |- ! 14390 | [[Аль-Имран]] || 14 |- ! 14391 | [[Адилькан]] || 14 |- ! 14392 | [[Аделбек]] || 14 |- ! 14393 | [[Арен]] || 14 |- ! 14394 | [[Адия]] || 14 |- ! 14395 | [[Арзу]] || 14 |- ! 14396 | [[Абдивали]] || 14 |- ! 14397 | [[Абугалий]] || 14 |- ! 14398 | [[Актөре]] || 14 |- ! 14399 | [[Адль]] || 14 |- ! 14400 | [[Азаматхан]] || 14 |- ! 14401 | [[Алиден]] || 14 |- ! 14402 | [[Аль-Мади]] || 14 |- ! 14403 | [[Айтахмет]] || 14 |- ! 14404 | [[Аппазбек]] || 14 |- ! 14405 | [[Айтымбек]] || 14 |- ! 14406 | [[Абдірасул]] || 14 |- ! 14407 | [[Альфараб]] || 14 |- ! 14408 | [[Араббай]] || 14 |- ! 14409 | [[Аңсархан]] || 14 |- ! 14410 | [[Шахдат]] || 13 |- ! 14411 | [[Юра]] || 13 |- ! 14412 | [[Ысмаил]] || 13 |- ! 14413 | [[Шыңгыс]] || 13 |- ! 14414 | [[Шергали]] || 13 |- ! 14415 | [[Хадыс]] || 13 |- ! 14416 | [[Хусайын]] || 13 |- ! 14417 | [[Тохтамыс]] || 13 |- ! 14418 | [[Толкынбай]] || 13 |- ! 14419 | [[Турсуналы]] || 13 |- ! 14420 | [[Ускембай]] || 13 |- ! 14421 | [[Тулеугалий]] || 13 |- ! 14422 | [[Хайырбек]] || 13 |- ! 14423 | [[Шадихан]] || 13 |- ! 14424 | [[Торлан]] || 13 |- ! 14425 | [[Фаруқ]] || 13 |- ! 14426 | [[Хобдабай]] || 13 |- ! 14427 | [[Шахзаман]] || 13 |- ! 14428 | [[Тұяқ]] || 13 |- ! 14429 | [[Шамшархан]] || 13 |- ! 14430 | [[Тусип]] || 13 |- ! 14431 | [[Хайриддин]] || 13 |- ! 14432 | [[Трусбек]] || 13 |- ! 14433 | [[Шадиярхан]] || 13 |- ! 14434 | [[Шахриар]] || 13 |- ! 14435 | [[Шерхон]] || 13 |- ! 14436 | [[Хуандах]] || 13 |- ! 14437 | [[Утарбай]] || 13 |- ! 14438 | [[Түсіпхан]] || 13 |- ! 14439 | [[Турахон]] || 13 |- ! 14440 | [[Янгибай]] || 13 |- ! 14441 | [[Шерим]] || 13 |- ! 14442 | [[Халым]] || 13 |- ! 14443 | [[Шадяр]] || 13 |- ! 14444 | [[Ырыскелды]] || 13 |- ! 14445 | [[Шапен]] || 13 |- ! 14446 | [[Шынгали]] || 13 |- ! 14447 | [[Ханапия]] || 13 |- ! 14448 | [[Хызырбек]] || 13 |- ! 14449 | [[Шарипулла]] || 13 |- ! 14450 | [[Ылым]] || 13 |- ! 14451 | [[Усимхан]] || 13 |- ! 14452 | [[Шахаман]] || 13 |- ! 14453 | [[Туле]] || 13 |- ! 14454 | [[Халыкберген]] || 13 |- ! 14455 | [[Тотан]] || 13 |- ! 14456 | [[Шенгелбай]] || 13 |- ! 14457 | [[Тұрлыбай]] || 13 |- ! 14458 | [[Торжан]] || 13 |- ! 14459 | [[Шайман]] || 13 |- ! 14460 | [[Толенбек]] || 13 |- ! 14461 | [[Шона]] || 13 |- ! 14462 | [[Турмыс]] || 13 |- ! 14463 | [[Түсіп]] || 13 |- ! 14464 | [[Юсуфжан]] || 13 |- ! 14465 | [[Шейх-Ислам]] || 13 |- ! 14466 | [[Хидирбай]] || 13 |- ! 14467 | [[Шаригат]] || 13 |- ! 14468 | [[Тұрақбай]] || 13 |- ! 14469 | [[Толик]] || 13 |- ! 14470 | [[Эмил]] || 13 |- ! 14471 | [[Шекен]] || 13 |- ! 14472 | [[Шуак]] || 13 |- ! 14473 | [[Улысбек]] || 13 |- ! 14474 | [[Хазбулат]] || 13 |- ! 14475 | [[Эрпулат]] || 13 |- ! 14476 | [[Шахир]] || 13 |- ! 14477 | [[Эртай]] || 13 |- ! 14478 | [[Шағбан]] || 13 |- ! 14479 | [[Туракул]] || 13 |- ! 14480 | [[Толентай]] || 13 |- ! 14481 | [[Шахидин]] || 13 |- ! 14482 | [[Уркинбай]] || 13 |- ! 14483 | [[Шүкірбек]] || 13 |- ! 14484 | [[Хазрат]] || 13 |- ! 14485 | [[Турдахын]] || 13 |- ! 14486 | [[Ысламбек]] || 13 |- ! 14487 | [[Хамра]] || 13 |- ! 14488 | [[Умбетияр]] || 13 |- ! 14489 | [[Эсмир]] || 13 |- ! 14490 | [[Шері]] || 13 |- ! 14491 | [[Эфе]] || 13 |- ! 14492 | [[Шнарбек]] || 13 |- ! 14493 | [[Халмахан]] || 13 |- ! 14494 | [[Тараз]] || 13 |- ! 14495 | [[Тоқмырза]] || 13 |- ! 14496 | [[Тимирбек]] || 13 |- ! 14497 | [[Сейил]] || 13 |- ! 14498 | [[Саади]] || 13 |- ! 14499 | [[Сагындик]] || 13 |- ! 14500 | [[Ташим]] || 13 |- ! 14501 | [[Сейлихан]] || 13 |- ! 14502 | [[Саур]] || 13 |- ! 14503 | [[Сейсебай]] || 13 |- ! 14504 | [[Салыбай]] || 13 |- ! 14505 | [[Сейтали]] || 13 |- ! 14506 | [[Тайкен]] || 13 |- ! 14507 | [[Розакул]] || 13 |- ! 14508 | [[Сапаргельды]] || 13 |- ! 14509 | [[Садиржан]] || 13 |- ! 14510 | [[Тешебай]] || 13 |- ! 14511 | [[Сейтмухан]] || 13 |- ! 14512 | [[Тлеугажы]] || 13 |- ! 14513 | [[Селбай]] || 13 |- ! 14514 | [[Токмаганбет]] || 13 |- ! 14515 | [[Саяк]] || 13 |- ! 14516 | [[Сүндетулла]] || 13 |- ! 14517 | [[Садыкан]] || 13 |- ! 14518 | [[Сыйлыбек]] || 13 |- ! 14519 | [[Серго]] || 13 |- ! 14520 | [[Таған]] || 13 |- ! 14521 | [[Саидахмет]] || 13 |- ! 14522 | [[Саният]] || 13 |- ! 14523 | [[Рахымтай]] || 13 |- ! 14524 | [[Таспулат]] || 13 |- ! 14525 | [[Саиран]] || 13 |- ! 14526 | [[Сапартай]] || 13 |- ! 14527 | [[Серикпол]] || 13 |- ! 14528 | [[Сарсанбай]] || 13 |- ! 14529 | [[Рустим]] || 13 |- ! 14530 | [[Сарыпбек]] || 13 |- ! 14531 | [[Рахимхан]] || 13 |- ! 14532 | [[Сатканбай]] || 13 |- ! 14533 | [[Сайдалим]] || 13 |- ! 14534 | [[Сауленбек]] || 13 |- ! 14535 | [[Сайдар]] || 13 |- ! 14536 | [[Тойлат]] || 13 |- ! 14537 | [[Руфхат]] || 13 |- ! 14538 | [[Сауыржан]] || 13 |- ! 14539 | [[Рухани]] || 13 |- ! 14540 | [[Толганай]] || 13 |- ! 14541 | [[Сәли]] || 13 |- ! 14542 | [[Саломат]] || 13 |- ! 14543 | [[Сайлаужан]] || 13 |- ! 14544 | [[Сыдиык]] || 13 |- ! 14545 | [[Сәлімкерей]] || 13 |- ! 14546 | [[С]] || 13 |- ! 14547 | [[Сәндіғали]] || 13 |- ! 14548 | [[Саметхан]] || 13 |- ! 14549 | [[Сәнжар]] || 13 |- ! 14550 | [[Самид]] || 13 |- ! 14551 | [[Сахтаган]] || 13 |- ! 14552 | [[Талат]] || 13 |- ! 14553 | [[Рашиден]] || 13 |- ! 14554 | [[Таһир]] || 13 |- ! 14555 | [[Рахматолла]] || 13 |- ! 14556 | [[Тасмагамбет]] || 13 |- ! 14557 | [[Солтанмурат]] || 13 |- ! 14558 | [[Сапаргалый]] || 13 |- ! 14559 | [[Сраждин]] || 13 |- ! 14560 | [[Сапаркан]] || 13 |- ! 14561 | [[Сугирали]] || 13 |- ! 14562 | [[Таупик]] || 13 |- ! 14563 | [[Сугур]] || 13 |- ! 14564 | [[Телагыс]] || 13 |- ! 14565 | [[Суимбай]] || 13 |- ! 14566 | [[Рахметилда]] || 13 |- ! 14567 | [[Суингали]] || 13 |- ! 14568 | [[Сары]] || 13 |- ! 14569 | [[Саламатдин]] || 13 |- ! 14570 | [[Сатжол]] || 13 |- ! 14571 | [[Султан-Бейбарыс]] || 13 |- ! 14572 | [[Сағатжан]] || 13 |- ! 14573 | [[Султанияр]] || 13 |- ! 14574 | [[Тілеп]] || 13 |- ! 14575 | [[Рысказы]] || 13 |- ! 14576 | [[Тобышбай]] || 13 |- ! 14577 | [[Салем]] || 13 |- ! 14578 | [[Тоир]] || 13 |- ! 14579 | [[Сумгат]] || 13 |- ! 14580 | [[Тойганбек]] || 13 |- ! 14581 | [[Сален]] || 13 |- ! 14582 | [[Рихард]] || 13 |- ! 14583 | [[Сундетилла]] || 13 |- ! 14584 | [[Токмурза]] || 13 |- ! 14585 | [[Суюмбай]] || 13 |- ! 14586 | [[Токтасин]] || 13 |- ! 14587 | [[Сүйеу]] || 13 |- ! 14588 | [[Тоқтарәлі]] || 13 |- ! 14589 | [[Салкынбек]] || 13 |- ! 14590 | [[Сүнғат]] || 13 |- ! 14591 | [[Самигула]] || 13 |- ! 14592 | [[Негметжан]] || 13 |- ! 14593 | [[Нұрабек]] || 13 |- ! 14594 | [[Расылбек]] || 13 |- ! 14595 | [[Оразак]] || 13 |- ! 14596 | [[Нұрлыбақыт]] || 13 |- ! 14597 | [[Оразақын]] || 13 |- ! 14598 | [[Ракиш]] || 13 |- ! 14599 | [[Наримжан]] || 13 |- ! 14600 | [[Нургасыр]] || 13 |- ! 14601 | [[Нурбекет]] || 13 |- ! 14602 | [[Мухаммадин]] || 13 |- ! 14603 | [[Оразгалый]] || 13 |- ! 14604 | [[Рабай]] || 13 |- ! 14605 | [[Нурмади]] || 13 |- ! 14606 | [[Онғарбек]] || 13 |- ! 14607 | [[Мырзагалы]] || 13 |- ! 14608 | [[Мұқат]] || 13 |- ! 14609 | [[Нуралым]] || 13 |- ! 14610 | [[Мұхамеднұр]] || 13 |- ! 14611 | [[Нуралыхан]] || 13 |- ! 14612 | [[Олжан]] || 13 |- ! 14613 | [[Оразмухамет]] || 13 |- ! 14614 | [[Патшахан]] || 13 |- ! 14615 | [[Нұрғалы]] || 13 |- ! 14616 | [[Пернеш]] || 13 |- ! 14617 | [[Мухаммед Әли]] || 13 |- ! 14618 | [[Примхан]] || 13 |- ! 14619 | [[Нартбай]] || 13 |- ! 14620 | [[Рагнар]] || 13 |- ! 14621 | [[Нурша]] || 13 |- ! 14622 | [[Омрбек]] || 13 |- ! 14623 | [[Оралқан]] || 13 |- ! 14624 | [[Мұқаметқали]] || 13 |- ! 14625 | [[Нуршайык]] || 13 |- ! 14626 | [[Рақымберді]] || 13 |- ! 14627 | [[Нарша]] || 13 |- ! 14628 | [[Рапих]] || 13 |- ! 14629 | [[Орисбек]] || 13 |- ! 14630 | [[Нұрбала]] || 13 |- ! 14631 | [[Орлан]] || 13 |- ! 14632 | [[Набиден]] || 13 |- ! 14633 | [[Мұстақим]] || 13 |- ! 14634 | [[Рафаэл]] || 13 |- ! 14635 | [[Мухтаргазы]] || 13 |- ! 14636 | [[Мұхамадияр]] || 13 |- ! 14637 | [[Нұрдолла]] || 13 |- ! 14638 | [[Нұрүстем]] || 13 |- ! 14639 | [[Нукен]] || 13 |- ! 14640 | [[Мухаммедкали]] || 13 |- ! 14641 | [[Мухтаргали]] || 13 |- ! 14642 | [[Перде]] || 13 |- ! 14643 | [[Османжан]] || 13 |- ! 14644 | [[Мұра]] || 13 |- ! 14645 | [[Низамеддин]] || 13 |- ! 14646 | [[Мұқанбетқали]] || 13 |- ! 14647 | [[Отегали]] || 13 |- ! 14648 | [[Нагашпай]] || 13 |- ! 14649 | [[Отеули]] || 13 |- ! 14650 | [[Нұралем]] || 13 |- ! 14651 | [[Нургаза]] || 13 |- ! 14652 | [[Нұрхалық]] || 13 |- ! 14653 | [[Мухаммеддин]] || 13 |- ! 14654 | [[Мухаммадрасул]] || 13 |- ! 14655 | [[Мухаммед-Әли]] || 13 |- ! 14656 | [[Нұрханат]] || 13 |- ! 14657 | [[Нұржигит]] || 13 |- ! 14658 | [[Нурбак]] || 13 |- ! 14659 | [[Нажмидин]] || 13 |- ! 14660 | [[Ракимбек]] || 13 |- ! 14661 | [[Мыса]] || 13 |- ! 14662 | [[Ракымгали]] || 13 |- ! 14663 | [[Мухаметрахым]] || 13 |- ! 14664 | [[Нәсихат]] || 13 |- ! 14665 | [[Нұртаңат]] || 13 |- ! 14666 | [[Нагымет]] || 13 |- ! 14667 | [[Өтеш]] || 13 |- ! 14668 | [[Расули]] || 13 |- ! 14669 | [[Нұр-Төре]] || 13 |- ! 14670 | [[Раухан]] || 13 |- ! 14671 | [[Нуреке]] || 13 |- ! 14672 | [[Нурихан]] || 13 |- ! 14673 | [[Нүсіпхан]] || 13 |- ! 14674 | [[Нұқ]] || 13 |- ! 14675 | [[Кошбай]] || 13 |- ! 14676 | [[Мәрден]] || 13 |- ! 14677 | [[Кумісбек]] || 13 |- ! 14678 | [[Мазан]] || 13 |- ! 14679 | [[Мизан]] || 13 |- ! 14680 | [[Майбек]] || 13 |- ! 14681 | [[Қызырбай]] || 13 |- ! 14682 | [[Куптилеу]] || 13 |- ! 14683 | [[Куаншпай]] || 13 |- ! 14684 | [[Кинжитай]] || 13 |- ! 14685 | [[Кыдырәлі]] || 13 |- ! 14686 | [[Қантөре]] || 13 |- ! 14687 | [[Кийкбай]] || 13 |- ! 14688 | [[Кубанычбек]] || 13 |- ! 14689 | [[Кибат]] || 13 |- ! 14690 | [[Князбек]] || 13 |- ! 14691 | [[Мансурали]] || 13 |- ! 14692 | [[Қарабай]] || 13 |- ! 14693 | [[Қабдеш]] || 13 |- ! 14694 | [[Маулетказы]] || 13 |- ! 14695 | [[Маргұлан]] || 13 |- ! 14696 | [[Курманияз]] || 13 |- ! 14697 | [[Мигель]] || 13 |- ! 14698 | [[Кинжетай]] || 13 |- ! 14699 | [[Қажымурат]] || 13 |- ! 14700 | [[Конырат]] || 13 |- ! 14701 | [[Кибадулла]] || 13 |- ! 14702 | [[Кобейхан]] || 13 |- ! 14703 | [[Кулымжан]] || 13 |- ! 14704 | [[Махангали]] || 13 |- ! 14705 | [[Қалбият]] || 13 |- ! 14706 | [[Макзум]] || 13 |- ! 14707 | [[Куваншбек]] || 13 |- ! 14708 | [[Махмуджон]] || 13 |- ! 14709 | [[Курбанкул]] || 13 |- ! 14710 | [[Кипшакбай]] || 13 |- ! 14711 | [[Лазарь]] || 13 |- ! 14712 | [[Курметхан]] || 13 |- ! 14713 | [[Мукамбет]] || 13 |- ! 14714 | [[Кожакан]] || 13 |- ! 14715 | [[Кумырбек]] || 13 |- ! 14716 | [[Қайран]] || 13 |- ! 14717 | [[Қадырболат]] || 13 |- ! 14718 | [[Медыгат]] || 13 |- ! 14719 | [[Мусакул]] || 13 |- ! 14720 | [[Курыш]] || 13 |- ! 14721 | [[Миат]] || 13 |- ! 14722 | [[Кизатулла]] || 13 |- ! 14723 | [[Мидет]] || 13 |- ! 14724 | [[Куспек]] || 13 |- ! 14725 | [[Миержан]] || 13 |- ! 14726 | [[Корикбай]] || 13 |- ! 14727 | [[Мамиржан]] || 13 |- ! 14728 | [[Маджит]] || 13 |- ! 14729 | [[Мийрам]] || 13 |- ! 14730 | [[Мейримбек]] || 13 |- ! 14731 | [[Мийрибек]] || 13 |- ! 14732 | [[Магруп]] || 13 |- ! 14733 | [[Миллят]] || 13 |- ! 14734 | [[Мейрмжан]] || 13 |- ! 14735 | [[Қалас]] || 13 |- ! 14736 | [[Мейртай]] || 13 |- ! 14737 | [[Мирғали]] || 13 |- ! 14738 | [[Мейырхан]] || 13 |- ! 14739 | [[Митхат]] || 13 |- ! 14740 | [[Қайсархан]] || 13 |- ! 14741 | [[Мады]] || 13 |- ! 14742 | [[Мельдебек]] || 13 |- ! 14743 | [[Молдаберген]] || 13 |- ! 14744 | [[Қажым]] || 13 |- ! 14745 | [[Молдакан]] || 13 |- ! 14746 | [[Мендигул]] || 13 |- ! 14747 | [[Монголхан]] || 13 |- ! 14748 | [[Кожанияз]] || 13 |- ! 14749 | [[Мансуржан]] || 13 |- ! 14750 | [[Кушкумбай]] || 13 |- ! 14751 | [[Мохаммедали]] || 13 |- ! 14752 | [[Қайыпназар]] || 13 |- ! 14753 | [[Латип]] || 13 |- ! 14754 | [[Мерам]] || 13 |- ! 14755 | [[Муканбетжан]] || 13 |- ! 14756 | [[Кураш]] || 13 |- ! 14757 | [[Мулдабек]] || 13 |- ! 14758 | [[Қурмет]] || 13 |- ! 14759 | [[Маратали]] || 13 |- ! 14760 | [[Құбайдолла]] || 13 |- ! 14761 | [[Мавлюд]] || 13 |- ! 14762 | [[Кыдирбай]] || 13 |- ! 14763 | [[Мурзабулат]] || 13 |- ! 14764 | [[Мехришат]] || 13 |- ! 14765 | [[Мажен]] || 13 |- ! 14766 | [[Мәдет]] || 13 |- ! 14767 | [[Мәһди]] || 13 |- ! 14768 | [[Магомет]] || 13 |- ! 14769 | [[Ильтай]] || 13 |- ! 14770 | [[Кадылкан]] || 13 |- ! 14771 | [[Жумакадыр]] || 13 |- ! 14772 | [[Кайртас]] || 13 |- ! 14773 | [[Кажикен]] || 13 |- ! 14774 | [[Жараспай]] || 13 |- ! 14775 | [[Каип]] || 13 |- ! 14776 | [[Кайыпбек]] || 13 |- ! 14777 | [[Жомартжан]] || 13 |- ! 14778 | [[Иусуф]] || 13 |- ! 14779 | [[Зәкария]] || 13 |- ! 14780 | [[Ихтиер]] || 13 |- ! 14781 | [[Жасхайрат]] || 13 |- ! 14782 | [[Жансейіл]] || 13 |- ! 14783 | [[Жиенхан]] || 13 |- ! 14784 | [[Жолбосын]] || 13 |- ! 14785 | [[Каиыргали]] || 13 |- ! 14786 | [[Иманқұл]] || 13 |- ! 14787 | [[Зулфикар]] || 13 |- ! 14788 | [[Калан]] || 13 |- ! 14789 | [[Жылкелды]] || 13 |- ! 14790 | [[Калданбек]] || 13 |- ! 14791 | [[Жаным]] || 13 |- ! 14792 | [[Калдияр]] || 13 |- ! 14793 | [[Кажденбек]] || 13 |- ! 14794 | [[Калдыгул]] || 13 |- ! 14795 | [[Зайкен]] || 13 |- ! 14796 | [[Жолгас]] || 13 |- ! 14797 | [[Исламбай]] || 13 |- ! 14798 | [[Калелхан]] || 13 |- ! 14799 | [[Кауынбай]] || 13 |- ! 14800 | [[Жолдабай]] || 13 |- ! 14801 | [[Жулдыбай]] || 13 |- ! 14802 | [[Зинет]] || 13 |- ! 14803 | [[Жумагалый]] || 13 |- ! 14804 | [[Зияуддин]] || 13 |- ! 14805 | [[Ильяш]] || 13 |- ! 14806 | [[Каан]] || 13 |- ! 14807 | [[Жексембы]] || 13 |- ! 14808 | [[Жексенгазы]] || 13 |- ! 14809 | [[Жанқанат]] || 13 |- ! 14810 | [[Имомали]] || 13 |- ! 14811 | [[Жан Али]] || 13 |- ! 14812 | [[Калиолда]] || 13 |- ! 14813 | [[Илшат]] || 13 |- ! 14814 | [[Каллыбек]] || 13 |- ! 14815 | [[Карагул]] || 13 |- ! 14816 | [[Имранали]] || 13 |- ! 14817 | [[Исакан]] || 13 |- ! 14818 | [[Кабдуахит]] || 13 |- ! 14819 | [[Карбек]] || 13 |- ! 14820 | [[Калмукан]] || 13 |- ! 14821 | [[Ильмаз]] || 13 |- ! 14822 | [[Жанатбай]] || 13 |- ! 14823 | [[Картанбай]] || 13 |- ! 14824 | [[Жетписпай]] || 13 |- ! 14825 | [[Жансап]] || 13 |- ! 14826 | [[Калу]] || 13 |- ! 14827 | [[Зеилбек]] || 13 |- ! 14828 | [[Кабдыгалий]] || 13 |- ! 14829 | [[Исламби]] || 13 |- ! 14830 | [[Жастерек]] || 13 |- ! 14831 | [[Жанасбай]] || 13 |- ! 14832 | [[Кабдылкарим]] || 13 |- ! 14833 | [[Кейкі]] || 13 |- ! 14834 | [[Зухрат]] || 13 |- ! 14835 | [[Жандаурен]] || 13 |- ! 14836 | [[Жұбатхан]] || 13 |- ! 14837 | [[Закирхан]] || 13 |- ! 14838 | [[Камбарали]] || 13 |- ! 14839 | [[Избас]] || 13 |- ! 14840 | [[Жаукен]] || 13 |- ! 14841 | [[Жумагожа]] || 13 |- ! 14842 | [[Жолдымурат]] || 13 |- ! 14843 | [[Кенесарыхан]] || 13 |- ! 14844 | [[Жасүлан]] || 13 |- ! 14845 | [[Кайранбек]] || 13 |- ! 14846 | [[Кабидула]] || 13 |- ! 14847 | [[Жексемби]] || 13 |- ! 14848 | [[Ибраем]] || 13 |- ! 14849 | [[Кенишбек]] || 13 |- ! 14850 | [[Иртай]] || 13 |- ! 14851 | [[Жаппарберген]] || 13 |- ! 14852 | [[Жанұлан]] || 13 |- ! 14853 | [[Изжан]] || 13 |- ! 14854 | [[Илларион]] || 13 |- ! 14855 | [[Жанәсіл]] || 13 |- ! 14856 | [[Жамалиден]] || 13 |- ! 14857 | [[Ерке-Булан]] || 13 |- ! 14858 | [[Далихан]] || 13 |- ! 14859 | [[Егенбай]] || 13 |- ! 14860 | [[Ернамыс]] || 13 |- ! 14861 | [[Ергентай]] || 13 |- ! 14862 | [[Әділқасым]] || 13 |- ! 14863 | [[Дарынжан]] || 13 |- ! 14864 | [[Әлжаппар]] || 13 |- ! 14865 | [[Динара]] || 13 |- ! 14866 | [[Ершін]] || 13 |- ! 14867 | [[Дайан]] || 13 |- ! 14868 | [[Дисенбай]] || 13 |- ! 14869 | [[Әлімқожа]] || 13 |- ! 14870 | [[Ельназар]] || 13 |- ! 14871 | [[Әльтайыр]] || 13 |- ! 14872 | [[Ертос]] || 13 |- ! 14873 | [[Әлқайыр]] || 13 |- ! 14874 | [[Әжібай]] || 13 |- ! 14875 | [[Әлрами]] || 13 |- ! 14876 | [[Еркара]] || 13 |- ! 14877 | [[Ержігер]] || 13 |- ! 14878 | [[Естемис]] || 13 |- ! 14879 | [[Дәулетберді]] || 13 |- ! 14880 | [[Дауренхан]] || 13 |- ! 14881 | [[Дербис]] || 13 |- ! 14882 | [[Есентур]] || 13 |- ! 14883 | [[Джаскайрат]] || 13 |- ! 14884 | [[Даурбай]] || 13 |- ! 14885 | [[Енсеген]] || 13 |- ! 14886 | [[Әбілқан]] || 13 |- ! 14887 | [[Әбілсеит]] || 13 |- ! 14888 | [[Дуйсек]] || 13 |- ! 14889 | [[Досғали]] || 13 |- ! 14890 | [[Еркат]] || 13 |- ! 14891 | [[Динмухамедали]] || 13 |- ! 14892 | [[Джамил]] || 13 |- ! 14893 | [[Гилим]] || 13 |- ! 14894 | [[Даулетназар]] || 13 |- ! 14895 | [[Әміралы]] || 13 |- ! 14896 | [[Әбжаппар]] || 13 |- ! 14897 | [[Дүкенбай]] || 13 |- ! 14898 | [[Жаксимурат]] || 13 |- ! 14899 | [[Әмірғазы]] || 13 |- ! 14900 | [[Әли Асқар]] || 13 |- ! 14901 | [[Ержакып]] || 13 |- ! 14902 | [[Әбдімәулен]] || 13 |- ! 14903 | [[Жайлы]] || 13 |- ! 14904 | [[Әлісұлтан]] || 13 |- ! 14905 | [[Ериккали]] || 13 |- ! 14906 | [[Әлтөре]] || 13 |- ! 14907 | [[Ер-Али]] || 13 |- ! 14908 | [[Дженгис]] || 13 |- ! 14909 | [[Даубай]] || 13 |- ! 14910 | [[Дониёрбек]] || 13 |- ! 14911 | [[Әбузар]] || 13 |- ! 14912 | [[Дінәділ]] || 13 |- ! 14913 | [[Есқайыр]] || 13 |- ! 14914 | [[Әлизат]] || 13 |- ! 14915 | [[Дильназ]] || 13 |- ! 14916 | [[Динияр]] || 13 |- ! 14917 | [[Ертұғрыл]] || 13 |- ! 14918 | [[Дін-Мұхамед]] || 13 |- ! 14919 | [[Джумалы]] || 13 |- ! 14920 | [[Ергелды]] || 13 |- ! 14921 | [[Ереш]] || 13 |- ! 14922 | [[Дуйсенгалы]] || 13 |- ! 14923 | [[Ериман]] || 13 |- ! 14924 | [[Ерғани]] || 13 |- ! 14925 | [[Джангабай]] || 13 |- ! 14926 | [[Ескайр]] || 13 |- ! 14927 | [[Жаканбай]] || 13 |- ! 14928 | [[Әбдішүкір]] || 13 |- ! 14929 | [[Дильяс]] || 13 |- ! 14930 | [[Ердесбек]] || 13 |- ! 14931 | [[Діндар]] || 13 |- ! 14932 | [[Әділмырза]] || 13 |- ! 14933 | [[Жакеш]] || 13 |- ! 14934 | [[Жалдыбай]] || 13 |- ! 14935 | [[Докдырбай]] || 13 |- ! 14936 | [[Әшір]] || 13 |- ! 14937 | [[Джангали]] || 13 |- ! 14938 | [[Ертуар]] || 13 |- ! 14939 | [[Ерсалы]] || 13 |- ! 14940 | [[Дариман]] || 13 |- ! 14941 | [[Джумагалий]] || 13 |- ! 14942 | [[Дауіт]] || 13 |- ! 14943 | [[Джамаладдин]] || 13 |- ! 14944 | [[Емил]] || 13 |- ! 14945 | [[Данайбек]] || 13 |- ! 14946 | [[Байкабыл]] || 13 |- ! 14947 | [[Бақырыс]] || 13 |- ! 14948 | [[Баймұхамед]] || 13 |- ! 14949 | [[Биркен]] || 13 |- ! 14950 | [[Асыхат]] || 13 |- ! 14951 | [[Бахытджан]] || 13 |- ! 14952 | [[Асетжан]] || 13 |- ! 14953 | [[Беккалий]] || 13 |- ! 14954 | [[Бозтай]] || 13 |- ! 14955 | [[Батал]] || 13 |- ! 14956 | [[Аселбек]] || 13 |- ! 14957 | [[Ахантай]] || 13 |- ! 14958 | [[Галимтай]] || 13 |- ! 14959 | [[Бапан]] || 13 |- ! 14960 | [[Бернур]] || 13 |- ! 14961 | [[Болаткалий]] || 13 |- ! 14962 | [[Ахмедәли]] || 13 |- ! 14963 | [[Байыс]] || 13 |- ! 14964 | [[Асамбек]] || 13 |- ! 14965 | [[Болатқали]] || 13 |- ! 14966 | [[Баракат]] || 13 |- ! 14967 | [[Асылтаң]] || 13 |- ! 14968 | [[Ауен]] || 13 |- ! 14969 | [[Висхан]] || 13 |- ! 14970 | [[Бахиджан]] || 13 |- ! 14971 | [[Беркимбек]] || 13 |- ! 14972 | [[Асиф]] || 13 |- ! 14973 | [[Аулиехан]] || 13 |- ! 14974 | [[Асемкан]] || 13 |- ! 14975 | [[Баянжан]] || 13 |- ! 14976 | [[Багтыяр]] || 13 |- ! 14977 | [[Байгара]] || 13 |- ! 14978 | [[Бодаубек]] || 13 |- ! 14979 | [[Батирбай]] || 13 |- ! 14980 | [[Бугибай]] || 13 |- ! 14981 | [[Арманхан]] || 13 |- ! 14982 | [[Байқабыл]] || 13 |- ! 14983 | [[Бекіш]] || 13 |- ! 14984 | [[Архабек]] || 13 |- ! 14985 | [[Бакгали]] || 13 |- ! 14986 | [[Батырғазы]] || 13 |- ! 14987 | [[Байжол]] || 13 |- ! 14988 | [[Ғазим]] || 13 |- ! 14989 | [[Арнамыс]] || 13 |- ! 14990 | [[Ахрам]] || 13 |- ! 14991 | [[Байбатша]] || 13 |- ! 14992 | [[Бизак]] || 13 |- ! 14993 | [[Армангали]] || 13 |- ! 14994 | [[Бейсенкан]] || 13 |- ! 14995 | [[Габдулхамит]] || 13 |- ! 14996 | [[Балмырза]] || 13 |- ! 14997 | [[Ғабибулла]] || 13 |- ! 14998 | [[Галиахмет]] || 13 |- ! 14999 | [[Асланхан]] || 13 |- ! 15000 | [[Ғалибек]] || 13 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] llgm4hs7ikbfmue4d63xawk97uqo1rx 0 778575 3579491 2026-04-09T08:50:35Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық... 3579491 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = 1798 |таратылды = 1876 |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. 4feifzuq6d3xb82v17stt9j4x8iui7m 3579493 3579491 2026-04-09T08:51:27Z 1nter pares 146705 3579493 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. 00elacrfpte6hvbkiuhaqemscz7mzd3 3579497 3579493 2026-04-09T08:52:38Z 1nter pares 146705 3579497 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. a7i3vpgljw1ztt7sidz56j5tm6amkqd 3579502 3579497 2026-04-09T08:55:28Z 1nter pares 146705 3579502 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). qvhhgtenrdrlc1czdezblf4ed7159n3 3579504 3579502 2026-04-09T08:55:40Z 1nter pares 146705 3579504 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fr98il862j45up32yapsnd2n6vakyug 3579506 3579504 2026-04-09T09:00:15Z 1nter pares 146705 3579506 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). Қоқан хандығының жоғарғы билеушісі хан болып саналды. Саяси тарихқа қатысты деректер билеушінің жеке билігі көбіне номиналды, нышандық сипатта болғанын көрсетеді. XIX ғасырда [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] тұсында барынша күшейген хан билігі, кейіннен, әсіресе [[Әлімқұл]]дың регенттігі кезеңінде біртіндеп жойылды. Әлсіз болған хандық билік ешқашан берік болған емес.​<ref>{{кітап|авторы=Бейсембиев Т.К.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Тарих-и Шахрухи как исторический источник|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/39786792/|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Наука Казахской ССР|жыл=1987|томы=|беттері=67|барлық беті=200|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qy4ewz9q4vhazmdszu10m356r4rjxkb 3579515 3579506 2026-04-09T09:06:18Z 1nter pares 146705 3579515 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). Қоқан хандығының жоғарғы билеушісі хан болып саналды. Саяси тарихқа қатысты деректер билеушінің жеке билігі көбіне номиналды, нышандық сипатта болғанын көрсетеді. XIX ғасырда [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] тұсында барынша күшейген хан билігі, кейіннен, әсіресе [[Әлімқұл]]дың регенттігі кезеңінде біртіндеп жойылды. Әлсіз болған хандық билік ешқашан берік болған емес.​<ref>{{кітап|авторы=Бейсембиев Т.К.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Тарих-и Шахрухи как исторический источник|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/39786792/|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Наука Казахской ССР|жыл=1987|томы=|беттері=67|барлық беті=200|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> == Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Шахрух би]] || 1680—1722 || 1709—1721 || |- | 2 || [[Әбдірахым би]] || 1700—1734 || 1721—1734 || |- | 3 || [[Әбдікәрім би]] || 1701—1750 || 1734—1750 || |- | 4 || [[Әбдірахман би]] || ?—1751 || 1750—1751 || |- | 5 || [[Ердәулет би|Ердана би]] || 1720—1764 || 1751—1764 || |- | 6 || [[Нарбота би]] || 1749—1798 || 1764—1798 || |- | 7 || [[Әлім хан (Қоқан хандығы)|Әлім хан]] || 1774—1809 || 1798—1809 || Мың әулетінен хан лауазымын алғаш қабылдаған билеуші. |- | 8 || [[Омар хан]] || 1787—1822 || 1809—1822 || |- | 9 || [[Мұхаммед Әли хан]] || 1808—1842 || 1822—1842 || Мәделі хан есімімен де танымал. |- | 10 || [[Шерәлі хан]] || 1790—1844 || 1842—1844 || |- | 11 || [[Мұрат хан]] || 1812—1844 || 1845 || 11 күн билік құрды. |- | 12 || [[Сарымсақ хан]] || ? — 1845 || 1845 || Қыпшақтардың қолынан қаза тапты. |- | 13 || [[Құдаяр хан]] || 1829—1875 || 1845—1858, 1862—1863, 1865—1875 || Үш рет таққа отырған. |- | 14 || [[Малла хан]] || 1829—1875 || 1858—1862 || |- | 15 || [[Насыреддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1875 || |- | 16 || [[Болат хан (Қоқан)|Болат хан]] || 1844—1876 || 1875—1876 || Көтерілісшілердің жетекшісі, Пулат хан есімімен де белгілі. |- | 17 || [[Насыреддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1876 || Мың әулетінен шыққан соңғы хан. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bdd5ml7ldg9ihsjzxky5s6qacck724a 3579522 3579515 2026-04-09T09:07:53Z 1nter pares 146705 /* Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі */ 3579522 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). Қоқан хандығының жоғарғы билеушісі хан болып саналды. Саяси тарихқа қатысты деректер билеушінің жеке билігі көбіне номиналды, нышандық сипатта болғанын көрсетеді. XIX ғасырда [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] тұсында барынша күшейген хан билігі, кейіннен, әсіресе [[Әлімқұл]]дың регенттігі кезеңінде біртіндеп жойылды. Әлсіз болған хандық билік ешқашан берік болған емес.​<ref>{{кітап|авторы=Бейсембиев Т.К.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Тарих-и Шахрухи как исторический источник|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/39786792/|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Наука Казахской ССР|жыл=1987|томы=|беттері=67|барлық беті=200|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> == Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Шахрух би]] || 1680—1722 || 1709—1721 || |- | 2 || [[Әбдірахым би]] || 1700—1734 || 1721—1734 || |- | 3 || [[Әбдікәрім би]] || 1701—1750 || 1734—1750 || |- | 4 || [[Әбдірахман би]] || ?—1751 || 1750—1751 || |- | 5 || [[Ердана би]] || 1720—1764 || 1751—1764 || |- | 6 || [[Нарбота би]] || 1749—1798 || 1764—1798 || |- | 7 || [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] || 1774—1809 || 1798—1809 || Мың әулетінен хан лауазымын алғаш қабылдаған билеуші. |- | 8 || [[Омар хан]] || 1787—1822 || 1809—1822 || |- | 9 || [[Мұхаммед Әли хан]] || 1808—1842 || 1822—1842 || Мәделі хан есімімен де танымал. |- | 10 || [[Шерәлі хан]] || 1790—1844 || 1842—1844 || |- | 11 || [[Мұрат хан]] || 1812—1844 || 1845 || 11 күн билік құрды. |- | 12 || [[Сарымсақ хан]] || ? — 1845 || 1845 || Қыпшақтардың қолынан қаза тапты. |- | 13 || [[Құдаяр хан]] || 1829—1875 || 1845—1858, 1862—1863, 1865—1875 || Үш рет таққа отырған. |- | 14 || [[Малла хан]] || 1829—1875 || 1858—1862 || |- | 15 || [[Насриддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1875 || |- | 16 || [[Пулат хан]] || 1844—1876 || 1875—1876 || |- | 17 || [[Насриддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1876 || Мың әулетінен шыққан соңғы хан. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3rrdsunvup9qn5dkwmea5dnyn9gov1o 3579523 3579522 2026-04-09T09:08:12Z 1nter pares 146705 /* Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі */ 3579523 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). Қоқан хандығының жоғарғы билеушісі хан болып саналды. Саяси тарихқа қатысты деректер билеушінің жеке билігі көбіне номиналды, нышандық сипатта болғанын көрсетеді. XIX ғасырда [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] тұсында барынша күшейген хан билігі, кейіннен, әсіресе [[Әлімқұл]]дың регенттігі кезеңінде біртіндеп жойылды. Әлсіз болған хандық билік ешқашан берік болған емес.​<ref>{{кітап|авторы=Бейсембиев Т.К.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Тарих-и Шахрухи как исторический источник|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/39786792/|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Наука Казахской ССР|жыл=1987|томы=|беттері=67|барлық беті=200|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> == Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Шахрух би]] || 1680—1722 || 1709—1721 || |- | 2 || [[Әбдірахым би]] || 1700—1734 || 1721—1734 || |- | 3 || [[Әбдікәрім би]] || 1701—1750 || 1734—1750 || |- | 4 || [[Әбдірахман би]] || ?—1751 || 1750—1751 || |- | 5 || [[Ердене би]] || 1720—1764 || 1751—1764 || |- | 6 || [[Нарбота би]] || 1749—1798 || 1764—1798 || |- | 7 || [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] || 1774—1809 || 1798—1809 || Мың әулетінен хан лауазымын алғаш қабылдаған билеуші. |- | 8 || [[Омар хан]] || 1787—1822 || 1809—1822 || |- | 9 || [[Мұхаммед Әли хан]] || 1808—1842 || 1822—1842 || Мәделі хан есімімен де танымал. |- | 10 || [[Шерәлі хан]] || 1790—1844 || 1842—1844 || |- | 11 || [[Мұрат хан]] || 1812—1844 || 1845 || 11 күн билік құрды. |- | 12 || [[Сарымсақ хан]] || ? — 1845 || 1845 || Қыпшақтардың қолынан қаза тапты. |- | 13 || [[Құдаяр хан]] || 1829—1875 || 1845—1858, 1862—1863, 1865—1875 || Үш рет таққа отырған. |- | 14 || [[Малла хан]] || 1829—1875 || 1858—1862 || |- | 15 || [[Насриддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1875 || |- | 16 || [[Пулат хан]] || 1844—1876 || 1875—1876 || |- | 17 || [[Насриддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1876 || Мың әулетінен шыққан соңғы хан. |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5vdd2u3z79brs1uzzf8rsajwb1oumb5 3579524 3579523 2026-04-09T09:09:42Z 1nter pares 146705 /* Әдебиет */ 3579524 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). Қоқан хандығының жоғарғы билеушісі хан болып саналды. Саяси тарихқа қатысты деректер билеушінің жеке билігі көбіне номиналды, нышандық сипатта болғанын көрсетеді. XIX ғасырда [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] тұсында барынша күшейген хан билігі, кейіннен, әсіресе [[Әлімқұл]]дың регенттігі кезеңінде біртіндеп жойылды. Әлсіз болған хандық билік ешқашан берік болған емес.​<ref>{{кітап|авторы=Бейсембиев Т.К.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Тарих-и Шахрухи как исторический источник|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/39786792/|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Наука Казахской ССР|жыл=1987|томы=|беттері=67|барлық беті=200|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> == Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Шахрух би]] || 1680—1722 || 1709—1721 || |- | 2 || [[Әбдірахым би]] || 1700—1734 || 1721—1734 || |- | 3 || [[Әбдікәрім би]] || 1701—1750 || 1734—1750 || |- | 4 || [[Әбдірахман би]] || ?—1751 || 1750—1751 || |- | 5 || [[Ердене би]] || 1720—1764 || 1751—1764 || |- | 6 || [[Нарбота би]] || 1749—1798 || 1764—1798 || |- | 7 || [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] || 1774—1809 || 1798—1809 || Мың әулетінен хан лауазымын алғаш қабылдаған билеуші. |- | 8 || [[Омар хан]] || 1787—1822 || 1809—1822 || |- | 9 || [[Мұхаммед Әли хан]] || 1808—1842 || 1822—1842 || Мәделі хан есімімен де танымал. |- | 10 || [[Шерәлі хан]] || 1790—1844 || 1842—1844 || |- | 11 || [[Мұрат хан]] || 1812—1844 || 1845 || 11 күн билік құрды. |- | 12 || [[Сарымсақ хан]] || ? — 1845 || 1845 || Қыпшақтардың қолынан қаза тапты. |- | 13 || [[Құдаяр хан]] || 1829—1875 || 1845—1858, 1862—1863, 1865—1875 || Үш рет таққа отырған. |- | 14 || [[Малла хан]] || 1829—1875 || 1858—1862 || |- | 15 || [[Насриддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1875 || |- | 16 || [[Пулат хан]] || 1844—1876 || 1875—1876 || |- | 17 || [[Насриддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1876 || Мың әулетінен шыққан соңғы хан. |} == Әдебиет == * История государства и права / Под ред. Н.П. Азизов, Ф. Мухитдинова, М. Хамидова и др.. — Ташкент: Издательство Академии МВД Республики Узбекистан, 2016. — С. 175. — 335 с. * {{Cite web|url=https://bigenc.ru/c/kokandskoe-khanstvo-6baa26|title=Кокандское ханство|author=Кадырбаев Александр Шайдатович}} * {{Cite web|url=https://ziyouz.uz/kutubxona/ziyouz/lugatlar/|title=Луғатлар, энциклопедиялар, маълумотномалар (205 та)|lang=uz}} * Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010. * Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} e0qq5u72rptwu2o67ksqy2dk5vn6dsm 3579525 3579524 2026-04-09T09:10:31Z 1nter pares 146705 +[[Санат:Қоқан хандығы]]; +[[Санат:Қоқан хандары]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3579525 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). Қоқан хандығының жоғарғы билеушісі хан болып саналды. Саяси тарихқа қатысты деректер билеушінің жеке билігі көбіне номиналды, нышандық сипатта болғанын көрсетеді. XIX ғасырда [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] тұсында барынша күшейген хан билігі, кейіннен, әсіресе [[Әлімқұл]]дың регенттігі кезеңінде біртіндеп жойылды. Әлсіз болған хандық билік ешқашан берік болған емес.​<ref>{{кітап|авторы=Бейсембиев Т.К.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Тарих-и Шахрухи как исторический источник|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/39786792/|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Наука Казахской ССР|жыл=1987|томы=|беттері=67|барлық беті=200|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> == Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Шахрух би]] || 1680—1722 || 1709—1721 || |- | 2 || [[Әбдірахым би]] || 1700—1734 || 1721—1734 || |- | 3 || [[Әбдікәрім би]] || 1701—1750 || 1734—1750 || |- | 4 || [[Әбдірахман би]] || ?—1751 || 1750—1751 || |- | 5 || [[Ердене би]] || 1720—1764 || 1751—1764 || |- | 6 || [[Нарбота би]] || 1749—1798 || 1764—1798 || |- | 7 || [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] || 1774—1809 || 1798—1809 || Мың әулетінен хан лауазымын алғаш қабылдаған билеуші. |- | 8 || [[Омар хан]] || 1787—1822 || 1809—1822 || |- | 9 || [[Мұхаммед Әли хан]] || 1808—1842 || 1822—1842 || Мәделі хан есімімен де танымал. |- | 10 || [[Шерәлі хан]] || 1790—1844 || 1842—1844 || |- | 11 || [[Мұрат хан]] || 1812—1844 || 1845 || 11 күн билік құрды. |- | 12 || [[Сарымсақ хан]] || ? — 1845 || 1845 || Қыпшақтардың қолынан қаза тапты. |- | 13 || [[Құдаяр хан]] || 1829—1875 || 1845—1858, 1862—1863, 1865—1875 || Үш рет таққа отырған. |- | 14 || [[Малла хан]] || 1829—1875 || 1858—1862 || |- | 15 || [[Насриддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1875 || |- | 16 || [[Пулат хан]] || 1844—1876 || 1875—1876 || |- | 17 || [[Насриддин хан]] || 1850 — 1876 жылдан кейін || 1876 || Мың әулетінен шыққан соңғы хан. |} == Әдебиет == * История государства и права / Под ред. Н.П. Азизов, Ф. Мухитдинова, М. Хамидова и др.. — Ташкент: Издательство Академии МВД Республики Узбекистан, 2016. — С. 175. — 335 с. * {{Cite web|url=https://bigenc.ru/c/kokandskoe-khanstvo-6baa26|title=Кокандское ханство|author=Кадырбаев Александр Шайдатович}} * {{Cite web|url=https://ziyouz.uz/kutubxona/ziyouz/lugatlar/|title=Луғатлар, энциклопедиялар, маълумотномалар (205 та)|lang=uz}} * Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010. * Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандығы]] [[Санат:Қоқан хандары]] 4r7hqclebck8lgnxz3hn9cksqb4wmq1 3579527 3579525 2026-04-09T09:12:46Z 1nter pares 146705 /* Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі */ 3579527 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қоқан хандығының ханы (Қоқан ханы) |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портрет = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Құдаяр хан сарайы]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1798 жыл]] |таратылды = [[1876 жыл]] |ізбасары = |біріншісі = [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] |соңғысы = [[Насриддин хан]] |сайты = }} '''Қоқан хандығының ханы''', сондай-ақ '''Қоқан ханы''' ({{lang-uz|Qo’qon xoni}}) ретінде де белгілі — [[1798 жыл]]дан [[1876 жыл]]ға дейін [[Қоқан хандығы]]ндағы жоғарғы мемлекеттік лауазым. Қоқан хандығында хан лауазымын өзбектің Мың әулетінен шыққан билеушілер иеленген. Қоқан хандығының алғашқы билеушісі өзбектің Мың руынан шыққан [[Шахрух би]] болды. 1709–1801 жылдар аралығында Қоқан хандығының алғашқы бес билеушісі елді [[бек]] лауазымымен басқарды. ​Мың әулетінен алғашқы болып хан лауазымын қабылдаған билеуші [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] (1798–1809)<ref>Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010, с.119</ref><ref>Ишанханов С.Х., Каталог монет Коканда XVIII–XIX вв. Ташкент, 1976, с.5</ref> болса, ең соңғысы — [[Насриддин хан]] (1876). Қоқан хандығының жоғарғы билеушісі хан болып саналды. Саяси тарихқа қатысты деректер билеушінің жеке билігі көбіне номиналды, нышандық сипатта болғанын көрсетеді. XIX ғасырда [[Әлім Нарботаұлы|Әлім ханның]] тұсында барынша күшейген хан билігі, кейіннен, әсіресе [[Әлімқұл]]дың регенттігі кезеңінде біртіндеп жойылды. Әлсіз болған хандық билік ешқашан берік болған емес.​<ref>{{кітап|авторы=Бейсембиев Т.К.|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Тарих-и Шахрухи как исторический источник|шынайы атауы=|сілтеме=https://www.academia.edu/39786792/|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Алматы|баспасы=Наука Казахской ССР|жыл=1987|томы=|беттері=67|барлық беті=200|сериясы=|isbn=|тиражы=}}</ref> == Қоқан хандығы билеушілерінің тізімі == {| class="wikitable" |- ! № !! Хан !! Өмір сүрген жылдары !! Билік құруы !! Ескертпе |- | 1 || [[Шахрух би]] || 1680–1722 || 1709–1721 || |- | 2 || [[Әбдірахым би]] || 1700–1734 || 1721–1734 || |- | 3 || [[Әбдікәрім би]] || 1701–1750 || 1734–1750 || |- | 4 || [[Әбдірахман би]] || ?–1751 || 1750–1751 || |- | 5 || [[Ердене би]] || 1720–1764 || 1751–1764 || |- | 6 || [[Нарбота би]] || 1749–1798 || 1764–1798 || |- | 7 || [[Әлім Нарботаұлы|Әлім хан]] || 1774–1809 || 1798–1809 || Мың әулетінен хан лауазымын алғаш қабылдаған билеуші. |- | 8 || [[Омар хан]] || 1787–1822 || 1809–1822 || |- | 9 || [[Мұхаммед Әли хан]] || 1808–1842 || 1822–1842 || Мәделі хан есімімен де танымал. |- | 10 || [[Шерәлі хан]] || 1790–1844 || 1842–1844 || |- | 11 || [[Мұрат хан]] || 1812–1844 || 1845 || 11 күн билік құрды. |- | 12 || [[Сарымсақ хан]] || ?–1845 || 1845 || Қыпшақтардың қолынан қаза тапты. |- | 13 || [[Құдаяр хан]] || 1829–1875 || 1845–1858, 1862–1863, 1865–1875 || Үш рет таққа отырған. |- | 14 || [[Малла хан]] || 1829–1875 || 1858–1862 || |- | 15 || [[Насриддин хан]] || 1850–1876 жылдан кейін || 1875 || |- | 16 || [[Пулат хан]] || 1844–1876 || 1875–1876 || |- | 17 || [[Насриддин хан]] || 1850–1876 жылдан кейін || 1876 || Мың әулетінен шыққан соңғы хан. |} == Әдебиет == * История государства и права / Под ред. Н.П. Азизов, Ф. Мухитдинова, М. Хамидова и др.. — Ташкент: Издательство Академии МВД Республики Узбекистан, 2016. — С. 175. — 335 с. * {{Cite web|url=https://bigenc.ru/c/kokandskoe-khanstvo-6baa26|title=Кокандское ханство|author=Кадырбаев Александр Шайдатович}} * {{Cite web|url=https://ziyouz.uz/kutubxona/ziyouz/lugatlar/|title=Луғатлар, энциклопедиялар, маълумотномалар (205 та)|lang=uz}} * Бабаджанов Б.М., Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио-Ташкент, 2010. * Тревер К.В., Якубовский А.Ю., Воронец М.Э.: История народов Узбекистана, том 2. — Ташкент: АН УзССР, 1947. — 517 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан хандығы]] [[Санат:Қоқан хандары]] 2lkm9lri5rbgqcey73cov91azsy3bn3 0 778576 3579511 2026-04-09T09:03:42Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Алуа Берікбайқызы Темірболат |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1975 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}} қаласы |Қайтыс болған күні =... 3579511 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алуа Берікбайқызы Темірболат |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1975 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор, академик |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]] және аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008); * Талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2006-2008); * "Еуропалық сапа" Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының алтын медалі (2013); * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2015-2016); * "Триумф" Н.В. Гоголь атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2017); * Г. Сковорода атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2018); * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің "Ерең енбегі үшін" медалі (2021); * М.О. Әуезов 125-жылдық мерейтойына арналған ТҮРКСОЙ медалі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Алуа Берікбайқызы Темірболат''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), доцент ([[2007 жыл|2007]]), профессор ([[2012 жыл|2012]]), Еуропа жаратылыстану академиясының академигі ([[2011 жыл|2011]]), Украинадағы Әдебиет және өнер халықаралық академиясының академигі ([[2017 жыл|2017]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1975 жыл|1975]] жылы 21 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Өскемен]] қаласында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1996 жыл|1996]]) және аспирантурасын ([[2000 жыл|2000]]) бітірген.<br> 2000-[[2002 жыл|02]] жылдары Орталық Азия университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 2011 жылдан кафедра профессоры қызметін атқарды. 2011-2012 жылдары Қазақ ұлттық университетінде Қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясы кафедрасының профессоры, 2012 жылдың қыркүйегінен бүгінгі күнге дейін қазақ әдебиеті және әдебиет теориясы кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыттары – теориялық, философиялық, методологиялық көркем уақыт пен кеңістік, темпоральды ырғақ мәселелері және пәнаралық зерттеу. Қазақстан, Еуропа және Азияның қазіргі жазушыларының шығармашылығы, әдеби және мәдени байланыстары, тәжірибелік риторика, нейролингвистикалық программалау, қарым-қатынас психологиясының мәселелері, оқу процесіндегі пайдаланатын технологиялар мен әдістер.<br> "Қазақстанның XX ғасырдың соңғы ширегіндегі орыс тілді прозасындағы хронотоп пен ырғақ" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 6 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008);Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0. * Талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2006-2008); * "Еуропалық сапа" Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының алтын медалі (2013); * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2015-2016); * "Триумф" Н.В. Гоголь атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2017); * Г. Сковорода атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2018); * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің "Ерең енбегі үшін" медалі (2021); * М.О. Әуезов 125-жылдық мерейтойына арналған ТҮРКСОЙ медалі (2022).<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/4317 Темірболат Алуа Берікбайқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/alua-temirbolat-zasandy-intellekt-zasagan-sygarmalar-adebiettanusylardyn-nysanyna-ainaluda__25221 Алуа Темірболат. Жасанды интеллект жасаған шығармалар әдебиеттанушылардың нысанына айналуда...] * [https://qazaqadebieti.kz/55997/rmet-pen-senim Құрмет пен сенім.] * [https://famous-scientists.ru/anketa/temirbolat-alua-berikbajkyzy-18180 Известные учёные.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Профессорлар]] 6mtc6ojb8f67c5j1yc3s76ttkud5wpb 3579513 3579511 2026-04-09T09:05:51Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3579513 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алуа Берікбайқызы Темірболат |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1975 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор, академик |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]] және аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008); * Талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2006-2008); * "Еуропалық сапа" Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының алтын медалі (2013); * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2015-2016); * "Триумф" Н.В. Гоголь атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2017); * Г. Сковорода атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2018); * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің "Ерең енбегі үшін" медалі (2021); * М.О. Әуезов 125-жылдық мерейтойына арналған ТҮРКСОЙ медалі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Алуа Берікбайқызы Темірболат''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), доцент ([[2007 жыл|2007]]), профессор ([[2012 жыл|2012]]), Еуропа жаратылыстану академиясының академигі ([[2011 жыл|2011]]), Украинадағы Әдебиет және өнер халықаралық академиясының академигі ([[2017 жыл|2017]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1975 жыл|1975]] жылы 21 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Өскемен]] қаласында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1996 жыл|1996]]) және аспирантурасын ([[2000 жыл|2000]]) бітірген.<br> 2000-[[2002 жыл|02]] жылдары Орталық Азия университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 2011 жылдан кафедра профессоры қызметін атқарды. 2011-2012 жылдары Қазақ ұлттық университетінде Қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясы кафедрасының профессоры, 2012 жылдың қыркүйегінен бүгінгі күнге дейін қазақ әдебиеті және әдебиет теориясы кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыттары – теориялық, философиялық, методологиялық көркем уақыт пен кеңістік, темпоральды ырғақ мәселелері және пәнаралық зерттеу. Қазақстан, Еуропа және Азияның қазіргі жазушыларының шығармашылығы, әдеби және мәдени байланыстары, тәжірибелік риторика, нейролингвистикалық программалау, қарым-қатынас психологиясының мәселелері, оқу процесіндегі пайдаланатын технологиялар мен әдістер.<br> "Қазақстанның XX ғасырдың соңғы ширегіндегі орыс тілді прозасындағы хронотоп пен ырғақ" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 6 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008);Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0. * Талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2006-2008); * "Еуропалық сапа" Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының алтын медалі (2013); * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2015-2016); * "Триумф" Н.В. Гоголь атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2017); * Г. Сковорода атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2018); * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің "Ерең енбегі үшін" медалі (2021); * М.О. Әуезов 125-жылдық мерейтойына арналған ТҮРКСОЙ медалі (2022).<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/4317 Темірболат Алуа Берікбайқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/alua-temirbolat-zasandy-intellekt-zasagan-sygarmalar-adebiettanusylardyn-nysanyna-ainaluda__25221 Алуа Темірболат. Жасанды интеллект жасаған шығармалар әдебиеттанушылардың нысанына айналуда...] * [https://qazaqadebieti.kz/55997/rmet-pen-senim Құрмет пен сенім.] * [https://famous-scientists.ru/anketa/temirbolat-alua-berikbajkyzy-18180 Известные учёные.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] ey8uecu7dn5augrb55sxhzhr0yeqnbl 3579514 3579513 2026-04-09T09:06:16Z Салиха 17167 «[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3579514 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алуа Берікбайқызы Темірболат |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1975 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор, академик |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]] және аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008); * Талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2006-2008); * "Еуропалық сапа" Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының алтын медалі (2013); * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2015-2016); * "Триумф" Н.В. Гоголь атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2017); * Г. Сковорода атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2018); * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің "Ерең енбегі үшін" медалі (2021); * М.О. Әуезов 125-жылдық мерейтойына арналған ТҮРКСОЙ медалі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Алуа Берікбайқызы Темірболат''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), доцент ([[2007 жыл|2007]]), профессор ([[2012 жыл|2012]]), Еуропа жаратылыстану академиясының академигі ([[2011 жыл|2011]]), Украинадағы Әдебиет және өнер халықаралық академиясының академигі ([[2017 жыл|2017]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1975 жыл|1975]] жылы 21 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Өскемен]] қаласында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1996 жыл|1996]]) және аспирантурасын ([[2000 жыл|2000]]) бітірген.<br> 2000-[[2002 жыл|02]] жылдары Орталық Азия университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 2011 жылдан кафедра профессоры қызметін атқарды. 2011-2012 жылдары Қазақ ұлттық университетінде Қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясы кафедрасының профессоры, 2012 жылдың қыркүйегінен бүгінгі күнге дейін қазақ әдебиеті және әдебиет теориясы кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыттары – теориялық, философиялық, методологиялық көркем уақыт пен кеңістік, темпоральды ырғақ мәселелері және пәнаралық зерттеу. Қазақстан, Еуропа және Азияның қазіргі жазушыларының шығармашылығы, әдеби және мәдени байланыстары, тәжірибелік риторика, нейролингвистикалық программалау, қарым-қатынас психологиясының мәселелері, оқу процесіндегі пайдаланатын технологиялар мен әдістер.<br> "Қазақстанның XX ғасырдың соңғы ширегіндегі орыс тілді прозасындағы хронотоп пен ырғақ" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 6 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008);Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0. * Талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2006-2008); * "Еуропалық сапа" Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының алтын медалі (2013); * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2015-2016); * "Триумф" Н.В. Гоголь атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2017); * Г. Сковорода атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2018); * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің "Ерең енбегі үшін" медалі (2021); * М.О. Әуезов 125-жылдық мерейтойына арналған ТҮРКСОЙ медалі (2022).<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/4317 Темірболат Алуа Берікбайқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/alua-temirbolat-zasandy-intellekt-zasagan-sygarmalar-adebiettanusylardyn-nysanyna-ainaluda__25221 Алуа Темірболат. Жасанды интеллект жасаған шығармалар әдебиеттанушылардың нысанына айналуда...] * [https://qazaqadebieti.kz/55997/rmet-pen-senim Құрмет пен сенім.] * [https://famous-scientists.ru/anketa/temirbolat-alua-berikbajkyzy-18180 Известные учёные.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]] i7ldduuzsd76idkaxu2b7j4rppwgo3w 3579519 3579514 2026-04-09T09:07:09Z Салиха 17167 3579519 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Алуа Берікбайқызы Темірболат |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 21.09.1975 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], {{туғанжері|Өскемен|Өскеменде}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор, академик |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық университеті]] және аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008); * Талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2006-2008); * "Еуропалық сапа" Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының алтын медалі (2013); * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2015-2016); * "Триумф" Н.В. Гоголь атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2017); * Г. Сковорода атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2018); * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің "Ерең енбегі үшін" медалі (2021); * М.О. Әуезов 125-жылдық мерейтойына арналған ТҮРКСОЙ медалі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Алуа Берікбайқызы Темірболат''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]), доцент ([[2007 жыл|2007]]), профессор ([[2012 жыл|2012]]), Еуропа жаратылыстану академиясының академигі ([[2011 жыл|2011]]), Украинадағы Әдебиет және өнер халықаралық академиясының академигі ([[2017 жыл|2017]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1975 жыл|1975]] жылы 21 қыркүйекте [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Өскемен]] қаласында туған.<br> [[Қазақ ұлттық университеті]]н ([[1996 жыл|1996]]) және аспирантурасын ([[2000 жыл|2000]]) бітірген.<br> 2000-[[2002 жыл|02]] жылдары Орталық Азия университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 2011 жылдан кафедра профессоры қызметін атқарды. 2011-2012 жылдары Қазақ ұлттық университетінде Қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясы кафедрасының профессоры, 2012 жылдың қыркүйегінен бүгінгі күнге дейін қазақ әдебиеті және әдебиет теориясы кафедрасының меңгерушісі. == Ғылыми бағыты, еңбектері == Негізгі ғылыми бағыттары – теориялық, философиялық, методологиялық көркем уақыт пен кеңістік, темпоральды ырғақ мәселелері және пәнаралық зерттеу. Қазақстан, Еуропа және Азияның қазіргі жазушыларының шығармашылығы, әдеби және мәдени байланыстары, тәжірибелік риторика, нейролингвистикалық программалау, қарым-қатынас психологиясының мәселелері, оқу процесіндегі пайдаланатын технологиялар мен әдістер.<br> "Қазақстанның XX ғасырдың соңғы ширегіндегі орыс тілді прозасындағы хронотоп пен ырғақ" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 6 оқу құралының авторы. == Марапаттары == * Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2008);<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> * Талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2006-2008); * "Еуропалық сапа" Еуропалық ғылыми-өндірістік консорциумының алтын медалі (2013); * Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияның иегері (2015-2016); * "Триумф" Н.В. Гоголь атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2017); * Г. Сковорода атындағы Халықаралық әдеби сыйлығының иегері (2018); * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің "Ерең енбегі үшін" медалі (2021); * М.О. Әуезов 125-жылдық мерейтойына арналған ТҮРКСОЙ медалі (2022).<ref>[https://adebiportal.kz/kz/authors/view/4317 Темірболат Алуа Берікбайқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/alua-temirbolat-zasandy-intellekt-zasagan-sygarmalar-adebiettanusylardyn-nysanyna-ainaluda__25221 Алуа Темірболат. Жасанды интеллект жасаған шығармалар әдебиеттанушылардың нысанына айналуда...] * [https://qazaqadebieti.kz/55997/rmet-pen-senim Құрмет пен сенім.] * [https://famous-scientists.ru/anketa/temirbolat-alua-berikbajkyzy-18180 Известные учёные.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]] 7nfzu7ssvdtehed7id5pen984pgyb3o 0 778577 3579517 2026-04-09T09:06:51Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Қашлық]] бетін [[Ескер]] бетіне жылжытты: Қате жазылған тақырып 3579517 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Ескер]] dvxentnr95jtnlelalojxa94vw6pnsi 0 778579 3579529 2026-04-09T09:15:28Z Kaiyr 3134 Жаңа бетте: Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюро... 3579529 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 2,4% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Советкул]] || 58 |- ! 5002 | [[Мирана]] || 58 |- ! 5003 | [[Миргүл]] || 58 |- ! 5004 | [[Нурпану]] || 58 |- ! 5005 | [[Науаткуль]] || 58 |- ! 5006 | [[Нурбуви]] || 58 |- ! 5007 | [[Нұрлыай]] || 58 |- ! 5008 | [[Паруза]] || 58 |- ! 5009 | [[Нұрбина]] || 58 |- ! 5010 | [[Ойша]] || 58 |- ! 5011 | [[Магжан]] || 58 |- ! 5012 | [[Мариякул]] || 58 |- ! 5013 | [[Кызболган]] || 58 |- ! 5014 | [[Кулзипаш]] || 58 |- ! 5015 | [[Кулдарай]] || 58 |- ! 5016 | [[Закура]] || 58 |- ! 5017 | [[Ибагуль]] || 58 |- ! 5018 | [[Кализа]] || 58 |- ! 5019 | [[Калдикиз]] || 58 |- ! 5020 | [[Ізет]] || 58 |- ! 5021 | [[Гүлшырын]] || 58 |- ! 5022 | [[Гүлнәзік]] || 58 |- ! 5023 | [[Гульшаш]] || 58 |- ! 5024 | [[Жанганым]] || 58 |- ! 5025 | [[Дильнар]] || 58 |- ! 5026 | [[Жайдарлым]] || 58 |- ! 5027 | [[Елигай]] || 58 |- ! 5028 | [[Богдана]] || 58 |- ! 5029 | [[Гулжакан]] || 58 |- ! 5030 | [[Бахтыгүл]] || 58 |- ! 5031 | [[Ғалима]] || 58 |- ! 5032 | [[Галья]] || 58 |- ! 5033 | [[Багытгуль]] || 58 |- ! 5034 | [[Балкумыс]] || 58 |- ! 5035 | [[Бекдана]] || 58 |- ! 5036 | [[Адалят]] || 58 |- ! 5037 | [[Ариза]] || 58 |- ! 5038 | [[Айжаным]] || 58 |- ! 5039 | [[Ануар]] || 58 |- ! 5040 | [[Ямина]] || 57 |- ! 5041 | [[Фаридаш]] || 57 |- ! 5042 | [[Шырайлы]] || 57 |- ! 5043 | [[Элеанора]] || 57 |- ! 5044 | [[Ырысхан]] || 57 |- ! 5045 | [[Шинаркуль]] || 57 |- ! 5046 | [[Хажар]] || 57 |- ! 5047 | [[Табига]] || 57 |- ! 5048 | [[Разима]] || 57 |- ! 5049 | [[Саломат]] || 57 |- ! 5050 | [[Рымхан]] || 57 |- ! 5051 | [[Талма]] || 57 |- ! 5052 | [[Тахира]] || 57 |- ! 5053 | [[Рамазан]] || 57 |- ! 5054 | [[Тойгуль]] || 57 |- ! 5055 | [[Рымгайша]] || 57 |- ! 5056 | [[Насипканым]] || 57 |- ! 5057 | [[Нагыма]] || 57 |- ! 5058 | [[Өрік]] || 57 |- ! 5059 | [[Нурджамал]] || 57 |- ! 5060 | [[Матлюба]] || 57 |- ! 5061 | [[Күлай]] || 57 |- ! 5062 | [[Лаурия]] || 57 |- ! 5063 | [[Қамқа]] || 57 |- ! 5064 | [[Кулазия]] || 57 |- ! 5065 | [[Кульпану]] || 57 |- ! 5066 | [[Кулман]] || 57 |- ! 5067 | [[Кульше]] || 57 |- ! 5068 | [[Жүзім]] || 57 |- ! 5069 | [[Интисар]] || 57 |- ! 5070 | [[Дарикул]] || 57 |- ! 5071 | [[Гульайша]] || 57 |- ! 5072 | [[Ельвира]] || 57 |- ! 5073 | [[Гулсайра]] || 57 |- ! 5074 | [[Дилроза]] || 57 |- ! 5075 | [[Болсын]] || 57 |- ! 5076 | [[Гулжон]] || 57 |- ! 5077 | [[Ауесхан]] || 57 |- ! 5078 | [[Бахитгул]] || 57 |- ! 5079 | [[Бақшагүл]] || 57 |- ! 5080 | [[Балакыз]] || 57 |- ! 5081 | [[Алиназ]] || 57 |- ! 5082 | [[Ариназ]] || 57 |- ! 5083 | [[Айдаркул]] || 57 |- ! 5084 | [[Айанат]] || 57 |- ! 5085 | [[Айкуркем]] || 57 |- ! 5086 | [[Айдынгул]] || 57 |- ! 5087 | [[Шахназа]] || 56 |- ! 5088 | [[Тыштык]] || 56 |- ! 5089 | [[Ұлсара]] || 56 |- ! 5090 | [[Умиткер]] || 56 |- ! 5091 | [[Эльзада]] || 56 |- ! 5092 | [[Шинарай]] || 56 |- ! 5093 | [[Ұмсынай]] || 56 |- ! 5094 | [[Шариякуль]] || 56 |- ! 5095 | [[Шаршаган]] || 56 |- ! 5096 | [[Тұрдыгүл]] || 56 |- ! 5097 | [[Сурайя]] || 56 |- ! 5098 | [[Торгун]] || 56 |- ! 5099 | [[Санья]] || 56 |- ! 5100 | [[Савиля]] || 56 |- ! 5101 | [[Райна]] || 56 |- ! 5102 | [[Рымгул]] || 56 |- ! 5103 | [[Сагия]] || 56 |- ! 5104 | [[Нурлайым]] || 56 |- ! 5105 | [[Нэлли]] || 56 |- ! 5106 | [[Онайгул]] || 56 |- ! 5107 | [[Қалимаш]] || 56 |- ! 5108 | [[Ламия]] || 56 |- ! 5109 | [[Кыздархан]] || 56 |- ! 5110 | [[Кульпара]] || 56 |- ! 5111 | [[Мейирим]] || 56 |- ! 5112 | [[Ламис]] || 56 |- ! 5113 | [[Куртка]] || 56 |- ! 5114 | [[Камилә]] || 56 |- ! 5115 | [[Корпеш]] || 56 |- ! 5116 | [[Зиза]] || 56 |- ! 5117 | [[Канышай]] || 56 |- ! 5118 | [[Захро]] || 56 |- ! 5119 | [[Дилляра]] || 56 |- ! 5120 | [[Ділнар]] || 56 |- ! 5121 | [[Гульсулу]] || 56 |- ! 5122 | [[Әминат]] || 56 |- ! 5123 | [[Гүлшарат]] || 56 |- ! 5124 | [[Жанила]] || 56 |- ! 5125 | [[Жалын]] || 56 |- ! 5126 | [[Гүлзағира]] || 56 |- ! 5127 | [[Гузеля]] || 56 |- ! 5128 | [[Балаш]] || 56 |- ! 5129 | [[Гулназа]] || 56 |- ! 5130 | [[Гулжаркын]] || 56 |- ! 5131 | [[Акжанат]] || 56 |- ! 5132 | [[Акканат]] || 56 |- ! 5133 | [[Армин]] || 56 |- ! 5134 | [[Айжібек]] || 56 |- ! 5135 | [[Азеля]] || 56 |- ! 5136 | [[Айкыз]] || 56 |- ! 5137 | [[Алья]] || 56 |- ! 5138 | [[Айзерек]] || 56 |- ! 5139 | [[Ақшуақ]] || 56 |- ! 5140 | [[Аксуйрик]] || 56 |- ! 5141 | [[Аминаш]] || 56 |- ! 5142 | [[Адалин]] || 56 |- ! 5143 | [[Аси]] || 56 |- ! 5144 | [[Айтолсын]] || 56 |- ! 5145 | [[Айтолған]] || 56 |- ! 5146 | [[Ақтеңге]] || 56 |- ! 5147 | [[Анизат]] || 56 |- ! 5148 | [[Улжанай]] || 55 |- ! 5149 | [[Шахмина]] || 55 |- ! 5150 | [[Эндира]] || 55 |- ! 5151 | [[Тынымкүл]] || 55 |- ! 5152 | [[Хымбат]] || 55 |- ! 5153 | [[Уздик]] || 55 |- ! 5154 | [[Фериде]] || 55 |- ! 5155 | [[Ягмур]] || 55 |- ! 5156 | [[Халимаш]] || 55 |- ! 5157 | [[Сетер]] || 55 |- ! 5158 | [[Райда]] || 55 |- ! 5159 | [[Райжан]] || 55 |- ! 5160 | [[Сатира]] || 55 |- ! 5161 | [[Сайида]] || 55 |- ! 5162 | [[Раукен]] || 55 |- ! 5163 | [[Сурая]] || 55 |- ! 5164 | [[Науатхан]] || 55 |- ! 5165 | [[Нурбагила]] || 55 |- ! 5166 | [[Мохинур]] || 55 |- ! 5167 | [[Олмагул]] || 55 |- ! 5168 | [[Назимкуль]] || 55 |- ! 5169 | [[Мауе]] || 55 |- ! 5170 | [[Кулмаш]] || 55 |- ! 5171 | [[Қамария]] || 55 |- ! 5172 | [[Маия]] || 55 |- ! 5173 | [[Макуза]] || 55 |- ! 5174 | [[Күншуақ]] || 55 |- ! 5175 | [[Лаяна]] || 55 |- ! 5176 | [[Магзия]] || 55 |- ! 5177 | [[Меирамкул]] || 55 |- ! 5178 | [[Кульдан]] || 55 |- ! 5179 | [[Кулпараш]] || 55 |- ! 5180 | [[Кульжакан]] || 55 |- ! 5181 | [[Замзакуль]] || 55 |- ! 5182 | [[Карлига]] || 55 |- ! 5183 | [[Жиенкуль]] || 55 |- ! 5184 | [[Джания]] || 55 |- ! 5185 | [[Ерасыл]] || 55 |- ! 5186 | [[Гулпан]] || 55 |- ! 5187 | [[Гүлай]] || 55 |- ! 5188 | [[Гульбакша]] || 55 |- ! 5189 | [[Дилназа]] || 55 |- ! 5190 | [[Гулсапар]] || 55 |- ! 5191 | [[Бибімәриям]] || 55 |- ! 5192 | [[Гаухария]] || 55 |- ! 5193 | [[Ғания]] || 55 |- ! 5194 | [[Балдәурен]] || 55 |- ! 5195 | [[Бибатша]] || 55 |- ! 5196 | [[Балтакуль]] || 55 |- ! 5197 | [[Бахыткан]] || 55 |- ! 5198 | [[Балшакар]] || 55 |- ! 5199 | [[Асылкан]] || 55 |- ! 5200 | [[Айри]] || 55 |- ! 5201 | [[Анфиса]] || 55 |- ! 5202 | [[Альзара]] || 55 |- ! 5203 | [[Аврора]] || 55 |- ! 5204 | [[Аманша]] || 55 |- ! 5205 | [[Агния]] || 55 |- ! 5206 | [[Анарай]] || 55 |- ! 5207 | [[Ақыл]] || 55 |- ! 5208 | [[Ұлнар]] || 54 |- ! 5209 | [[Тумарис]] || 54 |- ! 5210 | [[Убайда]] || 54 |- ! 5211 | [[Шахиза]] || 54 |- ! 5212 | [[Шохсанам]] || 54 |- ! 5213 | [[Туғанай]] || 54 |- ! 5214 | [[Элянора]] || 54 |- ! 5215 | [[Шура]] || 54 |- ! 5216 | [[Чайзада]] || 54 |- ! 5217 | [[Фәтима]] || 54 |- ! 5218 | [[Ұлжанат]] || 54 |- ! 5219 | [[Ратай]] || 54 |- ! 5220 | [[Сарсекул]] || 54 |- ! 5221 | [[Светкуль]] || 54 |- ! 5222 | [[Сәтті]] || 54 |- ! 5223 | [[Тілек]] || 54 |- ! 5224 | [[Сандыкуль]] || 54 |- ! 5225 | [[Самалгуль]] || 54 |- ! 5226 | [[Пәкизат]] || 54 |- ! 5227 | [[Пана]] || 54 |- ! 5228 | [[Омиргуль]] || 54 |- ! 5229 | [[Муксина]] || 54 |- ! 5230 | [[Ойнур]] || 54 |- ! 5231 | [[Мээрим]] || 54 |- ! 5232 | [[Нұриля]] || 54 |- ! 5233 | [[Нәдира]] || 54 |- ! 5234 | [[Мұнара]] || 54 |- ! 5235 | [[Қарлыгаш]] || 54 |- ! 5236 | [[Лазира]] || 54 |- ! 5237 | [[Кундиз]] || 54 |- ! 5238 | [[Ләтипа]] || 54 |- ! 5239 | [[Кулима]] || 54 |- ! 5240 | [[Күнай]] || 54 |- ! 5241 | [[Қыздаркүл]] || 54 |- ! 5242 | [[Инобат]] || 54 |- ! 5243 | [[Зейнап]] || 54 |- ! 5244 | [[Илина]] || 54 |- ! 5245 | [[Карахат]] || 54 |- ! 5246 | [[Кенжегайша]] || 54 |- ! 5247 | [[Гүлдаурен]] || 54 |- ! 5248 | [[Дуйсекул]] || 54 |- ! 5249 | [[Данел]] || 54 |- ! 5250 | [[Елиза]] || 54 |- ! 5251 | [[Дәнекер]] || 54 |- ! 5252 | [[Данышпан]] || 54 |- ! 5253 | [[Ерсин]] || 54 |- ! 5254 | [[Дилшода]] || 54 |- ! 5255 | [[Гулья]] || 54 |- ! 5256 | [[Жаксыбала]] || 54 |- ! 5257 | [[Жаннұрым]] || 54 |- ! 5258 | [[Гүлістан]] || 54 |- ! 5259 | [[Гульбараш]] || 54 |- ! 5260 | [[Жақұт]] || 54 |- ! 5261 | [[Ділара]] || 54 |- ! 5262 | [[Дилдахан]] || 54 |- ! 5263 | [[Әлинұр]] || 54 |- ! 5264 | [[Балжибек]] || 54 |- ! 5265 | [[Ахбота]] || 54 |- ! 5266 | [[Балбала]] || 54 |- ! 5267 | [[Болар]] || 54 |- ! 5268 | [[Баянгул]] || 54 |- ! 5269 | [[Алка]] || 54 |- ! 5270 | [[Айсултан]] || 54 |- ! 5271 | [[Айсенім]] || 54 |- ! 5272 | [[Алимхан]] || 54 |- ! 5273 | [[Агерке]] || 54 |- ! 5274 | [[Абадан]] || 54 |- ! 5275 | [[Шахерезада]] || 53 |- ! 5276 | [[Шырайкул]] || 53 |- ! 5277 | [[Унзира]] || 53 |- ! 5278 | [[Шәмшия]] || 53 |- ! 5279 | [[Халбике]] || 53 |- ! 5280 | [[Шекеркул]] || 53 |- ! 5281 | [[Эмили]] || 53 |- ! 5282 | [[Элана]] || 53 |- ! 5283 | [[Шекеркуль]] || 53 |- ! 5284 | [[Шырынгуль]] || 53 |- ! 5285 | [[Яссина]] || 53 |- ! 5286 | [[Сандеш]] || 53 |- ! 5287 | [[Рымбике]] || 53 |- ! 5288 | [[Ризвангуль]] || 53 |- ! 5289 | [[Сатима]] || 53 |- ! 5290 | [[Саниям]] || 53 |- ! 5291 | [[Серіккүл]] || 53 |- ! 5292 | [[Симбат]] || 53 |- ! 5293 | [[Рыстыгуль]] || 53 |- ! 5294 | [[Сержан]] || 53 |- ! 5295 | [[Сагаткул]] || 53 |- ! 5296 | [[Ракила]] || 53 |- ! 5297 | [[Сахибжамал]] || 53 |- ! 5298 | [[Мустахима]] || 53 |- ! 5299 | [[Октябрина]] || 53 |- ! 5300 | [[Назымкүл]] || 53 |- ! 5301 | [[Назираш]] || 53 |- ! 5302 | [[Насипкул]] || 53 |- ! 5303 | [[Паридаш]] || 53 |- ! 5304 | [[Мерейли]] || 53 |- ! 5305 | [[Нұрзере]] || 53 |- ! 5306 | [[Нұрайлы]] || 53 |- ! 5307 | [[Омиргул]] || 53 |- ! 5308 | [[Нурбибі]] || 53 |- ! 5309 | [[Кулшаруан]] || 53 |- ! 5310 | [[Мейіржан]] || 53 |- ! 5311 | [[Кундузой]] || 53 |- ! 5312 | [[Капуза]] || 53 |- ! 5313 | [[Зейнелхан]] || 53 |- ! 5314 | [[Калдигуль]] || 53 |- ! 5315 | [[Кайный]] || 53 |- ! 5316 | [[Каирпану]] || 53 |- ! 5317 | [[Калдаш]] || 53 |- ! 5318 | [[Данакул]] || 53 |- ! 5319 | [[Джулия]] || 53 |- ! 5320 | [[Гулсамал]] || 53 |- ! 5321 | [[Әдема]] || 53 |- ! 5322 | [[Еркен]] || 53 |- ! 5323 | [[Жайшылык]] || 53 |- ! 5324 | [[Жан]] || 53 |- ! 5325 | [[Гулбагдат]] || 53 |- ! 5326 | [[Бахтжамал]] || 53 |- ! 5327 | [[Балгүл]] || 53 |- ! 5328 | [[Бағдана]] || 53 |- ! 5329 | [[Гулбагда]] || 53 |- ! 5330 | [[Багдад]] || 53 |- ! 5331 | [[Гизат]] || 53 |- ! 5332 | [[Балияш]] || 53 |- ! 5333 | [[Баян-Сулу]] || 53 |- ! 5334 | [[Багда]] || 53 |- ! 5335 | [[Айрина]] || 53 |- ! 5336 | [[Алтынчаш]] || 53 |- ! 5337 | [[Айсанат]] || 53 |- ! 5338 | [[Айтан]] || 53 |- ! 5339 | [[Ақжол]] || 53 |- ! 5340 | [[Актокты]] || 53 |- ! 5341 | [[Арафат]] || 53 |- ! 5342 | [[Акторе]] || 53 |- ! 5343 | [[Айгана]] || 53 |- ! 5344 | [[Асида]] || 53 |- ! 5345 | [[Ақсая]] || 53 |- ! 5346 | [[Шекерхан]] || 52 |- ! 5347 | [[Урпатша]] || 52 |- ! 5348 | [[Уразкул]] || 52 |- ! 5349 | [[Шамширак]] || 52 |- ! 5350 | [[Ырыскуль]] || 52 |- ! 5351 | [[Сағымгүл]] || 52 |- ! 5352 | [[Селина]] || 52 |- ! 5353 | [[Сайя]] || 52 |- ! 5354 | [[Сафиа]] || 52 |- ! 5355 | [[Таис]] || 52 |- ! 5356 | [[Сезімай]] || 52 |- ! 5357 | [[Парахат]] || 52 |- ! 5358 | [[Назимгуль]] || 52 |- ! 5359 | [[Нонна]] || 52 |- ! 5360 | [[Минар]] || 52 |- ! 5361 | [[Мольдр]] || 52 |- ! 5362 | [[Нұрдария]] || 52 |- ! 5363 | [[Онайкул]] || 52 |- ! 5364 | [[Оралтай]] || 52 |- ! 5365 | [[Нұрмерей]] || 52 |- ! 5366 | [[Нурияш]] || 52 |- ! 5367 | [[Кульхан]] || 52 |- ! 5368 | [[Курен]] || 52 |- ! 5369 | [[Кұралай]] || 52 |- ! 5370 | [[Кульсын]] || 52 |- ! 5371 | [[Маххабат]] || 52 |- ! 5372 | [[Лазят]] || 52 |- ! 5373 | [[Зейнура]] || 52 |- ! 5374 | [[Камилаш]] || 52 |- ! 5375 | [[Зинакул]] || 52 |- ! 5376 | [[Закида]] || 52 |- ! 5377 | [[Жидекуль]] || 52 |- ! 5378 | [[Жексенкуль]] || 52 |- ! 5379 | [[Жәйна]] || 52 |- ! 5380 | [[Ильгиза]] || 52 |- ! 5381 | [[Даметкул]] || 52 |- ! 5382 | [[Дуйсехан]] || 52 |- ! 5383 | [[Дарикуль]] || 52 |- ! 5384 | [[Дия]] || 52 |- ! 5385 | [[Есфирь]] || 52 |- ! 5386 | [[Жамиға]] || 52 |- ! 5387 | [[Гульшахра]] || 52 |- ! 5388 | [[Бигүл]] || 52 |- ! 5389 | [[Багытжан]] || 52 |- ! 5390 | [[Бупежан]] || 52 |- ! 5391 | [[Гулзайра]] || 52 |- ! 5392 | [[Банура]] || 52 |- ! 5393 | [[Бахтыхан]] || 52 |- ! 5394 | [[Айнахан]] || 52 |- ! 5395 | [[Айдынгуль]] || 52 |- ! 5396 | [[Армана]] || 52 |- ! 5397 | [[Айнакыз]] || 52 |- ! 5398 | [[Ақылай]] || 52 |- ! 5399 | [[Арзанкуль]] || 52 |- ! 5400 | [[Айнамгуль]] || 52 |- ! 5401 | [[Адели]] || 52 |- ! 5402 | [[Хазина]] || 51 |- ! 5403 | [[Факиза]] || 51 |- ! 5404 | [[Ханымай]] || 51 |- ! 5405 | [[Уасиля]] || 51 |- ! 5406 | [[Тулеугайша]] || 51 |- ! 5407 | [[Янина]] || 51 |- ! 5408 | [[Тенгекул]] || 51 |- ! 5409 | [[Сауя]] || 51 |- ! 5410 | [[Равиля]] || 51 |- ! 5411 | [[Пания]] || 51 |- ! 5412 | [[Минуара]] || 51 |- ! 5413 | [[Мауле]] || 51 |- ! 5414 | [[Луйза]] || 51 |- ! 5415 | [[Кумискан]] || 51 |- ! 5416 | [[Куттыбике]] || 51 |- ! 5417 | [[Кулумхан]] || 51 |- ! 5418 | [[Күлия]] || 51 |- ! 5419 | [[Жұмаш]] || 51 |- ! 5420 | [[Каралина]] || 51 |- ! 5421 | [[Калкен]] || 51 |- ! 5422 | [[Зарухан]] || 51 |- ! 5423 | [[Зылыха]] || 51 |- ! 5424 | [[Жаркынкуль]] || 51 |- ! 5425 | [[Керимхан]] || 51 |- ! 5426 | [[Кенесхан]] || 51 |- ! 5427 | [[Кайрлы]] || 51 |- ! 5428 | [[Дилинур]] || 51 |- ! 5429 | [[Жансүйген]] || 51 |- ! 5430 | [[Гүлраушан]] || 51 |- ! 5431 | [[Гульназим]] || 51 |- ! 5432 | [[Жақсылық]] || 51 |- ! 5433 | [[Гульбахарам]] || 51 |- ! 5434 | [[Дардана]] || 51 |- ! 5435 | [[Гульжаннат]] || 51 |- ! 5436 | [[Әшіркүл]] || 51 |- ! 5437 | [[Жайдаркул]] || 51 |- ! 5438 | [[Әделия]] || 51 |- ! 5439 | [[Гульшар]] || 51 |- ! 5440 | [[Гульзираш]] || 51 |- ! 5441 | [[Гүлнәзия]] || 51 |- ! 5442 | [[Гулдер]] || 51 |- ! 5443 | [[Асылханым]] || 51 |- ! 5444 | [[Бақтыкүл]] || 51 |- ! 5445 | [[Багтыгул]] || 51 |- ! 5446 | [[Бибикадиша]] || 51 |- ! 5447 | [[Балсары]] || 51 |- ! 5448 | [[Гулжанай]] || 51 |- ! 5449 | [[Асмина]] || 51 |- ! 5450 | [[Гулжаукар]] || 51 |- ! 5451 | [[Гулбараш]] || 51 |- ! 5452 | [[Гулбике]] || 51 |- ! 5453 | [[Бисенкул]] || 51 |- ! 5454 | [[Балбота]] || 51 |- ! 5455 | [[Айболсын]] || 51 |- ! 5456 | [[Айлен]] || 51 |- ! 5457 | [[Аня]] || 51 |- ! 5458 | [[Агырыс]] || 51 |- ! 5459 | [[Ақтөре]] || 51 |- ! 5460 | [[Айназия]] || 51 |- ! 5461 | [[Айсуна]] || 51 |- ! 5462 | [[Акшакуль]] || 51 |- ! 5463 | [[Ақжелең]] || 51 |- ! 5464 | [[Алтынтас]] || 51 |- ! 5465 | [[Азила]] || 51 |- ! 5466 | [[Айтуған]] || 51 |- ! 5467 | [[Адиана]] || 51 |- ! 5468 | [[Айфара]] || 51 |- ! 5469 | [[Аза]] || 51 |- ! 5470 | [[Айныкша]] || 51 |- ! 5471 | [[Улжаркин]] || 50 |- ! 5472 | [[Утебике]] || 50 |- ! 5473 | [[Шынайым]] || 50 |- ! 5474 | [[Умытшак]] || 50 |- ! 5475 | [[Хазима]] || 50 |- ! 5476 | [[Ұмай]] || 50 |- ! 5477 | [[Хамия]] || 50 |- ! 5478 | [[Улдаркуль]] || 50 |- ! 5479 | [[Румиля]] || 50 |- ! 5480 | [[Санимжан]] || 50 |- ! 5481 | [[Талайлы]] || 50 |- ! 5482 | [[Рыстыбала]] || 50 |- ! 5483 | [[Тина]] || 50 |- ! 5484 | [[Самийя]] || 50 |- ! 5485 | [[Ракыш]] || 50 |- ! 5486 | [[Токтархан]] || 50 |- ! 5487 | [[Нурлыкан]] || 50 |- ! 5488 | [[Наина]] || 50 |- ! 5489 | [[Нурпатша]] || 50 |- ! 5490 | [[Накия]] || 50 |- ! 5491 | [[Назугум]] || 50 |- ! 5492 | [[Мендеш]] || 50 |- ! 5493 | [[Мерейгүл]] || 50 |- ! 5494 | [[Қансұлу]] || 50 |- ! 5495 | [[Кунимкул]] || 50 |- ! 5496 | [[Күләйша]] || 50 |- ! 5497 | [[Мақсат]] || 50 |- ! 5498 | [[Қапиза]] || 50 |- ! 5499 | [[Кулшахар]] || 50 |- ! 5500 | [[Кульмара]] || 50 |- ! 5501 | [[Казине]] || 50 |- ! 5502 | [[Зайнеп]] || 50 |- ! 5503 | [[Жұлдызым]] || 50 |- ! 5504 | [[Зинагүл]] || 50 |- ! 5505 | [[Көркемжан]] || 50 |- ! 5506 | [[Жыбек]] || 50 |- ! 5507 | [[Куандык]] || 50 |- ! 5508 | [[Задагул]] || 50 |- ! 5509 | [[Завре]] || 50 |- ! 5510 | [[Жаксигуль]] || 50 |- ! 5511 | [[Еңлікгүл]] || 50 |- ! 5512 | [[Әдемі-Ай]] || 50 |- ! 5513 | [[Гүлман]] || 50 |- ! 5514 | [[Дамехан]] || 50 |- ! 5515 | [[Джупар]] || 50 |- ! 5516 | [[Әлпеш]] || 50 |- ! 5517 | [[Бакнур]] || 50 |- ! 5518 | [[Бексана]] || 50 |- ! 5519 | [[Балтагуль]] || 50 |- ! 5520 | [[Бақдана]] || 50 |- ! 5521 | [[Баршакуль]] || 50 |- ! 5522 | [[Багыла]] || 50 |- ! 5523 | [[Гаини]] || 50 |- ! 5524 | [[Бакаш]] || 50 |- ! 5525 | [[Булгын]] || 50 |- ! 5526 | [[Гулмариям]] || 50 |- ! 5527 | [[Аксезим]] || 50 |- ! 5528 | [[Асилзат]] || 50 |- ! 5529 | [[Асиям]] || 50 |- ! 5530 | [[Альзира]] || 50 |- ! 5531 | [[Асилай]] || 50 |- ! 5532 | [[Агрыс]] || 50 |- ! 5533 | [[Абила]] || 50 |- ! 5534 | [[Айсын]] || 50 |- ! 5535 | [[Аселай]] || 50 |- ! 5536 | [[Ардакты]] || 50 |- ! 5537 | [[Акшакул]] || 50 |- ! 5538 | [[Аманда]] || 50 |- ! 5539 | [[Аинагуль]] || 50 |- ! 5540 | [[Ариадна]] || 50 |- ! 5541 | [[Антонида]] || 50 |- ! 5542 | [[Айшуак]] || 50 |- ! 5543 | [[Шырынгул]] || 49 |- ! 5544 | [[Шохида]] || 49 |- ! 5545 | [[Ұлжанар]] || 49 |- ! 5546 | [[Ханзия]] || 49 |- ! 5547 | [[Тұрар]] || 49 |- ! 5548 | [[Улжана]] || 49 |- ! 5549 | [[Рухшана]] || 49 |- ! 5550 | [[Серикгүл]] || 49 |- ! 5551 | [[Самиға]] || 49 |- ! 5552 | [[Мугулсим]] || 49 |- ! 5553 | [[Нураим]] || 49 |- ! 5554 | [[Нурым]] || 49 |- ! 5555 | [[Назокат]] || 49 |- ! 5556 | [[Кульшайра]] || 49 |- ! 5557 | [[Меирамкуль]] || 49 |- ! 5558 | [[Кульдара]] || 49 |- ! 5559 | [[Кундизай]] || 49 |- ! 5560 | [[Кунбиби]] || 49 |- ! 5561 | [[Кульзиян]] || 49 |- ! 5562 | [[Мейірлім]] || 49 |- ! 5563 | [[Қыздығой]] || 49 |- ! 5564 | [[Махуза]] || 49 |- ! 5565 | [[Запира]] || 49 |- ! 5566 | [[Кауия]] || 49 |- ! 5567 | [[Залия]] || 49 |- ! 5568 | [[Загираш]] || 49 |- ! 5569 | [[Жаухазын]] || 49 |- ! 5570 | [[Жұмазия]] || 49 |- ! 5571 | [[Гульбакит]] || 49 |- ! 5572 | [[Дельназ]] || 49 |- ! 5573 | [[Гулсимхан]] || 49 |- ! 5574 | [[Жайнакул]] || 49 |- ! 5575 | [[Жайнакуль]] || 49 |- ! 5576 | [[Жаннетта]] || 49 |- ! 5577 | [[Багыткуль]] || 49 |- ! 5578 | [[Гул]] || 49 |- ! 5579 | [[Гарифа]] || 49 |- ! 5580 | [[Багимкуль]] || 49 |- ! 5581 | [[Алтангуль]] || 49 |- ! 5582 | [[Аижамал]] || 49 |- ! 5583 | [[Аизере]] || 49 |- ! 5584 | [[Амансулу]] || 49 |- ! 5585 | [[Айданақ]] || 49 |- ! 5586 | [[Айжангуль]] || 49 |- ! 5587 | [[Аманат]] || 49 |- ! 5588 | [[Акжол]] || 49 |- ! 5589 | [[Алтынгайша]] || 49 |- ! 5590 | [[Алмазия]] || 49 |- ! 5591 | [[Ұлзере]] || 48 |- ! 5592 | [[Шаһизада]] || 48 |- ! 5593 | [[Шнарай]] || 48 |- ! 5594 | [[Турдыгуль]] || 48 |- ! 5595 | [[Шәкизат]] || 48 |- ! 5596 | [[Служан]] || 48 |- ! 5597 | [[Тныштык]] || 48 |- ! 5598 | [[Сагындык]] || 48 |- ! 5599 | [[Раузия]] || 48 |- ! 5600 | [[Рауиля]] || 48 |- ! 5601 | [[Советкан]] || 48 |- ! 5602 | [[Мольдер]] || 48 |- ! 5603 | [[Нуршакуль]] || 48 |- ! 5604 | [[Патшагул]] || 48 |- ! 5605 | [[Нишанкуль]] || 48 |- ! 5606 | [[Насипхан]] || 48 |- ! 5607 | [[Нагила]] || 48 |- ! 5608 | [[Нурлаш]] || 48 |- ! 5609 | [[Назель]] || 48 |- ! 5610 | [[Нұрбахыт]] || 48 |- ! 5611 | [[Ламира]] || 48 |- ! 5612 | [[Кульмай]] || 48 |- ! 5613 | [[Магауия]] || 48 |- ! 5614 | [[Маруан]] || 48 |- ! 5615 | [[Күннұр]] || 48 |- ! 5616 | [[Кульджан]] || 48 |- ! 5617 | [[Манаткул]] || 48 |- ! 5618 | [[Калкаш]] || 48 |- ! 5619 | [[Зурият]] || 48 |- ! 5620 | [[Ирисгул]] || 48 |- ! 5621 | [[Зәйнәб]] || 48 |- ! 5622 | [[Кенжагул]] || 48 |- ! 5623 | [[Исмина]] || 48 |- ! 5624 | [[Елик]] || 48 |- ! 5625 | [[Гулширин]] || 48 |- ! 5626 | [[Жаннара]] || 48 |- ! 5627 | [[Гүлнаурыз]] || 48 |- ! 5628 | [[Әнель]] || 48 |- ! 5629 | [[Әзина]] || 48 |- ! 5630 | [[Әйкен]] || 48 |- ! 5631 | [[Дурияш]] || 48 |- ! 5632 | [[Балгадиша]] || 48 |- ! 5633 | [[Бахира]] || 48 |- ! 5634 | [[Бальжан]] || 48 |- ! 5635 | [[Гулдара]] || 48 |- ! 5636 | [[Гулазия]] || 48 |- ! 5637 | [[Гулзираш]] || 48 |- ! 5638 | [[Гәкку]] || 48 |- ! 5639 | [[Ай-Көркем]] || 48 |- ! 5640 | [[Алифа]] || 48 |- ! 5641 | [[Айпері]] || 48 |- ! 5642 | [[Акшай]] || 48 |- ! 5643 | [[Алтыннұр]] || 48 |- ! 5644 | [[Айжанна]] || 48 |- ! 5645 | [[Айымбике]] || 48 |- ! 5646 | [[Аиару]] || 48 |- ! 5647 | [[Акпатша]] || 48 |- ! 5648 | [[Алефтина]] || 48 |- ! 5649 | [[Айшанур]] || 48 |- ! 5650 | [[Шугула]] || 47 |- ! 5651 | [[Элдана]] || 47 |- ! 5652 | [[Хундыз]] || 47 |- ! 5653 | [[Умсунай]] || 47 |- ! 5654 | [[Ундемес]] || 47 |- ! 5655 | [[Сатыбалды]] || 47 |- ! 5656 | [[Сүйкім]] || 47 |- ! 5657 | [[Сайрамгуль]] || 47 |- ! 5658 | [[Сагымкуль]] || 47 |- ! 5659 | [[Сайрамхан]] || 47 |- ! 5660 | [[Тасмина]] || 47 |- ! 5661 | [[Орумбасар]] || 47 |- ! 5662 | [[Мугульсим]] || 47 |- ! 5663 | [[Надин]] || 47 |- ! 5664 | [[Орунгул]] || 47 |- ! 5665 | [[Мәрям]] || 47 |- ! 5666 | [[Насия]] || 47 |- ! 5667 | [[Нагиман]] || 47 |- ! 5668 | [[Орункуль]] || 47 |- ! 5669 | [[Нұрипа]] || 47 |- ! 5670 | [[Ойжамол]] || 47 |- ! 5671 | [[Нұркамал]] || 47 |- ! 5672 | [[Нәйлә]] || 47 |- ! 5673 | [[Минай]] || 47 |- ! 5674 | [[Натипа]] || 47 |- ! 5675 | [[Ораз]] || 47 |- ! 5676 | [[Кулиша]] || 47 |- ! 5677 | [[Кульбала]] || 47 |- ! 5678 | [[Ленара]] || 47 |- ! 5679 | [[Кулдир]] || 47 |- ! 5680 | [[Кульназ]] || 47 |- ! 5681 | [[Кульмараш]] || 47 |- ! 5682 | [[Жұмагул]] || 47 |- ! 5683 | [[Кәбира]] || 47 |- ! 5684 | [[Захан]] || 47 |- ! 5685 | [[Замзегуль]] || 47 |- ! 5686 | [[Кәусария]] || 47 |- ! 5687 | [[Зубаржат]] || 47 |- ! 5688 | [[Кайырлы]] || 47 |- ! 5689 | [[Калифа]] || 47 |- ! 5690 | [[Керімай]] || 47 |- ! 5691 | [[Коныр]] || 47 |- ! 5692 | [[Жемисгуль]] || 47 |- ! 5693 | [[Жуман]] || 47 |- ! 5694 | [[Зулхумор]] || 47 |- ! 5695 | [[Жайдарлы]] || 47 |- ! 5696 | [[Гульнария]] || 47 |- ! 5697 | [[Гульжиган]] || 47 |- ! 5698 | [[Джаннат]] || 47 |- ! 5699 | [[Диназ]] || 47 |- ! 5700 | [[Данажан]] || 47 |- ! 5701 | [[Гюльнар]] || 47 |- ! 5702 | [[Жансулыу]] || 47 |- ! 5703 | [[Жанан]] || 47 |- ! 5704 | [[Гулум]] || 47 |- ! 5705 | [[Гумисай]] || 47 |- ! 5706 | [[Әсма]] || 47 |- ! 5707 | [[Бибімария]] || 47 |- ! 5708 | [[Гулбагида]] || 47 |- ! 5709 | [[Балгенже]] || 47 |- ! 5710 | [[Бегай]] || 47 |- ! 5711 | [[Базарбике]] || 47 |- ! 5712 | [[Гіміңгүл]] || 47 |- ! 5713 | [[Бакыткамал]] || 47 |- ! 5714 | [[Боранкүл]] || 47 |- ! 5715 | [[Валия]] || 47 |- ! 5716 | [[Гулдина]] || 47 |- ! 5717 | [[Бахаргуль]] || 47 |- ! 5718 | [[Анела]] || 47 |- ! 5719 | [[Ақжанар]] || 47 |- ! 5720 | [[Айзель]] || 47 |- ! 5721 | [[Азиля]] || 47 |- ! 5722 | [[Акмандай]] || 47 |- ! 5723 | [[Ақназым]] || 47 |- ! 5724 | [[Акжелен]] || 47 |- ! 5725 | [[Аимкул]] || 47 |- ! 5726 | [[Актай]] || 47 |- ! 5727 | [[Аккул]] || 47 |- ! 5728 | [[Альсина]] || 47 |- ! 5729 | [[Ханиса]] || 46 |- ! 5730 | [[Фелис]] || 46 |- ! 5731 | [[Тулганай]] || 46 |- ! 5732 | [[Унзиля]] || 46 |- ! 5733 | [[Хуршида]] || 46 |- ! 5734 | [[Урдана]] || 46 |- ! 5735 | [[Шайбала]] || 46 |- ! 5736 | [[Эльнур]] || 46 |- ! 5737 | [[Сынбат]] || 46 |- ! 5738 | [[Тохтагул]] || 46 |- ! 5739 | [[Сабыркуль]] || 46 |- ! 5740 | [[Саркен]] || 46 |- ! 5741 | [[Токан]] || 46 |- ! 5742 | [[Рауля]] || 46 |- ! 5743 | [[Рабиха]] || 46 |- ! 5744 | [[Сунхар]] || 46 |- ! 5745 | [[Разалия]] || 46 |- ! 5746 | [[Серикжан]] || 46 |- ! 5747 | [[Тишкен]] || 46 |- ! 5748 | [[Саясат]] || 46 |- ! 5749 | [[Нишанкул]] || 46 |- ! 5750 | [[Науаткул]] || 46 |- ! 5751 | [[Нинель]] || 46 |- ! 5752 | [[Нұрсамал]] || 46 |- ! 5753 | [[Мухтарима]] || 46 |- ! 5754 | [[Кулжаухар]] || 46 |- ! 5755 | [[Меирхан]] || 46 |- ! 5756 | [[Мейржан]] || 46 |- ! 5757 | [[Маусим]] || 46 |- ! 5758 | [[Ляиля]] || 46 |- ! 5759 | [[Манаткуль]] || 46 |- ! 5760 | [[Кулбараш]] || 46 |- ! 5761 | [[Кулсун]] || 46 |- ! 5762 | [[Кулшархан]] || 46 |- ! 5763 | [[Женисхан]] || 46 |- ! 5764 | [[Калан]] || 46 |- ! 5765 | [[Инас]] || 46 |- ! 5766 | [[Зинира]] || 46 |- ! 5767 | [[Колганат]] || 46 |- ! 5768 | [[Калау]] || 46 |- ! 5769 | [[Казия]] || 46 |- ! 5770 | [[Жансуйген]] || 46 |- ! 5771 | [[Жанылсин]] || 46 |- ! 5772 | [[Гульбагида]] || 46 |- ! 5773 | [[Гүлдар]] || 46 |- ! 5774 | [[Гуляйхан]] || 46 |- ! 5775 | [[Гүлсина]] || 46 |- ! 5776 | [[Гульнас]] || 46 |- ! 5777 | [[Гульсайра]] || 46 |- ! 5778 | [[Гүлдер]] || 46 |- ! 5779 | [[Жанилай]] || 46 |- ! 5780 | [[Балтагул]] || 46 |- ! 5781 | [[Аялым]] || 46 |- ! 5782 | [[Бактыбике]] || 46 |- ! 5783 | [[Бейсен]] || 46 |- ! 5784 | [[Айяла]] || 46 |- ! 5785 | [[Акылжан]] || 46 |- ! 5786 | [[Акша]] || 46 |- ! 5787 | [[Алтиной]] || 46 |- ! 5788 | [[Ақсырға]] || 46 |- ! 5789 | [[Ада]] || 46 |- ! 5790 | [[Аиткул]] || 46 |- ! 5791 | [[Айбүбі]] || 46 |- ! 5792 | [[Урлай]] || 45 |- ! 5793 | [[Чайкуль]] || 45 |- ! 5794 | [[Филис]] || 45 |- ! 5795 | [[Шайра]] || 45 |- ! 5796 | [[Шайгул]] || 45 |- ! 5797 | [[Улаш]] || 45 |- ! 5798 | [[Шаһризада]] || 45 |- ! 5799 | [[Умитканым]] || 45 |- ! 5800 | [[Элнара]] || 45 |- ! 5801 | [[Урила]] || 45 |- ! 5802 | [[Эсмина]] || 45 |- ! 5803 | [[Шынайы]] || 45 |- ! 5804 | [[Шәмшат]] || 45 |- ! 5805 | [[Сәнжан]] || 45 |- ! 5806 | [[Рыспике]] || 45 |- ! 5807 | [[Саным]] || 45 |- ! 5808 | [[Санем]] || 45 |- ! 5809 | [[Сарбина]] || 45 |- ! 5810 | [[Сагдана]] || 45 |- ! 5811 | [[Стелла]] || 45 |- ! 5812 | [[Мехрибон]] || 45 |- ! 5813 | [[Нурсәуле]] || 45 |- ! 5814 | [[Мириам]] || 45 |- ! 5815 | [[Нұрзипа]] || 45 |- ! 5816 | [[Нәзікен]] || 45 |- ! 5817 | [[Назкуль]] || 45 |- ! 5818 | [[Мундык]] || 45 |- ! 5819 | [[Пердекуль]] || 45 |- ! 5820 | [[Олмес]] || 45 |- ! 5821 | [[Нур]] || 45 |- ! 5822 | [[Нұржауар]] || 45 |- ! 5823 | [[Нурбота]] || 45 |- ! 5824 | [[Оразгайша]] || 45 |- ! 5825 | [[Кулшаш]] || 45 |- ! 5826 | [[Кулпаран]] || 45 |- ! 5827 | [[Кулбара]] || 45 |- ! 5828 | [[Кульбагда]] || 45 |- ! 5829 | [[Майдагул]] || 45 |- ! 5830 | [[Маулида]] || 45 |- ! 5831 | [[Курманхан]] || 45 |- ! 5832 | [[Манаргүл]] || 45 |- ! 5833 | [[Ляйсана]] || 45 |- ! 5834 | [[Макыш]] || 45 |- ! 5835 | [[Манаш]] || 45 |- ! 5836 | [[Ләйсан]] || 45 |- ! 5837 | [[Кулзайра]] || 45 |- ! 5838 | [[Күланда]] || 45 |- ! 5839 | [[Кулимкоз]] || 45 |- ! 5840 | [[Кульману]] || 45 |- ! 5841 | [[Жаудыр]] || 45 |- ! 5842 | [[Зине]] || 45 |- ! 5843 | [[Кидир]] || 45 |- ! 5844 | [[Загиля]] || 45 |- ! 5845 | [[Калампр]] || 45 |- ! 5846 | [[Жанэл]] || 45 |- ! 5847 | [[Зейін]] || 45 |- ! 5848 | [[Кенжигуль]] || 45 |- ! 5849 | [[Илария]] || 45 |- ! 5850 | [[Гульшакар]] || 45 |- ! 5851 | [[Гүлзана]] || 45 |- ! 5852 | [[Гульбина]] || 45 |- ! 5853 | [[Есенгүл]] || 45 |- ! 5854 | [[Дилшат]] || 45 |- ! 5855 | [[Дәмет]] || 45 |- ! 5856 | [[Гүлжиһан]] || 45 |- ! 5857 | [[Гульбакира]] || 45 |- ! 5858 | [[Елшат]] || 45 |- ! 5859 | [[Әдемі Ай]] || 45 |- ! 5860 | [[Гулпарида]] || 45 |- ! 5861 | [[Гулсия]] || 45 |- ! 5862 | [[Байрамгуль]] || 45 |- ! 5863 | [[Бактыжамал]] || 45 |- ! 5864 | [[Бернара]] || 45 |- ! 5865 | [[Балагуль]] || 45 |- ! 5866 | [[Балзиба]] || 45 |- ! 5867 | [[Гайнель]] || 45 |- ! 5868 | [[Аяназ]] || 45 |- ! 5869 | [[Гулмайдан]] || 45 |- ! 5870 | [[Бибіханым]] || 45 |- ! 5871 | [[Бердігүл]] || 45 |- ! 5872 | [[Гулбахарам]] || 45 |- ! 5873 | [[Бибиткуль]] || 45 |- ! 5874 | [[Вераника]] || 45 |- ! 5875 | [[Бэла]] || 45 |- ! 5876 | [[Бермет]] || 45 |- ! 5877 | [[Арника]] || 45 |- ! 5878 | [[Аралкуль]] || 45 |- ! 5879 | [[Ақбидай]] || 45 |- ! 5880 | [[Адаскуль]] || 45 |- ! 5881 | [[Айзерде]] || 45 |- ! 5882 | [[Альнур]] || 45 |- ! 5883 | [[Аршагүл]] || 45 |- ! 5884 | [[Айнұрым]] || 45 |- ! 5885 | [[Асилхан]] || 45 |- ! 5886 | [[Анаржан]] || 45 |- ! 5887 | [[Анария]] || 45 |- ! 5888 | [[Анажан]] || 45 |- ! 5889 | [[Эльзат]] || 44 |- ! 5890 | [[Улдаулет]] || 44 |- ! 5891 | [[Умытхан]] || 44 |- ! 5892 | [[Фарзона]] || 44 |- ! 5893 | [[Ұлайым]] || 44 |- ! 5894 | [[Тургангул]] || 44 |- ! 5895 | [[Тойбала]] || 44 |- ! 5896 | [[Руфа]] || 44 |- ! 5897 | [[Рахатай]] || 44 |- ! 5898 | [[Рсай]] || 44 |- ! 5899 | [[Токташ]] || 44 |- ! 5900 | [[Сыргалым]] || 44 |- ! 5901 | [[Оналхан]] || 44 |- ! 5902 | [[Несвельды]] || 44 |- ! 5903 | [[Оэлун]] || 44 |- ! 5904 | [[Мнира]] || 44 |- ! 5905 | [[Несипти]] || 44 |- ! 5906 | [[Нұрғиса]] || 44 |- ! 5907 | [[Мелина]] || 44 |- ! 5908 | [[Мергул]] || 44 |- ! 5909 | [[Нұрлан]] || 44 |- ! 5910 | [[Мариямкүл]] || 44 |- ! 5911 | [[Кулбакыт]] || 44 |- ! 5912 | [[Кульжаухар]] || 44 |- ! 5913 | [[Маркеш]] || 44 |- ! 5914 | [[Кульшария]] || 44 |- ! 5915 | [[Манзира]] || 44 |- ! 5916 | [[Куляем]] || 44 |- ! 5917 | [[Қарылға]] || 44 |- ! 5918 | [[Кульшар]] || 44 |- ! 5919 | [[Марфуза]] || 44 |- ! 5920 | [[Култан]] || 44 |- ! 5921 | [[Мағжан]] || 44 |- ! 5922 | [[Кумбат]] || 44 |- ! 5923 | [[Куләш]] || 44 |- ! 5924 | [[Кулья]] || 44 |- ! 5925 | [[Кулмай]] || 44 |- ! 5926 | [[Кымбаткуль]] || 44 |- ! 5927 | [[Кулбазар]] || 44 |- ! 5928 | [[Зоре]] || 44 |- ! 5929 | [[Конслу]] || 44 |- ! 5930 | [[Ибакуль]] || 44 |- ! 5931 | [[Зайдаш]] || 44 |- ! 5932 | [[Жарылкасын]] || 44 |- ! 5933 | [[Зайни]] || 44 |- ! 5934 | [[Инжумаржан]] || 44 |- ! 5935 | [[Дюсенкуль]] || 44 |- ! 5936 | [[Жанша]] || 44 |- ! 5937 | [[Есен]] || 44 |- ! 5938 | [[Жамихан]] || 44 |- ! 5939 | [[Әлиза]] || 44 |- ! 5940 | [[Есмира]] || 44 |- ! 5941 | [[Әлимаш]] || 44 |- ! 5942 | [[Жаная]] || 44 |- ! 5943 | [[Гұлнұр]] || 44 |- ! 5944 | [[Гульдена]] || 44 |- ! 5945 | [[Гульхат]] || 44 |- ! 5946 | [[Жанмира]] || 44 |- ! 5947 | [[Бериккуль]] || 44 |- ! 5948 | [[Гулбан]] || 44 |- ! 5949 | [[Болжан]] || 44 |- ! 5950 | [[Бактикул]] || 44 |- ! 5951 | [[Гулжузим]] || 44 |- ! 5952 | [[Балатай]] || 44 |- ! 5953 | [[Бихан]] || 44 |- ! 5954 | [[Балтай]] || 44 |- ! 5955 | [[Гулбакира]] || 44 |- ! 5956 | [[Балтуган]] || 44 |- ! 5957 | [[Асья]] || 44 |- ! 5958 | [[Бахаргул]] || 44 |- ! 5959 | [[Бахткуль]] || 44 |- ! 5960 | [[Аккалам]] || 44 |- ! 5961 | [[Айм]] || 44 |- ! 5962 | [[Асембала]] || 44 |- ! 5963 | [[Ай-Ханым]] || 44 |- ! 5964 | [[Алита]] || 44 |- ! 5965 | [[Айша-Биби]] || 44 |- ! 5966 | [[Акбурыш]] || 44 |- ! 5967 | [[Альфинұр]] || 44 |- ! 5968 | [[Ағлен]] || 44 |- ! 5969 | [[Айганыш]] || 44 |- ! 5970 | [[Алтынжамал]] || 44 |- ! 5971 | [[Алисия]] || 44 |- ! 5972 | [[Акнура]] || 44 |- ! 5973 | [[Турсунбуби]] || 43 |- ! 5974 | [[Хатича]] || 43 |- ! 5975 | [[Урлайым]] || 43 |- ! 5976 | [[Тұрған]] || 43 |- ! 5977 | [[Урлаим]] || 43 |- ! 5978 | [[Эвилина]] || 43 |- ! 5979 | [[Шайкен]] || 43 |- ! 5980 | [[Шамшикамар]] || 43 |- ! 5981 | [[Шахруза]] || 43 |- ! 5982 | [[Шолпанкул]] || 43 |- ! 5983 | [[Самалгул]] || 43 |- ! 5984 | [[Седа]] || 43 |- ! 5985 | [[Раткул]] || 43 |- ! 5986 | [[Сайранкул]] || 43 |- ! 5987 | [[Рамиза]] || 43 |- ! 5988 | [[Рискуль]] || 43 |- ! 5989 | [[Танагуль]] || 43 |- ! 5990 | [[Тойгүл]] || 43 |- ! 5991 | [[Торгин]] || 43 |- ! 5992 | [[Сафие]] || 43 |- ! 5993 | [[Рухая]] || 43 |- ! 5994 | [[Толеубике]] || 43 |- ! 5995 | [[Талмаш]] || 43 |- ! 5996 | [[Санимхан]] || 43 |- ! 5997 | [[Тойдық]] || 43 |- ! 5998 | [[Сапаш]] || 43 |- ! 5999 | [[Нарғиза]] || 43 |- ! 6000 | [[Нұрхан]] || 43 |- ! 6001 | [[Наргыз]] || 43 |- ! 6002 | [[Мируерт]] || 43 |- ! 6003 | [[Нурлыгаин]] || 43 |- ! 6004 | [[Менсұлу]] || 43 |- ! 6005 | [[Өркен]] || 43 |- ! 6006 | [[Кыдыркул]] || 43 |- ! 6007 | [[Майкамал]] || 43 |- ! 6008 | [[Курбан]] || 43 |- ! 6009 | [[Қазима]] || 43 |- ! 6010 | [[Мекен]] || 43 |- ! 6011 | [[Кунипа]] || 43 |- ! 6012 | [[Кульбаш]] || 43 |- ! 6013 | [[Кульсумхан]] || 43 |- ! 6014 | [[Кулбадан]] || 43 |- ! 6015 | [[Касия]] || 43 |- ! 6016 | [[Замзамгуль]] || 43 |- ! 6017 | [[Жанымкүл]] || 43 |- ! 6018 | [[Жарасхан]] || 43 |- ! 6019 | [[Канчай]] || 43 |- ! 6020 | [[Жанымгуль]] || 43 |- ! 6021 | [[Кеуерхан]] || 43 |- ! 6022 | [[Іңжу]] || 43 |- ! 6023 | [[Зергул]] || 43 |- ! 6024 | [[Кайнигуль]] || 43 |- ! 6025 | [[Избиби]] || 43 |- ! 6026 | [[Ерсінай]] || 43 |- ! 6027 | [[Жанаш]] || 43 |- ! 6028 | [[Ділнәр]] || 43 |- ! 6029 | [[Жаина]] || 43 |- ! 6030 | [[Енилик]] || 43 |- ! 6031 | [[Әлиман]] || 43 |- ! 6032 | [[Гулшар]] || 43 |- ! 6033 | [[Гульдарья]] || 43 |- ! 6034 | [[Гульсимхан]] || 43 |- ! 6035 | [[Гульсанам]] || 43 |- ! 6036 | [[Гулбарчин]] || 43 |- ! 6037 | [[Ауескул]] || 43 |- ! 6038 | [[Аяаулым]] || 43 |- ! 6039 | [[Бибегуль]] || 43 |- ! 6040 | [[Афуза]] || 43 |- ! 6041 | [[Балаим]] || 43 |- ! 6042 | [[Гулжамига]] || 43 |- ! 6043 | [[Бальзия]] || 43 |- ! 6044 | [[Балтакул]] || 43 |- ! 6045 | [[Аслым]] || 43 |- ! 6046 | [[Гулмирам]] || 43 |- ! 6047 | [[Айжамол]] || 43 |- ! 6048 | [[Ақелік]] || 43 |- ! 6049 | [[Ақиіс]] || 43 |- ! 6050 | [[Айкенай]] || 43 |- ! 6051 | [[Аделаида]] || 43 |- ! 6052 | [[Агзер]] || 43 |- ! 6053 | [[Айгера]] || 43 |- ! 6054 | [[Анэлия]] || 43 |- ! 6055 | [[Айжанкыз]] || 43 |- ! 6056 | [[Айымша]] || 43 |- ! 6057 | [[Акпеил]] || 43 |- ! 6058 | [[Турсынгайша]] || 42 |- ! 6059 | [[Төлеу]] || 42 |- ! 6060 | [[Тюльпан]] || 42 |- ! 6061 | [[Төлеухан]] || 42 |- ! 6062 | [[Шайжамал]] || 42 |- ! 6063 | [[Улдаркул]] || 42 |- ! 6064 | [[Ұлнара]] || 42 |- ! 6065 | [[Ханайым]] || 42 |- ! 6066 | [[Турдигул]] || 42 |- ! 6067 | [[Улдыгыз]] || 42 |- ! 6068 | [[Эсем]] || 42 |- ! 6069 | [[Тынышгул]] || 42 |- ! 6070 | [[Шыныгул]] || 42 |- ! 6071 | [[Тәжігүл]] || 42 |- ! 6072 | [[Сағдат]] || 42 |- ! 6073 | [[Сагынтай]] || 42 |- ! 6074 | [[Сатти]] || 42 |- ! 6075 | [[Сагина]] || 42 |- ! 6076 | [[Сахып]] || 42 |- ! 6077 | [[Сәруәр]] || 42 |- ! 6078 | [[Тлеукул]] || 42 |- ! 6079 | [[Салкын]] || 42 |- ! 6080 | [[Назикен]] || 42 |- ! 6081 | [[Назакат]] || 42 |- ! 6082 | [[Нұржібек]] || 42 |- ! 6083 | [[Нарша]] || 42 |- ! 6084 | [[Наушарбан]] || 42 |- ! 6085 | [[Миуагул]] || 42 |- ! 6086 | [[Нүргул]] || 42 |- ! 6087 | [[Нукен]] || 42 |- ! 6088 | [[Ниса]] || 42 |- ! 6089 | [[Күнімжан]] || 42 |- ! 6090 | [[Лияна]] || 42 |- ! 6091 | [[Кыдыркуль]] || 42 |- ! 6092 | [[Күнзира]] || 42 |- ! 6093 | [[Мадинаш]] || 42 |- ! 6094 | [[Лескүл]] || 42 |- ! 6095 | [[Кульчира]] || 42 |- ! 6096 | [[Кульбиби]] || 42 |- ! 6097 | [[Кульдариха]] || 42 |- ! 6098 | [[Кульжиган]] || 42 |- ! 6099 | [[Курмаш]] || 42 |- ! 6100 | [[Күмісжан]] || 42 |- ! 6101 | [[Луна]] || 42 |- ! 6102 | [[Казила]] || 42 |- ! 6103 | [[Киздигой]] || 42 |- ! 6104 | [[Зикен]] || 42 |- ! 6105 | [[Загиша]] || 42 |- ! 6106 | [[Кадича]] || 42 |- ! 6107 | [[Жаңылгүл]] || 42 |- ! 6108 | [[Журсун]] || 42 |- ! 6109 | [[Зергүл]] || 42 |- ! 6110 | [[Көгершін]] || 42 |- ! 6111 | [[Жанкумис]] || 42 |- ! 6112 | [[Әзия]] || 42 |- ! 6113 | [[Гульфайра]] || 42 |- ! 6114 | [[Гүлзәт]] || 42 |- ! 6115 | [[Дамижан]] || 42 |- ! 6116 | [[Жайык]] || 42 |- ! 6117 | [[Гулнәр]] || 42 |- ! 6118 | [[Гүлзахира]] || 42 |- ! 6119 | [[Гульханым]] || 42 |- ! 6120 | [[Гүлмән]] || 42 |- ! 6121 | [[Гулнәз]] || 42 |- ! 6122 | [[Дильдара]] || 42 |- ! 6123 | [[Жанилдик]] || 42 |- ! 6124 | [[Гулсулу]] || 42 |- ! 6125 | [[Бөбек]] || 42 |- ! 6126 | [[Гулзара]] || 42 |- ! 6127 | [[Гайнигуль]] || 42 |- ! 6128 | [[Аскен]] || 42 |- ! 6129 | [[Болдыгыз]] || 42 |- ! 6130 | [[Бибитай]] || 42 |- ! 6131 | [[Валида]] || 42 |- ! 6132 | [[Бишан]] || 42 |- ! 6133 | [[Атира]] || 42 |- ! 6134 | [[Аяра]] || 42 |- ! 6135 | [[Атлана]] || 42 |- ! 6136 | [[Гулмайрам]] || 42 |- ! 6137 | [[Алтыннур]] || 42 |- ! 6138 | [[Акжанай]] || 42 |- ! 6139 | [[Айжангул]] || 42 |- ! 6140 | [[Адасхан]] || 42 |- ! 6141 | [[Айсафия]] || 42 |- ! 6142 | [[Ажарлы]] || 42 |- ! 6143 | [[Акайна]] || 42 |- ! 6144 | [[Ағнұр]] || 42 |- ! 6145 | [[Айтолкин]] || 42 |- ! 6146 | [[Айсан]] || 42 |- ! 6147 | [[Акзираш]] || 42 |- ! 6148 | [[Айшаби]] || 42 |- ! 6149 | [[Алемгул]] || 42 |- ! 6150 | [[Улмикен]] || 41 |- ! 6151 | [[Туракан]] || 41 |- ! 6152 | [[Эсра]] || 41 |- ! 6153 | [[Ұрқия]] || 41 |- ! 6154 | [[Угилай]] || 41 |- ! 6155 | [[Туйгын]] || 41 |- ! 6156 | [[Тымар]] || 41 |- ! 6157 | [[Шоира]] || 41 |- ! 6158 | [[Узим]] || 41 |- ! 6159 | [[Факия]] || 41 |- ! 6160 | [[Чынар]] || 41 |- ! 6161 | [[Торша]] || 41 |- ! 6162 | [[Тилеулес]] || 41 |- ! 6163 | [[Разида]] || 41 |- ! 6164 | [[Тенгекуль]] || 41 |- ! 6165 | [[Токтагуль]] || 41 |- ! 6166 | [[Серикбала]] || 41 |- ! 6167 | [[Сұлуназ]] || 41 |- ! 6168 | [[Нурания]] || 41 |- ! 6169 | [[Назимхан]] || 41 |- ! 6170 | [[Оринкул]] || 41 |- ! 6171 | [[Мәриам]] || 41 |- ! 6172 | [[Назымжан]] || 41 |- ! 6173 | [[Минавар]] || 41 |- ! 6174 | [[Мұнтаз]] || 41 |- ! 6175 | [[Нұрлайым]] || 41 |- ! 6176 | [[Кумускуль]] || 41 |- ! 6177 | [[Максуда]] || 41 |- ! 6178 | [[Қалиман]] || 41 |- ! 6179 | [[Марат]] || 41 |- ! 6180 | [[Кунимкуль]] || 41 |- ! 6181 | [[Лалагуль]] || 41 |- ! 6182 | [[Кумысхан]] || 41 |- ! 6183 | [[Күляш]] || 41 |- ! 6184 | [[Қатипа]] || 41 |- ! 6185 | [[Кульжихан]] || 41 |- ! 6186 | [[Махлиё]] || 41 |- ! 6187 | [[Зейни]] || 41 |- ! 6188 | [[Каракозайым]] || 41 |- ! 6189 | [[Кайынжамал]] || 41 |- ! 6190 | [[Зива]] || 41 |- ! 6191 | [[Зәру]] || 41 |- ! 6192 | [[Зауза]] || 41 |- ! 6193 | [[Кайржан]] || 41 |- ! 6194 | [[Звира]] || 41 |- ! 6195 | [[Канаткуль]] || 41 |- ! 6196 | [[Кокаршин]] || 41 |- ! 6197 | [[Жонас]] || 41 |- ! 6198 | [[Жулдизай]] || 41 |- ! 6199 | [[Жанайкерім]] || 41 |- ! 6200 | [[Еркеқыз]] || 41 |- ! 6201 | [[Жаншат]] || 41 |- ! 6202 | [[Жамилә]] || 41 |- ! 6203 | [[Жайдаркуль]] || 41 |- ! 6204 | [[Дуйсенгул]] || 41 |- ! 6205 | [[Жайлаукуль]] || 41 |- ! 6206 | [[Әйгерим]] || 41 |- ! 6207 | [[Дариякул]] || 41 |- ! 6208 | [[Жанатгуль]] || 41 |- ! 6209 | [[Дамелхан]] || 41 |- ! 6210 | [[Гүлбақ]] || 41 |- ! 6211 | [[Гульмадина]] || 41 |- ! 6212 | [[Елеукен]] || 41 |- ! 6213 | [[Гулраушан]] || 41 |- ! 6214 | [[Гүлбағдат]] || 41 |- ! 6215 | [[Гүлзамира]] || 41 |- ! 6216 | [[Гүлхат]] || 41 |- ! 6217 | [[Дальмира]] || 41 |- ! 6218 | [[Гүларай]] || 41 |- ! 6219 | [[Жами]] || 41 |- ! 6220 | [[Гульмирам]] || 41 |- ! 6221 | [[Дәмина]] || 41 |- ! 6222 | [[Жамыш]] || 41 |- ! 6223 | [[Болдыхан]] || 41 |- ! 6224 | [[Гулденай]] || 41 |- ! 6225 | [[Ботогоз]] || 41 |- ! 6226 | [[Баян Сұлу]] || 41 |- ! 6227 | [[Бахтгуль]] || 41 |- ! 6228 | [[Бактжамал]] || 41 |- ! 6229 | [[Боташ]] || 41 |- ! 6230 | [[Балбөпе]] || 41 |- ! 6231 | [[Бакша]] || 41 |- ! 6232 | [[Бибі Фатима]] || 41 |- ! 6233 | [[Бакизат]] || 41 |- ! 6234 | [[Балзина]] || 41 |- ! 6235 | [[Бахытты]] || 41 |- ! 6236 | [[Богдат]] || 41 |- ! 6237 | [[Айасем]] || 41 |- ! 6238 | [[Айтчан]] || 41 |- ! 6239 | [[Айша Биби]] || 41 |- ! 6240 | [[Абзал]] || 41 |- ! 6241 | [[Аглен]] || 41 |- ! 6242 | [[Ақтолғай]] || 41 |- ! 6243 | [[Айтансык]] || 41 |- ! 6244 | [[Альмедина]] || 41 |- ! 6245 | [[Айторы]] || 41 |- ! 6246 | [[Айя-Сафия]] || 41 |- ! 6247 | [[Акмеир]] || 41 |- ! 6248 | [[Акзипа]] || 41 |- ! 6249 | [[Айджамал]] || 41 |- ! 6250 | [[Шахризода]] || 40 |- ! 6251 | [[Ұрхия]] || 40 |- ! 6252 | [[Ұлпанай]] || 40 |- ! 6253 | [[Шахина]] || 40 |- ! 6254 | [[Шахриза]] || 40 |- ! 6255 | [[Шагала]] || 40 |- ! 6256 | [[Үкіліай]] || 40 |- ! 6257 | [[Ұлбөбек]] || 40 |- ! 6258 | [[Эльфира]] || 40 |- ! 6259 | [[Тыныс]] || 40 |- ! 6260 | [[Эра]] || 40 |- ! 6261 | [[Эллада]] || 40 |- ! 6262 | [[Турсинкул]] || 40 |- ! 6263 | [[Ханшайм]] || 40 |- ! 6264 | [[Эльгиза]] || 40 |- ! 6265 | [[Шарван]] || 40 |- ! 6266 | [[Рабила]] || 40 |- ! 6267 | [[Ранайкуль]] || 40 |- ! 6268 | [[Серикжамал]] || 40 |- ! 6269 | [[Рамида]] || 40 |- ! 6270 | [[Тота]] || 40 |- ! 6271 | [[Равига]] || 40 |- ! 6272 | [[Сейлхан]] || 40 |- ! 6273 | [[Саттигул]] || 40 |- ! 6274 | [[Сағат]] || 40 |- ! 6275 | [[Тәтті]] || 40 |- ! 6276 | [[Самара]] || 40 |- ! 6277 | [[Тойындык]] || 40 |- ! 6278 | [[Суламита]] || 40 |- ! 6279 | [[Мишель]] || 40 |- ! 6280 | [[Миа]] || 40 |- ! 6281 | [[Нуриша]] || 40 |- ! 6282 | [[Нұрая]] || 40 |- ! 6283 | [[Несипгул]] || 40 |- ! 6284 | [[Нагиза]] || 40 |- ! 6285 | [[Нажиба]] || 40 |- ! 6286 | [[Мензада]] || 40 |- ! 6287 | [[Марджан]] || 40 |- ! 6288 | [[Кулдаш]] || 40 |- ! 6289 | [[Кулияш]] || 40 |- ! 6290 | [[Кулбаги]] || 40 |- ! 6291 | [[Мару]] || 40 |- ! 6292 | [[Кульшай]] || 40 |- ! 6293 | [[Маркаба]] || 40 |- ! 6294 | [[Лаян]] || 40 |- ! 6295 | [[Кунбала]] || 40 |- ! 6296 | [[Кулсинхан]] || 40 |- ! 6297 | [[Марияна]] || 40 |- ! 6298 | [[Қолғанат]] || 40 |- ! 6299 | [[Кульзипаш]] || 40 |- ! 6300 | [[Күлмира]] || 40 |- ! 6301 | [[Ләзина]] || 40 |- ! 6302 | [[Кульчара]] || 40 |- ! 6303 | [[Меизкуль]] || 40 |- ! 6304 | [[Кунайм]] || 40 |- ! 6305 | [[Қаным]] || 40 |- ! 6306 | [[Макила]] || 40 |- ! 6307 | [[Канифа]] || 40 |- ! 6308 | [[Камара]] || 40 |- ! 6309 | [[Катюша]] || 40 |- ! 6310 | [[Зибайда]] || 40 |- ! 6311 | [[Карлыкаш]] || 40 |- ! 6312 | [[Зуре]] || 40 |- ! 6313 | [[Каныш]] || 40 |- ! 6314 | [[Изат]] || 40 |- ! 6315 | [[Зеинеп]] || 40 |- ! 6316 | [[Загида]] || 40 |- ! 6317 | [[Кадира]] || 40 |- ! 6318 | [[Изет]] || 40 |- ! 6319 | [[Имана]] || 40 |- ! 6320 | [[Гулханым]] || 40 |- ! 6321 | [[Жайнаргүл]] || 40 |- ! 6322 | [[Гүлару]] || 40 |- ! 6323 | [[Жанилдык]] || 40 |- ! 6324 | [[Даметхан]] || 40 |- ! 6325 | [[Гулсауле]] || 40 |- ! 6326 | [[Гультай]] || 40 |- ! 6327 | [[Гульназат]] || 40 |- ! 6328 | [[Гулойим]] || 40 |- ! 6329 | [[Гулхат]] || 40 |- ! 6330 | [[Диллара]] || 40 |- ! 6331 | [[Гульбаян]] || 40 |- ! 6332 | [[Гульмайдан]] || 40 |- ! 6333 | [[Даркуль]] || 40 |- ! 6334 | [[Жанияш]] || 40 |- ! 6335 | [[Дарияна]] || 40 |- ! 6336 | [[Гульджамал]] || 40 |- ! 6337 | [[Гүлгина]] || 40 |- ! 6338 | [[Дане]] || 40 |- ! 6339 | [[Даметкан]] || 40 |- ! 6340 | [[Владлена]] || 40 |- ! 6341 | [[Гулмара]] || 40 |- ! 6342 | [[Гулида]] || 40 |- ! 6343 | [[Бейсенгул]] || 40 |- ! 6344 | [[Булжетпес]] || 40 |- ! 6345 | [[Бадигул]] || 40 |- ! 6346 | [[Гуласал]] || 40 |- ! 6347 | [[Балбөбек]] || 40 |- ! 6348 | [[Гулжиан]] || 40 |- ! 6349 | [[Бону]] || 40 |- ! 6350 | [[Багымкуль]] || 40 |- ! 6351 | [[Айзура]] || 40 |- ! 6352 | [[Адиса]] || 40 |- ! 6353 | [[Аружана]] || 40 |- ! 6354 | [[Алшакул]] || 40 |- ! 6355 | [[Асилкуль]] || 40 |- ! 6356 | [[Альсана]] || 40 |- ! 6357 | [[Айбеке]] || 40 |- ! 6358 | [[Адеме]] || 40 |- ! 6359 | [[Айслув]] || 40 |- ! 6360 | [[Анели]] || 40 |- ! 6361 | [[Асил]] || 40 |- ! 6362 | [[Аңса]] || 40 |- ! 6363 | [[Арзан]] || 40 |- ! 6364 | [[Айсұлтан]] || 40 |- ! 6365 | [[Умиткен]] || 39 |- ! 6366 | [[Эркиной]] || 39 |- ! 6367 | [[Турме]] || 39 |- ! 6368 | [[Ханслу]] || 39 |- ! 6369 | [[Шалхар]] || 39 |- ! 6370 | [[Үрзия]] || 39 |- ! 6371 | [[Улпат]] || 39 |- ! 6372 | [[Шакарбану]] || 39 |- ! 6373 | [[Улдахан]] || 39 |- ! 6374 | [[Ырысбала]] || 39 |- ! 6375 | [[Умсундык]] || 39 |- ! 6376 | [[Эленура]] || 39 |- ! 6377 | [[Үрбибі]] || 39 |- ! 6378 | [[Сән]] || 39 |- ! 6379 | [[Санжана]] || 39 |- ! 6380 | [[Рым]] || 39 |- ! 6381 | [[Саралтын]] || 39 |- ! 6382 | [[Райанна]] || 39 |- ! 6383 | [[Танаис]] || 39 |- ! 6384 | [[Санагуль]] || 39 |- ! 6385 | [[Тазегул]] || 39 |- ! 6386 | [[Сарсенкүл]] || 39 |- ! 6387 | [[Сайранкуль]] || 39 |- ! 6388 | [[Тлеубала]] || 39 |- ! 6389 | [[Рейхан]] || 39 |- ! 6390 | [[Серикуль]] || 39 |- ! 6391 | [[Сулукуль]] || 39 |- ! 6392 | [[Сайпжамал]] || 39 |- ! 6393 | [[Нюра]] || 39 |- ! 6394 | [[Нурлыкуль]] || 39 |- ! 6395 | [[Орымбасар]] || 39 |- ! 6396 | [[Мнуара]] || 39 |- ! 6397 | [[Нұршашқан]] || 39 |- ! 6398 | [[Нурбиба]] || 39 |- ! 6399 | [[Падиша]] || 39 |- ! 6400 | [[Нуриман]] || 39 |- ! 6401 | [[Күлбала]] || 39 |- ! 6402 | [[Күлжамила]] || 39 |- ! 6403 | [[Лазым]] || 39 |- ! 6404 | [[Күлбибі]] || 39 |- ! 6405 | [[Мамыркул]] || 39 |- ! 6406 | [[Кұндыз]] || 39 |- ! 6407 | [[Кульзифа]] || 39 |- ! 6408 | [[Меирамгуль]] || 39 |- ! 6409 | [[Кунсулыу]] || 39 |- ! 6410 | [[Мейрамкан]] || 39 |- ! 6411 | [[Кулбайра]] || 39 |- ! 6412 | [[Кульшим]] || 39 |- ! 6413 | [[Күлшара]] || 39 |- ! 6414 | [[Кулжайна]] || 39 |- ! 6415 | [[Замзегул]] || 39 |- ! 6416 | [[Калдыкиз]] || 39 |- ! 6417 | [[Кауа]] || 39 |- ! 6418 | [[Зарлык]] || 39 |- ! 6419 | [[Камиза]] || 39 |- ! 6420 | [[Зурия]] || 39 |- ! 6421 | [[Жаңагул]] || 39 |- ! 6422 | [[Жауһазын]] || 39 |- ! 6423 | [[Зереш]] || 39 |- ! 6424 | [[Замзакул]] || 39 |- ! 6425 | [[Калыгыз]] || 39 |- ! 6426 | [[Инзара]] || 39 |- ! 6427 | [[Канаткул]] || 39 |- ! 6428 | [[Ирискул]] || 39 |- ! 6429 | [[Канжан]] || 39 |- ! 6430 | [[Жемискуль]] || 39 |- ! 6431 | [[Каншаем]] || 39 |- ! 6432 | [[Замзат]] || 39 |- ! 6433 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 6434 | [[Калдикуль]] || 39 |- ! 6435 | [[Зерегул]] || 39 |- ! 6436 | [[Даулетбике]] || 39 |- ! 6437 | [[Гүлизат]] || 39 |- ! 6438 | [[Гүлиза]] || 39 |- ! 6439 | [[Джанил]] || 39 |- ! 6440 | [[Гүлжәзира]] || 39 |- ! 6441 | [[Гүлдара]] || 39 |- ! 6442 | [[Жазель]] || 39 |- ! 6443 | [[Гулнапис]] || 39 |- ! 6444 | [[Гульфиза]] || 39 |- ! 6445 | [[Есенай]] || 39 |- ! 6446 | [[Гульмайраш]] || 39 |- ! 6447 | [[Гүлдариха]] || 39 |- ! 6448 | [[Бахытханым]] || 39 |- ! 6449 | [[Бибизат]] || 39 |- ! 6450 | [[Баян-Сұлу]] || 39 |- ! 6451 | [[Балгин]] || 39 |- ! 6452 | [[Атыркул]] || 39 |- ! 6453 | [[Баршакул]] || 39 |- ! 6454 | [[Ботагуль]] || 39 |- ! 6455 | [[Бәтес]] || 39 |- ! 6456 | [[Бибаим]] || 39 |- ! 6457 | [[Багдакуль]] || 39 |- ! 6458 | [[Ахнур]] || 39 |- ! 6459 | [[Аширгул]] || 39 |- ! 6460 | [[Бальнур]] || 39 |- ! 6461 | [[Бикуль]] || 39 |- ! 6462 | [[Аймина]] || 39 |- ! 6463 | [[Асенат]] || 39 |- ! 6464 | [[Аделин]] || 39 |- ! 6465 | [[Айина]] || 39 |- ! 6466 | [[Азатхан]] || 39 |- ! 6467 | [[Анархал]] || 39 |- ! 6468 | [[Айтолды]] || 39 |- ! 6469 | [[Айтолы]] || 39 |- ! 6470 | [[Асира]] || 39 |- ! 6471 | [[Ақайым]] || 39 |- ! 6472 | [[Шаргия]] || 38 |- ! 6473 | [[Шадияна]] || 38 |- ! 6474 | [[Шарида]] || 38 |- ! 6475 | [[Элима]] || 38 |- ! 6476 | [[Турумтай]] || 38 |- ! 6477 | [[Шаһназ]] || 38 |- ! 6478 | [[Хурлиман]] || 38 |- ! 6479 | [[Ұлдархан]] || 38 |- ! 6480 | [[Умсинай]] || 38 |- ! 6481 | [[Серафима]] || 38 |- ! 6482 | [[Тажен]] || 38 |- ! 6483 | [[Тогыжан]] || 38 |- ! 6484 | [[Севгина]] || 38 |- ! 6485 | [[Собира]] || 38 |- ! 6486 | [[Санду]] || 38 |- ! 6487 | [[Рымкен]] || 38 |- ! 6488 | [[Рузалия]] || 38 |- ! 6489 | [[Таңшуақ]] || 38 |- ! 6490 | [[Салина]] || 38 |- ! 6491 | [[Татыгуль]] || 38 |- ! 6492 | [[Сиякул]] || 38 |- ! 6493 | [[Сафинур]] || 38 |- ! 6494 | [[Тәрбие]] || 38 |- ! 6495 | [[Минира]] || 38 |- ! 6496 | [[Мончак]] || 38 |- ! 6497 | [[Нагрипа]] || 38 |- ! 6498 | [[Нурзифа]] || 38 |- ! 6499 | [[Ораза]] || 38 |- ! 6500 | [[Нүрипа]] || 38 |- ! 6501 | [[Мирдана]] || 38 |- ! 6502 | [[Нурима]] || 38 |- ! 6503 | [[Мамыркуль]] || 38 |- ! 6504 | [[Кумисгул]] || 38 |- ! 6505 | [[Күләйім]] || 38 |- ! 6506 | [[Куанышгуль]] || 38 |- ! 6507 | [[Кулейхан]] || 38 |- ! 6508 | [[Күлзат]] || 38 |- ! 6509 | [[Куттыгул]] || 38 |- ! 6510 | [[Қазина]] || 38 |- ! 6511 | [[Кульзаги]] || 38 |- ! 6512 | [[Күнімхан]] || 38 |- ! 6513 | [[Лайли]] || 38 |- ! 6514 | [[Майракуль]] || 38 |- ! 6515 | [[Кымбаткул]] || 38 |- ! 6516 | [[Заги]] || 38 |- ! 6517 | [[Камилям]] || 38 |- ! 6518 | [[Завира]] || 38 |- ! 6519 | [[Жумабиби]] || 38 |- ! 6520 | [[Зұлфия]] || 38 |- ! 6521 | [[Женя]] || 38 |- ! 6522 | [[Зига]] || 38 |- ! 6523 | [[Зулиха]] || 38 |- ! 6524 | [[Жаңылқан]] || 38 |- ! 6525 | [[Данабике]] || 38 |- ! 6526 | [[Диларом]] || 38 |- ! 6527 | [[Ергүл]] || 38 |- ! 6528 | [[Гүлжүзім]] || 38 |- ! 6529 | [[Дәрігүл]] || 38 |- ! 6530 | [[Гульжакан]] || 38 |- ! 6531 | [[Әдиля]] || 38 |- ! 6532 | [[Гулшахра]] || 38 |- ! 6533 | [[Дареже]] || 38 |- ! 6534 | [[Гүлмариям]] || 38 |- ! 6535 | [[Гульбайрам]] || 38 |- ! 6536 | [[Гульдерайым]] || 38 |- ! 6537 | [[Гульниза]] || 38 |- ! 6538 | [[Бақытқан]] || 38 |- ! 6539 | [[Гулжавхар]] || 38 |- ! 6540 | [[Бике]] || 38 |- ! 6541 | [[Бибі-Фатима]] || 38 |- ! 6542 | [[Ақжанай]] || 38 |- ! 6543 | [[Аккиз]] || 38 |- ! 6544 | [[Адалат]] || 38 |- ! 6545 | [[Айжүз]] || 38 |- ! 6546 | [[Айшан]] || 38 |- ! 6547 | [[Акманет]] || 38 |- ! 6548 | [[Акдарига]] || 38 |- ! 6549 | [[Амили]] || 38 |- ! 6550 | [[Айбатша]] || 38 |- ! 6551 | [[Айтумар]] || 38 |- ! 6552 | [[Анеш]] || 38 |- ! 6553 | [[Аинагул]] || 38 |- ! 6554 | [[Акмейр]] || 38 |- ! 6555 | [[Азиада]] || 38 |- ! 6556 | [[Асена]] || 38 |- ! 6557 | [[Ақжұлдыз]] || 38 |- ! 6558 | [[Ақпатша]] || 38 |- ! 6559 | [[Айжахан]] || 38 |- ! 6560 | [[Ардагүл]] || 38 |- ! 6561 | [[Эльвера]] || 37 |- ! 6562 | [[Умутхан]] || 37 |- ! 6563 | [[Улбану]] || 37 |- ! 6564 | [[Хурсанай]] || 37 |- ! 6565 | [[Турды]] || 37 |- ! 6566 | [[Урлихан]] || 37 |- ! 6567 | [[Юлдузой]] || 37 |- ! 6568 | [[Улджан]] || 37 |- ! 6569 | [[Урюк]] || 37 |- ! 6570 | [[Сәлия]] || 37 |- ! 6571 | [[Равия]] || 37 |- ! 6572 | [[Санжар]] || 37 |- ! 6573 | [[Саялым]] || 37 |- ! 6574 | [[Раийана]] || 37 |- ! 6575 | [[Рскуль]] || 37 |- ! 6576 | [[Ташбиби]] || 37 |- ! 6577 | [[Сагаткан]] || 37 |- ! 6578 | [[Таңгүл]] || 37 |- ! 6579 | [[Рустина]] || 37 |- ! 6580 | [[Ракиля]] || 37 |- ! 6581 | [[Раксана]] || 37 |- ! 6582 | [[Толеубала]] || 37 |- ! 6583 | [[Талжібек]] || 37 |- ! 6584 | [[Рахыш]] || 37 |- ! 6585 | [[Саткуль]] || 37 |- ! 6586 | [[Нұрмина]] || 37 |- ! 6587 | [[Мырзабике]] || 37 |- ! 6588 | [[Меруетхан]] || 37 |- ! 6589 | [[Нуркыз]] || 37 |- ! 6590 | [[Назимкул]] || 37 |- ! 6591 | [[Насипханым]] || 37 |- ! 6592 | [[Нұрфатима]] || 37 |- ! 6593 | [[Никара]] || 37 |- ! 6594 | [[Нысанкул]] || 37 |- ! 6595 | [[Нұрислам]] || 37 |- ! 6596 | [[Молдр]] || 37 |- ! 6597 | [[Нұрқыз]] || 37 |- ! 6598 | [[Найрият]] || 37 |- ! 6599 | [[Нилюфар]] || 37 |- ! 6600 | [[Нуржемал]] || 37 |- ! 6601 | [[Кулим]] || 37 |- ! 6602 | [[Махмуда]] || 37 |- ! 6603 | [[Мафуза]] || 37 |- ! 6604 | [[Кульзейнет]] || 37 |- ! 6605 | [[Кулбакира]] || 37 |- ! 6606 | [[Куляндан]] || 37 |- ! 6607 | [[Мадияна]] || 37 |- ! 6608 | [[Мания]] || 37 |- ! 6609 | [[Құрмет]] || 37 |- ! 6610 | [[Қалбике]] || 37 |- ! 6611 | [[Махпуза]] || 37 |- ! 6612 | [[Кулашхан]] || 37 |- ! 6613 | [[Мейірлен]] || 37 |- ! 6614 | [[Күлан]] || 37 |- ! 6615 | [[Кулпатша]] || 37 |- ! 6616 | [[Кульпат]] || 37 |- ! 6617 | [[Каирбану]] || 37 |- ! 6618 | [[Зеберкуль]] || 37 |- ! 6619 | [[Замзия]] || 37 |- ! 6620 | [[Карлыгач]] || 37 |- ! 6621 | [[Кляш]] || 37 |- ! 6622 | [[Гүлжібек]] || 37 |- ! 6623 | [[Данай]] || 37 |- ! 6624 | [[Дильдана]] || 37 |- ! 6625 | [[Дильнора]] || 37 |- ! 6626 | [[Динакул]] || 37 |- ! 6627 | [[Гульжибек]] || 37 |- ! 6628 | [[Дилдара]] || 37 |- ! 6629 | [[Гулсын]] || 37 |- ! 6630 | [[Жанбопе]] || 37 |- ! 6631 | [[Гульнапис]] || 37 |- ! 6632 | [[Жаналдык]] || 37 |- ! 6633 | [[Гульм]] || 37 |- ! 6634 | [[Ділнара]] || 37 |- ! 6635 | [[Дилнур]] || 37 |- ! 6636 | [[Әйткүл]] || 37 |- ! 6637 | [[Гүли]] || 37 |- ! 6638 | [[Гүлдәрия]] || 37 |- ! 6639 | [[Дилрабо]] || 37 |- ! 6640 | [[Джулдыз]] || 37 |- ! 6641 | [[Ергуль]] || 37 |- ! 6642 | [[Гулнор]] || 37 |- ! 6643 | [[Бағымша]] || 37 |- ! 6644 | [[Балторе]] || 37 |- ! 6645 | [[Базарай]] || 37 |- ! 6646 | [[Бахтикул]] || 37 |- ! 6647 | [[Бактыхан]] || 37 |- ! 6648 | [[Газима]] || 37 |- ! 6649 | [[Асылбике]] || 37 |- ! 6650 | [[Берикбала]] || 37 |- ! 6651 | [[Гулби]] || 37 |- ! 6652 | [[Гулмейрам]] || 37 |- ! 6653 | [[Гузалия]] || 37 |- ! 6654 | [[Баккайша]] || 37 |- ! 6655 | [[Балакул]] || 37 |- ! 6656 | [[Гулмираш]] || 37 |- ! 6657 | [[Багымкул]] || 37 |- ! 6658 | [[Бахтыжамал]] || 37 |- ! 6659 | [[Балагул]] || 37 |- ! 6660 | [[Багаш]] || 37 |- ! 6661 | [[Бегім-Ай]] || 37 |- ! 6662 | [[Васила]] || 37 |- ! 6663 | [[Гаухарай]] || 37 |- ! 6664 | [[Аксунгул]] || 37 |- ! 6665 | [[Алмат]] || 37 |- ! 6666 | [[Ақнұрай]] || 37 |- ! 6667 | [[Арайша]] || 37 |- ! 6668 | [[Айгенже]] || 37 |- ! 6669 | [[Амали]] || 37 |- ! 6670 | [[Айған]] || 37 |- ! 6671 | [[Ақкәусар]] || 37 |- ! 6672 | [[Айкан]] || 37 |- ! 6673 | [[Арнур]] || 37 |- ! 6674 | [[Аккуриш]] || 37 |- ! 6675 | [[Анура]] || 37 |- ! 6676 | [[Ақнәр]] || 37 |- ! 6677 | [[Аймаржан]] || 37 |- ! 6678 | [[Айтханым]] || 37 |- ! 6679 | [[Асипа]] || 37 |- ! 6680 | [[Ақмира]] || 37 |- ! 6681 | [[Айымкөз]] || 37 |- ! 6682 | [[Шаттыгул]] || 36 |- ! 6683 | [[Шұғұла]] || 36 |- ! 6684 | [[Тургай]] || 36 |- ! 6685 | [[Шамшакуль]] || 36 |- ! 6686 | [[Улбола]] || 36 |- ! 6687 | [[Укужан]] || 36 |- ! 6688 | [[Ынтымақ]] || 36 |- ! 6689 | [[Турсиной]] || 36 |- ! 6690 | [[Шырайкуль]] || 36 |- ! 6691 | [[Турсынбала]] || 36 |- ! 6692 | [[Халимат]] || 36 |- ! 6693 | [[Таиса]] || 36 |- ! 6694 | [[Рану]] || 36 |- ! 6695 | [[Токбала]] || 36 |- ! 6696 | [[Рыскелды]] || 36 |- ! 6697 | [[Рабиям]] || 36 |- ! 6698 | [[Сайрамкуль]] || 36 |- ! 6699 | [[Темиркуль]] || 36 |- ! 6700 | [[Сандыгул]] || 36 |- ! 6701 | [[Салауат]] || 36 |- ! 6702 | [[Минайм]] || 36 |- ! 6703 | [[Олимпиада]] || 36 |- ! 6704 | [[Несипели]] || 36 |- ! 6705 | [[Нүрзия]] || 36 |- ! 6706 | [[Оразайым]] || 36 |- ! 6707 | [[Нәргүл]] || 36 |- ! 6708 | [[Нурлаим]] || 36 |- ! 6709 | [[Мухайё]] || 36 |- ! 6710 | [[Наскен]] || 36 |- ! 6711 | [[Назкерім]] || 36 |- ! 6712 | [[Наурыз]] || 36 |- ! 6713 | [[Нишангул]] || 36 |- ! 6714 | [[Оралжан]] || 36 |- ! 6715 | [[Мәдениет]] || 36 |- ! 6716 | [[Орынкыз]] || 36 |- ! 6717 | [[Палина]] || 36 |- ! 6718 | [[Пазила]] || 36 |- ! 6719 | [[Мирхан]] || 36 |- ! 6720 | [[Назжан]] || 36 |- ! 6721 | [[Нурджемал]] || 36 |- ! 6722 | [[Культан]] || 36 |- ! 6723 | [[Магрупа]] || 36 |- ! 6724 | [[Күлзейнет]] || 36 |- ! 6725 | [[Макфуза]] || 36 |- ! 6726 | [[Мадинат]] || 36 |- ! 6727 | [[Кусный]] || 36 |- ! 6728 | [[Ләзәт]] || 36 |- ! 6729 | [[Кульмайрам]] || 36 |- ! 6730 | [[Мавжуда]] || 36 |- ! 6731 | [[Кумисгуль]] || 36 |- ! 6732 | [[Мадинабану]] || 36 |- ! 6733 | [[Күлайна]] || 36 |- ! 6734 | [[Меизкул]] || 36 |- ! 6735 | [[Лобар]] || 36 |- ! 6736 | [[Кулила]] || 36 |- ! 6737 | [[Мариза]] || 36 |- ! 6738 | [[Кулажар]] || 36 |- ! 6739 | [[Кулиш]] || 36 |- ! 6740 | [[Қундызай]] || 36 |- ! 6741 | [[Камажан]] || 36 |- ! 6742 | [[Ибагүл]] || 36 |- ! 6743 | [[Загия]] || 36 |- ! 6744 | [[Жолдыкыз]] || 36 |- ! 6745 | [[Калы]] || 36 |- ! 6746 | [[Каншагуль]] || 36 |- ! 6747 | [[Кайнель]] || 36 |- ! 6748 | [[Жузимкуль]] || 36 |- ! 6749 | [[Жылдыз]] || 36 |- ! 6750 | [[Жарас]] || 36 |- ! 6751 | [[Жаркиной]] || 36 |- ! 6752 | [[Кайныкеш]] || 36 |- ! 6753 | [[Зеннат]] || 36 |- ! 6754 | [[Дилнора]] || 36 |- ! 6755 | [[Жанназ]] || 36 |- ! 6756 | [[Гюнель]] || 36 |- ! 6757 | [[Әуес]] || 36 |- ! 6758 | [[Гүлзейнет]] || 36 |- ! 6759 | [[Дарын]] || 36 |- ! 6760 | [[Гюзяль]] || 36 |- ! 6761 | [[Дәнел]] || 36 |- ! 6762 | [[Жанзада]] || 36 |- ! 6763 | [[Гулсагат]] || 36 |- ! 6764 | [[Дамиткен]] || 36 |- ! 6765 | [[Гульнархан]] || 36 |- ! 6766 | [[Балару]] || 36 |- ! 6767 | [[Гулаиым]] || 36 |- ! 6768 | [[Аша]] || 36 |- ! 6769 | [[Бакыш]] || 36 |- ! 6770 | [[Гулизар]] || 36 |- ! 6771 | [[Бикан]] || 36 |- ! 6772 | [[Бағира]] || 36 |- ! 6773 | [[Булбулкан]] || 36 |- ! 6774 | [[Гулзайнат]] || 36 |- ! 6775 | [[Батигуль]] || 36 |- ! 6776 | [[Базира]] || 36 |- ! 6777 | [[Гибадат]] || 36 |- ! 6778 | [[Бакыттыгуль]] || 36 |- ! 6779 | [[Бахытканым]] || 36 |- ! 6780 | [[Бимаржан]] || 36 |- ! 6781 | [[Биназ]] || 36 |- ! 6782 | [[Адилина]] || 36 |- ! 6783 | [[Ажаркан]] || 36 |- ! 6784 | [[Айчурек]] || 36 |- ! 6785 | [[Ақылжан]] || 36 |- ! 6786 | [[Айнам]] || 36 |- ! 6787 | [[Ансат]] || 36 |- ! 6788 | [[Аманслу]] || 36 |- ! 6789 | [[Акык]] || 36 |- ! 6790 | [[Айшырақ]] || 36 |- ! 6791 | [[Аинура]] || 36 |- ! 6792 | [[Актуре]] || 36 |- ! 6793 | [[Аклес]] || 36 |- ! 6794 | [[Тузел]] || 35 |- ! 6795 | [[Фазилат]] || 35 |- ! 6796 | [[Ұлдықыз]] || 35 |- ! 6797 | [[Шахиризада]] || 35 |- ! 6798 | [[Шамкен]] || 35 |- ! 6799 | [[Хализа]] || 35 |- ! 6800 | [[Халжан]] || 35 |- ! 6801 | [[Умсундук]] || 35 |- ! 6802 | [[Улбика]] || 35 |- ! 6803 | [[Шалқыма]] || 35 |- ! 6804 | [[Ясемин]] || 35 |- ! 6805 | [[Ұлғаным]] || 35 |- ! 6806 | [[Тынышкүл]] || 35 |- ! 6807 | [[Тамиля]] || 35 |- ! 6808 | [[Сайлаш]] || 35 |- ! 6809 | [[Рымкан]] || 35 |- ! 6810 | [[Розана]] || 35 |- ! 6811 | [[Рухан]] || 35 |- ! 6812 | [[Тохтагуль]] || 35 |- ! 6813 | [[Тишжан]] || 35 |- ! 6814 | [[Сейсенкүл]] || 35 |- ! 6815 | [[Раияна]] || 35 |- ! 6816 | [[Санеш]] || 35 |- ! 6817 | [[Оринкуль]] || 35 |- ! 6818 | [[Наркез]] || 35 |- ! 6819 | [[Накыш]] || 35 |- ! 6820 | [[Нурлыкул]] || 35 |- ! 6821 | [[Оралгуль]] || 35 |- ! 6822 | [[Назнұр]] || 35 |- ! 6823 | [[Панаркуль]] || 35 |- ! 6824 | [[Нурсұлу]] || 35 |- ! 6825 | [[Несібе]] || 35 |- ! 6826 | [[Менди]] || 35 |- ! 6827 | [[Нурзина]] || 35 |- ! 6828 | [[Нұрби]] || 35 |- ! 6829 | [[Назен]] || 35 |- ! 6830 | [[Миуаш]] || 35 |- ! 6831 | [[Миршат]] || 35 |- ! 6832 | [[Пистекуль]] || 35 |- ! 6833 | [[Нулифар]] || 35 |- ! 6834 | [[Пәтігүл]] || 35 |- ! 6835 | [[Лес]] || 35 |- ! 6836 | [[Кульзакира]] || 35 |- ! 6837 | [[Майна]] || 35 |- ! 6838 | [[Кулшарат]] || 35 |- ! 6839 | [[Мактай]] || 35 |- ! 6840 | [[Куляшхан]] || 35 |- ! 6841 | [[Кульзираш]] || 35 |- ! 6842 | [[Марика]] || 35 |- ! 6843 | [[Куним]] || 35 |- ! 6844 | [[Кулшахан]] || 35 |- ! 6845 | [[Манига]] || 35 |- ! 6846 | [[Кульбахира]] || 35 |- ! 6847 | [[Кульжауар]] || 35 |- ! 6848 | [[Зерделім]] || 35 |- ! 6849 | [[Кеукер]] || 35 |- ! 6850 | [[Кенішкүл]] || 35 |- ! 6851 | [[Каламкуль]] || 35 |- ! 6852 | [[Ида]] || 35 |- ! 6853 | [[Камалкан]] || 35 |- ! 6854 | [[Имона]] || 35 |- ! 6855 | [[Зеріп]] || 35 |- ! 6856 | [[Жемискул]] || 35 |- ! 6857 | [[Карлага]] || 35 |- ! 6858 | [[Зәулім]] || 35 |- ! 6859 | [[Кайния]] || 35 |- ! 6860 | [[Илимхан]] || 35 |- ! 6861 | [[Зерда]] || 35 |- ! 6862 | [[Жаркынгул]] || 35 |- ! 6863 | [[Жанымгүл]] || 35 |- ! 6864 | [[Дильдакуль]] || 35 |- ! 6865 | [[Дамела]] || 35 |- ! 6866 | [[Гульим]] || 35 |- ! 6867 | [[Гүлденай]] || 35 |- ! 6868 | [[Гулшахира]] || 35 |- ! 6869 | [[Жанима]] || 35 |- ! 6870 | [[Гулшаш]] || 35 |- ! 6871 | [[Дариана]] || 35 |- ! 6872 | [[Әспет]] || 35 |- ! 6873 | [[Гулнарай]] || 35 |- ! 6874 | [[Гүлнәра]] || 35 |- ! 6875 | [[Гүлбаушан]] || 35 |- ! 6876 | [[Гулназим]] || 35 |- ! 6877 | [[Бубухан]] || 35 |- ! 6878 | [[Гулбадам]] || 35 |- ! 6879 | [[Бактлы]] || 35 |- ! 6880 | [[Гауhар]] || 35 |- ! 6881 | [[Бейкут]] || 35 |- ! 6882 | [[Гулерке]] || 35 |- ! 6883 | [[Биязы]] || 35 |- ! 6884 | [[Гулназат]] || 35 |- ! 6885 | [[Бағымжан]] || 35 |- ! 6886 | [[Гулжаина]] || 35 |- ! 6887 | [[Бакытбала]] || 35 |- ! 6888 | [[Генжегул]] || 35 |- ! 6889 | [[Багида]] || 35 |- ! 6890 | [[Аязкуль]] || 35 |- ! 6891 | [[Багтыгуль]] || 35 |- ! 6892 | [[Балакуль]] || 35 |- ! 6893 | [[Бибатба]] || 35 |- ! 6894 | [[Актота]] || 35 |- ! 6895 | [[Альнара]] || 35 |- ! 6896 | [[Айбиге]] || 35 |- ! 6897 | [[Айткен]] || 35 |- ! 6898 | [[Ақзияш]] || 35 |- ! 6899 | [[Акжума]] || 35 |- ! 6900 | [[Альфинура]] || 35 |- ! 6901 | [[Агилгек]] || 35 |- ! 6902 | [[Ақшархат]] || 35 |- ! 6903 | [[Улбопе]] || 34 |- ! 6904 | [[Юлдузхан]] || 34 |- ! 6905 | [[Туран]] || 34 |- ! 6906 | [[Умснай]] || 34 |- ! 6907 | [[Умытай]] || 34 |- ! 6908 | [[Тунык]] || 34 |- ! 6909 | [[Фазиля]] || 34 |- ! 6910 | [[Улбобек]] || 34 |- ! 6911 | [[Шохиста]] || 34 |- ! 6912 | [[Уртай]] || 34 |- ! 6913 | [[Үржан]] || 34 |- ! 6914 | [[Уринша]] || 34 |- ! 6915 | [[Юля]] || 34 |- ! 6916 | [[Ульбике]] || 34 |- ! 6917 | [[Урзипа]] || 34 |- ! 6918 | [[Үмітқан]] || 34 |- ! 6919 | [[Шынарым]] || 34 |- ! 6920 | [[Тлекше]] || 34 |- ! 6921 | [[Таңдана]] || 34 |- ! 6922 | [[Тайжан]] || 34 |- ! 6923 | [[Рыстыгул]] || 34 |- ! 6924 | [[Сагынгуль]] || 34 |- ! 6925 | [[Рабиябегім]] || 34 |- ! 6926 | [[Раиза]] || 34 |- ! 6927 | [[Сабыркул]] || 34 |- ! 6928 | [[Сагинай]] || 34 |- ! 6929 | [[Сәттігүл]] || 34 |- ! 6930 | [[Таңжарық]] || 34 |- ! 6931 | [[Сақып]] || 34 |- ! 6932 | [[Сарыалтын]] || 34 |- ! 6933 | [[Сулукул]] || 34 |- ! 6934 | [[Разига]] || 34 |- ! 6935 | [[Сыргагул]] || 34 |- ! 6936 | [[Толкунай]] || 34 |- ! 6937 | [[Пардагул]] || 34 |- ! 6938 | [[Нуркен]] || 34 |- ! 6939 | [[Наги]] || 34 |- ! 6940 | [[Ойзода]] || 34 |- ! 6941 | [[Панаркул]] || 34 |- ! 6942 | [[Нурлыгыз]] || 34 |- ! 6943 | [[Муяссар]] || 34 |- ! 6944 | [[Нургайни]] || 34 |- ! 6945 | [[Мульдер]] || 34 |- ! 6946 | [[Нурзинат]] || 34 |- ! 6947 | [[Назкул]] || 34 |- ! 6948 | [[Нұрхадиша]] || 34 |- ! 6949 | [[Нэлля]] || 34 |- ! 6950 | [[Нұршайым]] || 34 |- ! 6951 | [[Нургулсим]] || 34 |- ! 6952 | [[Мирзагул]] || 34 |- ! 6953 | [[Кулсум]] || 34 |- ! 6954 | [[Кумисбала]] || 34 |- ! 6955 | [[Мапура]] || 34 |- ! 6956 | [[Кульпараш]] || 34 |- ! 6957 | [[Кулсия]] || 34 |- ! 6958 | [[Ляян]] || 34 |- ! 6959 | [[Кульсым]] || 34 |- ! 6960 | [[Кульбархан]] || 34 |- ! 6961 | [[Марйам]] || 34 |- ! 6962 | [[Магинур]] || 34 |- ! 6963 | [[Майшекер]] || 34 |- ! 6964 | [[Мадинабону]] || 34 |- ! 6965 | [[Кульшан]] || 34 |- ! 6966 | [[Линура]] || 34 |- ! 6967 | [[Ирискуль]] || 34 |- ! 6968 | [[Кенжесулу]] || 34 |- ! 6969 | [[Іңқәр]] || 34 |- ! 6970 | [[Каман]] || 34 |- ! 6971 | [[Задагуль]] || 34 |- ! 6972 | [[Карачаш]] || 34 |- ! 6973 | [[Заурегуль]] || 34 |- ! 6974 | [[Заурекул]] || 34 |- ! 6975 | [[Зилайха]] || 34 |- ! 6976 | [[Камбат]] || 34 |- ! 6977 | [[Жемисгул]] || 34 |- ! 6978 | [[Камен]] || 34 |- ! 6979 | [[Калзия]] || 34 |- ! 6980 | [[Жұмағыз]] || 34 |- ! 6981 | [[Кигаш]] || 34 |- ! 6982 | [[Жәйнагүл]] || 34 |- ! 6983 | [[Калыкул]] || 34 |- ! 6984 | [[Казнагуль]] || 34 |- ! 6985 | [[Забила]] || 34 |- ! 6986 | [[Кенжеайым]] || 34 |- ! 6987 | [[Кенжегыз]] || 34 |- ! 6988 | [[Иля]] || 34 |- ! 6989 | [[Жазгул]] || 34 |- ! 6990 | [[Гулянда]] || 34 |- ! 6991 | [[Гуляйым]] || 34 |- ! 6992 | [[Гүлфира]] || 34 |- ! 6993 | [[Гүлзара]] || 34 |- ! 6994 | [[Ёлка]] || 34 |- ! 6995 | [[Гүлшаһар]] || 34 |- ! 6996 | [[Гуляйша]] || 34 |- ! 6997 | [[Жаклин]] || 34 |- ! 6998 | [[Гульпаш]] || 34 |- ! 6999 | [[Гүлсайра]] || 34 |- ! 7000 | [[Әлиша]] || 34 |- ! 7001 | [[Еркенай]] || 34 |- ! 7002 | [[Дидарай]] || 34 |- ! 7003 | [[Гүлфат]] || 34 |- ! 7004 | [[Жайсанкүл]] || 34 |- ! 7005 | [[Елеусыз]] || 34 |- ! 7006 | [[Даниля]] || 34 |- ! 7007 | [[Гулмайда]] || 34 |- ! 7008 | [[Гулжибек]] || 34 |- ! 7009 | [[Балыш]] || 34 |- ! 7010 | [[Бакыттыгул]] || 34 |- ! 7011 | [[Бактыкыз]] || 34 |- ! 7012 | [[Баянкүл]] || 34 |- ! 7013 | [[Ғафура]] || 34 |- ! 7014 | [[Бегім Сұлу]] || 34 |- ! 7015 | [[Бархат]] || 34 |- ! 7016 | [[Бейсенгүл]] || 34 |- ! 7017 | [[Батис]] || 34 |- ! 7018 | [[Бибиасия]] || 34 |- ! 7019 | [[Багираш]] || 34 |- ! 7020 | [[Биржан]] || 34 |- ! 7021 | [[Бахтжан]] || 34 |- ! 7022 | [[Бубира]] || 34 |- ! 7023 | [[Акбикеш]] || 34 |- ! 7024 | [[Адолат]] || 34 |- ! 7025 | [[Ақүміт]] || 34 |- ! 7026 | [[Азида]] || 34 |- ! 7027 | [[Алша]] || 34 |- ! 7028 | [[Айганим]] || 34 |- ! 7029 | [[Акберен]] || 34 |- ! 7030 | [[Аинаш]] || 34 |- ! 7031 | [[Анаркан]] || 34 |- ! 7032 | [[Алтынтай]] || 34 |- ! 7033 | [[Айянұр]] || 34 |- ! 7034 | [[Айканым]] || 34 |- ! 7035 | [[Умуткен]] || 33 |- ! 7036 | [[Турдыкул]] || 33 |- ! 7037 | [[Тукен]] || 33 |- ! 7038 | [[Шахарбан]] || 33 |- ! 7039 | [[Янна]] || 33 |- ! 7040 | [[Үкілі]] || 33 |- ! 7041 | [[Фирая]] || 33 |- ! 7042 | [[Хамиля]] || 33 |- ! 7043 | [[Тулеутай]] || 33 |- ! 7044 | [[Шахинур]] || 33 |- ! 7045 | [[Уки]] || 33 |- ! 7046 | [[Тозагул]] || 33 |- ! 7047 | [[Рымкүл]] || 33 |- ! 7048 | [[Слубике]] || 33 |- ! 7049 | [[Салтан]] || 33 |- ! 7050 | [[Рияна]] || 33 |- ! 7051 | [[Султанна]] || 33 |- ! 7052 | [[Рухсора]] || 33 |- ! 7053 | [[Расмина]] || 33 |- ! 7054 | [[Татты]] || 33 |- ! 7055 | [[Сулухия]] || 33 |- ! 7056 | [[Сагатхан]] || 33 |- ! 7057 | [[Сыпайы]] || 33 |- ! 7058 | [[Тлекші]] || 33 |- ! 7059 | [[Сагипа]] || 33 |- ! 7060 | [[Рысбибі]] || 33 |- ! 7061 | [[Сагым]] || 33 |- ! 7062 | [[Толкинай]] || 33 |- ! 7063 | [[Палзада]] || 33 |- ! 7064 | [[Наушан]] || 33 |- ! 7065 | [[Миве]] || 33 |- ! 7066 | [[Ойнура]] || 33 |- ! 7067 | [[Мива]] || 33 |- ! 7068 | [[Мирагүл]] || 33 |- ! 7069 | [[Мерием]] || 33 |- ! 7070 | [[Оля]] || 33 |- ! 7071 | [[Мугулсин]] || 33 |- ! 7072 | [[Менгуль]] || 33 |- ! 7073 | [[Назымай]] || 33 |- ! 7074 | [[Назыкеш]] || 33 |- ! 7075 | [[Назига]] || 33 |- ! 7076 | [[Нұркүл]] || 33 |- ! 7077 | [[Мендибике]] || 33 |- ! 7078 | [[Нурбан]] || 33 |- ! 7079 | [[Нурхаят]] || 33 |- ! 7080 | [[Орингул]] || 33 |- ! 7081 | [[Пәриза]] || 33 |- ! 7082 | [[Назыкул]] || 33 |- ! 7083 | [[Орунгуль]] || 33 |- ! 7084 | [[Нурдария]] || 33 |- ! 7085 | [[Марьямгуль]] || 33 |- ! 7086 | [[Кулира]] || 33 |- ! 7087 | [[Маргуба]] || 33 |- ! 7088 | [[Кульпаран]] || 33 |- ! 7089 | [[Лайық]] || 33 |- ! 7090 | [[Кулсын]] || 33 |- ! 7091 | [[Қамшат]] || 33 |- ! 7092 | [[Куляйкан]] || 33 |- ! 7093 | [[Кульша]] || 33 |- ! 7094 | [[Манзиля]] || 33 |- ! 7095 | [[Лалахан]] || 33 |- ! 7096 | [[Кулимаш]] || 33 |- ! 7097 | [[Манзила]] || 33 |- ! 7098 | [[Кулзираш]] || 33 |- ! 7099 | [[Қарақас]] || 33 |- ! 7100 | [[Күлшира]] || 33 |- ! 7101 | [[Маркиза]] || 33 |- ! 7102 | [[Қыдыркүл]] || 33 |- ! 7103 | [[Кулшан]] || 33 |- ! 7104 | [[Қызжан]] || 33 |- ! 7105 | [[Кульбахыт]] || 33 |- ! 7106 | [[Жахан]] || 33 |- ! 7107 | [[Каним]] || 33 |- ! 7108 | [[Інкәрім]] || 33 |- ! 7109 | [[Заузат]] || 33 |- ! 7110 | [[Каршигул]] || 33 |- ! 7111 | [[Зебер]] || 33 |- ! 7112 | [[Ильяна]] || 33 |- ! 7113 | [[Зелиха]] || 33 |- ! 7114 | [[Кадырхан]] || 33 |- ! 7115 | [[Жолдыбала]] || 33 |- ! 7116 | [[Кантбала]] || 33 |- ! 7117 | [[Зәмзагүл]] || 33 |- ! 7118 | [[Зулфира]] || 33 |- ! 7119 | [[Ибакул]] || 33 |- ! 7120 | [[Ерзада]] || 33 |- ! 7121 | [[Гүльнұр]] || 33 |- ! 7122 | [[Гүлбағила]] || 33 |- ! 7123 | [[Гульзайда]] || 33 |- ! 7124 | [[Әлиянұр]] || 33 |- ! 7125 | [[Доно]] || 33 |- ! 7126 | [[Жанайм]] || 33 |- ! 7127 | [[Данехан]] || 33 |- ! 7128 | [[Гүлнәзира]] || 33 |- ! 7129 | [[Гулнархан]] || 33 |- ! 7130 | [[Даурен]] || 33 |- ! 7131 | [[Жайық]] || 33 |- ! 7132 | [[Гүл]] || 33 |- ! 7133 | [[Дариягуль]] || 33 |- ! 7134 | [[Баян-Слу]] || 33 |- ! 7135 | [[Бактыкан]] || 33 |- ! 7136 | [[Бахытлы]] || 33 |- ! 7137 | [[Бибікүл]] || 33 |- ! 7138 | [[Гулжамиля]] || 33 |- ! 7139 | [[Бирсулу]] || 33 |- ! 7140 | [[Бейнегул]] || 33 |- ! 7141 | [[Бисенкүл]] || 33 |- ! 7142 | [[Гуласыл]] || 33 |- ! 7143 | [[Балзере]] || 33 |- ! 7144 | [[Гулман]] || 33 |- ! 7145 | [[Асыл-Ай]] || 33 |- ! 7146 | [[Адриана]] || 33 |- ! 7147 | [[Айбол]] || 33 |- ! 7148 | [[Ақтұйғын]] || 33 |- ! 7149 | [[Агияш]] || 33 |- ! 7150 | [[Асемкан]] || 33 |- ! 7151 | [[Айчан]] || 33 |- ! 7152 | [[Анса]] || 33 |- ! 7153 | [[Аканай]] || 33 |- ! 7154 | [[Арда]] || 33 |- ! 7155 | [[Акулпа]] || 33 |- ! 7156 | [[Аимгул]] || 33 |- ! 7157 | [[Аршакуль]] || 33 |- ! 7158 | [[Ақсулу]] || 33 |- ! 7159 | [[Адепхан]] || 33 |- ! 7160 | [[Ақмейрім]] || 33 |- ! 7161 | [[Айсәулем]] || 33 |- ! 7162 | [[Аитжамал]] || 33 |- ! 7163 | [[Аккойсын]] || 33 |- ! 7164 | [[Актурган]] || 33 |- ! 7165 | [[Ақжонас]] || 33 |- ! 7166 | [[Аккал]] || 33 |- ! 7167 | [[Алқа]] || 33 |- ! 7168 | [[Аиткуль]] || 33 |- ! 7169 | [[Туймегуль]] || 32 |- ! 7170 | [[Шарофат]] || 32 |- ! 7171 | [[Эльмина]] || 32 |- ! 7172 | [[Улбалаш]] || 32 |- ! 7173 | [[Яхшигул]] || 32 |- ! 7174 | [[Шахназым]] || 32 |- ! 7175 | [[Хатиджа]] || 32 |- ! 7176 | [[Урнай]] || 32 |- ! 7177 | [[Эркинай]] || 32 |- ! 7178 | [[Ұмсын]] || 32 |- ! 7179 | [[Шархия]] || 32 |- ! 7180 | [[Урсула]] || 32 |- ! 7181 | [[Тұмарханым]] || 32 |- ! 7182 | [[Севиля]] || 32 |- ! 7183 | [[Раджана]] || 32 |- ! 7184 | [[Рахилаш]] || 32 |- ! 7185 | [[Слуганым]] || 32 |- ! 7186 | [[Толебике]] || 32 |- ! 7187 | [[Тлеукеш]] || 32 |- ! 7188 | [[Сандибике]] || 32 |- ! 7189 | [[Саттигуль]] || 32 |- ! 7190 | [[Нұриза]] || 32 |- ! 7191 | [[Муза]] || 32 |- ! 7192 | [[Перида]] || 32 |- ! 7193 | [[Нәзігім]] || 32 |- ! 7194 | [[Минайым]] || 32 |- ! 7195 | [[Милла]] || 32 |- ! 7196 | [[Назыма]] || 32 |- ! 7197 | [[Муборак]] || 32 |- ! 7198 | [[Несіп]] || 32 |- ! 7199 | [[Мирей]] || 32 |- ! 7200 | [[Нурайя]] || 32 |- ! 7201 | [[Мунсыз]] || 32 |- ! 7202 | [[Нурихан]] || 32 |- ! 7203 | [[Мугилсим]] || 32 |- ! 7204 | [[Олимпия]] || 32 |- ! 7205 | [[Молдиркоз]] || 32 |- ! 7206 | [[Парзана]] || 32 |- ! 7207 | [[Орынжамал]] || 32 |- ! 7208 | [[Оналай]] || 32 |- ! 7209 | [[Нуршаим]] || 32 |- ! 7210 | [[Нәдия]] || 32 |- ! 7211 | [[Өлмес]] || 32 |- ! 7212 | [[Нурболган]] || 32 |- ! 7213 | [[Қуанышгүл]] || 32 |- ! 7214 | [[Люся]] || 32 |- ! 7215 | [[Кульчай]] || 32 |- ! 7216 | [[Қалдығыз]] || 32 |- ! 7217 | [[Кулайра]] || 32 |- ! 7218 | [[Маркаш]] || 32 |- ! 7219 | [[Мариямгул]] || 32 |- ! 7220 | [[Кынагул]] || 32 |- ! 7221 | [[Кулямза]] || 32 |- ! 7222 | [[Кульжаш]] || 32 |- ! 7223 | [[Қалияш]] || 32 |- ! 7224 | [[Кульдарья]] || 32 |- ! 7225 | [[Кулшария]] || 32 |- ! 7226 | [[Лэйля]] || 32 |- ! 7227 | [[Кульшакар]] || 32 |- ! 7228 | [[Меирим]] || 32 |- ! 7229 | [[Күлсім]] || 32 |- ! 7230 | [[Зуря]] || 32 |- ! 7231 | [[Жемісгүл]] || 32 |- ! 7232 | [[Кайча]] || 32 |- ! 7233 | [[Ибалы]] || 32 |- ! 7234 | [[Зиягүл]] || 32 |- ! 7235 | [[Зейнекүл]] || 32 |- ! 7236 | [[Кайникуль]] || 32 |- ! 7237 | [[Илгек]] || 32 |- ! 7238 | [[Калдигиз]] || 32 |- ! 7239 | [[Жаркынкул]] || 32 |- ! 7240 | [[Калымкас]] || 32 |- ! 7241 | [[Зәкира]] || 32 |- ! 7242 | [[Заукия]] || 32 |- ! 7243 | [[Зейникамал]] || 32 |- ! 7244 | [[Зайкуль]] || 32 |- ! 7245 | [[Зиля]] || 32 |- ! 7246 | [[Корлыгайн]] || 32 |- ! 7247 | [[Жамилия]] || 32 |- ! 7248 | [[Әсмә]] || 32 |- ! 7249 | [[Гүлмереке]] || 32 |- ! 7250 | [[Гүлчехра]] || 32 |- ! 7251 | [[Жақсыгул]] || 32 |- ! 7252 | [[Гуляй]] || 32 |- ! 7253 | [[Жанела]] || 32 |- ! 7254 | [[Елеухан]] || 32 |- ! 7255 | [[Дильара]] || 32 |- ! 7256 | [[Даина]] || 32 |- ! 7257 | [[Гульраушан]] || 32 |- ! 7258 | [[Гульмайда]] || 32 |- ! 7259 | [[Джадра]] || 32 |- ! 7260 | [[Еркін]] || 32 |- ! 7261 | [[Гүлзере]] || 32 |- ! 7262 | [[Ернұр]] || 32 |- ! 7263 | [[Жанлыс]] || 32 |- ! 7264 | [[Әймен]] || 32 |- ! 7265 | [[Гүлмина]] || 32 |- ! 7266 | [[Дарин]] || 32 |- ! 7267 | [[Баршин]] || 32 |- ! 7268 | [[Баглана]] || 32 |- ! 7269 | [[Ганижамал]] || 32 |- ! 7270 | [[Асфира]] || 32 |- ! 7271 | [[Бегім-Сұлу]] || 32 |- ! 7272 | [[Гаяна]] || 32 |- ! 7273 | [[Бубижан]] || 32 |- ! 7274 | [[Бейсенгуль]] || 32 |- ! 7275 | [[Гулайман]] || 32 |- ! 7276 | [[Балсан]] || 32 |- ! 7277 | [[Бибиназ]] || 32 |- ! 7278 | [[Галия-Бану]] || 32 |- ! 7279 | [[Ғалиябану]] || 32 |- ! 7280 | [[Анисия]] || 32 |- ! 7281 | [[Акдари]] || 32 |- ! 7282 | [[Айгөлек]] || 32 |- ! 7283 | [[Алуана]] || 32 |- ! 7284 | [[Агимаш]] || 32 |- ! 7285 | [[Аккун]] || 32 |- ! 7286 | [[Акис]] || 32 |- ! 7287 | [[Арзанкул]] || 32 |- ! 7288 | [[Анаш]] || 32 |- ! 7289 | [[Айзанат]] || 32 |- ! 7290 | [[Алтингул]] || 32 |- ! 7291 | [[Акынсара]] || 32 |- ! 7292 | [[Акеркем]] || 32 |- ! 7293 | [[Аймторы]] || 32 |- ! 7294 | [[Айкуміс]] || 32 |- ! 7295 | [[Альжана]] || 32 |- ! 7296 | [[Iнжу]] || 32 |- ! 7297 | [[Айпаршин]] || 32 |- ! 7298 | [[Асилкул]] || 32 |- ! 7299 | [[Айнакоз]] || 32 |- ! 7300 | [[Айкеш]] || 32 |- ! 7301 | [[Аругул]] || 32 |- ! 7302 | [[Акбалдак]] || 32 |- ! 7303 | [[Акорын]] || 32 |- ! 7304 | [[Асемнур]] || 32 |- ! 7305 | [[Айғаныс]] || 32 |- ! 7306 | [[Айтбану]] || 32 |- ! 7307 | [[Алмабике]] || 32 |- ! 7308 | [[Улбусын]] || 31 |- ! 7309 | [[Шаттықгүл]] || 31 |- ! 7310 | [[Шахнур]] || 31 |- ! 7311 | [[Улпа]] || 31 |- ! 7312 | [[Харашаш]] || 31 |- ! 7313 | [[Урумбасар]] || 31 |- ! 7314 | [[Хайриниса]] || 31 |- ! 7315 | [[Тургун]] || 31 |- ! 7316 | [[Шалкыма]] || 31 |- ! 7317 | [[Тураркул]] || 31 |- ! 7318 | [[Тыйыштык]] || 31 |- ! 7319 | [[Укитай]] || 31 |- ! 7320 | [[Үлжан]] || 31 |- ! 7321 | [[Элзира]] || 31 |- ! 7322 | [[Урбугул]] || 31 |- ! 7323 | [[Шахниза]] || 31 |- ! 7324 | [[Турархан]] || 31 |- ! 7325 | [[Ұланай]] || 31 |- ! 7326 | [[Хиуа]] || 31 |- ! 7327 | [[Шахиста]] || 31 |- ! 7328 | [[Юстина]] || 31 |- ! 7329 | [[Шакида]] || 31 |- ! 7330 | [[Ясминұр]] || 31 |- ! 7331 | [[Үкіжан]] || 31 |- ! 7332 | [[Халбуби]] || 31 |- ! 7333 | [[Улсана]] || 31 |- ! 7334 | [[Тлеутай]] || 31 |- ! 7335 | [[Сабинур]] || 31 |- ! 7336 | [[Толеужамал]] || 31 |- ! 7337 | [[Рсбике]] || 31 |- ! 7338 | [[Тотыгуль]] || 31 |- ! 7339 | [[Сохиба]] || 31 |- ! 7340 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 7341 | [[Румайса]] || 31 |- ! 7342 | [[Толеукан]] || 31 |- ! 7343 | [[Садат]] || 31 |- ! 7344 | [[Сагимкуль]] || 31 |- ! 7345 | [[Санторе]] || 31 |- ! 7346 | [[Тлеу]] || 31 |- ! 7347 | [[Рауабану]] || 31 |- ! 7348 | [[Русана]] || 31 |- ! 7349 | [[Сапархан]] || 31 |- ! 7350 | [[Сайяра]] || 31 |- ! 7351 | [[Сыргагуль]] || 31 |- ! 7352 | [[Толеукайша]] || 31 |- ! 7353 | [[Райымгуль]] || 31 |- ! 7354 | [[Тайра]] || 31 |- ! 7355 | [[Салида]] || 31 |- ! 7356 | [[Нурья]] || 31 |- ! 7357 | [[Патиха]] || 31 |- ! 7358 | [[Нұртолқын]] || 31 |- ! 7359 | [[Минора]] || 31 |- ! 7360 | [[Нурасем]] || 31 |- ! 7361 | [[Минсулу]] || 31 |- ! 7362 | [[Нұрлыхан]] || 31 |- ! 7363 | [[Миранда]] || 31 |- ! 7364 | [[Оралгул]] || 31 |- ! 7365 | [[Мырзакүл]] || 31 |- ! 7366 | [[Мерейгуль]] || 31 |- ! 7367 | [[Навира]] || 31 |- ! 7368 | [[Мәуе]] || 31 |- ! 7369 | [[Назайым]] || 31 |- ! 7370 | [[Нүрбибі]] || 31 |- ! 7371 | [[Назина]] || 31 |- ! 7372 | [[Нұрмира]] || 31 |- ! 7373 | [[Наржан]] || 31 |- ! 7374 | [[Оралган]] || 31 |- ! 7375 | [[Нарсулу]] || 31 |- ! 7376 | [[Милина]] || 31 |- ! 7377 | [[Мәденгүл]] || 31 |- ! 7378 | [[Мелана]] || 31 |- ! 7379 | [[Мәкен]] || 31 |- ! 7380 | [[Нәйля]] || 31 |- ! 7381 | [[Пистекул]] || 31 |- ! 7382 | [[Кулдирайхан]] || 31 |- ! 7383 | [[Ләтифа]] || 31 |- ! 7384 | [[Кульбагдат]] || 31 |- ! 7385 | [[Күлдана]] || 31 |- ! 7386 | [[Құттығыз]] || 31 |- ! 7387 | [[Лэзат]] || 31 |- ! 7388 | [[Кульбике]] || 31 |- ! 7389 | [[Күмісгүл]] || 31 |- ! 7390 | [[Мадине]] || 31 |- ! 7391 | [[Маъмура]] || 31 |- ! 7392 | [[Медиана]] || 31 |- ! 7393 | [[Лагыл]] || 31 |- ! 7394 | [[Каркара]] || 31 |- ! 7395 | [[Канзила]] || 31 |- ! 7396 | [[Кмбат]] || 31 |- ! 7397 | [[Залика]] || 31 |- ! 7398 | [[Канымбуби]] || 31 |- ! 7399 | [[Жібекжан]] || 31 |- ! 7400 | [[Кенжеқыз]] || 31 |- ! 7401 | [[Ива]] || 31 |- ! 7402 | [[Калича]] || 31 |- ! 7403 | [[Ислам]] || 31 |- ! 7404 | [[Каныкей]] || 31 |- ! 7405 | [[Жапырақ]] || 31 |- ! 7406 | [[Карасач]] || 31 |- ! 7407 | [[Жүлдыз]] || 31 |- ! 7408 | [[Кауаш]] || 31 |- ! 7409 | [[Злия]] || 31 |- ! 7410 | [[Зібила]] || 31 |- ! 7411 | [[Кайшан]] || 31 |- ! 7412 | [[Зайнура]] || 31 |- ! 7413 | [[Каламкаш]] || 31 |- ! 7414 | [[Жүрсінай]] || 31 |- ! 7415 | [[Гульноза]] || 31 |- ! 7416 | [[Гүлбарша]] || 31 |- ! 7417 | [[Гульпаршын]] || 31 |- ! 7418 | [[Еркингул]] || 31 |- ! 7419 | [[Есманұр]] || 31 |- ! 7420 | [[Жаксыкыз]] || 31 |- ! 7421 | [[Жайдаркүл]] || 31 |- ! 7422 | [[Гүлданай]] || 31 |- ! 7423 | [[Жаксикул]] || 31 |- ! 7424 | [[Еркингуль]] || 31 |- ! 7425 | [[Әсет]] || 31 |- ! 7426 | [[Дари]] || 31 |- ! 7427 | [[Гайнеш]] || 31 |- ! 7428 | [[Гулихан]] || 31 |- ! 7429 | [[Бимария]] || 31 |- ! 7430 | [[Бактикуль]] || 31 |- ! 7431 | [[Гулмай]] || 31 |- ! 7432 | [[Бағыжан]] || 31 |- ! 7433 | [[Базаркан]] || 31 |- ! 7434 | [[Бибіайым]] || 31 |- ! 7435 | [[Бибикан]] || 31 |- ! 7436 | [[Багизат]] || 31 |- ! 7437 | [[Гуллола]] || 31 |- ! 7438 | [[Балқыз]] || 31 |- ! 7439 | [[Ванесса]] || 31 |- ! 7440 | [[Гарипа]] || 31 |- ! 7441 | [[Бұлбұлқан]] || 31 |- ! 7442 | [[Балнәр]] || 31 |- ! 7443 | [[Бораш]] || 31 |- ! 7444 | [[Акмор]] || 31 |- ! 7445 | [[Асен]] || 31 |- ! 7446 | [[Айтнұр]] || 31 |- ! 7447 | [[Акмамык]] || 31 |- ! 7448 | [[Аралкул]] || 31 |- ! 7449 | [[Аиымгуль]] || 31 |- ! 7450 | [[Алтынқыз]] || 31 |- ! 7451 | [[Акжана]] || 31 |- ! 7452 | [[Альбира]] || 31 |- ! 7453 | [[Айлиза]] || 31 |- ! 7454 | [[Алтангүл]] || 31 |- ! 7455 | [[Азаль]] || 31 |- ! 7456 | [[Айсалкын]] || 31 |- ! 7457 | [[Акмарка]] || 31 |- ! 7458 | [[Акнұр]] || 31 |- ! 7459 | [[Аника]] || 31 |- ! 7460 | [[Айя-София]] || 31 |- ! 7461 | [[Аноргул]] || 31 |- ! 7462 | [[Айбейне]] || 31 |- ! 7463 | [[Айнабат]] || 31 |- ! 7464 | [[Аксан]] || 31 |- ! 7465 | [[Айымсұлу]] || 31 |- ! 7466 | [[Айнек]] || 31 |- ! 7467 | [[Айғана]] || 31 |- ! 7468 | [[Арайна]] || 31 |- ! 7469 | [[Ханум]] || 30 |- ! 7470 | [[Улманай]] || 30 |- ! 7471 | [[Улара]] || 30 |- ! 7472 | [[Урлайм]] || 30 |- ! 7473 | [[Улданой]] || 30 |- ! 7474 | [[Элнора]] || 30 |- ! 7475 | [[Эланора]] || 30 |- ! 7476 | [[Тыйштык]] || 30 |- ! 7477 | [[Шаркат]] || 30 |- ! 7478 | [[Ширина]] || 30 |- ! 7479 | [[Төлебике]] || 30 |- ! 7480 | [[Шұғла]] || 30 |- ! 7481 | [[Фаризада]] || 30 |- ! 7482 | [[Сырсұлу]] || 30 |- ! 7483 | [[Сагинкуль]] || 30 |- ! 7484 | [[Тальмира]] || 30 |- ! 7485 | [[Тәттікүл]] || 30 |- ! 7486 | [[Радха]] || 30 |- ! 7487 | [[Санагүл]] || 30 |- ! 7488 | [[Такура]] || 30 |- ! 7489 | [[Светкул]] || 30 |- ! 7490 | [[Салихат]] || 30 |- ! 7491 | [[Сайракуль]] || 30 |- ! 7492 | [[Сатина]] || 30 |- ! 7493 | [[Райымгүл]] || 30 |- ! 7494 | [[Тохта]] || 30 |- ! 7495 | [[Седепкул]] || 30 |- ! 7496 | [[Саипжамал]] || 30 |- ! 7497 | [[Сайлаугайша]] || 30 |- ! 7498 | [[Рамира]] || 30 |- ! 7499 | [[Панаргүл]] || 30 |- ! 7500 | [[Нуруш]] || 30 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Нурилаш]] || 30 |- ! 7502 | [[Нариман]] || 30 |- ! 7503 | [[Нұрлым]] || 30 |- ! 7504 | [[Нархал]] || 30 |- ! 7505 | [[Назыкуль]] || 30 |- ! 7506 | [[Мендыганым]] || 30 |- ! 7507 | [[Перизада]] || 30 |- ! 7508 | [[Нурайм]] || 30 |- ! 7509 | [[Нуршай]] || 30 |- ! 7510 | [[Нурбибе]] || 30 |- ! 7511 | [[Назтай]] || 30 |- ! 7512 | [[Нурбина]] || 30 |- ! 7513 | [[Панархан]] || 30 |- ! 7514 | [[Нурболсын]] || 30 |- ! 7515 | [[Нурзаги]] || 30 |- ! 7516 | [[Перузат]] || 30 |- ! 7517 | [[Күлсінхан]] || 30 |- ! 7518 | [[Кульнази]] || 30 |- ! 7519 | [[Магиша]] || 30 |- ! 7520 | [[Кулназ]] || 30 |- ! 7521 | [[Күнекей]] || 30 |- ! 7522 | [[Лазет]] || 30 |- ! 7523 | [[Кулсан]] || 30 |- ! 7524 | [[Күлсінай]] || 30 |- ! 7525 | [[Кулбахрам]] || 30 |- ! 7526 | [[Кулбике]] || 30 |- ! 7527 | [[Мейримхан]] || 30 |- ! 7528 | [[Кулпат]] || 30 |- ! 7529 | [[Меделхан]] || 30 |- ! 7530 | [[Күлшар]] || 30 |- ! 7531 | [[Марипа]] || 30 |- ! 7532 | [[Мейірбан]] || 30 |- ! 7533 | [[Макура]] || 30 |- ! 7534 | [[Лайана]] || 30 |- ! 7535 | [[Куляндам]] || 30 |- ! 7536 | [[Лебіз]] || 30 |- ! 7537 | [[Кульжаган]] || 30 |- ! 7538 | [[Кунар]] || 30 |- ! 7539 | [[Құлпыр]] || 30 |- ! 7540 | [[Курма]] || 30 |- ! 7541 | [[Мауекул]] || 30 |- ! 7542 | [[Марбан]] || 30 |- ! 7543 | [[Мейра]] || 30 |- ! 7544 | [[Лямис]] || 30 |- ! 7545 | [[Зерек]] || 30 |- ! 7546 | [[Зибакуль]] || 30 |- ! 7547 | [[Жолдыхан]] || 30 |- ! 7548 | [[Коралай]] || 30 |- ! 7549 | [[Зиннат]] || 30 |- ! 7550 | [[Крестина]] || 30 |- ! 7551 | [[Зият]] || 30 |- ! 7552 | [[Жанэтта]] || 30 |- ! 7553 | [[Инаббат]] || 30 |- ! 7554 | [[Кадирхан]] || 30 |- ! 7555 | [[Жұмахан]] || 30 |- ! 7556 | [[Каирлы]] || 30 |- ! 7557 | [[Канияш]] || 30 |- ! 7558 | [[Кайкен]] || 30 |- ! 7559 | [[Каракөз]] || 30 |- ! 7560 | [[Зылика]] || 30 |- ! 7561 | [[Кенишкуль]] || 30 |- ! 7562 | [[Зылиқа]] || 30 |- ! 7563 | [[Живек]] || 30 |- ! 7564 | [[Зулия]] || 30 |- ! 7565 | [[Гульфина]] || 30 |- ! 7566 | [[Диас]] || 30 |- ! 7567 | [[Джумаш]] || 30 |- ! 7568 | [[Дэниз]] || 30 |- ! 7569 | [[Гүлмайса]] || 30 |- ! 7570 | [[Гульназар]] || 30 |- ! 7571 | [[Гульжанна]] || 30 |- ! 7572 | [[Гүлдархан]] || 30 |- ! 7573 | [[Гүлбақша]] || 30 |- ! 7574 | [[Гулян]] || 30 |- ! 7575 | [[Гүлмайдан]] || 30 |- ! 7576 | [[Жайлан]] || 30 |- ! 7577 | [[Дамиш]] || 30 |- ! 7578 | [[Гүлбағда]] || 30 |- ! 7579 | [[Дилноз]] || 30 |- ! 7580 | [[Еркебала]] || 30 |- ! 7581 | [[Делия]] || 30 |- ! 7582 | [[Батжамал]] || 30 |- ! 7583 | [[Гайний]] || 30 |- ! 7584 | [[Берик]] || 30 |- ! 7585 | [[Бахтикуль]] || 30 |- ! 7586 | [[Ғалияш]] || 30 |- ! 7587 | [[Бибі Мариям]] || 30 |- ! 7588 | [[Батика]] || 30 |- ! 7589 | [[Бахтинур]] || 30 |- ! 7590 | [[Бәтен]] || 30 |- ! 7591 | [[Балбибі]] || 30 |- ! 7592 | [[Бахшагуль]] || 30 |- ! 7593 | [[Бибсара]] || 30 |- ! 7594 | [[Балтуре]] || 30 |- ! 7595 | [[Бига]] || 30 |- ! 7596 | [[Гулбахит]] || 30 |- ! 7597 | [[Балбосын]] || 30 |- ! 7598 | [[Асьма]] || 30 |- ! 7599 | [[Бактгуль]] || 30 |- ! 7600 | [[Бахат]] || 30 |- ! 7601 | [[Бопеш]] || 30 |- ! 7602 | [[Бахор]] || 30 |- ! 7603 | [[Бахтгул]] || 30 |- ! 7604 | [[Бубина]] || 30 |- ! 7605 | [[Аймангүл]] || 30 |- ! 7606 | [[Арида]] || 30 |- ! 7607 | [[Алиям]] || 30 |- ! 7608 | [[Аллана]] || 30 |- ! 7609 | [[Ақайна]] || 30 |- ! 7610 | [[Адалия]] || 30 |- ! 7611 | [[Айханум]] || 30 |- ! 7612 | [[Адебиет]] || 30 |- ! 7613 | [[Актуйме]] || 30 |- ! 7614 | [[Аизат]] || 30 |- ! 7615 | [[Айжанкул]] || 30 |- ! 7616 | [[Айзахан]] || 30 |- ! 7617 | [[Айшырын]] || 30 |- ! 7618 | [[Акжемис]] || 30 |- ! 7619 | [[Агдалия]] || 30 |- ! 7620 | [[Акжаик]] || 30 |- ! 7621 | [[Акпейл]] || 30 |- ! 7622 | [[Хапура]] || 29 |- ! 7623 | [[Хосият]] || 29 |- ! 7624 | [[Шайжан]] || 29 |- ! 7625 | [[Шәмшінұр]] || 29 |- ! 7626 | [[Тулеукуль]] || 29 |- ! 7627 | [[Шинаргуль]] || 29 |- ! 7628 | [[Улдамет]] || 29 |- ! 7629 | [[Тулеухан]] || 29 |- ! 7630 | [[Туйган]] || 29 |- ! 7631 | [[Хибат]] || 29 |- ! 7632 | [[Уәсила]] || 29 |- ! 7633 | [[Хатша]] || 29 |- ! 7634 | [[Шолпанхан]] || 29 |- ! 7635 | [[Чолпон]] || 29 |- ! 7636 | [[Ұлдаш]] || 29 |- ! 7637 | [[Хатиша]] || 29 |- ! 7638 | [[Умиркуль]] || 29 |- ! 7639 | [[Тилеукул]] || 29 |- ! 7640 | [[Рзагүл]] || 29 |- ! 7641 | [[Тишкуль]] || 29 |- ! 7642 | [[Руқая]] || 29 |- ! 7643 | [[Тотыгул]] || 29 |- ! 7644 | [[Семанур]] || 29 |- ! 7645 | [[Саера]] || 29 |- ! 7646 | [[Телектес]] || 29 |- ! 7647 | [[Толжан]] || 29 |- ! 7648 | [[Советгуль]] || 29 |- ! 7649 | [[Танзия]] || 29 |- ! 7650 | [[Раушанкуль]] || 29 |- ! 7651 | [[Рамуза]] || 29 |- ! 7652 | [[Рохат]] || 29 |- ! 7653 | [[Сауык]] || 29 |- ! 7654 | [[Нышан]] || 29 |- ! 7655 | [[Патигуль]] || 29 |- ! 7656 | [[Пайза]] || 29 |- ! 7657 | [[Нәзима]] || 29 |- ! 7658 | [[Нази]] || 29 |- ! 7659 | [[Нурифа]] || 29 |- ! 7660 | [[Орунтай]] || 29 |- ! 7661 | [[Мырзагүл]] || 29 |- ! 7662 | [[Несибельди]] || 29 |- ! 7663 | [[Мирра]] || 29 |- ! 7664 | [[Несып]] || 29 |- ! 7665 | [[Нурсылу]] || 29 |- ! 7666 | [[Мөлдірай]] || 29 |- ! 7667 | [[Насибали]] || 29 |- ! 7668 | [[Оңал]] || 29 |- ! 7669 | [[Мираслава]] || 29 |- ! 7670 | [[Мұнира]] || 29 |- ! 7671 | [[Надима]] || 29 |- ! 7672 | [[Наркул]] || 29 |- ! 7673 | [[Миуагуль]] || 29 |- ! 7674 | [[Парвина]] || 29 |- ! 7675 | [[Нұрқия]] || 29 |- ! 7676 | [[Нуржайнат]] || 29 |- ! 7677 | [[Мензифа]] || 29 |- ! 7678 | [[Нұрлытаң]] || 29 |- ! 7679 | [[Нуркеш]] || 29 |- ! 7680 | [[Нурсезім]] || 29 |- ! 7681 | [[Магмура]] || 29 |- ! 7682 | [[Қатима]] || 29 |- ! 7683 | [[Кульшахар]] || 29 |- ! 7684 | [[Қызбала]] || 29 |- ! 7685 | [[Кунзираш]] || 29 |- ! 7686 | [[Кульдари]] || 29 |- ! 7687 | [[Макия]] || 29 |- ! 7688 | [[Кулжиан]] || 29 |- ! 7689 | [[Кунзиля]] || 29 |- ! 7690 | [[Кульяш]] || 29 |- ! 7691 | [[Кунтуган]] || 29 |- ! 7692 | [[Майкеш]] || 29 |- ! 7693 | [[Кульсагира]] || 29 |- ! 7694 | [[Куттигиз]] || 29 |- ! 7695 | [[Кульбагдан]] || 29 |- ! 7696 | [[Кулшари]] || 29 |- ! 7697 | [[Кулжамиля]] || 29 |- ! 7698 | [[Кульжамаш]] || 29 |- ! 7699 | [[Кымбатай]] || 29 |- ! 7700 | [[Кумусхан]] || 29 |- ! 7701 | [[Інжү]] || 29 |- ! 7702 | [[Зульхия]] || 29 |- ! 7703 | [[Кагира]] || 29 |- ! 7704 | [[Кайникен]] || 29 |- ! 7705 | [[Келеке]] || 29 |- ! 7706 | [[Камина]] || 29 |- ! 7707 | [[Жумабеке]] || 29 |- ! 7708 | [[Игілік]] || 29 |- ! 7709 | [[Индиана]] || 29 |- ! 7710 | [[Зипа]] || 29 |- ! 7711 | [[Илескул]] || 29 |- ! 7712 | [[Канимкуль]] || 29 |- ! 7713 | [[Заурен]] || 29 |- ! 7714 | [[Жиенгул]] || 29 |- ! 7715 | [[Жапырак]] || 29 |- ! 7716 | [[Жидегул]] || 29 |- ! 7717 | [[Калья]] || 29 |- ! 7718 | [[Даркен]] || 29 |- ! 7719 | [[Гульфарам]] || 29 |- ! 7720 | [[Әлдина]] || 29 |- ! 7721 | [[Жадрасын]] || 29 |- ! 7722 | [[Догдырхан]] || 29 |- ! 7723 | [[Гүлжарқын]] || 29 |- ! 7724 | [[Джумагыз]] || 29 |- ! 7725 | [[Елмұра]] || 29 |- ! 7726 | [[Жанелла]] || 29 |- ! 7727 | [[Гүлсанам]] || 29 |- ! 7728 | [[Гүлсия]] || 29 |- ! 7729 | [[Жайлаукул]] || 29 |- ! 7730 | [[Гүлшира]] || 29 |- ! 7731 | [[Жансэль]] || 29 |- ! 7732 | [[Жанал]] || 29 |- ! 7733 | [[Дея]] || 29 |- ! 7734 | [[Дагмара]] || 29 |- ! 7735 | [[Гүльнар]] || 29 |- ! 7736 | [[Әлжан]] || 29 |- ! 7737 | [[Жаксикуль]] || 29 |- ! 7738 | [[Ерсінгүл]] || 29 |- ! 7739 | [[Әделя]] || 29 |- ! 7740 | [[Жанлай]] || 29 |- ! 7741 | [[Даметжан]] || 29 |- ! 7742 | [[Гульбадам]] || 29 |- ! 7743 | [[Әзизә]] || 29 |- ! 7744 | [[Далель]] || 29 |- ! 7745 | [[Гүлбаран]] || 29 |- ! 7746 | [[Жансылу]] || 29 |- ! 7747 | [[Еркебулан]] || 29 |- ! 7748 | [[Жанаим]] || 29 |- ! 7749 | [[Дамагул]] || 29 |- ! 7750 | [[Бисулу]] || 29 |- ! 7751 | [[Барчиной]] || 29 |- ! 7752 | [[Гибрат]] || 29 |- ! 7753 | [[Баянсулув]] || 29 |- ! 7754 | [[Билимхан]] || 29 |- ! 7755 | [[Бишат]] || 29 |- ! 7756 | [[Бибіпатима]] || 29 |- ! 7757 | [[Балдан]] || 29 |- ! 7758 | [[Гулажар]] || 29 |- ! 7759 | [[Аяулим]] || 29 |- ! 7760 | [[Бибраба]] || 29 |- ! 7761 | [[Балзура]] || 29 |- ! 7762 | [[Балбупе]] || 29 |- ! 7763 | [[Бегим]] || 29 |- ! 7764 | [[Бекен]] || 29 |- ! 7765 | [[Бегимкуль]] || 29 |- ! 7766 | [[Бактина]] || 29 |- ! 7767 | [[Буби]] || 29 |- ! 7768 | [[Глафира]] || 29 |- ! 7769 | [[Башира]] || 29 |- ! 7770 | [[Гуландам]] || 29 |- ! 7771 | [[Бахтыкан]] || 29 |- ! 7772 | [[Бакия]] || 29 |- ! 7773 | [[Балнұра]] || 29 |- ! 7774 | [[Багыдат]] || 29 |- ! 7775 | [[Бағдагул]] || 29 |- ! 7776 | [[Бибитгуль]] || 29 |- ! 7777 | [[Аскеркуль]] || 29 |- ! 7778 | [[Гайныш]] || 29 |- ! 7779 | [[Бахшагул]] || 29 |- ! 7780 | [[Алмакан]] || 29 |- ! 7781 | [[Айимгуль]] || 29 |- ! 7782 | [[Артыкгул]] || 29 |- ! 7783 | [[Адаскул]] || 29 |- ! 7784 | [[Айсулуу]] || 29 |- ! 7785 | [[Аманкайша]] || 29 |- ! 7786 | [[Айданай]] || 29 |- ! 7787 | [[Аққағаз]] || 29 |- ! 7788 | [[Алнұр]] || 29 |- ! 7789 | [[Айасель]] || 29 |- ! 7790 | [[Айқынгүл]] || 29 |- ! 7791 | [[Айнурым]] || 29 |- ! 7792 | [[Айшакүл]] || 29 |- ! 7793 | [[Айәсел]] || 29 |- ! 7794 | [[Аманқыз]] || 29 |- ! 7795 | [[Азатгуль]] || 29 |- ! 7796 | [[Айгүль]] || 29 |- ! 7797 | [[Аймана]] || 29 |- ! 7798 | [[Улбосун]] || 28 |- ! 7799 | [[Хатидже]] || 28 |- ! 7800 | [[Урлаш]] || 28 |- ! 7801 | [[Филиз]] || 28 |- ! 7802 | [[Умуткул]] || 28 |- ! 7803 | [[Улбулсын]] || 28 |- ! 7804 | [[Турдыкан]] || 28 |- ! 7805 | [[Турсинкуль]] || 28 |- ! 7806 | [[Уметжан]] || 28 |- ! 7807 | [[Шакарман]] || 28 |- ! 7808 | [[Ыкпал]] || 28 |- ! 7809 | [[Халияш]] || 28 |- ! 7810 | [[Шахноз]] || 28 |- ! 7811 | [[Элона]] || 28 |- ! 7812 | [[Суфия]] || 28 |- ! 7813 | [[Саира]] || 28 |- ! 7814 | [[Сырсулу]] || 28 |- ! 7815 | [[Санабар]] || 28 |- ! 7816 | [[Раяш]] || 28 |- ! 7817 | [[Санель]] || 28 |- ! 7818 | [[Сагын]] || 28 |- ! 7819 | [[Сатенкуль]] || 28 |- ! 7820 | [[Таңырыс]] || 28 |- ! 7821 | [[Сафиянур]] || 28 |- ! 7822 | [[Темиркул]] || 28 |- ! 7823 | [[Сагдия]] || 28 |- ! 7824 | [[Сиякуль]] || 28 |- ! 7825 | [[Софина]] || 28 |- ! 7826 | [[Мәриямкүл]] || 28 |- ! 7827 | [[Насипгуль]] || 28 |- ! 7828 | [[Мехрибану]] || 28 |- ! 7829 | [[Назиха]] || 28 |- ! 7830 | [[Накен]] || 28 |- ! 7831 | [[Назкеш]] || 28 |- ! 7832 | [[Мукадас]] || 28 |- ! 7833 | [[Оринша]] || 28 |- ! 7834 | [[Пәтигүл]] || 28 |- ! 7835 | [[Мұнтазбегім]] || 28 |- ! 7836 | [[Найман]] || 28 |- ! 7837 | [[Нұрзинат]] || 28 |- ! 7838 | [[Мулкат]] || 28 |- ! 7839 | [[Покиза]] || 28 |- ! 7840 | [[Оразганым]] || 28 |- ! 7841 | [[Негина]] || 28 |- ! 7842 | [[Нурбаги]] || 28 |- ! 7843 | [[Нуржауар]] || 28 |- ! 7844 | [[Қалқа]] || 28 |- ! 7845 | [[Куннар]] || 28 |- ! 7846 | [[Қанымша]] || 28 |- ! 7847 | [[Кулдрайхан]] || 28 |- ! 7848 | [[Кульсумкан]] || 28 |- ! 7849 | [[Мартай]] || 28 |- ! 7850 | [[Кулмесхан]] || 28 |- ! 7851 | [[Кумушой]] || 28 |- ! 7852 | [[Кульсан]] || 28 |- ! 7853 | [[Кулайда]] || 28 |- ! 7854 | [[Лале]] || 28 |- ! 7855 | [[Кулше]] || 28 |- ! 7856 | [[Майжамал]] || 28 |- ! 7857 | [[Куралхан]] || 28 |- ! 7858 | [[Күлімкөз]] || 28 |- ! 7859 | [[Кундус]] || 28 |- ! 7860 | [[Қанзира]] || 28 |- ! 7861 | [[Кульсинай]] || 28 |- ! 7862 | [[Кульмайраш]] || 28 |- ! 7863 | [[Мальвина]] || 28 |- ! 7864 | [[Кумысбала]] || 28 |- ! 7865 | [[Кульдаш]] || 28 |- ! 7866 | [[Кульзияш]] || 28 |- ! 7867 | [[Меиргул]] || 28 |- ! 7868 | [[Мауекуль]] || 28 |- ! 7869 | [[Луана]] || 28 |- ! 7870 | [[Маулеш]] || 28 |- ! 7871 | [[Күлипа]] || 28 |- ! 7872 | [[Кукен]] || 28 |- ! 7873 | [[Күнжамал]] || 28 |- ! 7874 | [[Күнімкүл]] || 28 |- ! 7875 | [[Зубарзат]] || 28 |- ! 7876 | [[Зазира]] || 28 |- ! 7877 | [[Калыкыз]] || 28 |- ! 7878 | [[Казнакуль]] || 28 |- ! 7879 | [[Канимкул]] || 28 |- ! 7880 | [[Загима]] || 28 |- ! 7881 | [[Каниша]] || 28 |- ! 7882 | [[Каныгул]] || 28 |- ! 7883 | [[Каниза]] || 28 |- ! 7884 | [[Инар]] || 28 |- ! 7885 | [[Закан]] || 28 |- ! 7886 | [[Калдыгиз]] || 28 |- ! 7887 | [[Жемиле]] || 28 |- ! 7888 | [[Канымкан]] || 28 |- ! 7889 | [[Кеншилик]] || 28 |- ! 7890 | [[Зейнахан]] || 28 |- ! 7891 | [[Жанэлла]] || 28 |- ! 7892 | [[Илаш]] || 28 |- ! 7893 | [[Кант]] || 28 |- ! 7894 | [[Зерекуль]] || 28 |- ! 7895 | [[Инжигул]] || 28 |- ! 7896 | [[Инта]] || 28 |- ! 7897 | [[Ихсана]] || 28 |- ! 7898 | [[Гулнафиса]] || 28 |- ! 7899 | [[Гульвера]] || 28 |- ! 7900 | [[Гүлбайра]] || 28 |- ! 7901 | [[Жанылгуль]] || 28 |- ! 7902 | [[Гульсауле]] || 28 |- ! 7903 | [[Гулняр]] || 28 |- ! 7904 | [[Джумакан]] || 28 |- ! 7905 | [[Жазигуль]] || 28 |- ! 7906 | [[Елка]] || 28 |- ! 7907 | [[Дельфуза]] || 28 |- ! 7908 | [[Джулдуз]] || 28 |- ! 7909 | [[Гулчира]] || 28 |- ! 7910 | [[Жанатгул]] || 28 |- ! 7911 | [[Джалила]] || 28 |- ! 7912 | [[Гульман]] || 28 |- ! 7913 | [[Гульзипаш]] || 28 |- ! 7914 | [[Гүлмейрам]] || 28 |- ! 7915 | [[Даргуль]] || 28 |- ! 7916 | [[Ахтоты]] || 28 |- ! 7917 | [[Батиля]] || 28 |- ! 7918 | [[Бибикамал]] || 28 |- ! 7919 | [[Бибану]] || 28 |- ! 7920 | [[Бериккул]] || 28 |- ! 7921 | [[Бибіғайша]] || 28 |- ! 7922 | [[Гулкашима]] || 28 |- ! 7923 | [[Бакти]] || 28 |- ! 7924 | [[Багылан]] || 28 |- ! 7925 | [[Балайша]] || 28 |- ! 7926 | [[Аязкул]] || 28 |- ! 7927 | [[Гулбакит]] || 28 |- ! 7928 | [[Биша]] || 28 |- ! 7929 | [[Бибизауре]] || 28 |- ! 7930 | [[Балназ]] || 28 |- ! 7931 | [[Бибіқадиша]] || 28 |- ! 7932 | [[Ашура]] || 28 |- ! 7933 | [[Батигул]] || 28 |- ! 7934 | [[Вилена]] || 28 |- ! 7935 | [[Айкена]] || 28 |- ! 7936 | [[Айшекер]] || 28 |- ! 7937 | [[Айажан]] || 28 |- ! 7938 | [[Акназ]] || 28 |- ! 7939 | [[Аршакул]] || 28 |- ! 7940 | [[Айдаш]] || 28 |- ! 7941 | [[Айтұнық]] || 28 |- ! 7942 | [[Апия]] || 28 |- ! 7943 | [[Айжанкуль]] || 28 |- ! 7944 | [[Акилес]] || 28 |- ! 7945 | [[Ай-Зере]] || 28 |- ! 7946 | [[Азра]] || 28 |- ! 7947 | [[Айгорым]] || 28 |- ! 7948 | [[Агалтын]] || 28 |- ! 7949 | [[Айманкүл]] || 28 |- ! 7950 | [[Ай]] || 28 |- ! 7951 | [[Ақшагүл]] || 28 |- ! 7952 | [[Айкаракоз]] || 28 |- ! 7953 | [[Ақиқат]] || 28 |- ! 7954 | [[Айгюль]] || 28 |- ! 7955 | [[Ализе]] || 28 |- ! 7956 | [[Акпал]] || 28 |- ! 7957 | [[Ульбосын]] || 27 |- ! 7958 | [[Эльеонора]] || 27 |- ! 7959 | [[Урбихан]] || 27 |- ! 7960 | [[Шарихан]] || 27 |- ! 7961 | [[Турагалды]] || 27 |- ! 7962 | [[Шнаргуль]] || 27 |- ! 7963 | [[Турсынжамал]] || 27 |- ! 7964 | [[Эмине]] || 27 |- ! 7965 | [[Элита]] || 27 |- ! 7966 | [[Түймекүл]] || 27 |- ! 7967 | [[Шокен]] || 27 |- ! 7968 | [[Юлтуз]] || 27 |- ! 7969 | [[Хуаныш]] || 27 |- ! 7970 | [[Шәркүл]] || 27 |- ! 7971 | [[Улбасын]] || 27 |- ! 7972 | [[Юра]] || 27 |- ! 7973 | [[Шахеризада]] || 27 |- ! 7974 | [[Хамажай]] || 27 |- ! 7975 | [[Элионора]] || 27 |- ! 7976 | [[Умия]] || 27 |- ! 7977 | [[Тансұлу]] || 27 |- ! 7978 | [[Толган]] || 27 |- ! 7979 | [[Санагул]] || 27 |- ! 7980 | [[Селена]] || 27 |- ! 7981 | [[Таза]] || 27 |- ! 7982 | [[Сағина]] || 27 |- ! 7983 | [[Саулен]] || 27 |- ! 7984 | [[Рсжан]] || 27 |- ! 7985 | [[Раушания]] || 27 |- ! 7986 | [[Райкен]] || 27 |- ! 7987 | [[Ранайкул]] || 27 |- ! 7988 | [[Толеукул]] || 27 |- ! 7989 | [[Талшынай]] || 27 |- ! 7990 | [[Сулубике]] || 27 |- ! 7991 | [[Таңсулу]] || 27 |- ! 7992 | [[Сулувхан]] || 27 |- ! 7993 | [[Татигуль]] || 27 |- ! 7994 | [[Саня]] || 27 |- ! 7995 | [[Разья]] || 27 |- ! 7996 | [[Сүйкімді]] || 27 |- ! 7997 | [[Тиллагул]] || 27 |- ! 7998 | [[Сарби]] || 27 |- ! 7999 | [[Сангул]] || 27 |- ! 8000 | [[Сырғакүл]] || 27 |- ! 8001 | [[Санавар]] || 27 |- ! 8002 | [[Рымшаш]] || 27 |- ! 8003 | [[Ойсара]] || 27 |- ! 8004 | [[Нурымхан]] || 27 |- ! 8005 | [[Мерейгул]] || 27 |- ! 8006 | [[Мырзакыз]] || 27 |- ! 8007 | [[Нұржайнар]] || 27 |- ! 8008 | [[Нагыйма]] || 27 |- ! 8009 | [[Патихан]] || 27 |- ! 8010 | [[Нагым]] || 27 |- ! 8011 | [[Нурниса]] || 27 |- ! 8012 | [[Нарбуби]] || 27 |- ! 8013 | [[Нұрғиза]] || 27 |- ! 8014 | [[Нахия]] || 27 |- ! 8015 | [[Нұрсымбат]] || 27 |- ! 8016 | [[Несвели]] || 27 |- ! 8017 | [[Оралбике]] || 27 |- ! 8018 | [[Мендыгул]] || 27 |- ! 8019 | [[Перде]] || 27 |- ! 8020 | [[Нургайча]] || 27 |- ! 8021 | [[Нурзиба]] || 27 |- ! 8022 | [[Нурилә]] || 27 |- ! 8023 | [[Лали]] || 27 |- ! 8024 | [[Қапура]] || 27 |- ! 8025 | [[Кулдара]] || 27 |- ! 8026 | [[Кулзайнат]] || 27 |- ! 8027 | [[Кызсулу]] || 27 |- ! 8028 | [[Кульмарам]] || 27 |- ! 8029 | [[Қаншай]] || 27 |- ! 8030 | [[Мапуза]] || 27 |- ! 8031 | [[Күлман]] || 27 |- ! 8032 | [[Лезат]] || 27 |- ! 8033 | [[Қалнұр]] || 27 |- ! 8034 | [[Кульзихан]] || 27 |- ! 8035 | [[Кулханыс]] || 27 |- ! 8036 | [[Қыз-Жібек]] || 27 |- ! 8037 | [[Мариягуль]] || 27 |- ! 8038 | [[Кулпия]] || 27 |- ! 8039 | [[Күлбарам]] || 27 |- ! 8040 | [[Қания]] || 27 |- ! 8041 | [[Мауты]] || 27 |- ! 8042 | [[Лила]] || 27 |- ! 8043 | [[Мапиза]] || 27 |- ! 8044 | [[Машакар]] || 27 |- ! 8045 | [[Маягуль]] || 27 |- ! 8046 | [[Куттыгуль]] || 27 |- ! 8047 | [[Марусия]] || 27 |- ! 8048 | [[Кынаш]] || 27 |- ! 8049 | [[Кашипа]] || 27 |- ! 8050 | [[Каипжамал]] || 27 |- ! 8051 | [[Иная]] || 27 |- ! 8052 | [[Иннара]] || 27 |- ! 8053 | [[Зеберкул]] || 27 |- ! 8054 | [[Камала]] || 27 |- ! 8055 | [[Кенишкул]] || 27 |- ! 8056 | [[Забига]] || 27 |- ! 8057 | [[Заукен]] || 27 |- ! 8058 | [[Канафия]] || 27 |- ! 8059 | [[Каир]] || 27 |- ! 8060 | [[Зимфира]] || 27 |- ! 8061 | [[Илиана]] || 27 |- ! 8062 | [[Зинекуль]] || 27 |- ! 8063 | [[Кенжекиз]] || 27 |- ! 8064 | [[Зейнепкул]] || 27 |- ! 8065 | [[Кеңескүл]] || 27 |- ! 8066 | [[Зағила]] || 27 |- ! 8067 | [[Зиваш]] || 27 |- ! 8068 | [[Журсын]] || 27 |- ! 8069 | [[Заруха]] || 27 |- ! 8070 | [[Жананур]] || 27 |- ! 8071 | [[Дінасыл]] || 27 |- ! 8072 | [[Гүлбиназ]] || 27 |- ! 8073 | [[Джансулу]] || 27 |- ! 8074 | [[Дильвара]] || 27 |- ! 8075 | [[Джанылхан]] || 27 |- ! 8076 | [[Доктыркуль]] || 27 |- ! 8077 | [[Гульчира]] || 27 |- ! 8078 | [[Гульзихан]] || 27 |- ! 8079 | [[Гульмариям]] || 27 |- ! 8080 | [[Әигерім]] || 27 |- ! 8081 | [[Дамекул]] || 27 |- ! 8082 | [[Жанайна]] || 27 |- ! 8083 | [[Джульетта]] || 27 |- ! 8084 | [[Гульайхан]] || 27 |- ! 8085 | [[Жанатхан]] || 27 |- ! 8086 | [[Гулшекер]] || 27 |- ! 8087 | [[Данахан]] || 27 |- ! 8088 | [[Жанкумыс]] || 27 |- ! 8089 | [[Гульмейрам]] || 27 |- ! 8090 | [[Әзел]] || 27 |- ! 8091 | [[Әлпия]] || 27 |- ! 8092 | [[Даниелла]] || 27 |- ! 8093 | [[Джумакыз]] || 27 |- ! 8094 | [[Жазық]] || 27 |- ! 8095 | [[Даражат]] || 27 |- ! 8096 | [[Джанетта]] || 27 |- ! 8097 | [[Жакиш]] || 27 |- ! 8098 | [[Елзада]] || 27 |- ! 8099 | [[Динахан]] || 27 |- ! 8100 | [[Гулчат]] || 27 |- ! 8101 | [[Гульдрайхан]] || 27 |- ! 8102 | [[Биғаным]] || 27 |- ! 8103 | [[Бердигуль]] || 27 |- ! 8104 | [[Бактынур]] || 27 |- ! 8105 | [[Балболсын]] || 27 |- ! 8106 | [[Батиман]] || 27 |- ! 8107 | [[Асылкүл]] || 27 |- ! 8108 | [[Гулмадина]] || 27 |- ! 8109 | [[Ауелхан]] || 27 |- ! 8110 | [[Гулгуль]] || 27 |- ! 8111 | [[Бактили]] || 27 |- ! 8112 | [[Бакытханым]] || 27 |- ! 8113 | [[Бибіт]] || 27 |- ! 8114 | [[Багимкул]] || 27 |- ! 8115 | [[Балғынай]] || 27 |- ! 8116 | [[Бал]] || 27 |- ! 8117 | [[Ғибадат]] || 27 |- ! 8118 | [[Бакат]] || 27 |- ! 8119 | [[Гиззат]] || 27 |- ! 8120 | [[Гулмарам]] || 27 |- ! 8121 | [[Адлет]] || 27 |- ! 8122 | [[Анзия]] || 27 |- ! 8123 | [[Айшара]] || 27 |- ! 8124 | [[Арзыкул]] || 27 |- ! 8125 | [[Айымжамал]] || 27 |- ! 8126 | [[Акбазар]] || 27 |- ! 8127 | [[Айтаңсық]] || 27 |- ! 8128 | [[Аминам]] || 27 |- ! 8129 | [[Адияна]] || 27 |- ! 8130 | [[Ақмамық]] || 27 |- ! 8131 | [[Аини]] || 27 |- ! 8132 | [[Аилина]] || 27 |- ! 8133 | [[Айнэля]] || 27 |- ! 8134 | [[Арапат]] || 27 |- ! 8135 | [[Асенгуль]] || 27 |- ! 8136 | [[Ақжүзік]] || 27 |- ! 8137 | [[Акзейнеп]] || 27 |- ! 8138 | [[Алтинкул]] || 27 |- ! 8139 | [[Арманда]] || 27 |- ! 8140 | [[Акзауреш]] || 27 |- ! 8141 | [[Алгиза]] || 27 |- ! 8142 | [[Айжурек]] || 27 |- ! 8143 | [[Айторғын]] || 27 |- ! 8144 | [[Арунай]] || 27 |- ! 8145 | [[Акмира]] || 27 |- ! 8146 | [[Аргуль]] || 27 |- ! 8147 | [[Шинаркул]] || 26 |- ! 8148 | [[Ясминур]] || 26 |- ! 8149 | [[Ханымжан]] || 26 |- ! 8150 | [[Тохтархан]] || 26 |- ! 8151 | [[Улжахан]] || 26 |- ! 8152 | [[Шакарбан]] || 26 |- ! 8153 | [[Шаббона]] || 26 |- ! 8154 | [[Шырақ]] || 26 |- ! 8155 | [[Улберген]] || 26 |- ! 8156 | [[Хатипа]] || 26 |- ! 8157 | [[Хурсаной]] || 26 |- ! 8158 | [[Тымаркул]] || 26 |- ! 8159 | [[Чайза]] || 26 |- ! 8160 | [[Шакаризада]] || 26 |- ! 8161 | [[Уралхан]] || 26 |- ! 8162 | [[Шалқар]] || 26 |- ! 8163 | [[Умсынганым]] || 26 |- ! 8164 | [[Шамшабану]] || 26 |- ! 8165 | [[Ханымша]] || 26 |- ! 8166 | [[Тыныгай]] || 26 |- ! 8167 | [[Раия]] || 26 |- ! 8168 | [[Салиқа]] || 26 |- ! 8169 | [[Рахиль]] || 26 |- ! 8170 | [[Рукая]] || 26 |- ! 8171 | [[Сезiм]] || 26 |- ! 8172 | [[Румилям]] || 26 |- ! 8173 | [[Раьно]] || 26 |- ! 8174 | [[Санзия]] || 26 |- ! 8175 | [[Сагынган]] || 26 |- ! 8176 | [[Тамилана]] || 26 |- ! 8177 | [[Тагайкул]] || 26 |- ! 8178 | [[Танакул]] || 26 |- ! 8179 | [[Симанұр]] || 26 |- ! 8180 | [[Рида]] || 26 |- ! 8181 | [[Раима]] || 26 |- ! 8182 | [[Раулан]] || 26 |- ! 8183 | [[Рұқия]] || 26 |- ! 8184 | [[Сахида]] || 26 |- ! 8185 | [[Толбасы]] || 26 |- ! 8186 | [[Рагина]] || 26 |- ! 8187 | [[Сирга]] || 26 |- ! 8188 | [[Раила]] || 26 |- ! 8189 | [[Сануар]] || 26 |- ! 8190 | [[Райка]] || 26 |- ! 8191 | [[Саулегүл]] || 26 |- ! 8192 | [[Сагымкул]] || 26 |- ! 8193 | [[Рашкуль]] || 26 |- ! 8194 | [[Нұржамила]] || 26 |- ! 8195 | [[Нуршад]] || 26 |- ! 8196 | [[Окила]] || 26 |- ! 8197 | [[Науаткан]] || 26 |- ! 8198 | [[Наркуль]] || 26 |- ! 8199 | [[Несебели]] || 26 |- ! 8200 | [[Нұрсұлтан]] || 26 |- ! 8201 | [[Нәзікай]] || 26 |- ! 8202 | [[Нури]] || 26 |- ! 8203 | [[Нурасыл]] || 26 |- ! 8204 | [[Нұр-Ай]] || 26 |- ! 8205 | [[Нурбақыт]] || 26 |- ! 8206 | [[Назимгул]] || 26 |- ! 8207 | [[Нургаин]] || 26 |- ! 8208 | [[Нұрлыжан]] || 26 |- ! 8209 | [[Меруэт]] || 26 |- ! 8210 | [[Назирке]] || 26 |- ! 8211 | [[Нуржайнар]] || 26 |- ! 8212 | [[Оналкул]] || 26 |- ! 8213 | [[Нағира]] || 26 |- ! 8214 | [[Нұрайя]] || 26 |- ! 8215 | [[Кунсұлу]] || 26 |- ! 8216 | [[Кульджамал]] || 26 |- ! 8217 | [[Кульбахрам]] || 26 |- ! 8218 | [[Кульназира]] || 26 |- ! 8219 | [[Құрбангүл]] || 26 |- ! 8220 | [[Кулканыс]] || 26 |- ! 8221 | [[Куласия]] || 26 |- ! 8222 | [[Лизахан]] || 26 |- ! 8223 | [[Мангаз]] || 26 |- ! 8224 | [[Лика]] || 26 |- ! 8225 | [[Кулдирген]] || 26 |- ! 8226 | [[Лутфия]] || 26 |- ! 8227 | [[Қымбатгүл]] || 26 |- ! 8228 | [[Ляйзат]] || 26 |- ! 8229 | [[Мейзхан]] || 26 |- ! 8230 | [[Мадлена]] || 26 |- ! 8231 | [[Лалагул]] || 26 |- ! 8232 | [[Күнбике]] || 26 |- ! 8233 | [[Манер]] || 26 |- ! 8234 | [[Камха]] || 26 |- ! 8235 | [[Консулу]] || 26 |- ! 8236 | [[Керимбала]] || 26 |- ! 8237 | [[Канигуль]] || 26 |- ! 8238 | [[Каматай]] || 26 |- ! 8239 | [[Казтай]] || 26 |- ! 8240 | [[Жанымхан]] || 26 |- ! 8241 | [[Канымгуль]] || 26 |- ! 8242 | [[Клава]] || 26 |- ! 8243 | [[Изетхан]] || 26 |- ! 8244 | [[Каншагул]] || 26 |- ! 8245 | [[Жаңылыс]] || 26 |- ! 8246 | [[Кашура]] || 26 |- ! 8247 | [[Ильзара]] || 26 |- ! 8248 | [[Ердана]] || 26 |- ! 8249 | [[Гульняр]] || 26 |- ! 8250 | [[Гүлдәрі]] || 26 |- ! 8251 | [[Гульбанат]] || 26 |- ! 8252 | [[Гүлара]] || 26 |- ! 8253 | [[Даниша]] || 26 |- ! 8254 | [[Гүлшар]] || 26 |- ! 8255 | [[Гульара]] || 26 |- ! 8256 | [[Дильдора]] || 26 |- ! 8257 | [[Гулым]] || 26 |- ! 8258 | [[Гульсумхан]] || 26 |- ! 8259 | [[Гүлжиян]] || 26 |- ! 8260 | [[Еркиной]] || 26 |- ! 8261 | [[Ельнур]] || 26 |- ! 8262 | [[Гүлбаһар]] || 26 |- ! 8263 | [[Жанимкул]] || 26 |- ! 8264 | [[Даулетхан]] || 26 |- ! 8265 | [[Гульжанай]] || 26 |- ! 8266 | [[Гульнафиз]] || 26 |- ! 8267 | [[Гүлзабира]] || 26 |- ! 8268 | [[Гульсамал]] || 26 |- ! 8269 | [[Гулсанем]] || 26 |- ! 8270 | [[Даниела]] || 26 |- ! 8271 | [[Гульнияз]] || 26 |- ! 8272 | [[Бибыгуль]] || 26 |- ! 8273 | [[Балагыз]] || 26 |- ! 8274 | [[Багиша]] || 26 |- ! 8275 | [[Бибисулу]] || 26 |- ! 8276 | [[Бадижамал]] || 26 |- ! 8277 | [[Бағылан]] || 26 |- ! 8278 | [[Батира]] || 26 |- ! 8279 | [[Бактгул]] || 26 |- ! 8280 | [[Бубикан]] || 26 |- ! 8281 | [[Балхан]] || 26 |- ! 8282 | [[Балзат]] || 26 |- ! 8283 | [[Бекжан]] || 26 |- ! 8284 | [[Бибугуль]] || 26 |- ! 8285 | [[Бакиш]] || 26 |- ! 8286 | [[Бакыттыбала]] || 26 |- ! 8287 | [[Бактыгайша]] || 26 |- ! 8288 | [[Ботагос]] || 26 |- ! 8289 | [[Батай]] || 26 |- ! 8290 | [[Бактижамал]] || 26 |- ! 8291 | [[Балкумус]] || 26 |- ! 8292 | [[Болатхан]] || 26 |- ! 8293 | [[Аруым]] || 26 |- ! 8294 | [[Анэлья]] || 26 |- ! 8295 | [[Аидын]] || 26 |- ! 8296 | [[Анияш]] || 26 |- ! 8297 | [[Али]] || 26 |- ! 8298 | [[Айнелла]] || 26 |- ! 8299 | [[Айтхан]] || 26 |- ! 8300 | [[Акнар]] || 26 |- ! 8301 | [[Абзелхан]] || 26 |- ! 8302 | [[Айнамкуль]] || 26 |- ! 8303 | [[Аиганым]] || 26 |- ! 8304 | [[Аксаулеш]] || 26 |- ! 8305 | [[Армия]] || 26 |- ! 8306 | [[Арья]] || 26 |- ! 8307 | [[Акалма]] || 26 |- ! 8308 | [[Алтанай]] || 26 |- ! 8309 | [[Ақайдын]] || 26 |- ! 8310 | [[Ақмаңдай]] || 26 |- ! 8311 | [[Хадидже]] || 25 |- ! 8312 | [[Шаракуль]] || 25 |- ! 8313 | [[Тунжыр]] || 25 |- ! 8314 | [[Ынтызар]] || 25 |- ! 8315 | [[Шірін]] || 25 |- ! 8316 | [[Урингуль]] || 25 |- ! 8317 | [[Ықылас]] || 25 |- ! 8318 | [[Уғилой]] || 25 |- ! 8319 | [[Уралай]] || 25 |- ! 8320 | [[Улжанат]] || 25 |- ! 8321 | [[Элианора]] || 25 |- ! 8322 | [[Үзілхан]] || 25 |- ! 8323 | [[Умиргул]] || 25 |- ! 8324 | [[Шамшрак]] || 25 |- ! 8325 | [[Шарикул]] || 25 |- ! 8326 | [[Шахбану]] || 25 |- ! 8327 | [[Шамшигуль]] || 25 |- ! 8328 | [[Ұштап]] || 25 |- ! 8329 | [[Хуанар]] || 25 |- ! 8330 | [[Шахсанем]] || 25 |- ! 8331 | [[Тотыгус]] || 25 |- ! 8332 | [[Тиллакыз]] || 25 |- ! 8333 | [[Сайлан]] || 25 |- ! 8334 | [[Рақия]] || 25 |- ! 8335 | [[Токтаган]] || 25 |- ! 8336 | [[Рамаш]] || 25 |- ! 8337 | [[Сарсенбике]] || 25 |- ! 8338 | [[Сумайа]] || 25 |- ! 8339 | [[Русия]] || 25 |- ! 8340 | [[Сурайё]] || 25 |- ! 8341 | [[Тлеукан]] || 25 |- ! 8342 | [[Рабихан]] || 25 |- ! 8343 | [[Сагнай]] || 25 |- ! 8344 | [[Радима]] || 25 |- ! 8345 | [[Ризада]] || 25 |- ! 8346 | [[Райымгул]] || 25 |- ! 8347 | [[Сабинұр]] || 25 |- ! 8348 | [[Таймия]] || 25 |- ! 8349 | [[Сирин]] || 25 |- ! 8350 | [[Рсалы]] || 25 |- ! 8351 | [[Тилеужан]] || 25 |- ! 8352 | [[Сейсеп]] || 25 |- ! 8353 | [[Тілеужан]] || 25 |- ! 8354 | [[Сандыкыз]] || 25 |- ! 8355 | [[Саукен]] || 25 |- ! 8356 | [[Танакуль]] || 25 |- ! 8357 | [[Розагүл]] || 25 |- ! 8358 | [[Селима]] || 25 |- ! 8359 | [[Рахмина]] || 25 |- ! 8360 | [[Санзира]] || 25 |- ! 8361 | [[Саркытгул]] || 25 |- ! 8362 | [[Саиида]] || 25 |- ! 8363 | [[Оңай]] || 25 |- ! 8364 | [[Нургулсин]] || 25 |- ! 8365 | [[Өнер]] || 25 |- ! 8366 | [[Пернекыз]] || 25 |- ! 8367 | [[Несибелы]] || 25 |- ! 8368 | [[Періште]] || 25 |- ! 8369 | [[Назмейір]] || 25 |- ! 8370 | [[Пернеайым]] || 25 |- ! 8371 | [[Пелагея]] || 25 |- ! 8372 | [[Мугульсин]] || 25 |- ! 8373 | [[Назихан]] || 25 |- ! 8374 | [[Мерида]] || 25 |- ! 8375 | [[Оналкуль]] || 25 |- ! 8376 | [[Нұржаз]] || 25 |- ! 8377 | [[Милада]] || 25 |- ! 8378 | [[Нұржайнат]] || 25 |- ! 8379 | [[Мирует]] || 25 |- ! 8380 | [[Мирихан]] || 25 |- ! 8381 | [[Мукарима]] || 25 |- ! 8382 | [[Нұрсәнім]] || 25 |- ! 8383 | [[Нурзига]] || 25 |- ! 8384 | [[Насыпкуль]] || 25 |- ! 8385 | [[Қанат]] || 25 |- ! 8386 | [[Мейргүл]] || 25 |- ! 8387 | [[Құрмангүл]] || 25 |- ! 8388 | [[Лера]] || 25 |- ! 8389 | [[Қалила]] || 25 |- ! 8390 | [[Лианна]] || 25 |- ! 8391 | [[Кулимай]] || 25 |- ! 8392 | [[Кулжаш]] || 25 |- ! 8393 | [[Кулбахира]] || 25 |- ! 8394 | [[Күлиза]] || 25 |- ! 8395 | [[Меирамгул]] || 25 |- ! 8396 | [[Кулмариям]] || 25 |- ! 8397 | [[Кумушай]] || 25 |- ! 8398 | [[Кулайла]] || 25 |- ! 8399 | [[Қанткүл]] || 25 |- ! 8400 | [[Күлпәш]] || 25 |- ! 8401 | [[Қойсын]] || 25 |- ! 8402 | [[Кульшаим]] || 25 |- ! 8403 | [[Кулшакар]] || 25 |- ! 8404 | [[Кулюмхан]] || 25 |- ! 8405 | [[Мактакул]] || 25 |- ! 8406 | [[Мамық]] || 25 |- ! 8407 | [[Жубаныш]] || 25 |- ! 8408 | [[Жыга]] || 25 |- ! 8409 | [[Зерекул]] || 25 |- ! 8410 | [[Кауя]] || 25 |- ! 8411 | [[Кролай]] || 25 |- ! 8412 | [[Зерен]] || 25 |- ! 8413 | [[Инават]] || 25 |- ! 8414 | [[Иасина]] || 25 |- ! 8415 | [[Калуа]] || 25 |- ! 8416 | [[Интизор]] || 25 |- ! 8417 | [[Зиуар]] || 25 |- ! 8418 | [[Кенжайым]] || 25 |- ! 8419 | [[Керимкул]] || 25 |- ! 8420 | [[Иваш]] || 25 |- ! 8421 | [[Зейна]] || 25 |- ! 8422 | [[Замзамгул]] || 25 |- ! 8423 | [[Кокенай]] || 25 |- ! 8424 | [[Карапа]] || 25 |- ! 8425 | [[Катшагул]] || 25 |- ! 8426 | [[Зувайда]] || 25 |- ! 8427 | [[Илескуль]] || 25 |- ! 8428 | [[Зайдагуль]] || 25 |- ! 8429 | [[Каукен]] || 25 |- ! 8430 | [[Зиеда]] || 25 |- ! 8431 | [[Каден]] || 25 |- ! 8432 | [[Жайдара]] || 25 |- ! 8433 | [[Джанылкан]] || 25 |- ! 8434 | [[Гүлзакира]] || 25 |- ! 8435 | [[Гүлбадан]] || 25 |- ! 8436 | [[Диная]] || 25 |- ! 8437 | [[Дамилия]] || 25 |- ! 8438 | [[Гүлжәмилә]] || 25 |- ! 8439 | [[Ермекуль]] || 25 |- ! 8440 | [[Гульзи]] || 25 |- ! 8441 | [[Дильнұр]] || 25 |- ! 8442 | [[Джумагиз]] || 25 |- ! 8443 | [[Гүлбаян]] || 25 |- ! 8444 | [[Дилнар]] || 25 |- ! 8445 | [[Гульденай]] || 25 |- ! 8446 | [[Гүлжауар]] || 25 |- ! 8447 | [[Гүлдарай]] || 25 |- ! 8448 | [[Гүлнұра]] || 25 |- ! 8449 | [[Гульбак]] || 25 |- ! 8450 | [[Гүлсәуле]] || 25 |- ! 8451 | [[Дарбала]] || 25 |- ! 8452 | [[Елзира]] || 25 |- ! 8453 | [[Гульджахан]] || 25 |- ! 8454 | [[Гульжаукар]] || 25 |- ! 8455 | [[Гульнафиса]] || 25 |- ! 8456 | [[Гульбуби]] || 25 |- ! 8457 | [[Әсем-Ай]] || 25 |- ! 8458 | [[Жанита]] || 25 |- ! 8459 | [[Әсемнұр]] || 25 |- ! 8460 | [[Даркул]] || 25 |- ! 8461 | [[Жайдаргул]] || 25 |- ! 8462 | [[Биган]] || 25 |- ! 8463 | [[Бозоргул]] || 25 |- ! 8464 | [[Бахатгуль]] || 25 |- ! 8465 | [[Булдирген]] || 25 |- ! 8466 | [[Багыш]] || 25 |- ! 8467 | [[Багнур]] || 25 |- ! 8468 | [[Баянгүл]] || 25 |- ! 8469 | [[Бактжан]] || 25 |- ! 8470 | [[Гулзихан]] || 25 |- ! 8471 | [[Ганипа]] || 25 |- ! 8472 | [[Балша]] || 25 |- ! 8473 | [[Бағынұр]] || 25 |- ! 8474 | [[Гуласем]] || 25 |- ! 8475 | [[Батиза]] || 25 |- ! 8476 | [[Гулзайнаб]] || 25 |- ! 8477 | [[Вазипа]] || 25 |- ! 8478 | [[Бекслу]] || 25 |- ! 8479 | [[Гулаем]] || 25 |- ! 8480 | [[Гулзи]] || 25 |- ! 8481 | [[Бактыла]] || 25 |- ! 8482 | [[Ахсунхар]] || 25 |- ! 8483 | [[Бекзатхан]] || 25 |- ! 8484 | [[Битан]] || 25 |- ! 8485 | [[Аяана]] || 25 |- ! 8486 | [[Багима]] || 25 |- ! 8487 | [[Багдан]] || 25 |- ! 8488 | [[Бейбінұр]] || 25 |- ! 8489 | [[Ғайния]] || 25 |- ! 8490 | [[Гулдариға]] || 25 |- ! 8491 | [[Бигатша]] || 25 |- ! 8492 | [[Айымбибі]] || 25 |- ! 8493 | [[Аккайын]] || 25 |- ! 8494 | [[Агнесса]] || 25 |- ! 8495 | [[Акбалык]] || 25 |- ! 8496 | [[Айшам]] || 25 |- ! 8497 | [[Айболек]] || 25 |- ! 8498 | [[Ансагуль]] || 25 |- ! 8499 | [[Азамат]] || 25 |- ! 8500 | [[Альдана]] || 25 |- ! 8501 | [[Ағилаш]] || 25 |- ! 8502 | [[Аислу]] || 25 |- ! 8503 | [[Аружамал]] || 25 |- ! 8504 | [[Анагуль]] || 25 |- ! 8505 | [[Алимахан]] || 25 |- ! 8506 | [[Айнамгул]] || 25 |- ! 8507 | [[Аймкан]] || 25 |- ! 8508 | [[Ақкерім]] || 25 |- ! 8509 | [[Айяри]] || 25 |- ! 8510 | [[Алва]] || 25 |- ! 8511 | [[Айымбала]] || 25 |- ! 8512 | [[Адал]] || 25 |- ! 8513 | [[Аитгул]] || 25 |- ! 8514 | [[Арсен]] || 25 |- ! 8515 | [[Айлым]] || 25 |- ! 8516 | [[Ай-Керім]] || 25 |- ! 8517 | [[Ақбалғын]] || 25 |- ! 8518 | [[Акторгай]] || 25 |- ! 8519 | [[Айжанай]] || 25 |- ! 8520 | [[Аймша]] || 25 |- ! 8521 | [[Шынкумис]] || 24 |- ! 8522 | [[Усила]] || 24 |- ! 8523 | [[Улзат]] || 24 |- ! 8524 | [[Шамшипану]] || 24 |- ! 8525 | [[Ханыша]] || 24 |- ! 8526 | [[Шәкизада]] || 24 |- ! 8527 | [[Турдыкуль]] || 24 |- ! 8528 | [[Урункуль]] || 24 |- ! 8529 | [[Хабибі]] || 24 |- ! 8530 | [[Ханат]] || 24 |- ! 8531 | [[Хидаят]] || 24 |- ! 8532 | [[Ұлмерек]] || 24 |- ! 8533 | [[Умыткуль]] || 24 |- ! 8534 | [[Хусна]] || 24 |- ! 8535 | [[Шаттыгүл]] || 24 |- ! 8536 | [[Хусния]] || 24 |- ! 8537 | [[Тулеукул]] || 24 |- ! 8538 | [[Улбан]] || 24 |- ! 8539 | [[Хайтгул]] || 24 |- ! 8540 | [[Шахрезада]] || 24 |- ! 8541 | [[Турумхан]] || 24 |- ! 8542 | [[Фатимат]] || 24 |- ! 8543 | [[Тынышгуль]] || 24 |- ! 8544 | [[Чакен]] || 24 |- ! 8545 | [[Эзель]] || 24 |- ! 8546 | [[Ұлназым]] || 24 |- ! 8547 | [[Улсары]] || 24 |- ! 8548 | [[Ұлдарай]] || 24 |- ! 8549 | [[Харахат]] || 24 |- ! 8550 | [[Шаку]] || 24 |- ! 8551 | [[Ферюза]] || 24 |- ! 8552 | [[Шехрезат]] || 24 |- ! 8553 | [[Тотыкус]] || 24 |- ! 8554 | [[Солидат]] || 24 |- ! 8555 | [[Сагиныш]] || 24 |- ! 8556 | [[Сардана]] || 24 |- ! 8557 | [[Сағираш]] || 24 |- ! 8558 | [[Сырым]] || 24 |- ! 8559 | [[Разалина]] || 24 |- ! 8560 | [[Сәулемай]] || 24 |- ! 8561 | [[Сулуша]] || 24 |- ! 8562 | [[Санды]] || 24 |- ! 8563 | [[Розанна]] || 24 |- ! 8564 | [[Раушанай]] || 24 |- ! 8565 | [[Сеним]] || 24 |- ! 8566 | [[Ранагуль]] || 24 |- ! 8567 | [[Резида]] || 24 |- ! 8568 | [[Рауда]] || 24 |- ! 8569 | [[Сандыбала]] || 24 |- ! 8570 | [[Тазакүл]] || 24 |- ! 8571 | [[Слуша]] || 24 |- ! 8572 | [[Сагынкул]] || 24 |- ! 8573 | [[Седепкуль]] || 24 |- ! 8574 | [[Рохила]] || 24 |- ! 8575 | [[Раббина]] || 24 |- ! 8576 | [[Резеда]] || 24 |- ! 8577 | [[Сырғаш]] || 24 |- ! 8578 | [[Сабигуль]] || 24 |- ! 8579 | [[Султанай]] || 24 |- ! 8580 | [[Рскул]] || 24 |- ! 8581 | [[Розай]] || 24 |- ! 8582 | [[Талина]] || 24 |- ! 8583 | [[Тансауле]] || 24 |- ! 8584 | [[Руслан]] || 24 |- ! 8585 | [[Розахан]] || 24 |- ! 8586 | [[Самға]] || 24 |- ! 8587 | [[Сулуганым]] || 24 |- ! 8588 | [[Ораш]] || 24 |- ! 8589 | [[Муршида]] || 24 |- ! 8590 | [[Мукаррам]] || 24 |- ! 8591 | [[Нурслув]] || 24 |- ! 8592 | [[Мнаш]] || 24 |- ! 8593 | [[Нестай]] || 24 |- ! 8594 | [[Нурмина]] || 24 |- ! 8595 | [[Несипелды]] || 24 |- ! 8596 | [[Нұржаннат]] || 24 |- ! 8597 | [[Нысанкуль]] || 24 |- ! 8598 | [[Нариза]] || 24 |- ! 8599 | [[Нышангуль]] || 24 |- ! 8600 | [[Миланна]] || 24 |- ! 8601 | [[Мерамгуль]] || 24 |- ! 8602 | [[Орзигул]] || 24 |- ! 8603 | [[Мирзагуль]] || 24 |- ! 8604 | [[Орнтай]] || 24 |- ! 8605 | [[Мнауара]] || 24 |- ! 8606 | [[Палымша]] || 24 |- ! 8607 | [[Нурасила]] || 24 |- ! 8608 | [[Патша]] || 24 |- ! 8609 | [[Нұрбейне]] || 24 |- ! 8610 | [[Нарзия]] || 24 |- ! 8611 | [[Назгүлім]] || 24 |- ! 8612 | [[Мериям]] || 24 |- ! 8613 | [[Менсара]] || 24 |- ! 8614 | [[Наурызхан]] || 24 |- ! 8615 | [[Нуркамила]] || 24 |- ! 8616 | [[Мелена]] || 24 |- ! 8617 | [[Қаныша]] || 24 |- ! 8618 | [[Майран]] || 24 |- ! 8619 | [[Кунзиба]] || 24 |- ! 8620 | [[Ляйли]] || 24 |- ! 8621 | [[Меир]] || 24 |- ! 8622 | [[Мадеш]] || 24 |- ! 8623 | [[Күнжан]] || 24 |- ! 8624 | [[Лазина]] || 24 |- ! 8625 | [[Лаурита]] || 24 |- ! 8626 | [[Мануар]] || 24 |- ! 8627 | [[Қызайым]] || 24 |- ! 8628 | [[Ляила]] || 24 |- ! 8629 | [[Кулымхан]] || 24 |- ! 8630 | [[Қалиша]] || 24 |- ! 8631 | [[Күнбибі]] || 24 |- ! 8632 | [[Маргуа]] || 24 |- ! 8633 | [[Кунжаркын]] || 24 |- ! 8634 | [[Қалыш]] || 24 |- ! 8635 | [[Маузия]] || 24 |- ! 8636 | [[Кулсайран]] || 24 |- ! 8637 | [[Маусимжан]] || 24 |- ! 8638 | [[Кумускан]] || 24 |- ! 8639 | [[Макан]] || 24 |- ! 8640 | [[Мадлен]] || 24 |- ! 8641 | [[Кульмайдан]] || 24 |- ! 8642 | [[Мазира]] || 24 |- ! 8643 | [[Магаш]] || 24 |- ! 8644 | [[Маида]] || 24 |- ! 8645 | [[Кугаршин]] || 24 |- ! 8646 | [[Кырмызай]] || 24 |- ! 8647 | [[Кенес]] || 24 |- ! 8648 | [[Калзада]] || 24 |- ! 8649 | [[Зайнигуль]] || 24 |- ! 8650 | [[Имара]] || 24 |- ! 8651 | [[Зарнигор]] || 24 |- ! 8652 | [[Инайа]] || 24 |- ! 8653 | [[Керимкуль]] || 24 |- ! 8654 | [[Жузимгул]] || 24 |- ! 8655 | [[Ильзира]] || 24 |- ! 8656 | [[Жаухаз]] || 24 |- ! 8657 | [[Знура]] || 24 |- ! 8658 | [[Журсинкул]] || 24 |- ! 8659 | [[Ильсия]] || 24 |- ! 8660 | [[Кадиркуль]] || 24 |- ! 8661 | [[Кентай]] || 24 |- ! 8662 | [[Зинет]] || 24 |- ! 8663 | [[Кизилгул]] || 24 |- ! 8664 | [[Зейнат]] || 24 |- ! 8665 | [[Комбат]] || 24 |- ! 8666 | [[Кайнеш]] || 24 |- ! 8667 | [[Жаркынгуль]] || 24 |- ! 8668 | [[Кайний]] || 24 |- ! 8669 | [[Калыгул]] || 24 |- ! 8670 | [[Гулханыс]] || 24 |- ! 8671 | [[Жанбөпе]] || 24 |- ! 8672 | [[Дариш]] || 24 |- ! 8673 | [[Дамел]] || 24 |- ! 8674 | [[Жанимкуль]] || 24 |- ! 8675 | [[Гүлшаш]] || 24 |- ! 8676 | [[Ержан]] || 24 |- ! 8677 | [[Даянна]] || 24 |- ! 8678 | [[Дарыга]] || 24 |- ! 8679 | [[Гульзияш]] || 24 |- ! 8680 | [[Жанигуль]] || 24 |- ! 8681 | [[Жайнаргуль]] || 24 |- ! 8682 | [[Гульжузум]] || 24 |- ! 8683 | [[Гүлбина]] || 24 |- ! 8684 | [[Гулфат]] || 24 |- ! 8685 | [[Гүлбағира]] || 24 |- ! 8686 | [[Елизовета]] || 24 |- ! 8687 | [[Гюльназ]] || 24 |- ! 8688 | [[Гулхадиша]] || 24 |- ! 8689 | [[Гулсунай]] || 24 |- ! 8690 | [[Жазийра]] || 24 |- ! 8691 | [[Гульшекер]] || 24 |- ! 8692 | [[Гульданай]] || 24 |- ! 8693 | [[Жамилаш]] || 24 |- ! 8694 | [[Гульбаги]] || 24 |- ! 8695 | [[Гүльзат]] || 24 |- ! 8696 | [[Жазкен]] || 24 |- ! 8697 | [[Әлемнұр]] || 24 |- ! 8698 | [[Гүлажар]] || 24 |- ! 8699 | [[Даиана]] || 24 |- ! 8700 | [[Гүльнара]] || 24 |- ! 8701 | [[Жаналтын]] || 24 |- ! 8702 | [[Гулшакар]] || 24 |- ! 8703 | [[Жанапия]] || 24 |- ! 8704 | [[Гулнат]] || 24 |- ! 8705 | [[Багзат]] || 24 |- ! 8706 | [[Бутагуз]] || 24 |- ! 8707 | [[Гулмайраш]] || 24 |- ! 8708 | [[Бексұлтан]] || 24 |- ! 8709 | [[Багзада]] || 24 |- ! 8710 | [[Бирганым]] || 24 |- ! 8711 | [[Бакытай]] || 24 |- ! 8712 | [[Гулбина]] || 24 |- ! 8713 | [[Бибиханым]] || 24 |- ! 8714 | [[Бибимарям]] || 24 |- ! 8715 | [[Гулзайда]] || 24 |- ! 8716 | [[Бердгул]] || 24 |- ! 8717 | [[Бахтлы]] || 24 |- ! 8718 | [[Булды]] || 24 |- ! 8719 | [[Ахслу]] || 24 |- ! 8720 | [[Гаукартас]] || 24 |- ! 8721 | [[Бибісұлу]] || 24 |- ! 8722 | [[Гулджан]] || 24 |- ! 8723 | [[Гулмайса]] || 24 |- ! 8724 | [[Бекеш]] || 24 |- ! 8725 | [[Ахжархын]] || 24 |- ! 8726 | [[Бағымай]] || 24 |- ! 8727 | [[Айзиля]] || 24 |- ! 8728 | [[Абида]] || 24 |- ! 8729 | [[Айданак]] || 24 |- ! 8730 | [[Ақлен]] || 24 |- ! 8731 | [[Айа]] || 24 |- ! 8732 | [[Аисара]] || 24 |- ! 8733 | [[Асиа]] || 24 |- ! 8734 | [[Азария]] || 24 |- ! 8735 | [[Ақжуніс]] || 24 |- ! 8736 | [[Амандық]] || 24 |- ! 8737 | [[Айгумыс]] || 24 |- ! 8738 | [[Алтинкуль]] || 24 |- ! 8739 | [[Адлия]] || 24 |- ! 8740 | [[Ағзия]] || 24 |- ! 8741 | [[Ақкүл]] || 24 |- ! 8742 | [[Алтынбуби]] || 24 |- ! 8743 | [[Антай]] || 24 |- ! 8744 | [[Акгенже]] || 24 |- ! 8745 | [[Аруел]] || 24 |- ! 8746 | [[Улзипа]] || 23 |- ! 8747 | [[Халбуви]] || 23 |- ! 8748 | [[Үлмекен]] || 23 |- ! 8749 | [[Шахиназ]] || 23 |- ! 8750 | [[Элизабет]] || 23 |- ! 8751 | [[Уатхан]] || 23 |- ! 8752 | [[Юсра]] || 23 |- ! 8753 | [[Тургайша]] || 23 |- ! 8754 | [[Уркен]] || 23 |- ! 8755 | [[Чинаркуль]] || 23 |- ! 8756 | [[Ынжу]] || 23 |- ! 8757 | [[Турлыкан]] || 23 |- ! 8758 | [[Шабона]] || 23 |- ! 8759 | [[Шехназ]] || 23 |- ! 8760 | [[Умсин]] || 23 |- ! 8761 | [[Тұрымхан]] || 23 |- ! 8762 | [[Умутгуль]] || 23 |- ! 8763 | [[Урозгул]] || 23 |- ! 8764 | [[Уакила]] || 23 |- ! 8765 | [[Тулеген]] || 23 |- ! 8766 | [[Үзіл]] || 23 |- ! 8767 | [[Турсингул]] || 23 |- ! 8768 | [[Угилжан]] || 23 |- ! 8769 | [[Юлдузай]] || 23 |- ! 8770 | [[Ушига]] || 23 |- ! 8771 | [[Уазифа]] || 23 |- ! 8772 | [[Уайда]] || 23 |- ! 8773 | [[Ұлби]] || 23 |- ! 8774 | [[Сакия]] || 23 |- ! 8775 | [[Совет]] || 23 |- ! 8776 | [[Торка]] || 23 |- ! 8777 | [[Сарина]] || 23 |- ! 8778 | [[Сайрахан]] || 23 |- ! 8779 | [[Саркыткуль]] || 23 |- ! 8780 | [[Толеген]] || 23 |- ! 8781 | [[Тазегуль]] || 23 |- ! 8782 | [[Ташбуби]] || 23 |- ! 8783 | [[Сағынгүл]] || 23 |- ! 8784 | [[Сайлаугүл]] || 23 |- ! 8785 | [[Сару]] || 23 |- ! 8786 | [[Тойбазар]] || 23 |- ! 8787 | [[Раийан]] || 23 |- ! 8788 | [[Токслу]] || 23 |- ! 8789 | [[Раимгуль]] || 23 |- ! 8790 | [[Толеукуль]] || 23 |- ! 8791 | [[Такен]] || 23 |- ! 8792 | [[Санипа]] || 23 |- ! 8793 | [[Талчин]] || 23 |- ! 8794 | [[Ташкул]] || 23 |- ! 8795 | [[Сәмия]] || 23 |- ! 8796 | [[Разиха]] || 23 |- ! 8797 | [[Саджида]] || 23 |- ! 8798 | [[Тлеугуль]] || 23 |- ! 8799 | [[Танагул]] || 23 |- ! 8800 | [[Тоғыжан]] || 23 |- ! 8801 | [[Сәрсенгүл]] || 23 |- ! 8802 | [[Тойганым]] || 23 |- ! 8803 | [[Сатенкул]] || 23 |- ! 8804 | [[Тойлан]] || 23 |- ! 8805 | [[Сатжамал]] || 23 |- ! 8806 | [[Токтыхан]] || 23 |- ! 8807 | [[Сипат]] || 23 |- ! 8808 | [[Прасковья]] || 23 |- ! 8809 | [[Саийда]] || 23 |- ! 8810 | [[Суюмхан]] || 23 |- ! 8811 | [[Разхан]] || 23 |- ! 8812 | [[Таскул]] || 23 |- ! 8813 | [[Рақима]] || 23 |- ! 8814 | [[Октябрь]] || 23 |- ! 8815 | [[Паризод]] || 23 |- ! 8816 | [[Минтай]] || 23 |- ! 8817 | [[Нурлай]] || 23 |- ! 8818 | [[Озада]] || 23 |- ! 8819 | [[Нурхон]] || 23 |- ! 8820 | [[Мелания]] || 23 |- ! 8821 | [[Миригул]] || 23 |- ! 8822 | [[Нурзира]] || 23 |- ! 8823 | [[Нафиза]] || 23 |- ! 8824 | [[Пернайым]] || 23 |- ! 8825 | [[Нұрболған]] || 23 |- ! 8826 | [[Навия]] || 23 |- ! 8827 | [[Мұнар]] || 23 |- ! 8828 | [[Мугалима]] || 23 |- ! 8829 | [[Назел]] || 23 |- ! 8830 | [[Нуржихан]] || 23 |- ! 8831 | [[Назиза]] || 23 |- ! 8832 | [[Өзипа]] || 23 |- ! 8833 | [[Нұриман]] || 23 |- ! 8834 | [[Панзакуль]] || 23 |- ! 8835 | [[Несіпгүл]] || 23 |- ! 8836 | [[Нагиша]] || 23 |- ! 8837 | [[Мирам]] || 23 |- ! 8838 | [[Мендихан]] || 23 |- ! 8839 | [[Меруверт]] || 23 |- ! 8840 | [[Ноила]] || 23 |- ! 8841 | [[Кульмайран]] || 23 |- ! 8842 | [[Қыз Жібек]] || 23 |- ! 8843 | [[Маден]] || 23 |- ! 8844 | [[Ляйлягуль]] || 23 |- ! 8845 | [[Кулназира]] || 23 |- ! 8846 | [[Кульсайра]] || 23 |- ! 8847 | [[Кулайман]] || 23 |- ! 8848 | [[Кульбайран]] || 23 |- ! 8849 | [[Мауя]] || 23 |- ! 8850 | [[Күлжәмила]] || 23 |- ! 8851 | [[Маңдайлы]] || 23 |- ! 8852 | [[Мари]] || 23 |- ! 8853 | [[Лайан]] || 23 |- ! 8854 | [[Күлнар]] || 23 |- ! 8855 | [[Күлсімхан]] || 23 |- ! 8856 | [[Қанзия]] || 23 |- ! 8857 | [[Кумаркуль]] || 23 |- ! 8858 | [[Кызайхан]] || 23 |- ! 8859 | [[Қайырлы]] || 23 |- ! 8860 | [[Магида]] || 23 |- ! 8861 | [[Кумисбике]] || 23 |- ! 8862 | [[Кульчарван]] || 23 |- ! 8863 | [[Кульнур]] || 23 |- ! 8864 | [[Ләилә]] || 23 |- ! 8865 | [[Лили]] || 23 |- ! 8866 | [[Маруза]] || 23 |- ! 8867 | [[Марва]] || 23 |- ! 8868 | [[Мағираш]] || 23 |- ! 8869 | [[Мейірлі]] || 23 |- ! 8870 | [[Кулумкан]] || 23 |- ! 8871 | [[Мадиша]] || 23 |- ! 8872 | [[Кырмыза]] || 23 |- ! 8873 | [[Қабира]] || 23 |- ! 8874 | [[Зулпат]] || 23 |- ! 8875 | [[Калкажан]] || 23 |- ! 8876 | [[Каромат]] || 23 |- ! 8877 | [[Имани]] || 23 |- ! 8878 | [[Зибакул]] || 23 |- ! 8879 | [[Жузум]] || 23 |- ! 8880 | [[Канымгул]] || 23 |- ! 8881 | [[Кази]] || 23 |- ! 8882 | [[Жәмиға]] || 23 |- ! 8883 | [[Казнакул]] || 23 |- ! 8884 | [[Калмира]] || 23 |- ! 8885 | [[Казыкен]] || 23 |- ! 8886 | [[Инжигуль]] || 23 |- ! 8887 | [[Жумагүл]] || 23 |- ! 8888 | [[Зулфат]] || 23 |- ! 8889 | [[Инабад]] || 23 |- ! 8890 | [[Жексенкул]] || 23 |- ! 8891 | [[Кайныкен]] || 23 |- ! 8892 | [[Замзе]] || 23 |- ! 8893 | [[Злайха]] || 23 |- ! 8894 | [[Жұмажан]] || 23 |- ! 8895 | [[Коммуна]] || 23 |- ! 8896 | [[Гульзад]] || 23 |- ! 8897 | [[Гүлқанат]] || 23 |- ! 8898 | [[Жазгүл]] || 23 |- ! 8899 | [[Гүлбахира]] || 23 |- ! 8900 | [[Дилбара]] || 23 |- ! 8901 | [[Гулфайра]] || 23 |- ! 8902 | [[Жанура]] || 23 |- ! 8903 | [[Гульзейнет]] || 23 |- ! 8904 | [[Джупаркуль]] || 23 |- ! 8905 | [[Гулфайраз]] || 23 |- ! 8906 | [[Гүлжаннат]] || 23 |- ! 8907 | [[Гүлзабида]] || 23 |- ! 8908 | [[Гульшахира]] || 23 |- ! 8909 | [[Еркекыз]] || 23 |- ! 8910 | [[Гульфан]] || 23 |- ! 8911 | [[Гүлденсін]] || 23 |- ! 8912 | [[Гүлдан]] || 23 |- ! 8913 | [[Елеу]] || 23 |- ! 8914 | [[Еркемарал]] || 23 |- ! 8915 | [[Гүлсәнім]] || 23 |- ! 8916 | [[Гулшырын]] || 23 |- ! 8917 | [[Әнеля]] || 23 |- ! 8918 | [[Жанзере]] || 23 |- ! 8919 | [[Гулсиной]] || 23 |- ! 8920 | [[Гульзинеп]] || 23 |- ! 8921 | [[Джанаркуль]] || 23 |- ! 8922 | [[Данияш]] || 23 |- ! 8923 | [[Долорес]] || 23 |- ! 8924 | [[Елриза]] || 23 |- ! 8925 | [[Данелья]] || 23 |- ! 8926 | [[Жаннэль]] || 23 |- ! 8927 | [[Дуриякуль]] || 23 |- ! 8928 | [[Ендигой]] || 23 |- ! 8929 | [[Гульгана]] || 23 |- ! 8930 | [[Гульмина]] || 23 |- ! 8931 | [[Гүлжанай]] || 23 |- ! 8932 | [[Афия]] || 23 |- ! 8933 | [[Гулжана]] || 23 |- ! 8934 | [[Асылажар]] || 23 |- ! 8935 | [[Бақжамал]] || 23 |- ! 8936 | [[Бағалым]] || 23 |- ! 8937 | [[Болаткуль]] || 23 |- ! 8938 | [[Галипа]] || 23 |- ! 8939 | [[Балмаржан]] || 23 |- ! 8940 | [[Балагүл]] || 23 |- ! 8941 | [[Бақытты]] || 23 |- ! 8942 | [[Битай]] || 23 |- ! 8943 | [[Гулбанат]] || 23 |- ! 8944 | [[Галинур]] || 23 |- ! 8945 | [[Бимариям]] || 23 |- ! 8946 | [[Багыйла]] || 23 |- ! 8947 | [[Балжамал]] || 23 |- ! 8948 | [[Биана]] || 23 |- ! 8949 | [[Балсия]] || 23 |- ! 8950 | [[Баги]] || 23 |- ! 8951 | [[Болды]] || 23 |- ! 8952 | [[Балқаш]] || 23 |- ! 8953 | [[Багитгул]] || 23 |- ! 8954 | [[Бактыганым]] || 23 |- ! 8955 | [[Гулайда]] || 23 |- ! 8956 | [[Бақжұлдыз]] || 23 |- ! 8957 | [[Булжан]] || 23 |- ! 8958 | [[Ашкен]] || 23 |- ! 8959 | [[Багытгул]] || 23 |- ! 8960 | [[Бибат]] || 23 |- ! 8961 | [[Винара]] || 23 |- ! 8962 | [[Бибизейнеп]] || 23 |- ! 8963 | [[Адэми]] || 23 |- ! 8964 | [[Азел]] || 23 |- ! 8965 | [[Айганыс]] || 23 |- ! 8966 | [[Айаужан]] || 23 |- ! 8967 | [[Анила]] || 23 |- ! 8968 | [[Ақжар]] || 23 |- ! 8969 | [[Алмания]] || 23 |- ! 8970 | [[Алтынайым]] || 23 |- ! 8971 | [[Айнұрлы]] || 23 |- ! 8972 | [[Ақжаркын]] || 23 |- ! 8973 | [[Айшабегім]] || 23 |- ! 8974 | [[Айяра]] || 23 |- ! 8975 | [[Аинұр]] || 23 |- ! 8976 | [[Айя София]] || 23 |- ! 8977 | [[Асилганым]] || 23 |- ! 8978 | [[Акзиля]] || 23 |- ! 8979 | [[Азалина]] || 23 |- ! 8980 | [[Аминя]] || 23 |- ! 8981 | [[Ағира]] || 23 |- ! 8982 | [[Амиркуль]] || 23 |- ! 8983 | [[Ақбалым]] || 23 |- ! 8984 | [[Армида]] || 23 |- ! 8985 | [[Аршынгүл]] || 23 |- ! 8986 | [[Актолгай]] || 23 |- ! 8987 | [[Акбалжан]] || 23 |- ! 8988 | [[Аимбуби]] || 23 |- ! 8989 | [[Ақтілеу]] || 23 |- ! 8990 | [[Айжибек]] || 23 |- ! 8991 | [[Асемь]] || 23 |- ! 8992 | [[Артыкгуль]] || 23 |- ! 8993 | [[Айторе]] || 23 |- ! 8994 | [[Айнагоз]] || 23 |- ! 8995 | [[Альсафи]] || 23 |- ! 8996 | [[Айсырға]] || 23 |- ! 8997 | [[Асина]] || 23 |- ! 8998 | [[Акжунас]] || 23 |- ! 8999 | [[Абия]] || 23 |- ! 9000 | [[Халамхас]] || 22 |- ! 9001 | [[Шарагуль]] || 22 |- ! 9002 | [[Шадиана]] || 22 |- ! 9003 | [[Урумхан]] || 22 |- ! 9004 | [[Умыттык]] || 22 |- ! 9005 | [[Ульмира]] || 22 |- ! 9006 | [[Ульфат]] || 22 |- ! 9007 | [[Улган]] || 22 |- ! 9008 | [[Чарас]] || 22 |- ! 9009 | [[Ұлжайна]] || 22 |- ! 9010 | [[Шахия]] || 22 |- ! 9011 | [[Ынкар]] || 22 |- ! 9012 | [[Үзілдік]] || 22 |- ! 9013 | [[Умуткер]] || 22 |- ! 9014 | [[Шахира]] || 22 |- ! 9015 | [[Халуа]] || 22 |- ! 9016 | [[Элена]] || 22 |- ! 9017 | [[Шамши]] || 22 |- ! 9018 | [[Улмас]] || 22 |- ! 9019 | [[Узул]] || 22 |- ! 9020 | [[Шадияра]] || 22 |- ! 9021 | [[Шахарман]] || 22 |- ! 9022 | [[Шырынхан]] || 22 |- ! 9023 | [[Тынар]] || 22 |- ! 9024 | [[Шынай]] || 22 |- ! 9025 | [[Шарикуль]] || 22 |- ! 9026 | [[Шынзада]] || 22 |- ! 9027 | [[Турсынбике]] || 22 |- ! 9028 | [[Умиркул]] || 22 |- ! 9029 | [[Шуак]] || 22 |- ! 9030 | [[Ұлғанай]] || 22 |- ! 9031 | [[Шапия]] || 22 |- ! 9032 | [[Фейруза]] || 22 |- ! 9033 | [[Турсынкыз]] || 22 |- ! 9034 | [[Шарагул]] || 22 |- ! 9035 | [[Сагынгул]] || 22 |- ! 9036 | [[Санигуль]] || 22 |- ! 9037 | [[Сахила]] || 22 |- ! 9038 | [[Ракиш]] || 22 |- ! 9039 | [[Самалай]] || 22 |- ! 9040 | [[Сабия]] || 22 |- ! 9041 | [[Сарбинас]] || 22 |- ! 9042 | [[Самалгүл]] || 22 |- ! 9043 | [[Сайрамкул]] || 22 |- ! 9044 | [[Рабия-Бегім]] || 22 |- ! 9045 | [[Рзакул]] || 22 |- ! 9046 | [[Сәбилә]] || 22 |- ! 9047 | [[Распике]] || 22 |- ! 9048 | [[Сәлиха]] || 22 |- ! 9049 | [[Санай]] || 22 |- ! 9050 | [[Санталат]] || 22 |- ! 9051 | [[Самала]] || 22 |- ! 9052 | [[Тажикыз]] || 22 |- ! 9053 | [[Сайрам]] || 22 |- ! 9054 | [[Талчын]] || 22 |- ! 9055 | [[Тлеубике]] || 22 |- ! 9056 | [[Сейсен]] || 22 |- ! 9057 | [[Сапфира]] || 22 |- ! 9058 | [[Тәнзила]] || 22 |- ! 9059 | [[Ракат]] || 22 |- ! 9060 | [[Тәрбия]] || 22 |- ! 9061 | [[Тойбике]] || 22 |- ! 9062 | [[Сандукаш]] || 22 |- ! 9063 | [[Сагатжан]] || 22 |- ! 9064 | [[Талша]] || 22 |- ! 9065 | [[Сунита]] || 22 |- ! 9066 | [[Суимхан]] || 22 |- ! 9067 | [[Рабат]] || 22 |- ! 9068 | [[Сулико]] || 22 |- ! 9069 | [[Таңсәуле]] || 22 |- ! 9070 | [[Райфа]] || 22 |- ! 9071 | [[Сеилхан]] || 22 |- ! 9072 | [[Ризвангул]] || 22 |- ! 9073 | [[Садет]] || 22 |- ! 9074 | [[Милат]] || 22 |- ! 9075 | [[Мендикыз]] || 22 |- ! 9076 | [[Нуртолкын]] || 22 |- ! 9077 | [[Нұрпатша]] || 22 |- ! 9078 | [[Мухаддас]] || 22 |- ! 9079 | [[Мұхаббат]] || 22 |- ! 9080 | [[Назгум]] || 22 |- ! 9081 | [[Нурлугуль]] || 22 |- ! 9082 | [[Париха]] || 22 |- ! 9083 | [[Нұршолпан]] || 22 |- ! 9084 | [[Нуршолпан]] || 22 |- ! 9085 | [[Нысанкүл]] || 22 |- ! 9086 | [[Назгерім]] || 22 |- ! 9087 | [[Мухадас]] || 22 |- ! 9088 | [[Нұргұл]] || 22 |- ! 9089 | [[Озгерис]] || 22 |- ! 9090 | [[Орунбасар]] || 22 |- ! 9091 | [[Мерьем]] || 22 |- ! 9092 | [[Мирэль]] || 22 |- ! 9093 | [[Нелла]] || 22 |- ! 9094 | [[Миюа]] || 22 |- ! 9095 | [[Назли]] || 22 |- ! 9096 | [[Наурызай]] || 22 |- ! 9097 | [[Нургамила]] || 22 |- ! 9098 | [[Нұрлангүл]] || 22 |- ! 9099 | [[Кульшаруан]] || 22 |- ! 9100 | [[Макида]] || 22 |- ! 9101 | [[Маулетхан]] || 22 |- ! 9102 | [[Малохат]] || 22 |- ! 9103 | [[Макташ]] || 22 |- ! 9104 | [[Ленура]] || 22 |- ! 9105 | [[Марха]] || 22 |- ! 9106 | [[Қалдыгул]] || 22 |- ! 9107 | [[Мауыты]] || 22 |- ! 9108 | [[Кумисканым]] || 22 |- ! 9109 | [[Күлзина]] || 22 |- ! 9110 | [[Мапен]] || 22 |- ! 9111 | [[Кульзагипа]] || 22 |- ! 9112 | [[Кульаим]] || 22 |- ! 9113 | [[Кульшархан]] || 22 |- ! 9114 | [[Кумісай]] || 22 |- ! 9115 | [[Маулен]] || 22 |- ! 9116 | [[Ляш]] || 22 |- ! 9117 | [[Кулпану]] || 22 |- ! 9118 | [[Күнзада]] || 22 |- ! 9119 | [[Лашин]] || 22 |- ! 9120 | [[Кумыскул]] || 22 |- ! 9121 | [[Куляйма]] || 22 |- ! 9122 | [[Майдакул]] || 22 |- ! 9123 | [[Лайк]] || 22 |- ! 9124 | [[Күлсия]] || 22 |- ! 9125 | [[Мактым]] || 22 |- ! 9126 | [[Кулбархан]] || 22 |- ! 9127 | [[Марлена]] || 22 |- ! 9128 | [[Калзира]] || 22 |- ! 9129 | [[Жибеккуль]] || 22 |- ! 9130 | [[Изольда]] || 22 |- ! 9131 | [[Жузик]] || 22 |- ! 9132 | [[Зыяда]] || 22 |- ! 9133 | [[Ирисай]] || 22 |- ! 9134 | [[Кайнел]] || 22 |- ! 9135 | [[Камарай]] || 22 |- ! 9136 | [[Жархын]] || 22 |- ! 9137 | [[Исманұр]] || 22 |- ! 9138 | [[Жубаткан]] || 22 |- ! 9139 | [[Кайыпжамал]] || 22 |- ! 9140 | [[Каныткуль]] || 22 |- ! 9141 | [[Жанымша]] || 22 |- ! 9142 | [[Зинур]] || 22 |- ! 9143 | [[Зейнемхан]] || 22 |- ! 9144 | [[Инзура]] || 22 |- ! 9145 | [[Заманай]] || 22 |- ! 9146 | [[Кермеқас]] || 22 |- ! 9147 | [[Зулькия]] || 22 |- ! 9148 | [[Иллария]] || 22 |- ! 9149 | [[Жулдузой]] || 22 |- ! 9150 | [[Зухро]] || 22 |- ! 9151 | [[Жаңалық]] || 22 |- ! 9152 | [[Калыкуль]] || 22 |- ! 9153 | [[Жұпархан]] || 22 |- ! 9154 | [[Дарьяш]] || 22 |- ! 9155 | [[Дилобар]] || 22 |- ! 9156 | [[Джумаганым]] || 22 |- ! 9157 | [[Гүлбазар]] || 22 |- ! 9158 | [[Джумазия]] || 22 |- ! 9159 | [[Диамара]] || 22 |- ! 9160 | [[Гүлсән]] || 22 |- ! 9161 | [[Дуйсен]] || 22 |- ! 9162 | [[Дилнұр]] || 22 |- ! 9163 | [[Гульгуна]] || 22 |- ! 9164 | [[Гульфайруза]] || 22 |- ! 9165 | [[Дидаргул]] || 22 |- ! 9166 | [[Гульбана]] || 22 |- ! 9167 | [[Дарайы]] || 22 |- ! 9168 | [[Әлихан]] || 22 |- ! 9169 | [[Дуисенкул]] || 22 |- ! 9170 | [[Дилнәз]] || 22 |- ! 9171 | [[Жамеш]] || 22 |- ! 9172 | [[Дэниза]] || 22 |- ! 9173 | [[Жақсыбике]] || 22 |- ! 9174 | [[Жамилахан]] || 22 |- ! 9175 | [[Жанатай]] || 22 |- ! 9176 | [[Дилшад]] || 22 |- ! 9177 | [[Джумабиби]] || 22 |- ! 9178 | [[Гүланда]] || 22 |- ! 9179 | [[Гүлсұлу]] || 22 |- ! 9180 | [[Гульсагира]] || 22 |- ! 9181 | [[Әтина]] || 22 |- ! 9182 | [[Жанаша]] || 22 |- ! 9183 | [[Жакия]] || 22 |- ! 9184 | [[Асыл Ай]] || 22 |- ! 9185 | [[Бибайым]] || 22 |- ! 9186 | [[Бәтигүл]] || 22 |- ! 9187 | [[Бибиткул]] || 22 |- ! 9188 | [[Беделхан]] || 22 |- ! 9189 | [[Балкуйган]] || 22 |- ! 9190 | [[Асылжамал]] || 22 |- ! 9191 | [[Бактагул]] || 22 |- ! 9192 | [[Билим]] || 22 |- ! 9193 | [[Ботағөз]] || 22 |- ! 9194 | [[Гулзана]] || 22 |- ! 9195 | [[Гуланар]] || 22 |- ! 9196 | [[Гулистон]] || 22 |- ! 9197 | [[Бекнұр]] || 22 |- ! 9198 | [[Бибыгул]] || 22 |- ! 9199 | [[Гулбак]] || 22 |- ! 9200 | [[Асылдана]] || 22 |- ! 9201 | [[Буайша]] || 22 |- ! 9202 | [[Бикул]] || 22 |- ! 9203 | [[Бауыржан]] || 22 |- ! 9204 | [[Бегимкул]] || 22 |- ! 9205 | [[Берекет]] || 22 |- ! 9206 | [[Багыжан]] || 22 |- ! 9207 | [[Бериван]] || 22 |- ! 9208 | [[Багдакул]] || 22 |- ! 9209 | [[Багижамал]] || 22 |- ! 9210 | [[Гулиса]] || 22 |- ! 9211 | [[Балгиза]] || 22 |- ! 9212 | [[Гулімжан]] || 22 |- ! 9213 | [[Гулбуби]] || 22 |- ! 9214 | [[Галимаш]] || 22 |- ! 9215 | [[Булгун]] || 22 |- ! 9216 | [[Булдиршин]] || 22 |- ! 9217 | [[Алзира]] || 22 |- ! 9218 | [[Актілек]] || 22 |- ! 9219 | [[Ансағаным]] || 22 |- ! 9220 | [[Ай-Жұлдыз]] || 22 |- ! 9221 | [[Адемхан]] || 22 |- ! 9222 | [[Айсүлу]] || 22 |- ! 9223 | [[Агидель]] || 22 |- ! 9224 | [[Арыухан]] || 22 |- ! 9225 | [[Аисана]] || 22 |- ! 9226 | [[Аққайың]] || 22 |- ! 9227 | [[Асие]] || 22 |- ! 9228 | [[Алдияр]] || 22 |- ! 9229 | [[Асим]] || 22 |- ! 9230 | [[Актурсын]] || 22 |- ! 9231 | [[Айманат]] || 22 |- ! 9232 | [[Аккалыш]] || 22 |- ! 9233 | [[Аилана]] || 22 |- ! 9234 | [[Аселина]] || 22 |- ! 9235 | [[Аруша]] || 22 |- ! 9236 | [[Азелия]] || 22 |- ! 9237 | [[Айнеш]] || 22 |- ! 9238 | [[Алнур]] || 22 |- ! 9239 | [[Алмашай]] || 22 |- ! 9240 | [[Айдия]] || 22 |- ! 9241 | [[Ак-Ерке]] || 22 |- ! 9242 | [[Адэлья]] || 22 |- ! 9243 | [[Ақкүн]] || 22 |- ! 9244 | [[Александр]] || 22 |- ! 9245 | [[Аманғайша]] || 22 |- ! 9246 | [[Агайна]] || 22 |- ! 9247 | [[Ақзейнеп]] || 22 |- ! 9248 | [[Адият]] || 22 |- ! 9249 | [[Азатгүл]] || 22 |- ! 9250 | [[Ак-Марал]] || 22 |- ! 9251 | [[Аққаным]] || 22 |- ! 9252 | [[Уаш]] || 21 |- ! 9253 | [[Шаргуль]] || 21 |- ! 9254 | [[Урунгул]] || 21 |- ! 9255 | [[Элиса]] || 21 |- ! 9256 | [[Урлан]] || 21 |- ! 9257 | [[Ханзат]] || 21 |- ! 9258 | [[Тынышбала]] || 21 |- ! 9259 | [[Хизат]] || 21 |- ! 9260 | [[Фатина]] || 21 |- ! 9261 | [[Тулганой]] || 21 |- ! 9262 | [[Эльмара]] || 21 |- ! 9263 | [[Тұрғынай]] || 21 |- ! 9264 | [[Хадийя]] || 21 |- ! 9265 | [[Уразганым]] || 21 |- ! 9266 | [[Урпия]] || 21 |- ! 9267 | [[Эльбина]] || 21 |- ! 9268 | [[Тұйғын]] || 21 |- ! 9269 | [[Эльбира]] || 21 |- ! 9270 | [[Шохруза]] || 21 |- ! 9271 | [[Фазира]] || 21 |- ! 9272 | [[Урынганым]] || 21 |- ! 9273 | [[Шыныгуль]] || 21 |- ! 9274 | [[Шахмира]] || 21 |- ! 9275 | [[Сатжан]] || 21 |- ! 9276 | [[Раймаш]] || 21 |- ! 9277 | [[Сұлтанай]] || 21 |- ! 9278 | [[Разана]] || 21 |- ! 9279 | [[Таисья]] || 21 |- ! 9280 | [[Савия]] || 21 |- ! 9281 | [[Райся]] || 21 |- ! 9282 | [[Сыргатай]] || 21 |- ! 9283 | [[Секен]] || 21 |- ! 9284 | [[Райлаш]] || 21 |- ! 9285 | [[Сарвар]] || 21 |- ! 9286 | [[Санида]] || 21 |- ! 9287 | [[Сабохат]] || 21 |- ! 9288 | [[Рыскамал]] || 21 |- ! 9289 | [[Санбала]] || 21 |- ! 9290 | [[Самархан]] || 21 |- ! 9291 | [[Сагилаш]] || 21 |- ! 9292 | [[Сандыкул]] || 21 |- ! 9293 | [[Тоня]] || 21 |- ! 9294 | [[Тілеухан]] || 21 |- ! 9295 | [[Салуа]] || 21 |- ! 9296 | [[Толеугуль]] || 21 |- ! 9297 | [[Тазахан]] || 21 |- ! 9298 | [[Сундус]] || 21 |- ! 9299 | [[Сәрсенкул]] || 21 |- ! 9300 | [[Рауша]] || 21 |- ! 9301 | [[Сахыш]] || 21 |- ! 9302 | [[Назлым]] || 21 |- ! 9303 | [[Меңлік]] || 21 |- ! 9304 | [[Навруза]] || 21 |- ! 9305 | [[Мендігүл]] || 21 |- ! 9306 | [[Паризада]] || 21 |- ! 9307 | [[Несіпхан]] || 21 |- ! 9308 | [[Нурзияш]] || 21 |- ! 9309 | [[Ойгуль]] || 21 |- ! 9310 | [[Мерике]] || 21 |- ! 9311 | [[Нұрназ]] || 21 |- ! 9312 | [[Нурбубе]] || 21 |- ! 9313 | [[Назқоңыр]] || 21 |- ! 9314 | [[Нурлайм]] || 21 |- ! 9315 | [[Нәзкен]] || 21 |- ! 9316 | [[Нағила]] || 21 |- ! 9317 | [[Орынбас]] || 21 |- ! 9318 | [[Патшагуль]] || 21 |- ! 9319 | [[Наджиба]] || 21 |- ! 9320 | [[Надыра]] || 21 |- ! 9321 | [[Нарзанкуль]] || 21 |- ! 9322 | [[Нуркайша]] || 21 |- ! 9323 | [[Несибелі]] || 21 |- ! 9324 | [[Нурайхан]] || 21 |- ! 9325 | [[Нұрсия]] || 21 |- ! 9326 | [[Милания]] || 21 |- ! 9327 | [[Наликул]] || 21 |- ! 9328 | [[Михуа]] || 21 |- ! 9329 | [[Кульбаршен]] || 21 |- ! 9330 | [[Күлімқан]] || 21 |- ! 9331 | [[Макиза]] || 21 |- ! 9332 | [[Қайни]] || 21 |- ! 9333 | [[Маги]] || 21 |- ! 9334 | [[М]] || 21 |- ! 9335 | [[Махтагул]] || 21 |- ! 9336 | [[Күлмараш]] || 21 |- ! 9337 | [[Максут]] || 21 |- ! 9338 | [[Қантай]] || 21 |- ! 9339 | [[Күлшәт]] || 21 |- ! 9340 | [[Қалдан]] || 21 |- ! 9341 | [[Кульсия]] || 21 |- ! 9342 | [[Кульпариза]] || 21 |- ! 9343 | [[Махида]] || 21 |- ! 9344 | [[Кунекей]] || 21 |- ! 9345 | [[Кулипан]] || 21 |- ! 9346 | [[Күлдан]] || 21 |- ! 9347 | [[Лаззят]] || 21 |- ! 9348 | [[Марьямкуль]] || 21 |- ! 9349 | [[Күлімжан]] || 21 |- ! 9350 | [[Мадияр]] || 21 |- ! 9351 | [[Кулсагат]] || 21 |- ! 9352 | [[Мауегул]] || 21 |- ! 9353 | [[Кайыржан]] || 21 |- ! 9354 | [[Иннабат]] || 21 |- ! 9355 | [[Каиркуль]] || 21 |- ! 9356 | [[Зәрина]] || 21 |- ! 9357 | [[Кавира]] || 21 |- ! 9358 | [[Жанымгул]] || 21 |- ! 9359 | [[Жидехан]] || 21 |- ! 9360 | [[Жараскан]] || 21 |- ! 9361 | [[Иляна]] || 21 |- ! 9362 | [[Каншакуль]] || 21 |- ! 9363 | [[Камуна]] || 21 |- ! 9364 | [[Жолбике]] || 21 |- ! 9365 | [[Жидекул]] || 21 |- ! 9366 | [[Кайныйжамал]] || 21 |- ! 9367 | [[Заина]] || 21 |- ! 9368 | [[Индра]] || 21 |- ! 9369 | [[Кенжеқан]] || 21 |- ! 9370 | [[Зийнеп]] || 21 |- ! 9371 | [[Инкаш]] || 21 |- ! 9372 | [[Кайржамал]] || 21 |- ! 9373 | [[Зарида]] || 21 |- ! 9374 | [[Жемисхан]] || 21 |- ! 9375 | [[Кирмизи]] || 21 |- ! 9376 | [[Збайра]] || 21 |- ! 9377 | [[Калдыхан]] || 21 |- ! 9378 | [[Жәсия]] || 21 |- ! 9379 | [[Канигул]] || 21 |- ! 9380 | [[Жулдыс]] || 21 |- ! 9381 | [[Заураш]] || 21 |- ! 9382 | [[Камель]] || 21 |- ! 9383 | [[Жаниль]] || 21 |- ! 9384 | [[Гульмайран]] || 21 |- ! 9385 | [[Дамигуль]] || 21 |- ! 9386 | [[Ерген]] || 21 |- ! 9387 | [[Дила]] || 21 |- ! 9388 | [[Гүлбан]] || 21 |- ! 9389 | [[Жаннагул]] || 21 |- ! 9390 | [[Гульдира]] || 21 |- ! 9391 | [[Жайсангул]] || 21 |- ! 9392 | [[Дәріжан]] || 21 |- ! 9393 | [[Жанылған]] || 21 |- ! 9394 | [[Гүльвира]] || 21 |- ! 9395 | [[Жаниа]] || 21 |- ! 9396 | [[Гүлбүбі]] || 21 |- ! 9397 | [[Жанмерей]] || 21 |- ! 9398 | [[Джамилия]] || 21 |- ! 9399 | [[Даша]] || 21 |- ! 9400 | [[Әдиба]] || 21 |- ! 9401 | [[Даражан]] || 21 |- ! 9402 | [[Гульшария]] || 21 |- ! 9403 | [[Гүлайм]] || 21 |- ! 9404 | [[Джанагуль]] || 21 |- ! 9405 | [[Дильдахан]] || 21 |- ! 9406 | [[Жамкен]] || 21 |- ! 9407 | [[Дидарлым]] || 21 |- ! 9408 | [[Гулпия]] || 21 |- ! 9409 | [[Дарьякуль]] || 21 |- ! 9410 | [[Жанабике]] || 21 |- ! 9411 | [[Гүлмара]] || 21 |- ! 9412 | [[Жан-Айым]] || 21 |- ! 9413 | [[Гулниза]] || 21 |- ! 9414 | [[Жаналсын]] || 21 |- ! 9415 | [[Есма]] || 21 |- ! 9416 | [[Әсемназ]] || 21 |- ! 9417 | [[Гульбахша]] || 21 |- ! 9418 | [[Дарихан]] || 21 |- ! 9419 | [[Гүлназар]] || 21 |- ! 9420 | [[Джанылсын]] || 21 |- ! 9421 | [[Делназ]] || 21 |- ! 9422 | [[Джемиле]] || 21 |- ! 9423 | [[Гүлнаш]] || 21 |- ! 9424 | [[Гульмера]] || 21 |- ! 9425 | [[Гульби]] || 21 |- ! 9426 | [[Дарияхан]] || 21 |- ! 9427 | [[Жантолы]] || 21 |- ! 9428 | [[Гульмерей]] || 21 |- ! 9429 | [[Гульсем]] || 21 |- ! 9430 | [[Гүлниза]] || 21 |- ! 9431 | [[Бинар]] || 21 |- ! 9432 | [[Асылнур]] || 21 |- ! 9433 | [[Ғайникен]] || 21 |- ! 9434 | [[Афиза]] || 21 |- ! 9435 | [[Гулмереке]] || 21 |- ! 9436 | [[Болаш]] || 21 |- ! 9437 | [[Бейбигуль]] || 21 |- ! 9438 | [[Ғибрат]] || 21 |- ! 9439 | [[Бибжамал]] || 21 |- ! 9440 | [[Бибугул]] || 21 |- ! 9441 | [[Балжана]] || 21 |- ! 9442 | [[Бибихадича]] || 21 |- ! 9443 | [[Аширгуль]] || 21 |- ! 9444 | [[Бакткуль]] || 21 |- ! 9445 | [[Бейсенхан]] || 21 |- ! 9446 | [[Аянай]] || 21 |- ! 9447 | [[Багдана]] || 21 |- ! 9448 | [[Асылтай]] || 21 |- ! 9449 | [[Бөпежан]] || 21 |- ! 9450 | [[Бизат]] || 21 |- ! 9451 | [[Бейшенкуль]] || 21 |- ! 9452 | [[Бегайша]] || 21 |- ! 9453 | [[Бейбитхан]] || 21 |- ! 9454 | [[Бакеш]] || 21 |- ! 9455 | [[Бахткул]] || 21 |- ! 9456 | [[Батыма]] || 21 |- ! 9457 | [[Богила]] || 21 |- ! 9458 | [[Вильдана]] || 21 |- ! 9459 | [[Асимкуль]] || 21 |- ! 9460 | [[Айиза]] || 21 |- ! 9461 | [[Акжайна]] || 21 |- ! 9462 | [[Алдан]] || 21 |- ! 9463 | [[Аклай]] || 21 |- ! 9464 | [[Айсали]] || 21 |- ! 9465 | [[Акылзат]] || 21 |- ! 9466 | [[Арулана]] || 21 |- ! 9467 | [[Айша-Нұр]] || 21 |- ! 9468 | [[Ағиба]] || 21 |- ! 9469 | [[Аманиса]] || 21 |- ! 9470 | [[Аннеля]] || 21 |- ! 9471 | [[Арайла]] || 21 |- ! 9472 | [[Азали]] || 21 |- ! 9473 | [[Акжазык]] || 21 |- ! 9474 | [[Амансұлу]] || 21 |- ! 9475 | [[Арыу]] || 21 |- ! 9476 | [[Айянат]] || 21 |- ! 9477 | [[Айгоз]] || 21 |- ! 9478 | [[Айя Сафия]] || 21 |- ! 9479 | [[Айимгул]] || 21 |- ! 9480 | [[Аманхан]] || 21 |- ! 9481 | [[Айымкыз]] || 21 |- ! 9482 | [[Арзыкуль]] || 21 |- ! 9483 | [[Альфида]] || 21 |- ! 9484 | [[Аймолдир]] || 21 |- ! 9485 | [[Акболган]] || 21 |- ! 9486 | [[Ақназия]] || 21 |- ! 9487 | [[Анюта]] || 21 |- ! 9488 | [[Аппақ]] || 21 |- ! 9489 | [[Алвина]] || 21 |- ! 9490 | [[Ализат]] || 21 |- ! 9491 | [[Ариша]] || 21 |- ! 9492 | [[Айдиана]] || 21 |- ! 9493 | [[Ақілгек]] || 21 |- ! 9494 | [[Айзейнеп]] || 21 |- ! 9495 | [[Ақорын]] || 21 |- ! 9496 | [[Алара]] || 21 |- ! 9497 | [[Шүғыла]] || 20 |- ! 9498 | [[Шархан]] || 20 |- ! 9499 | [[Чайбала]] || 20 |- ! 9500 | [[Укилим]] || 20 |- ! 9501 | [[Хабиби]] || 20 |- ! 9502 | [[Улназ]] || 20 |- ! 9503 | [[Ырысбике]] || 20 |- ! 9504 | [[Шаги]] || 20 |- ! 9505 | [[Тургангуль]] || 20 |- ! 9506 | [[Элонора]] || 20 |- ! 9507 | [[Урзат]] || 20 |- ! 9508 | [[Умсынган]] || 20 |- ! 9509 | [[Шашты]] || 20 |- ! 9510 | [[Халбика]] || 20 |- ! 9511 | [[Умиткайша]] || 20 |- ! 9512 | [[Тояш]] || 20 |- ! 9513 | [[Ұлдамет]] || 20 |- ! 9514 | [[Тұмаркүл]] || 20 |- ! 9515 | [[Чайгуль]] || 20 |- ! 9516 | [[Хасия]] || 20 |- ! 9517 | [[Шийрин]] || 20 |- ! 9518 | [[Ханымгүл]] || 20 |- ! 9519 | [[Умитханым]] || 20 |- ! 9520 | [[Шаттыкгул]] || 20 |- ! 9521 | [[Үрия]] || 20 |- ! 9522 | [[Ұлханым]] || 20 |- ! 9523 | [[Урунтай]] || 20 |- ! 9524 | [[Ырза]] || 20 |- ! 9525 | [[Турганым]] || 20 |- ! 9526 | [[Шынархан]] || 20 |- ! 9527 | [[Ырымжан]] || 20 |- ! 9528 | [[Феридэ]] || 20 |- ! 9529 | [[Санитас]] || 20 |- ! 9530 | [[Самен]] || 20 |- ! 9531 | [[Сакура]] || 20 |- ! 9532 | [[С]] || 20 |- ! 9533 | [[Рахилям]] || 20 |- ! 9534 | [[Сарай]] || 20 |- ! 9535 | [[Сайрамкан]] || 20 |- ! 9536 | [[Райя]] || 20 |- ! 9537 | [[Танаш]] || 20 |- ! 9538 | [[Роббия]] || 20 |- ! 9539 | [[Тилеукуль]] || 20 |- ! 9540 | [[Сауық]] || 20 |- ! 9541 | [[Рыскелди]] || 20 |- ! 9542 | [[Раигуль]] || 20 |- ! 9543 | [[Торғай]] || 20 |- ! 9544 | [[Рамилям]] || 20 |- ! 9545 | [[Руфейда]] || 20 |- ! 9546 | [[Рзакуль]] || 20 |- ! 9547 | [[Сақыш]] || 20 |- ! 9548 | [[Совле]] || 20 |- ! 9549 | [[Рабигаш]] || 20 |- ! 9550 | [[Рузада]] || 20 |- ! 9551 | [[Самсия]] || 20 |- ! 9552 | [[Сагыра]] || 20 |- ! 9553 | [[Тілеулес]] || 20 |- ! 9554 | [[Рузигул]] || 20 |- ! 9555 | [[Тоқсұлу]] || 20 |- ! 9556 | [[Сусанна]] || 20 |- ! 9557 | [[Толеуганым]] || 20 |- ! 9558 | [[Разиям]] || 20 |- ! 9559 | [[Томарис]] || 20 |- ! 9560 | [[Сюзана]] || 20 |- ! 9561 | [[Сантуре]] || 20 |- ! 9562 | [[Табила]] || 20 |- ! 9563 | [[Сұлупан]] || 20 |- ! 9564 | [[Нұркөркем]] || 20 |- ! 9565 | [[Мырзахан]] || 20 |- ! 9566 | [[Өнергүл]] || 20 |- ! 9567 | [[Нарбота]] || 20 |- ! 9568 | [[Нұрания]] || 20 |- ! 9569 | [[Нарипа]] || 20 |- ! 9570 | [[Нышангүл]] || 20 |- ! 9571 | [[Насипбала]] || 20 |- ! 9572 | [[Минзифа]] || 20 |- ! 9573 | [[Натира]] || 20 |- ! 9574 | [[Нурфия]] || 20 |- ! 9575 | [[Нермин]] || 20 |- ! 9576 | [[Нұрдәулет]] || 20 |- ! 9577 | [[Несипелди]] || 20 |- ! 9578 | [[Нұршах]] || 20 |- ! 9579 | [[Несипельды]] || 20 |- ! 9580 | [[Оразкен]] || 20 |- ! 9581 | [[Мираль]] || 20 |- ! 9582 | [[Мехри]] || 20 |- ! 9583 | [[Нона]] || 20 |- ! 9584 | [[Нурлыганым]] || 20 |- ! 9585 | [[Нукеш]] || 20 |- ! 9586 | [[Нуртаза]] || 20 |- ! 9587 | [[Нурайла]] || 20 |- ! 9588 | [[Набаткуль]] || 20 |- ! 9589 | [[Нурая]] || 20 |- ! 9590 | [[Нұрбағила]] || 20 |- ! 9591 | [[Мензия]] || 20 |- ! 9592 | [[Нұрида]] || 20 |- ! 9593 | [[Нурбатиш]] || 20 |- ! 9594 | [[Нұрниса]] || 20 |- ! 9595 | [[Нурганим]] || 20 |- ! 9596 | [[Нышангул]] || 20 |- ! 9597 | [[Нургуля]] || 20 |- ! 9598 | [[Оналсын]] || 20 |- ! 9599 | [[Нуржана]] || 20 |- ! 9600 | [[Назаргуль]] || 20 |- ! 9601 | [[Нуржаныл]] || 20 |- ! 9602 | [[Пати]] || 20 |- ! 9603 | [[Нуриса]] || 20 |- ! 9604 | [[Перийзат]] || 20 |- ! 9605 | [[Нурканым]] || 20 |- ! 9606 | [[Мерейжан]] || 20 |- ! 9607 | [[Нурлана]] || 20 |- ! 9608 | [[Нуртуган]] || 20 |- ! 9609 | [[Мактакуль]] || 20 |- ! 9610 | [[Лолахан]] || 20 |- ! 9611 | [[Кулнаш]] || 20 |- ! 9612 | [[Кульбазар]] || 20 |- ! 9613 | [[Лария]] || 20 |- ! 9614 | [[Кульшум]] || 20 |- ! 9615 | [[Қаусар]] || 20 |- ! 9616 | [[Кульжанар]] || 20 |- ! 9617 | [[Күлиман]] || 20 |- ! 9618 | [[Кульян]] || 20 |- ! 9619 | [[Меддина]] || 20 |- ! 9620 | [[Кулюмкан]] || 20 |- ! 9621 | [[Кулзи]] || 20 |- ! 9622 | [[Кульзаш]] || 20 |- ! 9623 | [[Лемара]] || 20 |- ! 9624 | [[Қамаш]] || 20 |- ! 9625 | [[Лалита]] || 20 |- ! 9626 | [[Кульнарай]] || 20 |- ! 9627 | [[Кымбатгуль]] || 20 |- ! 9628 | [[Қайыргүл]] || 20 |- ! 9629 | [[Машхура]] || 20 |- ! 9630 | [[Лимаш]] || 20 |- ! 9631 | [[Леля]] || 20 |- ! 9632 | [[Кулпинай]] || 20 |- ! 9633 | [[Маржанкыз]] || 20 |- ! 9634 | [[Майдакуль]] || 20 |- ! 9635 | [[Маралхан]] || 20 |- ! 9636 | [[Кульара]] || 20 |- ! 9637 | [[Мағия]] || 20 |- ! 9638 | [[Магишат]] || 20 |- ! 9639 | [[Марига]] || 20 |- ! 9640 | [[Кыздаргул]] || 20 |- ! 9641 | [[Мейіз]] || 20 |- ! 9642 | [[Құштар]] || 20 |- ! 9643 | [[Мадиян]] || 20 |- ! 9644 | [[Куляжан]] || 20 |- ! 9645 | [[Курбонгул]] || 20 |- ! 9646 | [[Кумисханым]] || 20 |- ! 9647 | [[Куликан]] || 20 |- ! 9648 | [[Мармар]] || 20 |- ! 9649 | [[Кульмхан]] || 20 |- ! 9650 | [[Канышайым]] || 20 |- ! 9651 | [[Камел]] || 20 |- ! 9652 | [[Инкарим]] || 20 |- ! 9653 | [[Карлигач]] || 20 |- ! 9654 | [[Илинур]] || 20 |- ! 9655 | [[Карлыгаин]] || 20 |- ! 9656 | [[Жекен]] || 20 |- ! 9657 | [[Камира]] || 20 |- ! 9658 | [[Замина]] || 20 |- ! 9659 | [[Корлыгайын]] || 20 |- ! 9660 | [[Калкул]] || 20 |- ! 9661 | [[Зерегуль]] || 20 |- ! 9662 | [[Канышаим]] || 20 |- ! 9663 | [[Каламша]] || 20 |- ! 9664 | [[Жолдыкан]] || 20 |- ! 9665 | [[Задагүл]] || 20 |- ! 9666 | [[Жидеш]] || 20 |- ! 9667 | [[Зиякан]] || 20 |- ! 9668 | [[Зәйнаб]] || 20 |- ! 9669 | [[Казимаш]] || 20 |- ! 9670 | [[Зинель]] || 20 |- ! 9671 | [[Зорина]] || 20 |- ! 9672 | [[Камелхан]] || 20 |- ! 9673 | [[Куан]] || 20 |- ! 9674 | [[Каныткул]] || 20 |- ! 9675 | [[Кабираш]] || 20 |- ! 9676 | [[Каламкул]] || 20 |- ! 9677 | [[Кенжегиз]] || 20 |- ! 9678 | [[Инсара]] || 20 |- ! 9679 | [[Кайыркуль]] || 20 |- ! 9680 | [[Каралгаш]] || 20 |- ! 9681 | [[Канча]] || 20 |- ! 9682 | [[Жәйдар]] || 20 |- ! 9683 | [[Кенжесары]] || 20 |- ! 9684 | [[Ильсияр]] || 20 |- ! 9685 | [[Дурья]] || 20 |- ! 9686 | [[Динаргуль]] || 20 |- ! 9687 | [[Жанур]] || 20 |- ! 9688 | [[Әннұр]] || 20 |- ! 9689 | [[Гүлдей]] || 20 |- ! 9690 | [[Джадыра]] || 20 |- ! 9691 | [[Дәмиля]] || 20 |- ! 9692 | [[Гульгаухар]] || 20 |- ! 9693 | [[Дуйсенгуль]] || 20 |- ! 9694 | [[Жаниба]] || 20 |- ! 9695 | [[Джаксыкуль]] || 20 |- ! 9696 | [[Ерсинай]] || 20 |- ! 9697 | [[Гүлнат]] || 20 |- ! 9698 | [[Әли]] || 20 |- ! 9699 | [[Гүлшекер]] || 20 |- ! 9700 | [[Гүлзираш]] || 20 |- ! 9701 | [[Гульшаим]] || 20 |- ! 9702 | [[Жамалай]] || 20 |- ! 9703 | [[Жануя]] || 20 |- ! 9704 | [[Жанина]] || 20 |- ! 9705 | [[Жаннеля]] || 20 |- ! 9706 | [[Дилдар]] || 20 |- ! 9707 | [[Гульпану]] || 20 |- ! 9708 | [[Елжан]] || 20 |- ! 9709 | [[Джамалкан]] || 20 |- ! 9710 | [[Гульбагит]] || 20 |- ! 9711 | [[Жаннэт]] || 20 |- ! 9712 | [[Даулеткуль]] || 20 |- ! 9713 | [[Гүлнафиса]] || 20 |- ! 9714 | [[Жанлсын]] || 20 |- ! 9715 | [[Дармина]] || 20 |- ! 9716 | [[Джана]] || 20 |- ! 9717 | [[Жамели]] || 20 |- ! 9718 | [[Динэль]] || 20 |- ! 9719 | [[Гулшари]] || 20 |- ! 9720 | [[Джемис]] || 20 |- ! 9721 | [[Гульжаркын]] || 20 |- ! 9722 | [[Гүлзихан]] || 20 |- ! 9723 | [[Гульзура]] || 20 |- ! 9724 | [[Гульсунай]] || 20 |- ! 9725 | [[Елвира]] || 20 |- ! 9726 | [[Елиф]] || 20 |- ! 9727 | [[Жанаткүл]] || 20 |- ! 9728 | [[Жазима]] || 20 |- ! 9729 | [[Гүлбейне]] || 20 |- ! 9730 | [[Жанера]] || 20 |- ! 9731 | [[Гульмарам]] || 20 |- ! 9732 | [[Гаупар]] || 20 |- ! 9733 | [[Гулбахша]] || 20 |- ! 9734 | [[Батма]] || 20 |- ! 9735 | [[Балымкул]] || 20 |- ! 9736 | [[Генжегуль]] || 20 |- ! 9737 | [[Аурелия]] || 20 |- ! 9738 | [[Ганна]] || 20 |- ! 9739 | [[Барна]] || 20 |- ! 9740 | [[Баля]] || 20 |- ! 9741 | [[Бибі Айша]] || 20 |- ! 9742 | [[Асли]] || 20 |- ! 9743 | [[Гулзад]] || 20 |- ! 9744 | [[Бибизара]] || 20 |- ! 9745 | [[Бақзада]] || 20 |- ! 9746 | [[Балкыз]] || 20 |- ! 9747 | [[Вирсавия]] || 20 |- ! 9748 | [[Гулжахар]] || 20 |- ! 9749 | [[Ботагул]] || 20 |- ! 9750 | [[Батшайы]] || 20 |- ! 9751 | [[Болсинай]] || 20 |- ! 9752 | [[Баляш]] || 20 |- ! 9753 | [[Асмин]] || 20 |- ! 9754 | [[Бислу]] || 20 |- ! 9755 | [[Ботан]] || 20 |- ! 9756 | [[Бибіш]] || 20 |- ! 9757 | [[Биназира]] || 20 |- ! 9758 | [[Асылару]] || 20 |- ! 9759 | [[Аханай]] || 20 |- ! 9760 | [[Гулболсын]] || 20 |- ! 9761 | [[Ахгул]] || 20 |- ! 9762 | [[Балжанат]] || 20 |- ! 9763 | [[Асылзер]] || 20 |- ! 9764 | [[Бакытгүл]] || 20 |- ! 9765 | [[Берикгуль]] || 20 |- ! 9766 | [[Баржаксы]] || 20 |- ! 9767 | [[Гулинар]] || 20 |- ! 9768 | [[Бактай]] || 20 |- ! 9769 | [[Бағилаш]] || 20 |- ! 9770 | [[Бибитгул]] || 20 |- ! 9771 | [[Арал]] || 20 |- ! 9772 | [[Ани]] || 20 |- ! 9773 | [[Акила]] || 20 |- ! 9774 | [[Айзад]] || 20 |- ! 9775 | [[Айпаш]] || 20 |- ! 9776 | [[Алтыной]] || 20 |- ! 9777 | [[Арсана]] || 20 |- ! 9778 | [[Айнали]] || 20 |- ! 9779 | [[Азигуль]] || 20 |- ! 9780 | [[Ақжолтай]] || 20 |- ! 9781 | [[Аксая]] || 20 |- ! 9782 | [[Аккоян]] || 20 |- ! 9783 | [[Алейна]] || 20 |- ! 9784 | [[Адилхан]] || 20 |- ! 9785 | [[Аймер]] || 20 |- ! 9786 | [[Алшагул]] || 20 |- ! 9787 | [[Ай-Бибі]] || 20 |- ! 9788 | [[Алшагуль]] || 20 |- ! 9789 | [[Ажарбуби]] || 20 |- ! 9790 | [[Альма]] || 20 |- ! 9791 | [[Аккалка]] || 20 |- ! 9792 | [[Альмагуль]] || 20 |- ! 9793 | [[Аксара]] || 20 |- ! 9794 | [[Ақілес]] || 20 |- ! 9795 | [[Ақұлпан]] || 20 |- ! 9796 | [[Адалина]] || 20 |- ! 9797 | [[Аидай]] || 20 |- ! 9798 | [[Агилес]] || 20 |- ! 9799 | [[Актолкун]] || 20 |- ! 9800 | [[Абзалхан]] || 20 |- ! 9801 | [[Айбазар]] || 20 |- ! 9802 | [[Ақләйлек]] || 20 |- ! 9803 | [[Алиля]] || 20 |- ! 9804 | [[Айджемал]] || 20 |- ! 9805 | [[Акылима]] || 20 |- ! 9806 | [[Азихан]] || 20 |- ! 9807 | [[Алмакыз]] || 20 |- ! 9808 | [[Агиша]] || 20 |- ! 9809 | [[Аджар]] || 20 |- ! 9810 | [[Айтбубы]] || 20 |- ! 9811 | [[Асенкуль]] || 20 |- ! 9812 | [[Азкен]] || 20 |- ! 9813 | [[Алтына]] || 20 |- ! 9814 | [[Анелла]] || 20 |- ! 9815 | [[Алтынбек]] || 20 |- ! 9816 | [[Айча]] || 20 |- ! 9817 | [[Айкуным]] || 20 |- ! 9818 | [[Шаттыгуль]] || 19 |- ! 9819 | [[Ширинай]] || 19 |- ! 9820 | [[Штап]] || 19 |- ! 9821 | [[Тоян]] || 19 |- ! 9822 | [[Умутчан]] || 19 |- ! 9823 | [[Тұнжыр]] || 19 |- ! 9824 | [[Тургунай]] || 19 |- ! 9825 | [[Үммігүлсім]] || 19 |- ! 9826 | [[Шнаркуль]] || 19 |- ! 9827 | [[Харшыга]] || 19 |- ! 9828 | [[Тынштык]] || 19 |- ! 9829 | [[Үздік]] || 19 |- ! 9830 | [[Тэя]] || 19 |- ! 9831 | [[Урсулу]] || 19 |- ! 9832 | [[Эльдара]] || 19 |- ! 9833 | [[Эсфира]] || 19 |- ! 9834 | [[Юна]] || 19 |- ! 9835 | [[Үржамал]] || 19 |- ! 9836 | [[Тураргул]] || 19 |- ! 9837 | [[Ұлдина]] || 19 |- ! 9838 | [[Фруза]] || 19 |- ! 9839 | [[Шаходат]] || 19 |- ! 9840 | [[Ферузат]] || 19 |- ! 9841 | [[Ширай]] || 19 |- ! 9842 | [[Шыныкуль]] || 19 |- ! 9843 | [[Юлдузхон]] || 19 |- ! 9844 | [[Төлеуғайша]] || 19 |- ! 9845 | [[Ұлхан]] || 19 |- ! 9846 | [[Тулекыз]] || 19 |- ! 9847 | [[Шадиёна]] || 19 |- ! 9848 | [[Эрна]] || 19 |- ! 9849 | [[Харлагаш]] || 19 |- ! 9850 | [[Тұмарай]] || 19 |- ! 9851 | [[Урунгуль]] || 19 |- ! 9852 | [[Шырынай]] || 19 |- ! 9853 | [[Ульмес]] || 19 |- ! 9854 | [[Улбуби]] || 19 |- ! 9855 | [[Тұрдыхан]] || 19 |- ! 9856 | [[Хадыша]] || 19 |- ! 9857 | [[Токтакуль]] || 19 |- ! 9858 | [[Розали]] || 19 |- ! 9859 | [[Сафа]] || 19 |- ! 9860 | [[Сима]] || 19 |- ! 9861 | [[Равина]] || 19 |- ! 9862 | [[Саркытгуль]] || 19 |- ! 9863 | [[Райпа]] || 19 |- ! 9864 | [[Советкайша]] || 19 |- ! 9865 | [[Тахура]] || 19 |- ! 9866 | [[Рысшан]] || 19 |- ! 9867 | [[Тәжікүл]] || 19 |- ! 9868 | [[Соледад]] || 19 |- ! 9869 | [[Райлым]] || 19 |- ! 9870 | [[Райянна]] || 19 |- ! 9871 | [[Риста]] || 19 |- ! 9872 | [[Саруа]] || 19 |- ! 9873 | [[Сагымжан]] || 19 |- ! 9874 | [[Султанкуль]] || 19 |- ! 9875 | [[Рымгүл]] || 19 |- ! 9876 | [[Рзахия]] || 19 |- ! 9877 | [[Самғар]] || 19 |- ! 9878 | [[Сабура]] || 19 |- ! 9879 | [[Тенгегул]] || 19 |- ! 9880 | [[Сайлаубике]] || 19 |- ! 9881 | [[Рисгуль]] || 19 |- ! 9882 | [[Ритта]] || 19 |- ! 9883 | [[Саната]] || 19 |- ! 9884 | [[Савира]] || 19 |- ! 9885 | [[Тойсулу]] || 19 |- ! 9886 | [[Сауля]] || 19 |- ! 9887 | [[Рагна]] || 19 |- ! 9888 | [[Райиса]] || 19 |- ! 9889 | [[Рагуль]] || 19 |- ! 9890 | [[Рухсана]] || 19 |- ! 9891 | [[Сәнбибі]] || 19 |- ! 9892 | [[Торехан]] || 19 |- ! 9893 | [[Рыспала]] || 19 |- ! 9894 | [[Назаргүл]] || 19 |- ! 9895 | [[Нэлла]] || 19 |- ! 9896 | [[Миримкуль]] || 19 |- ! 9897 | [[Насилхан]] || 19 |- ! 9898 | [[Олия]] || 19 |- ! 9899 | [[Настя]] || 19 |- ! 9900 | [[Мереи]] || 19 |- ! 9901 | [[Насыпжан]] || 19 |- ! 9902 | [[Нұртілек]] || 19 |- ! 9903 | [[Мендыкыз]] || 19 |- ! 9904 | [[Ойсулу]] || 19 |- ! 9905 | [[Ниеткуль]] || 19 |- ! 9906 | [[Мінсіз]] || 19 |- ! 9907 | [[Нузара]] || 19 |- ! 9908 | [[Орунша]] || 19 |- ! 9909 | [[Нурбаш]] || 19 |- ! 9910 | [[Патигул]] || 19 |- ! 9911 | [[Мери]] || 19 |- ! 9912 | [[Найри]] || 19 |- ! 9913 | [[Нурлихан]] || 19 |- ! 9914 | [[Нағипа]] || 19 |- ! 9915 | [[Нурлыгайн]] || 19 |- ! 9916 | [[Озира]] || 19 |- ! 9917 | [[Нурлыгайын]] || 19 |- ! 9918 | [[Надиля]] || 19 |- ! 9919 | [[Нурсиля]] || 19 |- ! 9920 | [[Оралша]] || 19 |- ! 9921 | [[Нуршайым]] || 19 |- ! 9922 | [[Милара]] || 19 |- ! 9923 | [[Нуршан]] || 19 |- ! 9924 | [[Назархан]] || 19 |- ! 9925 | [[Набаткул]] || 19 |- ! 9926 | [[Милисса]] || 19 |- ! 9927 | [[Миригуль]] || 19 |- ! 9928 | [[Нұр-Айша]] || 19 |- ! 9929 | [[Мереим]] || 19 |- ! 9930 | [[Махинұр]] || 19 |- ! 9931 | [[Кулсумхан]] || 19 |- ! 9932 | [[Кульбайраш]] || 19 |- ! 9933 | [[Күлзейнеп]] || 19 |- ! 9934 | [[Марьян]] || 19 |- ! 9935 | [[Кыздыгай]] || 19 |- ! 9936 | [[Мейзгул]] || 19 |- ! 9937 | [[Леян]] || 19 |- ! 9938 | [[Кульжибек]] || 19 |- ! 9939 | [[Кулпарам]] || 19 |- ! 9940 | [[Кульнаш]] || 19 |- ! 9941 | [[Кымбатгул]] || 19 |- ! 9942 | [[Құттыгүл]] || 19 |- ! 9943 | [[Күлихан]] || 19 |- ! 9944 | [[Кульмайда]] || 19 |- ! 9945 | [[Кулпарша]] || 19 |- ! 9946 | [[Лайлагуль]] || 19 |- ! 9947 | [[Кульбар]] || 19 |- ! 9948 | [[Кулбира]] || 19 |- ! 9949 | [[Манап]] || 19 |- ! 9950 | [[Кульбакира]] || 19 |- ! 9951 | [[Кульдары]] || 19 |- ! 9952 | [[Қарқара]] || 19 |- ! 9953 | [[Курман]] || 19 |- ! 9954 | [[Мархава]] || 19 |- ! 9955 | [[Кульбагиля]] || 19 |- ! 9956 | [[Маина]] || 19 |- ! 9957 | [[Кулсагира]] || 19 |- ! 9958 | [[Кулина]] || 19 |- ! 9959 | [[Күлбаршын]] || 19 |- ! 9960 | [[Машкура]] || 19 |- ! 9961 | [[Магпура]] || 19 |- ! 9962 | [[Күнқияш]] || 19 |- ! 9963 | [[Қанай]] || 19 |- ! 9964 | [[Күнсауле]] || 19 |- ! 9965 | [[Марзияш]] || 19 |- ! 9966 | [[Куанышгул]] || 19 |- ! 9967 | [[Қанбибі]] || 19 |- ! 9968 | [[Мейрбан]] || 19 |- ! 9969 | [[Кульбарша]] || 19 |- ! 9970 | [[Кулзихан]] || 19 |- ! 9971 | [[Кұндызай]] || 19 |- ! 9972 | [[Калиаш]] || 19 |- ! 9973 | [[Кадыркуль]] || 19 |- ! 9974 | [[Жұмасұлу]] || 19 |- ! 9975 | [[Звайра]] || 19 |- ! 9976 | [[Кафиза]] || 19 |- ! 9977 | [[Камарбану]] || 19 |- ! 9978 | [[Жибекжан]] || 19 |- ! 9979 | [[Жанырыс]] || 19 |- ! 9980 | [[Зәмзә]] || 19 |- ! 9981 | [[Камза]] || 19 |- ! 9982 | [[Кален]] || 19 |- ! 9983 | [[Залипа]] || 19 |- ! 9984 | [[Кашия]] || 19 |- ! 9985 | [[Завида]] || 19 |- ! 9986 | [[Жарқынкүл]] || 19 |- ! 9987 | [[Канзат]] || 19 |- ! 9988 | [[Калует]] || 19 |- ! 9989 | [[Канимай]] || 19 |- ! 9990 | [[Когаршын]] || 19 |- ! 9991 | [[Зербала]] || 19 |- ! 9992 | [[Катираш]] || 19 |- ! 9993 | [[Жаркинкуль]] || 19 |- ! 9994 | [[Катшакуль]] || 19 |- ! 9995 | [[Зухура]] || 19 |- ! 9996 | [[Инзира]] || 19 |- ! 9997 | [[Жәнерке]] || 19 |- ! 9998 | [[Изабель]] || 19 |- ! 9999 | [[Зилика]] || 19 |- ! 10000 | [[Изатхан]] || 19 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] lqt8dz3d28k0lj20hz8qr40fsaww1i0 3579530 3579529 2026-04-09T09:15:41Z Kaiyr 3134 /* Тағы қараңыз */ 3579530 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 2,4% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Советкул]] || 58 |- ! 5002 | [[Мирана]] || 58 |- ! 5003 | [[Миргүл]] || 58 |- ! 5004 | [[Нурпану]] || 58 |- ! 5005 | [[Науаткуль]] || 58 |- ! 5006 | [[Нурбуви]] || 58 |- ! 5007 | [[Нұрлыай]] || 58 |- ! 5008 | [[Паруза]] || 58 |- ! 5009 | [[Нұрбина]] || 58 |- ! 5010 | [[Ойша]] || 58 |- ! 5011 | [[Магжан]] || 58 |- ! 5012 | [[Мариякул]] || 58 |- ! 5013 | [[Кызболган]] || 58 |- ! 5014 | [[Кулзипаш]] || 58 |- ! 5015 | [[Кулдарай]] || 58 |- ! 5016 | [[Закура]] || 58 |- ! 5017 | [[Ибагуль]] || 58 |- ! 5018 | [[Кализа]] || 58 |- ! 5019 | [[Калдикиз]] || 58 |- ! 5020 | [[Ізет]] || 58 |- ! 5021 | [[Гүлшырын]] || 58 |- ! 5022 | [[Гүлнәзік]] || 58 |- ! 5023 | [[Гульшаш]] || 58 |- ! 5024 | [[Жанганым]] || 58 |- ! 5025 | [[Дильнар]] || 58 |- ! 5026 | [[Жайдарлым]] || 58 |- ! 5027 | [[Елигай]] || 58 |- ! 5028 | [[Богдана]] || 58 |- ! 5029 | [[Гулжакан]] || 58 |- ! 5030 | [[Бахтыгүл]] || 58 |- ! 5031 | [[Ғалима]] || 58 |- ! 5032 | [[Галья]] || 58 |- ! 5033 | [[Багытгуль]] || 58 |- ! 5034 | [[Балкумыс]] || 58 |- ! 5035 | [[Бекдана]] || 58 |- ! 5036 | [[Адалят]] || 58 |- ! 5037 | [[Ариза]] || 58 |- ! 5038 | [[Айжаным]] || 58 |- ! 5039 | [[Ануар]] || 58 |- ! 5040 | [[Ямина]] || 57 |- ! 5041 | [[Фаридаш]] || 57 |- ! 5042 | [[Шырайлы]] || 57 |- ! 5043 | [[Элеанора]] || 57 |- ! 5044 | [[Ырысхан]] || 57 |- ! 5045 | [[Шинаркуль]] || 57 |- ! 5046 | [[Хажар]] || 57 |- ! 5047 | [[Табига]] || 57 |- ! 5048 | [[Разима]] || 57 |- ! 5049 | [[Саломат]] || 57 |- ! 5050 | [[Рымхан]] || 57 |- ! 5051 | [[Талма]] || 57 |- ! 5052 | [[Тахира]] || 57 |- ! 5053 | [[Рамазан]] || 57 |- ! 5054 | [[Тойгуль]] || 57 |- ! 5055 | [[Рымгайша]] || 57 |- ! 5056 | [[Насипканым]] || 57 |- ! 5057 | [[Нагыма]] || 57 |- ! 5058 | [[Өрік]] || 57 |- ! 5059 | [[Нурджамал]] || 57 |- ! 5060 | [[Матлюба]] || 57 |- ! 5061 | [[Күлай]] || 57 |- ! 5062 | [[Лаурия]] || 57 |- ! 5063 | [[Қамқа]] || 57 |- ! 5064 | [[Кулазия]] || 57 |- ! 5065 | [[Кульпану]] || 57 |- ! 5066 | [[Кулман]] || 57 |- ! 5067 | [[Кульше]] || 57 |- ! 5068 | [[Жүзім]] || 57 |- ! 5069 | [[Интисар]] || 57 |- ! 5070 | [[Дарикул]] || 57 |- ! 5071 | [[Гульайша]] || 57 |- ! 5072 | [[Ельвира]] || 57 |- ! 5073 | [[Гулсайра]] || 57 |- ! 5074 | [[Дилроза]] || 57 |- ! 5075 | [[Болсын]] || 57 |- ! 5076 | [[Гулжон]] || 57 |- ! 5077 | [[Ауесхан]] || 57 |- ! 5078 | [[Бахитгул]] || 57 |- ! 5079 | [[Бақшагүл]] || 57 |- ! 5080 | [[Балакыз]] || 57 |- ! 5081 | [[Алиназ]] || 57 |- ! 5082 | [[Ариназ]] || 57 |- ! 5083 | [[Айдаркул]] || 57 |- ! 5084 | [[Айанат]] || 57 |- ! 5085 | [[Айкуркем]] || 57 |- ! 5086 | [[Айдынгул]] || 57 |- ! 5087 | [[Шахназа]] || 56 |- ! 5088 | [[Тыштык]] || 56 |- ! 5089 | [[Ұлсара]] || 56 |- ! 5090 | [[Умиткер]] || 56 |- ! 5091 | [[Эльзада]] || 56 |- ! 5092 | [[Шинарай]] || 56 |- ! 5093 | [[Ұмсынай]] || 56 |- ! 5094 | [[Шариякуль]] || 56 |- ! 5095 | [[Шаршаган]] || 56 |- ! 5096 | [[Тұрдыгүл]] || 56 |- ! 5097 | [[Сурайя]] || 56 |- ! 5098 | [[Торгун]] || 56 |- ! 5099 | [[Санья]] || 56 |- ! 5100 | [[Савиля]] || 56 |- ! 5101 | [[Райна]] || 56 |- ! 5102 | [[Рымгул]] || 56 |- ! 5103 | [[Сагия]] || 56 |- ! 5104 | [[Нурлайым]] || 56 |- ! 5105 | [[Нэлли]] || 56 |- ! 5106 | [[Онайгул]] || 56 |- ! 5107 | [[Қалимаш]] || 56 |- ! 5108 | [[Ламия]] || 56 |- ! 5109 | [[Кыздархан]] || 56 |- ! 5110 | [[Кульпара]] || 56 |- ! 5111 | [[Мейирим]] || 56 |- ! 5112 | [[Ламис]] || 56 |- ! 5113 | [[Куртка]] || 56 |- ! 5114 | [[Камилә]] || 56 |- ! 5115 | [[Корпеш]] || 56 |- ! 5116 | [[Зиза]] || 56 |- ! 5117 | [[Канышай]] || 56 |- ! 5118 | [[Захро]] || 56 |- ! 5119 | [[Дилляра]] || 56 |- ! 5120 | [[Ділнар]] || 56 |- ! 5121 | [[Гульсулу]] || 56 |- ! 5122 | [[Әминат]] || 56 |- ! 5123 | [[Гүлшарат]] || 56 |- ! 5124 | [[Жанила]] || 56 |- ! 5125 | [[Жалын]] || 56 |- ! 5126 | [[Гүлзағира]] || 56 |- ! 5127 | [[Гузеля]] || 56 |- ! 5128 | [[Балаш]] || 56 |- ! 5129 | [[Гулназа]] || 56 |- ! 5130 | [[Гулжаркын]] || 56 |- ! 5131 | [[Акжанат]] || 56 |- ! 5132 | [[Акканат]] || 56 |- ! 5133 | [[Армин]] || 56 |- ! 5134 | [[Айжібек]] || 56 |- ! 5135 | [[Азеля]] || 56 |- ! 5136 | [[Айкыз]] || 56 |- ! 5137 | [[Алья]] || 56 |- ! 5138 | [[Айзерек]] || 56 |- ! 5139 | [[Ақшуақ]] || 56 |- ! 5140 | [[Аксуйрик]] || 56 |- ! 5141 | [[Аминаш]] || 56 |- ! 5142 | [[Адалин]] || 56 |- ! 5143 | [[Аси]] || 56 |- ! 5144 | [[Айтолсын]] || 56 |- ! 5145 | [[Айтолған]] || 56 |- ! 5146 | [[Ақтеңге]] || 56 |- ! 5147 | [[Анизат]] || 56 |- ! 5148 | [[Улжанай]] || 55 |- ! 5149 | [[Шахмина]] || 55 |- ! 5150 | [[Эндира]] || 55 |- ! 5151 | [[Тынымкүл]] || 55 |- ! 5152 | [[Хымбат]] || 55 |- ! 5153 | [[Уздик]] || 55 |- ! 5154 | [[Фериде]] || 55 |- ! 5155 | [[Ягмур]] || 55 |- ! 5156 | [[Халимаш]] || 55 |- ! 5157 | [[Сетер]] || 55 |- ! 5158 | [[Райда]] || 55 |- ! 5159 | [[Райжан]] || 55 |- ! 5160 | [[Сатира]] || 55 |- ! 5161 | [[Сайида]] || 55 |- ! 5162 | [[Раукен]] || 55 |- ! 5163 | [[Сурая]] || 55 |- ! 5164 | [[Науатхан]] || 55 |- ! 5165 | [[Нурбагила]] || 55 |- ! 5166 | [[Мохинур]] || 55 |- ! 5167 | [[Олмагул]] || 55 |- ! 5168 | [[Назимкуль]] || 55 |- ! 5169 | [[Мауе]] || 55 |- ! 5170 | [[Кулмаш]] || 55 |- ! 5171 | [[Қамария]] || 55 |- ! 5172 | [[Маия]] || 55 |- ! 5173 | [[Макуза]] || 55 |- ! 5174 | [[Күншуақ]] || 55 |- ! 5175 | [[Лаяна]] || 55 |- ! 5176 | [[Магзия]] || 55 |- ! 5177 | [[Меирамкул]] || 55 |- ! 5178 | [[Кульдан]] || 55 |- ! 5179 | [[Кулпараш]] || 55 |- ! 5180 | [[Кульжакан]] || 55 |- ! 5181 | [[Замзакуль]] || 55 |- ! 5182 | [[Карлига]] || 55 |- ! 5183 | [[Жиенкуль]] || 55 |- ! 5184 | [[Джания]] || 55 |- ! 5185 | [[Ерасыл]] || 55 |- ! 5186 | [[Гулпан]] || 55 |- ! 5187 | [[Гүлай]] || 55 |- ! 5188 | [[Гульбакша]] || 55 |- ! 5189 | [[Дилназа]] || 55 |- ! 5190 | [[Гулсапар]] || 55 |- ! 5191 | [[Бибімәриям]] || 55 |- ! 5192 | [[Гаухария]] || 55 |- ! 5193 | [[Ғания]] || 55 |- ! 5194 | [[Балдәурен]] || 55 |- ! 5195 | [[Бибатша]] || 55 |- ! 5196 | [[Балтакуль]] || 55 |- ! 5197 | [[Бахыткан]] || 55 |- ! 5198 | [[Балшакар]] || 55 |- ! 5199 | [[Асылкан]] || 55 |- ! 5200 | [[Айри]] || 55 |- ! 5201 | [[Анфиса]] || 55 |- ! 5202 | [[Альзара]] || 55 |- ! 5203 | [[Аврора]] || 55 |- ! 5204 | [[Аманша]] || 55 |- ! 5205 | [[Агния]] || 55 |- ! 5206 | [[Анарай]] || 55 |- ! 5207 | [[Ақыл]] || 55 |- ! 5208 | [[Ұлнар]] || 54 |- ! 5209 | [[Тумарис]] || 54 |- ! 5210 | [[Убайда]] || 54 |- ! 5211 | [[Шахиза]] || 54 |- ! 5212 | [[Шохсанам]] || 54 |- ! 5213 | [[Туғанай]] || 54 |- ! 5214 | [[Элянора]] || 54 |- ! 5215 | [[Шура]] || 54 |- ! 5216 | [[Чайзада]] || 54 |- ! 5217 | [[Фәтима]] || 54 |- ! 5218 | [[Ұлжанат]] || 54 |- ! 5219 | [[Ратай]] || 54 |- ! 5220 | [[Сарсекул]] || 54 |- ! 5221 | [[Светкуль]] || 54 |- ! 5222 | [[Сәтті]] || 54 |- ! 5223 | [[Тілек]] || 54 |- ! 5224 | [[Сандыкуль]] || 54 |- ! 5225 | [[Самалгуль]] || 54 |- ! 5226 | [[Пәкизат]] || 54 |- ! 5227 | [[Пана]] || 54 |- ! 5228 | [[Омиргуль]] || 54 |- ! 5229 | [[Муксина]] || 54 |- ! 5230 | [[Ойнур]] || 54 |- ! 5231 | [[Мээрим]] || 54 |- ! 5232 | [[Нұриля]] || 54 |- ! 5233 | [[Нәдира]] || 54 |- ! 5234 | [[Мұнара]] || 54 |- ! 5235 | [[Қарлыгаш]] || 54 |- ! 5236 | [[Лазира]] || 54 |- ! 5237 | [[Кундиз]] || 54 |- ! 5238 | [[Ләтипа]] || 54 |- ! 5239 | [[Кулима]] || 54 |- ! 5240 | [[Күнай]] || 54 |- ! 5241 | [[Қыздаркүл]] || 54 |- ! 5242 | [[Инобат]] || 54 |- ! 5243 | [[Зейнап]] || 54 |- ! 5244 | [[Илина]] || 54 |- ! 5245 | [[Карахат]] || 54 |- ! 5246 | [[Кенжегайша]] || 54 |- ! 5247 | [[Гүлдаурен]] || 54 |- ! 5248 | [[Дуйсекул]] || 54 |- ! 5249 | [[Данел]] || 54 |- ! 5250 | [[Елиза]] || 54 |- ! 5251 | [[Дәнекер]] || 54 |- ! 5252 | [[Данышпан]] || 54 |- ! 5253 | [[Ерсин]] || 54 |- ! 5254 | [[Дилшода]] || 54 |- ! 5255 | [[Гулья]] || 54 |- ! 5256 | [[Жаксыбала]] || 54 |- ! 5257 | [[Жаннұрым]] || 54 |- ! 5258 | [[Гүлістан]] || 54 |- ! 5259 | [[Гульбараш]] || 54 |- ! 5260 | [[Жақұт]] || 54 |- ! 5261 | [[Ділара]] || 54 |- ! 5262 | [[Дилдахан]] || 54 |- ! 5263 | [[Әлинұр]] || 54 |- ! 5264 | [[Балжибек]] || 54 |- ! 5265 | [[Ахбота]] || 54 |- ! 5266 | [[Балбала]] || 54 |- ! 5267 | [[Болар]] || 54 |- ! 5268 | [[Баянгул]] || 54 |- ! 5269 | [[Алка]] || 54 |- ! 5270 | [[Айсултан]] || 54 |- ! 5271 | [[Айсенім]] || 54 |- ! 5272 | [[Алимхан]] || 54 |- ! 5273 | [[Агерке]] || 54 |- ! 5274 | [[Абадан]] || 54 |- ! 5275 | [[Шахерезада]] || 53 |- ! 5276 | [[Шырайкул]] || 53 |- ! 5277 | [[Унзира]] || 53 |- ! 5278 | [[Шәмшия]] || 53 |- ! 5279 | [[Халбике]] || 53 |- ! 5280 | [[Шекеркул]] || 53 |- ! 5281 | [[Эмили]] || 53 |- ! 5282 | [[Элана]] || 53 |- ! 5283 | [[Шекеркуль]] || 53 |- ! 5284 | [[Шырынгуль]] || 53 |- ! 5285 | [[Яссина]] || 53 |- ! 5286 | [[Сандеш]] || 53 |- ! 5287 | [[Рымбике]] || 53 |- ! 5288 | [[Ризвангуль]] || 53 |- ! 5289 | [[Сатима]] || 53 |- ! 5290 | [[Саниям]] || 53 |- ! 5291 | [[Серіккүл]] || 53 |- ! 5292 | [[Симбат]] || 53 |- ! 5293 | [[Рыстыгуль]] || 53 |- ! 5294 | [[Сержан]] || 53 |- ! 5295 | [[Сагаткул]] || 53 |- ! 5296 | [[Ракила]] || 53 |- ! 5297 | [[Сахибжамал]] || 53 |- ! 5298 | [[Мустахима]] || 53 |- ! 5299 | [[Октябрина]] || 53 |- ! 5300 | [[Назымкүл]] || 53 |- ! 5301 | [[Назираш]] || 53 |- ! 5302 | [[Насипкул]] || 53 |- ! 5303 | [[Паридаш]] || 53 |- ! 5304 | [[Мерейли]] || 53 |- ! 5305 | [[Нұрзере]] || 53 |- ! 5306 | [[Нұрайлы]] || 53 |- ! 5307 | [[Омиргул]] || 53 |- ! 5308 | [[Нурбибі]] || 53 |- ! 5309 | [[Кулшаруан]] || 53 |- ! 5310 | [[Мейіржан]] || 53 |- ! 5311 | [[Кундузой]] || 53 |- ! 5312 | [[Капуза]] || 53 |- ! 5313 | [[Зейнелхан]] || 53 |- ! 5314 | [[Калдигуль]] || 53 |- ! 5315 | [[Кайный]] || 53 |- ! 5316 | [[Каирпану]] || 53 |- ! 5317 | [[Калдаш]] || 53 |- ! 5318 | [[Данакул]] || 53 |- ! 5319 | [[Джулия]] || 53 |- ! 5320 | [[Гулсамал]] || 53 |- ! 5321 | [[Әдема]] || 53 |- ! 5322 | [[Еркен]] || 53 |- ! 5323 | [[Жайшылык]] || 53 |- ! 5324 | [[Жан]] || 53 |- ! 5325 | [[Гулбагдат]] || 53 |- ! 5326 | [[Бахтжамал]] || 53 |- ! 5327 | [[Балгүл]] || 53 |- ! 5328 | [[Бағдана]] || 53 |- ! 5329 | [[Гулбагда]] || 53 |- ! 5330 | [[Багдад]] || 53 |- ! 5331 | [[Гизат]] || 53 |- ! 5332 | [[Балияш]] || 53 |- ! 5333 | [[Баян-Сулу]] || 53 |- ! 5334 | [[Багда]] || 53 |- ! 5335 | [[Айрина]] || 53 |- ! 5336 | [[Алтынчаш]] || 53 |- ! 5337 | [[Айсанат]] || 53 |- ! 5338 | [[Айтан]] || 53 |- ! 5339 | [[Ақжол]] || 53 |- ! 5340 | [[Актокты]] || 53 |- ! 5341 | [[Арафат]] || 53 |- ! 5342 | [[Акторе]] || 53 |- ! 5343 | [[Айгана]] || 53 |- ! 5344 | [[Асида]] || 53 |- ! 5345 | [[Ақсая]] || 53 |- ! 5346 | [[Шекерхан]] || 52 |- ! 5347 | [[Урпатша]] || 52 |- ! 5348 | [[Уразкул]] || 52 |- ! 5349 | [[Шамширак]] || 52 |- ! 5350 | [[Ырыскуль]] || 52 |- ! 5351 | [[Сағымгүл]] || 52 |- ! 5352 | [[Селина]] || 52 |- ! 5353 | [[Сайя]] || 52 |- ! 5354 | [[Сафиа]] || 52 |- ! 5355 | [[Таис]] || 52 |- ! 5356 | [[Сезімай]] || 52 |- ! 5357 | [[Парахат]] || 52 |- ! 5358 | [[Назимгуль]] || 52 |- ! 5359 | [[Нонна]] || 52 |- ! 5360 | [[Минар]] || 52 |- ! 5361 | [[Мольдр]] || 52 |- ! 5362 | [[Нұрдария]] || 52 |- ! 5363 | [[Онайкул]] || 52 |- ! 5364 | [[Оралтай]] || 52 |- ! 5365 | [[Нұрмерей]] || 52 |- ! 5366 | [[Нурияш]] || 52 |- ! 5367 | [[Кульхан]] || 52 |- ! 5368 | [[Курен]] || 52 |- ! 5369 | [[Кұралай]] || 52 |- ! 5370 | [[Кульсын]] || 52 |- ! 5371 | [[Маххабат]] || 52 |- ! 5372 | [[Лазят]] || 52 |- ! 5373 | [[Зейнура]] || 52 |- ! 5374 | [[Камилаш]] || 52 |- ! 5375 | [[Зинакул]] || 52 |- ! 5376 | [[Закида]] || 52 |- ! 5377 | [[Жидекуль]] || 52 |- ! 5378 | [[Жексенкуль]] || 52 |- ! 5379 | [[Жәйна]] || 52 |- ! 5380 | [[Ильгиза]] || 52 |- ! 5381 | [[Даметкул]] || 52 |- ! 5382 | [[Дуйсехан]] || 52 |- ! 5383 | [[Дарикуль]] || 52 |- ! 5384 | [[Дия]] || 52 |- ! 5385 | [[Есфирь]] || 52 |- ! 5386 | [[Жамиға]] || 52 |- ! 5387 | [[Гульшахра]] || 52 |- ! 5388 | [[Бигүл]] || 52 |- ! 5389 | [[Багытжан]] || 52 |- ! 5390 | [[Бупежан]] || 52 |- ! 5391 | [[Гулзайра]] || 52 |- ! 5392 | [[Банура]] || 52 |- ! 5393 | [[Бахтыхан]] || 52 |- ! 5394 | [[Айнахан]] || 52 |- ! 5395 | [[Айдынгуль]] || 52 |- ! 5396 | [[Армана]] || 52 |- ! 5397 | [[Айнакыз]] || 52 |- ! 5398 | [[Ақылай]] || 52 |- ! 5399 | [[Арзанкуль]] || 52 |- ! 5400 | [[Айнамгуль]] || 52 |- ! 5401 | [[Адели]] || 52 |- ! 5402 | [[Хазина]] || 51 |- ! 5403 | [[Факиза]] || 51 |- ! 5404 | [[Ханымай]] || 51 |- ! 5405 | [[Уасиля]] || 51 |- ! 5406 | [[Тулеугайша]] || 51 |- ! 5407 | [[Янина]] || 51 |- ! 5408 | [[Тенгекул]] || 51 |- ! 5409 | [[Сауя]] || 51 |- ! 5410 | [[Равиля]] || 51 |- ! 5411 | [[Пания]] || 51 |- ! 5412 | [[Минуара]] || 51 |- ! 5413 | [[Мауле]] || 51 |- ! 5414 | [[Луйза]] || 51 |- ! 5415 | [[Кумискан]] || 51 |- ! 5416 | [[Куттыбике]] || 51 |- ! 5417 | [[Кулумхан]] || 51 |- ! 5418 | [[Күлия]] || 51 |- ! 5419 | [[Жұмаш]] || 51 |- ! 5420 | [[Каралина]] || 51 |- ! 5421 | [[Калкен]] || 51 |- ! 5422 | [[Зарухан]] || 51 |- ! 5423 | [[Зылыха]] || 51 |- ! 5424 | [[Жаркынкуль]] || 51 |- ! 5425 | [[Керимхан]] || 51 |- ! 5426 | [[Кенесхан]] || 51 |- ! 5427 | [[Кайрлы]] || 51 |- ! 5428 | [[Дилинур]] || 51 |- ! 5429 | [[Жансүйген]] || 51 |- ! 5430 | [[Гүлраушан]] || 51 |- ! 5431 | [[Гульназим]] || 51 |- ! 5432 | [[Жақсылық]] || 51 |- ! 5433 | [[Гульбахарам]] || 51 |- ! 5434 | [[Дардана]] || 51 |- ! 5435 | [[Гульжаннат]] || 51 |- ! 5436 | [[Әшіркүл]] || 51 |- ! 5437 | [[Жайдаркул]] || 51 |- ! 5438 | [[Әделия]] || 51 |- ! 5439 | [[Гульшар]] || 51 |- ! 5440 | [[Гульзираш]] || 51 |- ! 5441 | [[Гүлнәзия]] || 51 |- ! 5442 | [[Гулдер]] || 51 |- ! 5443 | [[Асылханым]] || 51 |- ! 5444 | [[Бақтыкүл]] || 51 |- ! 5445 | [[Багтыгул]] || 51 |- ! 5446 | [[Бибикадиша]] || 51 |- ! 5447 | [[Балсары]] || 51 |- ! 5448 | [[Гулжанай]] || 51 |- ! 5449 | [[Асмина]] || 51 |- ! 5450 | [[Гулжаукар]] || 51 |- ! 5451 | [[Гулбараш]] || 51 |- ! 5452 | [[Гулбике]] || 51 |- ! 5453 | [[Бисенкул]] || 51 |- ! 5454 | [[Балбота]] || 51 |- ! 5455 | [[Айболсын]] || 51 |- ! 5456 | [[Айлен]] || 51 |- ! 5457 | [[Аня]] || 51 |- ! 5458 | [[Агырыс]] || 51 |- ! 5459 | [[Ақтөре]] || 51 |- ! 5460 | [[Айназия]] || 51 |- ! 5461 | [[Айсуна]] || 51 |- ! 5462 | [[Акшакуль]] || 51 |- ! 5463 | [[Ақжелең]] || 51 |- ! 5464 | [[Алтынтас]] || 51 |- ! 5465 | [[Азила]] || 51 |- ! 5466 | [[Айтуған]] || 51 |- ! 5467 | [[Адиана]] || 51 |- ! 5468 | [[Айфара]] || 51 |- ! 5469 | [[Аза]] || 51 |- ! 5470 | [[Айныкша]] || 51 |- ! 5471 | [[Улжаркин]] || 50 |- ! 5472 | [[Утебике]] || 50 |- ! 5473 | [[Шынайым]] || 50 |- ! 5474 | [[Умытшак]] || 50 |- ! 5475 | [[Хазима]] || 50 |- ! 5476 | [[Ұмай]] || 50 |- ! 5477 | [[Хамия]] || 50 |- ! 5478 | [[Улдаркуль]] || 50 |- ! 5479 | [[Румиля]] || 50 |- ! 5480 | [[Санимжан]] || 50 |- ! 5481 | [[Талайлы]] || 50 |- ! 5482 | [[Рыстыбала]] || 50 |- ! 5483 | [[Тина]] || 50 |- ! 5484 | [[Самийя]] || 50 |- ! 5485 | [[Ракыш]] || 50 |- ! 5486 | [[Токтархан]] || 50 |- ! 5487 | [[Нурлыкан]] || 50 |- ! 5488 | [[Наина]] || 50 |- ! 5489 | [[Нурпатша]] || 50 |- ! 5490 | [[Накия]] || 50 |- ! 5491 | [[Назугум]] || 50 |- ! 5492 | [[Мендеш]] || 50 |- ! 5493 | [[Мерейгүл]] || 50 |- ! 5494 | [[Қансұлу]] || 50 |- ! 5495 | [[Кунимкул]] || 50 |- ! 5496 | [[Күләйша]] || 50 |- ! 5497 | [[Мақсат]] || 50 |- ! 5498 | [[Қапиза]] || 50 |- ! 5499 | [[Кулшахар]] || 50 |- ! 5500 | [[Кульмара]] || 50 |- ! 5501 | [[Казине]] || 50 |- ! 5502 | [[Зайнеп]] || 50 |- ! 5503 | [[Жұлдызым]] || 50 |- ! 5504 | [[Зинагүл]] || 50 |- ! 5505 | [[Көркемжан]] || 50 |- ! 5506 | [[Жыбек]] || 50 |- ! 5507 | [[Куандык]] || 50 |- ! 5508 | [[Задагул]] || 50 |- ! 5509 | [[Завре]] || 50 |- ! 5510 | [[Жаксигуль]] || 50 |- ! 5511 | [[Еңлікгүл]] || 50 |- ! 5512 | [[Әдемі-Ай]] || 50 |- ! 5513 | [[Гүлман]] || 50 |- ! 5514 | [[Дамехан]] || 50 |- ! 5515 | [[Джупар]] || 50 |- ! 5516 | [[Әлпеш]] || 50 |- ! 5517 | [[Бакнур]] || 50 |- ! 5518 | [[Бексана]] || 50 |- ! 5519 | [[Балтагуль]] || 50 |- ! 5520 | [[Бақдана]] || 50 |- ! 5521 | [[Баршакуль]] || 50 |- ! 5522 | [[Багыла]] || 50 |- ! 5523 | [[Гаини]] || 50 |- ! 5524 | [[Бакаш]] || 50 |- ! 5525 | [[Булгын]] || 50 |- ! 5526 | [[Гулмариям]] || 50 |- ! 5527 | [[Аксезим]] || 50 |- ! 5528 | [[Асилзат]] || 50 |- ! 5529 | [[Асиям]] || 50 |- ! 5530 | [[Альзира]] || 50 |- ! 5531 | [[Асилай]] || 50 |- ! 5532 | [[Агрыс]] || 50 |- ! 5533 | [[Абила]] || 50 |- ! 5534 | [[Айсын]] || 50 |- ! 5535 | [[Аселай]] || 50 |- ! 5536 | [[Ардакты]] || 50 |- ! 5537 | [[Акшакул]] || 50 |- ! 5538 | [[Аманда]] || 50 |- ! 5539 | [[Аинагуль]] || 50 |- ! 5540 | [[Ариадна]] || 50 |- ! 5541 | [[Антонида]] || 50 |- ! 5542 | [[Айшуак]] || 50 |- ! 5543 | [[Шырынгул]] || 49 |- ! 5544 | [[Шохида]] || 49 |- ! 5545 | [[Ұлжанар]] || 49 |- ! 5546 | [[Ханзия]] || 49 |- ! 5547 | [[Тұрар]] || 49 |- ! 5548 | [[Улжана]] || 49 |- ! 5549 | [[Рухшана]] || 49 |- ! 5550 | [[Серикгүл]] || 49 |- ! 5551 | [[Самиға]] || 49 |- ! 5552 | [[Мугулсим]] || 49 |- ! 5553 | [[Нураим]] || 49 |- ! 5554 | [[Нурым]] || 49 |- ! 5555 | [[Назокат]] || 49 |- ! 5556 | [[Кульшайра]] || 49 |- ! 5557 | [[Меирамкуль]] || 49 |- ! 5558 | [[Кульдара]] || 49 |- ! 5559 | [[Кундизай]] || 49 |- ! 5560 | [[Кунбиби]] || 49 |- ! 5561 | [[Кульзиян]] || 49 |- ! 5562 | [[Мейірлім]] || 49 |- ! 5563 | [[Қыздығой]] || 49 |- ! 5564 | [[Махуза]] || 49 |- ! 5565 | [[Запира]] || 49 |- ! 5566 | [[Кауия]] || 49 |- ! 5567 | [[Залия]] || 49 |- ! 5568 | [[Загираш]] || 49 |- ! 5569 | [[Жаухазын]] || 49 |- ! 5570 | [[Жұмазия]] || 49 |- ! 5571 | [[Гульбакит]] || 49 |- ! 5572 | [[Дельназ]] || 49 |- ! 5573 | [[Гулсимхан]] || 49 |- ! 5574 | [[Жайнакул]] || 49 |- ! 5575 | [[Жайнакуль]] || 49 |- ! 5576 | [[Жаннетта]] || 49 |- ! 5577 | [[Багыткуль]] || 49 |- ! 5578 | [[Гул]] || 49 |- ! 5579 | [[Гарифа]] || 49 |- ! 5580 | [[Багимкуль]] || 49 |- ! 5581 | [[Алтангуль]] || 49 |- ! 5582 | [[Аижамал]] || 49 |- ! 5583 | [[Аизере]] || 49 |- ! 5584 | [[Амансулу]] || 49 |- ! 5585 | [[Айданақ]] || 49 |- ! 5586 | [[Айжангуль]] || 49 |- ! 5587 | [[Аманат]] || 49 |- ! 5588 | [[Акжол]] || 49 |- ! 5589 | [[Алтынгайша]] || 49 |- ! 5590 | [[Алмазия]] || 49 |- ! 5591 | [[Ұлзере]] || 48 |- ! 5592 | [[Шаһизада]] || 48 |- ! 5593 | [[Шнарай]] || 48 |- ! 5594 | [[Турдыгуль]] || 48 |- ! 5595 | [[Шәкизат]] || 48 |- ! 5596 | [[Служан]] || 48 |- ! 5597 | [[Тныштык]] || 48 |- ! 5598 | [[Сагындык]] || 48 |- ! 5599 | [[Раузия]] || 48 |- ! 5600 | [[Рауиля]] || 48 |- ! 5601 | [[Советкан]] || 48 |- ! 5602 | [[Мольдер]] || 48 |- ! 5603 | [[Нуршакуль]] || 48 |- ! 5604 | [[Патшагул]] || 48 |- ! 5605 | [[Нишанкуль]] || 48 |- ! 5606 | [[Насипхан]] || 48 |- ! 5607 | [[Нагила]] || 48 |- ! 5608 | [[Нурлаш]] || 48 |- ! 5609 | [[Назель]] || 48 |- ! 5610 | [[Нұрбахыт]] || 48 |- ! 5611 | [[Ламира]] || 48 |- ! 5612 | [[Кульмай]] || 48 |- ! 5613 | [[Магауия]] || 48 |- ! 5614 | [[Маруан]] || 48 |- ! 5615 | [[Күннұр]] || 48 |- ! 5616 | [[Кульджан]] || 48 |- ! 5617 | [[Манаткул]] || 48 |- ! 5618 | [[Калкаш]] || 48 |- ! 5619 | [[Зурият]] || 48 |- ! 5620 | [[Ирисгул]] || 48 |- ! 5621 | [[Зәйнәб]] || 48 |- ! 5622 | [[Кенжагул]] || 48 |- ! 5623 | [[Исмина]] || 48 |- ! 5624 | [[Елик]] || 48 |- ! 5625 | [[Гулширин]] || 48 |- ! 5626 | [[Жаннара]] || 48 |- ! 5627 | [[Гүлнаурыз]] || 48 |- ! 5628 | [[Әнель]] || 48 |- ! 5629 | [[Әзина]] || 48 |- ! 5630 | [[Әйкен]] || 48 |- ! 5631 | [[Дурияш]] || 48 |- ! 5632 | [[Балгадиша]] || 48 |- ! 5633 | [[Бахира]] || 48 |- ! 5634 | [[Бальжан]] || 48 |- ! 5635 | [[Гулдара]] || 48 |- ! 5636 | [[Гулазия]] || 48 |- ! 5637 | [[Гулзираш]] || 48 |- ! 5638 | [[Гәкку]] || 48 |- ! 5639 | [[Ай-Көркем]] || 48 |- ! 5640 | [[Алифа]] || 48 |- ! 5641 | [[Айпері]] || 48 |- ! 5642 | [[Акшай]] || 48 |- ! 5643 | [[Алтыннұр]] || 48 |- ! 5644 | [[Айжанна]] || 48 |- ! 5645 | [[Айымбике]] || 48 |- ! 5646 | [[Аиару]] || 48 |- ! 5647 | [[Акпатша]] || 48 |- ! 5648 | [[Алефтина]] || 48 |- ! 5649 | [[Айшанур]] || 48 |- ! 5650 | [[Шугула]] || 47 |- ! 5651 | [[Элдана]] || 47 |- ! 5652 | [[Хундыз]] || 47 |- ! 5653 | [[Умсунай]] || 47 |- ! 5654 | [[Ундемес]] || 47 |- ! 5655 | [[Сатыбалды]] || 47 |- ! 5656 | [[Сүйкім]] || 47 |- ! 5657 | [[Сайрамгуль]] || 47 |- ! 5658 | [[Сагымкуль]] || 47 |- ! 5659 | [[Сайрамхан]] || 47 |- ! 5660 | [[Тасмина]] || 47 |- ! 5661 | [[Орумбасар]] || 47 |- ! 5662 | [[Мугульсим]] || 47 |- ! 5663 | [[Надин]] || 47 |- ! 5664 | [[Орунгул]] || 47 |- ! 5665 | [[Мәрям]] || 47 |- ! 5666 | [[Насия]] || 47 |- ! 5667 | [[Нагиман]] || 47 |- ! 5668 | [[Орункуль]] || 47 |- ! 5669 | [[Нұрипа]] || 47 |- ! 5670 | [[Ойжамол]] || 47 |- ! 5671 | [[Нұркамал]] || 47 |- ! 5672 | [[Нәйлә]] || 47 |- ! 5673 | [[Минай]] || 47 |- ! 5674 | [[Натипа]] || 47 |- ! 5675 | [[Ораз]] || 47 |- ! 5676 | [[Кулиша]] || 47 |- ! 5677 | [[Кульбала]] || 47 |- ! 5678 | [[Ленара]] || 47 |- ! 5679 | [[Кулдир]] || 47 |- ! 5680 | [[Кульназ]] || 47 |- ! 5681 | [[Кульмараш]] || 47 |- ! 5682 | [[Жұмагул]] || 47 |- ! 5683 | [[Кәбира]] || 47 |- ! 5684 | [[Захан]] || 47 |- ! 5685 | [[Замзегуль]] || 47 |- ! 5686 | [[Кәусария]] || 47 |- ! 5687 | [[Зубаржат]] || 47 |- ! 5688 | [[Кайырлы]] || 47 |- ! 5689 | [[Калифа]] || 47 |- ! 5690 | [[Керімай]] || 47 |- ! 5691 | [[Коныр]] || 47 |- ! 5692 | [[Жемисгуль]] || 47 |- ! 5693 | [[Жуман]] || 47 |- ! 5694 | [[Зулхумор]] || 47 |- ! 5695 | [[Жайдарлы]] || 47 |- ! 5696 | [[Гульнария]] || 47 |- ! 5697 | [[Гульжиган]] || 47 |- ! 5698 | [[Джаннат]] || 47 |- ! 5699 | [[Диназ]] || 47 |- ! 5700 | [[Данажан]] || 47 |- ! 5701 | [[Гюльнар]] || 47 |- ! 5702 | [[Жансулыу]] || 47 |- ! 5703 | [[Жанан]] || 47 |- ! 5704 | [[Гулум]] || 47 |- ! 5705 | [[Гумисай]] || 47 |- ! 5706 | [[Әсма]] || 47 |- ! 5707 | [[Бибімария]] || 47 |- ! 5708 | [[Гулбагида]] || 47 |- ! 5709 | [[Балгенже]] || 47 |- ! 5710 | [[Бегай]] || 47 |- ! 5711 | [[Базарбике]] || 47 |- ! 5712 | [[Гіміңгүл]] || 47 |- ! 5713 | [[Бакыткамал]] || 47 |- ! 5714 | [[Боранкүл]] || 47 |- ! 5715 | [[Валия]] || 47 |- ! 5716 | [[Гулдина]] || 47 |- ! 5717 | [[Бахаргуль]] || 47 |- ! 5718 | [[Анела]] || 47 |- ! 5719 | [[Ақжанар]] || 47 |- ! 5720 | [[Айзель]] || 47 |- ! 5721 | [[Азиля]] || 47 |- ! 5722 | [[Акмандай]] || 47 |- ! 5723 | [[Ақназым]] || 47 |- ! 5724 | [[Акжелен]] || 47 |- ! 5725 | [[Аимкул]] || 47 |- ! 5726 | [[Актай]] || 47 |- ! 5727 | [[Аккул]] || 47 |- ! 5728 | [[Альсина]] || 47 |- ! 5729 | [[Ханиса]] || 46 |- ! 5730 | [[Фелис]] || 46 |- ! 5731 | [[Тулганай]] || 46 |- ! 5732 | [[Унзиля]] || 46 |- ! 5733 | [[Хуршида]] || 46 |- ! 5734 | [[Урдана]] || 46 |- ! 5735 | [[Шайбала]] || 46 |- ! 5736 | [[Эльнур]] || 46 |- ! 5737 | [[Сынбат]] || 46 |- ! 5738 | [[Тохтагул]] || 46 |- ! 5739 | [[Сабыркуль]] || 46 |- ! 5740 | [[Саркен]] || 46 |- ! 5741 | [[Токан]] || 46 |- ! 5742 | [[Рауля]] || 46 |- ! 5743 | [[Рабиха]] || 46 |- ! 5744 | [[Сунхар]] || 46 |- ! 5745 | [[Разалия]] || 46 |- ! 5746 | [[Серикжан]] || 46 |- ! 5747 | [[Тишкен]] || 46 |- ! 5748 | [[Саясат]] || 46 |- ! 5749 | [[Нишанкул]] || 46 |- ! 5750 | [[Науаткул]] || 46 |- ! 5751 | [[Нинель]] || 46 |- ! 5752 | [[Нұрсамал]] || 46 |- ! 5753 | [[Мухтарима]] || 46 |- ! 5754 | [[Кулжаухар]] || 46 |- ! 5755 | [[Меирхан]] || 46 |- ! 5756 | [[Мейржан]] || 46 |- ! 5757 | [[Маусим]] || 46 |- ! 5758 | [[Ляиля]] || 46 |- ! 5759 | [[Манаткуль]] || 46 |- ! 5760 | [[Кулбараш]] || 46 |- ! 5761 | [[Кулсун]] || 46 |- ! 5762 | [[Кулшархан]] || 46 |- ! 5763 | [[Женисхан]] || 46 |- ! 5764 | [[Калан]] || 46 |- ! 5765 | [[Инас]] || 46 |- ! 5766 | [[Зинира]] || 46 |- ! 5767 | [[Колганат]] || 46 |- ! 5768 | [[Калау]] || 46 |- ! 5769 | [[Казия]] || 46 |- ! 5770 | [[Жансуйген]] || 46 |- ! 5771 | [[Жанылсин]] || 46 |- ! 5772 | [[Гульбагида]] || 46 |- ! 5773 | [[Гүлдар]] || 46 |- ! 5774 | [[Гуляйхан]] || 46 |- ! 5775 | [[Гүлсина]] || 46 |- ! 5776 | [[Гульнас]] || 46 |- ! 5777 | [[Гульсайра]] || 46 |- ! 5778 | [[Гүлдер]] || 46 |- ! 5779 | [[Жанилай]] || 46 |- ! 5780 | [[Балтагул]] || 46 |- ! 5781 | [[Аялым]] || 46 |- ! 5782 | [[Бактыбике]] || 46 |- ! 5783 | [[Бейсен]] || 46 |- ! 5784 | [[Айяла]] || 46 |- ! 5785 | [[Акылжан]] || 46 |- ! 5786 | [[Акша]] || 46 |- ! 5787 | [[Алтиной]] || 46 |- ! 5788 | [[Ақсырға]] || 46 |- ! 5789 | [[Ада]] || 46 |- ! 5790 | [[Аиткул]] || 46 |- ! 5791 | [[Айбүбі]] || 46 |- ! 5792 | [[Урлай]] || 45 |- ! 5793 | [[Чайкуль]] || 45 |- ! 5794 | [[Филис]] || 45 |- ! 5795 | [[Шайра]] || 45 |- ! 5796 | [[Шайгул]] || 45 |- ! 5797 | [[Улаш]] || 45 |- ! 5798 | [[Шаһризада]] || 45 |- ! 5799 | [[Умитканым]] || 45 |- ! 5800 | [[Элнара]] || 45 |- ! 5801 | [[Урила]] || 45 |- ! 5802 | [[Эсмина]] || 45 |- ! 5803 | [[Шынайы]] || 45 |- ! 5804 | [[Шәмшат]] || 45 |- ! 5805 | [[Сәнжан]] || 45 |- ! 5806 | [[Рыспике]] || 45 |- ! 5807 | [[Саным]] || 45 |- ! 5808 | [[Санем]] || 45 |- ! 5809 | [[Сарбина]] || 45 |- ! 5810 | [[Сагдана]] || 45 |- ! 5811 | [[Стелла]] || 45 |- ! 5812 | [[Мехрибон]] || 45 |- ! 5813 | [[Нурсәуле]] || 45 |- ! 5814 | [[Мириам]] || 45 |- ! 5815 | [[Нұрзипа]] || 45 |- ! 5816 | [[Нәзікен]] || 45 |- ! 5817 | [[Назкуль]] || 45 |- ! 5818 | [[Мундык]] || 45 |- ! 5819 | [[Пердекуль]] || 45 |- ! 5820 | [[Олмес]] || 45 |- ! 5821 | [[Нур]] || 45 |- ! 5822 | [[Нұржауар]] || 45 |- ! 5823 | [[Нурбота]] || 45 |- ! 5824 | [[Оразгайша]] || 45 |- ! 5825 | [[Кулшаш]] || 45 |- ! 5826 | [[Кулпаран]] || 45 |- ! 5827 | [[Кулбара]] || 45 |- ! 5828 | [[Кульбагда]] || 45 |- ! 5829 | [[Майдагул]] || 45 |- ! 5830 | [[Маулида]] || 45 |- ! 5831 | [[Курманхан]] || 45 |- ! 5832 | [[Манаргүл]] || 45 |- ! 5833 | [[Ляйсана]] || 45 |- ! 5834 | [[Макыш]] || 45 |- ! 5835 | [[Манаш]] || 45 |- ! 5836 | [[Ләйсан]] || 45 |- ! 5837 | [[Кулзайра]] || 45 |- ! 5838 | [[Күланда]] || 45 |- ! 5839 | [[Кулимкоз]] || 45 |- ! 5840 | [[Кульману]] || 45 |- ! 5841 | [[Жаудыр]] || 45 |- ! 5842 | [[Зине]] || 45 |- ! 5843 | [[Кидир]] || 45 |- ! 5844 | [[Загиля]] || 45 |- ! 5845 | [[Калампр]] || 45 |- ! 5846 | [[Жанэл]] || 45 |- ! 5847 | [[Зейін]] || 45 |- ! 5848 | [[Кенжигуль]] || 45 |- ! 5849 | [[Илария]] || 45 |- ! 5850 | [[Гульшакар]] || 45 |- ! 5851 | [[Гүлзана]] || 45 |- ! 5852 | [[Гульбина]] || 45 |- ! 5853 | [[Есенгүл]] || 45 |- ! 5854 | [[Дилшат]] || 45 |- ! 5855 | [[Дәмет]] || 45 |- ! 5856 | [[Гүлжиһан]] || 45 |- ! 5857 | [[Гульбакира]] || 45 |- ! 5858 | [[Елшат]] || 45 |- ! 5859 | [[Әдемі Ай]] || 45 |- ! 5860 | [[Гулпарида]] || 45 |- ! 5861 | [[Гулсия]] || 45 |- ! 5862 | [[Байрамгуль]] || 45 |- ! 5863 | [[Бактыжамал]] || 45 |- ! 5864 | [[Бернара]] || 45 |- ! 5865 | [[Балагуль]] || 45 |- ! 5866 | [[Балзиба]] || 45 |- ! 5867 | [[Гайнель]] || 45 |- ! 5868 | [[Аяназ]] || 45 |- ! 5869 | [[Гулмайдан]] || 45 |- ! 5870 | [[Бибіханым]] || 45 |- ! 5871 | [[Бердігүл]] || 45 |- ! 5872 | [[Гулбахарам]] || 45 |- ! 5873 | [[Бибиткуль]] || 45 |- ! 5874 | [[Вераника]] || 45 |- ! 5875 | [[Бэла]] || 45 |- ! 5876 | [[Бермет]] || 45 |- ! 5877 | [[Арника]] || 45 |- ! 5878 | [[Аралкуль]] || 45 |- ! 5879 | [[Ақбидай]] || 45 |- ! 5880 | [[Адаскуль]] || 45 |- ! 5881 | [[Айзерде]] || 45 |- ! 5882 | [[Альнур]] || 45 |- ! 5883 | [[Аршагүл]] || 45 |- ! 5884 | [[Айнұрым]] || 45 |- ! 5885 | [[Асилхан]] || 45 |- ! 5886 | [[Анаржан]] || 45 |- ! 5887 | [[Анария]] || 45 |- ! 5888 | [[Анажан]] || 45 |- ! 5889 | [[Эльзат]] || 44 |- ! 5890 | [[Улдаулет]] || 44 |- ! 5891 | [[Умытхан]] || 44 |- ! 5892 | [[Фарзона]] || 44 |- ! 5893 | [[Ұлайым]] || 44 |- ! 5894 | [[Тургангул]] || 44 |- ! 5895 | [[Тойбала]] || 44 |- ! 5896 | [[Руфа]] || 44 |- ! 5897 | [[Рахатай]] || 44 |- ! 5898 | [[Рсай]] || 44 |- ! 5899 | [[Токташ]] || 44 |- ! 5900 | [[Сыргалым]] || 44 |- ! 5901 | [[Оналхан]] || 44 |- ! 5902 | [[Несвельды]] || 44 |- ! 5903 | [[Оэлун]] || 44 |- ! 5904 | [[Мнира]] || 44 |- ! 5905 | [[Несипти]] || 44 |- ! 5906 | [[Нұрғиса]] || 44 |- ! 5907 | [[Мелина]] || 44 |- ! 5908 | [[Мергул]] || 44 |- ! 5909 | [[Нұрлан]] || 44 |- ! 5910 | [[Мариямкүл]] || 44 |- ! 5911 | [[Кулбакыт]] || 44 |- ! 5912 | [[Кульжаухар]] || 44 |- ! 5913 | [[Маркеш]] || 44 |- ! 5914 | [[Кульшария]] || 44 |- ! 5915 | [[Манзира]] || 44 |- ! 5916 | [[Куляем]] || 44 |- ! 5917 | [[Қарылға]] || 44 |- ! 5918 | [[Кульшар]] || 44 |- ! 5919 | [[Марфуза]] || 44 |- ! 5920 | [[Култан]] || 44 |- ! 5921 | [[Мағжан]] || 44 |- ! 5922 | [[Кумбат]] || 44 |- ! 5923 | [[Куләш]] || 44 |- ! 5924 | [[Кулья]] || 44 |- ! 5925 | [[Кулмай]] || 44 |- ! 5926 | [[Кымбаткуль]] || 44 |- ! 5927 | [[Кулбазар]] || 44 |- ! 5928 | [[Зоре]] || 44 |- ! 5929 | [[Конслу]] || 44 |- ! 5930 | [[Ибакуль]] || 44 |- ! 5931 | [[Зайдаш]] || 44 |- ! 5932 | [[Жарылкасын]] || 44 |- ! 5933 | [[Зайни]] || 44 |- ! 5934 | [[Инжумаржан]] || 44 |- ! 5935 | [[Дюсенкуль]] || 44 |- ! 5936 | [[Жанша]] || 44 |- ! 5937 | [[Есен]] || 44 |- ! 5938 | [[Жамихан]] || 44 |- ! 5939 | [[Әлиза]] || 44 |- ! 5940 | [[Есмира]] || 44 |- ! 5941 | [[Әлимаш]] || 44 |- ! 5942 | [[Жаная]] || 44 |- ! 5943 | [[Гұлнұр]] || 44 |- ! 5944 | [[Гульдена]] || 44 |- ! 5945 | [[Гульхат]] || 44 |- ! 5946 | [[Жанмира]] || 44 |- ! 5947 | [[Бериккуль]] || 44 |- ! 5948 | [[Гулбан]] || 44 |- ! 5949 | [[Болжан]] || 44 |- ! 5950 | [[Бактикул]] || 44 |- ! 5951 | [[Гулжузим]] || 44 |- ! 5952 | [[Балатай]] || 44 |- ! 5953 | [[Бихан]] || 44 |- ! 5954 | [[Балтай]] || 44 |- ! 5955 | [[Гулбакира]] || 44 |- ! 5956 | [[Балтуган]] || 44 |- ! 5957 | [[Асья]] || 44 |- ! 5958 | [[Бахаргул]] || 44 |- ! 5959 | [[Бахткуль]] || 44 |- ! 5960 | [[Аккалам]] || 44 |- ! 5961 | [[Айм]] || 44 |- ! 5962 | [[Асембала]] || 44 |- ! 5963 | [[Ай-Ханым]] || 44 |- ! 5964 | [[Алита]] || 44 |- ! 5965 | [[Айша-Биби]] || 44 |- ! 5966 | [[Акбурыш]] || 44 |- ! 5967 | [[Альфинұр]] || 44 |- ! 5968 | [[Ағлен]] || 44 |- ! 5969 | [[Айганыш]] || 44 |- ! 5970 | [[Алтынжамал]] || 44 |- ! 5971 | [[Алисия]] || 44 |- ! 5972 | [[Акнура]] || 44 |- ! 5973 | [[Турсунбуби]] || 43 |- ! 5974 | [[Хатича]] || 43 |- ! 5975 | [[Урлайым]] || 43 |- ! 5976 | [[Тұрған]] || 43 |- ! 5977 | [[Урлаим]] || 43 |- ! 5978 | [[Эвилина]] || 43 |- ! 5979 | [[Шайкен]] || 43 |- ! 5980 | [[Шамшикамар]] || 43 |- ! 5981 | [[Шахруза]] || 43 |- ! 5982 | [[Шолпанкул]] || 43 |- ! 5983 | [[Самалгул]] || 43 |- ! 5984 | [[Седа]] || 43 |- ! 5985 | [[Раткул]] || 43 |- ! 5986 | [[Сайранкул]] || 43 |- ! 5987 | [[Рамиза]] || 43 |- ! 5988 | [[Рискуль]] || 43 |- ! 5989 | [[Танагуль]] || 43 |- ! 5990 | [[Тойгүл]] || 43 |- ! 5991 | [[Торгин]] || 43 |- ! 5992 | [[Сафие]] || 43 |- ! 5993 | [[Рухая]] || 43 |- ! 5994 | [[Толеубике]] || 43 |- ! 5995 | [[Талмаш]] || 43 |- ! 5996 | [[Санимхан]] || 43 |- ! 5997 | [[Тойдық]] || 43 |- ! 5998 | [[Сапаш]] || 43 |- ! 5999 | [[Нарғиза]] || 43 |- ! 6000 | [[Нұрхан]] || 43 |- ! 6001 | [[Наргыз]] || 43 |- ! 6002 | [[Мируерт]] || 43 |- ! 6003 | [[Нурлыгаин]] || 43 |- ! 6004 | [[Менсұлу]] || 43 |- ! 6005 | [[Өркен]] || 43 |- ! 6006 | [[Кыдыркул]] || 43 |- ! 6007 | [[Майкамал]] || 43 |- ! 6008 | [[Курбан]] || 43 |- ! 6009 | [[Қазима]] || 43 |- ! 6010 | [[Мекен]] || 43 |- ! 6011 | [[Кунипа]] || 43 |- ! 6012 | [[Кульбаш]] || 43 |- ! 6013 | [[Кульсумхан]] || 43 |- ! 6014 | [[Кулбадан]] || 43 |- ! 6015 | [[Касия]] || 43 |- ! 6016 | [[Замзамгуль]] || 43 |- ! 6017 | [[Жанымкүл]] || 43 |- ! 6018 | [[Жарасхан]] || 43 |- ! 6019 | [[Канчай]] || 43 |- ! 6020 | [[Жанымгуль]] || 43 |- ! 6021 | [[Кеуерхан]] || 43 |- ! 6022 | [[Іңжу]] || 43 |- ! 6023 | [[Зергул]] || 43 |- ! 6024 | [[Кайнигуль]] || 43 |- ! 6025 | [[Избиби]] || 43 |- ! 6026 | [[Ерсінай]] || 43 |- ! 6027 | [[Жанаш]] || 43 |- ! 6028 | [[Ділнәр]] || 43 |- ! 6029 | [[Жаина]] || 43 |- ! 6030 | [[Енилик]] || 43 |- ! 6031 | [[Әлиман]] || 43 |- ! 6032 | [[Гулшар]] || 43 |- ! 6033 | [[Гульдарья]] || 43 |- ! 6034 | [[Гульсимхан]] || 43 |- ! 6035 | [[Гульсанам]] || 43 |- ! 6036 | [[Гулбарчин]] || 43 |- ! 6037 | [[Ауескул]] || 43 |- ! 6038 | [[Аяаулым]] || 43 |- ! 6039 | [[Бибегуль]] || 43 |- ! 6040 | [[Афуза]] || 43 |- ! 6041 | [[Балаим]] || 43 |- ! 6042 | [[Гулжамига]] || 43 |- ! 6043 | [[Бальзия]] || 43 |- ! 6044 | [[Балтакул]] || 43 |- ! 6045 | [[Аслым]] || 43 |- ! 6046 | [[Гулмирам]] || 43 |- ! 6047 | [[Айжамол]] || 43 |- ! 6048 | [[Ақелік]] || 43 |- ! 6049 | [[Ақиіс]] || 43 |- ! 6050 | [[Айкенай]] || 43 |- ! 6051 | [[Аделаида]] || 43 |- ! 6052 | [[Агзер]] || 43 |- ! 6053 | [[Айгера]] || 43 |- ! 6054 | [[Анэлия]] || 43 |- ! 6055 | [[Айжанкыз]] || 43 |- ! 6056 | [[Айымша]] || 43 |- ! 6057 | [[Акпеил]] || 43 |- ! 6058 | [[Турсынгайша]] || 42 |- ! 6059 | [[Төлеу]] || 42 |- ! 6060 | [[Тюльпан]] || 42 |- ! 6061 | [[Төлеухан]] || 42 |- ! 6062 | [[Шайжамал]] || 42 |- ! 6063 | [[Улдаркул]] || 42 |- ! 6064 | [[Ұлнара]] || 42 |- ! 6065 | [[Ханайым]] || 42 |- ! 6066 | [[Турдигул]] || 42 |- ! 6067 | [[Улдыгыз]] || 42 |- ! 6068 | [[Эсем]] || 42 |- ! 6069 | [[Тынышгул]] || 42 |- ! 6070 | [[Шыныгул]] || 42 |- ! 6071 | [[Тәжігүл]] || 42 |- ! 6072 | [[Сағдат]] || 42 |- ! 6073 | [[Сагынтай]] || 42 |- ! 6074 | [[Сатти]] || 42 |- ! 6075 | [[Сагина]] || 42 |- ! 6076 | [[Сахып]] || 42 |- ! 6077 | [[Сәруәр]] || 42 |- ! 6078 | [[Тлеукул]] || 42 |- ! 6079 | [[Салкын]] || 42 |- ! 6080 | [[Назикен]] || 42 |- ! 6081 | [[Назакат]] || 42 |- ! 6082 | [[Нұржібек]] || 42 |- ! 6083 | [[Нарша]] || 42 |- ! 6084 | [[Наушарбан]] || 42 |- ! 6085 | [[Миуагул]] || 42 |- ! 6086 | [[Нүргул]] || 42 |- ! 6087 | [[Нукен]] || 42 |- ! 6088 | [[Ниса]] || 42 |- ! 6089 | [[Күнімжан]] || 42 |- ! 6090 | [[Лияна]] || 42 |- ! 6091 | [[Кыдыркуль]] || 42 |- ! 6092 | [[Күнзира]] || 42 |- ! 6093 | [[Мадинаш]] || 42 |- ! 6094 | [[Лескүл]] || 42 |- ! 6095 | [[Кульчира]] || 42 |- ! 6096 | [[Кульбиби]] || 42 |- ! 6097 | [[Кульдариха]] || 42 |- ! 6098 | [[Кульжиган]] || 42 |- ! 6099 | [[Курмаш]] || 42 |- ! 6100 | [[Күмісжан]] || 42 |- ! 6101 | [[Луна]] || 42 |- ! 6102 | [[Казила]] || 42 |- ! 6103 | [[Киздигой]] || 42 |- ! 6104 | [[Зикен]] || 42 |- ! 6105 | [[Загиша]] || 42 |- ! 6106 | [[Кадича]] || 42 |- ! 6107 | [[Жаңылгүл]] || 42 |- ! 6108 | [[Журсун]] || 42 |- ! 6109 | [[Зергүл]] || 42 |- ! 6110 | [[Көгершін]] || 42 |- ! 6111 | [[Жанкумис]] || 42 |- ! 6112 | [[Әзия]] || 42 |- ! 6113 | [[Гульфайра]] || 42 |- ! 6114 | [[Гүлзәт]] || 42 |- ! 6115 | [[Дамижан]] || 42 |- ! 6116 | [[Жайык]] || 42 |- ! 6117 | [[Гулнәр]] || 42 |- ! 6118 | [[Гүлзахира]] || 42 |- ! 6119 | [[Гульханым]] || 42 |- ! 6120 | [[Гүлмән]] || 42 |- ! 6121 | [[Гулнәз]] || 42 |- ! 6122 | [[Дильдара]] || 42 |- ! 6123 | [[Жанилдик]] || 42 |- ! 6124 | [[Гулсулу]] || 42 |- ! 6125 | [[Бөбек]] || 42 |- ! 6126 | [[Гулзара]] || 42 |- ! 6127 | [[Гайнигуль]] || 42 |- ! 6128 | [[Аскен]] || 42 |- ! 6129 | [[Болдыгыз]] || 42 |- ! 6130 | [[Бибитай]] || 42 |- ! 6131 | [[Валида]] || 42 |- ! 6132 | [[Бишан]] || 42 |- ! 6133 | [[Атира]] || 42 |- ! 6134 | [[Аяра]] || 42 |- ! 6135 | [[Атлана]] || 42 |- ! 6136 | [[Гулмайрам]] || 42 |- ! 6137 | [[Алтыннур]] || 42 |- ! 6138 | [[Акжанай]] || 42 |- ! 6139 | [[Айжангул]] || 42 |- ! 6140 | [[Адасхан]] || 42 |- ! 6141 | [[Айсафия]] || 42 |- ! 6142 | [[Ажарлы]] || 42 |- ! 6143 | [[Акайна]] || 42 |- ! 6144 | [[Ағнұр]] || 42 |- ! 6145 | [[Айтолкин]] || 42 |- ! 6146 | [[Айсан]] || 42 |- ! 6147 | [[Акзираш]] || 42 |- ! 6148 | [[Айшаби]] || 42 |- ! 6149 | [[Алемгул]] || 42 |- ! 6150 | [[Улмикен]] || 41 |- ! 6151 | [[Туракан]] || 41 |- ! 6152 | [[Эсра]] || 41 |- ! 6153 | [[Ұрқия]] || 41 |- ! 6154 | [[Угилай]] || 41 |- ! 6155 | [[Туйгын]] || 41 |- ! 6156 | [[Тымар]] || 41 |- ! 6157 | [[Шоира]] || 41 |- ! 6158 | [[Узим]] || 41 |- ! 6159 | [[Факия]] || 41 |- ! 6160 | [[Чынар]] || 41 |- ! 6161 | [[Торша]] || 41 |- ! 6162 | [[Тилеулес]] || 41 |- ! 6163 | [[Разида]] || 41 |- ! 6164 | [[Тенгекуль]] || 41 |- ! 6165 | [[Токтагуль]] || 41 |- ! 6166 | [[Серикбала]] || 41 |- ! 6167 | [[Сұлуназ]] || 41 |- ! 6168 | [[Нурания]] || 41 |- ! 6169 | [[Назимхан]] || 41 |- ! 6170 | [[Оринкул]] || 41 |- ! 6171 | [[Мәриам]] || 41 |- ! 6172 | [[Назымжан]] || 41 |- ! 6173 | [[Минавар]] || 41 |- ! 6174 | [[Мұнтаз]] || 41 |- ! 6175 | [[Нұрлайым]] || 41 |- ! 6176 | [[Кумускуль]] || 41 |- ! 6177 | [[Максуда]] || 41 |- ! 6178 | [[Қалиман]] || 41 |- ! 6179 | [[Марат]] || 41 |- ! 6180 | [[Кунимкуль]] || 41 |- ! 6181 | [[Лалагуль]] || 41 |- ! 6182 | [[Кумысхан]] || 41 |- ! 6183 | [[Күляш]] || 41 |- ! 6184 | [[Қатипа]] || 41 |- ! 6185 | [[Кульжихан]] || 41 |- ! 6186 | [[Махлиё]] || 41 |- ! 6187 | [[Зейни]] || 41 |- ! 6188 | [[Каракозайым]] || 41 |- ! 6189 | [[Кайынжамал]] || 41 |- ! 6190 | [[Зива]] || 41 |- ! 6191 | [[Зәру]] || 41 |- ! 6192 | [[Зауза]] || 41 |- ! 6193 | [[Кайржан]] || 41 |- ! 6194 | [[Звира]] || 41 |- ! 6195 | [[Канаткуль]] || 41 |- ! 6196 | [[Кокаршин]] || 41 |- ! 6197 | [[Жонас]] || 41 |- ! 6198 | [[Жулдизай]] || 41 |- ! 6199 | [[Жанайкерім]] || 41 |- ! 6200 | [[Еркеқыз]] || 41 |- ! 6201 | [[Жаншат]] || 41 |- ! 6202 | [[Жамилә]] || 41 |- ! 6203 | [[Жайдаркуль]] || 41 |- ! 6204 | [[Дуйсенгул]] || 41 |- ! 6205 | [[Жайлаукуль]] || 41 |- ! 6206 | [[Әйгерим]] || 41 |- ! 6207 | [[Дариякул]] || 41 |- ! 6208 | [[Жанатгуль]] || 41 |- ! 6209 | [[Дамелхан]] || 41 |- ! 6210 | [[Гүлбақ]] || 41 |- ! 6211 | [[Гульмадина]] || 41 |- ! 6212 | [[Елеукен]] || 41 |- ! 6213 | [[Гулраушан]] || 41 |- ! 6214 | [[Гүлбағдат]] || 41 |- ! 6215 | [[Гүлзамира]] || 41 |- ! 6216 | [[Гүлхат]] || 41 |- ! 6217 | [[Дальмира]] || 41 |- ! 6218 | [[Гүларай]] || 41 |- ! 6219 | [[Жами]] || 41 |- ! 6220 | [[Гульмирам]] || 41 |- ! 6221 | [[Дәмина]] || 41 |- ! 6222 | [[Жамыш]] || 41 |- ! 6223 | [[Болдыхан]] || 41 |- ! 6224 | [[Гулденай]] || 41 |- ! 6225 | [[Ботогоз]] || 41 |- ! 6226 | [[Баян Сұлу]] || 41 |- ! 6227 | [[Бахтгуль]] || 41 |- ! 6228 | [[Бактжамал]] || 41 |- ! 6229 | [[Боташ]] || 41 |- ! 6230 | [[Балбөпе]] || 41 |- ! 6231 | [[Бакша]] || 41 |- ! 6232 | [[Бибі Фатима]] || 41 |- ! 6233 | [[Бакизат]] || 41 |- ! 6234 | [[Балзина]] || 41 |- ! 6235 | [[Бахытты]] || 41 |- ! 6236 | [[Богдат]] || 41 |- ! 6237 | [[Айасем]] || 41 |- ! 6238 | [[Айтчан]] || 41 |- ! 6239 | [[Айша Биби]] || 41 |- ! 6240 | [[Абзал]] || 41 |- ! 6241 | [[Аглен]] || 41 |- ! 6242 | [[Ақтолғай]] || 41 |- ! 6243 | [[Айтансык]] || 41 |- ! 6244 | [[Альмедина]] || 41 |- ! 6245 | [[Айторы]] || 41 |- ! 6246 | [[Айя-Сафия]] || 41 |- ! 6247 | [[Акмеир]] || 41 |- ! 6248 | [[Акзипа]] || 41 |- ! 6249 | [[Айджамал]] || 41 |- ! 6250 | [[Шахризода]] || 40 |- ! 6251 | [[Ұрхия]] || 40 |- ! 6252 | [[Ұлпанай]] || 40 |- ! 6253 | [[Шахина]] || 40 |- ! 6254 | [[Шахриза]] || 40 |- ! 6255 | [[Шагала]] || 40 |- ! 6256 | [[Үкіліай]] || 40 |- ! 6257 | [[Ұлбөбек]] || 40 |- ! 6258 | [[Эльфира]] || 40 |- ! 6259 | [[Тыныс]] || 40 |- ! 6260 | [[Эра]] || 40 |- ! 6261 | [[Эллада]] || 40 |- ! 6262 | [[Турсинкул]] || 40 |- ! 6263 | [[Ханшайм]] || 40 |- ! 6264 | [[Эльгиза]] || 40 |- ! 6265 | [[Шарван]] || 40 |- ! 6266 | [[Рабила]] || 40 |- ! 6267 | [[Ранайкуль]] || 40 |- ! 6268 | [[Серикжамал]] || 40 |- ! 6269 | [[Рамида]] || 40 |- ! 6270 | [[Тота]] || 40 |- ! 6271 | [[Равига]] || 40 |- ! 6272 | [[Сейлхан]] || 40 |- ! 6273 | [[Саттигул]] || 40 |- ! 6274 | [[Сағат]] || 40 |- ! 6275 | [[Тәтті]] || 40 |- ! 6276 | [[Самара]] || 40 |- ! 6277 | [[Тойындык]] || 40 |- ! 6278 | [[Суламита]] || 40 |- ! 6279 | [[Мишель]] || 40 |- ! 6280 | [[Миа]] || 40 |- ! 6281 | [[Нуриша]] || 40 |- ! 6282 | [[Нұрая]] || 40 |- ! 6283 | [[Несипгул]] || 40 |- ! 6284 | [[Нагиза]] || 40 |- ! 6285 | [[Нажиба]] || 40 |- ! 6286 | [[Мензада]] || 40 |- ! 6287 | [[Марджан]] || 40 |- ! 6288 | [[Кулдаш]] || 40 |- ! 6289 | [[Кулияш]] || 40 |- ! 6290 | [[Кулбаги]] || 40 |- ! 6291 | [[Мару]] || 40 |- ! 6292 | [[Кульшай]] || 40 |- ! 6293 | [[Маркаба]] || 40 |- ! 6294 | [[Лаян]] || 40 |- ! 6295 | [[Кунбала]] || 40 |- ! 6296 | [[Кулсинхан]] || 40 |- ! 6297 | [[Марияна]] || 40 |- ! 6298 | [[Қолғанат]] || 40 |- ! 6299 | [[Кульзипаш]] || 40 |- ! 6300 | [[Күлмира]] || 40 |- ! 6301 | [[Ләзина]] || 40 |- ! 6302 | [[Кульчара]] || 40 |- ! 6303 | [[Меизкуль]] || 40 |- ! 6304 | [[Кунайм]] || 40 |- ! 6305 | [[Қаным]] || 40 |- ! 6306 | [[Макила]] || 40 |- ! 6307 | [[Канифа]] || 40 |- ! 6308 | [[Камара]] || 40 |- ! 6309 | [[Катюша]] || 40 |- ! 6310 | [[Зибайда]] || 40 |- ! 6311 | [[Карлыкаш]] || 40 |- ! 6312 | [[Зуре]] || 40 |- ! 6313 | [[Каныш]] || 40 |- ! 6314 | [[Изат]] || 40 |- ! 6315 | [[Зеинеп]] || 40 |- ! 6316 | [[Загида]] || 40 |- ! 6317 | [[Кадира]] || 40 |- ! 6318 | [[Изет]] || 40 |- ! 6319 | [[Имана]] || 40 |- ! 6320 | [[Гулханым]] || 40 |- ! 6321 | [[Жайнаргүл]] || 40 |- ! 6322 | [[Гүлару]] || 40 |- ! 6323 | [[Жанилдык]] || 40 |- ! 6324 | [[Даметхан]] || 40 |- ! 6325 | [[Гулсауле]] || 40 |- ! 6326 | [[Гультай]] || 40 |- ! 6327 | [[Гульназат]] || 40 |- ! 6328 | [[Гулойим]] || 40 |- ! 6329 | [[Гулхат]] || 40 |- ! 6330 | [[Диллара]] || 40 |- ! 6331 | [[Гульбаян]] || 40 |- ! 6332 | [[Гульмайдан]] || 40 |- ! 6333 | [[Даркуль]] || 40 |- ! 6334 | [[Жанияш]] || 40 |- ! 6335 | [[Дарияна]] || 40 |- ! 6336 | [[Гульджамал]] || 40 |- ! 6337 | [[Гүлгина]] || 40 |- ! 6338 | [[Дане]] || 40 |- ! 6339 | [[Даметкан]] || 40 |- ! 6340 | [[Владлена]] || 40 |- ! 6341 | [[Гулмара]] || 40 |- ! 6342 | [[Гулида]] || 40 |- ! 6343 | [[Бейсенгул]] || 40 |- ! 6344 | [[Булжетпес]] || 40 |- ! 6345 | [[Бадигул]] || 40 |- ! 6346 | [[Гуласал]] || 40 |- ! 6347 | [[Балбөбек]] || 40 |- ! 6348 | [[Гулжиан]] || 40 |- ! 6349 | [[Бону]] || 40 |- ! 6350 | [[Багымкуль]] || 40 |- ! 6351 | [[Айзура]] || 40 |- ! 6352 | [[Адиса]] || 40 |- ! 6353 | [[Аружана]] || 40 |- ! 6354 | [[Алшакул]] || 40 |- ! 6355 | [[Асилкуль]] || 40 |- ! 6356 | [[Альсана]] || 40 |- ! 6357 | [[Айбеке]] || 40 |- ! 6358 | [[Адеме]] || 40 |- ! 6359 | [[Айслув]] || 40 |- ! 6360 | [[Анели]] || 40 |- ! 6361 | [[Асил]] || 40 |- ! 6362 | [[Аңса]] || 40 |- ! 6363 | [[Арзан]] || 40 |- ! 6364 | [[Айсұлтан]] || 40 |- ! 6365 | [[Умиткен]] || 39 |- ! 6366 | [[Эркиной]] || 39 |- ! 6367 | [[Турме]] || 39 |- ! 6368 | [[Ханслу]] || 39 |- ! 6369 | [[Шалхар]] || 39 |- ! 6370 | [[Үрзия]] || 39 |- ! 6371 | [[Улпат]] || 39 |- ! 6372 | [[Шакарбану]] || 39 |- ! 6373 | [[Улдахан]] || 39 |- ! 6374 | [[Ырысбала]] || 39 |- ! 6375 | [[Умсундык]] || 39 |- ! 6376 | [[Эленура]] || 39 |- ! 6377 | [[Үрбибі]] || 39 |- ! 6378 | [[Сән]] || 39 |- ! 6379 | [[Санжана]] || 39 |- ! 6380 | [[Рым]] || 39 |- ! 6381 | [[Саралтын]] || 39 |- ! 6382 | [[Райанна]] || 39 |- ! 6383 | [[Танаис]] || 39 |- ! 6384 | [[Санагуль]] || 39 |- ! 6385 | [[Тазегул]] || 39 |- ! 6386 | [[Сарсенкүл]] || 39 |- ! 6387 | [[Сайранкуль]] || 39 |- ! 6388 | [[Тлеубала]] || 39 |- ! 6389 | [[Рейхан]] || 39 |- ! 6390 | [[Серикуль]] || 39 |- ! 6391 | [[Сулукуль]] || 39 |- ! 6392 | [[Сайпжамал]] || 39 |- ! 6393 | [[Нюра]] || 39 |- ! 6394 | [[Нурлыкуль]] || 39 |- ! 6395 | [[Орымбасар]] || 39 |- ! 6396 | [[Мнуара]] || 39 |- ! 6397 | [[Нұршашқан]] || 39 |- ! 6398 | [[Нурбиба]] || 39 |- ! 6399 | [[Падиша]] || 39 |- ! 6400 | [[Нуриман]] || 39 |- ! 6401 | [[Күлбала]] || 39 |- ! 6402 | [[Күлжамила]] || 39 |- ! 6403 | [[Лазым]] || 39 |- ! 6404 | [[Күлбибі]] || 39 |- ! 6405 | [[Мамыркул]] || 39 |- ! 6406 | [[Кұндыз]] || 39 |- ! 6407 | [[Кульзифа]] || 39 |- ! 6408 | [[Меирамгуль]] || 39 |- ! 6409 | [[Кунсулыу]] || 39 |- ! 6410 | [[Мейрамкан]] || 39 |- ! 6411 | [[Кулбайра]] || 39 |- ! 6412 | [[Кульшим]] || 39 |- ! 6413 | [[Күлшара]] || 39 |- ! 6414 | [[Кулжайна]] || 39 |- ! 6415 | [[Замзегул]] || 39 |- ! 6416 | [[Калдыкиз]] || 39 |- ! 6417 | [[Кауа]] || 39 |- ! 6418 | [[Зарлык]] || 39 |- ! 6419 | [[Камиза]] || 39 |- ! 6420 | [[Зурия]] || 39 |- ! 6421 | [[Жаңагул]] || 39 |- ! 6422 | [[Жауһазын]] || 39 |- ! 6423 | [[Зереш]] || 39 |- ! 6424 | [[Замзакул]] || 39 |- ! 6425 | [[Калыгыз]] || 39 |- ! 6426 | [[Инзара]] || 39 |- ! 6427 | [[Канаткул]] || 39 |- ! 6428 | [[Ирискул]] || 39 |- ! 6429 | [[Канжан]] || 39 |- ! 6430 | [[Жемискуль]] || 39 |- ! 6431 | [[Каншаем]] || 39 |- ! 6432 | [[Замзат]] || 39 |- ! 6433 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 6434 | [[Калдикуль]] || 39 |- ! 6435 | [[Зерегул]] || 39 |- ! 6436 | [[Даулетбике]] || 39 |- ! 6437 | [[Гүлизат]] || 39 |- ! 6438 | [[Гүлиза]] || 39 |- ! 6439 | [[Джанил]] || 39 |- ! 6440 | [[Гүлжәзира]] || 39 |- ! 6441 | [[Гүлдара]] || 39 |- ! 6442 | [[Жазель]] || 39 |- ! 6443 | [[Гулнапис]] || 39 |- ! 6444 | [[Гульфиза]] || 39 |- ! 6445 | [[Есенай]] || 39 |- ! 6446 | [[Гульмайраш]] || 39 |- ! 6447 | [[Гүлдариха]] || 39 |- ! 6448 | [[Бахытханым]] || 39 |- ! 6449 | [[Бибизат]] || 39 |- ! 6450 | [[Баян-Сұлу]] || 39 |- ! 6451 | [[Балгин]] || 39 |- ! 6452 | [[Атыркул]] || 39 |- ! 6453 | [[Баршакул]] || 39 |- ! 6454 | [[Ботагуль]] || 39 |- ! 6455 | [[Бәтес]] || 39 |- ! 6456 | [[Бибаим]] || 39 |- ! 6457 | [[Багдакуль]] || 39 |- ! 6458 | [[Ахнур]] || 39 |- ! 6459 | [[Аширгул]] || 39 |- ! 6460 | [[Бальнур]] || 39 |- ! 6461 | [[Бикуль]] || 39 |- ! 6462 | [[Аймина]] || 39 |- ! 6463 | [[Асенат]] || 39 |- ! 6464 | [[Аделин]] || 39 |- ! 6465 | [[Айина]] || 39 |- ! 6466 | [[Азатхан]] || 39 |- ! 6467 | [[Анархал]] || 39 |- ! 6468 | [[Айтолды]] || 39 |- ! 6469 | [[Айтолы]] || 39 |- ! 6470 | [[Асира]] || 39 |- ! 6471 | [[Ақайым]] || 39 |- ! 6472 | [[Шаргия]] || 38 |- ! 6473 | [[Шадияна]] || 38 |- ! 6474 | [[Шарида]] || 38 |- ! 6475 | [[Элима]] || 38 |- ! 6476 | [[Турумтай]] || 38 |- ! 6477 | [[Шаһназ]] || 38 |- ! 6478 | [[Хурлиман]] || 38 |- ! 6479 | [[Ұлдархан]] || 38 |- ! 6480 | [[Умсинай]] || 38 |- ! 6481 | [[Серафима]] || 38 |- ! 6482 | [[Тажен]] || 38 |- ! 6483 | [[Тогыжан]] || 38 |- ! 6484 | [[Севгина]] || 38 |- ! 6485 | [[Собира]] || 38 |- ! 6486 | [[Санду]] || 38 |- ! 6487 | [[Рымкен]] || 38 |- ! 6488 | [[Рузалия]] || 38 |- ! 6489 | [[Таңшуақ]] || 38 |- ! 6490 | [[Салина]] || 38 |- ! 6491 | [[Татыгуль]] || 38 |- ! 6492 | [[Сиякул]] || 38 |- ! 6493 | [[Сафинур]] || 38 |- ! 6494 | [[Тәрбие]] || 38 |- ! 6495 | [[Минира]] || 38 |- ! 6496 | [[Мончак]] || 38 |- ! 6497 | [[Нагрипа]] || 38 |- ! 6498 | [[Нурзифа]] || 38 |- ! 6499 | [[Ораза]] || 38 |- ! 6500 | [[Нүрипа]] || 38 |- ! 6501 | [[Мирдана]] || 38 |- ! 6502 | [[Нурима]] || 38 |- ! 6503 | [[Мамыркуль]] || 38 |- ! 6504 | [[Кумисгул]] || 38 |- ! 6505 | [[Күләйім]] || 38 |- ! 6506 | [[Куанышгуль]] || 38 |- ! 6507 | [[Кулейхан]] || 38 |- ! 6508 | [[Күлзат]] || 38 |- ! 6509 | [[Куттыгул]] || 38 |- ! 6510 | [[Қазина]] || 38 |- ! 6511 | [[Кульзаги]] || 38 |- ! 6512 | [[Күнімхан]] || 38 |- ! 6513 | [[Лайли]] || 38 |- ! 6514 | [[Майракуль]] || 38 |- ! 6515 | [[Кымбаткул]] || 38 |- ! 6516 | [[Заги]] || 38 |- ! 6517 | [[Камилям]] || 38 |- ! 6518 | [[Завира]] || 38 |- ! 6519 | [[Жумабиби]] || 38 |- ! 6520 | [[Зұлфия]] || 38 |- ! 6521 | [[Женя]] || 38 |- ! 6522 | [[Зига]] || 38 |- ! 6523 | [[Зулиха]] || 38 |- ! 6524 | [[Жаңылқан]] || 38 |- ! 6525 | [[Данабике]] || 38 |- ! 6526 | [[Диларом]] || 38 |- ! 6527 | [[Ергүл]] || 38 |- ! 6528 | [[Гүлжүзім]] || 38 |- ! 6529 | [[Дәрігүл]] || 38 |- ! 6530 | [[Гульжакан]] || 38 |- ! 6531 | [[Әдиля]] || 38 |- ! 6532 | [[Гулшахра]] || 38 |- ! 6533 | [[Дареже]] || 38 |- ! 6534 | [[Гүлмариям]] || 38 |- ! 6535 | [[Гульбайрам]] || 38 |- ! 6536 | [[Гульдерайым]] || 38 |- ! 6537 | [[Гульниза]] || 38 |- ! 6538 | [[Бақытқан]] || 38 |- ! 6539 | [[Гулжавхар]] || 38 |- ! 6540 | [[Бике]] || 38 |- ! 6541 | [[Бибі-Фатима]] || 38 |- ! 6542 | [[Ақжанай]] || 38 |- ! 6543 | [[Аккиз]] || 38 |- ! 6544 | [[Адалат]] || 38 |- ! 6545 | [[Айжүз]] || 38 |- ! 6546 | [[Айшан]] || 38 |- ! 6547 | [[Акманет]] || 38 |- ! 6548 | [[Акдарига]] || 38 |- ! 6549 | [[Амили]] || 38 |- ! 6550 | [[Айбатша]] || 38 |- ! 6551 | [[Айтумар]] || 38 |- ! 6552 | [[Анеш]] || 38 |- ! 6553 | [[Аинагул]] || 38 |- ! 6554 | [[Акмейр]] || 38 |- ! 6555 | [[Азиада]] || 38 |- ! 6556 | [[Асена]] || 38 |- ! 6557 | [[Ақжұлдыз]] || 38 |- ! 6558 | [[Ақпатша]] || 38 |- ! 6559 | [[Айжахан]] || 38 |- ! 6560 | [[Ардагүл]] || 38 |- ! 6561 | [[Эльвера]] || 37 |- ! 6562 | [[Умутхан]] || 37 |- ! 6563 | [[Улбану]] || 37 |- ! 6564 | [[Хурсанай]] || 37 |- ! 6565 | [[Турды]] || 37 |- ! 6566 | [[Урлихан]] || 37 |- ! 6567 | [[Юлдузой]] || 37 |- ! 6568 | [[Улджан]] || 37 |- ! 6569 | [[Урюк]] || 37 |- ! 6570 | [[Сәлия]] || 37 |- ! 6571 | [[Равия]] || 37 |- ! 6572 | [[Санжар]] || 37 |- ! 6573 | [[Саялым]] || 37 |- ! 6574 | [[Раийана]] || 37 |- ! 6575 | [[Рскуль]] || 37 |- ! 6576 | [[Ташбиби]] || 37 |- ! 6577 | [[Сагаткан]] || 37 |- ! 6578 | [[Таңгүл]] || 37 |- ! 6579 | [[Рустина]] || 37 |- ! 6580 | [[Ракиля]] || 37 |- ! 6581 | [[Раксана]] || 37 |- ! 6582 | [[Толеубала]] || 37 |- ! 6583 | [[Талжібек]] || 37 |- ! 6584 | [[Рахыш]] || 37 |- ! 6585 | [[Саткуль]] || 37 |- ! 6586 | [[Нұрмина]] || 37 |- ! 6587 | [[Мырзабике]] || 37 |- ! 6588 | [[Меруетхан]] || 37 |- ! 6589 | [[Нуркыз]] || 37 |- ! 6590 | [[Назимкул]] || 37 |- ! 6591 | [[Насипханым]] || 37 |- ! 6592 | [[Нұрфатима]] || 37 |- ! 6593 | [[Никара]] || 37 |- ! 6594 | [[Нысанкул]] || 37 |- ! 6595 | [[Нұрислам]] || 37 |- ! 6596 | [[Молдр]] || 37 |- ! 6597 | [[Нұрқыз]] || 37 |- ! 6598 | [[Найрият]] || 37 |- ! 6599 | [[Нилюфар]] || 37 |- ! 6600 | [[Нуржемал]] || 37 |- ! 6601 | [[Кулим]] || 37 |- ! 6602 | [[Махмуда]] || 37 |- ! 6603 | [[Мафуза]] || 37 |- ! 6604 | [[Кульзейнет]] || 37 |- ! 6605 | [[Кулбакира]] || 37 |- ! 6606 | [[Куляндан]] || 37 |- ! 6607 | [[Мадияна]] || 37 |- ! 6608 | [[Мания]] || 37 |- ! 6609 | [[Құрмет]] || 37 |- ! 6610 | [[Қалбике]] || 37 |- ! 6611 | [[Махпуза]] || 37 |- ! 6612 | [[Кулашхан]] || 37 |- ! 6613 | [[Мейірлен]] || 37 |- ! 6614 | [[Күлан]] || 37 |- ! 6615 | [[Кулпатша]] || 37 |- ! 6616 | [[Кульпат]] || 37 |- ! 6617 | [[Каирбану]] || 37 |- ! 6618 | [[Зеберкуль]] || 37 |- ! 6619 | [[Замзия]] || 37 |- ! 6620 | [[Карлыгач]] || 37 |- ! 6621 | [[Кляш]] || 37 |- ! 6622 | [[Гүлжібек]] || 37 |- ! 6623 | [[Данай]] || 37 |- ! 6624 | [[Дильдана]] || 37 |- ! 6625 | [[Дильнора]] || 37 |- ! 6626 | [[Динакул]] || 37 |- ! 6627 | [[Гульжибек]] || 37 |- ! 6628 | [[Дилдара]] || 37 |- ! 6629 | [[Гулсын]] || 37 |- ! 6630 | [[Жанбопе]] || 37 |- ! 6631 | [[Гульнапис]] || 37 |- ! 6632 | [[Жаналдык]] || 37 |- ! 6633 | [[Гульм]] || 37 |- ! 6634 | [[Ділнара]] || 37 |- ! 6635 | [[Дилнур]] || 37 |- ! 6636 | [[Әйткүл]] || 37 |- ! 6637 | [[Гүли]] || 37 |- ! 6638 | [[Гүлдәрия]] || 37 |- ! 6639 | [[Дилрабо]] || 37 |- ! 6640 | [[Джулдыз]] || 37 |- ! 6641 | [[Ергуль]] || 37 |- ! 6642 | [[Гулнор]] || 37 |- ! 6643 | [[Бағымша]] || 37 |- ! 6644 | [[Балторе]] || 37 |- ! 6645 | [[Базарай]] || 37 |- ! 6646 | [[Бахтикул]] || 37 |- ! 6647 | [[Бактыхан]] || 37 |- ! 6648 | [[Газима]] || 37 |- ! 6649 | [[Асылбике]] || 37 |- ! 6650 | [[Берикбала]] || 37 |- ! 6651 | [[Гулби]] || 37 |- ! 6652 | [[Гулмейрам]] || 37 |- ! 6653 | [[Гузалия]] || 37 |- ! 6654 | [[Баккайша]] || 37 |- ! 6655 | [[Балакул]] || 37 |- ! 6656 | [[Гулмираш]] || 37 |- ! 6657 | [[Багымкул]] || 37 |- ! 6658 | [[Бахтыжамал]] || 37 |- ! 6659 | [[Балагул]] || 37 |- ! 6660 | [[Багаш]] || 37 |- ! 6661 | [[Бегім-Ай]] || 37 |- ! 6662 | [[Васила]] || 37 |- ! 6663 | [[Гаухарай]] || 37 |- ! 6664 | [[Аксунгул]] || 37 |- ! 6665 | [[Алмат]] || 37 |- ! 6666 | [[Ақнұрай]] || 37 |- ! 6667 | [[Арайша]] || 37 |- ! 6668 | [[Айгенже]] || 37 |- ! 6669 | [[Амали]] || 37 |- ! 6670 | [[Айған]] || 37 |- ! 6671 | [[Ақкәусар]] || 37 |- ! 6672 | [[Айкан]] || 37 |- ! 6673 | [[Арнур]] || 37 |- ! 6674 | [[Аккуриш]] || 37 |- ! 6675 | [[Анура]] || 37 |- ! 6676 | [[Ақнәр]] || 37 |- ! 6677 | [[Аймаржан]] || 37 |- ! 6678 | [[Айтханым]] || 37 |- ! 6679 | [[Асипа]] || 37 |- ! 6680 | [[Ақмира]] || 37 |- ! 6681 | [[Айымкөз]] || 37 |- ! 6682 | [[Шаттыгул]] || 36 |- ! 6683 | [[Шұғұла]] || 36 |- ! 6684 | [[Тургай]] || 36 |- ! 6685 | [[Шамшакуль]] || 36 |- ! 6686 | [[Улбола]] || 36 |- ! 6687 | [[Укужан]] || 36 |- ! 6688 | [[Ынтымақ]] || 36 |- ! 6689 | [[Турсиной]] || 36 |- ! 6690 | [[Шырайкуль]] || 36 |- ! 6691 | [[Турсынбала]] || 36 |- ! 6692 | [[Халимат]] || 36 |- ! 6693 | [[Таиса]] || 36 |- ! 6694 | [[Рану]] || 36 |- ! 6695 | [[Токбала]] || 36 |- ! 6696 | [[Рыскелды]] || 36 |- ! 6697 | [[Рабиям]] || 36 |- ! 6698 | [[Сайрамкуль]] || 36 |- ! 6699 | [[Темиркуль]] || 36 |- ! 6700 | [[Сандыгул]] || 36 |- ! 6701 | [[Салауат]] || 36 |- ! 6702 | [[Минайм]] || 36 |- ! 6703 | [[Олимпиада]] || 36 |- ! 6704 | [[Несипели]] || 36 |- ! 6705 | [[Нүрзия]] || 36 |- ! 6706 | [[Оразайым]] || 36 |- ! 6707 | [[Нәргүл]] || 36 |- ! 6708 | [[Нурлаим]] || 36 |- ! 6709 | [[Мухайё]] || 36 |- ! 6710 | [[Наскен]] || 36 |- ! 6711 | [[Назкерім]] || 36 |- ! 6712 | [[Наурыз]] || 36 |- ! 6713 | [[Нишангул]] || 36 |- ! 6714 | [[Оралжан]] || 36 |- ! 6715 | [[Мәдениет]] || 36 |- ! 6716 | [[Орынкыз]] || 36 |- ! 6717 | [[Палина]] || 36 |- ! 6718 | [[Пазила]] || 36 |- ! 6719 | [[Мирхан]] || 36 |- ! 6720 | [[Назжан]] || 36 |- ! 6721 | [[Нурджемал]] || 36 |- ! 6722 | [[Культан]] || 36 |- ! 6723 | [[Магрупа]] || 36 |- ! 6724 | [[Күлзейнет]] || 36 |- ! 6725 | [[Макфуза]] || 36 |- ! 6726 | [[Мадинат]] || 36 |- ! 6727 | [[Кусный]] || 36 |- ! 6728 | [[Ләзәт]] || 36 |- ! 6729 | [[Кульмайрам]] || 36 |- ! 6730 | [[Мавжуда]] || 36 |- ! 6731 | [[Кумисгуль]] || 36 |- ! 6732 | [[Мадинабану]] || 36 |- ! 6733 | [[Күлайна]] || 36 |- ! 6734 | [[Меизкул]] || 36 |- ! 6735 | [[Лобар]] || 36 |- ! 6736 | [[Кулила]] || 36 |- ! 6737 | [[Мариза]] || 36 |- ! 6738 | [[Кулажар]] || 36 |- ! 6739 | [[Кулиш]] || 36 |- ! 6740 | [[Қундызай]] || 36 |- ! 6741 | [[Камажан]] || 36 |- ! 6742 | [[Ибагүл]] || 36 |- ! 6743 | [[Загия]] || 36 |- ! 6744 | [[Жолдыкыз]] || 36 |- ! 6745 | [[Калы]] || 36 |- ! 6746 | [[Каншагуль]] || 36 |- ! 6747 | [[Кайнель]] || 36 |- ! 6748 | [[Жузимкуль]] || 36 |- ! 6749 | [[Жылдыз]] || 36 |- ! 6750 | [[Жарас]] || 36 |- ! 6751 | [[Жаркиной]] || 36 |- ! 6752 | [[Кайныкеш]] || 36 |- ! 6753 | [[Зеннат]] || 36 |- ! 6754 | [[Дилнора]] || 36 |- ! 6755 | [[Жанназ]] || 36 |- ! 6756 | [[Гюнель]] || 36 |- ! 6757 | [[Әуес]] || 36 |- ! 6758 | [[Гүлзейнет]] || 36 |- ! 6759 | [[Дарын]] || 36 |- ! 6760 | [[Гюзяль]] || 36 |- ! 6761 | [[Дәнел]] || 36 |- ! 6762 | [[Жанзада]] || 36 |- ! 6763 | [[Гулсагат]] || 36 |- ! 6764 | [[Дамиткен]] || 36 |- ! 6765 | [[Гульнархан]] || 36 |- ! 6766 | [[Балару]] || 36 |- ! 6767 | [[Гулаиым]] || 36 |- ! 6768 | [[Аша]] || 36 |- ! 6769 | [[Бакыш]] || 36 |- ! 6770 | [[Гулизар]] || 36 |- ! 6771 | [[Бикан]] || 36 |- ! 6772 | [[Бағира]] || 36 |- ! 6773 | [[Булбулкан]] || 36 |- ! 6774 | [[Гулзайнат]] || 36 |- ! 6775 | [[Батигуль]] || 36 |- ! 6776 | [[Базира]] || 36 |- ! 6777 | [[Гибадат]] || 36 |- ! 6778 | [[Бакыттыгуль]] || 36 |- ! 6779 | [[Бахытканым]] || 36 |- ! 6780 | [[Бимаржан]] || 36 |- ! 6781 | [[Биназ]] || 36 |- ! 6782 | [[Адилина]] || 36 |- ! 6783 | [[Ажаркан]] || 36 |- ! 6784 | [[Айчурек]] || 36 |- ! 6785 | [[Ақылжан]] || 36 |- ! 6786 | [[Айнам]] || 36 |- ! 6787 | [[Ансат]] || 36 |- ! 6788 | [[Аманслу]] || 36 |- ! 6789 | [[Акык]] || 36 |- ! 6790 | [[Айшырақ]] || 36 |- ! 6791 | [[Аинура]] || 36 |- ! 6792 | [[Актуре]] || 36 |- ! 6793 | [[Аклес]] || 36 |- ! 6794 | [[Тузел]] || 35 |- ! 6795 | [[Фазилат]] || 35 |- ! 6796 | [[Ұлдықыз]] || 35 |- ! 6797 | [[Шахиризада]] || 35 |- ! 6798 | [[Шамкен]] || 35 |- ! 6799 | [[Хализа]] || 35 |- ! 6800 | [[Халжан]] || 35 |- ! 6801 | [[Умсундук]] || 35 |- ! 6802 | [[Улбика]] || 35 |- ! 6803 | [[Шалқыма]] || 35 |- ! 6804 | [[Ясемин]] || 35 |- ! 6805 | [[Ұлғаным]] || 35 |- ! 6806 | [[Тынышкүл]] || 35 |- ! 6807 | [[Тамиля]] || 35 |- ! 6808 | [[Сайлаш]] || 35 |- ! 6809 | [[Рымкан]] || 35 |- ! 6810 | [[Розана]] || 35 |- ! 6811 | [[Рухан]] || 35 |- ! 6812 | [[Тохтагуль]] || 35 |- ! 6813 | [[Тишжан]] || 35 |- ! 6814 | [[Сейсенкүл]] || 35 |- ! 6815 | [[Раияна]] || 35 |- ! 6816 | [[Санеш]] || 35 |- ! 6817 | [[Оринкуль]] || 35 |- ! 6818 | [[Наркез]] || 35 |- ! 6819 | [[Накыш]] || 35 |- ! 6820 | [[Нурлыкул]] || 35 |- ! 6821 | [[Оралгуль]] || 35 |- ! 6822 | [[Назнұр]] || 35 |- ! 6823 | [[Панаркуль]] || 35 |- ! 6824 | [[Нурсұлу]] || 35 |- ! 6825 | [[Несібе]] || 35 |- ! 6826 | [[Менди]] || 35 |- ! 6827 | [[Нурзина]] || 35 |- ! 6828 | [[Нұрби]] || 35 |- ! 6829 | [[Назен]] || 35 |- ! 6830 | [[Миуаш]] || 35 |- ! 6831 | [[Миршат]] || 35 |- ! 6832 | [[Пистекуль]] || 35 |- ! 6833 | [[Нулифар]] || 35 |- ! 6834 | [[Пәтігүл]] || 35 |- ! 6835 | [[Лес]] || 35 |- ! 6836 | [[Кульзакира]] || 35 |- ! 6837 | [[Майна]] || 35 |- ! 6838 | [[Кулшарат]] || 35 |- ! 6839 | [[Мактай]] || 35 |- ! 6840 | [[Куляшхан]] || 35 |- ! 6841 | [[Кульзираш]] || 35 |- ! 6842 | [[Марика]] || 35 |- ! 6843 | [[Куним]] || 35 |- ! 6844 | [[Кулшахан]] || 35 |- ! 6845 | [[Манига]] || 35 |- ! 6846 | [[Кульбахира]] || 35 |- ! 6847 | [[Кульжауар]] || 35 |- ! 6848 | [[Зерделім]] || 35 |- ! 6849 | [[Кеукер]] || 35 |- ! 6850 | [[Кенішкүл]] || 35 |- ! 6851 | [[Каламкуль]] || 35 |- ! 6852 | [[Ида]] || 35 |- ! 6853 | [[Камалкан]] || 35 |- ! 6854 | [[Имона]] || 35 |- ! 6855 | [[Зеріп]] || 35 |- ! 6856 | [[Жемискул]] || 35 |- ! 6857 | [[Карлага]] || 35 |- ! 6858 | [[Зәулім]] || 35 |- ! 6859 | [[Кайния]] || 35 |- ! 6860 | [[Илимхан]] || 35 |- ! 6861 | [[Зерда]] || 35 |- ! 6862 | [[Жаркынгул]] || 35 |- ! 6863 | [[Жанымгүл]] || 35 |- ! 6864 | [[Дильдакуль]] || 35 |- ! 6865 | [[Дамела]] || 35 |- ! 6866 | [[Гульим]] || 35 |- ! 6867 | [[Гүлденай]] || 35 |- ! 6868 | [[Гулшахира]] || 35 |- ! 6869 | [[Жанима]] || 35 |- ! 6870 | [[Гулшаш]] || 35 |- ! 6871 | [[Дариана]] || 35 |- ! 6872 | [[Әспет]] || 35 |- ! 6873 | [[Гулнарай]] || 35 |- ! 6874 | [[Гүлнәра]] || 35 |- ! 6875 | [[Гүлбаушан]] || 35 |- ! 6876 | [[Гулназим]] || 35 |- ! 6877 | [[Бубухан]] || 35 |- ! 6878 | [[Гулбадам]] || 35 |- ! 6879 | [[Бактлы]] || 35 |- ! 6880 | [[Гауhар]] || 35 |- ! 6881 | [[Бейкут]] || 35 |- ! 6882 | [[Гулерке]] || 35 |- ! 6883 | [[Биязы]] || 35 |- ! 6884 | [[Гулназат]] || 35 |- ! 6885 | [[Бағымжан]] || 35 |- ! 6886 | [[Гулжаина]] || 35 |- ! 6887 | [[Бакытбала]] || 35 |- ! 6888 | [[Генжегул]] || 35 |- ! 6889 | [[Багида]] || 35 |- ! 6890 | [[Аязкуль]] || 35 |- ! 6891 | [[Багтыгуль]] || 35 |- ! 6892 | [[Балакуль]] || 35 |- ! 6893 | [[Бибатба]] || 35 |- ! 6894 | [[Актота]] || 35 |- ! 6895 | [[Альнара]] || 35 |- ! 6896 | [[Айбиге]] || 35 |- ! 6897 | [[Айткен]] || 35 |- ! 6898 | [[Ақзияш]] || 35 |- ! 6899 | [[Акжума]] || 35 |- ! 6900 | [[Альфинура]] || 35 |- ! 6901 | [[Агилгек]] || 35 |- ! 6902 | [[Ақшархат]] || 35 |- ! 6903 | [[Улбопе]] || 34 |- ! 6904 | [[Юлдузхан]] || 34 |- ! 6905 | [[Туран]] || 34 |- ! 6906 | [[Умснай]] || 34 |- ! 6907 | [[Умытай]] || 34 |- ! 6908 | [[Тунык]] || 34 |- ! 6909 | [[Фазиля]] || 34 |- ! 6910 | [[Улбобек]] || 34 |- ! 6911 | [[Шохиста]] || 34 |- ! 6912 | [[Уртай]] || 34 |- ! 6913 | [[Үржан]] || 34 |- ! 6914 | [[Уринша]] || 34 |- ! 6915 | [[Юля]] || 34 |- ! 6916 | [[Ульбике]] || 34 |- ! 6917 | [[Урзипа]] || 34 |- ! 6918 | [[Үмітқан]] || 34 |- ! 6919 | [[Шынарым]] || 34 |- ! 6920 | [[Тлекше]] || 34 |- ! 6921 | [[Таңдана]] || 34 |- ! 6922 | [[Тайжан]] || 34 |- ! 6923 | [[Рыстыгул]] || 34 |- ! 6924 | [[Сагынгуль]] || 34 |- ! 6925 | [[Рабиябегім]] || 34 |- ! 6926 | [[Раиза]] || 34 |- ! 6927 | [[Сабыркул]] || 34 |- ! 6928 | [[Сагинай]] || 34 |- ! 6929 | [[Сәттігүл]] || 34 |- ! 6930 | [[Таңжарық]] || 34 |- ! 6931 | [[Сақып]] || 34 |- ! 6932 | [[Сарыалтын]] || 34 |- ! 6933 | [[Сулукул]] || 34 |- ! 6934 | [[Разига]] || 34 |- ! 6935 | [[Сыргагул]] || 34 |- ! 6936 | [[Толкунай]] || 34 |- ! 6937 | [[Пардагул]] || 34 |- ! 6938 | [[Нуркен]] || 34 |- ! 6939 | [[Наги]] || 34 |- ! 6940 | [[Ойзода]] || 34 |- ! 6941 | [[Панаркул]] || 34 |- ! 6942 | [[Нурлыгыз]] || 34 |- ! 6943 | [[Муяссар]] || 34 |- ! 6944 | [[Нургайни]] || 34 |- ! 6945 | [[Мульдер]] || 34 |- ! 6946 | [[Нурзинат]] || 34 |- ! 6947 | [[Назкул]] || 34 |- ! 6948 | [[Нұрхадиша]] || 34 |- ! 6949 | [[Нэлля]] || 34 |- ! 6950 | [[Нұршайым]] || 34 |- ! 6951 | [[Нургулсим]] || 34 |- ! 6952 | [[Мирзагул]] || 34 |- ! 6953 | [[Кулсум]] || 34 |- ! 6954 | [[Кумисбала]] || 34 |- ! 6955 | [[Мапура]] || 34 |- ! 6956 | [[Кульпараш]] || 34 |- ! 6957 | [[Кулсия]] || 34 |- ! 6958 | [[Ляян]] || 34 |- ! 6959 | [[Кульсым]] || 34 |- ! 6960 | [[Кульбархан]] || 34 |- ! 6961 | [[Марйам]] || 34 |- ! 6962 | [[Магинур]] || 34 |- ! 6963 | [[Майшекер]] || 34 |- ! 6964 | [[Мадинабону]] || 34 |- ! 6965 | [[Кульшан]] || 34 |- ! 6966 | [[Линура]] || 34 |- ! 6967 | [[Ирискуль]] || 34 |- ! 6968 | [[Кенжесулу]] || 34 |- ! 6969 | [[Іңқәр]] || 34 |- ! 6970 | [[Каман]] || 34 |- ! 6971 | [[Задагуль]] || 34 |- ! 6972 | [[Карачаш]] || 34 |- ! 6973 | [[Заурегуль]] || 34 |- ! 6974 | [[Заурекул]] || 34 |- ! 6975 | [[Зилайха]] || 34 |- ! 6976 | [[Камбат]] || 34 |- ! 6977 | [[Жемисгул]] || 34 |- ! 6978 | [[Камен]] || 34 |- ! 6979 | [[Калзия]] || 34 |- ! 6980 | [[Жұмағыз]] || 34 |- ! 6981 | [[Кигаш]] || 34 |- ! 6982 | [[Жәйнагүл]] || 34 |- ! 6983 | [[Калыкул]] || 34 |- ! 6984 | [[Казнагуль]] || 34 |- ! 6985 | [[Забила]] || 34 |- ! 6986 | [[Кенжеайым]] || 34 |- ! 6987 | [[Кенжегыз]] || 34 |- ! 6988 | [[Иля]] || 34 |- ! 6989 | [[Жазгул]] || 34 |- ! 6990 | [[Гулянда]] || 34 |- ! 6991 | [[Гуляйым]] || 34 |- ! 6992 | [[Гүлфира]] || 34 |- ! 6993 | [[Гүлзара]] || 34 |- ! 6994 | [[Ёлка]] || 34 |- ! 6995 | [[Гүлшаһар]] || 34 |- ! 6996 | [[Гуляйша]] || 34 |- ! 6997 | [[Жаклин]] || 34 |- ! 6998 | [[Гульпаш]] || 34 |- ! 6999 | [[Гүлсайра]] || 34 |- ! 7000 | [[Әлиша]] || 34 |- ! 7001 | [[Еркенай]] || 34 |- ! 7002 | [[Дидарай]] || 34 |- ! 7003 | [[Гүлфат]] || 34 |- ! 7004 | [[Жайсанкүл]] || 34 |- ! 7005 | [[Елеусыз]] || 34 |- ! 7006 | [[Даниля]] || 34 |- ! 7007 | [[Гулмайда]] || 34 |- ! 7008 | [[Гулжибек]] || 34 |- ! 7009 | [[Балыш]] || 34 |- ! 7010 | [[Бакыттыгул]] || 34 |- ! 7011 | [[Бактыкыз]] || 34 |- ! 7012 | [[Баянкүл]] || 34 |- ! 7013 | [[Ғафура]] || 34 |- ! 7014 | [[Бегім Сұлу]] || 34 |- ! 7015 | [[Бархат]] || 34 |- ! 7016 | [[Бейсенгүл]] || 34 |- ! 7017 | [[Батис]] || 34 |- ! 7018 | [[Бибиасия]] || 34 |- ! 7019 | [[Багираш]] || 34 |- ! 7020 | [[Биржан]] || 34 |- ! 7021 | [[Бахтжан]] || 34 |- ! 7022 | [[Бубира]] || 34 |- ! 7023 | [[Акбикеш]] || 34 |- ! 7024 | [[Адолат]] || 34 |- ! 7025 | [[Ақүміт]] || 34 |- ! 7026 | [[Азида]] || 34 |- ! 7027 | [[Алша]] || 34 |- ! 7028 | [[Айганим]] || 34 |- ! 7029 | [[Акберен]] || 34 |- ! 7030 | [[Аинаш]] || 34 |- ! 7031 | [[Анаркан]] || 34 |- ! 7032 | [[Алтынтай]] || 34 |- ! 7033 | [[Айянұр]] || 34 |- ! 7034 | [[Айканым]] || 34 |- ! 7035 | [[Умуткен]] || 33 |- ! 7036 | [[Турдыкул]] || 33 |- ! 7037 | [[Тукен]] || 33 |- ! 7038 | [[Шахарбан]] || 33 |- ! 7039 | [[Янна]] || 33 |- ! 7040 | [[Үкілі]] || 33 |- ! 7041 | [[Фирая]] || 33 |- ! 7042 | [[Хамиля]] || 33 |- ! 7043 | [[Тулеутай]] || 33 |- ! 7044 | [[Шахинур]] || 33 |- ! 7045 | [[Уки]] || 33 |- ! 7046 | [[Тозагул]] || 33 |- ! 7047 | [[Рымкүл]] || 33 |- ! 7048 | [[Слубике]] || 33 |- ! 7049 | [[Салтан]] || 33 |- ! 7050 | [[Рияна]] || 33 |- ! 7051 | [[Султанна]] || 33 |- ! 7052 | [[Рухсора]] || 33 |- ! 7053 | [[Расмина]] || 33 |- ! 7054 | [[Татты]] || 33 |- ! 7055 | [[Сулухия]] || 33 |- ! 7056 | [[Сагатхан]] || 33 |- ! 7057 | [[Сыпайы]] || 33 |- ! 7058 | [[Тлекші]] || 33 |- ! 7059 | [[Сагипа]] || 33 |- ! 7060 | [[Рысбибі]] || 33 |- ! 7061 | [[Сагым]] || 33 |- ! 7062 | [[Толкинай]] || 33 |- ! 7063 | [[Палзада]] || 33 |- ! 7064 | [[Наушан]] || 33 |- ! 7065 | [[Миве]] || 33 |- ! 7066 | [[Ойнура]] || 33 |- ! 7067 | [[Мива]] || 33 |- ! 7068 | [[Мирагүл]] || 33 |- ! 7069 | [[Мерием]] || 33 |- ! 7070 | [[Оля]] || 33 |- ! 7071 | [[Мугулсин]] || 33 |- ! 7072 | [[Менгуль]] || 33 |- ! 7073 | [[Назымай]] || 33 |- ! 7074 | [[Назыкеш]] || 33 |- ! 7075 | [[Назига]] || 33 |- ! 7076 | [[Нұркүл]] || 33 |- ! 7077 | [[Мендибике]] || 33 |- ! 7078 | [[Нурбан]] || 33 |- ! 7079 | [[Нурхаят]] || 33 |- ! 7080 | [[Орингул]] || 33 |- ! 7081 | [[Пәриза]] || 33 |- ! 7082 | [[Назыкул]] || 33 |- ! 7083 | [[Орунгуль]] || 33 |- ! 7084 | [[Нурдария]] || 33 |- ! 7085 | [[Марьямгуль]] || 33 |- ! 7086 | [[Кулира]] || 33 |- ! 7087 | [[Маргуба]] || 33 |- ! 7088 | [[Кульпаран]] || 33 |- ! 7089 | [[Лайық]] || 33 |- ! 7090 | [[Кулсын]] || 33 |- ! 7091 | [[Қамшат]] || 33 |- ! 7092 | [[Куляйкан]] || 33 |- ! 7093 | [[Кульша]] || 33 |- ! 7094 | [[Манзиля]] || 33 |- ! 7095 | [[Лалахан]] || 33 |- ! 7096 | [[Кулимаш]] || 33 |- ! 7097 | [[Манзила]] || 33 |- ! 7098 | [[Кулзираш]] || 33 |- ! 7099 | [[Қарақас]] || 33 |- ! 7100 | [[Күлшира]] || 33 |- ! 7101 | [[Маркиза]] || 33 |- ! 7102 | [[Қыдыркүл]] || 33 |- ! 7103 | [[Кулшан]] || 33 |- ! 7104 | [[Қызжан]] || 33 |- ! 7105 | [[Кульбахыт]] || 33 |- ! 7106 | [[Жахан]] || 33 |- ! 7107 | [[Каним]] || 33 |- ! 7108 | [[Інкәрім]] || 33 |- ! 7109 | [[Заузат]] || 33 |- ! 7110 | [[Каршигул]] || 33 |- ! 7111 | [[Зебер]] || 33 |- ! 7112 | [[Ильяна]] || 33 |- ! 7113 | [[Зелиха]] || 33 |- ! 7114 | [[Кадырхан]] || 33 |- ! 7115 | [[Жолдыбала]] || 33 |- ! 7116 | [[Кантбала]] || 33 |- ! 7117 | [[Зәмзагүл]] || 33 |- ! 7118 | [[Зулфира]] || 33 |- ! 7119 | [[Ибакул]] || 33 |- ! 7120 | [[Ерзада]] || 33 |- ! 7121 | [[Гүльнұр]] || 33 |- ! 7122 | [[Гүлбағила]] || 33 |- ! 7123 | [[Гульзайда]] || 33 |- ! 7124 | [[Әлиянұр]] || 33 |- ! 7125 | [[Доно]] || 33 |- ! 7126 | [[Жанайм]] || 33 |- ! 7127 | [[Данехан]] || 33 |- ! 7128 | [[Гүлнәзира]] || 33 |- ! 7129 | [[Гулнархан]] || 33 |- ! 7130 | [[Даурен]] || 33 |- ! 7131 | [[Жайық]] || 33 |- ! 7132 | [[Гүл]] || 33 |- ! 7133 | [[Дариягуль]] || 33 |- ! 7134 | [[Баян-Слу]] || 33 |- ! 7135 | [[Бактыкан]] || 33 |- ! 7136 | [[Бахытлы]] || 33 |- ! 7137 | [[Бибікүл]] || 33 |- ! 7138 | [[Гулжамиля]] || 33 |- ! 7139 | [[Бирсулу]] || 33 |- ! 7140 | [[Бейнегул]] || 33 |- ! 7141 | [[Бисенкүл]] || 33 |- ! 7142 | [[Гуласыл]] || 33 |- ! 7143 | [[Балзере]] || 33 |- ! 7144 | [[Гулман]] || 33 |- ! 7145 | [[Асыл-Ай]] || 33 |- ! 7146 | [[Адриана]] || 33 |- ! 7147 | [[Айбол]] || 33 |- ! 7148 | [[Ақтұйғын]] || 33 |- ! 7149 | [[Агияш]] || 33 |- ! 7150 | [[Асемкан]] || 33 |- ! 7151 | [[Айчан]] || 33 |- ! 7152 | [[Анса]] || 33 |- ! 7153 | [[Аканай]] || 33 |- ! 7154 | [[Арда]] || 33 |- ! 7155 | [[Акулпа]] || 33 |- ! 7156 | [[Аимгул]] || 33 |- ! 7157 | [[Аршакуль]] || 33 |- ! 7158 | [[Ақсулу]] || 33 |- ! 7159 | [[Адепхан]] || 33 |- ! 7160 | [[Ақмейрім]] || 33 |- ! 7161 | [[Айсәулем]] || 33 |- ! 7162 | [[Аитжамал]] || 33 |- ! 7163 | [[Аккойсын]] || 33 |- ! 7164 | [[Актурган]] || 33 |- ! 7165 | [[Ақжонас]] || 33 |- ! 7166 | [[Аккал]] || 33 |- ! 7167 | [[Алқа]] || 33 |- ! 7168 | [[Аиткуль]] || 33 |- ! 7169 | [[Туймегуль]] || 32 |- ! 7170 | [[Шарофат]] || 32 |- ! 7171 | [[Эльмина]] || 32 |- ! 7172 | [[Улбалаш]] || 32 |- ! 7173 | [[Яхшигул]] || 32 |- ! 7174 | [[Шахназым]] || 32 |- ! 7175 | [[Хатиджа]] || 32 |- ! 7176 | [[Урнай]] || 32 |- ! 7177 | [[Эркинай]] || 32 |- ! 7178 | [[Ұмсын]] || 32 |- ! 7179 | [[Шархия]] || 32 |- ! 7180 | [[Урсула]] || 32 |- ! 7181 | [[Тұмарханым]] || 32 |- ! 7182 | [[Севиля]] || 32 |- ! 7183 | [[Раджана]] || 32 |- ! 7184 | [[Рахилаш]] || 32 |- ! 7185 | [[Слуганым]] || 32 |- ! 7186 | [[Толебике]] || 32 |- ! 7187 | [[Тлеукеш]] || 32 |- ! 7188 | [[Сандибике]] || 32 |- ! 7189 | [[Саттигуль]] || 32 |- ! 7190 | [[Нұриза]] || 32 |- ! 7191 | [[Муза]] || 32 |- ! 7192 | [[Перида]] || 32 |- ! 7193 | [[Нәзігім]] || 32 |- ! 7194 | [[Минайым]] || 32 |- ! 7195 | [[Милла]] || 32 |- ! 7196 | [[Назыма]] || 32 |- ! 7197 | [[Муборак]] || 32 |- ! 7198 | [[Несіп]] || 32 |- ! 7199 | [[Мирей]] || 32 |- ! 7200 | [[Нурайя]] || 32 |- ! 7201 | [[Мунсыз]] || 32 |- ! 7202 | [[Нурихан]] || 32 |- ! 7203 | [[Мугилсим]] || 32 |- ! 7204 | [[Олимпия]] || 32 |- ! 7205 | [[Молдиркоз]] || 32 |- ! 7206 | [[Парзана]] || 32 |- ! 7207 | [[Орынжамал]] || 32 |- ! 7208 | [[Оналай]] || 32 |- ! 7209 | [[Нуршаим]] || 32 |- ! 7210 | [[Нәдия]] || 32 |- ! 7211 | [[Өлмес]] || 32 |- ! 7212 | [[Нурболган]] || 32 |- ! 7213 | [[Қуанышгүл]] || 32 |- ! 7214 | [[Люся]] || 32 |- ! 7215 | [[Кульчай]] || 32 |- ! 7216 | [[Қалдығыз]] || 32 |- ! 7217 | [[Кулайра]] || 32 |- ! 7218 | [[Маркаш]] || 32 |- ! 7219 | [[Мариямгул]] || 32 |- ! 7220 | [[Кынагул]] || 32 |- ! 7221 | [[Кулямза]] || 32 |- ! 7222 | [[Кульжаш]] || 32 |- ! 7223 | [[Қалияш]] || 32 |- ! 7224 | [[Кульдарья]] || 32 |- ! 7225 | [[Кулшария]] || 32 |- ! 7226 | [[Лэйля]] || 32 |- ! 7227 | [[Кульшакар]] || 32 |- ! 7228 | [[Меирим]] || 32 |- ! 7229 | [[Күлсім]] || 32 |- ! 7230 | [[Зуря]] || 32 |- ! 7231 | [[Жемісгүл]] || 32 |- ! 7232 | [[Кайча]] || 32 |- ! 7233 | [[Ибалы]] || 32 |- ! 7234 | [[Зиягүл]] || 32 |- ! 7235 | [[Зейнекүл]] || 32 |- ! 7236 | [[Кайникуль]] || 32 |- ! 7237 | [[Илгек]] || 32 |- ! 7238 | [[Калдигиз]] || 32 |- ! 7239 | [[Жаркынкул]] || 32 |- ! 7240 | [[Калымкас]] || 32 |- ! 7241 | [[Зәкира]] || 32 |- ! 7242 | [[Заукия]] || 32 |- ! 7243 | [[Зейникамал]] || 32 |- ! 7244 | [[Зайкуль]] || 32 |- ! 7245 | [[Зиля]] || 32 |- ! 7246 | [[Корлыгайн]] || 32 |- ! 7247 | [[Жамилия]] || 32 |- ! 7248 | [[Әсмә]] || 32 |- ! 7249 | [[Гүлмереке]] || 32 |- ! 7250 | [[Гүлчехра]] || 32 |- ! 7251 | [[Жақсыгул]] || 32 |- ! 7252 | [[Гуляй]] || 32 |- ! 7253 | [[Жанела]] || 32 |- ! 7254 | [[Елеухан]] || 32 |- ! 7255 | [[Дильара]] || 32 |- ! 7256 | [[Даина]] || 32 |- ! 7257 | [[Гульраушан]] || 32 |- ! 7258 | [[Гульмайда]] || 32 |- ! 7259 | [[Джадра]] || 32 |- ! 7260 | [[Еркін]] || 32 |- ! 7261 | [[Гүлзере]] || 32 |- ! 7262 | [[Ернұр]] || 32 |- ! 7263 | [[Жанлыс]] || 32 |- ! 7264 | [[Әймен]] || 32 |- ! 7265 | [[Гүлмина]] || 32 |- ! 7266 | [[Дарин]] || 32 |- ! 7267 | [[Баршин]] || 32 |- ! 7268 | [[Баглана]] || 32 |- ! 7269 | [[Ганижамал]] || 32 |- ! 7270 | [[Асфира]] || 32 |- ! 7271 | [[Бегім-Сұлу]] || 32 |- ! 7272 | [[Гаяна]] || 32 |- ! 7273 | [[Бубижан]] || 32 |- ! 7274 | [[Бейсенгуль]] || 32 |- ! 7275 | [[Гулайман]] || 32 |- ! 7276 | [[Балсан]] || 32 |- ! 7277 | [[Бибиназ]] || 32 |- ! 7278 | [[Галия-Бану]] || 32 |- ! 7279 | [[Ғалиябану]] || 32 |- ! 7280 | [[Анисия]] || 32 |- ! 7281 | [[Акдари]] || 32 |- ! 7282 | [[Айгөлек]] || 32 |- ! 7283 | [[Алуана]] || 32 |- ! 7284 | [[Агимаш]] || 32 |- ! 7285 | [[Аккун]] || 32 |- ! 7286 | [[Акис]] || 32 |- ! 7287 | [[Арзанкул]] || 32 |- ! 7288 | [[Анаш]] || 32 |- ! 7289 | [[Айзанат]] || 32 |- ! 7290 | [[Алтингул]] || 32 |- ! 7291 | [[Акынсара]] || 32 |- ! 7292 | [[Акеркем]] || 32 |- ! 7293 | [[Аймторы]] || 32 |- ! 7294 | [[Айкуміс]] || 32 |- ! 7295 | [[Альжана]] || 32 |- ! 7296 | [[Iнжу]] || 32 |- ! 7297 | [[Айпаршин]] || 32 |- ! 7298 | [[Асилкул]] || 32 |- ! 7299 | [[Айнакоз]] || 32 |- ! 7300 | [[Айкеш]] || 32 |- ! 7301 | [[Аругул]] || 32 |- ! 7302 | [[Акбалдак]] || 32 |- ! 7303 | [[Акорын]] || 32 |- ! 7304 | [[Асемнур]] || 32 |- ! 7305 | [[Айғаныс]] || 32 |- ! 7306 | [[Айтбану]] || 32 |- ! 7307 | [[Алмабике]] || 32 |- ! 7308 | [[Улбусын]] || 31 |- ! 7309 | [[Шаттықгүл]] || 31 |- ! 7310 | [[Шахнур]] || 31 |- ! 7311 | [[Улпа]] || 31 |- ! 7312 | [[Харашаш]] || 31 |- ! 7313 | [[Урумбасар]] || 31 |- ! 7314 | [[Хайриниса]] || 31 |- ! 7315 | [[Тургун]] || 31 |- ! 7316 | [[Шалкыма]] || 31 |- ! 7317 | [[Тураркул]] || 31 |- ! 7318 | [[Тыйыштык]] || 31 |- ! 7319 | [[Укитай]] || 31 |- ! 7320 | [[Үлжан]] || 31 |- ! 7321 | [[Элзира]] || 31 |- ! 7322 | [[Урбугул]] || 31 |- ! 7323 | [[Шахниза]] || 31 |- ! 7324 | [[Турархан]] || 31 |- ! 7325 | [[Ұланай]] || 31 |- ! 7326 | [[Хиуа]] || 31 |- ! 7327 | [[Шахиста]] || 31 |- ! 7328 | [[Юстина]] || 31 |- ! 7329 | [[Шакида]] || 31 |- ! 7330 | [[Ясминұр]] || 31 |- ! 7331 | [[Үкіжан]] || 31 |- ! 7332 | [[Халбуби]] || 31 |- ! 7333 | [[Улсана]] || 31 |- ! 7334 | [[Тлеутай]] || 31 |- ! 7335 | [[Сабинур]] || 31 |- ! 7336 | [[Толеужамал]] || 31 |- ! 7337 | [[Рсбике]] || 31 |- ! 7338 | [[Тотыгуль]] || 31 |- ! 7339 | [[Сохиба]] || 31 |- ! 7340 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 7341 | [[Румайса]] || 31 |- ! 7342 | [[Толеукан]] || 31 |- ! 7343 | [[Садат]] || 31 |- ! 7344 | [[Сагимкуль]] || 31 |- ! 7345 | [[Санторе]] || 31 |- ! 7346 | [[Тлеу]] || 31 |- ! 7347 | [[Рауабану]] || 31 |- ! 7348 | [[Русана]] || 31 |- ! 7349 | [[Сапархан]] || 31 |- ! 7350 | [[Сайяра]] || 31 |- ! 7351 | [[Сыргагуль]] || 31 |- ! 7352 | [[Толеукайша]] || 31 |- ! 7353 | [[Райымгуль]] || 31 |- ! 7354 | [[Тайра]] || 31 |- ! 7355 | [[Салида]] || 31 |- ! 7356 | [[Нурья]] || 31 |- ! 7357 | [[Патиха]] || 31 |- ! 7358 | [[Нұртолқын]] || 31 |- ! 7359 | [[Минора]] || 31 |- ! 7360 | [[Нурасем]] || 31 |- ! 7361 | [[Минсулу]] || 31 |- ! 7362 | [[Нұрлыхан]] || 31 |- ! 7363 | [[Миранда]] || 31 |- ! 7364 | [[Оралгул]] || 31 |- ! 7365 | [[Мырзакүл]] || 31 |- ! 7366 | [[Мерейгуль]] || 31 |- ! 7367 | [[Навира]] || 31 |- ! 7368 | [[Мәуе]] || 31 |- ! 7369 | [[Назайым]] || 31 |- ! 7370 | [[Нүрбибі]] || 31 |- ! 7371 | [[Назина]] || 31 |- ! 7372 | [[Нұрмира]] || 31 |- ! 7373 | [[Наржан]] || 31 |- ! 7374 | [[Оралган]] || 31 |- ! 7375 | [[Нарсулу]] || 31 |- ! 7376 | [[Милина]] || 31 |- ! 7377 | [[Мәденгүл]] || 31 |- ! 7378 | [[Мелана]] || 31 |- ! 7379 | [[Мәкен]] || 31 |- ! 7380 | [[Нәйля]] || 31 |- ! 7381 | [[Пистекул]] || 31 |- ! 7382 | [[Кулдирайхан]] || 31 |- ! 7383 | [[Ләтифа]] || 31 |- ! 7384 | [[Кульбагдат]] || 31 |- ! 7385 | [[Күлдана]] || 31 |- ! 7386 | [[Құттығыз]] || 31 |- ! 7387 | [[Лэзат]] || 31 |- ! 7388 | [[Кульбике]] || 31 |- ! 7389 | [[Күмісгүл]] || 31 |- ! 7390 | [[Мадине]] || 31 |- ! 7391 | [[Маъмура]] || 31 |- ! 7392 | [[Медиана]] || 31 |- ! 7393 | [[Лагыл]] || 31 |- ! 7394 | [[Каркара]] || 31 |- ! 7395 | [[Канзила]] || 31 |- ! 7396 | [[Кмбат]] || 31 |- ! 7397 | [[Залика]] || 31 |- ! 7398 | [[Канымбуби]] || 31 |- ! 7399 | [[Жібекжан]] || 31 |- ! 7400 | [[Кенжеқыз]] || 31 |- ! 7401 | [[Ива]] || 31 |- ! 7402 | [[Калича]] || 31 |- ! 7403 | [[Ислам]] || 31 |- ! 7404 | [[Каныкей]] || 31 |- ! 7405 | [[Жапырақ]] || 31 |- ! 7406 | [[Карасач]] || 31 |- ! 7407 | [[Жүлдыз]] || 31 |- ! 7408 | [[Кауаш]] || 31 |- ! 7409 | [[Злия]] || 31 |- ! 7410 | [[Зібила]] || 31 |- ! 7411 | [[Кайшан]] || 31 |- ! 7412 | [[Зайнура]] || 31 |- ! 7413 | [[Каламкаш]] || 31 |- ! 7414 | [[Жүрсінай]] || 31 |- ! 7415 | [[Гульноза]] || 31 |- ! 7416 | [[Гүлбарша]] || 31 |- ! 7417 | [[Гульпаршын]] || 31 |- ! 7418 | [[Еркингул]] || 31 |- ! 7419 | [[Есманұр]] || 31 |- ! 7420 | [[Жаксыкыз]] || 31 |- ! 7421 | [[Жайдаркүл]] || 31 |- ! 7422 | [[Гүлданай]] || 31 |- ! 7423 | [[Жаксикул]] || 31 |- ! 7424 | [[Еркингуль]] || 31 |- ! 7425 | [[Әсет]] || 31 |- ! 7426 | [[Дари]] || 31 |- ! 7427 | [[Гайнеш]] || 31 |- ! 7428 | [[Гулихан]] || 31 |- ! 7429 | [[Бимария]] || 31 |- ! 7430 | [[Бактикуль]] || 31 |- ! 7431 | [[Гулмай]] || 31 |- ! 7432 | [[Бағыжан]] || 31 |- ! 7433 | [[Базаркан]] || 31 |- ! 7434 | [[Бибіайым]] || 31 |- ! 7435 | [[Бибикан]] || 31 |- ! 7436 | [[Багизат]] || 31 |- ! 7437 | [[Гуллола]] || 31 |- ! 7438 | [[Балқыз]] || 31 |- ! 7439 | [[Ванесса]] || 31 |- ! 7440 | [[Гарипа]] || 31 |- ! 7441 | [[Бұлбұлқан]] || 31 |- ! 7442 | [[Балнәр]] || 31 |- ! 7443 | [[Бораш]] || 31 |- ! 7444 | [[Акмор]] || 31 |- ! 7445 | [[Асен]] || 31 |- ! 7446 | [[Айтнұр]] || 31 |- ! 7447 | [[Акмамык]] || 31 |- ! 7448 | [[Аралкул]] || 31 |- ! 7449 | [[Аиымгуль]] || 31 |- ! 7450 | [[Алтынқыз]] || 31 |- ! 7451 | [[Акжана]] || 31 |- ! 7452 | [[Альбира]] || 31 |- ! 7453 | [[Айлиза]] || 31 |- ! 7454 | [[Алтангүл]] || 31 |- ! 7455 | [[Азаль]] || 31 |- ! 7456 | [[Айсалкын]] || 31 |- ! 7457 | [[Акмарка]] || 31 |- ! 7458 | [[Акнұр]] || 31 |- ! 7459 | [[Аника]] || 31 |- ! 7460 | [[Айя-София]] || 31 |- ! 7461 | [[Аноргул]] || 31 |- ! 7462 | [[Айбейне]] || 31 |- ! 7463 | [[Айнабат]] || 31 |- ! 7464 | [[Аксан]] || 31 |- ! 7465 | [[Айымсұлу]] || 31 |- ! 7466 | [[Айнек]] || 31 |- ! 7467 | [[Айғана]] || 31 |- ! 7468 | [[Арайна]] || 31 |- ! 7469 | [[Ханум]] || 30 |- ! 7470 | [[Улманай]] || 30 |- ! 7471 | [[Улара]] || 30 |- ! 7472 | [[Урлайм]] || 30 |- ! 7473 | [[Улданой]] || 30 |- ! 7474 | [[Элнора]] || 30 |- ! 7475 | [[Эланора]] || 30 |- ! 7476 | [[Тыйштык]] || 30 |- ! 7477 | [[Шаркат]] || 30 |- ! 7478 | [[Ширина]] || 30 |- ! 7479 | [[Төлебике]] || 30 |- ! 7480 | [[Шұғла]] || 30 |- ! 7481 | [[Фаризада]] || 30 |- ! 7482 | [[Сырсұлу]] || 30 |- ! 7483 | [[Сагинкуль]] || 30 |- ! 7484 | [[Тальмира]] || 30 |- ! 7485 | [[Тәттікүл]] || 30 |- ! 7486 | [[Радха]] || 30 |- ! 7487 | [[Санагүл]] || 30 |- ! 7488 | [[Такура]] || 30 |- ! 7489 | [[Светкул]] || 30 |- ! 7490 | [[Салихат]] || 30 |- ! 7491 | [[Сайракуль]] || 30 |- ! 7492 | [[Сатина]] || 30 |- ! 7493 | [[Райымгүл]] || 30 |- ! 7494 | [[Тохта]] || 30 |- ! 7495 | [[Седепкул]] || 30 |- ! 7496 | [[Саипжамал]] || 30 |- ! 7497 | [[Сайлаугайша]] || 30 |- ! 7498 | [[Рамира]] || 30 |- ! 7499 | [[Панаргүл]] || 30 |- ! 7500 | [[Нуруш]] || 30 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Нурилаш]] || 30 |- ! 7502 | [[Нариман]] || 30 |- ! 7503 | [[Нұрлым]] || 30 |- ! 7504 | [[Нархал]] || 30 |- ! 7505 | [[Назыкуль]] || 30 |- ! 7506 | [[Мендыганым]] || 30 |- ! 7507 | [[Перизада]] || 30 |- ! 7508 | [[Нурайм]] || 30 |- ! 7509 | [[Нуршай]] || 30 |- ! 7510 | [[Нурбибе]] || 30 |- ! 7511 | [[Назтай]] || 30 |- ! 7512 | [[Нурбина]] || 30 |- ! 7513 | [[Панархан]] || 30 |- ! 7514 | [[Нурболсын]] || 30 |- ! 7515 | [[Нурзаги]] || 30 |- ! 7516 | [[Перузат]] || 30 |- ! 7517 | [[Күлсінхан]] || 30 |- ! 7518 | [[Кульнази]] || 30 |- ! 7519 | [[Магиша]] || 30 |- ! 7520 | [[Кулназ]] || 30 |- ! 7521 | [[Күнекей]] || 30 |- ! 7522 | [[Лазет]] || 30 |- ! 7523 | [[Кулсан]] || 30 |- ! 7524 | [[Күлсінай]] || 30 |- ! 7525 | [[Кулбахрам]] || 30 |- ! 7526 | [[Кулбике]] || 30 |- ! 7527 | [[Мейримхан]] || 30 |- ! 7528 | [[Кулпат]] || 30 |- ! 7529 | [[Меделхан]] || 30 |- ! 7530 | [[Күлшар]] || 30 |- ! 7531 | [[Марипа]] || 30 |- ! 7532 | [[Мейірбан]] || 30 |- ! 7533 | [[Макура]] || 30 |- ! 7534 | [[Лайана]] || 30 |- ! 7535 | [[Куляндам]] || 30 |- ! 7536 | [[Лебіз]] || 30 |- ! 7537 | [[Кульжаган]] || 30 |- ! 7538 | [[Кунар]] || 30 |- ! 7539 | [[Құлпыр]] || 30 |- ! 7540 | [[Курма]] || 30 |- ! 7541 | [[Мауекул]] || 30 |- ! 7542 | [[Марбан]] || 30 |- ! 7543 | [[Мейра]] || 30 |- ! 7544 | [[Лямис]] || 30 |- ! 7545 | [[Зерек]] || 30 |- ! 7546 | [[Зибакуль]] || 30 |- ! 7547 | [[Жолдыхан]] || 30 |- ! 7548 | [[Коралай]] || 30 |- ! 7549 | [[Зиннат]] || 30 |- ! 7550 | [[Крестина]] || 30 |- ! 7551 | [[Зият]] || 30 |- ! 7552 | [[Жанэтта]] || 30 |- ! 7553 | [[Инаббат]] || 30 |- ! 7554 | [[Кадирхан]] || 30 |- ! 7555 | [[Жұмахан]] || 30 |- ! 7556 | [[Каирлы]] || 30 |- ! 7557 | [[Канияш]] || 30 |- ! 7558 | [[Кайкен]] || 30 |- ! 7559 | [[Каракөз]] || 30 |- ! 7560 | [[Зылика]] || 30 |- ! 7561 | [[Кенишкуль]] || 30 |- ! 7562 | [[Зылиқа]] || 30 |- ! 7563 | [[Живек]] || 30 |- ! 7564 | [[Зулия]] || 30 |- ! 7565 | [[Гульфина]] || 30 |- ! 7566 | [[Диас]] || 30 |- ! 7567 | [[Джумаш]] || 30 |- ! 7568 | [[Дэниз]] || 30 |- ! 7569 | [[Гүлмайса]] || 30 |- ! 7570 | [[Гульназар]] || 30 |- ! 7571 | [[Гульжанна]] || 30 |- ! 7572 | [[Гүлдархан]] || 30 |- ! 7573 | [[Гүлбақша]] || 30 |- ! 7574 | [[Гулян]] || 30 |- ! 7575 | [[Гүлмайдан]] || 30 |- ! 7576 | [[Жайлан]] || 30 |- ! 7577 | [[Дамиш]] || 30 |- ! 7578 | [[Гүлбағда]] || 30 |- ! 7579 | [[Дилноз]] || 30 |- ! 7580 | [[Еркебала]] || 30 |- ! 7581 | [[Делия]] || 30 |- ! 7582 | [[Батжамал]] || 30 |- ! 7583 | [[Гайний]] || 30 |- ! 7584 | [[Берик]] || 30 |- ! 7585 | [[Бахтикуль]] || 30 |- ! 7586 | [[Ғалияш]] || 30 |- ! 7587 | [[Бибі Мариям]] || 30 |- ! 7588 | [[Батика]] || 30 |- ! 7589 | [[Бахтинур]] || 30 |- ! 7590 | [[Бәтен]] || 30 |- ! 7591 | [[Балбибі]] || 30 |- ! 7592 | [[Бахшагуль]] || 30 |- ! 7593 | [[Бибсара]] || 30 |- ! 7594 | [[Балтуре]] || 30 |- ! 7595 | [[Бига]] || 30 |- ! 7596 | [[Гулбахит]] || 30 |- ! 7597 | [[Балбосын]] || 30 |- ! 7598 | [[Асьма]] || 30 |- ! 7599 | [[Бактгуль]] || 30 |- ! 7600 | [[Бахат]] || 30 |- ! 7601 | [[Бопеш]] || 30 |- ! 7602 | [[Бахор]] || 30 |- ! 7603 | [[Бахтгул]] || 30 |- ! 7604 | [[Бубина]] || 30 |- ! 7605 | [[Аймангүл]] || 30 |- ! 7606 | [[Арида]] || 30 |- ! 7607 | [[Алиям]] || 30 |- ! 7608 | [[Аллана]] || 30 |- ! 7609 | [[Ақайна]] || 30 |- ! 7610 | [[Адалия]] || 30 |- ! 7611 | [[Айханум]] || 30 |- ! 7612 | [[Адебиет]] || 30 |- ! 7613 | [[Актуйме]] || 30 |- ! 7614 | [[Аизат]] || 30 |- ! 7615 | [[Айжанкул]] || 30 |- ! 7616 | [[Айзахан]] || 30 |- ! 7617 | [[Айшырын]] || 30 |- ! 7618 | [[Акжемис]] || 30 |- ! 7619 | [[Агдалия]] || 30 |- ! 7620 | [[Акжаик]] || 30 |- ! 7621 | [[Акпейл]] || 30 |- ! 7622 | [[Хапура]] || 29 |- ! 7623 | [[Хосият]] || 29 |- ! 7624 | [[Шайжан]] || 29 |- ! 7625 | [[Шәмшінұр]] || 29 |- ! 7626 | [[Тулеукуль]] || 29 |- ! 7627 | [[Шинаргуль]] || 29 |- ! 7628 | [[Улдамет]] || 29 |- ! 7629 | [[Тулеухан]] || 29 |- ! 7630 | [[Туйган]] || 29 |- ! 7631 | [[Хибат]] || 29 |- ! 7632 | [[Уәсила]] || 29 |- ! 7633 | [[Хатша]] || 29 |- ! 7634 | [[Шолпанхан]] || 29 |- ! 7635 | [[Чолпон]] || 29 |- ! 7636 | [[Ұлдаш]] || 29 |- ! 7637 | [[Хатиша]] || 29 |- ! 7638 | [[Умиркуль]] || 29 |- ! 7639 | [[Тилеукул]] || 29 |- ! 7640 | [[Рзагүл]] || 29 |- ! 7641 | [[Тишкуль]] || 29 |- ! 7642 | [[Руқая]] || 29 |- ! 7643 | [[Тотыгул]] || 29 |- ! 7644 | [[Семанур]] || 29 |- ! 7645 | [[Саера]] || 29 |- ! 7646 | [[Телектес]] || 29 |- ! 7647 | [[Толжан]] || 29 |- ! 7648 | [[Советгуль]] || 29 |- ! 7649 | [[Танзия]] || 29 |- ! 7650 | [[Раушанкуль]] || 29 |- ! 7651 | [[Рамуза]] || 29 |- ! 7652 | [[Рохат]] || 29 |- ! 7653 | [[Сауык]] || 29 |- ! 7654 | [[Нышан]] || 29 |- ! 7655 | [[Патигуль]] || 29 |- ! 7656 | [[Пайза]] || 29 |- ! 7657 | [[Нәзима]] || 29 |- ! 7658 | [[Нази]] || 29 |- ! 7659 | [[Нурифа]] || 29 |- ! 7660 | [[Орунтай]] || 29 |- ! 7661 | [[Мырзагүл]] || 29 |- ! 7662 | [[Несибельди]] || 29 |- ! 7663 | [[Мирра]] || 29 |- ! 7664 | [[Несып]] || 29 |- ! 7665 | [[Нурсылу]] || 29 |- ! 7666 | [[Мөлдірай]] || 29 |- ! 7667 | [[Насибали]] || 29 |- ! 7668 | [[Оңал]] || 29 |- ! 7669 | [[Мираслава]] || 29 |- ! 7670 | [[Мұнира]] || 29 |- ! 7671 | [[Надима]] || 29 |- ! 7672 | [[Наркул]] || 29 |- ! 7673 | [[Миуагуль]] || 29 |- ! 7674 | [[Парвина]] || 29 |- ! 7675 | [[Нұрқия]] || 29 |- ! 7676 | [[Нуржайнат]] || 29 |- ! 7677 | [[Мензифа]] || 29 |- ! 7678 | [[Нұрлытаң]] || 29 |- ! 7679 | [[Нуркеш]] || 29 |- ! 7680 | [[Нурсезім]] || 29 |- ! 7681 | [[Магмура]] || 29 |- ! 7682 | [[Қатима]] || 29 |- ! 7683 | [[Кульшахар]] || 29 |- ! 7684 | [[Қызбала]] || 29 |- ! 7685 | [[Кунзираш]] || 29 |- ! 7686 | [[Кульдари]] || 29 |- ! 7687 | [[Макия]] || 29 |- ! 7688 | [[Кулжиан]] || 29 |- ! 7689 | [[Кунзиля]] || 29 |- ! 7690 | [[Кульяш]] || 29 |- ! 7691 | [[Кунтуган]] || 29 |- ! 7692 | [[Майкеш]] || 29 |- ! 7693 | [[Кульсагира]] || 29 |- ! 7694 | [[Куттигиз]] || 29 |- ! 7695 | [[Кульбагдан]] || 29 |- ! 7696 | [[Кулшари]] || 29 |- ! 7697 | [[Кулжамиля]] || 29 |- ! 7698 | [[Кульжамаш]] || 29 |- ! 7699 | [[Кымбатай]] || 29 |- ! 7700 | [[Кумусхан]] || 29 |- ! 7701 | [[Інжү]] || 29 |- ! 7702 | [[Зульхия]] || 29 |- ! 7703 | [[Кагира]] || 29 |- ! 7704 | [[Кайникен]] || 29 |- ! 7705 | [[Келеке]] || 29 |- ! 7706 | [[Камина]] || 29 |- ! 7707 | [[Жумабеке]] || 29 |- ! 7708 | [[Игілік]] || 29 |- ! 7709 | [[Индиана]] || 29 |- ! 7710 | [[Зипа]] || 29 |- ! 7711 | [[Илескул]] || 29 |- ! 7712 | [[Канимкуль]] || 29 |- ! 7713 | [[Заурен]] || 29 |- ! 7714 | [[Жиенгул]] || 29 |- ! 7715 | [[Жапырак]] || 29 |- ! 7716 | [[Жидегул]] || 29 |- ! 7717 | [[Калья]] || 29 |- ! 7718 | [[Даркен]] || 29 |- ! 7719 | [[Гульфарам]] || 29 |- ! 7720 | [[Әлдина]] || 29 |- ! 7721 | [[Жадрасын]] || 29 |- ! 7722 | [[Догдырхан]] || 29 |- ! 7723 | [[Гүлжарқын]] || 29 |- ! 7724 | [[Джумагыз]] || 29 |- ! 7725 | [[Елмұра]] || 29 |- ! 7726 | [[Жанелла]] || 29 |- ! 7727 | [[Гүлсанам]] || 29 |- ! 7728 | [[Гүлсия]] || 29 |- ! 7729 | [[Жайлаукул]] || 29 |- ! 7730 | [[Гүлшира]] || 29 |- ! 7731 | [[Жансэль]] || 29 |- ! 7732 | [[Жанал]] || 29 |- ! 7733 | [[Дея]] || 29 |- ! 7734 | [[Дагмара]] || 29 |- ! 7735 | [[Гүльнар]] || 29 |- ! 7736 | [[Әлжан]] || 29 |- ! 7737 | [[Жаксикуль]] || 29 |- ! 7738 | [[Ерсінгүл]] || 29 |- ! 7739 | [[Әделя]] || 29 |- ! 7740 | [[Жанлай]] || 29 |- ! 7741 | [[Даметжан]] || 29 |- ! 7742 | [[Гульбадам]] || 29 |- ! 7743 | [[Әзизә]] || 29 |- ! 7744 | [[Далель]] || 29 |- ! 7745 | [[Гүлбаран]] || 29 |- ! 7746 | [[Жансылу]] || 29 |- ! 7747 | [[Еркебулан]] || 29 |- ! 7748 | [[Жанаим]] || 29 |- ! 7749 | [[Дамагул]] || 29 |- ! 7750 | [[Бисулу]] || 29 |- ! 7751 | [[Барчиной]] || 29 |- ! 7752 | [[Гибрат]] || 29 |- ! 7753 | [[Баянсулув]] || 29 |- ! 7754 | [[Билимхан]] || 29 |- ! 7755 | [[Бишат]] || 29 |- ! 7756 | [[Бибіпатима]] || 29 |- ! 7757 | [[Балдан]] || 29 |- ! 7758 | [[Гулажар]] || 29 |- ! 7759 | [[Аяулим]] || 29 |- ! 7760 | [[Бибраба]] || 29 |- ! 7761 | [[Балзура]] || 29 |- ! 7762 | [[Балбупе]] || 29 |- ! 7763 | [[Бегим]] || 29 |- ! 7764 | [[Бекен]] || 29 |- ! 7765 | [[Бегимкуль]] || 29 |- ! 7766 | [[Бактина]] || 29 |- ! 7767 | [[Буби]] || 29 |- ! 7768 | [[Глафира]] || 29 |- ! 7769 | [[Башира]] || 29 |- ! 7770 | [[Гуландам]] || 29 |- ! 7771 | [[Бахтыкан]] || 29 |- ! 7772 | [[Бакия]] || 29 |- ! 7773 | [[Балнұра]] || 29 |- ! 7774 | [[Багыдат]] || 29 |- ! 7775 | [[Бағдагул]] || 29 |- ! 7776 | [[Бибитгуль]] || 29 |- ! 7777 | [[Аскеркуль]] || 29 |- ! 7778 | [[Гайныш]] || 29 |- ! 7779 | [[Бахшагул]] || 29 |- ! 7780 | [[Алмакан]] || 29 |- ! 7781 | [[Айимгуль]] || 29 |- ! 7782 | [[Артыкгул]] || 29 |- ! 7783 | [[Адаскул]] || 29 |- ! 7784 | [[Айсулуу]] || 29 |- ! 7785 | [[Аманкайша]] || 29 |- ! 7786 | [[Айданай]] || 29 |- ! 7787 | [[Аққағаз]] || 29 |- ! 7788 | [[Алнұр]] || 29 |- ! 7789 | [[Айасель]] || 29 |- ! 7790 | [[Айқынгүл]] || 29 |- ! 7791 | [[Айнурым]] || 29 |- ! 7792 | [[Айшакүл]] || 29 |- ! 7793 | [[Айәсел]] || 29 |- ! 7794 | [[Аманқыз]] || 29 |- ! 7795 | [[Азатгуль]] || 29 |- ! 7796 | [[Айгүль]] || 29 |- ! 7797 | [[Аймана]] || 29 |- ! 7798 | [[Улбосун]] || 28 |- ! 7799 | [[Хатидже]] || 28 |- ! 7800 | [[Урлаш]] || 28 |- ! 7801 | [[Филиз]] || 28 |- ! 7802 | [[Умуткул]] || 28 |- ! 7803 | [[Улбулсын]] || 28 |- ! 7804 | [[Турдыкан]] || 28 |- ! 7805 | [[Турсинкуль]] || 28 |- ! 7806 | [[Уметжан]] || 28 |- ! 7807 | [[Шакарман]] || 28 |- ! 7808 | [[Ыкпал]] || 28 |- ! 7809 | [[Халияш]] || 28 |- ! 7810 | [[Шахноз]] || 28 |- ! 7811 | [[Элона]] || 28 |- ! 7812 | [[Суфия]] || 28 |- ! 7813 | [[Саира]] || 28 |- ! 7814 | [[Сырсулу]] || 28 |- ! 7815 | [[Санабар]] || 28 |- ! 7816 | [[Раяш]] || 28 |- ! 7817 | [[Санель]] || 28 |- ! 7818 | [[Сагын]] || 28 |- ! 7819 | [[Сатенкуль]] || 28 |- ! 7820 | [[Таңырыс]] || 28 |- ! 7821 | [[Сафиянур]] || 28 |- ! 7822 | [[Темиркул]] || 28 |- ! 7823 | [[Сагдия]] || 28 |- ! 7824 | [[Сиякуль]] || 28 |- ! 7825 | [[Софина]] || 28 |- ! 7826 | [[Мәриямкүл]] || 28 |- ! 7827 | [[Насипгуль]] || 28 |- ! 7828 | [[Мехрибану]] || 28 |- ! 7829 | [[Назиха]] || 28 |- ! 7830 | [[Накен]] || 28 |- ! 7831 | [[Назкеш]] || 28 |- ! 7832 | [[Мукадас]] || 28 |- ! 7833 | [[Оринша]] || 28 |- ! 7834 | [[Пәтигүл]] || 28 |- ! 7835 | [[Мұнтазбегім]] || 28 |- ! 7836 | [[Найман]] || 28 |- ! 7837 | [[Нұрзинат]] || 28 |- ! 7838 | [[Мулкат]] || 28 |- ! 7839 | [[Покиза]] || 28 |- ! 7840 | [[Оразганым]] || 28 |- ! 7841 | [[Негина]] || 28 |- ! 7842 | [[Нурбаги]] || 28 |- ! 7843 | [[Нуржауар]] || 28 |- ! 7844 | [[Қалқа]] || 28 |- ! 7845 | [[Куннар]] || 28 |- ! 7846 | [[Қанымша]] || 28 |- ! 7847 | [[Кулдрайхан]] || 28 |- ! 7848 | [[Кульсумкан]] || 28 |- ! 7849 | [[Мартай]] || 28 |- ! 7850 | [[Кулмесхан]] || 28 |- ! 7851 | [[Кумушой]] || 28 |- ! 7852 | [[Кульсан]] || 28 |- ! 7853 | [[Кулайда]] || 28 |- ! 7854 | [[Лале]] || 28 |- ! 7855 | [[Кулше]] || 28 |- ! 7856 | [[Майжамал]] || 28 |- ! 7857 | [[Куралхан]] || 28 |- ! 7858 | [[Күлімкөз]] || 28 |- ! 7859 | [[Кундус]] || 28 |- ! 7860 | [[Қанзира]] || 28 |- ! 7861 | [[Кульсинай]] || 28 |- ! 7862 | [[Кульмайраш]] || 28 |- ! 7863 | [[Мальвина]] || 28 |- ! 7864 | [[Кумысбала]] || 28 |- ! 7865 | [[Кульдаш]] || 28 |- ! 7866 | [[Кульзияш]] || 28 |- ! 7867 | [[Меиргул]] || 28 |- ! 7868 | [[Мауекуль]] || 28 |- ! 7869 | [[Луана]] || 28 |- ! 7870 | [[Маулеш]] || 28 |- ! 7871 | [[Күлипа]] || 28 |- ! 7872 | [[Кукен]] || 28 |- ! 7873 | [[Күнжамал]] || 28 |- ! 7874 | [[Күнімкүл]] || 28 |- ! 7875 | [[Зубарзат]] || 28 |- ! 7876 | [[Зазира]] || 28 |- ! 7877 | [[Калыкыз]] || 28 |- ! 7878 | [[Казнакуль]] || 28 |- ! 7879 | [[Канимкул]] || 28 |- ! 7880 | [[Загима]] || 28 |- ! 7881 | [[Каниша]] || 28 |- ! 7882 | [[Каныгул]] || 28 |- ! 7883 | [[Каниза]] || 28 |- ! 7884 | [[Инар]] || 28 |- ! 7885 | [[Закан]] || 28 |- ! 7886 | [[Калдыгиз]] || 28 |- ! 7887 | [[Жемиле]] || 28 |- ! 7888 | [[Канымкан]] || 28 |- ! 7889 | [[Кеншилик]] || 28 |- ! 7890 | [[Зейнахан]] || 28 |- ! 7891 | [[Жанэлла]] || 28 |- ! 7892 | [[Илаш]] || 28 |- ! 7893 | [[Кант]] || 28 |- ! 7894 | [[Зерекуль]] || 28 |- ! 7895 | [[Инжигул]] || 28 |- ! 7896 | [[Инта]] || 28 |- ! 7897 | [[Ихсана]] || 28 |- ! 7898 | [[Гулнафиса]] || 28 |- ! 7899 | [[Гульвера]] || 28 |- ! 7900 | [[Гүлбайра]] || 28 |- ! 7901 | [[Жанылгуль]] || 28 |- ! 7902 | [[Гульсауле]] || 28 |- ! 7903 | [[Гулняр]] || 28 |- ! 7904 | [[Джумакан]] || 28 |- ! 7905 | [[Жазигуль]] || 28 |- ! 7906 | [[Елка]] || 28 |- ! 7907 | [[Дельфуза]] || 28 |- ! 7908 | [[Джулдуз]] || 28 |- ! 7909 | [[Гулчира]] || 28 |- ! 7910 | [[Жанатгул]] || 28 |- ! 7911 | [[Джалила]] || 28 |- ! 7912 | [[Гульман]] || 28 |- ! 7913 | [[Гульзипаш]] || 28 |- ! 7914 | [[Гүлмейрам]] || 28 |- ! 7915 | [[Даргуль]] || 28 |- ! 7916 | [[Ахтоты]] || 28 |- ! 7917 | [[Батиля]] || 28 |- ! 7918 | [[Бибикамал]] || 28 |- ! 7919 | [[Бибану]] || 28 |- ! 7920 | [[Бериккул]] || 28 |- ! 7921 | [[Бибіғайша]] || 28 |- ! 7922 | [[Гулкашима]] || 28 |- ! 7923 | [[Бакти]] || 28 |- ! 7924 | [[Багылан]] || 28 |- ! 7925 | [[Балайша]] || 28 |- ! 7926 | [[Аязкул]] || 28 |- ! 7927 | [[Гулбакит]] || 28 |- ! 7928 | [[Биша]] || 28 |- ! 7929 | [[Бибизауре]] || 28 |- ! 7930 | [[Балназ]] || 28 |- ! 7931 | [[Бибіқадиша]] || 28 |- ! 7932 | [[Ашура]] || 28 |- ! 7933 | [[Батигул]] || 28 |- ! 7934 | [[Вилена]] || 28 |- ! 7935 | [[Айкена]] || 28 |- ! 7936 | [[Айшекер]] || 28 |- ! 7937 | [[Айажан]] || 28 |- ! 7938 | [[Акназ]] || 28 |- ! 7939 | [[Аршакул]] || 28 |- ! 7940 | [[Айдаш]] || 28 |- ! 7941 | [[Айтұнық]] || 28 |- ! 7942 | [[Апия]] || 28 |- ! 7943 | [[Айжанкуль]] || 28 |- ! 7944 | [[Акилес]] || 28 |- ! 7945 | [[Ай-Зере]] || 28 |- ! 7946 | [[Азра]] || 28 |- ! 7947 | [[Айгорым]] || 28 |- ! 7948 | [[Агалтын]] || 28 |- ! 7949 | [[Айманкүл]] || 28 |- ! 7950 | [[Ай]] || 28 |- ! 7951 | [[Ақшагүл]] || 28 |- ! 7952 | [[Айкаракоз]] || 28 |- ! 7953 | [[Ақиқат]] || 28 |- ! 7954 | [[Айгюль]] || 28 |- ! 7955 | [[Ализе]] || 28 |- ! 7956 | [[Акпал]] || 28 |- ! 7957 | [[Ульбосын]] || 27 |- ! 7958 | [[Эльеонора]] || 27 |- ! 7959 | [[Урбихан]] || 27 |- ! 7960 | [[Шарихан]] || 27 |- ! 7961 | [[Турагалды]] || 27 |- ! 7962 | [[Шнаргуль]] || 27 |- ! 7963 | [[Турсынжамал]] || 27 |- ! 7964 | [[Эмине]] || 27 |- ! 7965 | [[Элита]] || 27 |- ! 7966 | [[Түймекүл]] || 27 |- ! 7967 | [[Шокен]] || 27 |- ! 7968 | [[Юлтуз]] || 27 |- ! 7969 | [[Хуаныш]] || 27 |- ! 7970 | [[Шәркүл]] || 27 |- ! 7971 | [[Улбасын]] || 27 |- ! 7972 | [[Юра]] || 27 |- ! 7973 | [[Шахеризада]] || 27 |- ! 7974 | [[Хамажай]] || 27 |- ! 7975 | [[Элионора]] || 27 |- ! 7976 | [[Умия]] || 27 |- ! 7977 | [[Тансұлу]] || 27 |- ! 7978 | [[Толган]] || 27 |- ! 7979 | [[Санагул]] || 27 |- ! 7980 | [[Селена]] || 27 |- ! 7981 | [[Таза]] || 27 |- ! 7982 | [[Сағина]] || 27 |- ! 7983 | [[Саулен]] || 27 |- ! 7984 | [[Рсжан]] || 27 |- ! 7985 | [[Раушания]] || 27 |- ! 7986 | [[Райкен]] || 27 |- ! 7987 | [[Ранайкул]] || 27 |- ! 7988 | [[Толеукул]] || 27 |- ! 7989 | [[Талшынай]] || 27 |- ! 7990 | [[Сулубике]] || 27 |- ! 7991 | [[Таңсулу]] || 27 |- ! 7992 | [[Сулувхан]] || 27 |- ! 7993 | [[Татигуль]] || 27 |- ! 7994 | [[Саня]] || 27 |- ! 7995 | [[Разья]] || 27 |- ! 7996 | [[Сүйкімді]] || 27 |- ! 7997 | [[Тиллагул]] || 27 |- ! 7998 | [[Сарби]] || 27 |- ! 7999 | [[Сангул]] || 27 |- ! 8000 | [[Сырғакүл]] || 27 |- ! 8001 | [[Санавар]] || 27 |- ! 8002 | [[Рымшаш]] || 27 |- ! 8003 | [[Ойсара]] || 27 |- ! 8004 | [[Нурымхан]] || 27 |- ! 8005 | [[Мерейгул]] || 27 |- ! 8006 | [[Мырзакыз]] || 27 |- ! 8007 | [[Нұржайнар]] || 27 |- ! 8008 | [[Нагыйма]] || 27 |- ! 8009 | [[Патихан]] || 27 |- ! 8010 | [[Нагым]] || 27 |- ! 8011 | [[Нурниса]] || 27 |- ! 8012 | [[Нарбуби]] || 27 |- ! 8013 | [[Нұрғиза]] || 27 |- ! 8014 | [[Нахия]] || 27 |- ! 8015 | [[Нұрсымбат]] || 27 |- ! 8016 | [[Несвели]] || 27 |- ! 8017 | [[Оралбике]] || 27 |- ! 8018 | [[Мендыгул]] || 27 |- ! 8019 | [[Перде]] || 27 |- ! 8020 | [[Нургайча]] || 27 |- ! 8021 | [[Нурзиба]] || 27 |- ! 8022 | [[Нурилә]] || 27 |- ! 8023 | [[Лали]] || 27 |- ! 8024 | [[Қапура]] || 27 |- ! 8025 | [[Кулдара]] || 27 |- ! 8026 | [[Кулзайнат]] || 27 |- ! 8027 | [[Кызсулу]] || 27 |- ! 8028 | [[Кульмарам]] || 27 |- ! 8029 | [[Қаншай]] || 27 |- ! 8030 | [[Мапуза]] || 27 |- ! 8031 | [[Күлман]] || 27 |- ! 8032 | [[Лезат]] || 27 |- ! 8033 | [[Қалнұр]] || 27 |- ! 8034 | [[Кульзихан]] || 27 |- ! 8035 | [[Кулханыс]] || 27 |- ! 8036 | [[Қыз-Жібек]] || 27 |- ! 8037 | [[Мариягуль]] || 27 |- ! 8038 | [[Кулпия]] || 27 |- ! 8039 | [[Күлбарам]] || 27 |- ! 8040 | [[Қания]] || 27 |- ! 8041 | [[Мауты]] || 27 |- ! 8042 | [[Лила]] || 27 |- ! 8043 | [[Мапиза]] || 27 |- ! 8044 | [[Машакар]] || 27 |- ! 8045 | [[Маягуль]] || 27 |- ! 8046 | [[Куттыгуль]] || 27 |- ! 8047 | [[Марусия]] || 27 |- ! 8048 | [[Кынаш]] || 27 |- ! 8049 | [[Кашипа]] || 27 |- ! 8050 | [[Каипжамал]] || 27 |- ! 8051 | [[Иная]] || 27 |- ! 8052 | [[Иннара]] || 27 |- ! 8053 | [[Зеберкул]] || 27 |- ! 8054 | [[Камала]] || 27 |- ! 8055 | [[Кенишкул]] || 27 |- ! 8056 | [[Забига]] || 27 |- ! 8057 | [[Заукен]] || 27 |- ! 8058 | [[Канафия]] || 27 |- ! 8059 | [[Каир]] || 27 |- ! 8060 | [[Зимфира]] || 27 |- ! 8061 | [[Илиана]] || 27 |- ! 8062 | [[Зинекуль]] || 27 |- ! 8063 | [[Кенжекиз]] || 27 |- ! 8064 | [[Зейнепкул]] || 27 |- ! 8065 | [[Кеңескүл]] || 27 |- ! 8066 | [[Зағила]] || 27 |- ! 8067 | [[Зиваш]] || 27 |- ! 8068 | [[Журсын]] || 27 |- ! 8069 | [[Заруха]] || 27 |- ! 8070 | [[Жананур]] || 27 |- ! 8071 | [[Дінасыл]] || 27 |- ! 8072 | [[Гүлбиназ]] || 27 |- ! 8073 | [[Джансулу]] || 27 |- ! 8074 | [[Дильвара]] || 27 |- ! 8075 | [[Джанылхан]] || 27 |- ! 8076 | [[Доктыркуль]] || 27 |- ! 8077 | [[Гульчира]] || 27 |- ! 8078 | [[Гульзихан]] || 27 |- ! 8079 | [[Гульмариям]] || 27 |- ! 8080 | [[Әигерім]] || 27 |- ! 8081 | [[Дамекул]] || 27 |- ! 8082 | [[Жанайна]] || 27 |- ! 8083 | [[Джульетта]] || 27 |- ! 8084 | [[Гульайхан]] || 27 |- ! 8085 | [[Жанатхан]] || 27 |- ! 8086 | [[Гулшекер]] || 27 |- ! 8087 | [[Данахан]] || 27 |- ! 8088 | [[Жанкумыс]] || 27 |- ! 8089 | [[Гульмейрам]] || 27 |- ! 8090 | [[Әзел]] || 27 |- ! 8091 | [[Әлпия]] || 27 |- ! 8092 | [[Даниелла]] || 27 |- ! 8093 | [[Джумакыз]] || 27 |- ! 8094 | [[Жазық]] || 27 |- ! 8095 | [[Даражат]] || 27 |- ! 8096 | [[Джанетта]] || 27 |- ! 8097 | [[Жакиш]] || 27 |- ! 8098 | [[Елзада]] || 27 |- ! 8099 | [[Динахан]] || 27 |- ! 8100 | [[Гулчат]] || 27 |- ! 8101 | [[Гульдрайхан]] || 27 |- ! 8102 | [[Биғаным]] || 27 |- ! 8103 | [[Бердигуль]] || 27 |- ! 8104 | [[Бактынур]] || 27 |- ! 8105 | [[Балболсын]] || 27 |- ! 8106 | [[Батиман]] || 27 |- ! 8107 | [[Асылкүл]] || 27 |- ! 8108 | [[Гулмадина]] || 27 |- ! 8109 | [[Ауелхан]] || 27 |- ! 8110 | [[Гулгуль]] || 27 |- ! 8111 | [[Бактили]] || 27 |- ! 8112 | [[Бакытханым]] || 27 |- ! 8113 | [[Бибіт]] || 27 |- ! 8114 | [[Багимкул]] || 27 |- ! 8115 | [[Балғынай]] || 27 |- ! 8116 | [[Бал]] || 27 |- ! 8117 | [[Ғибадат]] || 27 |- ! 8118 | [[Бакат]] || 27 |- ! 8119 | [[Гиззат]] || 27 |- ! 8120 | [[Гулмарам]] || 27 |- ! 8121 | [[Адлет]] || 27 |- ! 8122 | [[Анзия]] || 27 |- ! 8123 | [[Айшара]] || 27 |- ! 8124 | [[Арзыкул]] || 27 |- ! 8125 | [[Айымжамал]] || 27 |- ! 8126 | [[Акбазар]] || 27 |- ! 8127 | [[Айтаңсық]] || 27 |- ! 8128 | [[Аминам]] || 27 |- ! 8129 | [[Адияна]] || 27 |- ! 8130 | [[Ақмамық]] || 27 |- ! 8131 | [[Аини]] || 27 |- ! 8132 | [[Аилина]] || 27 |- ! 8133 | [[Айнэля]] || 27 |- ! 8134 | [[Арапат]] || 27 |- ! 8135 | [[Асенгуль]] || 27 |- ! 8136 | [[Ақжүзік]] || 27 |- ! 8137 | [[Акзейнеп]] || 27 |- ! 8138 | [[Алтинкул]] || 27 |- ! 8139 | [[Арманда]] || 27 |- ! 8140 | [[Акзауреш]] || 27 |- ! 8141 | [[Алгиза]] || 27 |- ! 8142 | [[Айжурек]] || 27 |- ! 8143 | [[Айторғын]] || 27 |- ! 8144 | [[Арунай]] || 27 |- ! 8145 | [[Акмира]] || 27 |- ! 8146 | [[Аргуль]] || 27 |- ! 8147 | [[Шинаркул]] || 26 |- ! 8148 | [[Ясминур]] || 26 |- ! 8149 | [[Ханымжан]] || 26 |- ! 8150 | [[Тохтархан]] || 26 |- ! 8151 | [[Улжахан]] || 26 |- ! 8152 | [[Шакарбан]] || 26 |- ! 8153 | [[Шаббона]] || 26 |- ! 8154 | [[Шырақ]] || 26 |- ! 8155 | [[Улберген]] || 26 |- ! 8156 | [[Хатипа]] || 26 |- ! 8157 | [[Хурсаной]] || 26 |- ! 8158 | [[Тымаркул]] || 26 |- ! 8159 | [[Чайза]] || 26 |- ! 8160 | [[Шакаризада]] || 26 |- ! 8161 | [[Уралхан]] || 26 |- ! 8162 | [[Шалқар]] || 26 |- ! 8163 | [[Умсынганым]] || 26 |- ! 8164 | [[Шамшабану]] || 26 |- ! 8165 | [[Ханымша]] || 26 |- ! 8166 | [[Тыныгай]] || 26 |- ! 8167 | [[Раия]] || 26 |- ! 8168 | [[Салиқа]] || 26 |- ! 8169 | [[Рахиль]] || 26 |- ! 8170 | [[Рукая]] || 26 |- ! 8171 | [[Сезiм]] || 26 |- ! 8172 | [[Румилям]] || 26 |- ! 8173 | [[Раьно]] || 26 |- ! 8174 | [[Санзия]] || 26 |- ! 8175 | [[Сагынган]] || 26 |- ! 8176 | [[Тамилана]] || 26 |- ! 8177 | [[Тагайкул]] || 26 |- ! 8178 | [[Танакул]] || 26 |- ! 8179 | [[Симанұр]] || 26 |- ! 8180 | [[Рида]] || 26 |- ! 8181 | [[Раима]] || 26 |- ! 8182 | [[Раулан]] || 26 |- ! 8183 | [[Рұқия]] || 26 |- ! 8184 | [[Сахида]] || 26 |- ! 8185 | [[Толбасы]] || 26 |- ! 8186 | [[Рагина]] || 26 |- ! 8187 | [[Сирга]] || 26 |- ! 8188 | [[Раила]] || 26 |- ! 8189 | [[Сануар]] || 26 |- ! 8190 | [[Райка]] || 26 |- ! 8191 | [[Саулегүл]] || 26 |- ! 8192 | [[Сагымкул]] || 26 |- ! 8193 | [[Рашкуль]] || 26 |- ! 8194 | [[Нұржамила]] || 26 |- ! 8195 | [[Нуршад]] || 26 |- ! 8196 | [[Окила]] || 26 |- ! 8197 | [[Науаткан]] || 26 |- ! 8198 | [[Наркуль]] || 26 |- ! 8199 | [[Несебели]] || 26 |- ! 8200 | [[Нұрсұлтан]] || 26 |- ! 8201 | [[Нәзікай]] || 26 |- ! 8202 | [[Нури]] || 26 |- ! 8203 | [[Нурасыл]] || 26 |- ! 8204 | [[Нұр-Ай]] || 26 |- ! 8205 | [[Нурбақыт]] || 26 |- ! 8206 | [[Назимгул]] || 26 |- ! 8207 | [[Нургаин]] || 26 |- ! 8208 | [[Нұрлыжан]] || 26 |- ! 8209 | [[Меруэт]] || 26 |- ! 8210 | [[Назирке]] || 26 |- ! 8211 | [[Нуржайнар]] || 26 |- ! 8212 | [[Оналкул]] || 26 |- ! 8213 | [[Нағира]] || 26 |- ! 8214 | [[Нұрайя]] || 26 |- ! 8215 | [[Кунсұлу]] || 26 |- ! 8216 | [[Кульджамал]] || 26 |- ! 8217 | [[Кульбахрам]] || 26 |- ! 8218 | [[Кульназира]] || 26 |- ! 8219 | [[Құрбангүл]] || 26 |- ! 8220 | [[Кулканыс]] || 26 |- ! 8221 | [[Куласия]] || 26 |- ! 8222 | [[Лизахан]] || 26 |- ! 8223 | [[Мангаз]] || 26 |- ! 8224 | [[Лика]] || 26 |- ! 8225 | [[Кулдирген]] || 26 |- ! 8226 | [[Лутфия]] || 26 |- ! 8227 | [[Қымбатгүл]] || 26 |- ! 8228 | [[Ляйзат]] || 26 |- ! 8229 | [[Мейзхан]] || 26 |- ! 8230 | [[Мадлена]] || 26 |- ! 8231 | [[Лалагул]] || 26 |- ! 8232 | [[Күнбике]] || 26 |- ! 8233 | [[Манер]] || 26 |- ! 8234 | [[Камха]] || 26 |- ! 8235 | [[Консулу]] || 26 |- ! 8236 | [[Керимбала]] || 26 |- ! 8237 | [[Канигуль]] || 26 |- ! 8238 | [[Каматай]] || 26 |- ! 8239 | [[Казтай]] || 26 |- ! 8240 | [[Жанымхан]] || 26 |- ! 8241 | [[Канымгуль]] || 26 |- ! 8242 | [[Клава]] || 26 |- ! 8243 | [[Изетхан]] || 26 |- ! 8244 | [[Каншагул]] || 26 |- ! 8245 | [[Жаңылыс]] || 26 |- ! 8246 | [[Кашура]] || 26 |- ! 8247 | [[Ильзара]] || 26 |- ! 8248 | [[Ердана]] || 26 |- ! 8249 | [[Гульняр]] || 26 |- ! 8250 | [[Гүлдәрі]] || 26 |- ! 8251 | [[Гульбанат]] || 26 |- ! 8252 | [[Гүлара]] || 26 |- ! 8253 | [[Даниша]] || 26 |- ! 8254 | [[Гүлшар]] || 26 |- ! 8255 | [[Гульара]] || 26 |- ! 8256 | [[Дильдора]] || 26 |- ! 8257 | [[Гулым]] || 26 |- ! 8258 | [[Гульсумхан]] || 26 |- ! 8259 | [[Гүлжиян]] || 26 |- ! 8260 | [[Еркиной]] || 26 |- ! 8261 | [[Ельнур]] || 26 |- ! 8262 | [[Гүлбаһар]] || 26 |- ! 8263 | [[Жанимкул]] || 26 |- ! 8264 | [[Даулетхан]] || 26 |- ! 8265 | [[Гульжанай]] || 26 |- ! 8266 | [[Гульнафиз]] || 26 |- ! 8267 | [[Гүлзабира]] || 26 |- ! 8268 | [[Гульсамал]] || 26 |- ! 8269 | [[Гулсанем]] || 26 |- ! 8270 | [[Даниела]] || 26 |- ! 8271 | [[Гульнияз]] || 26 |- ! 8272 | [[Бибыгуль]] || 26 |- ! 8273 | [[Балагыз]] || 26 |- ! 8274 | [[Багиша]] || 26 |- ! 8275 | [[Бибисулу]] || 26 |- ! 8276 | [[Бадижамал]] || 26 |- ! 8277 | [[Бағылан]] || 26 |- ! 8278 | [[Батира]] || 26 |- ! 8279 | [[Бактгул]] || 26 |- ! 8280 | [[Бубикан]] || 26 |- ! 8281 | [[Балхан]] || 26 |- ! 8282 | [[Балзат]] || 26 |- ! 8283 | [[Бекжан]] || 26 |- ! 8284 | [[Бибугуль]] || 26 |- ! 8285 | [[Бакиш]] || 26 |- ! 8286 | [[Бакыттыбала]] || 26 |- ! 8287 | [[Бактыгайша]] || 26 |- ! 8288 | [[Ботагос]] || 26 |- ! 8289 | [[Батай]] || 26 |- ! 8290 | [[Бактижамал]] || 26 |- ! 8291 | [[Балкумус]] || 26 |- ! 8292 | [[Болатхан]] || 26 |- ! 8293 | [[Аруым]] || 26 |- ! 8294 | [[Анэлья]] || 26 |- ! 8295 | [[Аидын]] || 26 |- ! 8296 | [[Анияш]] || 26 |- ! 8297 | [[Али]] || 26 |- ! 8298 | [[Айнелла]] || 26 |- ! 8299 | [[Айтхан]] || 26 |- ! 8300 | [[Акнар]] || 26 |- ! 8301 | [[Абзелхан]] || 26 |- ! 8302 | [[Айнамкуль]] || 26 |- ! 8303 | [[Аиганым]] || 26 |- ! 8304 | [[Аксаулеш]] || 26 |- ! 8305 | [[Армия]] || 26 |- ! 8306 | [[Арья]] || 26 |- ! 8307 | [[Акалма]] || 26 |- ! 8308 | [[Алтанай]] || 26 |- ! 8309 | [[Ақайдын]] || 26 |- ! 8310 | [[Ақмаңдай]] || 26 |- ! 8311 | [[Хадидже]] || 25 |- ! 8312 | [[Шаракуль]] || 25 |- ! 8313 | [[Тунжыр]] || 25 |- ! 8314 | [[Ынтызар]] || 25 |- ! 8315 | [[Шірін]] || 25 |- ! 8316 | [[Урингуль]] || 25 |- ! 8317 | [[Ықылас]] || 25 |- ! 8318 | [[Уғилой]] || 25 |- ! 8319 | [[Уралай]] || 25 |- ! 8320 | [[Улжанат]] || 25 |- ! 8321 | [[Элианора]] || 25 |- ! 8322 | [[Үзілхан]] || 25 |- ! 8323 | [[Умиргул]] || 25 |- ! 8324 | [[Шамшрак]] || 25 |- ! 8325 | [[Шарикул]] || 25 |- ! 8326 | [[Шахбану]] || 25 |- ! 8327 | [[Шамшигуль]] || 25 |- ! 8328 | [[Ұштап]] || 25 |- ! 8329 | [[Хуанар]] || 25 |- ! 8330 | [[Шахсанем]] || 25 |- ! 8331 | [[Тотыгус]] || 25 |- ! 8332 | [[Тиллакыз]] || 25 |- ! 8333 | [[Сайлан]] || 25 |- ! 8334 | [[Рақия]] || 25 |- ! 8335 | [[Токтаган]] || 25 |- ! 8336 | [[Рамаш]] || 25 |- ! 8337 | [[Сарсенбике]] || 25 |- ! 8338 | [[Сумайа]] || 25 |- ! 8339 | [[Русия]] || 25 |- ! 8340 | [[Сурайё]] || 25 |- ! 8341 | [[Тлеукан]] || 25 |- ! 8342 | [[Рабихан]] || 25 |- ! 8343 | [[Сагнай]] || 25 |- ! 8344 | [[Радима]] || 25 |- ! 8345 | [[Ризада]] || 25 |- ! 8346 | [[Райымгул]] || 25 |- ! 8347 | [[Сабинұр]] || 25 |- ! 8348 | [[Таймия]] || 25 |- ! 8349 | [[Сирин]] || 25 |- ! 8350 | [[Рсалы]] || 25 |- ! 8351 | [[Тилеужан]] || 25 |- ! 8352 | [[Сейсеп]] || 25 |- ! 8353 | [[Тілеужан]] || 25 |- ! 8354 | [[Сандыкыз]] || 25 |- ! 8355 | [[Саукен]] || 25 |- ! 8356 | [[Танакуль]] || 25 |- ! 8357 | [[Розагүл]] || 25 |- ! 8358 | [[Селима]] || 25 |- ! 8359 | [[Рахмина]] || 25 |- ! 8360 | [[Санзира]] || 25 |- ! 8361 | [[Саркытгул]] || 25 |- ! 8362 | [[Саиида]] || 25 |- ! 8363 | [[Оңай]] || 25 |- ! 8364 | [[Нургулсин]] || 25 |- ! 8365 | [[Өнер]] || 25 |- ! 8366 | [[Пернекыз]] || 25 |- ! 8367 | [[Несибелы]] || 25 |- ! 8368 | [[Періште]] || 25 |- ! 8369 | [[Назмейір]] || 25 |- ! 8370 | [[Пернеайым]] || 25 |- ! 8371 | [[Пелагея]] || 25 |- ! 8372 | [[Мугульсин]] || 25 |- ! 8373 | [[Назихан]] || 25 |- ! 8374 | [[Мерида]] || 25 |- ! 8375 | [[Оналкуль]] || 25 |- ! 8376 | [[Нұржаз]] || 25 |- ! 8377 | [[Милада]] || 25 |- ! 8378 | [[Нұржайнат]] || 25 |- ! 8379 | [[Мирует]] || 25 |- ! 8380 | [[Мирихан]] || 25 |- ! 8381 | [[Мукарима]] || 25 |- ! 8382 | [[Нұрсәнім]] || 25 |- ! 8383 | [[Нурзига]] || 25 |- ! 8384 | [[Насыпкуль]] || 25 |- ! 8385 | [[Қанат]] || 25 |- ! 8386 | [[Мейргүл]] || 25 |- ! 8387 | [[Құрмангүл]] || 25 |- ! 8388 | [[Лера]] || 25 |- ! 8389 | [[Қалила]] || 25 |- ! 8390 | [[Лианна]] || 25 |- ! 8391 | [[Кулимай]] || 25 |- ! 8392 | [[Кулжаш]] || 25 |- ! 8393 | [[Кулбахира]] || 25 |- ! 8394 | [[Күлиза]] || 25 |- ! 8395 | [[Меирамгул]] || 25 |- ! 8396 | [[Кулмариям]] || 25 |- ! 8397 | [[Кумушай]] || 25 |- ! 8398 | [[Кулайла]] || 25 |- ! 8399 | [[Қанткүл]] || 25 |- ! 8400 | [[Күлпәш]] || 25 |- ! 8401 | [[Қойсын]] || 25 |- ! 8402 | [[Кульшаим]] || 25 |- ! 8403 | [[Кулшакар]] || 25 |- ! 8404 | [[Кулюмхан]] || 25 |- ! 8405 | [[Мактакул]] || 25 |- ! 8406 | [[Мамық]] || 25 |- ! 8407 | [[Жубаныш]] || 25 |- ! 8408 | [[Жыга]] || 25 |- ! 8409 | [[Зерекул]] || 25 |- ! 8410 | [[Кауя]] || 25 |- ! 8411 | [[Кролай]] || 25 |- ! 8412 | [[Зерен]] || 25 |- ! 8413 | [[Инават]] || 25 |- ! 8414 | [[Иасина]] || 25 |- ! 8415 | [[Калуа]] || 25 |- ! 8416 | [[Интизор]] || 25 |- ! 8417 | [[Зиуар]] || 25 |- ! 8418 | [[Кенжайым]] || 25 |- ! 8419 | [[Керимкул]] || 25 |- ! 8420 | [[Иваш]] || 25 |- ! 8421 | [[Зейна]] || 25 |- ! 8422 | [[Замзамгул]] || 25 |- ! 8423 | [[Кокенай]] || 25 |- ! 8424 | [[Карапа]] || 25 |- ! 8425 | [[Катшагул]] || 25 |- ! 8426 | [[Зувайда]] || 25 |- ! 8427 | [[Илескуль]] || 25 |- ! 8428 | [[Зайдагуль]] || 25 |- ! 8429 | [[Каукен]] || 25 |- ! 8430 | [[Зиеда]] || 25 |- ! 8431 | [[Каден]] || 25 |- ! 8432 | [[Жайдара]] || 25 |- ! 8433 | [[Джанылкан]] || 25 |- ! 8434 | [[Гүлзакира]] || 25 |- ! 8435 | [[Гүлбадан]] || 25 |- ! 8436 | [[Диная]] || 25 |- ! 8437 | [[Дамилия]] || 25 |- ! 8438 | [[Гүлжәмилә]] || 25 |- ! 8439 | [[Ермекуль]] || 25 |- ! 8440 | [[Гульзи]] || 25 |- ! 8441 | [[Дильнұр]] || 25 |- ! 8442 | [[Джумагиз]] || 25 |- ! 8443 | [[Гүлбаян]] || 25 |- ! 8444 | [[Дилнар]] || 25 |- ! 8445 | [[Гульденай]] || 25 |- ! 8446 | [[Гүлжауар]] || 25 |- ! 8447 | [[Гүлдарай]] || 25 |- ! 8448 | [[Гүлнұра]] || 25 |- ! 8449 | [[Гульбак]] || 25 |- ! 8450 | [[Гүлсәуле]] || 25 |- ! 8451 | [[Дарбала]] || 25 |- ! 8452 | [[Елзира]] || 25 |- ! 8453 | [[Гульджахан]] || 25 |- ! 8454 | [[Гульжаукар]] || 25 |- ! 8455 | [[Гульнафиса]] || 25 |- ! 8456 | [[Гульбуби]] || 25 |- ! 8457 | [[Әсем-Ай]] || 25 |- ! 8458 | [[Жанита]] || 25 |- ! 8459 | [[Әсемнұр]] || 25 |- ! 8460 | [[Даркул]] || 25 |- ! 8461 | [[Жайдаргул]] || 25 |- ! 8462 | [[Биган]] || 25 |- ! 8463 | [[Бозоргул]] || 25 |- ! 8464 | [[Бахатгуль]] || 25 |- ! 8465 | [[Булдирген]] || 25 |- ! 8466 | [[Багыш]] || 25 |- ! 8467 | [[Багнур]] || 25 |- ! 8468 | [[Баянгүл]] || 25 |- ! 8469 | [[Бактжан]] || 25 |- ! 8470 | [[Гулзихан]] || 25 |- ! 8471 | [[Ганипа]] || 25 |- ! 8472 | [[Балша]] || 25 |- ! 8473 | [[Бағынұр]] || 25 |- ! 8474 | [[Гуласем]] || 25 |- ! 8475 | [[Батиза]] || 25 |- ! 8476 | [[Гулзайнаб]] || 25 |- ! 8477 | [[Вазипа]] || 25 |- ! 8478 | [[Бекслу]] || 25 |- ! 8479 | [[Гулаем]] || 25 |- ! 8480 | [[Гулзи]] || 25 |- ! 8481 | [[Бактыла]] || 25 |- ! 8482 | [[Ахсунхар]] || 25 |- ! 8483 | [[Бекзатхан]] || 25 |- ! 8484 | [[Битан]] || 25 |- ! 8485 | [[Аяана]] || 25 |- ! 8486 | [[Багима]] || 25 |- ! 8487 | [[Багдан]] || 25 |- ! 8488 | [[Бейбінұр]] || 25 |- ! 8489 | [[Ғайния]] || 25 |- ! 8490 | [[Гулдариға]] || 25 |- ! 8491 | [[Бигатша]] || 25 |- ! 8492 | [[Айымбибі]] || 25 |- ! 8493 | [[Аккайын]] || 25 |- ! 8494 | [[Агнесса]] || 25 |- ! 8495 | [[Акбалык]] || 25 |- ! 8496 | [[Айшам]] || 25 |- ! 8497 | [[Айболек]] || 25 |- ! 8498 | [[Ансагуль]] || 25 |- ! 8499 | [[Азамат]] || 25 |- ! 8500 | [[Альдана]] || 25 |- ! 8501 | [[Ағилаш]] || 25 |- ! 8502 | [[Аислу]] || 25 |- ! 8503 | [[Аружамал]] || 25 |- ! 8504 | [[Анагуль]] || 25 |- ! 8505 | [[Алимахан]] || 25 |- ! 8506 | [[Айнамгул]] || 25 |- ! 8507 | [[Аймкан]] || 25 |- ! 8508 | [[Ақкерім]] || 25 |- ! 8509 | [[Айяри]] || 25 |- ! 8510 | [[Алва]] || 25 |- ! 8511 | [[Айымбала]] || 25 |- ! 8512 | [[Адал]] || 25 |- ! 8513 | [[Аитгул]] || 25 |- ! 8514 | [[Арсен]] || 25 |- ! 8515 | [[Айлым]] || 25 |- ! 8516 | [[Ай-Керім]] || 25 |- ! 8517 | [[Ақбалғын]] || 25 |- ! 8518 | [[Акторгай]] || 25 |- ! 8519 | [[Айжанай]] || 25 |- ! 8520 | [[Аймша]] || 25 |- ! 8521 | [[Шынкумис]] || 24 |- ! 8522 | [[Усила]] || 24 |- ! 8523 | [[Улзат]] || 24 |- ! 8524 | [[Шамшипану]] || 24 |- ! 8525 | [[Ханыша]] || 24 |- ! 8526 | [[Шәкизада]] || 24 |- ! 8527 | [[Турдыкуль]] || 24 |- ! 8528 | [[Урункуль]] || 24 |- ! 8529 | [[Хабибі]] || 24 |- ! 8530 | [[Ханат]] || 24 |- ! 8531 | [[Хидаят]] || 24 |- ! 8532 | [[Ұлмерек]] || 24 |- ! 8533 | [[Умыткуль]] || 24 |- ! 8534 | [[Хусна]] || 24 |- ! 8535 | [[Шаттыгүл]] || 24 |- ! 8536 | [[Хусния]] || 24 |- ! 8537 | [[Тулеукул]] || 24 |- ! 8538 | [[Улбан]] || 24 |- ! 8539 | [[Хайтгул]] || 24 |- ! 8540 | [[Шахрезада]] || 24 |- ! 8541 | [[Турумхан]] || 24 |- ! 8542 | [[Фатимат]] || 24 |- ! 8543 | [[Тынышгуль]] || 24 |- ! 8544 | [[Чакен]] || 24 |- ! 8545 | [[Эзель]] || 24 |- ! 8546 | [[Ұлназым]] || 24 |- ! 8547 | [[Улсары]] || 24 |- ! 8548 | [[Ұлдарай]] || 24 |- ! 8549 | [[Харахат]] || 24 |- ! 8550 | [[Шаку]] || 24 |- ! 8551 | [[Ферюза]] || 24 |- ! 8552 | [[Шехрезат]] || 24 |- ! 8553 | [[Тотыкус]] || 24 |- ! 8554 | [[Солидат]] || 24 |- ! 8555 | [[Сагиныш]] || 24 |- ! 8556 | [[Сардана]] || 24 |- ! 8557 | [[Сағираш]] || 24 |- ! 8558 | [[Сырым]] || 24 |- ! 8559 | [[Разалина]] || 24 |- ! 8560 | [[Сәулемай]] || 24 |- ! 8561 | [[Сулуша]] || 24 |- ! 8562 | [[Санды]] || 24 |- ! 8563 | [[Розанна]] || 24 |- ! 8564 | [[Раушанай]] || 24 |- ! 8565 | [[Сеним]] || 24 |- ! 8566 | [[Ранагуль]] || 24 |- ! 8567 | [[Резида]] || 24 |- ! 8568 | [[Рауда]] || 24 |- ! 8569 | [[Сандыбала]] || 24 |- ! 8570 | [[Тазакүл]] || 24 |- ! 8571 | [[Слуша]] || 24 |- ! 8572 | [[Сагынкул]] || 24 |- ! 8573 | [[Седепкуль]] || 24 |- ! 8574 | [[Рохила]] || 24 |- ! 8575 | [[Раббина]] || 24 |- ! 8576 | [[Резеда]] || 24 |- ! 8577 | [[Сырғаш]] || 24 |- ! 8578 | [[Сабигуль]] || 24 |- ! 8579 | [[Султанай]] || 24 |- ! 8580 | [[Рскул]] || 24 |- ! 8581 | [[Розай]] || 24 |- ! 8582 | [[Талина]] || 24 |- ! 8583 | [[Тансауле]] || 24 |- ! 8584 | [[Руслан]] || 24 |- ! 8585 | [[Розахан]] || 24 |- ! 8586 | [[Самға]] || 24 |- ! 8587 | [[Сулуганым]] || 24 |- ! 8588 | [[Ораш]] || 24 |- ! 8589 | [[Муршида]] || 24 |- ! 8590 | [[Мукаррам]] || 24 |- ! 8591 | [[Нурслув]] || 24 |- ! 8592 | [[Мнаш]] || 24 |- ! 8593 | [[Нестай]] || 24 |- ! 8594 | [[Нурмина]] || 24 |- ! 8595 | [[Несипелды]] || 24 |- ! 8596 | [[Нұржаннат]] || 24 |- ! 8597 | [[Нысанкуль]] || 24 |- ! 8598 | [[Нариза]] || 24 |- ! 8599 | [[Нышангуль]] || 24 |- ! 8600 | [[Миланна]] || 24 |- ! 8601 | [[Мерамгуль]] || 24 |- ! 8602 | [[Орзигул]] || 24 |- ! 8603 | [[Мирзагуль]] || 24 |- ! 8604 | [[Орнтай]] || 24 |- ! 8605 | [[Мнауара]] || 24 |- ! 8606 | [[Палымша]] || 24 |- ! 8607 | [[Нурасила]] || 24 |- ! 8608 | [[Патша]] || 24 |- ! 8609 | [[Нұрбейне]] || 24 |- ! 8610 | [[Нарзия]] || 24 |- ! 8611 | [[Назгүлім]] || 24 |- ! 8612 | [[Мериям]] || 24 |- ! 8613 | [[Менсара]] || 24 |- ! 8614 | [[Наурызхан]] || 24 |- ! 8615 | [[Нуркамила]] || 24 |- ! 8616 | [[Мелена]] || 24 |- ! 8617 | [[Қаныша]] || 24 |- ! 8618 | [[Майран]] || 24 |- ! 8619 | [[Кунзиба]] || 24 |- ! 8620 | [[Ляйли]] || 24 |- ! 8621 | [[Меир]] || 24 |- ! 8622 | [[Мадеш]] || 24 |- ! 8623 | [[Күнжан]] || 24 |- ! 8624 | [[Лазина]] || 24 |- ! 8625 | [[Лаурита]] || 24 |- ! 8626 | [[Мануар]] || 24 |- ! 8627 | [[Қызайым]] || 24 |- ! 8628 | [[Ляила]] || 24 |- ! 8629 | [[Кулымхан]] || 24 |- ! 8630 | [[Қалиша]] || 24 |- ! 8631 | [[Күнбибі]] || 24 |- ! 8632 | [[Маргуа]] || 24 |- ! 8633 | [[Кунжаркын]] || 24 |- ! 8634 | [[Қалыш]] || 24 |- ! 8635 | [[Маузия]] || 24 |- ! 8636 | [[Кулсайран]] || 24 |- ! 8637 | [[Маусимжан]] || 24 |- ! 8638 | [[Кумускан]] || 24 |- ! 8639 | [[Макан]] || 24 |- ! 8640 | [[Мадлен]] || 24 |- ! 8641 | [[Кульмайдан]] || 24 |- ! 8642 | [[Мазира]] || 24 |- ! 8643 | [[Магаш]] || 24 |- ! 8644 | [[Маида]] || 24 |- ! 8645 | [[Кугаршин]] || 24 |- ! 8646 | [[Кырмызай]] || 24 |- ! 8647 | [[Кенес]] || 24 |- ! 8648 | [[Калзада]] || 24 |- ! 8649 | [[Зайнигуль]] || 24 |- ! 8650 | [[Имара]] || 24 |- ! 8651 | [[Зарнигор]] || 24 |- ! 8652 | [[Инайа]] || 24 |- ! 8653 | [[Керимкуль]] || 24 |- ! 8654 | [[Жузимгул]] || 24 |- ! 8655 | [[Ильзира]] || 24 |- ! 8656 | [[Жаухаз]] || 24 |- ! 8657 | [[Знура]] || 24 |- ! 8658 | [[Журсинкул]] || 24 |- ! 8659 | [[Ильсия]] || 24 |- ! 8660 | [[Кадиркуль]] || 24 |- ! 8661 | [[Кентай]] || 24 |- ! 8662 | [[Зинет]] || 24 |- ! 8663 | [[Кизилгул]] || 24 |- ! 8664 | [[Зейнат]] || 24 |- ! 8665 | [[Комбат]] || 24 |- ! 8666 | [[Кайнеш]] || 24 |- ! 8667 | [[Жаркынгуль]] || 24 |- ! 8668 | [[Кайний]] || 24 |- ! 8669 | [[Калыгул]] || 24 |- ! 8670 | [[Гулханыс]] || 24 |- ! 8671 | [[Жанбөпе]] || 24 |- ! 8672 | [[Дариш]] || 24 |- ! 8673 | [[Дамел]] || 24 |- ! 8674 | [[Жанимкуль]] || 24 |- ! 8675 | [[Гүлшаш]] || 24 |- ! 8676 | [[Ержан]] || 24 |- ! 8677 | [[Даянна]] || 24 |- ! 8678 | [[Дарыга]] || 24 |- ! 8679 | [[Гульзияш]] || 24 |- ! 8680 | [[Жанигуль]] || 24 |- ! 8681 | [[Жайнаргуль]] || 24 |- ! 8682 | [[Гульжузум]] || 24 |- ! 8683 | [[Гүлбина]] || 24 |- ! 8684 | [[Гулфат]] || 24 |- ! 8685 | [[Гүлбағира]] || 24 |- ! 8686 | [[Елизовета]] || 24 |- ! 8687 | [[Гюльназ]] || 24 |- ! 8688 | [[Гулхадиша]] || 24 |- ! 8689 | [[Гулсунай]] || 24 |- ! 8690 | [[Жазийра]] || 24 |- ! 8691 | [[Гульшекер]] || 24 |- ! 8692 | [[Гульданай]] || 24 |- ! 8693 | [[Жамилаш]] || 24 |- ! 8694 | [[Гульбаги]] || 24 |- ! 8695 | [[Гүльзат]] || 24 |- ! 8696 | [[Жазкен]] || 24 |- ! 8697 | [[Әлемнұр]] || 24 |- ! 8698 | [[Гүлажар]] || 24 |- ! 8699 | [[Даиана]] || 24 |- ! 8700 | [[Гүльнара]] || 24 |- ! 8701 | [[Жаналтын]] || 24 |- ! 8702 | [[Гулшакар]] || 24 |- ! 8703 | [[Жанапия]] || 24 |- ! 8704 | [[Гулнат]] || 24 |- ! 8705 | [[Багзат]] || 24 |- ! 8706 | [[Бутагуз]] || 24 |- ! 8707 | [[Гулмайраш]] || 24 |- ! 8708 | [[Бексұлтан]] || 24 |- ! 8709 | [[Багзада]] || 24 |- ! 8710 | [[Бирганым]] || 24 |- ! 8711 | [[Бакытай]] || 24 |- ! 8712 | [[Гулбина]] || 24 |- ! 8713 | [[Бибиханым]] || 24 |- ! 8714 | [[Бибимарям]] || 24 |- ! 8715 | [[Гулзайда]] || 24 |- ! 8716 | [[Бердгул]] || 24 |- ! 8717 | [[Бахтлы]] || 24 |- ! 8718 | [[Булды]] || 24 |- ! 8719 | [[Ахслу]] || 24 |- ! 8720 | [[Гаукартас]] || 24 |- ! 8721 | [[Бибісұлу]] || 24 |- ! 8722 | [[Гулджан]] || 24 |- ! 8723 | [[Гулмайса]] || 24 |- ! 8724 | [[Бекеш]] || 24 |- ! 8725 | [[Ахжархын]] || 24 |- ! 8726 | [[Бағымай]] || 24 |- ! 8727 | [[Айзиля]] || 24 |- ! 8728 | [[Абида]] || 24 |- ! 8729 | [[Айданак]] || 24 |- ! 8730 | [[Ақлен]] || 24 |- ! 8731 | [[Айа]] || 24 |- ! 8732 | [[Аисара]] || 24 |- ! 8733 | [[Асиа]] || 24 |- ! 8734 | [[Азария]] || 24 |- ! 8735 | [[Ақжуніс]] || 24 |- ! 8736 | [[Амандық]] || 24 |- ! 8737 | [[Айгумыс]] || 24 |- ! 8738 | [[Алтинкуль]] || 24 |- ! 8739 | [[Адлия]] || 24 |- ! 8740 | [[Ағзия]] || 24 |- ! 8741 | [[Ақкүл]] || 24 |- ! 8742 | [[Алтынбуби]] || 24 |- ! 8743 | [[Антай]] || 24 |- ! 8744 | [[Акгенже]] || 24 |- ! 8745 | [[Аруел]] || 24 |- ! 8746 | [[Улзипа]] || 23 |- ! 8747 | [[Халбуви]] || 23 |- ! 8748 | [[Үлмекен]] || 23 |- ! 8749 | [[Шахиназ]] || 23 |- ! 8750 | [[Элизабет]] || 23 |- ! 8751 | [[Уатхан]] || 23 |- ! 8752 | [[Юсра]] || 23 |- ! 8753 | [[Тургайша]] || 23 |- ! 8754 | [[Уркен]] || 23 |- ! 8755 | [[Чинаркуль]] || 23 |- ! 8756 | [[Ынжу]] || 23 |- ! 8757 | [[Турлыкан]] || 23 |- ! 8758 | [[Шабона]] || 23 |- ! 8759 | [[Шехназ]] || 23 |- ! 8760 | [[Умсин]] || 23 |- ! 8761 | [[Тұрымхан]] || 23 |- ! 8762 | [[Умутгуль]] || 23 |- ! 8763 | [[Урозгул]] || 23 |- ! 8764 | [[Уакила]] || 23 |- ! 8765 | [[Тулеген]] || 23 |- ! 8766 | [[Үзіл]] || 23 |- ! 8767 | [[Турсингул]] || 23 |- ! 8768 | [[Угилжан]] || 23 |- ! 8769 | [[Юлдузай]] || 23 |- ! 8770 | [[Ушига]] || 23 |- ! 8771 | [[Уазифа]] || 23 |- ! 8772 | [[Уайда]] || 23 |- ! 8773 | [[Ұлби]] || 23 |- ! 8774 | [[Сакия]] || 23 |- ! 8775 | [[Совет]] || 23 |- ! 8776 | [[Торка]] || 23 |- ! 8777 | [[Сарина]] || 23 |- ! 8778 | [[Сайрахан]] || 23 |- ! 8779 | [[Саркыткуль]] || 23 |- ! 8780 | [[Толеген]] || 23 |- ! 8781 | [[Тазегуль]] || 23 |- ! 8782 | [[Ташбуби]] || 23 |- ! 8783 | [[Сағынгүл]] || 23 |- ! 8784 | [[Сайлаугүл]] || 23 |- ! 8785 | [[Сару]] || 23 |- ! 8786 | [[Тойбазар]] || 23 |- ! 8787 | [[Раийан]] || 23 |- ! 8788 | [[Токслу]] || 23 |- ! 8789 | [[Раимгуль]] || 23 |- ! 8790 | [[Толеукуль]] || 23 |- ! 8791 | [[Такен]] || 23 |- ! 8792 | [[Санипа]] || 23 |- ! 8793 | [[Талчин]] || 23 |- ! 8794 | [[Ташкул]] || 23 |- ! 8795 | [[Сәмия]] || 23 |- ! 8796 | [[Разиха]] || 23 |- ! 8797 | [[Саджида]] || 23 |- ! 8798 | [[Тлеугуль]] || 23 |- ! 8799 | [[Танагул]] || 23 |- ! 8800 | [[Тоғыжан]] || 23 |- ! 8801 | [[Сәрсенгүл]] || 23 |- ! 8802 | [[Тойганым]] || 23 |- ! 8803 | [[Сатенкул]] || 23 |- ! 8804 | [[Тойлан]] || 23 |- ! 8805 | [[Сатжамал]] || 23 |- ! 8806 | [[Токтыхан]] || 23 |- ! 8807 | [[Сипат]] || 23 |- ! 8808 | [[Прасковья]] || 23 |- ! 8809 | [[Саийда]] || 23 |- ! 8810 | [[Суюмхан]] || 23 |- ! 8811 | [[Разхан]] || 23 |- ! 8812 | [[Таскул]] || 23 |- ! 8813 | [[Рақима]] || 23 |- ! 8814 | [[Октябрь]] || 23 |- ! 8815 | [[Паризод]] || 23 |- ! 8816 | [[Минтай]] || 23 |- ! 8817 | [[Нурлай]] || 23 |- ! 8818 | [[Озада]] || 23 |- ! 8819 | [[Нурхон]] || 23 |- ! 8820 | [[Мелания]] || 23 |- ! 8821 | [[Миригул]] || 23 |- ! 8822 | [[Нурзира]] || 23 |- ! 8823 | [[Нафиза]] || 23 |- ! 8824 | [[Пернайым]] || 23 |- ! 8825 | [[Нұрболған]] || 23 |- ! 8826 | [[Навия]] || 23 |- ! 8827 | [[Мұнар]] || 23 |- ! 8828 | [[Мугалима]] || 23 |- ! 8829 | [[Назел]] || 23 |- ! 8830 | [[Нуржихан]] || 23 |- ! 8831 | [[Назиза]] || 23 |- ! 8832 | [[Өзипа]] || 23 |- ! 8833 | [[Нұриман]] || 23 |- ! 8834 | [[Панзакуль]] || 23 |- ! 8835 | [[Несіпгүл]] || 23 |- ! 8836 | [[Нагиша]] || 23 |- ! 8837 | [[Мирам]] || 23 |- ! 8838 | [[Мендихан]] || 23 |- ! 8839 | [[Меруверт]] || 23 |- ! 8840 | [[Ноила]] || 23 |- ! 8841 | [[Кульмайран]] || 23 |- ! 8842 | [[Қыз Жібек]] || 23 |- ! 8843 | [[Маден]] || 23 |- ! 8844 | [[Ляйлягуль]] || 23 |- ! 8845 | [[Кулназира]] || 23 |- ! 8846 | [[Кульсайра]] || 23 |- ! 8847 | [[Кулайман]] || 23 |- ! 8848 | [[Кульбайран]] || 23 |- ! 8849 | [[Мауя]] || 23 |- ! 8850 | [[Күлжәмила]] || 23 |- ! 8851 | [[Маңдайлы]] || 23 |- ! 8852 | [[Мари]] || 23 |- ! 8853 | [[Лайан]] || 23 |- ! 8854 | [[Күлнар]] || 23 |- ! 8855 | [[Күлсімхан]] || 23 |- ! 8856 | [[Қанзия]] || 23 |- ! 8857 | [[Кумаркуль]] || 23 |- ! 8858 | [[Кызайхан]] || 23 |- ! 8859 | [[Қайырлы]] || 23 |- ! 8860 | [[Магида]] || 23 |- ! 8861 | [[Кумисбике]] || 23 |- ! 8862 | [[Кульчарван]] || 23 |- ! 8863 | [[Кульнур]] || 23 |- ! 8864 | [[Ләилә]] || 23 |- ! 8865 | [[Лили]] || 23 |- ! 8866 | [[Маруза]] || 23 |- ! 8867 | [[Марва]] || 23 |- ! 8868 | [[Мағираш]] || 23 |- ! 8869 | [[Мейірлі]] || 23 |- ! 8870 | [[Кулумкан]] || 23 |- ! 8871 | [[Мадиша]] || 23 |- ! 8872 | [[Кырмыза]] || 23 |- ! 8873 | [[Қабира]] || 23 |- ! 8874 | [[Зулпат]] || 23 |- ! 8875 | [[Калкажан]] || 23 |- ! 8876 | [[Каромат]] || 23 |- ! 8877 | [[Имани]] || 23 |- ! 8878 | [[Зибакул]] || 23 |- ! 8879 | [[Жузум]] || 23 |- ! 8880 | [[Канымгул]] || 23 |- ! 8881 | [[Кази]] || 23 |- ! 8882 | [[Жәмиға]] || 23 |- ! 8883 | [[Казнакул]] || 23 |- ! 8884 | [[Калмира]] || 23 |- ! 8885 | [[Казыкен]] || 23 |- ! 8886 | [[Инжигуль]] || 23 |- ! 8887 | [[Жумагүл]] || 23 |- ! 8888 | [[Зулфат]] || 23 |- ! 8889 | [[Инабад]] || 23 |- ! 8890 | [[Жексенкул]] || 23 |- ! 8891 | [[Кайныкен]] || 23 |- ! 8892 | [[Замзе]] || 23 |- ! 8893 | [[Злайха]] || 23 |- ! 8894 | [[Жұмажан]] || 23 |- ! 8895 | [[Коммуна]] || 23 |- ! 8896 | [[Гульзад]] || 23 |- ! 8897 | [[Гүлқанат]] || 23 |- ! 8898 | [[Жазгүл]] || 23 |- ! 8899 | [[Гүлбахира]] || 23 |- ! 8900 | [[Дилбара]] || 23 |- ! 8901 | [[Гулфайра]] || 23 |- ! 8902 | [[Жанура]] || 23 |- ! 8903 | [[Гульзейнет]] || 23 |- ! 8904 | [[Джупаркуль]] || 23 |- ! 8905 | [[Гулфайраз]] || 23 |- ! 8906 | [[Гүлжаннат]] || 23 |- ! 8907 | [[Гүлзабида]] || 23 |- ! 8908 | [[Гульшахира]] || 23 |- ! 8909 | [[Еркекыз]] || 23 |- ! 8910 | [[Гульфан]] || 23 |- ! 8911 | [[Гүлденсін]] || 23 |- ! 8912 | [[Гүлдан]] || 23 |- ! 8913 | [[Елеу]] || 23 |- ! 8914 | [[Еркемарал]] || 23 |- ! 8915 | [[Гүлсәнім]] || 23 |- ! 8916 | [[Гулшырын]] || 23 |- ! 8917 | [[Әнеля]] || 23 |- ! 8918 | [[Жанзере]] || 23 |- ! 8919 | [[Гулсиной]] || 23 |- ! 8920 | [[Гульзинеп]] || 23 |- ! 8921 | [[Джанаркуль]] || 23 |- ! 8922 | [[Данияш]] || 23 |- ! 8923 | [[Долорес]] || 23 |- ! 8924 | [[Елриза]] || 23 |- ! 8925 | [[Данелья]] || 23 |- ! 8926 | [[Жаннэль]] || 23 |- ! 8927 | [[Дуриякуль]] || 23 |- ! 8928 | [[Ендигой]] || 23 |- ! 8929 | [[Гульгана]] || 23 |- ! 8930 | [[Гульмина]] || 23 |- ! 8931 | [[Гүлжанай]] || 23 |- ! 8932 | [[Афия]] || 23 |- ! 8933 | [[Гулжана]] || 23 |- ! 8934 | [[Асылажар]] || 23 |- ! 8935 | [[Бақжамал]] || 23 |- ! 8936 | [[Бағалым]] || 23 |- ! 8937 | [[Болаткуль]] || 23 |- ! 8938 | [[Галипа]] || 23 |- ! 8939 | [[Балмаржан]] || 23 |- ! 8940 | [[Балагүл]] || 23 |- ! 8941 | [[Бақытты]] || 23 |- ! 8942 | [[Битай]] || 23 |- ! 8943 | [[Гулбанат]] || 23 |- ! 8944 | [[Галинур]] || 23 |- ! 8945 | [[Бимариям]] || 23 |- ! 8946 | [[Багыйла]] || 23 |- ! 8947 | [[Балжамал]] || 23 |- ! 8948 | [[Биана]] || 23 |- ! 8949 | [[Балсия]] || 23 |- ! 8950 | [[Баги]] || 23 |- ! 8951 | [[Болды]] || 23 |- ! 8952 | [[Балқаш]] || 23 |- ! 8953 | [[Багитгул]] || 23 |- ! 8954 | [[Бактыганым]] || 23 |- ! 8955 | [[Гулайда]] || 23 |- ! 8956 | [[Бақжұлдыз]] || 23 |- ! 8957 | [[Булжан]] || 23 |- ! 8958 | [[Ашкен]] || 23 |- ! 8959 | [[Багытгул]] || 23 |- ! 8960 | [[Бибат]] || 23 |- ! 8961 | [[Винара]] || 23 |- ! 8962 | [[Бибизейнеп]] || 23 |- ! 8963 | [[Адэми]] || 23 |- ! 8964 | [[Азел]] || 23 |- ! 8965 | [[Айганыс]] || 23 |- ! 8966 | [[Айаужан]] || 23 |- ! 8967 | [[Анила]] || 23 |- ! 8968 | [[Ақжар]] || 23 |- ! 8969 | [[Алмания]] || 23 |- ! 8970 | [[Алтынайым]] || 23 |- ! 8971 | [[Айнұрлы]] || 23 |- ! 8972 | [[Ақжаркын]] || 23 |- ! 8973 | [[Айшабегім]] || 23 |- ! 8974 | [[Айяра]] || 23 |- ! 8975 | [[Аинұр]] || 23 |- ! 8976 | [[Айя София]] || 23 |- ! 8977 | [[Асилганым]] || 23 |- ! 8978 | [[Акзиля]] || 23 |- ! 8979 | [[Азалина]] || 23 |- ! 8980 | [[Аминя]] || 23 |- ! 8981 | [[Ағира]] || 23 |- ! 8982 | [[Амиркуль]] || 23 |- ! 8983 | [[Ақбалым]] || 23 |- ! 8984 | [[Армида]] || 23 |- ! 8985 | [[Аршынгүл]] || 23 |- ! 8986 | [[Актолгай]] || 23 |- ! 8987 | [[Акбалжан]] || 23 |- ! 8988 | [[Аимбуби]] || 23 |- ! 8989 | [[Ақтілеу]] || 23 |- ! 8990 | [[Айжибек]] || 23 |- ! 8991 | [[Асемь]] || 23 |- ! 8992 | [[Артыкгуль]] || 23 |- ! 8993 | [[Айторе]] || 23 |- ! 8994 | [[Айнагоз]] || 23 |- ! 8995 | [[Альсафи]] || 23 |- ! 8996 | [[Айсырға]] || 23 |- ! 8997 | [[Асина]] || 23 |- ! 8998 | [[Акжунас]] || 23 |- ! 8999 | [[Абия]] || 23 |- ! 9000 | [[Халамхас]] || 22 |- ! 9001 | [[Шарагуль]] || 22 |- ! 9002 | [[Шадиана]] || 22 |- ! 9003 | [[Урумхан]] || 22 |- ! 9004 | [[Умыттык]] || 22 |- ! 9005 | [[Ульмира]] || 22 |- ! 9006 | [[Ульфат]] || 22 |- ! 9007 | [[Улган]] || 22 |- ! 9008 | [[Чарас]] || 22 |- ! 9009 | [[Ұлжайна]] || 22 |- ! 9010 | [[Шахия]] || 22 |- ! 9011 | [[Ынкар]] || 22 |- ! 9012 | [[Үзілдік]] || 22 |- ! 9013 | [[Умуткер]] || 22 |- ! 9014 | [[Шахира]] || 22 |- ! 9015 | [[Халуа]] || 22 |- ! 9016 | [[Элена]] || 22 |- ! 9017 | [[Шамши]] || 22 |- ! 9018 | [[Улмас]] || 22 |- ! 9019 | [[Узул]] || 22 |- ! 9020 | [[Шадияра]] || 22 |- ! 9021 | [[Шахарман]] || 22 |- ! 9022 | [[Шырынхан]] || 22 |- ! 9023 | [[Тынар]] || 22 |- ! 9024 | [[Шынай]] || 22 |- ! 9025 | [[Шарикуль]] || 22 |- ! 9026 | [[Шынзада]] || 22 |- ! 9027 | [[Турсынбике]] || 22 |- ! 9028 | [[Умиркул]] || 22 |- ! 9029 | [[Шуак]] || 22 |- ! 9030 | [[Ұлғанай]] || 22 |- ! 9031 | [[Шапия]] || 22 |- ! 9032 | [[Фейруза]] || 22 |- ! 9033 | [[Турсынкыз]] || 22 |- ! 9034 | [[Шарагул]] || 22 |- ! 9035 | [[Сагынгул]] || 22 |- ! 9036 | [[Санигуль]] || 22 |- ! 9037 | [[Сахила]] || 22 |- ! 9038 | [[Ракиш]] || 22 |- ! 9039 | [[Самалай]] || 22 |- ! 9040 | [[Сабия]] || 22 |- ! 9041 | [[Сарбинас]] || 22 |- ! 9042 | [[Самалгүл]] || 22 |- ! 9043 | [[Сайрамкул]] || 22 |- ! 9044 | [[Рабия-Бегім]] || 22 |- ! 9045 | [[Рзакул]] || 22 |- ! 9046 | [[Сәбилә]] || 22 |- ! 9047 | [[Распике]] || 22 |- ! 9048 | [[Сәлиха]] || 22 |- ! 9049 | [[Санай]] || 22 |- ! 9050 | [[Санталат]] || 22 |- ! 9051 | [[Самала]] || 22 |- ! 9052 | [[Тажикыз]] || 22 |- ! 9053 | [[Сайрам]] || 22 |- ! 9054 | [[Талчын]] || 22 |- ! 9055 | [[Тлеубике]] || 22 |- ! 9056 | [[Сейсен]] || 22 |- ! 9057 | [[Сапфира]] || 22 |- ! 9058 | [[Тәнзила]] || 22 |- ! 9059 | [[Ракат]] || 22 |- ! 9060 | [[Тәрбия]] || 22 |- ! 9061 | [[Тойбике]] || 22 |- ! 9062 | [[Сандукаш]] || 22 |- ! 9063 | [[Сагатжан]] || 22 |- ! 9064 | [[Талша]] || 22 |- ! 9065 | [[Сунита]] || 22 |- ! 9066 | [[Суимхан]] || 22 |- ! 9067 | [[Рабат]] || 22 |- ! 9068 | [[Сулико]] || 22 |- ! 9069 | [[Таңсәуле]] || 22 |- ! 9070 | [[Райфа]] || 22 |- ! 9071 | [[Сеилхан]] || 22 |- ! 9072 | [[Ризвангул]] || 22 |- ! 9073 | [[Садет]] || 22 |- ! 9074 | [[Милат]] || 22 |- ! 9075 | [[Мендикыз]] || 22 |- ! 9076 | [[Нуртолкын]] || 22 |- ! 9077 | [[Нұрпатша]] || 22 |- ! 9078 | [[Мухаддас]] || 22 |- ! 9079 | [[Мұхаббат]] || 22 |- ! 9080 | [[Назгум]] || 22 |- ! 9081 | [[Нурлугуль]] || 22 |- ! 9082 | [[Париха]] || 22 |- ! 9083 | [[Нұршолпан]] || 22 |- ! 9084 | [[Нуршолпан]] || 22 |- ! 9085 | [[Нысанкүл]] || 22 |- ! 9086 | [[Назгерім]] || 22 |- ! 9087 | [[Мухадас]] || 22 |- ! 9088 | [[Нұргұл]] || 22 |- ! 9089 | [[Озгерис]] || 22 |- ! 9090 | [[Орунбасар]] || 22 |- ! 9091 | [[Мерьем]] || 22 |- ! 9092 | [[Мирэль]] || 22 |- ! 9093 | [[Нелла]] || 22 |- ! 9094 | [[Миюа]] || 22 |- ! 9095 | [[Назли]] || 22 |- ! 9096 | [[Наурызай]] || 22 |- ! 9097 | [[Нургамила]] || 22 |- ! 9098 | [[Нұрлангүл]] || 22 |- ! 9099 | [[Кульшаруан]] || 22 |- ! 9100 | [[Макида]] || 22 |- ! 9101 | [[Маулетхан]] || 22 |- ! 9102 | [[Малохат]] || 22 |- ! 9103 | [[Макташ]] || 22 |- ! 9104 | [[Ленура]] || 22 |- ! 9105 | [[Марха]] || 22 |- ! 9106 | [[Қалдыгул]] || 22 |- ! 9107 | [[Мауыты]] || 22 |- ! 9108 | [[Кумисканым]] || 22 |- ! 9109 | [[Күлзина]] || 22 |- ! 9110 | [[Мапен]] || 22 |- ! 9111 | [[Кульзагипа]] || 22 |- ! 9112 | [[Кульаим]] || 22 |- ! 9113 | [[Кульшархан]] || 22 |- ! 9114 | [[Кумісай]] || 22 |- ! 9115 | [[Маулен]] || 22 |- ! 9116 | [[Ляш]] || 22 |- ! 9117 | [[Кулпану]] || 22 |- ! 9118 | [[Күнзада]] || 22 |- ! 9119 | [[Лашин]] || 22 |- ! 9120 | [[Кумыскул]] || 22 |- ! 9121 | [[Куляйма]] || 22 |- ! 9122 | [[Майдакул]] || 22 |- ! 9123 | [[Лайк]] || 22 |- ! 9124 | [[Күлсия]] || 22 |- ! 9125 | [[Мактым]] || 22 |- ! 9126 | [[Кулбархан]] || 22 |- ! 9127 | [[Марлена]] || 22 |- ! 9128 | [[Калзира]] || 22 |- ! 9129 | [[Жибеккуль]] || 22 |- ! 9130 | [[Изольда]] || 22 |- ! 9131 | [[Жузик]] || 22 |- ! 9132 | [[Зыяда]] || 22 |- ! 9133 | [[Ирисай]] || 22 |- ! 9134 | [[Кайнел]] || 22 |- ! 9135 | [[Камарай]] || 22 |- ! 9136 | [[Жархын]] || 22 |- ! 9137 | [[Исманұр]] || 22 |- ! 9138 | [[Жубаткан]] || 22 |- ! 9139 | [[Кайыпжамал]] || 22 |- ! 9140 | [[Каныткуль]] || 22 |- ! 9141 | [[Жанымша]] || 22 |- ! 9142 | [[Зинур]] || 22 |- ! 9143 | [[Зейнемхан]] || 22 |- ! 9144 | [[Инзура]] || 22 |- ! 9145 | [[Заманай]] || 22 |- ! 9146 | [[Кермеқас]] || 22 |- ! 9147 | [[Зулькия]] || 22 |- ! 9148 | [[Иллария]] || 22 |- ! 9149 | [[Жулдузой]] || 22 |- ! 9150 | [[Зухро]] || 22 |- ! 9151 | [[Жаңалық]] || 22 |- ! 9152 | [[Калыкуль]] || 22 |- ! 9153 | [[Жұпархан]] || 22 |- ! 9154 | [[Дарьяш]] || 22 |- ! 9155 | [[Дилобар]] || 22 |- ! 9156 | [[Джумаганым]] || 22 |- ! 9157 | [[Гүлбазар]] || 22 |- ! 9158 | [[Джумазия]] || 22 |- ! 9159 | [[Диамара]] || 22 |- ! 9160 | [[Гүлсән]] || 22 |- ! 9161 | [[Дуйсен]] || 22 |- ! 9162 | [[Дилнұр]] || 22 |- ! 9163 | [[Гульгуна]] || 22 |- ! 9164 | [[Гульфайруза]] || 22 |- ! 9165 | [[Дидаргул]] || 22 |- ! 9166 | [[Гульбана]] || 22 |- ! 9167 | [[Дарайы]] || 22 |- ! 9168 | [[Әлихан]] || 22 |- ! 9169 | [[Дуисенкул]] || 22 |- ! 9170 | [[Дилнәз]] || 22 |- ! 9171 | [[Жамеш]] || 22 |- ! 9172 | [[Дэниза]] || 22 |- ! 9173 | [[Жақсыбике]] || 22 |- ! 9174 | [[Жамилахан]] || 22 |- ! 9175 | [[Жанатай]] || 22 |- ! 9176 | [[Дилшад]] || 22 |- ! 9177 | [[Джумабиби]] || 22 |- ! 9178 | [[Гүланда]] || 22 |- ! 9179 | [[Гүлсұлу]] || 22 |- ! 9180 | [[Гульсагира]] || 22 |- ! 9181 | [[Әтина]] || 22 |- ! 9182 | [[Жанаша]] || 22 |- ! 9183 | [[Жакия]] || 22 |- ! 9184 | [[Асыл Ай]] || 22 |- ! 9185 | [[Бибайым]] || 22 |- ! 9186 | [[Бәтигүл]] || 22 |- ! 9187 | [[Бибиткул]] || 22 |- ! 9188 | [[Беделхан]] || 22 |- ! 9189 | [[Балкуйган]] || 22 |- ! 9190 | [[Асылжамал]] || 22 |- ! 9191 | [[Бактагул]] || 22 |- ! 9192 | [[Билим]] || 22 |- ! 9193 | [[Ботағөз]] || 22 |- ! 9194 | [[Гулзана]] || 22 |- ! 9195 | [[Гуланар]] || 22 |- ! 9196 | [[Гулистон]] || 22 |- ! 9197 | [[Бекнұр]] || 22 |- ! 9198 | [[Бибыгул]] || 22 |- ! 9199 | [[Гулбак]] || 22 |- ! 9200 | [[Асылдана]] || 22 |- ! 9201 | [[Буайша]] || 22 |- ! 9202 | [[Бикул]] || 22 |- ! 9203 | [[Бауыржан]] || 22 |- ! 9204 | [[Бегимкул]] || 22 |- ! 9205 | [[Берекет]] || 22 |- ! 9206 | [[Багыжан]] || 22 |- ! 9207 | [[Бериван]] || 22 |- ! 9208 | [[Багдакул]] || 22 |- ! 9209 | [[Багижамал]] || 22 |- ! 9210 | [[Гулиса]] || 22 |- ! 9211 | [[Балгиза]] || 22 |- ! 9212 | [[Гулімжан]] || 22 |- ! 9213 | [[Гулбуби]] || 22 |- ! 9214 | [[Галимаш]] || 22 |- ! 9215 | [[Булгун]] || 22 |- ! 9216 | [[Булдиршин]] || 22 |- ! 9217 | [[Алзира]] || 22 |- ! 9218 | [[Актілек]] || 22 |- ! 9219 | [[Ансағаным]] || 22 |- ! 9220 | [[Ай-Жұлдыз]] || 22 |- ! 9221 | [[Адемхан]] || 22 |- ! 9222 | [[Айсүлу]] || 22 |- ! 9223 | [[Агидель]] || 22 |- ! 9224 | [[Арыухан]] || 22 |- ! 9225 | [[Аисана]] || 22 |- ! 9226 | [[Аққайың]] || 22 |- ! 9227 | [[Асие]] || 22 |- ! 9228 | [[Алдияр]] || 22 |- ! 9229 | [[Асим]] || 22 |- ! 9230 | [[Актурсын]] || 22 |- ! 9231 | [[Айманат]] || 22 |- ! 9232 | [[Аккалыш]] || 22 |- ! 9233 | [[Аилана]] || 22 |- ! 9234 | [[Аселина]] || 22 |- ! 9235 | [[Аруша]] || 22 |- ! 9236 | [[Азелия]] || 22 |- ! 9237 | [[Айнеш]] || 22 |- ! 9238 | [[Алнур]] || 22 |- ! 9239 | [[Алмашай]] || 22 |- ! 9240 | [[Айдия]] || 22 |- ! 9241 | [[Ак-Ерке]] || 22 |- ! 9242 | [[Адэлья]] || 22 |- ! 9243 | [[Ақкүн]] || 22 |- ! 9244 | [[Александр]] || 22 |- ! 9245 | [[Аманғайша]] || 22 |- ! 9246 | [[Агайна]] || 22 |- ! 9247 | [[Ақзейнеп]] || 22 |- ! 9248 | [[Адият]] || 22 |- ! 9249 | [[Азатгүл]] || 22 |- ! 9250 | [[Ак-Марал]] || 22 |- ! 9251 | [[Аққаным]] || 22 |- ! 9252 | [[Уаш]] || 21 |- ! 9253 | [[Шаргуль]] || 21 |- ! 9254 | [[Урунгул]] || 21 |- ! 9255 | [[Элиса]] || 21 |- ! 9256 | [[Урлан]] || 21 |- ! 9257 | [[Ханзат]] || 21 |- ! 9258 | [[Тынышбала]] || 21 |- ! 9259 | [[Хизат]] || 21 |- ! 9260 | [[Фатина]] || 21 |- ! 9261 | [[Тулганой]] || 21 |- ! 9262 | [[Эльмара]] || 21 |- ! 9263 | [[Тұрғынай]] || 21 |- ! 9264 | [[Хадийя]] || 21 |- ! 9265 | [[Уразганым]] || 21 |- ! 9266 | [[Урпия]] || 21 |- ! 9267 | [[Эльбина]] || 21 |- ! 9268 | [[Тұйғын]] || 21 |- ! 9269 | [[Эльбира]] || 21 |- ! 9270 | [[Шохруза]] || 21 |- ! 9271 | [[Фазира]] || 21 |- ! 9272 | [[Урынганым]] || 21 |- ! 9273 | [[Шыныгуль]] || 21 |- ! 9274 | [[Шахмира]] || 21 |- ! 9275 | [[Сатжан]] || 21 |- ! 9276 | [[Раймаш]] || 21 |- ! 9277 | [[Сұлтанай]] || 21 |- ! 9278 | [[Разана]] || 21 |- ! 9279 | [[Таисья]] || 21 |- ! 9280 | [[Савия]] || 21 |- ! 9281 | [[Райся]] || 21 |- ! 9282 | [[Сыргатай]] || 21 |- ! 9283 | [[Секен]] || 21 |- ! 9284 | [[Райлаш]] || 21 |- ! 9285 | [[Сарвар]] || 21 |- ! 9286 | [[Санида]] || 21 |- ! 9287 | [[Сабохат]] || 21 |- ! 9288 | [[Рыскамал]] || 21 |- ! 9289 | [[Санбала]] || 21 |- ! 9290 | [[Самархан]] || 21 |- ! 9291 | [[Сагилаш]] || 21 |- ! 9292 | [[Сандыкул]] || 21 |- ! 9293 | [[Тоня]] || 21 |- ! 9294 | [[Тілеухан]] || 21 |- ! 9295 | [[Салуа]] || 21 |- ! 9296 | [[Толеугуль]] || 21 |- ! 9297 | [[Тазахан]] || 21 |- ! 9298 | [[Сундус]] || 21 |- ! 9299 | [[Сәрсенкул]] || 21 |- ! 9300 | [[Рауша]] || 21 |- ! 9301 | [[Сахыш]] || 21 |- ! 9302 | [[Назлым]] || 21 |- ! 9303 | [[Меңлік]] || 21 |- ! 9304 | [[Навруза]] || 21 |- ! 9305 | [[Мендігүл]] || 21 |- ! 9306 | [[Паризада]] || 21 |- ! 9307 | [[Несіпхан]] || 21 |- ! 9308 | [[Нурзияш]] || 21 |- ! 9309 | [[Ойгуль]] || 21 |- ! 9310 | [[Мерике]] || 21 |- ! 9311 | [[Нұрназ]] || 21 |- ! 9312 | [[Нурбубе]] || 21 |- ! 9313 | [[Назқоңыр]] || 21 |- ! 9314 | [[Нурлайм]] || 21 |- ! 9315 | [[Нәзкен]] || 21 |- ! 9316 | [[Нағила]] || 21 |- ! 9317 | [[Орынбас]] || 21 |- ! 9318 | [[Патшагуль]] || 21 |- ! 9319 | [[Наджиба]] || 21 |- ! 9320 | [[Надыра]] || 21 |- ! 9321 | [[Нарзанкуль]] || 21 |- ! 9322 | [[Нуркайша]] || 21 |- ! 9323 | [[Несибелі]] || 21 |- ! 9324 | [[Нурайхан]] || 21 |- ! 9325 | [[Нұрсия]] || 21 |- ! 9326 | [[Милания]] || 21 |- ! 9327 | [[Наликул]] || 21 |- ! 9328 | [[Михуа]] || 21 |- ! 9329 | [[Кульбаршен]] || 21 |- ! 9330 | [[Күлімқан]] || 21 |- ! 9331 | [[Макиза]] || 21 |- ! 9332 | [[Қайни]] || 21 |- ! 9333 | [[Маги]] || 21 |- ! 9334 | [[М]] || 21 |- ! 9335 | [[Махтагул]] || 21 |- ! 9336 | [[Күлмараш]] || 21 |- ! 9337 | [[Максут]] || 21 |- ! 9338 | [[Қантай]] || 21 |- ! 9339 | [[Күлшәт]] || 21 |- ! 9340 | [[Қалдан]] || 21 |- ! 9341 | [[Кульсия]] || 21 |- ! 9342 | [[Кульпариза]] || 21 |- ! 9343 | [[Махида]] || 21 |- ! 9344 | [[Кунекей]] || 21 |- ! 9345 | [[Кулипан]] || 21 |- ! 9346 | [[Күлдан]] || 21 |- ! 9347 | [[Лаззят]] || 21 |- ! 9348 | [[Марьямкуль]] || 21 |- ! 9349 | [[Күлімжан]] || 21 |- ! 9350 | [[Мадияр]] || 21 |- ! 9351 | [[Кулсагат]] || 21 |- ! 9352 | [[Мауегул]] || 21 |- ! 9353 | [[Кайыржан]] || 21 |- ! 9354 | [[Иннабат]] || 21 |- ! 9355 | [[Каиркуль]] || 21 |- ! 9356 | [[Зәрина]] || 21 |- ! 9357 | [[Кавира]] || 21 |- ! 9358 | [[Жанымгул]] || 21 |- ! 9359 | [[Жидехан]] || 21 |- ! 9360 | [[Жараскан]] || 21 |- ! 9361 | [[Иляна]] || 21 |- ! 9362 | [[Каншакуль]] || 21 |- ! 9363 | [[Камуна]] || 21 |- ! 9364 | [[Жолбике]] || 21 |- ! 9365 | [[Жидекул]] || 21 |- ! 9366 | [[Кайныйжамал]] || 21 |- ! 9367 | [[Заина]] || 21 |- ! 9368 | [[Индра]] || 21 |- ! 9369 | [[Кенжеқан]] || 21 |- ! 9370 | [[Зийнеп]] || 21 |- ! 9371 | [[Инкаш]] || 21 |- ! 9372 | [[Кайржамал]] || 21 |- ! 9373 | [[Зарида]] || 21 |- ! 9374 | [[Жемисхан]] || 21 |- ! 9375 | [[Кирмизи]] || 21 |- ! 9376 | [[Збайра]] || 21 |- ! 9377 | [[Калдыхан]] || 21 |- ! 9378 | [[Жәсия]] || 21 |- ! 9379 | [[Канигул]] || 21 |- ! 9380 | [[Жулдыс]] || 21 |- ! 9381 | [[Заураш]] || 21 |- ! 9382 | [[Камель]] || 21 |- ! 9383 | [[Жаниль]] || 21 |- ! 9384 | [[Гульмайран]] || 21 |- ! 9385 | [[Дамигуль]] || 21 |- ! 9386 | [[Ерген]] || 21 |- ! 9387 | [[Дила]] || 21 |- ! 9388 | [[Гүлбан]] || 21 |- ! 9389 | [[Жаннагул]] || 21 |- ! 9390 | [[Гульдира]] || 21 |- ! 9391 | [[Жайсангул]] || 21 |- ! 9392 | [[Дәріжан]] || 21 |- ! 9393 | [[Жанылған]] || 21 |- ! 9394 | [[Гүльвира]] || 21 |- ! 9395 | [[Жаниа]] || 21 |- ! 9396 | [[Гүлбүбі]] || 21 |- ! 9397 | [[Жанмерей]] || 21 |- ! 9398 | [[Джамилия]] || 21 |- ! 9399 | [[Даша]] || 21 |- ! 9400 | [[Әдиба]] || 21 |- ! 9401 | [[Даражан]] || 21 |- ! 9402 | [[Гульшария]] || 21 |- ! 9403 | [[Гүлайм]] || 21 |- ! 9404 | [[Джанагуль]] || 21 |- ! 9405 | [[Дильдахан]] || 21 |- ! 9406 | [[Жамкен]] || 21 |- ! 9407 | [[Дидарлым]] || 21 |- ! 9408 | [[Гулпия]] || 21 |- ! 9409 | [[Дарьякуль]] || 21 |- ! 9410 | [[Жанабике]] || 21 |- ! 9411 | [[Гүлмара]] || 21 |- ! 9412 | [[Жан-Айым]] || 21 |- ! 9413 | [[Гулниза]] || 21 |- ! 9414 | [[Жаналсын]] || 21 |- ! 9415 | [[Есма]] || 21 |- ! 9416 | [[Әсемназ]] || 21 |- ! 9417 | [[Гульбахша]] || 21 |- ! 9418 | [[Дарихан]] || 21 |- ! 9419 | [[Гүлназар]] || 21 |- ! 9420 | [[Джанылсын]] || 21 |- ! 9421 | [[Делназ]] || 21 |- ! 9422 | [[Джемиле]] || 21 |- ! 9423 | [[Гүлнаш]] || 21 |- ! 9424 | [[Гульмера]] || 21 |- ! 9425 | [[Гульби]] || 21 |- ! 9426 | [[Дарияхан]] || 21 |- ! 9427 | [[Жантолы]] || 21 |- ! 9428 | [[Гульмерей]] || 21 |- ! 9429 | [[Гульсем]] || 21 |- ! 9430 | [[Гүлниза]] || 21 |- ! 9431 | [[Бинар]] || 21 |- ! 9432 | [[Асылнур]] || 21 |- ! 9433 | [[Ғайникен]] || 21 |- ! 9434 | [[Афиза]] || 21 |- ! 9435 | [[Гулмереке]] || 21 |- ! 9436 | [[Болаш]] || 21 |- ! 9437 | [[Бейбигуль]] || 21 |- ! 9438 | [[Ғибрат]] || 21 |- ! 9439 | [[Бибжамал]] || 21 |- ! 9440 | [[Бибугул]] || 21 |- ! 9441 | [[Балжана]] || 21 |- ! 9442 | [[Бибихадича]] || 21 |- ! 9443 | [[Аширгуль]] || 21 |- ! 9444 | [[Бакткуль]] || 21 |- ! 9445 | [[Бейсенхан]] || 21 |- ! 9446 | [[Аянай]] || 21 |- ! 9447 | [[Багдана]] || 21 |- ! 9448 | [[Асылтай]] || 21 |- ! 9449 | [[Бөпежан]] || 21 |- ! 9450 | [[Бизат]] || 21 |- ! 9451 | [[Бейшенкуль]] || 21 |- ! 9452 | [[Бегайша]] || 21 |- ! 9453 | [[Бейбитхан]] || 21 |- ! 9454 | [[Бакеш]] || 21 |- ! 9455 | [[Бахткул]] || 21 |- ! 9456 | [[Батыма]] || 21 |- ! 9457 | [[Богила]] || 21 |- ! 9458 | [[Вильдана]] || 21 |- ! 9459 | [[Асимкуль]] || 21 |- ! 9460 | [[Айиза]] || 21 |- ! 9461 | [[Акжайна]] || 21 |- ! 9462 | [[Алдан]] || 21 |- ! 9463 | [[Аклай]] || 21 |- ! 9464 | [[Айсали]] || 21 |- ! 9465 | [[Акылзат]] || 21 |- ! 9466 | [[Арулана]] || 21 |- ! 9467 | [[Айша-Нұр]] || 21 |- ! 9468 | [[Ағиба]] || 21 |- ! 9469 | [[Аманиса]] || 21 |- ! 9470 | [[Аннеля]] || 21 |- ! 9471 | [[Арайла]] || 21 |- ! 9472 | [[Азали]] || 21 |- ! 9473 | [[Акжазык]] || 21 |- ! 9474 | [[Амансұлу]] || 21 |- ! 9475 | [[Арыу]] || 21 |- ! 9476 | [[Айянат]] || 21 |- ! 9477 | [[Айгоз]] || 21 |- ! 9478 | [[Айя Сафия]] || 21 |- ! 9479 | [[Айимгул]] || 21 |- ! 9480 | [[Аманхан]] || 21 |- ! 9481 | [[Айымкыз]] || 21 |- ! 9482 | [[Арзыкуль]] || 21 |- ! 9483 | [[Альфида]] || 21 |- ! 9484 | [[Аймолдир]] || 21 |- ! 9485 | [[Акболган]] || 21 |- ! 9486 | [[Ақназия]] || 21 |- ! 9487 | [[Анюта]] || 21 |- ! 9488 | [[Аппақ]] || 21 |- ! 9489 | [[Алвина]] || 21 |- ! 9490 | [[Ализат]] || 21 |- ! 9491 | [[Ариша]] || 21 |- ! 9492 | [[Айдиана]] || 21 |- ! 9493 | [[Ақілгек]] || 21 |- ! 9494 | [[Айзейнеп]] || 21 |- ! 9495 | [[Ақорын]] || 21 |- ! 9496 | [[Алара]] || 21 |- ! 9497 | [[Шүғыла]] || 20 |- ! 9498 | [[Шархан]] || 20 |- ! 9499 | [[Чайбала]] || 20 |- ! 9500 | [[Укилим]] || 20 |- ! 9501 | [[Хабиби]] || 20 |- ! 9502 | [[Улназ]] || 20 |- ! 9503 | [[Ырысбике]] || 20 |- ! 9504 | [[Шаги]] || 20 |- ! 9505 | [[Тургангуль]] || 20 |- ! 9506 | [[Элонора]] || 20 |- ! 9507 | [[Урзат]] || 20 |- ! 9508 | [[Умсынган]] || 20 |- ! 9509 | [[Шашты]] || 20 |- ! 9510 | [[Халбика]] || 20 |- ! 9511 | [[Умиткайша]] || 20 |- ! 9512 | [[Тояш]] || 20 |- ! 9513 | [[Ұлдамет]] || 20 |- ! 9514 | [[Тұмаркүл]] || 20 |- ! 9515 | [[Чайгуль]] || 20 |- ! 9516 | [[Хасия]] || 20 |- ! 9517 | [[Шийрин]] || 20 |- ! 9518 | [[Ханымгүл]] || 20 |- ! 9519 | [[Умитханым]] || 20 |- ! 9520 | [[Шаттыкгул]] || 20 |- ! 9521 | [[Үрия]] || 20 |- ! 9522 | [[Ұлханым]] || 20 |- ! 9523 | [[Урунтай]] || 20 |- ! 9524 | [[Ырза]] || 20 |- ! 9525 | [[Турганым]] || 20 |- ! 9526 | [[Шынархан]] || 20 |- ! 9527 | [[Ырымжан]] || 20 |- ! 9528 | [[Феридэ]] || 20 |- ! 9529 | [[Санитас]] || 20 |- ! 9530 | [[Самен]] || 20 |- ! 9531 | [[Сакура]] || 20 |- ! 9532 | [[С]] || 20 |- ! 9533 | [[Рахилям]] || 20 |- ! 9534 | [[Сарай]] || 20 |- ! 9535 | [[Сайрамкан]] || 20 |- ! 9536 | [[Райя]] || 20 |- ! 9537 | [[Танаш]] || 20 |- ! 9538 | [[Роббия]] || 20 |- ! 9539 | [[Тилеукуль]] || 20 |- ! 9540 | [[Сауық]] || 20 |- ! 9541 | [[Рыскелди]] || 20 |- ! 9542 | [[Раигуль]] || 20 |- ! 9543 | [[Торғай]] || 20 |- ! 9544 | [[Рамилям]] || 20 |- ! 9545 | [[Руфейда]] || 20 |- ! 9546 | [[Рзакуль]] || 20 |- ! 9547 | [[Сақыш]] || 20 |- ! 9548 | [[Совле]] || 20 |- ! 9549 | [[Рабигаш]] || 20 |- ! 9550 | [[Рузада]] || 20 |- ! 9551 | [[Самсия]] || 20 |- ! 9552 | [[Сагыра]] || 20 |- ! 9553 | [[Тілеулес]] || 20 |- ! 9554 | [[Рузигул]] || 20 |- ! 9555 | [[Тоқсұлу]] || 20 |- ! 9556 | [[Сусанна]] || 20 |- ! 9557 | [[Толеуганым]] || 20 |- ! 9558 | [[Разиям]] || 20 |- ! 9559 | [[Томарис]] || 20 |- ! 9560 | [[Сюзана]] || 20 |- ! 9561 | [[Сантуре]] || 20 |- ! 9562 | [[Табила]] || 20 |- ! 9563 | [[Сұлупан]] || 20 |- ! 9564 | [[Нұркөркем]] || 20 |- ! 9565 | [[Мырзахан]] || 20 |- ! 9566 | [[Өнергүл]] || 20 |- ! 9567 | [[Нарбота]] || 20 |- ! 9568 | [[Нұрания]] || 20 |- ! 9569 | [[Нарипа]] || 20 |- ! 9570 | [[Нышангүл]] || 20 |- ! 9571 | [[Насипбала]] || 20 |- ! 9572 | [[Минзифа]] || 20 |- ! 9573 | [[Натира]] || 20 |- ! 9574 | [[Нурфия]] || 20 |- ! 9575 | [[Нермин]] || 20 |- ! 9576 | [[Нұрдәулет]] || 20 |- ! 9577 | [[Несипелди]] || 20 |- ! 9578 | [[Нұршах]] || 20 |- ! 9579 | [[Несипельды]] || 20 |- ! 9580 | [[Оразкен]] || 20 |- ! 9581 | [[Мираль]] || 20 |- ! 9582 | [[Мехри]] || 20 |- ! 9583 | [[Нона]] || 20 |- ! 9584 | [[Нурлыганым]] || 20 |- ! 9585 | [[Нукеш]] || 20 |- ! 9586 | [[Нуртаза]] || 20 |- ! 9587 | [[Нурайла]] || 20 |- ! 9588 | [[Набаткуль]] || 20 |- ! 9589 | [[Нурая]] || 20 |- ! 9590 | [[Нұрбағила]] || 20 |- ! 9591 | [[Мензия]] || 20 |- ! 9592 | [[Нұрида]] || 20 |- ! 9593 | [[Нурбатиш]] || 20 |- ! 9594 | [[Нұрниса]] || 20 |- ! 9595 | [[Нурганим]] || 20 |- ! 9596 | [[Нышангул]] || 20 |- ! 9597 | [[Нургуля]] || 20 |- ! 9598 | [[Оналсын]] || 20 |- ! 9599 | [[Нуржана]] || 20 |- ! 9600 | [[Назаргуль]] || 20 |- ! 9601 | [[Нуржаныл]] || 20 |- ! 9602 | [[Пати]] || 20 |- ! 9603 | [[Нуриса]] || 20 |- ! 9604 | [[Перийзат]] || 20 |- ! 9605 | [[Нурканым]] || 20 |- ! 9606 | [[Мерейжан]] || 20 |- ! 9607 | [[Нурлана]] || 20 |- ! 9608 | [[Нуртуган]] || 20 |- ! 9609 | [[Мактакуль]] || 20 |- ! 9610 | [[Лолахан]] || 20 |- ! 9611 | [[Кулнаш]] || 20 |- ! 9612 | [[Кульбазар]] || 20 |- ! 9613 | [[Лария]] || 20 |- ! 9614 | [[Кульшум]] || 20 |- ! 9615 | [[Қаусар]] || 20 |- ! 9616 | [[Кульжанар]] || 20 |- ! 9617 | [[Күлиман]] || 20 |- ! 9618 | [[Кульян]] || 20 |- ! 9619 | [[Меддина]] || 20 |- ! 9620 | [[Кулюмкан]] || 20 |- ! 9621 | [[Кулзи]] || 20 |- ! 9622 | [[Кульзаш]] || 20 |- ! 9623 | [[Лемара]] || 20 |- ! 9624 | [[Қамаш]] || 20 |- ! 9625 | [[Лалита]] || 20 |- ! 9626 | [[Кульнарай]] || 20 |- ! 9627 | [[Кымбатгуль]] || 20 |- ! 9628 | [[Қайыргүл]] || 20 |- ! 9629 | [[Машхура]] || 20 |- ! 9630 | [[Лимаш]] || 20 |- ! 9631 | [[Леля]] || 20 |- ! 9632 | [[Кулпинай]] || 20 |- ! 9633 | [[Маржанкыз]] || 20 |- ! 9634 | [[Майдакуль]] || 20 |- ! 9635 | [[Маралхан]] || 20 |- ! 9636 | [[Кульара]] || 20 |- ! 9637 | [[Мағия]] || 20 |- ! 9638 | [[Магишат]] || 20 |- ! 9639 | [[Марига]] || 20 |- ! 9640 | [[Кыздаргул]] || 20 |- ! 9641 | [[Мейіз]] || 20 |- ! 9642 | [[Құштар]] || 20 |- ! 9643 | [[Мадиян]] || 20 |- ! 9644 | [[Куляжан]] || 20 |- ! 9645 | [[Курбонгул]] || 20 |- ! 9646 | [[Кумисханым]] || 20 |- ! 9647 | [[Куликан]] || 20 |- ! 9648 | [[Мармар]] || 20 |- ! 9649 | [[Кульмхан]] || 20 |- ! 9650 | [[Канышайым]] || 20 |- ! 9651 | [[Камел]] || 20 |- ! 9652 | [[Инкарим]] || 20 |- ! 9653 | [[Карлигач]] || 20 |- ! 9654 | [[Илинур]] || 20 |- ! 9655 | [[Карлыгаин]] || 20 |- ! 9656 | [[Жекен]] || 20 |- ! 9657 | [[Камира]] || 20 |- ! 9658 | [[Замина]] || 20 |- ! 9659 | [[Корлыгайын]] || 20 |- ! 9660 | [[Калкул]] || 20 |- ! 9661 | [[Зерегуль]] || 20 |- ! 9662 | [[Канышаим]] || 20 |- ! 9663 | [[Каламша]] || 20 |- ! 9664 | [[Жолдыкан]] || 20 |- ! 9665 | [[Задагүл]] || 20 |- ! 9666 | [[Жидеш]] || 20 |- ! 9667 | [[Зиякан]] || 20 |- ! 9668 | [[Зәйнаб]] || 20 |- ! 9669 | [[Казимаш]] || 20 |- ! 9670 | [[Зинель]] || 20 |- ! 9671 | [[Зорина]] || 20 |- ! 9672 | [[Камелхан]] || 20 |- ! 9673 | [[Куан]] || 20 |- ! 9674 | [[Каныткул]] || 20 |- ! 9675 | [[Кабираш]] || 20 |- ! 9676 | [[Каламкул]] || 20 |- ! 9677 | [[Кенжегиз]] || 20 |- ! 9678 | [[Инсара]] || 20 |- ! 9679 | [[Кайыркуль]] || 20 |- ! 9680 | [[Каралгаш]] || 20 |- ! 9681 | [[Канча]] || 20 |- ! 9682 | [[Жәйдар]] || 20 |- ! 9683 | [[Кенжесары]] || 20 |- ! 9684 | [[Ильсияр]] || 20 |- ! 9685 | [[Дурья]] || 20 |- ! 9686 | [[Динаргуль]] || 20 |- ! 9687 | [[Жанур]] || 20 |- ! 9688 | [[Әннұр]] || 20 |- ! 9689 | [[Гүлдей]] || 20 |- ! 9690 | [[Джадыра]] || 20 |- ! 9691 | [[Дәмиля]] || 20 |- ! 9692 | [[Гульгаухар]] || 20 |- ! 9693 | [[Дуйсенгуль]] || 20 |- ! 9694 | [[Жаниба]] || 20 |- ! 9695 | [[Джаксыкуль]] || 20 |- ! 9696 | [[Ерсинай]] || 20 |- ! 9697 | [[Гүлнат]] || 20 |- ! 9698 | [[Әли]] || 20 |- ! 9699 | [[Гүлшекер]] || 20 |- ! 9700 | [[Гүлзираш]] || 20 |- ! 9701 | [[Гульшаим]] || 20 |- ! 9702 | [[Жамалай]] || 20 |- ! 9703 | [[Жануя]] || 20 |- ! 9704 | [[Жанина]] || 20 |- ! 9705 | [[Жаннеля]] || 20 |- ! 9706 | [[Дилдар]] || 20 |- ! 9707 | [[Гульпану]] || 20 |- ! 9708 | [[Елжан]] || 20 |- ! 9709 | [[Джамалкан]] || 20 |- ! 9710 | [[Гульбагит]] || 20 |- ! 9711 | [[Жаннэт]] || 20 |- ! 9712 | [[Даулеткуль]] || 20 |- ! 9713 | [[Гүлнафиса]] || 20 |- ! 9714 | [[Жанлсын]] || 20 |- ! 9715 | [[Дармина]] || 20 |- ! 9716 | [[Джана]] || 20 |- ! 9717 | [[Жамели]] || 20 |- ! 9718 | [[Динэль]] || 20 |- ! 9719 | [[Гулшари]] || 20 |- ! 9720 | [[Джемис]] || 20 |- ! 9721 | [[Гульжаркын]] || 20 |- ! 9722 | [[Гүлзихан]] || 20 |- ! 9723 | [[Гульзура]] || 20 |- ! 9724 | [[Гульсунай]] || 20 |- ! 9725 | [[Елвира]] || 20 |- ! 9726 | [[Елиф]] || 20 |- ! 9727 | [[Жанаткүл]] || 20 |- ! 9728 | [[Жазима]] || 20 |- ! 9729 | [[Гүлбейне]] || 20 |- ! 9730 | [[Жанера]] || 20 |- ! 9731 | [[Гульмарам]] || 20 |- ! 9732 | [[Гаупар]] || 20 |- ! 9733 | [[Гулбахша]] || 20 |- ! 9734 | [[Батма]] || 20 |- ! 9735 | [[Балымкул]] || 20 |- ! 9736 | [[Генжегуль]] || 20 |- ! 9737 | [[Аурелия]] || 20 |- ! 9738 | [[Ганна]] || 20 |- ! 9739 | [[Барна]] || 20 |- ! 9740 | [[Баля]] || 20 |- ! 9741 | [[Бибі Айша]] || 20 |- ! 9742 | [[Асли]] || 20 |- ! 9743 | [[Гулзад]] || 20 |- ! 9744 | [[Бибизара]] || 20 |- ! 9745 | [[Бақзада]] || 20 |- ! 9746 | [[Балкыз]] || 20 |- ! 9747 | [[Вирсавия]] || 20 |- ! 9748 | [[Гулжахар]] || 20 |- ! 9749 | [[Ботагул]] || 20 |- ! 9750 | [[Батшайы]] || 20 |- ! 9751 | [[Болсинай]] || 20 |- ! 9752 | [[Баляш]] || 20 |- ! 9753 | [[Асмин]] || 20 |- ! 9754 | [[Бислу]] || 20 |- ! 9755 | [[Ботан]] || 20 |- ! 9756 | [[Бибіш]] || 20 |- ! 9757 | [[Биназира]] || 20 |- ! 9758 | [[Асылару]] || 20 |- ! 9759 | [[Аханай]] || 20 |- ! 9760 | [[Гулболсын]] || 20 |- ! 9761 | [[Ахгул]] || 20 |- ! 9762 | [[Балжанат]] || 20 |- ! 9763 | [[Асылзер]] || 20 |- ! 9764 | [[Бакытгүл]] || 20 |- ! 9765 | [[Берикгуль]] || 20 |- ! 9766 | [[Баржаксы]] || 20 |- ! 9767 | [[Гулинар]] || 20 |- ! 9768 | [[Бактай]] || 20 |- ! 9769 | [[Бағилаш]] || 20 |- ! 9770 | [[Бибитгул]] || 20 |- ! 9771 | [[Арал]] || 20 |- ! 9772 | [[Ани]] || 20 |- ! 9773 | [[Акила]] || 20 |- ! 9774 | [[Айзад]] || 20 |- ! 9775 | [[Айпаш]] || 20 |- ! 9776 | [[Алтыной]] || 20 |- ! 9777 | [[Арсана]] || 20 |- ! 9778 | [[Айнали]] || 20 |- ! 9779 | [[Азигуль]] || 20 |- ! 9780 | [[Ақжолтай]] || 20 |- ! 9781 | [[Аксая]] || 20 |- ! 9782 | [[Аккоян]] || 20 |- ! 9783 | [[Алейна]] || 20 |- ! 9784 | [[Адилхан]] || 20 |- ! 9785 | [[Аймер]] || 20 |- ! 9786 | [[Алшагул]] || 20 |- ! 9787 | [[Ай-Бибі]] || 20 |- ! 9788 | [[Алшагуль]] || 20 |- ! 9789 | [[Ажарбуби]] || 20 |- ! 9790 | [[Альма]] || 20 |- ! 9791 | [[Аккалка]] || 20 |- ! 9792 | [[Альмагуль]] || 20 |- ! 9793 | [[Аксара]] || 20 |- ! 9794 | [[Ақілес]] || 20 |- ! 9795 | [[Ақұлпан]] || 20 |- ! 9796 | [[Адалина]] || 20 |- ! 9797 | [[Аидай]] || 20 |- ! 9798 | [[Агилес]] || 20 |- ! 9799 | [[Актолкун]] || 20 |- ! 9800 | [[Абзалхан]] || 20 |- ! 9801 | [[Айбазар]] || 20 |- ! 9802 | [[Ақләйлек]] || 20 |- ! 9803 | [[Алиля]] || 20 |- ! 9804 | [[Айджемал]] || 20 |- ! 9805 | [[Акылима]] || 20 |- ! 9806 | [[Азихан]] || 20 |- ! 9807 | [[Алмакыз]] || 20 |- ! 9808 | [[Агиша]] || 20 |- ! 9809 | [[Аджар]] || 20 |- ! 9810 | [[Айтбубы]] || 20 |- ! 9811 | [[Асенкуль]] || 20 |- ! 9812 | [[Азкен]] || 20 |- ! 9813 | [[Алтына]] || 20 |- ! 9814 | [[Анелла]] || 20 |- ! 9815 | [[Алтынбек]] || 20 |- ! 9816 | [[Айча]] || 20 |- ! 9817 | [[Айкуным]] || 20 |- ! 9818 | [[Шаттыгуль]] || 19 |- ! 9819 | [[Ширинай]] || 19 |- ! 9820 | [[Штап]] || 19 |- ! 9821 | [[Тоян]] || 19 |- ! 9822 | [[Умутчан]] || 19 |- ! 9823 | [[Тұнжыр]] || 19 |- ! 9824 | [[Тургунай]] || 19 |- ! 9825 | [[Үммігүлсім]] || 19 |- ! 9826 | [[Шнаркуль]] || 19 |- ! 9827 | [[Харшыга]] || 19 |- ! 9828 | [[Тынштык]] || 19 |- ! 9829 | [[Үздік]] || 19 |- ! 9830 | [[Тэя]] || 19 |- ! 9831 | [[Урсулу]] || 19 |- ! 9832 | [[Эльдара]] || 19 |- ! 9833 | [[Эсфира]] || 19 |- ! 9834 | [[Юна]] || 19 |- ! 9835 | [[Үржамал]] || 19 |- ! 9836 | [[Тураргул]] || 19 |- ! 9837 | [[Ұлдина]] || 19 |- ! 9838 | [[Фруза]] || 19 |- ! 9839 | [[Шаходат]] || 19 |- ! 9840 | [[Ферузат]] || 19 |- ! 9841 | [[Ширай]] || 19 |- ! 9842 | [[Шыныкуль]] || 19 |- ! 9843 | [[Юлдузхон]] || 19 |- ! 9844 | [[Төлеуғайша]] || 19 |- ! 9845 | [[Ұлхан]] || 19 |- ! 9846 | [[Тулекыз]] || 19 |- ! 9847 | [[Шадиёна]] || 19 |- ! 9848 | [[Эрна]] || 19 |- ! 9849 | [[Харлагаш]] || 19 |- ! 9850 | [[Тұмарай]] || 19 |- ! 9851 | [[Урунгуль]] || 19 |- ! 9852 | [[Шырынай]] || 19 |- ! 9853 | [[Ульмес]] || 19 |- ! 9854 | [[Улбуби]] || 19 |- ! 9855 | [[Тұрдыхан]] || 19 |- ! 9856 | [[Хадыша]] || 19 |- ! 9857 | [[Токтакуль]] || 19 |- ! 9858 | [[Розали]] || 19 |- ! 9859 | [[Сафа]] || 19 |- ! 9860 | [[Сима]] || 19 |- ! 9861 | [[Равина]] || 19 |- ! 9862 | [[Саркытгуль]] || 19 |- ! 9863 | [[Райпа]] || 19 |- ! 9864 | [[Советкайша]] || 19 |- ! 9865 | [[Тахура]] || 19 |- ! 9866 | [[Рысшан]] || 19 |- ! 9867 | [[Тәжікүл]] || 19 |- ! 9868 | [[Соледад]] || 19 |- ! 9869 | [[Райлым]] || 19 |- ! 9870 | [[Райянна]] || 19 |- ! 9871 | [[Риста]] || 19 |- ! 9872 | [[Саруа]] || 19 |- ! 9873 | [[Сагымжан]] || 19 |- ! 9874 | [[Султанкуль]] || 19 |- ! 9875 | [[Рымгүл]] || 19 |- ! 9876 | [[Рзахия]] || 19 |- ! 9877 | [[Самғар]] || 19 |- ! 9878 | [[Сабура]] || 19 |- ! 9879 | [[Тенгегул]] || 19 |- ! 9880 | [[Сайлаубике]] || 19 |- ! 9881 | [[Рисгуль]] || 19 |- ! 9882 | [[Ритта]] || 19 |- ! 9883 | [[Саната]] || 19 |- ! 9884 | [[Савира]] || 19 |- ! 9885 | [[Тойсулу]] || 19 |- ! 9886 | [[Сауля]] || 19 |- ! 9887 | [[Рагна]] || 19 |- ! 9888 | [[Райиса]] || 19 |- ! 9889 | [[Рагуль]] || 19 |- ! 9890 | [[Рухсана]] || 19 |- ! 9891 | [[Сәнбибі]] || 19 |- ! 9892 | [[Торехан]] || 19 |- ! 9893 | [[Рыспала]] || 19 |- ! 9894 | [[Назаргүл]] || 19 |- ! 9895 | [[Нэлла]] || 19 |- ! 9896 | [[Миримкуль]] || 19 |- ! 9897 | [[Насилхан]] || 19 |- ! 9898 | [[Олия]] || 19 |- ! 9899 | [[Настя]] || 19 |- ! 9900 | [[Мереи]] || 19 |- ! 9901 | [[Насыпжан]] || 19 |- ! 9902 | [[Нұртілек]] || 19 |- ! 9903 | [[Мендыкыз]] || 19 |- ! 9904 | [[Ойсулу]] || 19 |- ! 9905 | [[Ниеткуль]] || 19 |- ! 9906 | [[Мінсіз]] || 19 |- ! 9907 | [[Нузара]] || 19 |- ! 9908 | [[Орунша]] || 19 |- ! 9909 | [[Нурбаш]] || 19 |- ! 9910 | [[Патигул]] || 19 |- ! 9911 | [[Мери]] || 19 |- ! 9912 | [[Найри]] || 19 |- ! 9913 | [[Нурлихан]] || 19 |- ! 9914 | [[Нағипа]] || 19 |- ! 9915 | [[Нурлыгайн]] || 19 |- ! 9916 | [[Озира]] || 19 |- ! 9917 | [[Нурлыгайын]] || 19 |- ! 9918 | [[Надиля]] || 19 |- ! 9919 | [[Нурсиля]] || 19 |- ! 9920 | [[Оралша]] || 19 |- ! 9921 | [[Нуршайым]] || 19 |- ! 9922 | [[Милара]] || 19 |- ! 9923 | [[Нуршан]] || 19 |- ! 9924 | [[Назархан]] || 19 |- ! 9925 | [[Набаткул]] || 19 |- ! 9926 | [[Милисса]] || 19 |- ! 9927 | [[Миригуль]] || 19 |- ! 9928 | [[Нұр-Айша]] || 19 |- ! 9929 | [[Мереим]] || 19 |- ! 9930 | [[Махинұр]] || 19 |- ! 9931 | [[Кулсумхан]] || 19 |- ! 9932 | [[Кульбайраш]] || 19 |- ! 9933 | [[Күлзейнеп]] || 19 |- ! 9934 | [[Марьян]] || 19 |- ! 9935 | [[Кыздыгай]] || 19 |- ! 9936 | [[Мейзгул]] || 19 |- ! 9937 | [[Леян]] || 19 |- ! 9938 | [[Кульжибек]] || 19 |- ! 9939 | [[Кулпарам]] || 19 |- ! 9940 | [[Кульнаш]] || 19 |- ! 9941 | [[Кымбатгул]] || 19 |- ! 9942 | [[Құттыгүл]] || 19 |- ! 9943 | [[Күлихан]] || 19 |- ! 9944 | [[Кульмайда]] || 19 |- ! 9945 | [[Кулпарша]] || 19 |- ! 9946 | [[Лайлагуль]] || 19 |- ! 9947 | [[Кульбар]] || 19 |- ! 9948 | [[Кулбира]] || 19 |- ! 9949 | [[Манап]] || 19 |- ! 9950 | [[Кульбакира]] || 19 |- ! 9951 | [[Кульдары]] || 19 |- ! 9952 | [[Қарқара]] || 19 |- ! 9953 | [[Курман]] || 19 |- ! 9954 | [[Мархава]] || 19 |- ! 9955 | [[Кульбагиля]] || 19 |- ! 9956 | [[Маина]] || 19 |- ! 9957 | [[Кулсагира]] || 19 |- ! 9958 | [[Кулина]] || 19 |- ! 9959 | [[Күлбаршын]] || 19 |- ! 9960 | [[Машкура]] || 19 |- ! 9961 | [[Магпура]] || 19 |- ! 9962 | [[Күнқияш]] || 19 |- ! 9963 | [[Қанай]] || 19 |- ! 9964 | [[Күнсауле]] || 19 |- ! 9965 | [[Марзияш]] || 19 |- ! 9966 | [[Куанышгул]] || 19 |- ! 9967 | [[Қанбибі]] || 19 |- ! 9968 | [[Мейрбан]] || 19 |- ! 9969 | [[Кульбарша]] || 19 |- ! 9970 | [[Кулзихан]] || 19 |- ! 9971 | [[Кұндызай]] || 19 |- ! 9972 | [[Калиаш]] || 19 |- ! 9973 | [[Кадыркуль]] || 19 |- ! 9974 | [[Жұмасұлу]] || 19 |- ! 9975 | [[Звайра]] || 19 |- ! 9976 | [[Кафиза]] || 19 |- ! 9977 | [[Камарбану]] || 19 |- ! 9978 | [[Жибекжан]] || 19 |- ! 9979 | [[Жанырыс]] || 19 |- ! 9980 | [[Зәмзә]] || 19 |- ! 9981 | [[Камза]] || 19 |- ! 9982 | [[Кален]] || 19 |- ! 9983 | [[Залипа]] || 19 |- ! 9984 | [[Кашия]] || 19 |- ! 9985 | [[Завида]] || 19 |- ! 9986 | [[Жарқынкүл]] || 19 |- ! 9987 | [[Канзат]] || 19 |- ! 9988 | [[Калует]] || 19 |- ! 9989 | [[Канимай]] || 19 |- ! 9990 | [[Когаршын]] || 19 |- ! 9991 | [[Зербала]] || 19 |- ! 9992 | [[Катираш]] || 19 |- ! 9993 | [[Жаркинкуль]] || 19 |- ! 9994 | [[Катшакуль]] || 19 |- ! 9995 | [[Зухура]] || 19 |- ! 9996 | [[Инзира]] || 19 |- ! 9997 | [[Жәнерке]] || 19 |- ! 9998 | [[Изабель]] || 19 |- ! 9999 | [[Зилика]] || 19 |- ! 10000 | [[Изатхан]] || 19 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] pcm0h8r6kc0b69llrcl7nugoimt3xso 3579531 3579530 2026-04-09T09:15:56Z Kaiyr 3134 /* Дереккөздер */ 3579531 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 2,4% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 5001 | [[Советкул]] || 58 |- ! 5002 | [[Мирана]] || 58 |- ! 5003 | [[Миргүл]] || 58 |- ! 5004 | [[Нурпану]] || 58 |- ! 5005 | [[Науаткуль]] || 58 |- ! 5006 | [[Нурбуви]] || 58 |- ! 5007 | [[Нұрлыай]] || 58 |- ! 5008 | [[Паруза]] || 58 |- ! 5009 | [[Нұрбина]] || 58 |- ! 5010 | [[Ойша]] || 58 |- ! 5011 | [[Магжан]] || 58 |- ! 5012 | [[Мариякул]] || 58 |- ! 5013 | [[Кызболган]] || 58 |- ! 5014 | [[Кулзипаш]] || 58 |- ! 5015 | [[Кулдарай]] || 58 |- ! 5016 | [[Закура]] || 58 |- ! 5017 | [[Ибагуль]] || 58 |- ! 5018 | [[Кализа]] || 58 |- ! 5019 | [[Калдикиз]] || 58 |- ! 5020 | [[Ізет]] || 58 |- ! 5021 | [[Гүлшырын]] || 58 |- ! 5022 | [[Гүлнәзік]] || 58 |- ! 5023 | [[Гульшаш]] || 58 |- ! 5024 | [[Жанганым]] || 58 |- ! 5025 | [[Дильнар]] || 58 |- ! 5026 | [[Жайдарлым]] || 58 |- ! 5027 | [[Елигай]] || 58 |- ! 5028 | [[Богдана]] || 58 |- ! 5029 | [[Гулжакан]] || 58 |- ! 5030 | [[Бахтыгүл]] || 58 |- ! 5031 | [[Ғалима]] || 58 |- ! 5032 | [[Галья]] || 58 |- ! 5033 | [[Багытгуль]] || 58 |- ! 5034 | [[Балкумыс]] || 58 |- ! 5035 | [[Бекдана]] || 58 |- ! 5036 | [[Адалят]] || 58 |- ! 5037 | [[Ариза]] || 58 |- ! 5038 | [[Айжаным]] || 58 |- ! 5039 | [[Ануар]] || 58 |- ! 5040 | [[Ямина]] || 57 |- ! 5041 | [[Фаридаш]] || 57 |- ! 5042 | [[Шырайлы]] || 57 |- ! 5043 | [[Элеанора]] || 57 |- ! 5044 | [[Ырысхан]] || 57 |- ! 5045 | [[Шинаркуль]] || 57 |- ! 5046 | [[Хажар]] || 57 |- ! 5047 | [[Табига]] || 57 |- ! 5048 | [[Разима]] || 57 |- ! 5049 | [[Саломат]] || 57 |- ! 5050 | [[Рымхан]] || 57 |- ! 5051 | [[Талма]] || 57 |- ! 5052 | [[Тахира]] || 57 |- ! 5053 | [[Рамазан]] || 57 |- ! 5054 | [[Тойгуль]] || 57 |- ! 5055 | [[Рымгайша]] || 57 |- ! 5056 | [[Насипканым]] || 57 |- ! 5057 | [[Нагыма]] || 57 |- ! 5058 | [[Өрік]] || 57 |- ! 5059 | [[Нурджамал]] || 57 |- ! 5060 | [[Матлюба]] || 57 |- ! 5061 | [[Күлай]] || 57 |- ! 5062 | [[Лаурия]] || 57 |- ! 5063 | [[Қамқа]] || 57 |- ! 5064 | [[Кулазия]] || 57 |- ! 5065 | [[Кульпану]] || 57 |- ! 5066 | [[Кулман]] || 57 |- ! 5067 | [[Кульше]] || 57 |- ! 5068 | [[Жүзім]] || 57 |- ! 5069 | [[Интисар]] || 57 |- ! 5070 | [[Дарикул]] || 57 |- ! 5071 | [[Гульайша]] || 57 |- ! 5072 | [[Ельвира]] || 57 |- ! 5073 | [[Гулсайра]] || 57 |- ! 5074 | [[Дилроза]] || 57 |- ! 5075 | [[Болсын]] || 57 |- ! 5076 | [[Гулжон]] || 57 |- ! 5077 | [[Ауесхан]] || 57 |- ! 5078 | [[Бахитгул]] || 57 |- ! 5079 | [[Бақшагүл]] || 57 |- ! 5080 | [[Балакыз]] || 57 |- ! 5081 | [[Алиназ]] || 57 |- ! 5082 | [[Ариназ]] || 57 |- ! 5083 | [[Айдаркул]] || 57 |- ! 5084 | [[Айанат]] || 57 |- ! 5085 | [[Айкуркем]] || 57 |- ! 5086 | [[Айдынгул]] || 57 |- ! 5087 | [[Шахназа]] || 56 |- ! 5088 | [[Тыштык]] || 56 |- ! 5089 | [[Ұлсара]] || 56 |- ! 5090 | [[Умиткер]] || 56 |- ! 5091 | [[Эльзада]] || 56 |- ! 5092 | [[Шинарай]] || 56 |- ! 5093 | [[Ұмсынай]] || 56 |- ! 5094 | [[Шариякуль]] || 56 |- ! 5095 | [[Шаршаган]] || 56 |- ! 5096 | [[Тұрдыгүл]] || 56 |- ! 5097 | [[Сурайя]] || 56 |- ! 5098 | [[Торгун]] || 56 |- ! 5099 | [[Санья]] || 56 |- ! 5100 | [[Савиля]] || 56 |- ! 5101 | [[Райна]] || 56 |- ! 5102 | [[Рымгул]] || 56 |- ! 5103 | [[Сагия]] || 56 |- ! 5104 | [[Нурлайым]] || 56 |- ! 5105 | [[Нэлли]] || 56 |- ! 5106 | [[Онайгул]] || 56 |- ! 5107 | [[Қалимаш]] || 56 |- ! 5108 | [[Ламия]] || 56 |- ! 5109 | [[Кыздархан]] || 56 |- ! 5110 | [[Кульпара]] || 56 |- ! 5111 | [[Мейирим]] || 56 |- ! 5112 | [[Ламис]] || 56 |- ! 5113 | [[Куртка]] || 56 |- ! 5114 | [[Камилә]] || 56 |- ! 5115 | [[Корпеш]] || 56 |- ! 5116 | [[Зиза]] || 56 |- ! 5117 | [[Канышай]] || 56 |- ! 5118 | [[Захро]] || 56 |- ! 5119 | [[Дилляра]] || 56 |- ! 5120 | [[Ділнар]] || 56 |- ! 5121 | [[Гульсулу]] || 56 |- ! 5122 | [[Әминат]] || 56 |- ! 5123 | [[Гүлшарат]] || 56 |- ! 5124 | [[Жанила]] || 56 |- ! 5125 | [[Жалын]] || 56 |- ! 5126 | [[Гүлзағира]] || 56 |- ! 5127 | [[Гузеля]] || 56 |- ! 5128 | [[Балаш]] || 56 |- ! 5129 | [[Гулназа]] || 56 |- ! 5130 | [[Гулжаркын]] || 56 |- ! 5131 | [[Акжанат]] || 56 |- ! 5132 | [[Акканат]] || 56 |- ! 5133 | [[Армин]] || 56 |- ! 5134 | [[Айжібек]] || 56 |- ! 5135 | [[Азеля]] || 56 |- ! 5136 | [[Айкыз]] || 56 |- ! 5137 | [[Алья]] || 56 |- ! 5138 | [[Айзерек]] || 56 |- ! 5139 | [[Ақшуақ]] || 56 |- ! 5140 | [[Аксуйрик]] || 56 |- ! 5141 | [[Аминаш]] || 56 |- ! 5142 | [[Адалин]] || 56 |- ! 5143 | [[Аси]] || 56 |- ! 5144 | [[Айтолсын]] || 56 |- ! 5145 | [[Айтолған]] || 56 |- ! 5146 | [[Ақтеңге]] || 56 |- ! 5147 | [[Анизат]] || 56 |- ! 5148 | [[Улжанай]] || 55 |- ! 5149 | [[Шахмина]] || 55 |- ! 5150 | [[Эндира]] || 55 |- ! 5151 | [[Тынымкүл]] || 55 |- ! 5152 | [[Хымбат]] || 55 |- ! 5153 | [[Уздик]] || 55 |- ! 5154 | [[Фериде]] || 55 |- ! 5155 | [[Ягмур]] || 55 |- ! 5156 | [[Халимаш]] || 55 |- ! 5157 | [[Сетер]] || 55 |- ! 5158 | [[Райда]] || 55 |- ! 5159 | [[Райжан]] || 55 |- ! 5160 | [[Сатира]] || 55 |- ! 5161 | [[Сайида]] || 55 |- ! 5162 | [[Раукен]] || 55 |- ! 5163 | [[Сурая]] || 55 |- ! 5164 | [[Науатхан]] || 55 |- ! 5165 | [[Нурбагила]] || 55 |- ! 5166 | [[Мохинур]] || 55 |- ! 5167 | [[Олмагул]] || 55 |- ! 5168 | [[Назимкуль]] || 55 |- ! 5169 | [[Мауе]] || 55 |- ! 5170 | [[Кулмаш]] || 55 |- ! 5171 | [[Қамария]] || 55 |- ! 5172 | [[Маия]] || 55 |- ! 5173 | [[Макуза]] || 55 |- ! 5174 | [[Күншуақ]] || 55 |- ! 5175 | [[Лаяна]] || 55 |- ! 5176 | [[Магзия]] || 55 |- ! 5177 | [[Меирамкул]] || 55 |- ! 5178 | [[Кульдан]] || 55 |- ! 5179 | [[Кулпараш]] || 55 |- ! 5180 | [[Кульжакан]] || 55 |- ! 5181 | [[Замзакуль]] || 55 |- ! 5182 | [[Карлига]] || 55 |- ! 5183 | [[Жиенкуль]] || 55 |- ! 5184 | [[Джания]] || 55 |- ! 5185 | [[Ерасыл]] || 55 |- ! 5186 | [[Гулпан]] || 55 |- ! 5187 | [[Гүлай]] || 55 |- ! 5188 | [[Гульбакша]] || 55 |- ! 5189 | [[Дилназа]] || 55 |- ! 5190 | [[Гулсапар]] || 55 |- ! 5191 | [[Бибімәриям]] || 55 |- ! 5192 | [[Гаухария]] || 55 |- ! 5193 | [[Ғания]] || 55 |- ! 5194 | [[Балдәурен]] || 55 |- ! 5195 | [[Бибатша]] || 55 |- ! 5196 | [[Балтакуль]] || 55 |- ! 5197 | [[Бахыткан]] || 55 |- ! 5198 | [[Балшакар]] || 55 |- ! 5199 | [[Асылкан]] || 55 |- ! 5200 | [[Айри]] || 55 |- ! 5201 | [[Анфиса]] || 55 |- ! 5202 | [[Альзара]] || 55 |- ! 5203 | [[Аврора]] || 55 |- ! 5204 | [[Аманша]] || 55 |- ! 5205 | [[Агния]] || 55 |- ! 5206 | [[Анарай]] || 55 |- ! 5207 | [[Ақыл]] || 55 |- ! 5208 | [[Ұлнар]] || 54 |- ! 5209 | [[Тумарис]] || 54 |- ! 5210 | [[Убайда]] || 54 |- ! 5211 | [[Шахиза]] || 54 |- ! 5212 | [[Шохсанам]] || 54 |- ! 5213 | [[Туғанай]] || 54 |- ! 5214 | [[Элянора]] || 54 |- ! 5215 | [[Шура]] || 54 |- ! 5216 | [[Чайзада]] || 54 |- ! 5217 | [[Фәтима]] || 54 |- ! 5218 | [[Ұлжанат]] || 54 |- ! 5219 | [[Ратай]] || 54 |- ! 5220 | [[Сарсекул]] || 54 |- ! 5221 | [[Светкуль]] || 54 |- ! 5222 | [[Сәтті]] || 54 |- ! 5223 | [[Тілек]] || 54 |- ! 5224 | [[Сандыкуль]] || 54 |- ! 5225 | [[Самалгуль]] || 54 |- ! 5226 | [[Пәкизат]] || 54 |- ! 5227 | [[Пана]] || 54 |- ! 5228 | [[Омиргуль]] || 54 |- ! 5229 | [[Муксина]] || 54 |- ! 5230 | [[Ойнур]] || 54 |- ! 5231 | [[Мээрим]] || 54 |- ! 5232 | [[Нұриля]] || 54 |- ! 5233 | [[Нәдира]] || 54 |- ! 5234 | [[Мұнара]] || 54 |- ! 5235 | [[Қарлыгаш]] || 54 |- ! 5236 | [[Лазира]] || 54 |- ! 5237 | [[Кундиз]] || 54 |- ! 5238 | [[Ләтипа]] || 54 |- ! 5239 | [[Кулима]] || 54 |- ! 5240 | [[Күнай]] || 54 |- ! 5241 | [[Қыздаркүл]] || 54 |- ! 5242 | [[Инобат]] || 54 |- ! 5243 | [[Зейнап]] || 54 |- ! 5244 | [[Илина]] || 54 |- ! 5245 | [[Карахат]] || 54 |- ! 5246 | [[Кенжегайша]] || 54 |- ! 5247 | [[Гүлдаурен]] || 54 |- ! 5248 | [[Дуйсекул]] || 54 |- ! 5249 | [[Данел]] || 54 |- ! 5250 | [[Елиза]] || 54 |- ! 5251 | [[Дәнекер]] || 54 |- ! 5252 | [[Данышпан]] || 54 |- ! 5253 | [[Ерсин]] || 54 |- ! 5254 | [[Дилшода]] || 54 |- ! 5255 | [[Гулья]] || 54 |- ! 5256 | [[Жаксыбала]] || 54 |- ! 5257 | [[Жаннұрым]] || 54 |- ! 5258 | [[Гүлістан]] || 54 |- ! 5259 | [[Гульбараш]] || 54 |- ! 5260 | [[Жақұт]] || 54 |- ! 5261 | [[Ділара]] || 54 |- ! 5262 | [[Дилдахан]] || 54 |- ! 5263 | [[Әлинұр]] || 54 |- ! 5264 | [[Балжибек]] || 54 |- ! 5265 | [[Ахбота]] || 54 |- ! 5266 | [[Балбала]] || 54 |- ! 5267 | [[Болар]] || 54 |- ! 5268 | [[Баянгул]] || 54 |- ! 5269 | [[Алка]] || 54 |- ! 5270 | [[Айсултан]] || 54 |- ! 5271 | [[Айсенім]] || 54 |- ! 5272 | [[Алимхан]] || 54 |- ! 5273 | [[Агерке]] || 54 |- ! 5274 | [[Абадан]] || 54 |- ! 5275 | [[Шахерезада]] || 53 |- ! 5276 | [[Шырайкул]] || 53 |- ! 5277 | [[Унзира]] || 53 |- ! 5278 | [[Шәмшия]] || 53 |- ! 5279 | [[Халбике]] || 53 |- ! 5280 | [[Шекеркул]] || 53 |- ! 5281 | [[Эмили]] || 53 |- ! 5282 | [[Элана]] || 53 |- ! 5283 | [[Шекеркуль]] || 53 |- ! 5284 | [[Шырынгуль]] || 53 |- ! 5285 | [[Яссина]] || 53 |- ! 5286 | [[Сандеш]] || 53 |- ! 5287 | [[Рымбике]] || 53 |- ! 5288 | [[Ризвангуль]] || 53 |- ! 5289 | [[Сатима]] || 53 |- ! 5290 | [[Саниям]] || 53 |- ! 5291 | [[Серіккүл]] || 53 |- ! 5292 | [[Симбат]] || 53 |- ! 5293 | [[Рыстыгуль]] || 53 |- ! 5294 | [[Сержан]] || 53 |- ! 5295 | [[Сагаткул]] || 53 |- ! 5296 | [[Ракила]] || 53 |- ! 5297 | [[Сахибжамал]] || 53 |- ! 5298 | [[Мустахима]] || 53 |- ! 5299 | [[Октябрина]] || 53 |- ! 5300 | [[Назымкүл]] || 53 |- ! 5301 | [[Назираш]] || 53 |- ! 5302 | [[Насипкул]] || 53 |- ! 5303 | [[Паридаш]] || 53 |- ! 5304 | [[Мерейли]] || 53 |- ! 5305 | [[Нұрзере]] || 53 |- ! 5306 | [[Нұрайлы]] || 53 |- ! 5307 | [[Омиргул]] || 53 |- ! 5308 | [[Нурбибі]] || 53 |- ! 5309 | [[Кулшаруан]] || 53 |- ! 5310 | [[Мейіржан]] || 53 |- ! 5311 | [[Кундузой]] || 53 |- ! 5312 | [[Капуза]] || 53 |- ! 5313 | [[Зейнелхан]] || 53 |- ! 5314 | [[Калдигуль]] || 53 |- ! 5315 | [[Кайный]] || 53 |- ! 5316 | [[Каирпану]] || 53 |- ! 5317 | [[Калдаш]] || 53 |- ! 5318 | [[Данакул]] || 53 |- ! 5319 | [[Джулия]] || 53 |- ! 5320 | [[Гулсамал]] || 53 |- ! 5321 | [[Әдема]] || 53 |- ! 5322 | [[Еркен]] || 53 |- ! 5323 | [[Жайшылык]] || 53 |- ! 5324 | [[Жан]] || 53 |- ! 5325 | [[Гулбагдат]] || 53 |- ! 5326 | [[Бахтжамал]] || 53 |- ! 5327 | [[Балгүл]] || 53 |- ! 5328 | [[Бағдана]] || 53 |- ! 5329 | [[Гулбагда]] || 53 |- ! 5330 | [[Багдад]] || 53 |- ! 5331 | [[Гизат]] || 53 |- ! 5332 | [[Балияш]] || 53 |- ! 5333 | [[Баян-Сулу]] || 53 |- ! 5334 | [[Багда]] || 53 |- ! 5335 | [[Айрина]] || 53 |- ! 5336 | [[Алтынчаш]] || 53 |- ! 5337 | [[Айсанат]] || 53 |- ! 5338 | [[Айтан]] || 53 |- ! 5339 | [[Ақжол]] || 53 |- ! 5340 | [[Актокты]] || 53 |- ! 5341 | [[Арафат]] || 53 |- ! 5342 | [[Акторе]] || 53 |- ! 5343 | [[Айгана]] || 53 |- ! 5344 | [[Асида]] || 53 |- ! 5345 | [[Ақсая]] || 53 |- ! 5346 | [[Шекерхан]] || 52 |- ! 5347 | [[Урпатша]] || 52 |- ! 5348 | [[Уразкул]] || 52 |- ! 5349 | [[Шамширак]] || 52 |- ! 5350 | [[Ырыскуль]] || 52 |- ! 5351 | [[Сағымгүл]] || 52 |- ! 5352 | [[Селина]] || 52 |- ! 5353 | [[Сайя]] || 52 |- ! 5354 | [[Сафиа]] || 52 |- ! 5355 | [[Таис]] || 52 |- ! 5356 | [[Сезімай]] || 52 |- ! 5357 | [[Парахат]] || 52 |- ! 5358 | [[Назимгуль]] || 52 |- ! 5359 | [[Нонна]] || 52 |- ! 5360 | [[Минар]] || 52 |- ! 5361 | [[Мольдр]] || 52 |- ! 5362 | [[Нұрдария]] || 52 |- ! 5363 | [[Онайкул]] || 52 |- ! 5364 | [[Оралтай]] || 52 |- ! 5365 | [[Нұрмерей]] || 52 |- ! 5366 | [[Нурияш]] || 52 |- ! 5367 | [[Кульхан]] || 52 |- ! 5368 | [[Курен]] || 52 |- ! 5369 | [[Кұралай]] || 52 |- ! 5370 | [[Кульсын]] || 52 |- ! 5371 | [[Маххабат]] || 52 |- ! 5372 | [[Лазят]] || 52 |- ! 5373 | [[Зейнура]] || 52 |- ! 5374 | [[Камилаш]] || 52 |- ! 5375 | [[Зинакул]] || 52 |- ! 5376 | [[Закида]] || 52 |- ! 5377 | [[Жидекуль]] || 52 |- ! 5378 | [[Жексенкуль]] || 52 |- ! 5379 | [[Жәйна]] || 52 |- ! 5380 | [[Ильгиза]] || 52 |- ! 5381 | [[Даметкул]] || 52 |- ! 5382 | [[Дуйсехан]] || 52 |- ! 5383 | [[Дарикуль]] || 52 |- ! 5384 | [[Дия]] || 52 |- ! 5385 | [[Есфирь]] || 52 |- ! 5386 | [[Жамиға]] || 52 |- ! 5387 | [[Гульшахра]] || 52 |- ! 5388 | [[Бигүл]] || 52 |- ! 5389 | [[Багытжан]] || 52 |- ! 5390 | [[Бупежан]] || 52 |- ! 5391 | [[Гулзайра]] || 52 |- ! 5392 | [[Банура]] || 52 |- ! 5393 | [[Бахтыхан]] || 52 |- ! 5394 | [[Айнахан]] || 52 |- ! 5395 | [[Айдынгуль]] || 52 |- ! 5396 | [[Армана]] || 52 |- ! 5397 | [[Айнакыз]] || 52 |- ! 5398 | [[Ақылай]] || 52 |- ! 5399 | [[Арзанкуль]] || 52 |- ! 5400 | [[Айнамгуль]] || 52 |- ! 5401 | [[Адели]] || 52 |- ! 5402 | [[Хазина]] || 51 |- ! 5403 | [[Факиза]] || 51 |- ! 5404 | [[Ханымай]] || 51 |- ! 5405 | [[Уасиля]] || 51 |- ! 5406 | [[Тулеугайша]] || 51 |- ! 5407 | [[Янина]] || 51 |- ! 5408 | [[Тенгекул]] || 51 |- ! 5409 | [[Сауя]] || 51 |- ! 5410 | [[Равиля]] || 51 |- ! 5411 | [[Пания]] || 51 |- ! 5412 | [[Минуара]] || 51 |- ! 5413 | [[Мауле]] || 51 |- ! 5414 | [[Луйза]] || 51 |- ! 5415 | [[Кумискан]] || 51 |- ! 5416 | [[Куттыбике]] || 51 |- ! 5417 | [[Кулумхан]] || 51 |- ! 5418 | [[Күлия]] || 51 |- ! 5419 | [[Жұмаш]] || 51 |- ! 5420 | [[Каралина]] || 51 |- ! 5421 | [[Калкен]] || 51 |- ! 5422 | [[Зарухан]] || 51 |- ! 5423 | [[Зылыха]] || 51 |- ! 5424 | [[Жаркынкуль]] || 51 |- ! 5425 | [[Керимхан]] || 51 |- ! 5426 | [[Кенесхан]] || 51 |- ! 5427 | [[Кайрлы]] || 51 |- ! 5428 | [[Дилинур]] || 51 |- ! 5429 | [[Жансүйген]] || 51 |- ! 5430 | [[Гүлраушан]] || 51 |- ! 5431 | [[Гульназим]] || 51 |- ! 5432 | [[Жақсылық]] || 51 |- ! 5433 | [[Гульбахарам]] || 51 |- ! 5434 | [[Дардана]] || 51 |- ! 5435 | [[Гульжаннат]] || 51 |- ! 5436 | [[Әшіркүл]] || 51 |- ! 5437 | [[Жайдаркул]] || 51 |- ! 5438 | [[Әделия]] || 51 |- ! 5439 | [[Гульшар]] || 51 |- ! 5440 | [[Гульзираш]] || 51 |- ! 5441 | [[Гүлнәзия]] || 51 |- ! 5442 | [[Гулдер]] || 51 |- ! 5443 | [[Асылханым]] || 51 |- ! 5444 | [[Бақтыкүл]] || 51 |- ! 5445 | [[Багтыгул]] || 51 |- ! 5446 | [[Бибикадиша]] || 51 |- ! 5447 | [[Балсары]] || 51 |- ! 5448 | [[Гулжанай]] || 51 |- ! 5449 | [[Асмина]] || 51 |- ! 5450 | [[Гулжаукар]] || 51 |- ! 5451 | [[Гулбараш]] || 51 |- ! 5452 | [[Гулбике]] || 51 |- ! 5453 | [[Бисенкул]] || 51 |- ! 5454 | [[Балбота]] || 51 |- ! 5455 | [[Айболсын]] || 51 |- ! 5456 | [[Айлен]] || 51 |- ! 5457 | [[Аня]] || 51 |- ! 5458 | [[Агырыс]] || 51 |- ! 5459 | [[Ақтөре]] || 51 |- ! 5460 | [[Айназия]] || 51 |- ! 5461 | [[Айсуна]] || 51 |- ! 5462 | [[Акшакуль]] || 51 |- ! 5463 | [[Ақжелең]] || 51 |- ! 5464 | [[Алтынтас]] || 51 |- ! 5465 | [[Азила]] || 51 |- ! 5466 | [[Айтуған]] || 51 |- ! 5467 | [[Адиана]] || 51 |- ! 5468 | [[Айфара]] || 51 |- ! 5469 | [[Аза]] || 51 |- ! 5470 | [[Айныкша]] || 51 |- ! 5471 | [[Улжаркин]] || 50 |- ! 5472 | [[Утебике]] || 50 |- ! 5473 | [[Шынайым]] || 50 |- ! 5474 | [[Умытшак]] || 50 |- ! 5475 | [[Хазима]] || 50 |- ! 5476 | [[Ұмай]] || 50 |- ! 5477 | [[Хамия]] || 50 |- ! 5478 | [[Улдаркуль]] || 50 |- ! 5479 | [[Румиля]] || 50 |- ! 5480 | [[Санимжан]] || 50 |- ! 5481 | [[Талайлы]] || 50 |- ! 5482 | [[Рыстыбала]] || 50 |- ! 5483 | [[Тина]] || 50 |- ! 5484 | [[Самийя]] || 50 |- ! 5485 | [[Ракыш]] || 50 |- ! 5486 | [[Токтархан]] || 50 |- ! 5487 | [[Нурлыкан]] || 50 |- ! 5488 | [[Наина]] || 50 |- ! 5489 | [[Нурпатша]] || 50 |- ! 5490 | [[Накия]] || 50 |- ! 5491 | [[Назугум]] || 50 |- ! 5492 | [[Мендеш]] || 50 |- ! 5493 | [[Мерейгүл]] || 50 |- ! 5494 | [[Қансұлу]] || 50 |- ! 5495 | [[Кунимкул]] || 50 |- ! 5496 | [[Күләйша]] || 50 |- ! 5497 | [[Мақсат]] || 50 |- ! 5498 | [[Қапиза]] || 50 |- ! 5499 | [[Кулшахар]] || 50 |- ! 5500 | [[Кульмара]] || 50 |- ! 5501 | [[Казине]] || 50 |- ! 5502 | [[Зайнеп]] || 50 |- ! 5503 | [[Жұлдызым]] || 50 |- ! 5504 | [[Зинагүл]] || 50 |- ! 5505 | [[Көркемжан]] || 50 |- ! 5506 | [[Жыбек]] || 50 |- ! 5507 | [[Куандык]] || 50 |- ! 5508 | [[Задагул]] || 50 |- ! 5509 | [[Завре]] || 50 |- ! 5510 | [[Жаксигуль]] || 50 |- ! 5511 | [[Еңлікгүл]] || 50 |- ! 5512 | [[Әдемі-Ай]] || 50 |- ! 5513 | [[Гүлман]] || 50 |- ! 5514 | [[Дамехан]] || 50 |- ! 5515 | [[Джупар]] || 50 |- ! 5516 | [[Әлпеш]] || 50 |- ! 5517 | [[Бакнур]] || 50 |- ! 5518 | [[Бексана]] || 50 |- ! 5519 | [[Балтагуль]] || 50 |- ! 5520 | [[Бақдана]] || 50 |- ! 5521 | [[Баршакуль]] || 50 |- ! 5522 | [[Багыла]] || 50 |- ! 5523 | [[Гаини]] || 50 |- ! 5524 | [[Бакаш]] || 50 |- ! 5525 | [[Булгын]] || 50 |- ! 5526 | [[Гулмариям]] || 50 |- ! 5527 | [[Аксезим]] || 50 |- ! 5528 | [[Асилзат]] || 50 |- ! 5529 | [[Асиям]] || 50 |- ! 5530 | [[Альзира]] || 50 |- ! 5531 | [[Асилай]] || 50 |- ! 5532 | [[Агрыс]] || 50 |- ! 5533 | [[Абила]] || 50 |- ! 5534 | [[Айсын]] || 50 |- ! 5535 | [[Аселай]] || 50 |- ! 5536 | [[Ардакты]] || 50 |- ! 5537 | [[Акшакул]] || 50 |- ! 5538 | [[Аманда]] || 50 |- ! 5539 | [[Аинагуль]] || 50 |- ! 5540 | [[Ариадна]] || 50 |- ! 5541 | [[Антонида]] || 50 |- ! 5542 | [[Айшуак]] || 50 |- ! 5543 | [[Шырынгул]] || 49 |- ! 5544 | [[Шохида]] || 49 |- ! 5545 | [[Ұлжанар]] || 49 |- ! 5546 | [[Ханзия]] || 49 |- ! 5547 | [[Тұрар]] || 49 |- ! 5548 | [[Улжана]] || 49 |- ! 5549 | [[Рухшана]] || 49 |- ! 5550 | [[Серикгүл]] || 49 |- ! 5551 | [[Самиға]] || 49 |- ! 5552 | [[Мугулсим]] || 49 |- ! 5553 | [[Нураим]] || 49 |- ! 5554 | [[Нурым]] || 49 |- ! 5555 | [[Назокат]] || 49 |- ! 5556 | [[Кульшайра]] || 49 |- ! 5557 | [[Меирамкуль]] || 49 |- ! 5558 | [[Кульдара]] || 49 |- ! 5559 | [[Кундизай]] || 49 |- ! 5560 | [[Кунбиби]] || 49 |- ! 5561 | [[Кульзиян]] || 49 |- ! 5562 | [[Мейірлім]] || 49 |- ! 5563 | [[Қыздығой]] || 49 |- ! 5564 | [[Махуза]] || 49 |- ! 5565 | [[Запира]] || 49 |- ! 5566 | [[Кауия]] || 49 |- ! 5567 | [[Залия]] || 49 |- ! 5568 | [[Загираш]] || 49 |- ! 5569 | [[Жаухазын]] || 49 |- ! 5570 | [[Жұмазия]] || 49 |- ! 5571 | [[Гульбакит]] || 49 |- ! 5572 | [[Дельназ]] || 49 |- ! 5573 | [[Гулсимхан]] || 49 |- ! 5574 | [[Жайнакул]] || 49 |- ! 5575 | [[Жайнакуль]] || 49 |- ! 5576 | [[Жаннетта]] || 49 |- ! 5577 | [[Багыткуль]] || 49 |- ! 5578 | [[Гул]] || 49 |- ! 5579 | [[Гарифа]] || 49 |- ! 5580 | [[Багимкуль]] || 49 |- ! 5581 | [[Алтангуль]] || 49 |- ! 5582 | [[Аижамал]] || 49 |- ! 5583 | [[Аизере]] || 49 |- ! 5584 | [[Амансулу]] || 49 |- ! 5585 | [[Айданақ]] || 49 |- ! 5586 | [[Айжангуль]] || 49 |- ! 5587 | [[Аманат]] || 49 |- ! 5588 | [[Акжол]] || 49 |- ! 5589 | [[Алтынгайша]] || 49 |- ! 5590 | [[Алмазия]] || 49 |- ! 5591 | [[Ұлзере]] || 48 |- ! 5592 | [[Шаһизада]] || 48 |- ! 5593 | [[Шнарай]] || 48 |- ! 5594 | [[Турдыгуль]] || 48 |- ! 5595 | [[Шәкизат]] || 48 |- ! 5596 | [[Служан]] || 48 |- ! 5597 | [[Тныштык]] || 48 |- ! 5598 | [[Сагындык]] || 48 |- ! 5599 | [[Раузия]] || 48 |- ! 5600 | [[Рауиля]] || 48 |- ! 5601 | [[Советкан]] || 48 |- ! 5602 | [[Мольдер]] || 48 |- ! 5603 | [[Нуршакуль]] || 48 |- ! 5604 | [[Патшагул]] || 48 |- ! 5605 | [[Нишанкуль]] || 48 |- ! 5606 | [[Насипхан]] || 48 |- ! 5607 | [[Нагила]] || 48 |- ! 5608 | [[Нурлаш]] || 48 |- ! 5609 | [[Назель]] || 48 |- ! 5610 | [[Нұрбахыт]] || 48 |- ! 5611 | [[Ламира]] || 48 |- ! 5612 | [[Кульмай]] || 48 |- ! 5613 | [[Магауия]] || 48 |- ! 5614 | [[Маруан]] || 48 |- ! 5615 | [[Күннұр]] || 48 |- ! 5616 | [[Кульджан]] || 48 |- ! 5617 | [[Манаткул]] || 48 |- ! 5618 | [[Калкаш]] || 48 |- ! 5619 | [[Зурият]] || 48 |- ! 5620 | [[Ирисгул]] || 48 |- ! 5621 | [[Зәйнәб]] || 48 |- ! 5622 | [[Кенжагул]] || 48 |- ! 5623 | [[Исмина]] || 48 |- ! 5624 | [[Елик]] || 48 |- ! 5625 | [[Гулширин]] || 48 |- ! 5626 | [[Жаннара]] || 48 |- ! 5627 | [[Гүлнаурыз]] || 48 |- ! 5628 | [[Әнель]] || 48 |- ! 5629 | [[Әзина]] || 48 |- ! 5630 | [[Әйкен]] || 48 |- ! 5631 | [[Дурияш]] || 48 |- ! 5632 | [[Балгадиша]] || 48 |- ! 5633 | [[Бахира]] || 48 |- ! 5634 | [[Бальжан]] || 48 |- ! 5635 | [[Гулдара]] || 48 |- ! 5636 | [[Гулазия]] || 48 |- ! 5637 | [[Гулзираш]] || 48 |- ! 5638 | [[Гәкку]] || 48 |- ! 5639 | [[Ай-Көркем]] || 48 |- ! 5640 | [[Алифа]] || 48 |- ! 5641 | [[Айпері]] || 48 |- ! 5642 | [[Акшай]] || 48 |- ! 5643 | [[Алтыннұр]] || 48 |- ! 5644 | [[Айжанна]] || 48 |- ! 5645 | [[Айымбике]] || 48 |- ! 5646 | [[Аиару]] || 48 |- ! 5647 | [[Акпатша]] || 48 |- ! 5648 | [[Алефтина]] || 48 |- ! 5649 | [[Айшанур]] || 48 |- ! 5650 | [[Шугула]] || 47 |- ! 5651 | [[Элдана]] || 47 |- ! 5652 | [[Хундыз]] || 47 |- ! 5653 | [[Умсунай]] || 47 |- ! 5654 | [[Ундемес]] || 47 |- ! 5655 | [[Сатыбалды]] || 47 |- ! 5656 | [[Сүйкім]] || 47 |- ! 5657 | [[Сайрамгуль]] || 47 |- ! 5658 | [[Сагымкуль]] || 47 |- ! 5659 | [[Сайрамхан]] || 47 |- ! 5660 | [[Тасмина]] || 47 |- ! 5661 | [[Орумбасар]] || 47 |- ! 5662 | [[Мугульсим]] || 47 |- ! 5663 | [[Надин]] || 47 |- ! 5664 | [[Орунгул]] || 47 |- ! 5665 | [[Мәрям]] || 47 |- ! 5666 | [[Насия]] || 47 |- ! 5667 | [[Нагиман]] || 47 |- ! 5668 | [[Орункуль]] || 47 |- ! 5669 | [[Нұрипа]] || 47 |- ! 5670 | [[Ойжамол]] || 47 |- ! 5671 | [[Нұркамал]] || 47 |- ! 5672 | [[Нәйлә]] || 47 |- ! 5673 | [[Минай]] || 47 |- ! 5674 | [[Натипа]] || 47 |- ! 5675 | [[Ораз]] || 47 |- ! 5676 | [[Кулиша]] || 47 |- ! 5677 | [[Кульбала]] || 47 |- ! 5678 | [[Ленара]] || 47 |- ! 5679 | [[Кулдир]] || 47 |- ! 5680 | [[Кульназ]] || 47 |- ! 5681 | [[Кульмараш]] || 47 |- ! 5682 | [[Жұмагул]] || 47 |- ! 5683 | [[Кәбира]] || 47 |- ! 5684 | [[Захан]] || 47 |- ! 5685 | [[Замзегуль]] || 47 |- ! 5686 | [[Кәусария]] || 47 |- ! 5687 | [[Зубаржат]] || 47 |- ! 5688 | [[Кайырлы]] || 47 |- ! 5689 | [[Калифа]] || 47 |- ! 5690 | [[Керімай]] || 47 |- ! 5691 | [[Коныр]] || 47 |- ! 5692 | [[Жемисгуль]] || 47 |- ! 5693 | [[Жуман]] || 47 |- ! 5694 | [[Зулхумор]] || 47 |- ! 5695 | [[Жайдарлы]] || 47 |- ! 5696 | [[Гульнария]] || 47 |- ! 5697 | [[Гульжиган]] || 47 |- ! 5698 | [[Джаннат]] || 47 |- ! 5699 | [[Диназ]] || 47 |- ! 5700 | [[Данажан]] || 47 |- ! 5701 | [[Гюльнар]] || 47 |- ! 5702 | [[Жансулыу]] || 47 |- ! 5703 | [[Жанан]] || 47 |- ! 5704 | [[Гулум]] || 47 |- ! 5705 | [[Гумисай]] || 47 |- ! 5706 | [[Әсма]] || 47 |- ! 5707 | [[Бибімария]] || 47 |- ! 5708 | [[Гулбагида]] || 47 |- ! 5709 | [[Балгенже]] || 47 |- ! 5710 | [[Бегай]] || 47 |- ! 5711 | [[Базарбике]] || 47 |- ! 5712 | [[Гіміңгүл]] || 47 |- ! 5713 | [[Бакыткамал]] || 47 |- ! 5714 | [[Боранкүл]] || 47 |- ! 5715 | [[Валия]] || 47 |- ! 5716 | [[Гулдина]] || 47 |- ! 5717 | [[Бахаргуль]] || 47 |- ! 5718 | [[Анела]] || 47 |- ! 5719 | [[Ақжанар]] || 47 |- ! 5720 | [[Айзель]] || 47 |- ! 5721 | [[Азиля]] || 47 |- ! 5722 | [[Акмандай]] || 47 |- ! 5723 | [[Ақназым]] || 47 |- ! 5724 | [[Акжелен]] || 47 |- ! 5725 | [[Аимкул]] || 47 |- ! 5726 | [[Актай]] || 47 |- ! 5727 | [[Аккул]] || 47 |- ! 5728 | [[Альсина]] || 47 |- ! 5729 | [[Ханиса]] || 46 |- ! 5730 | [[Фелис]] || 46 |- ! 5731 | [[Тулганай]] || 46 |- ! 5732 | [[Унзиля]] || 46 |- ! 5733 | [[Хуршида]] || 46 |- ! 5734 | [[Урдана]] || 46 |- ! 5735 | [[Шайбала]] || 46 |- ! 5736 | [[Эльнур]] || 46 |- ! 5737 | [[Сынбат]] || 46 |- ! 5738 | [[Тохтагул]] || 46 |- ! 5739 | [[Сабыркуль]] || 46 |- ! 5740 | [[Саркен]] || 46 |- ! 5741 | [[Токан]] || 46 |- ! 5742 | [[Рауля]] || 46 |- ! 5743 | [[Рабиха]] || 46 |- ! 5744 | [[Сунхар]] || 46 |- ! 5745 | [[Разалия]] || 46 |- ! 5746 | [[Серикжан]] || 46 |- ! 5747 | [[Тишкен]] || 46 |- ! 5748 | [[Саясат]] || 46 |- ! 5749 | [[Нишанкул]] || 46 |- ! 5750 | [[Науаткул]] || 46 |- ! 5751 | [[Нинель]] || 46 |- ! 5752 | [[Нұрсамал]] || 46 |- ! 5753 | [[Мухтарима]] || 46 |- ! 5754 | [[Кулжаухар]] || 46 |- ! 5755 | [[Меирхан]] || 46 |- ! 5756 | [[Мейржан]] || 46 |- ! 5757 | [[Маусим]] || 46 |- ! 5758 | [[Ляиля]] || 46 |- ! 5759 | [[Манаткуль]] || 46 |- ! 5760 | [[Кулбараш]] || 46 |- ! 5761 | [[Кулсун]] || 46 |- ! 5762 | [[Кулшархан]] || 46 |- ! 5763 | [[Женисхан]] || 46 |- ! 5764 | [[Калан]] || 46 |- ! 5765 | [[Инас]] || 46 |- ! 5766 | [[Зинира]] || 46 |- ! 5767 | [[Колганат]] || 46 |- ! 5768 | [[Калау]] || 46 |- ! 5769 | [[Казия]] || 46 |- ! 5770 | [[Жансуйген]] || 46 |- ! 5771 | [[Жанылсин]] || 46 |- ! 5772 | [[Гульбагида]] || 46 |- ! 5773 | [[Гүлдар]] || 46 |- ! 5774 | [[Гуляйхан]] || 46 |- ! 5775 | [[Гүлсина]] || 46 |- ! 5776 | [[Гульнас]] || 46 |- ! 5777 | [[Гульсайра]] || 46 |- ! 5778 | [[Гүлдер]] || 46 |- ! 5779 | [[Жанилай]] || 46 |- ! 5780 | [[Балтагул]] || 46 |- ! 5781 | [[Аялым]] || 46 |- ! 5782 | [[Бактыбике]] || 46 |- ! 5783 | [[Бейсен]] || 46 |- ! 5784 | [[Айяла]] || 46 |- ! 5785 | [[Акылжан]] || 46 |- ! 5786 | [[Акша]] || 46 |- ! 5787 | [[Алтиной]] || 46 |- ! 5788 | [[Ақсырға]] || 46 |- ! 5789 | [[Ада]] || 46 |- ! 5790 | [[Аиткул]] || 46 |- ! 5791 | [[Айбүбі]] || 46 |- ! 5792 | [[Урлай]] || 45 |- ! 5793 | [[Чайкуль]] || 45 |- ! 5794 | [[Филис]] || 45 |- ! 5795 | [[Шайра]] || 45 |- ! 5796 | [[Шайгул]] || 45 |- ! 5797 | [[Улаш]] || 45 |- ! 5798 | [[Шаһризада]] || 45 |- ! 5799 | [[Умитканым]] || 45 |- ! 5800 | [[Элнара]] || 45 |- ! 5801 | [[Урила]] || 45 |- ! 5802 | [[Эсмина]] || 45 |- ! 5803 | [[Шынайы]] || 45 |- ! 5804 | [[Шәмшат]] || 45 |- ! 5805 | [[Сәнжан]] || 45 |- ! 5806 | [[Рыспике]] || 45 |- ! 5807 | [[Саным]] || 45 |- ! 5808 | [[Санем]] || 45 |- ! 5809 | [[Сарбина]] || 45 |- ! 5810 | [[Сагдана]] || 45 |- ! 5811 | [[Стелла]] || 45 |- ! 5812 | [[Мехрибон]] || 45 |- ! 5813 | [[Нурсәуле]] || 45 |- ! 5814 | [[Мириам]] || 45 |- ! 5815 | [[Нұрзипа]] || 45 |- ! 5816 | [[Нәзікен]] || 45 |- ! 5817 | [[Назкуль]] || 45 |- ! 5818 | [[Мундык]] || 45 |- ! 5819 | [[Пердекуль]] || 45 |- ! 5820 | [[Олмес]] || 45 |- ! 5821 | [[Нур]] || 45 |- ! 5822 | [[Нұржауар]] || 45 |- ! 5823 | [[Нурбота]] || 45 |- ! 5824 | [[Оразгайша]] || 45 |- ! 5825 | [[Кулшаш]] || 45 |- ! 5826 | [[Кулпаран]] || 45 |- ! 5827 | [[Кулбара]] || 45 |- ! 5828 | [[Кульбагда]] || 45 |- ! 5829 | [[Майдагул]] || 45 |- ! 5830 | [[Маулида]] || 45 |- ! 5831 | [[Курманхан]] || 45 |- ! 5832 | [[Манаргүл]] || 45 |- ! 5833 | [[Ляйсана]] || 45 |- ! 5834 | [[Макыш]] || 45 |- ! 5835 | [[Манаш]] || 45 |- ! 5836 | [[Ләйсан]] || 45 |- ! 5837 | [[Кулзайра]] || 45 |- ! 5838 | [[Күланда]] || 45 |- ! 5839 | [[Кулимкоз]] || 45 |- ! 5840 | [[Кульману]] || 45 |- ! 5841 | [[Жаудыр]] || 45 |- ! 5842 | [[Зине]] || 45 |- ! 5843 | [[Кидир]] || 45 |- ! 5844 | [[Загиля]] || 45 |- ! 5845 | [[Калампр]] || 45 |- ! 5846 | [[Жанэл]] || 45 |- ! 5847 | [[Зейін]] || 45 |- ! 5848 | [[Кенжигуль]] || 45 |- ! 5849 | [[Илария]] || 45 |- ! 5850 | [[Гульшакар]] || 45 |- ! 5851 | [[Гүлзана]] || 45 |- ! 5852 | [[Гульбина]] || 45 |- ! 5853 | [[Есенгүл]] || 45 |- ! 5854 | [[Дилшат]] || 45 |- ! 5855 | [[Дәмет]] || 45 |- ! 5856 | [[Гүлжиһан]] || 45 |- ! 5857 | [[Гульбакира]] || 45 |- ! 5858 | [[Елшат]] || 45 |- ! 5859 | [[Әдемі Ай]] || 45 |- ! 5860 | [[Гулпарида]] || 45 |- ! 5861 | [[Гулсия]] || 45 |- ! 5862 | [[Байрамгуль]] || 45 |- ! 5863 | [[Бактыжамал]] || 45 |- ! 5864 | [[Бернара]] || 45 |- ! 5865 | [[Балагуль]] || 45 |- ! 5866 | [[Балзиба]] || 45 |- ! 5867 | [[Гайнель]] || 45 |- ! 5868 | [[Аяназ]] || 45 |- ! 5869 | [[Гулмайдан]] || 45 |- ! 5870 | [[Бибіханым]] || 45 |- ! 5871 | [[Бердігүл]] || 45 |- ! 5872 | [[Гулбахарам]] || 45 |- ! 5873 | [[Бибиткуль]] || 45 |- ! 5874 | [[Вераника]] || 45 |- ! 5875 | [[Бэла]] || 45 |- ! 5876 | [[Бермет]] || 45 |- ! 5877 | [[Арника]] || 45 |- ! 5878 | [[Аралкуль]] || 45 |- ! 5879 | [[Ақбидай]] || 45 |- ! 5880 | [[Адаскуль]] || 45 |- ! 5881 | [[Айзерде]] || 45 |- ! 5882 | [[Альнур]] || 45 |- ! 5883 | [[Аршагүл]] || 45 |- ! 5884 | [[Айнұрым]] || 45 |- ! 5885 | [[Асилхан]] || 45 |- ! 5886 | [[Анаржан]] || 45 |- ! 5887 | [[Анария]] || 45 |- ! 5888 | [[Анажан]] || 45 |- ! 5889 | [[Эльзат]] || 44 |- ! 5890 | [[Улдаулет]] || 44 |- ! 5891 | [[Умытхан]] || 44 |- ! 5892 | [[Фарзона]] || 44 |- ! 5893 | [[Ұлайым]] || 44 |- ! 5894 | [[Тургангул]] || 44 |- ! 5895 | [[Тойбала]] || 44 |- ! 5896 | [[Руфа]] || 44 |- ! 5897 | [[Рахатай]] || 44 |- ! 5898 | [[Рсай]] || 44 |- ! 5899 | [[Токташ]] || 44 |- ! 5900 | [[Сыргалым]] || 44 |- ! 5901 | [[Оналхан]] || 44 |- ! 5902 | [[Несвельды]] || 44 |- ! 5903 | [[Оэлун]] || 44 |- ! 5904 | [[Мнира]] || 44 |- ! 5905 | [[Несипти]] || 44 |- ! 5906 | [[Нұрғиса]] || 44 |- ! 5907 | [[Мелина]] || 44 |- ! 5908 | [[Мергул]] || 44 |- ! 5909 | [[Нұрлан]] || 44 |- ! 5910 | [[Мариямкүл]] || 44 |- ! 5911 | [[Кулбакыт]] || 44 |- ! 5912 | [[Кульжаухар]] || 44 |- ! 5913 | [[Маркеш]] || 44 |- ! 5914 | [[Кульшария]] || 44 |- ! 5915 | [[Манзира]] || 44 |- ! 5916 | [[Куляем]] || 44 |- ! 5917 | [[Қарылға]] || 44 |- ! 5918 | [[Кульшар]] || 44 |- ! 5919 | [[Марфуза]] || 44 |- ! 5920 | [[Култан]] || 44 |- ! 5921 | [[Мағжан]] || 44 |- ! 5922 | [[Кумбат]] || 44 |- ! 5923 | [[Куләш]] || 44 |- ! 5924 | [[Кулья]] || 44 |- ! 5925 | [[Кулмай]] || 44 |- ! 5926 | [[Кымбаткуль]] || 44 |- ! 5927 | [[Кулбазар]] || 44 |- ! 5928 | [[Зоре]] || 44 |- ! 5929 | [[Конслу]] || 44 |- ! 5930 | [[Ибакуль]] || 44 |- ! 5931 | [[Зайдаш]] || 44 |- ! 5932 | [[Жарылкасын]] || 44 |- ! 5933 | [[Зайни]] || 44 |- ! 5934 | [[Инжумаржан]] || 44 |- ! 5935 | [[Дюсенкуль]] || 44 |- ! 5936 | [[Жанша]] || 44 |- ! 5937 | [[Есен]] || 44 |- ! 5938 | [[Жамихан]] || 44 |- ! 5939 | [[Әлиза]] || 44 |- ! 5940 | [[Есмира]] || 44 |- ! 5941 | [[Әлимаш]] || 44 |- ! 5942 | [[Жаная]] || 44 |- ! 5943 | [[Гұлнұр]] || 44 |- ! 5944 | [[Гульдена]] || 44 |- ! 5945 | [[Гульхат]] || 44 |- ! 5946 | [[Жанмира]] || 44 |- ! 5947 | [[Бериккуль]] || 44 |- ! 5948 | [[Гулбан]] || 44 |- ! 5949 | [[Болжан]] || 44 |- ! 5950 | [[Бактикул]] || 44 |- ! 5951 | [[Гулжузим]] || 44 |- ! 5952 | [[Балатай]] || 44 |- ! 5953 | [[Бихан]] || 44 |- ! 5954 | [[Балтай]] || 44 |- ! 5955 | [[Гулбакира]] || 44 |- ! 5956 | [[Балтуган]] || 44 |- ! 5957 | [[Асья]] || 44 |- ! 5958 | [[Бахаргул]] || 44 |- ! 5959 | [[Бахткуль]] || 44 |- ! 5960 | [[Аккалам]] || 44 |- ! 5961 | [[Айм]] || 44 |- ! 5962 | [[Асембала]] || 44 |- ! 5963 | [[Ай-Ханым]] || 44 |- ! 5964 | [[Алита]] || 44 |- ! 5965 | [[Айша-Биби]] || 44 |- ! 5966 | [[Акбурыш]] || 44 |- ! 5967 | [[Альфинұр]] || 44 |- ! 5968 | [[Ағлен]] || 44 |- ! 5969 | [[Айганыш]] || 44 |- ! 5970 | [[Алтынжамал]] || 44 |- ! 5971 | [[Алисия]] || 44 |- ! 5972 | [[Акнура]] || 44 |- ! 5973 | [[Турсунбуби]] || 43 |- ! 5974 | [[Хатича]] || 43 |- ! 5975 | [[Урлайым]] || 43 |- ! 5976 | [[Тұрған]] || 43 |- ! 5977 | [[Урлаим]] || 43 |- ! 5978 | [[Эвилина]] || 43 |- ! 5979 | [[Шайкен]] || 43 |- ! 5980 | [[Шамшикамар]] || 43 |- ! 5981 | [[Шахруза]] || 43 |- ! 5982 | [[Шолпанкул]] || 43 |- ! 5983 | [[Самалгул]] || 43 |- ! 5984 | [[Седа]] || 43 |- ! 5985 | [[Раткул]] || 43 |- ! 5986 | [[Сайранкул]] || 43 |- ! 5987 | [[Рамиза]] || 43 |- ! 5988 | [[Рискуль]] || 43 |- ! 5989 | [[Танагуль]] || 43 |- ! 5990 | [[Тойгүл]] || 43 |- ! 5991 | [[Торгин]] || 43 |- ! 5992 | [[Сафие]] || 43 |- ! 5993 | [[Рухая]] || 43 |- ! 5994 | [[Толеубике]] || 43 |- ! 5995 | [[Талмаш]] || 43 |- ! 5996 | [[Санимхан]] || 43 |- ! 5997 | [[Тойдық]] || 43 |- ! 5998 | [[Сапаш]] || 43 |- ! 5999 | [[Нарғиза]] || 43 |- ! 6000 | [[Нұрхан]] || 43 |- ! 6001 | [[Наргыз]] || 43 |- ! 6002 | [[Мируерт]] || 43 |- ! 6003 | [[Нурлыгаин]] || 43 |- ! 6004 | [[Менсұлу]] || 43 |- ! 6005 | [[Өркен]] || 43 |- ! 6006 | [[Кыдыркул]] || 43 |- ! 6007 | [[Майкамал]] || 43 |- ! 6008 | [[Курбан]] || 43 |- ! 6009 | [[Қазима]] || 43 |- ! 6010 | [[Мекен]] || 43 |- ! 6011 | [[Кунипа]] || 43 |- ! 6012 | [[Кульбаш]] || 43 |- ! 6013 | [[Кульсумхан]] || 43 |- ! 6014 | [[Кулбадан]] || 43 |- ! 6015 | [[Касия]] || 43 |- ! 6016 | [[Замзамгуль]] || 43 |- ! 6017 | [[Жанымкүл]] || 43 |- ! 6018 | [[Жарасхан]] || 43 |- ! 6019 | [[Канчай]] || 43 |- ! 6020 | [[Жанымгуль]] || 43 |- ! 6021 | [[Кеуерхан]] || 43 |- ! 6022 | [[Іңжу]] || 43 |- ! 6023 | [[Зергул]] || 43 |- ! 6024 | [[Кайнигуль]] || 43 |- ! 6025 | [[Избиби]] || 43 |- ! 6026 | [[Ерсінай]] || 43 |- ! 6027 | [[Жанаш]] || 43 |- ! 6028 | [[Ділнәр]] || 43 |- ! 6029 | [[Жаина]] || 43 |- ! 6030 | [[Енилик]] || 43 |- ! 6031 | [[Әлиман]] || 43 |- ! 6032 | [[Гулшар]] || 43 |- ! 6033 | [[Гульдарья]] || 43 |- ! 6034 | [[Гульсимхан]] || 43 |- ! 6035 | [[Гульсанам]] || 43 |- ! 6036 | [[Гулбарчин]] || 43 |- ! 6037 | [[Ауескул]] || 43 |- ! 6038 | [[Аяаулым]] || 43 |- ! 6039 | [[Бибегуль]] || 43 |- ! 6040 | [[Афуза]] || 43 |- ! 6041 | [[Балаим]] || 43 |- ! 6042 | [[Гулжамига]] || 43 |- ! 6043 | [[Бальзия]] || 43 |- ! 6044 | [[Балтакул]] || 43 |- ! 6045 | [[Аслым]] || 43 |- ! 6046 | [[Гулмирам]] || 43 |- ! 6047 | [[Айжамол]] || 43 |- ! 6048 | [[Ақелік]] || 43 |- ! 6049 | [[Ақиіс]] || 43 |- ! 6050 | [[Айкенай]] || 43 |- ! 6051 | [[Аделаида]] || 43 |- ! 6052 | [[Агзер]] || 43 |- ! 6053 | [[Айгера]] || 43 |- ! 6054 | [[Анэлия]] || 43 |- ! 6055 | [[Айжанкыз]] || 43 |- ! 6056 | [[Айымша]] || 43 |- ! 6057 | [[Акпеил]] || 43 |- ! 6058 | [[Турсынгайша]] || 42 |- ! 6059 | [[Төлеу]] || 42 |- ! 6060 | [[Тюльпан]] || 42 |- ! 6061 | [[Төлеухан]] || 42 |- ! 6062 | [[Шайжамал]] || 42 |- ! 6063 | [[Улдаркул]] || 42 |- ! 6064 | [[Ұлнара]] || 42 |- ! 6065 | [[Ханайым]] || 42 |- ! 6066 | [[Турдигул]] || 42 |- ! 6067 | [[Улдыгыз]] || 42 |- ! 6068 | [[Эсем]] || 42 |- ! 6069 | [[Тынышгул]] || 42 |- ! 6070 | [[Шыныгул]] || 42 |- ! 6071 | [[Тәжігүл]] || 42 |- ! 6072 | [[Сағдат]] || 42 |- ! 6073 | [[Сагынтай]] || 42 |- ! 6074 | [[Сатти]] || 42 |- ! 6075 | [[Сагина]] || 42 |- ! 6076 | [[Сахып]] || 42 |- ! 6077 | [[Сәруәр]] || 42 |- ! 6078 | [[Тлеукул]] || 42 |- ! 6079 | [[Салкын]] || 42 |- ! 6080 | [[Назикен]] || 42 |- ! 6081 | [[Назакат]] || 42 |- ! 6082 | [[Нұржібек]] || 42 |- ! 6083 | [[Нарша]] || 42 |- ! 6084 | [[Наушарбан]] || 42 |- ! 6085 | [[Миуагул]] || 42 |- ! 6086 | [[Нүргул]] || 42 |- ! 6087 | [[Нукен]] || 42 |- ! 6088 | [[Ниса]] || 42 |- ! 6089 | [[Күнімжан]] || 42 |- ! 6090 | [[Лияна]] || 42 |- ! 6091 | [[Кыдыркуль]] || 42 |- ! 6092 | [[Күнзира]] || 42 |- ! 6093 | [[Мадинаш]] || 42 |- ! 6094 | [[Лескүл]] || 42 |- ! 6095 | [[Кульчира]] || 42 |- ! 6096 | [[Кульбиби]] || 42 |- ! 6097 | [[Кульдариха]] || 42 |- ! 6098 | [[Кульжиган]] || 42 |- ! 6099 | [[Курмаш]] || 42 |- ! 6100 | [[Күмісжан]] || 42 |- ! 6101 | [[Луна]] || 42 |- ! 6102 | [[Казила]] || 42 |- ! 6103 | [[Киздигой]] || 42 |- ! 6104 | [[Зикен]] || 42 |- ! 6105 | [[Загиша]] || 42 |- ! 6106 | [[Кадича]] || 42 |- ! 6107 | [[Жаңылгүл]] || 42 |- ! 6108 | [[Журсун]] || 42 |- ! 6109 | [[Зергүл]] || 42 |- ! 6110 | [[Көгершін]] || 42 |- ! 6111 | [[Жанкумис]] || 42 |- ! 6112 | [[Әзия]] || 42 |- ! 6113 | [[Гульфайра]] || 42 |- ! 6114 | [[Гүлзәт]] || 42 |- ! 6115 | [[Дамижан]] || 42 |- ! 6116 | [[Жайык]] || 42 |- ! 6117 | [[Гулнәр]] || 42 |- ! 6118 | [[Гүлзахира]] || 42 |- ! 6119 | [[Гульханым]] || 42 |- ! 6120 | [[Гүлмән]] || 42 |- ! 6121 | [[Гулнәз]] || 42 |- ! 6122 | [[Дильдара]] || 42 |- ! 6123 | [[Жанилдик]] || 42 |- ! 6124 | [[Гулсулу]] || 42 |- ! 6125 | [[Бөбек]] || 42 |- ! 6126 | [[Гулзара]] || 42 |- ! 6127 | [[Гайнигуль]] || 42 |- ! 6128 | [[Аскен]] || 42 |- ! 6129 | [[Болдыгыз]] || 42 |- ! 6130 | [[Бибитай]] || 42 |- ! 6131 | [[Валида]] || 42 |- ! 6132 | [[Бишан]] || 42 |- ! 6133 | [[Атира]] || 42 |- ! 6134 | [[Аяра]] || 42 |- ! 6135 | [[Атлана]] || 42 |- ! 6136 | [[Гулмайрам]] || 42 |- ! 6137 | [[Алтыннур]] || 42 |- ! 6138 | [[Акжанай]] || 42 |- ! 6139 | [[Айжангул]] || 42 |- ! 6140 | [[Адасхан]] || 42 |- ! 6141 | [[Айсафия]] || 42 |- ! 6142 | [[Ажарлы]] || 42 |- ! 6143 | [[Акайна]] || 42 |- ! 6144 | [[Ағнұр]] || 42 |- ! 6145 | [[Айтолкин]] || 42 |- ! 6146 | [[Айсан]] || 42 |- ! 6147 | [[Акзираш]] || 42 |- ! 6148 | [[Айшаби]] || 42 |- ! 6149 | [[Алемгул]] || 42 |- ! 6150 | [[Улмикен]] || 41 |- ! 6151 | [[Туракан]] || 41 |- ! 6152 | [[Эсра]] || 41 |- ! 6153 | [[Ұрқия]] || 41 |- ! 6154 | [[Угилай]] || 41 |- ! 6155 | [[Туйгын]] || 41 |- ! 6156 | [[Тымар]] || 41 |- ! 6157 | [[Шоира]] || 41 |- ! 6158 | [[Узим]] || 41 |- ! 6159 | [[Факия]] || 41 |- ! 6160 | [[Чынар]] || 41 |- ! 6161 | [[Торша]] || 41 |- ! 6162 | [[Тилеулес]] || 41 |- ! 6163 | [[Разида]] || 41 |- ! 6164 | [[Тенгекуль]] || 41 |- ! 6165 | [[Токтагуль]] || 41 |- ! 6166 | [[Серикбала]] || 41 |- ! 6167 | [[Сұлуназ]] || 41 |- ! 6168 | [[Нурания]] || 41 |- ! 6169 | [[Назимхан]] || 41 |- ! 6170 | [[Оринкул]] || 41 |- ! 6171 | [[Мәриам]] || 41 |- ! 6172 | [[Назымжан]] || 41 |- ! 6173 | [[Минавар]] || 41 |- ! 6174 | [[Мұнтаз]] || 41 |- ! 6175 | [[Нұрлайым]] || 41 |- ! 6176 | [[Кумускуль]] || 41 |- ! 6177 | [[Максуда]] || 41 |- ! 6178 | [[Қалиман]] || 41 |- ! 6179 | [[Марат]] || 41 |- ! 6180 | [[Кунимкуль]] || 41 |- ! 6181 | [[Лалагуль]] || 41 |- ! 6182 | [[Кумысхан]] || 41 |- ! 6183 | [[Күляш]] || 41 |- ! 6184 | [[Қатипа]] || 41 |- ! 6185 | [[Кульжихан]] || 41 |- ! 6186 | [[Махлиё]] || 41 |- ! 6187 | [[Зейни]] || 41 |- ! 6188 | [[Каракозайым]] || 41 |- ! 6189 | [[Кайынжамал]] || 41 |- ! 6190 | [[Зива]] || 41 |- ! 6191 | [[Зәру]] || 41 |- ! 6192 | [[Зауза]] || 41 |- ! 6193 | [[Кайржан]] || 41 |- ! 6194 | [[Звира]] || 41 |- ! 6195 | [[Канаткуль]] || 41 |- ! 6196 | [[Кокаршин]] || 41 |- ! 6197 | [[Жонас]] || 41 |- ! 6198 | [[Жулдизай]] || 41 |- ! 6199 | [[Жанайкерім]] || 41 |- ! 6200 | [[Еркеқыз]] || 41 |- ! 6201 | [[Жаншат]] || 41 |- ! 6202 | [[Жамилә]] || 41 |- ! 6203 | [[Жайдаркуль]] || 41 |- ! 6204 | [[Дуйсенгул]] || 41 |- ! 6205 | [[Жайлаукуль]] || 41 |- ! 6206 | [[Әйгерим]] || 41 |- ! 6207 | [[Дариякул]] || 41 |- ! 6208 | [[Жанатгуль]] || 41 |- ! 6209 | [[Дамелхан]] || 41 |- ! 6210 | [[Гүлбақ]] || 41 |- ! 6211 | [[Гульмадина]] || 41 |- ! 6212 | [[Елеукен]] || 41 |- ! 6213 | [[Гулраушан]] || 41 |- ! 6214 | [[Гүлбағдат]] || 41 |- ! 6215 | [[Гүлзамира]] || 41 |- ! 6216 | [[Гүлхат]] || 41 |- ! 6217 | [[Дальмира]] || 41 |- ! 6218 | [[Гүларай]] || 41 |- ! 6219 | [[Жами]] || 41 |- ! 6220 | [[Гульмирам]] || 41 |- ! 6221 | [[Дәмина]] || 41 |- ! 6222 | [[Жамыш]] || 41 |- ! 6223 | [[Болдыхан]] || 41 |- ! 6224 | [[Гулденай]] || 41 |- ! 6225 | [[Ботогоз]] || 41 |- ! 6226 | [[Баян Сұлу]] || 41 |- ! 6227 | [[Бахтгуль]] || 41 |- ! 6228 | [[Бактжамал]] || 41 |- ! 6229 | [[Боташ]] || 41 |- ! 6230 | [[Балбөпе]] || 41 |- ! 6231 | [[Бакша]] || 41 |- ! 6232 | [[Бибі Фатима]] || 41 |- ! 6233 | [[Бакизат]] || 41 |- ! 6234 | [[Балзина]] || 41 |- ! 6235 | [[Бахытты]] || 41 |- ! 6236 | [[Богдат]] || 41 |- ! 6237 | [[Айасем]] || 41 |- ! 6238 | [[Айтчан]] || 41 |- ! 6239 | [[Айша Биби]] || 41 |- ! 6240 | [[Абзал]] || 41 |- ! 6241 | [[Аглен]] || 41 |- ! 6242 | [[Ақтолғай]] || 41 |- ! 6243 | [[Айтансык]] || 41 |- ! 6244 | [[Альмедина]] || 41 |- ! 6245 | [[Айторы]] || 41 |- ! 6246 | [[Айя-Сафия]] || 41 |- ! 6247 | [[Акмеир]] || 41 |- ! 6248 | [[Акзипа]] || 41 |- ! 6249 | [[Айджамал]] || 41 |- ! 6250 | [[Шахризода]] || 40 |- ! 6251 | [[Ұрхия]] || 40 |- ! 6252 | [[Ұлпанай]] || 40 |- ! 6253 | [[Шахина]] || 40 |- ! 6254 | [[Шахриза]] || 40 |- ! 6255 | [[Шагала]] || 40 |- ! 6256 | [[Үкіліай]] || 40 |- ! 6257 | [[Ұлбөбек]] || 40 |- ! 6258 | [[Эльфира]] || 40 |- ! 6259 | [[Тыныс]] || 40 |- ! 6260 | [[Эра]] || 40 |- ! 6261 | [[Эллада]] || 40 |- ! 6262 | [[Турсинкул]] || 40 |- ! 6263 | [[Ханшайм]] || 40 |- ! 6264 | [[Эльгиза]] || 40 |- ! 6265 | [[Шарван]] || 40 |- ! 6266 | [[Рабила]] || 40 |- ! 6267 | [[Ранайкуль]] || 40 |- ! 6268 | [[Серикжамал]] || 40 |- ! 6269 | [[Рамида]] || 40 |- ! 6270 | [[Тота]] || 40 |- ! 6271 | [[Равига]] || 40 |- ! 6272 | [[Сейлхан]] || 40 |- ! 6273 | [[Саттигул]] || 40 |- ! 6274 | [[Сағат]] || 40 |- ! 6275 | [[Тәтті]] || 40 |- ! 6276 | [[Самара]] || 40 |- ! 6277 | [[Тойындык]] || 40 |- ! 6278 | [[Суламита]] || 40 |- ! 6279 | [[Мишель]] || 40 |- ! 6280 | [[Миа]] || 40 |- ! 6281 | [[Нуриша]] || 40 |- ! 6282 | [[Нұрая]] || 40 |- ! 6283 | [[Несипгул]] || 40 |- ! 6284 | [[Нагиза]] || 40 |- ! 6285 | [[Нажиба]] || 40 |- ! 6286 | [[Мензада]] || 40 |- ! 6287 | [[Марджан]] || 40 |- ! 6288 | [[Кулдаш]] || 40 |- ! 6289 | [[Кулияш]] || 40 |- ! 6290 | [[Кулбаги]] || 40 |- ! 6291 | [[Мару]] || 40 |- ! 6292 | [[Кульшай]] || 40 |- ! 6293 | [[Маркаба]] || 40 |- ! 6294 | [[Лаян]] || 40 |- ! 6295 | [[Кунбала]] || 40 |- ! 6296 | [[Кулсинхан]] || 40 |- ! 6297 | [[Марияна]] || 40 |- ! 6298 | [[Қолғанат]] || 40 |- ! 6299 | [[Кульзипаш]] || 40 |- ! 6300 | [[Күлмира]] || 40 |- ! 6301 | [[Ләзина]] || 40 |- ! 6302 | [[Кульчара]] || 40 |- ! 6303 | [[Меизкуль]] || 40 |- ! 6304 | [[Кунайм]] || 40 |- ! 6305 | [[Қаным]] || 40 |- ! 6306 | [[Макила]] || 40 |- ! 6307 | [[Канифа]] || 40 |- ! 6308 | [[Камара]] || 40 |- ! 6309 | [[Катюша]] || 40 |- ! 6310 | [[Зибайда]] || 40 |- ! 6311 | [[Карлыкаш]] || 40 |- ! 6312 | [[Зуре]] || 40 |- ! 6313 | [[Каныш]] || 40 |- ! 6314 | [[Изат]] || 40 |- ! 6315 | [[Зеинеп]] || 40 |- ! 6316 | [[Загида]] || 40 |- ! 6317 | [[Кадира]] || 40 |- ! 6318 | [[Изет]] || 40 |- ! 6319 | [[Имана]] || 40 |- ! 6320 | [[Гулханым]] || 40 |- ! 6321 | [[Жайнаргүл]] || 40 |- ! 6322 | [[Гүлару]] || 40 |- ! 6323 | [[Жанилдык]] || 40 |- ! 6324 | [[Даметхан]] || 40 |- ! 6325 | [[Гулсауле]] || 40 |- ! 6326 | [[Гультай]] || 40 |- ! 6327 | [[Гульназат]] || 40 |- ! 6328 | [[Гулойим]] || 40 |- ! 6329 | [[Гулхат]] || 40 |- ! 6330 | [[Диллара]] || 40 |- ! 6331 | [[Гульбаян]] || 40 |- ! 6332 | [[Гульмайдан]] || 40 |- ! 6333 | [[Даркуль]] || 40 |- ! 6334 | [[Жанияш]] || 40 |- ! 6335 | [[Дарияна]] || 40 |- ! 6336 | [[Гульджамал]] || 40 |- ! 6337 | [[Гүлгина]] || 40 |- ! 6338 | [[Дане]] || 40 |- ! 6339 | [[Даметкан]] || 40 |- ! 6340 | [[Владлена]] || 40 |- ! 6341 | [[Гулмара]] || 40 |- ! 6342 | [[Гулида]] || 40 |- ! 6343 | [[Бейсенгул]] || 40 |- ! 6344 | [[Булжетпес]] || 40 |- ! 6345 | [[Бадигул]] || 40 |- ! 6346 | [[Гуласал]] || 40 |- ! 6347 | [[Балбөбек]] || 40 |- ! 6348 | [[Гулжиан]] || 40 |- ! 6349 | [[Бону]] || 40 |- ! 6350 | [[Багымкуль]] || 40 |- ! 6351 | [[Айзура]] || 40 |- ! 6352 | [[Адиса]] || 40 |- ! 6353 | [[Аружана]] || 40 |- ! 6354 | [[Алшакул]] || 40 |- ! 6355 | [[Асилкуль]] || 40 |- ! 6356 | [[Альсана]] || 40 |- ! 6357 | [[Айбеке]] || 40 |- ! 6358 | [[Адеме]] || 40 |- ! 6359 | [[Айслув]] || 40 |- ! 6360 | [[Анели]] || 40 |- ! 6361 | [[Асил]] || 40 |- ! 6362 | [[Аңса]] || 40 |- ! 6363 | [[Арзан]] || 40 |- ! 6364 | [[Айсұлтан]] || 40 |- ! 6365 | [[Умиткен]] || 39 |- ! 6366 | [[Эркиной]] || 39 |- ! 6367 | [[Турме]] || 39 |- ! 6368 | [[Ханслу]] || 39 |- ! 6369 | [[Шалхар]] || 39 |- ! 6370 | [[Үрзия]] || 39 |- ! 6371 | [[Улпат]] || 39 |- ! 6372 | [[Шакарбану]] || 39 |- ! 6373 | [[Улдахан]] || 39 |- ! 6374 | [[Ырысбала]] || 39 |- ! 6375 | [[Умсундык]] || 39 |- ! 6376 | [[Эленура]] || 39 |- ! 6377 | [[Үрбибі]] || 39 |- ! 6378 | [[Сән]] || 39 |- ! 6379 | [[Санжана]] || 39 |- ! 6380 | [[Рым]] || 39 |- ! 6381 | [[Саралтын]] || 39 |- ! 6382 | [[Райанна]] || 39 |- ! 6383 | [[Танаис]] || 39 |- ! 6384 | [[Санагуль]] || 39 |- ! 6385 | [[Тазегул]] || 39 |- ! 6386 | [[Сарсенкүл]] || 39 |- ! 6387 | [[Сайранкуль]] || 39 |- ! 6388 | [[Тлеубала]] || 39 |- ! 6389 | [[Рейхан]] || 39 |- ! 6390 | [[Серикуль]] || 39 |- ! 6391 | [[Сулукуль]] || 39 |- ! 6392 | [[Сайпжамал]] || 39 |- ! 6393 | [[Нюра]] || 39 |- ! 6394 | [[Нурлыкуль]] || 39 |- ! 6395 | [[Орымбасар]] || 39 |- ! 6396 | [[Мнуара]] || 39 |- ! 6397 | [[Нұршашқан]] || 39 |- ! 6398 | [[Нурбиба]] || 39 |- ! 6399 | [[Падиша]] || 39 |- ! 6400 | [[Нуриман]] || 39 |- ! 6401 | [[Күлбала]] || 39 |- ! 6402 | [[Күлжамила]] || 39 |- ! 6403 | [[Лазым]] || 39 |- ! 6404 | [[Күлбибі]] || 39 |- ! 6405 | [[Мамыркул]] || 39 |- ! 6406 | [[Кұндыз]] || 39 |- ! 6407 | [[Кульзифа]] || 39 |- ! 6408 | [[Меирамгуль]] || 39 |- ! 6409 | [[Кунсулыу]] || 39 |- ! 6410 | [[Мейрамкан]] || 39 |- ! 6411 | [[Кулбайра]] || 39 |- ! 6412 | [[Кульшим]] || 39 |- ! 6413 | [[Күлшара]] || 39 |- ! 6414 | [[Кулжайна]] || 39 |- ! 6415 | [[Замзегул]] || 39 |- ! 6416 | [[Калдыкиз]] || 39 |- ! 6417 | [[Кауа]] || 39 |- ! 6418 | [[Зарлык]] || 39 |- ! 6419 | [[Камиза]] || 39 |- ! 6420 | [[Зурия]] || 39 |- ! 6421 | [[Жаңагул]] || 39 |- ! 6422 | [[Жауһазын]] || 39 |- ! 6423 | [[Зереш]] || 39 |- ! 6424 | [[Замзакул]] || 39 |- ! 6425 | [[Калыгыз]] || 39 |- ! 6426 | [[Инзара]] || 39 |- ! 6427 | [[Канаткул]] || 39 |- ! 6428 | [[Ирискул]] || 39 |- ! 6429 | [[Канжан]] || 39 |- ! 6430 | [[Жемискуль]] || 39 |- ! 6431 | [[Каншаем]] || 39 |- ! 6432 | [[Замзат]] || 39 |- ! 6433 | [[Жаңанұр]] || 39 |- ! 6434 | [[Калдикуль]] || 39 |- ! 6435 | [[Зерегул]] || 39 |- ! 6436 | [[Даулетбике]] || 39 |- ! 6437 | [[Гүлизат]] || 39 |- ! 6438 | [[Гүлиза]] || 39 |- ! 6439 | [[Джанил]] || 39 |- ! 6440 | [[Гүлжәзира]] || 39 |- ! 6441 | [[Гүлдара]] || 39 |- ! 6442 | [[Жазель]] || 39 |- ! 6443 | [[Гулнапис]] || 39 |- ! 6444 | [[Гульфиза]] || 39 |- ! 6445 | [[Есенай]] || 39 |- ! 6446 | [[Гульмайраш]] || 39 |- ! 6447 | [[Гүлдариха]] || 39 |- ! 6448 | [[Бахытханым]] || 39 |- ! 6449 | [[Бибизат]] || 39 |- ! 6450 | [[Баян-Сұлу]] || 39 |- ! 6451 | [[Балгин]] || 39 |- ! 6452 | [[Атыркул]] || 39 |- ! 6453 | [[Баршакул]] || 39 |- ! 6454 | [[Ботагуль]] || 39 |- ! 6455 | [[Бәтес]] || 39 |- ! 6456 | [[Бибаим]] || 39 |- ! 6457 | [[Багдакуль]] || 39 |- ! 6458 | [[Ахнур]] || 39 |- ! 6459 | [[Аширгул]] || 39 |- ! 6460 | [[Бальнур]] || 39 |- ! 6461 | [[Бикуль]] || 39 |- ! 6462 | [[Аймина]] || 39 |- ! 6463 | [[Асенат]] || 39 |- ! 6464 | [[Аделин]] || 39 |- ! 6465 | [[Айина]] || 39 |- ! 6466 | [[Азатхан]] || 39 |- ! 6467 | [[Анархал]] || 39 |- ! 6468 | [[Айтолды]] || 39 |- ! 6469 | [[Айтолы]] || 39 |- ! 6470 | [[Асира]] || 39 |- ! 6471 | [[Ақайым]] || 39 |- ! 6472 | [[Шаргия]] || 38 |- ! 6473 | [[Шадияна]] || 38 |- ! 6474 | [[Шарида]] || 38 |- ! 6475 | [[Элима]] || 38 |- ! 6476 | [[Турумтай]] || 38 |- ! 6477 | [[Шаһназ]] || 38 |- ! 6478 | [[Хурлиман]] || 38 |- ! 6479 | [[Ұлдархан]] || 38 |- ! 6480 | [[Умсинай]] || 38 |- ! 6481 | [[Серафима]] || 38 |- ! 6482 | [[Тажен]] || 38 |- ! 6483 | [[Тогыжан]] || 38 |- ! 6484 | [[Севгина]] || 38 |- ! 6485 | [[Собира]] || 38 |- ! 6486 | [[Санду]] || 38 |- ! 6487 | [[Рымкен]] || 38 |- ! 6488 | [[Рузалия]] || 38 |- ! 6489 | [[Таңшуақ]] || 38 |- ! 6490 | [[Салина]] || 38 |- ! 6491 | [[Татыгуль]] || 38 |- ! 6492 | [[Сиякул]] || 38 |- ! 6493 | [[Сафинур]] || 38 |- ! 6494 | [[Тәрбие]] || 38 |- ! 6495 | [[Минира]] || 38 |- ! 6496 | [[Мончак]] || 38 |- ! 6497 | [[Нагрипа]] || 38 |- ! 6498 | [[Нурзифа]] || 38 |- ! 6499 | [[Ораза]] || 38 |- ! 6500 | [[Нүрипа]] || 38 |- ! 6501 | [[Мирдана]] || 38 |- ! 6502 | [[Нурима]] || 38 |- ! 6503 | [[Мамыркуль]] || 38 |- ! 6504 | [[Кумисгул]] || 38 |- ! 6505 | [[Күләйім]] || 38 |- ! 6506 | [[Куанышгуль]] || 38 |- ! 6507 | [[Кулейхан]] || 38 |- ! 6508 | [[Күлзат]] || 38 |- ! 6509 | [[Куттыгул]] || 38 |- ! 6510 | [[Қазина]] || 38 |- ! 6511 | [[Кульзаги]] || 38 |- ! 6512 | [[Күнімхан]] || 38 |- ! 6513 | [[Лайли]] || 38 |- ! 6514 | [[Майракуль]] || 38 |- ! 6515 | [[Кымбаткул]] || 38 |- ! 6516 | [[Заги]] || 38 |- ! 6517 | [[Камилям]] || 38 |- ! 6518 | [[Завира]] || 38 |- ! 6519 | [[Жумабиби]] || 38 |- ! 6520 | [[Зұлфия]] || 38 |- ! 6521 | [[Женя]] || 38 |- ! 6522 | [[Зига]] || 38 |- ! 6523 | [[Зулиха]] || 38 |- ! 6524 | [[Жаңылқан]] || 38 |- ! 6525 | [[Данабике]] || 38 |- ! 6526 | [[Диларом]] || 38 |- ! 6527 | [[Ергүл]] || 38 |- ! 6528 | [[Гүлжүзім]] || 38 |- ! 6529 | [[Дәрігүл]] || 38 |- ! 6530 | [[Гульжакан]] || 38 |- ! 6531 | [[Әдиля]] || 38 |- ! 6532 | [[Гулшахра]] || 38 |- ! 6533 | [[Дареже]] || 38 |- ! 6534 | [[Гүлмариям]] || 38 |- ! 6535 | [[Гульбайрам]] || 38 |- ! 6536 | [[Гульдерайым]] || 38 |- ! 6537 | [[Гульниза]] || 38 |- ! 6538 | [[Бақытқан]] || 38 |- ! 6539 | [[Гулжавхар]] || 38 |- ! 6540 | [[Бике]] || 38 |- ! 6541 | [[Бибі-Фатима]] || 38 |- ! 6542 | [[Ақжанай]] || 38 |- ! 6543 | [[Аккиз]] || 38 |- ! 6544 | [[Адалат]] || 38 |- ! 6545 | [[Айжүз]] || 38 |- ! 6546 | [[Айшан]] || 38 |- ! 6547 | [[Акманет]] || 38 |- ! 6548 | [[Акдарига]] || 38 |- ! 6549 | [[Амили]] || 38 |- ! 6550 | [[Айбатша]] || 38 |- ! 6551 | [[Айтумар]] || 38 |- ! 6552 | [[Анеш]] || 38 |- ! 6553 | [[Аинагул]] || 38 |- ! 6554 | [[Акмейр]] || 38 |- ! 6555 | [[Азиада]] || 38 |- ! 6556 | [[Асена]] || 38 |- ! 6557 | [[Ақжұлдыз]] || 38 |- ! 6558 | [[Ақпатша]] || 38 |- ! 6559 | [[Айжахан]] || 38 |- ! 6560 | [[Ардагүл]] || 38 |- ! 6561 | [[Эльвера]] || 37 |- ! 6562 | [[Умутхан]] || 37 |- ! 6563 | [[Улбану]] || 37 |- ! 6564 | [[Хурсанай]] || 37 |- ! 6565 | [[Турды]] || 37 |- ! 6566 | [[Урлихан]] || 37 |- ! 6567 | [[Юлдузой]] || 37 |- ! 6568 | [[Улджан]] || 37 |- ! 6569 | [[Урюк]] || 37 |- ! 6570 | [[Сәлия]] || 37 |- ! 6571 | [[Равия]] || 37 |- ! 6572 | [[Санжар]] || 37 |- ! 6573 | [[Саялым]] || 37 |- ! 6574 | [[Раийана]] || 37 |- ! 6575 | [[Рскуль]] || 37 |- ! 6576 | [[Ташбиби]] || 37 |- ! 6577 | [[Сагаткан]] || 37 |- ! 6578 | [[Таңгүл]] || 37 |- ! 6579 | [[Рустина]] || 37 |- ! 6580 | [[Ракиля]] || 37 |- ! 6581 | [[Раксана]] || 37 |- ! 6582 | [[Толеубала]] || 37 |- ! 6583 | [[Талжібек]] || 37 |- ! 6584 | [[Рахыш]] || 37 |- ! 6585 | [[Саткуль]] || 37 |- ! 6586 | [[Нұрмина]] || 37 |- ! 6587 | [[Мырзабике]] || 37 |- ! 6588 | [[Меруетхан]] || 37 |- ! 6589 | [[Нуркыз]] || 37 |- ! 6590 | [[Назимкул]] || 37 |- ! 6591 | [[Насипханым]] || 37 |- ! 6592 | [[Нұрфатима]] || 37 |- ! 6593 | [[Никара]] || 37 |- ! 6594 | [[Нысанкул]] || 37 |- ! 6595 | [[Нұрислам]] || 37 |- ! 6596 | [[Молдр]] || 37 |- ! 6597 | [[Нұрқыз]] || 37 |- ! 6598 | [[Найрият]] || 37 |- ! 6599 | [[Нилюфар]] || 37 |- ! 6600 | [[Нуржемал]] || 37 |- ! 6601 | [[Кулим]] || 37 |- ! 6602 | [[Махмуда]] || 37 |- ! 6603 | [[Мафуза]] || 37 |- ! 6604 | [[Кульзейнет]] || 37 |- ! 6605 | [[Кулбакира]] || 37 |- ! 6606 | [[Куляндан]] || 37 |- ! 6607 | [[Мадияна]] || 37 |- ! 6608 | [[Мания]] || 37 |- ! 6609 | [[Құрмет]] || 37 |- ! 6610 | [[Қалбике]] || 37 |- ! 6611 | [[Махпуза]] || 37 |- ! 6612 | [[Кулашхан]] || 37 |- ! 6613 | [[Мейірлен]] || 37 |- ! 6614 | [[Күлан]] || 37 |- ! 6615 | [[Кулпатша]] || 37 |- ! 6616 | [[Кульпат]] || 37 |- ! 6617 | [[Каирбану]] || 37 |- ! 6618 | [[Зеберкуль]] || 37 |- ! 6619 | [[Замзия]] || 37 |- ! 6620 | [[Карлыгач]] || 37 |- ! 6621 | [[Кляш]] || 37 |- ! 6622 | [[Гүлжібек]] || 37 |- ! 6623 | [[Данай]] || 37 |- ! 6624 | [[Дильдана]] || 37 |- ! 6625 | [[Дильнора]] || 37 |- ! 6626 | [[Динакул]] || 37 |- ! 6627 | [[Гульжибек]] || 37 |- ! 6628 | [[Дилдара]] || 37 |- ! 6629 | [[Гулсын]] || 37 |- ! 6630 | [[Жанбопе]] || 37 |- ! 6631 | [[Гульнапис]] || 37 |- ! 6632 | [[Жаналдык]] || 37 |- ! 6633 | [[Гульм]] || 37 |- ! 6634 | [[Ділнара]] || 37 |- ! 6635 | [[Дилнур]] || 37 |- ! 6636 | [[Әйткүл]] || 37 |- ! 6637 | [[Гүли]] || 37 |- ! 6638 | [[Гүлдәрия]] || 37 |- ! 6639 | [[Дилрабо]] || 37 |- ! 6640 | [[Джулдыз]] || 37 |- ! 6641 | [[Ергуль]] || 37 |- ! 6642 | [[Гулнор]] || 37 |- ! 6643 | [[Бағымша]] || 37 |- ! 6644 | [[Балторе]] || 37 |- ! 6645 | [[Базарай]] || 37 |- ! 6646 | [[Бахтикул]] || 37 |- ! 6647 | [[Бактыхан]] || 37 |- ! 6648 | [[Газима]] || 37 |- ! 6649 | [[Асылбике]] || 37 |- ! 6650 | [[Берикбала]] || 37 |- ! 6651 | [[Гулби]] || 37 |- ! 6652 | [[Гулмейрам]] || 37 |- ! 6653 | [[Гузалия]] || 37 |- ! 6654 | [[Баккайша]] || 37 |- ! 6655 | [[Балакул]] || 37 |- ! 6656 | [[Гулмираш]] || 37 |- ! 6657 | [[Багымкул]] || 37 |- ! 6658 | [[Бахтыжамал]] || 37 |- ! 6659 | [[Балагул]] || 37 |- ! 6660 | [[Багаш]] || 37 |- ! 6661 | [[Бегім-Ай]] || 37 |- ! 6662 | [[Васила]] || 37 |- ! 6663 | [[Гаухарай]] || 37 |- ! 6664 | [[Аксунгул]] || 37 |- ! 6665 | [[Алмат]] || 37 |- ! 6666 | [[Ақнұрай]] || 37 |- ! 6667 | [[Арайша]] || 37 |- ! 6668 | [[Айгенже]] || 37 |- ! 6669 | [[Амали]] || 37 |- ! 6670 | [[Айған]] || 37 |- ! 6671 | [[Ақкәусар]] || 37 |- ! 6672 | [[Айкан]] || 37 |- ! 6673 | [[Арнур]] || 37 |- ! 6674 | [[Аккуриш]] || 37 |- ! 6675 | [[Анура]] || 37 |- ! 6676 | [[Ақнәр]] || 37 |- ! 6677 | [[Аймаржан]] || 37 |- ! 6678 | [[Айтханым]] || 37 |- ! 6679 | [[Асипа]] || 37 |- ! 6680 | [[Ақмира]] || 37 |- ! 6681 | [[Айымкөз]] || 37 |- ! 6682 | [[Шаттыгул]] || 36 |- ! 6683 | [[Шұғұла]] || 36 |- ! 6684 | [[Тургай]] || 36 |- ! 6685 | [[Шамшакуль]] || 36 |- ! 6686 | [[Улбола]] || 36 |- ! 6687 | [[Укужан]] || 36 |- ! 6688 | [[Ынтымақ]] || 36 |- ! 6689 | [[Турсиной]] || 36 |- ! 6690 | [[Шырайкуль]] || 36 |- ! 6691 | [[Турсынбала]] || 36 |- ! 6692 | [[Халимат]] || 36 |- ! 6693 | [[Таиса]] || 36 |- ! 6694 | [[Рану]] || 36 |- ! 6695 | [[Токбала]] || 36 |- ! 6696 | [[Рыскелды]] || 36 |- ! 6697 | [[Рабиям]] || 36 |- ! 6698 | [[Сайрамкуль]] || 36 |- ! 6699 | [[Темиркуль]] || 36 |- ! 6700 | [[Сандыгул]] || 36 |- ! 6701 | [[Салауат]] || 36 |- ! 6702 | [[Минайм]] || 36 |- ! 6703 | [[Олимпиада]] || 36 |- ! 6704 | [[Несипели]] || 36 |- ! 6705 | [[Нүрзия]] || 36 |- ! 6706 | [[Оразайым]] || 36 |- ! 6707 | [[Нәргүл]] || 36 |- ! 6708 | [[Нурлаим]] || 36 |- ! 6709 | [[Мухайё]] || 36 |- ! 6710 | [[Наскен]] || 36 |- ! 6711 | [[Назкерім]] || 36 |- ! 6712 | [[Наурыз]] || 36 |- ! 6713 | [[Нишангул]] || 36 |- ! 6714 | [[Оралжан]] || 36 |- ! 6715 | [[Мәдениет]] || 36 |- ! 6716 | [[Орынкыз]] || 36 |- ! 6717 | [[Палина]] || 36 |- ! 6718 | [[Пазила]] || 36 |- ! 6719 | [[Мирхан]] || 36 |- ! 6720 | [[Назжан]] || 36 |- ! 6721 | [[Нурджемал]] || 36 |- ! 6722 | [[Культан]] || 36 |- ! 6723 | [[Магрупа]] || 36 |- ! 6724 | [[Күлзейнет]] || 36 |- ! 6725 | [[Макфуза]] || 36 |- ! 6726 | [[Мадинат]] || 36 |- ! 6727 | [[Кусный]] || 36 |- ! 6728 | [[Ләзәт]] || 36 |- ! 6729 | [[Кульмайрам]] || 36 |- ! 6730 | [[Мавжуда]] || 36 |- ! 6731 | [[Кумисгуль]] || 36 |- ! 6732 | [[Мадинабану]] || 36 |- ! 6733 | [[Күлайна]] || 36 |- ! 6734 | [[Меизкул]] || 36 |- ! 6735 | [[Лобар]] || 36 |- ! 6736 | [[Кулила]] || 36 |- ! 6737 | [[Мариза]] || 36 |- ! 6738 | [[Кулажар]] || 36 |- ! 6739 | [[Кулиш]] || 36 |- ! 6740 | [[Қундызай]] || 36 |- ! 6741 | [[Камажан]] || 36 |- ! 6742 | [[Ибагүл]] || 36 |- ! 6743 | [[Загия]] || 36 |- ! 6744 | [[Жолдыкыз]] || 36 |- ! 6745 | [[Калы]] || 36 |- ! 6746 | [[Каншагуль]] || 36 |- ! 6747 | [[Кайнель]] || 36 |- ! 6748 | [[Жузимкуль]] || 36 |- ! 6749 | [[Жылдыз]] || 36 |- ! 6750 | [[Жарас]] || 36 |- ! 6751 | [[Жаркиной]] || 36 |- ! 6752 | [[Кайныкеш]] || 36 |- ! 6753 | [[Зеннат]] || 36 |- ! 6754 | [[Дилнора]] || 36 |- ! 6755 | [[Жанназ]] || 36 |- ! 6756 | [[Гюнель]] || 36 |- ! 6757 | [[Әуес]] || 36 |- ! 6758 | [[Гүлзейнет]] || 36 |- ! 6759 | [[Дарын]] || 36 |- ! 6760 | [[Гюзяль]] || 36 |- ! 6761 | [[Дәнел]] || 36 |- ! 6762 | [[Жанзада]] || 36 |- ! 6763 | [[Гулсагат]] || 36 |- ! 6764 | [[Дамиткен]] || 36 |- ! 6765 | [[Гульнархан]] || 36 |- ! 6766 | [[Балару]] || 36 |- ! 6767 | [[Гулаиым]] || 36 |- ! 6768 | [[Аша]] || 36 |- ! 6769 | [[Бакыш]] || 36 |- ! 6770 | [[Гулизар]] || 36 |- ! 6771 | [[Бикан]] || 36 |- ! 6772 | [[Бағира]] || 36 |- ! 6773 | [[Булбулкан]] || 36 |- ! 6774 | [[Гулзайнат]] || 36 |- ! 6775 | [[Батигуль]] || 36 |- ! 6776 | [[Базира]] || 36 |- ! 6777 | [[Гибадат]] || 36 |- ! 6778 | [[Бакыттыгуль]] || 36 |- ! 6779 | [[Бахытканым]] || 36 |- ! 6780 | [[Бимаржан]] || 36 |- ! 6781 | [[Биназ]] || 36 |- ! 6782 | [[Адилина]] || 36 |- ! 6783 | [[Ажаркан]] || 36 |- ! 6784 | [[Айчурек]] || 36 |- ! 6785 | [[Ақылжан]] || 36 |- ! 6786 | [[Айнам]] || 36 |- ! 6787 | [[Ансат]] || 36 |- ! 6788 | [[Аманслу]] || 36 |- ! 6789 | [[Акык]] || 36 |- ! 6790 | [[Айшырақ]] || 36 |- ! 6791 | [[Аинура]] || 36 |- ! 6792 | [[Актуре]] || 36 |- ! 6793 | [[Аклес]] || 36 |- ! 6794 | [[Тузел]] || 35 |- ! 6795 | [[Фазилат]] || 35 |- ! 6796 | [[Ұлдықыз]] || 35 |- ! 6797 | [[Шахиризада]] || 35 |- ! 6798 | [[Шамкен]] || 35 |- ! 6799 | [[Хализа]] || 35 |- ! 6800 | [[Халжан]] || 35 |- ! 6801 | [[Умсундук]] || 35 |- ! 6802 | [[Улбика]] || 35 |- ! 6803 | [[Шалқыма]] || 35 |- ! 6804 | [[Ясемин]] || 35 |- ! 6805 | [[Ұлғаным]] || 35 |- ! 6806 | [[Тынышкүл]] || 35 |- ! 6807 | [[Тамиля]] || 35 |- ! 6808 | [[Сайлаш]] || 35 |- ! 6809 | [[Рымкан]] || 35 |- ! 6810 | [[Розана]] || 35 |- ! 6811 | [[Рухан]] || 35 |- ! 6812 | [[Тохтагуль]] || 35 |- ! 6813 | [[Тишжан]] || 35 |- ! 6814 | [[Сейсенкүл]] || 35 |- ! 6815 | [[Раияна]] || 35 |- ! 6816 | [[Санеш]] || 35 |- ! 6817 | [[Оринкуль]] || 35 |- ! 6818 | [[Наркез]] || 35 |- ! 6819 | [[Накыш]] || 35 |- ! 6820 | [[Нурлыкул]] || 35 |- ! 6821 | [[Оралгуль]] || 35 |- ! 6822 | [[Назнұр]] || 35 |- ! 6823 | [[Панаркуль]] || 35 |- ! 6824 | [[Нурсұлу]] || 35 |- ! 6825 | [[Несібе]] || 35 |- ! 6826 | [[Менди]] || 35 |- ! 6827 | [[Нурзина]] || 35 |- ! 6828 | [[Нұрби]] || 35 |- ! 6829 | [[Назен]] || 35 |- ! 6830 | [[Миуаш]] || 35 |- ! 6831 | [[Миршат]] || 35 |- ! 6832 | [[Пистекуль]] || 35 |- ! 6833 | [[Нулифар]] || 35 |- ! 6834 | [[Пәтігүл]] || 35 |- ! 6835 | [[Лес]] || 35 |- ! 6836 | [[Кульзакира]] || 35 |- ! 6837 | [[Майна]] || 35 |- ! 6838 | [[Кулшарат]] || 35 |- ! 6839 | [[Мактай]] || 35 |- ! 6840 | [[Куляшхан]] || 35 |- ! 6841 | [[Кульзираш]] || 35 |- ! 6842 | [[Марика]] || 35 |- ! 6843 | [[Куним]] || 35 |- ! 6844 | [[Кулшахан]] || 35 |- ! 6845 | [[Манига]] || 35 |- ! 6846 | [[Кульбахира]] || 35 |- ! 6847 | [[Кульжауар]] || 35 |- ! 6848 | [[Зерделім]] || 35 |- ! 6849 | [[Кеукер]] || 35 |- ! 6850 | [[Кенішкүл]] || 35 |- ! 6851 | [[Каламкуль]] || 35 |- ! 6852 | [[Ида]] || 35 |- ! 6853 | [[Камалкан]] || 35 |- ! 6854 | [[Имона]] || 35 |- ! 6855 | [[Зеріп]] || 35 |- ! 6856 | [[Жемискул]] || 35 |- ! 6857 | [[Карлага]] || 35 |- ! 6858 | [[Зәулім]] || 35 |- ! 6859 | [[Кайния]] || 35 |- ! 6860 | [[Илимхан]] || 35 |- ! 6861 | [[Зерда]] || 35 |- ! 6862 | [[Жаркынгул]] || 35 |- ! 6863 | [[Жанымгүл]] || 35 |- ! 6864 | [[Дильдакуль]] || 35 |- ! 6865 | [[Дамела]] || 35 |- ! 6866 | [[Гульим]] || 35 |- ! 6867 | [[Гүлденай]] || 35 |- ! 6868 | [[Гулшахира]] || 35 |- ! 6869 | [[Жанима]] || 35 |- ! 6870 | [[Гулшаш]] || 35 |- ! 6871 | [[Дариана]] || 35 |- ! 6872 | [[Әспет]] || 35 |- ! 6873 | [[Гулнарай]] || 35 |- ! 6874 | [[Гүлнәра]] || 35 |- ! 6875 | [[Гүлбаушан]] || 35 |- ! 6876 | [[Гулназим]] || 35 |- ! 6877 | [[Бубухан]] || 35 |- ! 6878 | [[Гулбадам]] || 35 |- ! 6879 | [[Бактлы]] || 35 |- ! 6880 | [[Гауhар]] || 35 |- ! 6881 | [[Бейкут]] || 35 |- ! 6882 | [[Гулерке]] || 35 |- ! 6883 | [[Биязы]] || 35 |- ! 6884 | [[Гулназат]] || 35 |- ! 6885 | [[Бағымжан]] || 35 |- ! 6886 | [[Гулжаина]] || 35 |- ! 6887 | [[Бакытбала]] || 35 |- ! 6888 | [[Генжегул]] || 35 |- ! 6889 | [[Багида]] || 35 |- ! 6890 | [[Аязкуль]] || 35 |- ! 6891 | [[Багтыгуль]] || 35 |- ! 6892 | [[Балакуль]] || 35 |- ! 6893 | [[Бибатба]] || 35 |- ! 6894 | [[Актота]] || 35 |- ! 6895 | [[Альнара]] || 35 |- ! 6896 | [[Айбиге]] || 35 |- ! 6897 | [[Айткен]] || 35 |- ! 6898 | [[Ақзияш]] || 35 |- ! 6899 | [[Акжума]] || 35 |- ! 6900 | [[Альфинура]] || 35 |- ! 6901 | [[Агилгек]] || 35 |- ! 6902 | [[Ақшархат]] || 35 |- ! 6903 | [[Улбопе]] || 34 |- ! 6904 | [[Юлдузхан]] || 34 |- ! 6905 | [[Туран]] || 34 |- ! 6906 | [[Умснай]] || 34 |- ! 6907 | [[Умытай]] || 34 |- ! 6908 | [[Тунык]] || 34 |- ! 6909 | [[Фазиля]] || 34 |- ! 6910 | [[Улбобек]] || 34 |- ! 6911 | [[Шохиста]] || 34 |- ! 6912 | [[Уртай]] || 34 |- ! 6913 | [[Үржан]] || 34 |- ! 6914 | [[Уринша]] || 34 |- ! 6915 | [[Юля]] || 34 |- ! 6916 | [[Ульбике]] || 34 |- ! 6917 | [[Урзипа]] || 34 |- ! 6918 | [[Үмітқан]] || 34 |- ! 6919 | [[Шынарым]] || 34 |- ! 6920 | [[Тлекше]] || 34 |- ! 6921 | [[Таңдана]] || 34 |- ! 6922 | [[Тайжан]] || 34 |- ! 6923 | [[Рыстыгул]] || 34 |- ! 6924 | [[Сагынгуль]] || 34 |- ! 6925 | [[Рабиябегім]] || 34 |- ! 6926 | [[Раиза]] || 34 |- ! 6927 | [[Сабыркул]] || 34 |- ! 6928 | [[Сагинай]] || 34 |- ! 6929 | [[Сәттігүл]] || 34 |- ! 6930 | [[Таңжарық]] || 34 |- ! 6931 | [[Сақып]] || 34 |- ! 6932 | [[Сарыалтын]] || 34 |- ! 6933 | [[Сулукул]] || 34 |- ! 6934 | [[Разига]] || 34 |- ! 6935 | [[Сыргагул]] || 34 |- ! 6936 | [[Толкунай]] || 34 |- ! 6937 | [[Пардагул]] || 34 |- ! 6938 | [[Нуркен]] || 34 |- ! 6939 | [[Наги]] || 34 |- ! 6940 | [[Ойзода]] || 34 |- ! 6941 | [[Панаркул]] || 34 |- ! 6942 | [[Нурлыгыз]] || 34 |- ! 6943 | [[Муяссар]] || 34 |- ! 6944 | [[Нургайни]] || 34 |- ! 6945 | [[Мульдер]] || 34 |- ! 6946 | [[Нурзинат]] || 34 |- ! 6947 | [[Назкул]] || 34 |- ! 6948 | [[Нұрхадиша]] || 34 |- ! 6949 | [[Нэлля]] || 34 |- ! 6950 | [[Нұршайым]] || 34 |- ! 6951 | [[Нургулсим]] || 34 |- ! 6952 | [[Мирзагул]] || 34 |- ! 6953 | [[Кулсум]] || 34 |- ! 6954 | [[Кумисбала]] || 34 |- ! 6955 | [[Мапура]] || 34 |- ! 6956 | [[Кульпараш]] || 34 |- ! 6957 | [[Кулсия]] || 34 |- ! 6958 | [[Ляян]] || 34 |- ! 6959 | [[Кульсым]] || 34 |- ! 6960 | [[Кульбархан]] || 34 |- ! 6961 | [[Марйам]] || 34 |- ! 6962 | [[Магинур]] || 34 |- ! 6963 | [[Майшекер]] || 34 |- ! 6964 | [[Мадинабону]] || 34 |- ! 6965 | [[Кульшан]] || 34 |- ! 6966 | [[Линура]] || 34 |- ! 6967 | [[Ирискуль]] || 34 |- ! 6968 | [[Кенжесулу]] || 34 |- ! 6969 | [[Іңқәр]] || 34 |- ! 6970 | [[Каман]] || 34 |- ! 6971 | [[Задагуль]] || 34 |- ! 6972 | [[Карачаш]] || 34 |- ! 6973 | [[Заурегуль]] || 34 |- ! 6974 | [[Заурекул]] || 34 |- ! 6975 | [[Зилайха]] || 34 |- ! 6976 | [[Камбат]] || 34 |- ! 6977 | [[Жемисгул]] || 34 |- ! 6978 | [[Камен]] || 34 |- ! 6979 | [[Калзия]] || 34 |- ! 6980 | [[Жұмағыз]] || 34 |- ! 6981 | [[Кигаш]] || 34 |- ! 6982 | [[Жәйнагүл]] || 34 |- ! 6983 | [[Калыкул]] || 34 |- ! 6984 | [[Казнагуль]] || 34 |- ! 6985 | [[Забила]] || 34 |- ! 6986 | [[Кенжеайым]] || 34 |- ! 6987 | [[Кенжегыз]] || 34 |- ! 6988 | [[Иля]] || 34 |- ! 6989 | [[Жазгул]] || 34 |- ! 6990 | [[Гулянда]] || 34 |- ! 6991 | [[Гуляйым]] || 34 |- ! 6992 | [[Гүлфира]] || 34 |- ! 6993 | [[Гүлзара]] || 34 |- ! 6994 | [[Ёлка]] || 34 |- ! 6995 | [[Гүлшаһар]] || 34 |- ! 6996 | [[Гуляйша]] || 34 |- ! 6997 | [[Жаклин]] || 34 |- ! 6998 | [[Гульпаш]] || 34 |- ! 6999 | [[Гүлсайра]] || 34 |- ! 7000 | [[Әлиша]] || 34 |- ! 7001 | [[Еркенай]] || 34 |- ! 7002 | [[Дидарай]] || 34 |- ! 7003 | [[Гүлфат]] || 34 |- ! 7004 | [[Жайсанкүл]] || 34 |- ! 7005 | [[Елеусыз]] || 34 |- ! 7006 | [[Даниля]] || 34 |- ! 7007 | [[Гулмайда]] || 34 |- ! 7008 | [[Гулжибек]] || 34 |- ! 7009 | [[Балыш]] || 34 |- ! 7010 | [[Бакыттыгул]] || 34 |- ! 7011 | [[Бактыкыз]] || 34 |- ! 7012 | [[Баянкүл]] || 34 |- ! 7013 | [[Ғафура]] || 34 |- ! 7014 | [[Бегім Сұлу]] || 34 |- ! 7015 | [[Бархат]] || 34 |- ! 7016 | [[Бейсенгүл]] || 34 |- ! 7017 | [[Батис]] || 34 |- ! 7018 | [[Бибиасия]] || 34 |- ! 7019 | [[Багираш]] || 34 |- ! 7020 | [[Биржан]] || 34 |- ! 7021 | [[Бахтжан]] || 34 |- ! 7022 | [[Бубира]] || 34 |- ! 7023 | [[Акбикеш]] || 34 |- ! 7024 | [[Адолат]] || 34 |- ! 7025 | [[Ақүміт]] || 34 |- ! 7026 | [[Азида]] || 34 |- ! 7027 | [[Алша]] || 34 |- ! 7028 | [[Айганим]] || 34 |- ! 7029 | [[Акберен]] || 34 |- ! 7030 | [[Аинаш]] || 34 |- ! 7031 | [[Анаркан]] || 34 |- ! 7032 | [[Алтынтай]] || 34 |- ! 7033 | [[Айянұр]] || 34 |- ! 7034 | [[Айканым]] || 34 |- ! 7035 | [[Умуткен]] || 33 |- ! 7036 | [[Турдыкул]] || 33 |- ! 7037 | [[Тукен]] || 33 |- ! 7038 | [[Шахарбан]] || 33 |- ! 7039 | [[Янна]] || 33 |- ! 7040 | [[Үкілі]] || 33 |- ! 7041 | [[Фирая]] || 33 |- ! 7042 | [[Хамиля]] || 33 |- ! 7043 | [[Тулеутай]] || 33 |- ! 7044 | [[Шахинур]] || 33 |- ! 7045 | [[Уки]] || 33 |- ! 7046 | [[Тозагул]] || 33 |- ! 7047 | [[Рымкүл]] || 33 |- ! 7048 | [[Слубике]] || 33 |- ! 7049 | [[Салтан]] || 33 |- ! 7050 | [[Рияна]] || 33 |- ! 7051 | [[Султанна]] || 33 |- ! 7052 | [[Рухсора]] || 33 |- ! 7053 | [[Расмина]] || 33 |- ! 7054 | [[Татты]] || 33 |- ! 7055 | [[Сулухия]] || 33 |- ! 7056 | [[Сагатхан]] || 33 |- ! 7057 | [[Сыпайы]] || 33 |- ! 7058 | [[Тлекші]] || 33 |- ! 7059 | [[Сагипа]] || 33 |- ! 7060 | [[Рысбибі]] || 33 |- ! 7061 | [[Сагым]] || 33 |- ! 7062 | [[Толкинай]] || 33 |- ! 7063 | [[Палзада]] || 33 |- ! 7064 | [[Наушан]] || 33 |- ! 7065 | [[Миве]] || 33 |- ! 7066 | [[Ойнура]] || 33 |- ! 7067 | [[Мива]] || 33 |- ! 7068 | [[Мирагүл]] || 33 |- ! 7069 | [[Мерием]] || 33 |- ! 7070 | [[Оля]] || 33 |- ! 7071 | [[Мугулсин]] || 33 |- ! 7072 | [[Менгуль]] || 33 |- ! 7073 | [[Назымай]] || 33 |- ! 7074 | [[Назыкеш]] || 33 |- ! 7075 | [[Назига]] || 33 |- ! 7076 | [[Нұркүл]] || 33 |- ! 7077 | [[Мендибике]] || 33 |- ! 7078 | [[Нурбан]] || 33 |- ! 7079 | [[Нурхаят]] || 33 |- ! 7080 | [[Орингул]] || 33 |- ! 7081 | [[Пәриза]] || 33 |- ! 7082 | [[Назыкул]] || 33 |- ! 7083 | [[Орунгуль]] || 33 |- ! 7084 | [[Нурдария]] || 33 |- ! 7085 | [[Марьямгуль]] || 33 |- ! 7086 | [[Кулира]] || 33 |- ! 7087 | [[Маргуба]] || 33 |- ! 7088 | [[Кульпаран]] || 33 |- ! 7089 | [[Лайық]] || 33 |- ! 7090 | [[Кулсын]] || 33 |- ! 7091 | [[Қамшат]] || 33 |- ! 7092 | [[Куляйкан]] || 33 |- ! 7093 | [[Кульша]] || 33 |- ! 7094 | [[Манзиля]] || 33 |- ! 7095 | [[Лалахан]] || 33 |- ! 7096 | [[Кулимаш]] || 33 |- ! 7097 | [[Манзила]] || 33 |- ! 7098 | [[Кулзираш]] || 33 |- ! 7099 | [[Қарақас]] || 33 |- ! 7100 | [[Күлшира]] || 33 |- ! 7101 | [[Маркиза]] || 33 |- ! 7102 | [[Қыдыркүл]] || 33 |- ! 7103 | [[Кулшан]] || 33 |- ! 7104 | [[Қызжан]] || 33 |- ! 7105 | [[Кульбахыт]] || 33 |- ! 7106 | [[Жахан]] || 33 |- ! 7107 | [[Каним]] || 33 |- ! 7108 | [[Інкәрім]] || 33 |- ! 7109 | [[Заузат]] || 33 |- ! 7110 | [[Каршигул]] || 33 |- ! 7111 | [[Зебер]] || 33 |- ! 7112 | [[Ильяна]] || 33 |- ! 7113 | [[Зелиха]] || 33 |- ! 7114 | [[Кадырхан]] || 33 |- ! 7115 | [[Жолдыбала]] || 33 |- ! 7116 | [[Кантбала]] || 33 |- ! 7117 | [[Зәмзагүл]] || 33 |- ! 7118 | [[Зулфира]] || 33 |- ! 7119 | [[Ибакул]] || 33 |- ! 7120 | [[Ерзада]] || 33 |- ! 7121 | [[Гүльнұр]] || 33 |- ! 7122 | [[Гүлбағила]] || 33 |- ! 7123 | [[Гульзайда]] || 33 |- ! 7124 | [[Әлиянұр]] || 33 |- ! 7125 | [[Доно]] || 33 |- ! 7126 | [[Жанайм]] || 33 |- ! 7127 | [[Данехан]] || 33 |- ! 7128 | [[Гүлнәзира]] || 33 |- ! 7129 | [[Гулнархан]] || 33 |- ! 7130 | [[Даурен]] || 33 |- ! 7131 | [[Жайық]] || 33 |- ! 7132 | [[Гүл]] || 33 |- ! 7133 | [[Дариягуль]] || 33 |- ! 7134 | [[Баян-Слу]] || 33 |- ! 7135 | [[Бактыкан]] || 33 |- ! 7136 | [[Бахытлы]] || 33 |- ! 7137 | [[Бибікүл]] || 33 |- ! 7138 | [[Гулжамиля]] || 33 |- ! 7139 | [[Бирсулу]] || 33 |- ! 7140 | [[Бейнегул]] || 33 |- ! 7141 | [[Бисенкүл]] || 33 |- ! 7142 | [[Гуласыл]] || 33 |- ! 7143 | [[Балзере]] || 33 |- ! 7144 | [[Гулман]] || 33 |- ! 7145 | [[Асыл-Ай]] || 33 |- ! 7146 | [[Адриана]] || 33 |- ! 7147 | [[Айбол]] || 33 |- ! 7148 | [[Ақтұйғын]] || 33 |- ! 7149 | [[Агияш]] || 33 |- ! 7150 | [[Асемкан]] || 33 |- ! 7151 | [[Айчан]] || 33 |- ! 7152 | [[Анса]] || 33 |- ! 7153 | [[Аканай]] || 33 |- ! 7154 | [[Арда]] || 33 |- ! 7155 | [[Акулпа]] || 33 |- ! 7156 | [[Аимгул]] || 33 |- ! 7157 | [[Аршакуль]] || 33 |- ! 7158 | [[Ақсулу]] || 33 |- ! 7159 | [[Адепхан]] || 33 |- ! 7160 | [[Ақмейрім]] || 33 |- ! 7161 | [[Айсәулем]] || 33 |- ! 7162 | [[Аитжамал]] || 33 |- ! 7163 | [[Аккойсын]] || 33 |- ! 7164 | [[Актурган]] || 33 |- ! 7165 | [[Ақжонас]] || 33 |- ! 7166 | [[Аккал]] || 33 |- ! 7167 | [[Алқа]] || 33 |- ! 7168 | [[Аиткуль]] || 33 |- ! 7169 | [[Туймегуль]] || 32 |- ! 7170 | [[Шарофат]] || 32 |- ! 7171 | [[Эльмина]] || 32 |- ! 7172 | [[Улбалаш]] || 32 |- ! 7173 | [[Яхшигул]] || 32 |- ! 7174 | [[Шахназым]] || 32 |- ! 7175 | [[Хатиджа]] || 32 |- ! 7176 | [[Урнай]] || 32 |- ! 7177 | [[Эркинай]] || 32 |- ! 7178 | [[Ұмсын]] || 32 |- ! 7179 | [[Шархия]] || 32 |- ! 7180 | [[Урсула]] || 32 |- ! 7181 | [[Тұмарханым]] || 32 |- ! 7182 | [[Севиля]] || 32 |- ! 7183 | [[Раджана]] || 32 |- ! 7184 | [[Рахилаш]] || 32 |- ! 7185 | [[Слуганым]] || 32 |- ! 7186 | [[Толебике]] || 32 |- ! 7187 | [[Тлеукеш]] || 32 |- ! 7188 | [[Сандибике]] || 32 |- ! 7189 | [[Саттигуль]] || 32 |- ! 7190 | [[Нұриза]] || 32 |- ! 7191 | [[Муза]] || 32 |- ! 7192 | [[Перида]] || 32 |- ! 7193 | [[Нәзігім]] || 32 |- ! 7194 | [[Минайым]] || 32 |- ! 7195 | [[Милла]] || 32 |- ! 7196 | [[Назыма]] || 32 |- ! 7197 | [[Муборак]] || 32 |- ! 7198 | [[Несіп]] || 32 |- ! 7199 | [[Мирей]] || 32 |- ! 7200 | [[Нурайя]] || 32 |- ! 7201 | [[Мунсыз]] || 32 |- ! 7202 | [[Нурихан]] || 32 |- ! 7203 | [[Мугилсим]] || 32 |- ! 7204 | [[Олимпия]] || 32 |- ! 7205 | [[Молдиркоз]] || 32 |- ! 7206 | [[Парзана]] || 32 |- ! 7207 | [[Орынжамал]] || 32 |- ! 7208 | [[Оналай]] || 32 |- ! 7209 | [[Нуршаим]] || 32 |- ! 7210 | [[Нәдия]] || 32 |- ! 7211 | [[Өлмес]] || 32 |- ! 7212 | [[Нурболган]] || 32 |- ! 7213 | [[Қуанышгүл]] || 32 |- ! 7214 | [[Люся]] || 32 |- ! 7215 | [[Кульчай]] || 32 |- ! 7216 | [[Қалдығыз]] || 32 |- ! 7217 | [[Кулайра]] || 32 |- ! 7218 | [[Маркаш]] || 32 |- ! 7219 | [[Мариямгул]] || 32 |- ! 7220 | [[Кынагул]] || 32 |- ! 7221 | [[Кулямза]] || 32 |- ! 7222 | [[Кульжаш]] || 32 |- ! 7223 | [[Қалияш]] || 32 |- ! 7224 | [[Кульдарья]] || 32 |- ! 7225 | [[Кулшария]] || 32 |- ! 7226 | [[Лэйля]] || 32 |- ! 7227 | [[Кульшакар]] || 32 |- ! 7228 | [[Меирим]] || 32 |- ! 7229 | [[Күлсім]] || 32 |- ! 7230 | [[Зуря]] || 32 |- ! 7231 | [[Жемісгүл]] || 32 |- ! 7232 | [[Кайча]] || 32 |- ! 7233 | [[Ибалы]] || 32 |- ! 7234 | [[Зиягүл]] || 32 |- ! 7235 | [[Зейнекүл]] || 32 |- ! 7236 | [[Кайникуль]] || 32 |- ! 7237 | [[Илгек]] || 32 |- ! 7238 | [[Калдигиз]] || 32 |- ! 7239 | [[Жаркынкул]] || 32 |- ! 7240 | [[Калымкас]] || 32 |- ! 7241 | [[Зәкира]] || 32 |- ! 7242 | [[Заукия]] || 32 |- ! 7243 | [[Зейникамал]] || 32 |- ! 7244 | [[Зайкуль]] || 32 |- ! 7245 | [[Зиля]] || 32 |- ! 7246 | [[Корлыгайн]] || 32 |- ! 7247 | [[Жамилия]] || 32 |- ! 7248 | [[Әсмә]] || 32 |- ! 7249 | [[Гүлмереке]] || 32 |- ! 7250 | [[Гүлчехра]] || 32 |- ! 7251 | [[Жақсыгул]] || 32 |- ! 7252 | [[Гуляй]] || 32 |- ! 7253 | [[Жанела]] || 32 |- ! 7254 | [[Елеухан]] || 32 |- ! 7255 | [[Дильара]] || 32 |- ! 7256 | [[Даина]] || 32 |- ! 7257 | [[Гульраушан]] || 32 |- ! 7258 | [[Гульмайда]] || 32 |- ! 7259 | [[Джадра]] || 32 |- ! 7260 | [[Еркін]] || 32 |- ! 7261 | [[Гүлзере]] || 32 |- ! 7262 | [[Ернұр]] || 32 |- ! 7263 | [[Жанлыс]] || 32 |- ! 7264 | [[Әймен]] || 32 |- ! 7265 | [[Гүлмина]] || 32 |- ! 7266 | [[Дарин]] || 32 |- ! 7267 | [[Баршин]] || 32 |- ! 7268 | [[Баглана]] || 32 |- ! 7269 | [[Ганижамал]] || 32 |- ! 7270 | [[Асфира]] || 32 |- ! 7271 | [[Бегім-Сұлу]] || 32 |- ! 7272 | [[Гаяна]] || 32 |- ! 7273 | [[Бубижан]] || 32 |- ! 7274 | [[Бейсенгуль]] || 32 |- ! 7275 | [[Гулайман]] || 32 |- ! 7276 | [[Балсан]] || 32 |- ! 7277 | [[Бибиназ]] || 32 |- ! 7278 | [[Галия-Бану]] || 32 |- ! 7279 | [[Ғалиябану]] || 32 |- ! 7280 | [[Анисия]] || 32 |- ! 7281 | [[Акдари]] || 32 |- ! 7282 | [[Айгөлек]] || 32 |- ! 7283 | [[Алуана]] || 32 |- ! 7284 | [[Агимаш]] || 32 |- ! 7285 | [[Аккун]] || 32 |- ! 7286 | [[Акис]] || 32 |- ! 7287 | [[Арзанкул]] || 32 |- ! 7288 | [[Анаш]] || 32 |- ! 7289 | [[Айзанат]] || 32 |- ! 7290 | [[Алтингул]] || 32 |- ! 7291 | [[Акынсара]] || 32 |- ! 7292 | [[Акеркем]] || 32 |- ! 7293 | [[Аймторы]] || 32 |- ! 7294 | [[Айкуміс]] || 32 |- ! 7295 | [[Альжана]] || 32 |- ! 7296 | [[Iнжу]] || 32 |- ! 7297 | [[Айпаршин]] || 32 |- ! 7298 | [[Асилкул]] || 32 |- ! 7299 | [[Айнакоз]] || 32 |- ! 7300 | [[Айкеш]] || 32 |- ! 7301 | [[Аругул]] || 32 |- ! 7302 | [[Акбалдак]] || 32 |- ! 7303 | [[Акорын]] || 32 |- ! 7304 | [[Асемнур]] || 32 |- ! 7305 | [[Айғаныс]] || 32 |- ! 7306 | [[Айтбану]] || 32 |- ! 7307 | [[Алмабике]] || 32 |- ! 7308 | [[Улбусын]] || 31 |- ! 7309 | [[Шаттықгүл]] || 31 |- ! 7310 | [[Шахнур]] || 31 |- ! 7311 | [[Улпа]] || 31 |- ! 7312 | [[Харашаш]] || 31 |- ! 7313 | [[Урумбасар]] || 31 |- ! 7314 | [[Хайриниса]] || 31 |- ! 7315 | [[Тургун]] || 31 |- ! 7316 | [[Шалкыма]] || 31 |- ! 7317 | [[Тураркул]] || 31 |- ! 7318 | [[Тыйыштык]] || 31 |- ! 7319 | [[Укитай]] || 31 |- ! 7320 | [[Үлжан]] || 31 |- ! 7321 | [[Элзира]] || 31 |- ! 7322 | [[Урбугул]] || 31 |- ! 7323 | [[Шахниза]] || 31 |- ! 7324 | [[Турархан]] || 31 |- ! 7325 | [[Ұланай]] || 31 |- ! 7326 | [[Хиуа]] || 31 |- ! 7327 | [[Шахиста]] || 31 |- ! 7328 | [[Юстина]] || 31 |- ! 7329 | [[Шакида]] || 31 |- ! 7330 | [[Ясминұр]] || 31 |- ! 7331 | [[Үкіжан]] || 31 |- ! 7332 | [[Халбуби]] || 31 |- ! 7333 | [[Улсана]] || 31 |- ! 7334 | [[Тлеутай]] || 31 |- ! 7335 | [[Сабинур]] || 31 |- ! 7336 | [[Толеужамал]] || 31 |- ! 7337 | [[Рсбике]] || 31 |- ! 7338 | [[Тотыгуль]] || 31 |- ! 7339 | [[Сохиба]] || 31 |- ! 7340 | [[Сетерхан]] || 31 |- ! 7341 | [[Румайса]] || 31 |- ! 7342 | [[Толеукан]] || 31 |- ! 7343 | [[Садат]] || 31 |- ! 7344 | [[Сагимкуль]] || 31 |- ! 7345 | [[Санторе]] || 31 |- ! 7346 | [[Тлеу]] || 31 |- ! 7347 | [[Рауабану]] || 31 |- ! 7348 | [[Русана]] || 31 |- ! 7349 | [[Сапархан]] || 31 |- ! 7350 | [[Сайяра]] || 31 |- ! 7351 | [[Сыргагуль]] || 31 |- ! 7352 | [[Толеукайша]] || 31 |- ! 7353 | [[Райымгуль]] || 31 |- ! 7354 | [[Тайра]] || 31 |- ! 7355 | [[Салида]] || 31 |- ! 7356 | [[Нурья]] || 31 |- ! 7357 | [[Патиха]] || 31 |- ! 7358 | [[Нұртолқын]] || 31 |- ! 7359 | [[Минора]] || 31 |- ! 7360 | [[Нурасем]] || 31 |- ! 7361 | [[Минсулу]] || 31 |- ! 7362 | [[Нұрлыхан]] || 31 |- ! 7363 | [[Миранда]] || 31 |- ! 7364 | [[Оралгул]] || 31 |- ! 7365 | [[Мырзакүл]] || 31 |- ! 7366 | [[Мерейгуль]] || 31 |- ! 7367 | [[Навира]] || 31 |- ! 7368 | [[Мәуе]] || 31 |- ! 7369 | [[Назайым]] || 31 |- ! 7370 | [[Нүрбибі]] || 31 |- ! 7371 | [[Назина]] || 31 |- ! 7372 | [[Нұрмира]] || 31 |- ! 7373 | [[Наржан]] || 31 |- ! 7374 | [[Оралган]] || 31 |- ! 7375 | [[Нарсулу]] || 31 |- ! 7376 | [[Милина]] || 31 |- ! 7377 | [[Мәденгүл]] || 31 |- ! 7378 | [[Мелана]] || 31 |- ! 7379 | [[Мәкен]] || 31 |- ! 7380 | [[Нәйля]] || 31 |- ! 7381 | [[Пистекул]] || 31 |- ! 7382 | [[Кулдирайхан]] || 31 |- ! 7383 | [[Ләтифа]] || 31 |- ! 7384 | [[Кульбагдат]] || 31 |- ! 7385 | [[Күлдана]] || 31 |- ! 7386 | [[Құттығыз]] || 31 |- ! 7387 | [[Лэзат]] || 31 |- ! 7388 | [[Кульбике]] || 31 |- ! 7389 | [[Күмісгүл]] || 31 |- ! 7390 | [[Мадине]] || 31 |- ! 7391 | [[Маъмура]] || 31 |- ! 7392 | [[Медиана]] || 31 |- ! 7393 | [[Лагыл]] || 31 |- ! 7394 | [[Каркара]] || 31 |- ! 7395 | [[Канзила]] || 31 |- ! 7396 | [[Кмбат]] || 31 |- ! 7397 | [[Залика]] || 31 |- ! 7398 | [[Канымбуби]] || 31 |- ! 7399 | [[Жібекжан]] || 31 |- ! 7400 | [[Кенжеқыз]] || 31 |- ! 7401 | [[Ива]] || 31 |- ! 7402 | [[Калича]] || 31 |- ! 7403 | [[Ислам]] || 31 |- ! 7404 | [[Каныкей]] || 31 |- ! 7405 | [[Жапырақ]] || 31 |- ! 7406 | [[Карасач]] || 31 |- ! 7407 | [[Жүлдыз]] || 31 |- ! 7408 | [[Кауаш]] || 31 |- ! 7409 | [[Злия]] || 31 |- ! 7410 | [[Зібила]] || 31 |- ! 7411 | [[Кайшан]] || 31 |- ! 7412 | [[Зайнура]] || 31 |- ! 7413 | [[Каламкаш]] || 31 |- ! 7414 | [[Жүрсінай]] || 31 |- ! 7415 | [[Гульноза]] || 31 |- ! 7416 | [[Гүлбарша]] || 31 |- ! 7417 | [[Гульпаршын]] || 31 |- ! 7418 | [[Еркингул]] || 31 |- ! 7419 | [[Есманұр]] || 31 |- ! 7420 | [[Жаксыкыз]] || 31 |- ! 7421 | [[Жайдаркүл]] || 31 |- ! 7422 | [[Гүлданай]] || 31 |- ! 7423 | [[Жаксикул]] || 31 |- ! 7424 | [[Еркингуль]] || 31 |- ! 7425 | [[Әсет]] || 31 |- ! 7426 | [[Дари]] || 31 |- ! 7427 | [[Гайнеш]] || 31 |- ! 7428 | [[Гулихан]] || 31 |- ! 7429 | [[Бимария]] || 31 |- ! 7430 | [[Бактикуль]] || 31 |- ! 7431 | [[Гулмай]] || 31 |- ! 7432 | [[Бағыжан]] || 31 |- ! 7433 | [[Базаркан]] || 31 |- ! 7434 | [[Бибіайым]] || 31 |- ! 7435 | [[Бибикан]] || 31 |- ! 7436 | [[Багизат]] || 31 |- ! 7437 | [[Гуллола]] || 31 |- ! 7438 | [[Балқыз]] || 31 |- ! 7439 | [[Ванесса]] || 31 |- ! 7440 | [[Гарипа]] || 31 |- ! 7441 | [[Бұлбұлқан]] || 31 |- ! 7442 | [[Балнәр]] || 31 |- ! 7443 | [[Бораш]] || 31 |- ! 7444 | [[Акмор]] || 31 |- ! 7445 | [[Асен]] || 31 |- ! 7446 | [[Айтнұр]] || 31 |- ! 7447 | [[Акмамык]] || 31 |- ! 7448 | [[Аралкул]] || 31 |- ! 7449 | [[Аиымгуль]] || 31 |- ! 7450 | [[Алтынқыз]] || 31 |- ! 7451 | [[Акжана]] || 31 |- ! 7452 | [[Альбира]] || 31 |- ! 7453 | [[Айлиза]] || 31 |- ! 7454 | [[Алтангүл]] || 31 |- ! 7455 | [[Азаль]] || 31 |- ! 7456 | [[Айсалкын]] || 31 |- ! 7457 | [[Акмарка]] || 31 |- ! 7458 | [[Акнұр]] || 31 |- ! 7459 | [[Аника]] || 31 |- ! 7460 | [[Айя-София]] || 31 |- ! 7461 | [[Аноргул]] || 31 |- ! 7462 | [[Айбейне]] || 31 |- ! 7463 | [[Айнабат]] || 31 |- ! 7464 | [[Аксан]] || 31 |- ! 7465 | [[Айымсұлу]] || 31 |- ! 7466 | [[Айнек]] || 31 |- ! 7467 | [[Айғана]] || 31 |- ! 7468 | [[Арайна]] || 31 |- ! 7469 | [[Ханум]] || 30 |- ! 7470 | [[Улманай]] || 30 |- ! 7471 | [[Улара]] || 30 |- ! 7472 | [[Урлайм]] || 30 |- ! 7473 | [[Улданой]] || 30 |- ! 7474 | [[Элнора]] || 30 |- ! 7475 | [[Эланора]] || 30 |- ! 7476 | [[Тыйштык]] || 30 |- ! 7477 | [[Шаркат]] || 30 |- ! 7478 | [[Ширина]] || 30 |- ! 7479 | [[Төлебике]] || 30 |- ! 7480 | [[Шұғла]] || 30 |- ! 7481 | [[Фаризада]] || 30 |- ! 7482 | [[Сырсұлу]] || 30 |- ! 7483 | [[Сагинкуль]] || 30 |- ! 7484 | [[Тальмира]] || 30 |- ! 7485 | [[Тәттікүл]] || 30 |- ! 7486 | [[Радха]] || 30 |- ! 7487 | [[Санагүл]] || 30 |- ! 7488 | [[Такура]] || 30 |- ! 7489 | [[Светкул]] || 30 |- ! 7490 | [[Салихат]] || 30 |- ! 7491 | [[Сайракуль]] || 30 |- ! 7492 | [[Сатина]] || 30 |- ! 7493 | [[Райымгүл]] || 30 |- ! 7494 | [[Тохта]] || 30 |- ! 7495 | [[Седепкул]] || 30 |- ! 7496 | [[Саипжамал]] || 30 |- ! 7497 | [[Сайлаугайша]] || 30 |- ! 7498 | [[Рамира]] || 30 |- ! 7499 | [[Панаргүл]] || 30 |- ! 7500 | [[Нуруш]] || 30 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 7501 | [[Нурилаш]] || 30 |- ! 7502 | [[Нариман]] || 30 |- ! 7503 | [[Нұрлым]] || 30 |- ! 7504 | [[Нархал]] || 30 |- ! 7505 | [[Назыкуль]] || 30 |- ! 7506 | [[Мендыганым]] || 30 |- ! 7507 | [[Перизада]] || 30 |- ! 7508 | [[Нурайм]] || 30 |- ! 7509 | [[Нуршай]] || 30 |- ! 7510 | [[Нурбибе]] || 30 |- ! 7511 | [[Назтай]] || 30 |- ! 7512 | [[Нурбина]] || 30 |- ! 7513 | [[Панархан]] || 30 |- ! 7514 | [[Нурболсын]] || 30 |- ! 7515 | [[Нурзаги]] || 30 |- ! 7516 | [[Перузат]] || 30 |- ! 7517 | [[Күлсінхан]] || 30 |- ! 7518 | [[Кульнази]] || 30 |- ! 7519 | [[Магиша]] || 30 |- ! 7520 | [[Кулназ]] || 30 |- ! 7521 | [[Күнекей]] || 30 |- ! 7522 | [[Лазет]] || 30 |- ! 7523 | [[Кулсан]] || 30 |- ! 7524 | [[Күлсінай]] || 30 |- ! 7525 | [[Кулбахрам]] || 30 |- ! 7526 | [[Кулбике]] || 30 |- ! 7527 | [[Мейримхан]] || 30 |- ! 7528 | [[Кулпат]] || 30 |- ! 7529 | [[Меделхан]] || 30 |- ! 7530 | [[Күлшар]] || 30 |- ! 7531 | [[Марипа]] || 30 |- ! 7532 | [[Мейірбан]] || 30 |- ! 7533 | [[Макура]] || 30 |- ! 7534 | [[Лайана]] || 30 |- ! 7535 | [[Куляндам]] || 30 |- ! 7536 | [[Лебіз]] || 30 |- ! 7537 | [[Кульжаган]] || 30 |- ! 7538 | [[Кунар]] || 30 |- ! 7539 | [[Құлпыр]] || 30 |- ! 7540 | [[Курма]] || 30 |- ! 7541 | [[Мауекул]] || 30 |- ! 7542 | [[Марбан]] || 30 |- ! 7543 | [[Мейра]] || 30 |- ! 7544 | [[Лямис]] || 30 |- ! 7545 | [[Зерек]] || 30 |- ! 7546 | [[Зибакуль]] || 30 |- ! 7547 | [[Жолдыхан]] || 30 |- ! 7548 | [[Коралай]] || 30 |- ! 7549 | [[Зиннат]] || 30 |- ! 7550 | [[Крестина]] || 30 |- ! 7551 | [[Зият]] || 30 |- ! 7552 | [[Жанэтта]] || 30 |- ! 7553 | [[Инаббат]] || 30 |- ! 7554 | [[Кадирхан]] || 30 |- ! 7555 | [[Жұмахан]] || 30 |- ! 7556 | [[Каирлы]] || 30 |- ! 7557 | [[Канияш]] || 30 |- ! 7558 | [[Кайкен]] || 30 |- ! 7559 | [[Каракөз]] || 30 |- ! 7560 | [[Зылика]] || 30 |- ! 7561 | [[Кенишкуль]] || 30 |- ! 7562 | [[Зылиқа]] || 30 |- ! 7563 | [[Живек]] || 30 |- ! 7564 | [[Зулия]] || 30 |- ! 7565 | [[Гульфина]] || 30 |- ! 7566 | [[Диас]] || 30 |- ! 7567 | [[Джумаш]] || 30 |- ! 7568 | [[Дэниз]] || 30 |- ! 7569 | [[Гүлмайса]] || 30 |- ! 7570 | [[Гульназар]] || 30 |- ! 7571 | [[Гульжанна]] || 30 |- ! 7572 | [[Гүлдархан]] || 30 |- ! 7573 | [[Гүлбақша]] || 30 |- ! 7574 | [[Гулян]] || 30 |- ! 7575 | [[Гүлмайдан]] || 30 |- ! 7576 | [[Жайлан]] || 30 |- ! 7577 | [[Дамиш]] || 30 |- ! 7578 | [[Гүлбағда]] || 30 |- ! 7579 | [[Дилноз]] || 30 |- ! 7580 | [[Еркебала]] || 30 |- ! 7581 | [[Делия]] || 30 |- ! 7582 | [[Батжамал]] || 30 |- ! 7583 | [[Гайний]] || 30 |- ! 7584 | [[Берик]] || 30 |- ! 7585 | [[Бахтикуль]] || 30 |- ! 7586 | [[Ғалияш]] || 30 |- ! 7587 | [[Бибі Мариям]] || 30 |- ! 7588 | [[Батика]] || 30 |- ! 7589 | [[Бахтинур]] || 30 |- ! 7590 | [[Бәтен]] || 30 |- ! 7591 | [[Балбибі]] || 30 |- ! 7592 | [[Бахшагуль]] || 30 |- ! 7593 | [[Бибсара]] || 30 |- ! 7594 | [[Балтуре]] || 30 |- ! 7595 | [[Бига]] || 30 |- ! 7596 | [[Гулбахит]] || 30 |- ! 7597 | [[Балбосын]] || 30 |- ! 7598 | [[Асьма]] || 30 |- ! 7599 | [[Бактгуль]] || 30 |- ! 7600 | [[Бахат]] || 30 |- ! 7601 | [[Бопеш]] || 30 |- ! 7602 | [[Бахор]] || 30 |- ! 7603 | [[Бахтгул]] || 30 |- ! 7604 | [[Бубина]] || 30 |- ! 7605 | [[Аймангүл]] || 30 |- ! 7606 | [[Арида]] || 30 |- ! 7607 | [[Алиям]] || 30 |- ! 7608 | [[Аллана]] || 30 |- ! 7609 | [[Ақайна]] || 30 |- ! 7610 | [[Адалия]] || 30 |- ! 7611 | [[Айханум]] || 30 |- ! 7612 | [[Адебиет]] || 30 |- ! 7613 | [[Актуйме]] || 30 |- ! 7614 | [[Аизат]] || 30 |- ! 7615 | [[Айжанкул]] || 30 |- ! 7616 | [[Айзахан]] || 30 |- ! 7617 | [[Айшырын]] || 30 |- ! 7618 | [[Акжемис]] || 30 |- ! 7619 | [[Агдалия]] || 30 |- ! 7620 | [[Акжаик]] || 30 |- ! 7621 | [[Акпейл]] || 30 |- ! 7622 | [[Хапура]] || 29 |- ! 7623 | [[Хосият]] || 29 |- ! 7624 | [[Шайжан]] || 29 |- ! 7625 | [[Шәмшінұр]] || 29 |- ! 7626 | [[Тулеукуль]] || 29 |- ! 7627 | [[Шинаргуль]] || 29 |- ! 7628 | [[Улдамет]] || 29 |- ! 7629 | [[Тулеухан]] || 29 |- ! 7630 | [[Туйган]] || 29 |- ! 7631 | [[Хибат]] || 29 |- ! 7632 | [[Уәсила]] || 29 |- ! 7633 | [[Хатша]] || 29 |- ! 7634 | [[Шолпанхан]] || 29 |- ! 7635 | [[Чолпон]] || 29 |- ! 7636 | [[Ұлдаш]] || 29 |- ! 7637 | [[Хатиша]] || 29 |- ! 7638 | [[Умиркуль]] || 29 |- ! 7639 | [[Тилеукул]] || 29 |- ! 7640 | [[Рзагүл]] || 29 |- ! 7641 | [[Тишкуль]] || 29 |- ! 7642 | [[Руқая]] || 29 |- ! 7643 | [[Тотыгул]] || 29 |- ! 7644 | [[Семанур]] || 29 |- ! 7645 | [[Саера]] || 29 |- ! 7646 | [[Телектес]] || 29 |- ! 7647 | [[Толжан]] || 29 |- ! 7648 | [[Советгуль]] || 29 |- ! 7649 | [[Танзия]] || 29 |- ! 7650 | [[Раушанкуль]] || 29 |- ! 7651 | [[Рамуза]] || 29 |- ! 7652 | [[Рохат]] || 29 |- ! 7653 | [[Сауык]] || 29 |- ! 7654 | [[Нышан]] || 29 |- ! 7655 | [[Патигуль]] || 29 |- ! 7656 | [[Пайза]] || 29 |- ! 7657 | [[Нәзима]] || 29 |- ! 7658 | [[Нази]] || 29 |- ! 7659 | [[Нурифа]] || 29 |- ! 7660 | [[Орунтай]] || 29 |- ! 7661 | [[Мырзагүл]] || 29 |- ! 7662 | [[Несибельди]] || 29 |- ! 7663 | [[Мирра]] || 29 |- ! 7664 | [[Несып]] || 29 |- ! 7665 | [[Нурсылу]] || 29 |- ! 7666 | [[Мөлдірай]] || 29 |- ! 7667 | [[Насибали]] || 29 |- ! 7668 | [[Оңал]] || 29 |- ! 7669 | [[Мираслава]] || 29 |- ! 7670 | [[Мұнира]] || 29 |- ! 7671 | [[Надима]] || 29 |- ! 7672 | [[Наркул]] || 29 |- ! 7673 | [[Миуагуль]] || 29 |- ! 7674 | [[Парвина]] || 29 |- ! 7675 | [[Нұрқия]] || 29 |- ! 7676 | [[Нуржайнат]] || 29 |- ! 7677 | [[Мензифа]] || 29 |- ! 7678 | [[Нұрлытаң]] || 29 |- ! 7679 | [[Нуркеш]] || 29 |- ! 7680 | [[Нурсезім]] || 29 |- ! 7681 | [[Магмура]] || 29 |- ! 7682 | [[Қатима]] || 29 |- ! 7683 | [[Кульшахар]] || 29 |- ! 7684 | [[Қызбала]] || 29 |- ! 7685 | [[Кунзираш]] || 29 |- ! 7686 | [[Кульдари]] || 29 |- ! 7687 | [[Макия]] || 29 |- ! 7688 | [[Кулжиан]] || 29 |- ! 7689 | [[Кунзиля]] || 29 |- ! 7690 | [[Кульяш]] || 29 |- ! 7691 | [[Кунтуган]] || 29 |- ! 7692 | [[Майкеш]] || 29 |- ! 7693 | [[Кульсагира]] || 29 |- ! 7694 | [[Куттигиз]] || 29 |- ! 7695 | [[Кульбагдан]] || 29 |- ! 7696 | [[Кулшари]] || 29 |- ! 7697 | [[Кулжамиля]] || 29 |- ! 7698 | [[Кульжамаш]] || 29 |- ! 7699 | [[Кымбатай]] || 29 |- ! 7700 | [[Кумусхан]] || 29 |- ! 7701 | [[Інжү]] || 29 |- ! 7702 | [[Зульхия]] || 29 |- ! 7703 | [[Кагира]] || 29 |- ! 7704 | [[Кайникен]] || 29 |- ! 7705 | [[Келеке]] || 29 |- ! 7706 | [[Камина]] || 29 |- ! 7707 | [[Жумабеке]] || 29 |- ! 7708 | [[Игілік]] || 29 |- ! 7709 | [[Индиана]] || 29 |- ! 7710 | [[Зипа]] || 29 |- ! 7711 | [[Илескул]] || 29 |- ! 7712 | [[Канимкуль]] || 29 |- ! 7713 | [[Заурен]] || 29 |- ! 7714 | [[Жиенгул]] || 29 |- ! 7715 | [[Жапырак]] || 29 |- ! 7716 | [[Жидегул]] || 29 |- ! 7717 | [[Калья]] || 29 |- ! 7718 | [[Даркен]] || 29 |- ! 7719 | [[Гульфарам]] || 29 |- ! 7720 | [[Әлдина]] || 29 |- ! 7721 | [[Жадрасын]] || 29 |- ! 7722 | [[Догдырхан]] || 29 |- ! 7723 | [[Гүлжарқын]] || 29 |- ! 7724 | [[Джумагыз]] || 29 |- ! 7725 | [[Елмұра]] || 29 |- ! 7726 | [[Жанелла]] || 29 |- ! 7727 | [[Гүлсанам]] || 29 |- ! 7728 | [[Гүлсия]] || 29 |- ! 7729 | [[Жайлаукул]] || 29 |- ! 7730 | [[Гүлшира]] || 29 |- ! 7731 | [[Жансэль]] || 29 |- ! 7732 | [[Жанал]] || 29 |- ! 7733 | [[Дея]] || 29 |- ! 7734 | [[Дагмара]] || 29 |- ! 7735 | [[Гүльнар]] || 29 |- ! 7736 | [[Әлжан]] || 29 |- ! 7737 | [[Жаксикуль]] || 29 |- ! 7738 | [[Ерсінгүл]] || 29 |- ! 7739 | [[Әделя]] || 29 |- ! 7740 | [[Жанлай]] || 29 |- ! 7741 | [[Даметжан]] || 29 |- ! 7742 | [[Гульбадам]] || 29 |- ! 7743 | [[Әзизә]] || 29 |- ! 7744 | [[Далель]] || 29 |- ! 7745 | [[Гүлбаран]] || 29 |- ! 7746 | [[Жансылу]] || 29 |- ! 7747 | [[Еркебулан]] || 29 |- ! 7748 | [[Жанаим]] || 29 |- ! 7749 | [[Дамагул]] || 29 |- ! 7750 | [[Бисулу]] || 29 |- ! 7751 | [[Барчиной]] || 29 |- ! 7752 | [[Гибрат]] || 29 |- ! 7753 | [[Баянсулув]] || 29 |- ! 7754 | [[Билимхан]] || 29 |- ! 7755 | [[Бишат]] || 29 |- ! 7756 | [[Бибіпатима]] || 29 |- ! 7757 | [[Балдан]] || 29 |- ! 7758 | [[Гулажар]] || 29 |- ! 7759 | [[Аяулим]] || 29 |- ! 7760 | [[Бибраба]] || 29 |- ! 7761 | [[Балзура]] || 29 |- ! 7762 | [[Балбупе]] || 29 |- ! 7763 | [[Бегим]] || 29 |- ! 7764 | [[Бекен]] || 29 |- ! 7765 | [[Бегимкуль]] || 29 |- ! 7766 | [[Бактина]] || 29 |- ! 7767 | [[Буби]] || 29 |- ! 7768 | [[Глафира]] || 29 |- ! 7769 | [[Башира]] || 29 |- ! 7770 | [[Гуландам]] || 29 |- ! 7771 | [[Бахтыкан]] || 29 |- ! 7772 | [[Бакия]] || 29 |- ! 7773 | [[Балнұра]] || 29 |- ! 7774 | [[Багыдат]] || 29 |- ! 7775 | [[Бағдагул]] || 29 |- ! 7776 | [[Бибитгуль]] || 29 |- ! 7777 | [[Аскеркуль]] || 29 |- ! 7778 | [[Гайныш]] || 29 |- ! 7779 | [[Бахшагул]] || 29 |- ! 7780 | [[Алмакан]] || 29 |- ! 7781 | [[Айимгуль]] || 29 |- ! 7782 | [[Артыкгул]] || 29 |- ! 7783 | [[Адаскул]] || 29 |- ! 7784 | [[Айсулуу]] || 29 |- ! 7785 | [[Аманкайша]] || 29 |- ! 7786 | [[Айданай]] || 29 |- ! 7787 | [[Аққағаз]] || 29 |- ! 7788 | [[Алнұр]] || 29 |- ! 7789 | [[Айасель]] || 29 |- ! 7790 | [[Айқынгүл]] || 29 |- ! 7791 | [[Айнурым]] || 29 |- ! 7792 | [[Айшакүл]] || 29 |- ! 7793 | [[Айәсел]] || 29 |- ! 7794 | [[Аманқыз]] || 29 |- ! 7795 | [[Азатгуль]] || 29 |- ! 7796 | [[Айгүль]] || 29 |- ! 7797 | [[Аймана]] || 29 |- ! 7798 | [[Улбосун]] || 28 |- ! 7799 | [[Хатидже]] || 28 |- ! 7800 | [[Урлаш]] || 28 |- ! 7801 | [[Филиз]] || 28 |- ! 7802 | [[Умуткул]] || 28 |- ! 7803 | [[Улбулсын]] || 28 |- ! 7804 | [[Турдыкан]] || 28 |- ! 7805 | [[Турсинкуль]] || 28 |- ! 7806 | [[Уметжан]] || 28 |- ! 7807 | [[Шакарман]] || 28 |- ! 7808 | [[Ыкпал]] || 28 |- ! 7809 | [[Халияш]] || 28 |- ! 7810 | [[Шахноз]] || 28 |- ! 7811 | [[Элона]] || 28 |- ! 7812 | [[Суфия]] || 28 |- ! 7813 | [[Саира]] || 28 |- ! 7814 | [[Сырсулу]] || 28 |- ! 7815 | [[Санабар]] || 28 |- ! 7816 | [[Раяш]] || 28 |- ! 7817 | [[Санель]] || 28 |- ! 7818 | [[Сагын]] || 28 |- ! 7819 | [[Сатенкуль]] || 28 |- ! 7820 | [[Таңырыс]] || 28 |- ! 7821 | [[Сафиянур]] || 28 |- ! 7822 | [[Темиркул]] || 28 |- ! 7823 | [[Сагдия]] || 28 |- ! 7824 | [[Сиякуль]] || 28 |- ! 7825 | [[Софина]] || 28 |- ! 7826 | [[Мәриямкүл]] || 28 |- ! 7827 | [[Насипгуль]] || 28 |- ! 7828 | [[Мехрибану]] || 28 |- ! 7829 | [[Назиха]] || 28 |- ! 7830 | [[Накен]] || 28 |- ! 7831 | [[Назкеш]] || 28 |- ! 7832 | [[Мукадас]] || 28 |- ! 7833 | [[Оринша]] || 28 |- ! 7834 | [[Пәтигүл]] || 28 |- ! 7835 | [[Мұнтазбегім]] || 28 |- ! 7836 | [[Найман]] || 28 |- ! 7837 | [[Нұрзинат]] || 28 |- ! 7838 | [[Мулкат]] || 28 |- ! 7839 | [[Покиза]] || 28 |- ! 7840 | [[Оразганым]] || 28 |- ! 7841 | [[Негина]] || 28 |- ! 7842 | [[Нурбаги]] || 28 |- ! 7843 | [[Нуржауар]] || 28 |- ! 7844 | [[Қалқа]] || 28 |- ! 7845 | [[Куннар]] || 28 |- ! 7846 | [[Қанымша]] || 28 |- ! 7847 | [[Кулдрайхан]] || 28 |- ! 7848 | [[Кульсумкан]] || 28 |- ! 7849 | [[Мартай]] || 28 |- ! 7850 | [[Кулмесхан]] || 28 |- ! 7851 | [[Кумушой]] || 28 |- ! 7852 | [[Кульсан]] || 28 |- ! 7853 | [[Кулайда]] || 28 |- ! 7854 | [[Лале]] || 28 |- ! 7855 | [[Кулше]] || 28 |- ! 7856 | [[Майжамал]] || 28 |- ! 7857 | [[Куралхан]] || 28 |- ! 7858 | [[Күлімкөз]] || 28 |- ! 7859 | [[Кундус]] || 28 |- ! 7860 | [[Қанзира]] || 28 |- ! 7861 | [[Кульсинай]] || 28 |- ! 7862 | [[Кульмайраш]] || 28 |- ! 7863 | [[Мальвина]] || 28 |- ! 7864 | [[Кумысбала]] || 28 |- ! 7865 | [[Кульдаш]] || 28 |- ! 7866 | [[Кульзияш]] || 28 |- ! 7867 | [[Меиргул]] || 28 |- ! 7868 | [[Мауекуль]] || 28 |- ! 7869 | [[Луана]] || 28 |- ! 7870 | [[Маулеш]] || 28 |- ! 7871 | [[Күлипа]] || 28 |- ! 7872 | [[Кукен]] || 28 |- ! 7873 | [[Күнжамал]] || 28 |- ! 7874 | [[Күнімкүл]] || 28 |- ! 7875 | [[Зубарзат]] || 28 |- ! 7876 | [[Зазира]] || 28 |- ! 7877 | [[Калыкыз]] || 28 |- ! 7878 | [[Казнакуль]] || 28 |- ! 7879 | [[Канимкул]] || 28 |- ! 7880 | [[Загима]] || 28 |- ! 7881 | [[Каниша]] || 28 |- ! 7882 | [[Каныгул]] || 28 |- ! 7883 | [[Каниза]] || 28 |- ! 7884 | [[Инар]] || 28 |- ! 7885 | [[Закан]] || 28 |- ! 7886 | [[Калдыгиз]] || 28 |- ! 7887 | [[Жемиле]] || 28 |- ! 7888 | [[Канымкан]] || 28 |- ! 7889 | [[Кеншилик]] || 28 |- ! 7890 | [[Зейнахан]] || 28 |- ! 7891 | [[Жанэлла]] || 28 |- ! 7892 | [[Илаш]] || 28 |- ! 7893 | [[Кант]] || 28 |- ! 7894 | [[Зерекуль]] || 28 |- ! 7895 | [[Инжигул]] || 28 |- ! 7896 | [[Инта]] || 28 |- ! 7897 | [[Ихсана]] || 28 |- ! 7898 | [[Гулнафиса]] || 28 |- ! 7899 | [[Гульвера]] || 28 |- ! 7900 | [[Гүлбайра]] || 28 |- ! 7901 | [[Жанылгуль]] || 28 |- ! 7902 | [[Гульсауле]] || 28 |- ! 7903 | [[Гулняр]] || 28 |- ! 7904 | [[Джумакан]] || 28 |- ! 7905 | [[Жазигуль]] || 28 |- ! 7906 | [[Елка]] || 28 |- ! 7907 | [[Дельфуза]] || 28 |- ! 7908 | [[Джулдуз]] || 28 |- ! 7909 | [[Гулчира]] || 28 |- ! 7910 | [[Жанатгул]] || 28 |- ! 7911 | [[Джалила]] || 28 |- ! 7912 | [[Гульман]] || 28 |- ! 7913 | [[Гульзипаш]] || 28 |- ! 7914 | [[Гүлмейрам]] || 28 |- ! 7915 | [[Даргуль]] || 28 |- ! 7916 | [[Ахтоты]] || 28 |- ! 7917 | [[Батиля]] || 28 |- ! 7918 | [[Бибикамал]] || 28 |- ! 7919 | [[Бибану]] || 28 |- ! 7920 | [[Бериккул]] || 28 |- ! 7921 | [[Бибіғайша]] || 28 |- ! 7922 | [[Гулкашима]] || 28 |- ! 7923 | [[Бакти]] || 28 |- ! 7924 | [[Багылан]] || 28 |- ! 7925 | [[Балайша]] || 28 |- ! 7926 | [[Аязкул]] || 28 |- ! 7927 | [[Гулбакит]] || 28 |- ! 7928 | [[Биша]] || 28 |- ! 7929 | [[Бибизауре]] || 28 |- ! 7930 | [[Балназ]] || 28 |- ! 7931 | [[Бибіқадиша]] || 28 |- ! 7932 | [[Ашура]] || 28 |- ! 7933 | [[Батигул]] || 28 |- ! 7934 | [[Вилена]] || 28 |- ! 7935 | [[Айкена]] || 28 |- ! 7936 | [[Айшекер]] || 28 |- ! 7937 | [[Айажан]] || 28 |- ! 7938 | [[Акназ]] || 28 |- ! 7939 | [[Аршакул]] || 28 |- ! 7940 | [[Айдаш]] || 28 |- ! 7941 | [[Айтұнық]] || 28 |- ! 7942 | [[Апия]] || 28 |- ! 7943 | [[Айжанкуль]] || 28 |- ! 7944 | [[Акилес]] || 28 |- ! 7945 | [[Ай-Зере]] || 28 |- ! 7946 | [[Азра]] || 28 |- ! 7947 | [[Айгорым]] || 28 |- ! 7948 | [[Агалтын]] || 28 |- ! 7949 | [[Айманкүл]] || 28 |- ! 7950 | [[Ай]] || 28 |- ! 7951 | [[Ақшагүл]] || 28 |- ! 7952 | [[Айкаракоз]] || 28 |- ! 7953 | [[Ақиқат]] || 28 |- ! 7954 | [[Айгюль]] || 28 |- ! 7955 | [[Ализе]] || 28 |- ! 7956 | [[Акпал]] || 28 |- ! 7957 | [[Ульбосын]] || 27 |- ! 7958 | [[Эльеонора]] || 27 |- ! 7959 | [[Урбихан]] || 27 |- ! 7960 | [[Шарихан]] || 27 |- ! 7961 | [[Турагалды]] || 27 |- ! 7962 | [[Шнаргуль]] || 27 |- ! 7963 | [[Турсынжамал]] || 27 |- ! 7964 | [[Эмине]] || 27 |- ! 7965 | [[Элита]] || 27 |- ! 7966 | [[Түймекүл]] || 27 |- ! 7967 | [[Шокен]] || 27 |- ! 7968 | [[Юлтуз]] || 27 |- ! 7969 | [[Хуаныш]] || 27 |- ! 7970 | [[Шәркүл]] || 27 |- ! 7971 | [[Улбасын]] || 27 |- ! 7972 | [[Юра]] || 27 |- ! 7973 | [[Шахеризада]] || 27 |- ! 7974 | [[Хамажай]] || 27 |- ! 7975 | [[Элионора]] || 27 |- ! 7976 | [[Умия]] || 27 |- ! 7977 | [[Тансұлу]] || 27 |- ! 7978 | [[Толган]] || 27 |- ! 7979 | [[Санагул]] || 27 |- ! 7980 | [[Селена]] || 27 |- ! 7981 | [[Таза]] || 27 |- ! 7982 | [[Сағина]] || 27 |- ! 7983 | [[Саулен]] || 27 |- ! 7984 | [[Рсжан]] || 27 |- ! 7985 | [[Раушания]] || 27 |- ! 7986 | [[Райкен]] || 27 |- ! 7987 | [[Ранайкул]] || 27 |- ! 7988 | [[Толеукул]] || 27 |- ! 7989 | [[Талшынай]] || 27 |- ! 7990 | [[Сулубике]] || 27 |- ! 7991 | [[Таңсулу]] || 27 |- ! 7992 | [[Сулувхан]] || 27 |- ! 7993 | [[Татигуль]] || 27 |- ! 7994 | [[Саня]] || 27 |- ! 7995 | [[Разья]] || 27 |- ! 7996 | [[Сүйкімді]] || 27 |- ! 7997 | [[Тиллагул]] || 27 |- ! 7998 | [[Сарби]] || 27 |- ! 7999 | [[Сангул]] || 27 |- ! 8000 | [[Сырғакүл]] || 27 |- ! 8001 | [[Санавар]] || 27 |- ! 8002 | [[Рымшаш]] || 27 |- ! 8003 | [[Ойсара]] || 27 |- ! 8004 | [[Нурымхан]] || 27 |- ! 8005 | [[Мерейгул]] || 27 |- ! 8006 | [[Мырзакыз]] || 27 |- ! 8007 | [[Нұржайнар]] || 27 |- ! 8008 | [[Нагыйма]] || 27 |- ! 8009 | [[Патихан]] || 27 |- ! 8010 | [[Нагым]] || 27 |- ! 8011 | [[Нурниса]] || 27 |- ! 8012 | [[Нарбуби]] || 27 |- ! 8013 | [[Нұрғиза]] || 27 |- ! 8014 | [[Нахия]] || 27 |- ! 8015 | [[Нұрсымбат]] || 27 |- ! 8016 | [[Несвели]] || 27 |- ! 8017 | [[Оралбике]] || 27 |- ! 8018 | [[Мендыгул]] || 27 |- ! 8019 | [[Перде]] || 27 |- ! 8020 | [[Нургайча]] || 27 |- ! 8021 | [[Нурзиба]] || 27 |- ! 8022 | [[Нурилә]] || 27 |- ! 8023 | [[Лали]] || 27 |- ! 8024 | [[Қапура]] || 27 |- ! 8025 | [[Кулдара]] || 27 |- ! 8026 | [[Кулзайнат]] || 27 |- ! 8027 | [[Кызсулу]] || 27 |- ! 8028 | [[Кульмарам]] || 27 |- ! 8029 | [[Қаншай]] || 27 |- ! 8030 | [[Мапуза]] || 27 |- ! 8031 | [[Күлман]] || 27 |- ! 8032 | [[Лезат]] || 27 |- ! 8033 | [[Қалнұр]] || 27 |- ! 8034 | [[Кульзихан]] || 27 |- ! 8035 | [[Кулханыс]] || 27 |- ! 8036 | [[Қыз-Жібек]] || 27 |- ! 8037 | [[Мариягуль]] || 27 |- ! 8038 | [[Кулпия]] || 27 |- ! 8039 | [[Күлбарам]] || 27 |- ! 8040 | [[Қания]] || 27 |- ! 8041 | [[Мауты]] || 27 |- ! 8042 | [[Лила]] || 27 |- ! 8043 | [[Мапиза]] || 27 |- ! 8044 | [[Машакар]] || 27 |- ! 8045 | [[Маягуль]] || 27 |- ! 8046 | [[Куттыгуль]] || 27 |- ! 8047 | [[Марусия]] || 27 |- ! 8048 | [[Кынаш]] || 27 |- ! 8049 | [[Кашипа]] || 27 |- ! 8050 | [[Каипжамал]] || 27 |- ! 8051 | [[Иная]] || 27 |- ! 8052 | [[Иннара]] || 27 |- ! 8053 | [[Зеберкул]] || 27 |- ! 8054 | [[Камала]] || 27 |- ! 8055 | [[Кенишкул]] || 27 |- ! 8056 | [[Забига]] || 27 |- ! 8057 | [[Заукен]] || 27 |- ! 8058 | [[Канафия]] || 27 |- ! 8059 | [[Каир]] || 27 |- ! 8060 | [[Зимфира]] || 27 |- ! 8061 | [[Илиана]] || 27 |- ! 8062 | [[Зинекуль]] || 27 |- ! 8063 | [[Кенжекиз]] || 27 |- ! 8064 | [[Зейнепкул]] || 27 |- ! 8065 | [[Кеңескүл]] || 27 |- ! 8066 | [[Зағила]] || 27 |- ! 8067 | [[Зиваш]] || 27 |- ! 8068 | [[Журсын]] || 27 |- ! 8069 | [[Заруха]] || 27 |- ! 8070 | [[Жананур]] || 27 |- ! 8071 | [[Дінасыл]] || 27 |- ! 8072 | [[Гүлбиназ]] || 27 |- ! 8073 | [[Джансулу]] || 27 |- ! 8074 | [[Дильвара]] || 27 |- ! 8075 | [[Джанылхан]] || 27 |- ! 8076 | [[Доктыркуль]] || 27 |- ! 8077 | [[Гульчира]] || 27 |- ! 8078 | [[Гульзихан]] || 27 |- ! 8079 | [[Гульмариям]] || 27 |- ! 8080 | [[Әигерім]] || 27 |- ! 8081 | [[Дамекул]] || 27 |- ! 8082 | [[Жанайна]] || 27 |- ! 8083 | [[Джульетта]] || 27 |- ! 8084 | [[Гульайхан]] || 27 |- ! 8085 | [[Жанатхан]] || 27 |- ! 8086 | [[Гулшекер]] || 27 |- ! 8087 | [[Данахан]] || 27 |- ! 8088 | [[Жанкумыс]] || 27 |- ! 8089 | [[Гульмейрам]] || 27 |- ! 8090 | [[Әзел]] || 27 |- ! 8091 | [[Әлпия]] || 27 |- ! 8092 | [[Даниелла]] || 27 |- ! 8093 | [[Джумакыз]] || 27 |- ! 8094 | [[Жазық]] || 27 |- ! 8095 | [[Даражат]] || 27 |- ! 8096 | [[Джанетта]] || 27 |- ! 8097 | [[Жакиш]] || 27 |- ! 8098 | [[Елзада]] || 27 |- ! 8099 | [[Динахан]] || 27 |- ! 8100 | [[Гулчат]] || 27 |- ! 8101 | [[Гульдрайхан]] || 27 |- ! 8102 | [[Биғаным]] || 27 |- ! 8103 | [[Бердигуль]] || 27 |- ! 8104 | [[Бактынур]] || 27 |- ! 8105 | [[Балболсын]] || 27 |- ! 8106 | [[Батиман]] || 27 |- ! 8107 | [[Асылкүл]] || 27 |- ! 8108 | [[Гулмадина]] || 27 |- ! 8109 | [[Ауелхан]] || 27 |- ! 8110 | [[Гулгуль]] || 27 |- ! 8111 | [[Бактили]] || 27 |- ! 8112 | [[Бакытханым]] || 27 |- ! 8113 | [[Бибіт]] || 27 |- ! 8114 | [[Багимкул]] || 27 |- ! 8115 | [[Балғынай]] || 27 |- ! 8116 | [[Бал]] || 27 |- ! 8117 | [[Ғибадат]] || 27 |- ! 8118 | [[Бакат]] || 27 |- ! 8119 | [[Гиззат]] || 27 |- ! 8120 | [[Гулмарам]] || 27 |- ! 8121 | [[Адлет]] || 27 |- ! 8122 | [[Анзия]] || 27 |- ! 8123 | [[Айшара]] || 27 |- ! 8124 | [[Арзыкул]] || 27 |- ! 8125 | [[Айымжамал]] || 27 |- ! 8126 | [[Акбазар]] || 27 |- ! 8127 | [[Айтаңсық]] || 27 |- ! 8128 | [[Аминам]] || 27 |- ! 8129 | [[Адияна]] || 27 |- ! 8130 | [[Ақмамық]] || 27 |- ! 8131 | [[Аини]] || 27 |- ! 8132 | [[Аилина]] || 27 |- ! 8133 | [[Айнэля]] || 27 |- ! 8134 | [[Арапат]] || 27 |- ! 8135 | [[Асенгуль]] || 27 |- ! 8136 | [[Ақжүзік]] || 27 |- ! 8137 | [[Акзейнеп]] || 27 |- ! 8138 | [[Алтинкул]] || 27 |- ! 8139 | [[Арманда]] || 27 |- ! 8140 | [[Акзауреш]] || 27 |- ! 8141 | [[Алгиза]] || 27 |- ! 8142 | [[Айжурек]] || 27 |- ! 8143 | [[Айторғын]] || 27 |- ! 8144 | [[Арунай]] || 27 |- ! 8145 | [[Акмира]] || 27 |- ! 8146 | [[Аргуль]] || 27 |- ! 8147 | [[Шинаркул]] || 26 |- ! 8148 | [[Ясминур]] || 26 |- ! 8149 | [[Ханымжан]] || 26 |- ! 8150 | [[Тохтархан]] || 26 |- ! 8151 | [[Улжахан]] || 26 |- ! 8152 | [[Шакарбан]] || 26 |- ! 8153 | [[Шаббона]] || 26 |- ! 8154 | [[Шырақ]] || 26 |- ! 8155 | [[Улберген]] || 26 |- ! 8156 | [[Хатипа]] || 26 |- ! 8157 | [[Хурсаной]] || 26 |- ! 8158 | [[Тымаркул]] || 26 |- ! 8159 | [[Чайза]] || 26 |- ! 8160 | [[Шакаризада]] || 26 |- ! 8161 | [[Уралхан]] || 26 |- ! 8162 | [[Шалқар]] || 26 |- ! 8163 | [[Умсынганым]] || 26 |- ! 8164 | [[Шамшабану]] || 26 |- ! 8165 | [[Ханымша]] || 26 |- ! 8166 | [[Тыныгай]] || 26 |- ! 8167 | [[Раия]] || 26 |- ! 8168 | [[Салиқа]] || 26 |- ! 8169 | [[Рахиль]] || 26 |- ! 8170 | [[Рукая]] || 26 |- ! 8171 | [[Сезiм]] || 26 |- ! 8172 | [[Румилям]] || 26 |- ! 8173 | [[Раьно]] || 26 |- ! 8174 | [[Санзия]] || 26 |- ! 8175 | [[Сагынган]] || 26 |- ! 8176 | [[Тамилана]] || 26 |- ! 8177 | [[Тагайкул]] || 26 |- ! 8178 | [[Танакул]] || 26 |- ! 8179 | [[Симанұр]] || 26 |- ! 8180 | [[Рида]] || 26 |- ! 8181 | [[Раима]] || 26 |- ! 8182 | [[Раулан]] || 26 |- ! 8183 | [[Рұқия]] || 26 |- ! 8184 | [[Сахида]] || 26 |- ! 8185 | [[Толбасы]] || 26 |- ! 8186 | [[Рагина]] || 26 |- ! 8187 | [[Сирга]] || 26 |- ! 8188 | [[Раила]] || 26 |- ! 8189 | [[Сануар]] || 26 |- ! 8190 | [[Райка]] || 26 |- ! 8191 | [[Саулегүл]] || 26 |- ! 8192 | [[Сагымкул]] || 26 |- ! 8193 | [[Рашкуль]] || 26 |- ! 8194 | [[Нұржамила]] || 26 |- ! 8195 | [[Нуршад]] || 26 |- ! 8196 | [[Окила]] || 26 |- ! 8197 | [[Науаткан]] || 26 |- ! 8198 | [[Наркуль]] || 26 |- ! 8199 | [[Несебели]] || 26 |- ! 8200 | [[Нұрсұлтан]] || 26 |- ! 8201 | [[Нәзікай]] || 26 |- ! 8202 | [[Нури]] || 26 |- ! 8203 | [[Нурасыл]] || 26 |- ! 8204 | [[Нұр-Ай]] || 26 |- ! 8205 | [[Нурбақыт]] || 26 |- ! 8206 | [[Назимгул]] || 26 |- ! 8207 | [[Нургаин]] || 26 |- ! 8208 | [[Нұрлыжан]] || 26 |- ! 8209 | [[Меруэт]] || 26 |- ! 8210 | [[Назирке]] || 26 |- ! 8211 | [[Нуржайнар]] || 26 |- ! 8212 | [[Оналкул]] || 26 |- ! 8213 | [[Нағира]] || 26 |- ! 8214 | [[Нұрайя]] || 26 |- ! 8215 | [[Кунсұлу]] || 26 |- ! 8216 | [[Кульджамал]] || 26 |- ! 8217 | [[Кульбахрам]] || 26 |- ! 8218 | [[Кульназира]] || 26 |- ! 8219 | [[Құрбангүл]] || 26 |- ! 8220 | [[Кулканыс]] || 26 |- ! 8221 | [[Куласия]] || 26 |- ! 8222 | [[Лизахан]] || 26 |- ! 8223 | [[Мангаз]] || 26 |- ! 8224 | [[Лика]] || 26 |- ! 8225 | [[Кулдирген]] || 26 |- ! 8226 | [[Лутфия]] || 26 |- ! 8227 | [[Қымбатгүл]] || 26 |- ! 8228 | [[Ляйзат]] || 26 |- ! 8229 | [[Мейзхан]] || 26 |- ! 8230 | [[Мадлена]] || 26 |- ! 8231 | [[Лалагул]] || 26 |- ! 8232 | [[Күнбике]] || 26 |- ! 8233 | [[Манер]] || 26 |- ! 8234 | [[Камха]] || 26 |- ! 8235 | [[Консулу]] || 26 |- ! 8236 | [[Керимбала]] || 26 |- ! 8237 | [[Канигуль]] || 26 |- ! 8238 | [[Каматай]] || 26 |- ! 8239 | [[Казтай]] || 26 |- ! 8240 | [[Жанымхан]] || 26 |- ! 8241 | [[Канымгуль]] || 26 |- ! 8242 | [[Клава]] || 26 |- ! 8243 | [[Изетхан]] || 26 |- ! 8244 | [[Каншагул]] || 26 |- ! 8245 | [[Жаңылыс]] || 26 |- ! 8246 | [[Кашура]] || 26 |- ! 8247 | [[Ильзара]] || 26 |- ! 8248 | [[Ердана]] || 26 |- ! 8249 | [[Гульняр]] || 26 |- ! 8250 | [[Гүлдәрі]] || 26 |- ! 8251 | [[Гульбанат]] || 26 |- ! 8252 | [[Гүлара]] || 26 |- ! 8253 | [[Даниша]] || 26 |- ! 8254 | [[Гүлшар]] || 26 |- ! 8255 | [[Гульара]] || 26 |- ! 8256 | [[Дильдора]] || 26 |- ! 8257 | [[Гулым]] || 26 |- ! 8258 | [[Гульсумхан]] || 26 |- ! 8259 | [[Гүлжиян]] || 26 |- ! 8260 | [[Еркиной]] || 26 |- ! 8261 | [[Ельнур]] || 26 |- ! 8262 | [[Гүлбаһар]] || 26 |- ! 8263 | [[Жанимкул]] || 26 |- ! 8264 | [[Даулетхан]] || 26 |- ! 8265 | [[Гульжанай]] || 26 |- ! 8266 | [[Гульнафиз]] || 26 |- ! 8267 | [[Гүлзабира]] || 26 |- ! 8268 | [[Гульсамал]] || 26 |- ! 8269 | [[Гулсанем]] || 26 |- ! 8270 | [[Даниела]] || 26 |- ! 8271 | [[Гульнияз]] || 26 |- ! 8272 | [[Бибыгуль]] || 26 |- ! 8273 | [[Балагыз]] || 26 |- ! 8274 | [[Багиша]] || 26 |- ! 8275 | [[Бибисулу]] || 26 |- ! 8276 | [[Бадижамал]] || 26 |- ! 8277 | [[Бағылан]] || 26 |- ! 8278 | [[Батира]] || 26 |- ! 8279 | [[Бактгул]] || 26 |- ! 8280 | [[Бубикан]] || 26 |- ! 8281 | [[Балхан]] || 26 |- ! 8282 | [[Балзат]] || 26 |- ! 8283 | [[Бекжан]] || 26 |- ! 8284 | [[Бибугуль]] || 26 |- ! 8285 | [[Бакиш]] || 26 |- ! 8286 | [[Бакыттыбала]] || 26 |- ! 8287 | [[Бактыгайша]] || 26 |- ! 8288 | [[Ботагос]] || 26 |- ! 8289 | [[Батай]] || 26 |- ! 8290 | [[Бактижамал]] || 26 |- ! 8291 | [[Балкумус]] || 26 |- ! 8292 | [[Болатхан]] || 26 |- ! 8293 | [[Аруым]] || 26 |- ! 8294 | [[Анэлья]] || 26 |- ! 8295 | [[Аидын]] || 26 |- ! 8296 | [[Анияш]] || 26 |- ! 8297 | [[Али]] || 26 |- ! 8298 | [[Айнелла]] || 26 |- ! 8299 | [[Айтхан]] || 26 |- ! 8300 | [[Акнар]] || 26 |- ! 8301 | [[Абзелхан]] || 26 |- ! 8302 | [[Айнамкуль]] || 26 |- ! 8303 | [[Аиганым]] || 26 |- ! 8304 | [[Аксаулеш]] || 26 |- ! 8305 | [[Армия]] || 26 |- ! 8306 | [[Арья]] || 26 |- ! 8307 | [[Акалма]] || 26 |- ! 8308 | [[Алтанай]] || 26 |- ! 8309 | [[Ақайдын]] || 26 |- ! 8310 | [[Ақмаңдай]] || 26 |- ! 8311 | [[Хадидже]] || 25 |- ! 8312 | [[Шаракуль]] || 25 |- ! 8313 | [[Тунжыр]] || 25 |- ! 8314 | [[Ынтызар]] || 25 |- ! 8315 | [[Шірін]] || 25 |- ! 8316 | [[Урингуль]] || 25 |- ! 8317 | [[Ықылас]] || 25 |- ! 8318 | [[Уғилой]] || 25 |- ! 8319 | [[Уралай]] || 25 |- ! 8320 | [[Улжанат]] || 25 |- ! 8321 | [[Элианора]] || 25 |- ! 8322 | [[Үзілхан]] || 25 |- ! 8323 | [[Умиргул]] || 25 |- ! 8324 | [[Шамшрак]] || 25 |- ! 8325 | [[Шарикул]] || 25 |- ! 8326 | [[Шахбану]] || 25 |- ! 8327 | [[Шамшигуль]] || 25 |- ! 8328 | [[Ұштап]] || 25 |- ! 8329 | [[Хуанар]] || 25 |- ! 8330 | [[Шахсанем]] || 25 |- ! 8331 | [[Тотыгус]] || 25 |- ! 8332 | [[Тиллакыз]] || 25 |- ! 8333 | [[Сайлан]] || 25 |- ! 8334 | [[Рақия]] || 25 |- ! 8335 | [[Токтаган]] || 25 |- ! 8336 | [[Рамаш]] || 25 |- ! 8337 | [[Сарсенбике]] || 25 |- ! 8338 | [[Сумайа]] || 25 |- ! 8339 | [[Русия]] || 25 |- ! 8340 | [[Сурайё]] || 25 |- ! 8341 | [[Тлеукан]] || 25 |- ! 8342 | [[Рабихан]] || 25 |- ! 8343 | [[Сагнай]] || 25 |- ! 8344 | [[Радима]] || 25 |- ! 8345 | [[Ризада]] || 25 |- ! 8346 | [[Райымгул]] || 25 |- ! 8347 | [[Сабинұр]] || 25 |- ! 8348 | [[Таймия]] || 25 |- ! 8349 | [[Сирин]] || 25 |- ! 8350 | [[Рсалы]] || 25 |- ! 8351 | [[Тилеужан]] || 25 |- ! 8352 | [[Сейсеп]] || 25 |- ! 8353 | [[Тілеужан]] || 25 |- ! 8354 | [[Сандыкыз]] || 25 |- ! 8355 | [[Саукен]] || 25 |- ! 8356 | [[Танакуль]] || 25 |- ! 8357 | [[Розагүл]] || 25 |- ! 8358 | [[Селима]] || 25 |- ! 8359 | [[Рахмина]] || 25 |- ! 8360 | [[Санзира]] || 25 |- ! 8361 | [[Саркытгул]] || 25 |- ! 8362 | [[Саиида]] || 25 |- ! 8363 | [[Оңай]] || 25 |- ! 8364 | [[Нургулсин]] || 25 |- ! 8365 | [[Өнер]] || 25 |- ! 8366 | [[Пернекыз]] || 25 |- ! 8367 | [[Несибелы]] || 25 |- ! 8368 | [[Періште]] || 25 |- ! 8369 | [[Назмейір]] || 25 |- ! 8370 | [[Пернеайым]] || 25 |- ! 8371 | [[Пелагея]] || 25 |- ! 8372 | [[Мугульсин]] || 25 |- ! 8373 | [[Назихан]] || 25 |- ! 8374 | [[Мерида]] || 25 |- ! 8375 | [[Оналкуль]] || 25 |- ! 8376 | [[Нұржаз]] || 25 |- ! 8377 | [[Милада]] || 25 |- ! 8378 | [[Нұржайнат]] || 25 |- ! 8379 | [[Мирует]] || 25 |- ! 8380 | [[Мирихан]] || 25 |- ! 8381 | [[Мукарима]] || 25 |- ! 8382 | [[Нұрсәнім]] || 25 |- ! 8383 | [[Нурзига]] || 25 |- ! 8384 | [[Насыпкуль]] || 25 |- ! 8385 | [[Қанат]] || 25 |- ! 8386 | [[Мейргүл]] || 25 |- ! 8387 | [[Құрмангүл]] || 25 |- ! 8388 | [[Лера]] || 25 |- ! 8389 | [[Қалила]] || 25 |- ! 8390 | [[Лианна]] || 25 |- ! 8391 | [[Кулимай]] || 25 |- ! 8392 | [[Кулжаш]] || 25 |- ! 8393 | [[Кулбахира]] || 25 |- ! 8394 | [[Күлиза]] || 25 |- ! 8395 | [[Меирамгул]] || 25 |- ! 8396 | [[Кулмариям]] || 25 |- ! 8397 | [[Кумушай]] || 25 |- ! 8398 | [[Кулайла]] || 25 |- ! 8399 | [[Қанткүл]] || 25 |- ! 8400 | [[Күлпәш]] || 25 |- ! 8401 | [[Қойсын]] || 25 |- ! 8402 | [[Кульшаим]] || 25 |- ! 8403 | [[Кулшакар]] || 25 |- ! 8404 | [[Кулюмхан]] || 25 |- ! 8405 | [[Мактакул]] || 25 |- ! 8406 | [[Мамық]] || 25 |- ! 8407 | [[Жубаныш]] || 25 |- ! 8408 | [[Жыга]] || 25 |- ! 8409 | [[Зерекул]] || 25 |- ! 8410 | [[Кауя]] || 25 |- ! 8411 | [[Кролай]] || 25 |- ! 8412 | [[Зерен]] || 25 |- ! 8413 | [[Инават]] || 25 |- ! 8414 | [[Иасина]] || 25 |- ! 8415 | [[Калуа]] || 25 |- ! 8416 | [[Интизор]] || 25 |- ! 8417 | [[Зиуар]] || 25 |- ! 8418 | [[Кенжайым]] || 25 |- ! 8419 | [[Керимкул]] || 25 |- ! 8420 | [[Иваш]] || 25 |- ! 8421 | [[Зейна]] || 25 |- ! 8422 | [[Замзамгул]] || 25 |- ! 8423 | [[Кокенай]] || 25 |- ! 8424 | [[Карапа]] || 25 |- ! 8425 | [[Катшагул]] || 25 |- ! 8426 | [[Зувайда]] || 25 |- ! 8427 | [[Илескуль]] || 25 |- ! 8428 | [[Зайдагуль]] || 25 |- ! 8429 | [[Каукен]] || 25 |- ! 8430 | [[Зиеда]] || 25 |- ! 8431 | [[Каден]] || 25 |- ! 8432 | [[Жайдара]] || 25 |- ! 8433 | [[Джанылкан]] || 25 |- ! 8434 | [[Гүлзакира]] || 25 |- ! 8435 | [[Гүлбадан]] || 25 |- ! 8436 | [[Диная]] || 25 |- ! 8437 | [[Дамилия]] || 25 |- ! 8438 | [[Гүлжәмилә]] || 25 |- ! 8439 | [[Ермекуль]] || 25 |- ! 8440 | [[Гульзи]] || 25 |- ! 8441 | [[Дильнұр]] || 25 |- ! 8442 | [[Джумагиз]] || 25 |- ! 8443 | [[Гүлбаян]] || 25 |- ! 8444 | [[Дилнар]] || 25 |- ! 8445 | [[Гульденай]] || 25 |- ! 8446 | [[Гүлжауар]] || 25 |- ! 8447 | [[Гүлдарай]] || 25 |- ! 8448 | [[Гүлнұра]] || 25 |- ! 8449 | [[Гульбак]] || 25 |- ! 8450 | [[Гүлсәуле]] || 25 |- ! 8451 | [[Дарбала]] || 25 |- ! 8452 | [[Елзира]] || 25 |- ! 8453 | [[Гульджахан]] || 25 |- ! 8454 | [[Гульжаукар]] || 25 |- ! 8455 | [[Гульнафиса]] || 25 |- ! 8456 | [[Гульбуби]] || 25 |- ! 8457 | [[Әсем-Ай]] || 25 |- ! 8458 | [[Жанита]] || 25 |- ! 8459 | [[Әсемнұр]] || 25 |- ! 8460 | [[Даркул]] || 25 |- ! 8461 | [[Жайдаргул]] || 25 |- ! 8462 | [[Биган]] || 25 |- ! 8463 | [[Бозоргул]] || 25 |- ! 8464 | [[Бахатгуль]] || 25 |- ! 8465 | [[Булдирген]] || 25 |- ! 8466 | [[Багыш]] || 25 |- ! 8467 | [[Багнур]] || 25 |- ! 8468 | [[Баянгүл]] || 25 |- ! 8469 | [[Бактжан]] || 25 |- ! 8470 | [[Гулзихан]] || 25 |- ! 8471 | [[Ганипа]] || 25 |- ! 8472 | [[Балша]] || 25 |- ! 8473 | [[Бағынұр]] || 25 |- ! 8474 | [[Гуласем]] || 25 |- ! 8475 | [[Батиза]] || 25 |- ! 8476 | [[Гулзайнаб]] || 25 |- ! 8477 | [[Вазипа]] || 25 |- ! 8478 | [[Бекслу]] || 25 |- ! 8479 | [[Гулаем]] || 25 |- ! 8480 | [[Гулзи]] || 25 |- ! 8481 | [[Бактыла]] || 25 |- ! 8482 | [[Ахсунхар]] || 25 |- ! 8483 | [[Бекзатхан]] || 25 |- ! 8484 | [[Битан]] || 25 |- ! 8485 | [[Аяана]] || 25 |- ! 8486 | [[Багима]] || 25 |- ! 8487 | [[Багдан]] || 25 |- ! 8488 | [[Бейбінұр]] || 25 |- ! 8489 | [[Ғайния]] || 25 |- ! 8490 | [[Гулдариға]] || 25 |- ! 8491 | [[Бигатша]] || 25 |- ! 8492 | [[Айымбибі]] || 25 |- ! 8493 | [[Аккайын]] || 25 |- ! 8494 | [[Агнесса]] || 25 |- ! 8495 | [[Акбалык]] || 25 |- ! 8496 | [[Айшам]] || 25 |- ! 8497 | [[Айболек]] || 25 |- ! 8498 | [[Ансагуль]] || 25 |- ! 8499 | [[Азамат]] || 25 |- ! 8500 | [[Альдана]] || 25 |- ! 8501 | [[Ағилаш]] || 25 |- ! 8502 | [[Аислу]] || 25 |- ! 8503 | [[Аружамал]] || 25 |- ! 8504 | [[Анагуль]] || 25 |- ! 8505 | [[Алимахан]] || 25 |- ! 8506 | [[Айнамгул]] || 25 |- ! 8507 | [[Аймкан]] || 25 |- ! 8508 | [[Ақкерім]] || 25 |- ! 8509 | [[Айяри]] || 25 |- ! 8510 | [[Алва]] || 25 |- ! 8511 | [[Айымбала]] || 25 |- ! 8512 | [[Адал]] || 25 |- ! 8513 | [[Аитгул]] || 25 |- ! 8514 | [[Арсен]] || 25 |- ! 8515 | [[Айлым]] || 25 |- ! 8516 | [[Ай-Керім]] || 25 |- ! 8517 | [[Ақбалғын]] || 25 |- ! 8518 | [[Акторгай]] || 25 |- ! 8519 | [[Айжанай]] || 25 |- ! 8520 | [[Аймша]] || 25 |- ! 8521 | [[Шынкумис]] || 24 |- ! 8522 | [[Усила]] || 24 |- ! 8523 | [[Улзат]] || 24 |- ! 8524 | [[Шамшипану]] || 24 |- ! 8525 | [[Ханыша]] || 24 |- ! 8526 | [[Шәкизада]] || 24 |- ! 8527 | [[Турдыкуль]] || 24 |- ! 8528 | [[Урункуль]] || 24 |- ! 8529 | [[Хабибі]] || 24 |- ! 8530 | [[Ханат]] || 24 |- ! 8531 | [[Хидаят]] || 24 |- ! 8532 | [[Ұлмерек]] || 24 |- ! 8533 | [[Умыткуль]] || 24 |- ! 8534 | [[Хусна]] || 24 |- ! 8535 | [[Шаттыгүл]] || 24 |- ! 8536 | [[Хусния]] || 24 |- ! 8537 | [[Тулеукул]] || 24 |- ! 8538 | [[Улбан]] || 24 |- ! 8539 | [[Хайтгул]] || 24 |- ! 8540 | [[Шахрезада]] || 24 |- ! 8541 | [[Турумхан]] || 24 |- ! 8542 | [[Фатимат]] || 24 |- ! 8543 | [[Тынышгуль]] || 24 |- ! 8544 | [[Чакен]] || 24 |- ! 8545 | [[Эзель]] || 24 |- ! 8546 | [[Ұлназым]] || 24 |- ! 8547 | [[Улсары]] || 24 |- ! 8548 | [[Ұлдарай]] || 24 |- ! 8549 | [[Харахат]] || 24 |- ! 8550 | [[Шаку]] || 24 |- ! 8551 | [[Ферюза]] || 24 |- ! 8552 | [[Шехрезат]] || 24 |- ! 8553 | [[Тотыкус]] || 24 |- ! 8554 | [[Солидат]] || 24 |- ! 8555 | [[Сагиныш]] || 24 |- ! 8556 | [[Сардана]] || 24 |- ! 8557 | [[Сағираш]] || 24 |- ! 8558 | [[Сырым]] || 24 |- ! 8559 | [[Разалина]] || 24 |- ! 8560 | [[Сәулемай]] || 24 |- ! 8561 | [[Сулуша]] || 24 |- ! 8562 | [[Санды]] || 24 |- ! 8563 | [[Розанна]] || 24 |- ! 8564 | [[Раушанай]] || 24 |- ! 8565 | [[Сеним]] || 24 |- ! 8566 | [[Ранагуль]] || 24 |- ! 8567 | [[Резида]] || 24 |- ! 8568 | [[Рауда]] || 24 |- ! 8569 | [[Сандыбала]] || 24 |- ! 8570 | [[Тазакүл]] || 24 |- ! 8571 | [[Слуша]] || 24 |- ! 8572 | [[Сагынкул]] || 24 |- ! 8573 | [[Седепкуль]] || 24 |- ! 8574 | [[Рохила]] || 24 |- ! 8575 | [[Раббина]] || 24 |- ! 8576 | [[Резеда]] || 24 |- ! 8577 | [[Сырғаш]] || 24 |- ! 8578 | [[Сабигуль]] || 24 |- ! 8579 | [[Султанай]] || 24 |- ! 8580 | [[Рскул]] || 24 |- ! 8581 | [[Розай]] || 24 |- ! 8582 | [[Талина]] || 24 |- ! 8583 | [[Тансауле]] || 24 |- ! 8584 | [[Руслан]] || 24 |- ! 8585 | [[Розахан]] || 24 |- ! 8586 | [[Самға]] || 24 |- ! 8587 | [[Сулуганым]] || 24 |- ! 8588 | [[Ораш]] || 24 |- ! 8589 | [[Муршида]] || 24 |- ! 8590 | [[Мукаррам]] || 24 |- ! 8591 | [[Нурслув]] || 24 |- ! 8592 | [[Мнаш]] || 24 |- ! 8593 | [[Нестай]] || 24 |- ! 8594 | [[Нурмина]] || 24 |- ! 8595 | [[Несипелды]] || 24 |- ! 8596 | [[Нұржаннат]] || 24 |- ! 8597 | [[Нысанкуль]] || 24 |- ! 8598 | [[Нариза]] || 24 |- ! 8599 | [[Нышангуль]] || 24 |- ! 8600 | [[Миланна]] || 24 |- ! 8601 | [[Мерамгуль]] || 24 |- ! 8602 | [[Орзигул]] || 24 |- ! 8603 | [[Мирзагуль]] || 24 |- ! 8604 | [[Орнтай]] || 24 |- ! 8605 | [[Мнауара]] || 24 |- ! 8606 | [[Палымша]] || 24 |- ! 8607 | [[Нурасила]] || 24 |- ! 8608 | [[Патша]] || 24 |- ! 8609 | [[Нұрбейне]] || 24 |- ! 8610 | [[Нарзия]] || 24 |- ! 8611 | [[Назгүлім]] || 24 |- ! 8612 | [[Мериям]] || 24 |- ! 8613 | [[Менсара]] || 24 |- ! 8614 | [[Наурызхан]] || 24 |- ! 8615 | [[Нуркамила]] || 24 |- ! 8616 | [[Мелена]] || 24 |- ! 8617 | [[Қаныша]] || 24 |- ! 8618 | [[Майран]] || 24 |- ! 8619 | [[Кунзиба]] || 24 |- ! 8620 | [[Ляйли]] || 24 |- ! 8621 | [[Меир]] || 24 |- ! 8622 | [[Мадеш]] || 24 |- ! 8623 | [[Күнжан]] || 24 |- ! 8624 | [[Лазина]] || 24 |- ! 8625 | [[Лаурита]] || 24 |- ! 8626 | [[Мануар]] || 24 |- ! 8627 | [[Қызайым]] || 24 |- ! 8628 | [[Ляила]] || 24 |- ! 8629 | [[Кулымхан]] || 24 |- ! 8630 | [[Қалиша]] || 24 |- ! 8631 | [[Күнбибі]] || 24 |- ! 8632 | [[Маргуа]] || 24 |- ! 8633 | [[Кунжаркын]] || 24 |- ! 8634 | [[Қалыш]] || 24 |- ! 8635 | [[Маузия]] || 24 |- ! 8636 | [[Кулсайран]] || 24 |- ! 8637 | [[Маусимжан]] || 24 |- ! 8638 | [[Кумускан]] || 24 |- ! 8639 | [[Макан]] || 24 |- ! 8640 | [[Мадлен]] || 24 |- ! 8641 | [[Кульмайдан]] || 24 |- ! 8642 | [[Мазира]] || 24 |- ! 8643 | [[Магаш]] || 24 |- ! 8644 | [[Маида]] || 24 |- ! 8645 | [[Кугаршин]] || 24 |- ! 8646 | [[Кырмызай]] || 24 |- ! 8647 | [[Кенес]] || 24 |- ! 8648 | [[Калзада]] || 24 |- ! 8649 | [[Зайнигуль]] || 24 |- ! 8650 | [[Имара]] || 24 |- ! 8651 | [[Зарнигор]] || 24 |- ! 8652 | [[Инайа]] || 24 |- ! 8653 | [[Керимкуль]] || 24 |- ! 8654 | [[Жузимгул]] || 24 |- ! 8655 | [[Ильзира]] || 24 |- ! 8656 | [[Жаухаз]] || 24 |- ! 8657 | [[Знура]] || 24 |- ! 8658 | [[Журсинкул]] || 24 |- ! 8659 | [[Ильсия]] || 24 |- ! 8660 | [[Кадиркуль]] || 24 |- ! 8661 | [[Кентай]] || 24 |- ! 8662 | [[Зинет]] || 24 |- ! 8663 | [[Кизилгул]] || 24 |- ! 8664 | [[Зейнат]] || 24 |- ! 8665 | [[Комбат]] || 24 |- ! 8666 | [[Кайнеш]] || 24 |- ! 8667 | [[Жаркынгуль]] || 24 |- ! 8668 | [[Кайний]] || 24 |- ! 8669 | [[Калыгул]] || 24 |- ! 8670 | [[Гулханыс]] || 24 |- ! 8671 | [[Жанбөпе]] || 24 |- ! 8672 | [[Дариш]] || 24 |- ! 8673 | [[Дамел]] || 24 |- ! 8674 | [[Жанимкуль]] || 24 |- ! 8675 | [[Гүлшаш]] || 24 |- ! 8676 | [[Ержан]] || 24 |- ! 8677 | [[Даянна]] || 24 |- ! 8678 | [[Дарыга]] || 24 |- ! 8679 | [[Гульзияш]] || 24 |- ! 8680 | [[Жанигуль]] || 24 |- ! 8681 | [[Жайнаргуль]] || 24 |- ! 8682 | [[Гульжузум]] || 24 |- ! 8683 | [[Гүлбина]] || 24 |- ! 8684 | [[Гулфат]] || 24 |- ! 8685 | [[Гүлбағира]] || 24 |- ! 8686 | [[Елизовета]] || 24 |- ! 8687 | [[Гюльназ]] || 24 |- ! 8688 | [[Гулхадиша]] || 24 |- ! 8689 | [[Гулсунай]] || 24 |- ! 8690 | [[Жазийра]] || 24 |- ! 8691 | [[Гульшекер]] || 24 |- ! 8692 | [[Гульданай]] || 24 |- ! 8693 | [[Жамилаш]] || 24 |- ! 8694 | [[Гульбаги]] || 24 |- ! 8695 | [[Гүльзат]] || 24 |- ! 8696 | [[Жазкен]] || 24 |- ! 8697 | [[Әлемнұр]] || 24 |- ! 8698 | [[Гүлажар]] || 24 |- ! 8699 | [[Даиана]] || 24 |- ! 8700 | [[Гүльнара]] || 24 |- ! 8701 | [[Жаналтын]] || 24 |- ! 8702 | [[Гулшакар]] || 24 |- ! 8703 | [[Жанапия]] || 24 |- ! 8704 | [[Гулнат]] || 24 |- ! 8705 | [[Багзат]] || 24 |- ! 8706 | [[Бутагуз]] || 24 |- ! 8707 | [[Гулмайраш]] || 24 |- ! 8708 | [[Бексұлтан]] || 24 |- ! 8709 | [[Багзада]] || 24 |- ! 8710 | [[Бирганым]] || 24 |- ! 8711 | [[Бакытай]] || 24 |- ! 8712 | [[Гулбина]] || 24 |- ! 8713 | [[Бибиханым]] || 24 |- ! 8714 | [[Бибимарям]] || 24 |- ! 8715 | [[Гулзайда]] || 24 |- ! 8716 | [[Бердгул]] || 24 |- ! 8717 | [[Бахтлы]] || 24 |- ! 8718 | [[Булды]] || 24 |- ! 8719 | [[Ахслу]] || 24 |- ! 8720 | [[Гаукартас]] || 24 |- ! 8721 | [[Бибісұлу]] || 24 |- ! 8722 | [[Гулджан]] || 24 |- ! 8723 | [[Гулмайса]] || 24 |- ! 8724 | [[Бекеш]] || 24 |- ! 8725 | [[Ахжархын]] || 24 |- ! 8726 | [[Бағымай]] || 24 |- ! 8727 | [[Айзиля]] || 24 |- ! 8728 | [[Абида]] || 24 |- ! 8729 | [[Айданак]] || 24 |- ! 8730 | [[Ақлен]] || 24 |- ! 8731 | [[Айа]] || 24 |- ! 8732 | [[Аисара]] || 24 |- ! 8733 | [[Асиа]] || 24 |- ! 8734 | [[Азария]] || 24 |- ! 8735 | [[Ақжуніс]] || 24 |- ! 8736 | [[Амандық]] || 24 |- ! 8737 | [[Айгумыс]] || 24 |- ! 8738 | [[Алтинкуль]] || 24 |- ! 8739 | [[Адлия]] || 24 |- ! 8740 | [[Ағзия]] || 24 |- ! 8741 | [[Ақкүл]] || 24 |- ! 8742 | [[Алтынбуби]] || 24 |- ! 8743 | [[Антай]] || 24 |- ! 8744 | [[Акгенже]] || 24 |- ! 8745 | [[Аруел]] || 24 |- ! 8746 | [[Улзипа]] || 23 |- ! 8747 | [[Халбуви]] || 23 |- ! 8748 | [[Үлмекен]] || 23 |- ! 8749 | [[Шахиназ]] || 23 |- ! 8750 | [[Элизабет]] || 23 |- ! 8751 | [[Уатхан]] || 23 |- ! 8752 | [[Юсра]] || 23 |- ! 8753 | [[Тургайша]] || 23 |- ! 8754 | [[Уркен]] || 23 |- ! 8755 | [[Чинаркуль]] || 23 |- ! 8756 | [[Ынжу]] || 23 |- ! 8757 | [[Турлыкан]] || 23 |- ! 8758 | [[Шабона]] || 23 |- ! 8759 | [[Шехназ]] || 23 |- ! 8760 | [[Умсин]] || 23 |- ! 8761 | [[Тұрымхан]] || 23 |- ! 8762 | [[Умутгуль]] || 23 |- ! 8763 | [[Урозгул]] || 23 |- ! 8764 | [[Уакила]] || 23 |- ! 8765 | [[Тулеген]] || 23 |- ! 8766 | [[Үзіл]] || 23 |- ! 8767 | [[Турсингул]] || 23 |- ! 8768 | [[Угилжан]] || 23 |- ! 8769 | [[Юлдузай]] || 23 |- ! 8770 | [[Ушига]] || 23 |- ! 8771 | [[Уазифа]] || 23 |- ! 8772 | [[Уайда]] || 23 |- ! 8773 | [[Ұлби]] || 23 |- ! 8774 | [[Сакия]] || 23 |- ! 8775 | [[Совет]] || 23 |- ! 8776 | [[Торка]] || 23 |- ! 8777 | [[Сарина]] || 23 |- ! 8778 | [[Сайрахан]] || 23 |- ! 8779 | [[Саркыткуль]] || 23 |- ! 8780 | [[Толеген]] || 23 |- ! 8781 | [[Тазегуль]] || 23 |- ! 8782 | [[Ташбуби]] || 23 |- ! 8783 | [[Сағынгүл]] || 23 |- ! 8784 | [[Сайлаугүл]] || 23 |- ! 8785 | [[Сару]] || 23 |- ! 8786 | [[Тойбазар]] || 23 |- ! 8787 | [[Раийан]] || 23 |- ! 8788 | [[Токслу]] || 23 |- ! 8789 | [[Раимгуль]] || 23 |- ! 8790 | [[Толеукуль]] || 23 |- ! 8791 | [[Такен]] || 23 |- ! 8792 | [[Санипа]] || 23 |- ! 8793 | [[Талчин]] || 23 |- ! 8794 | [[Ташкул]] || 23 |- ! 8795 | [[Сәмия]] || 23 |- ! 8796 | [[Разиха]] || 23 |- ! 8797 | [[Саджида]] || 23 |- ! 8798 | [[Тлеугуль]] || 23 |- ! 8799 | [[Танагул]] || 23 |- ! 8800 | [[Тоғыжан]] || 23 |- ! 8801 | [[Сәрсенгүл]] || 23 |- ! 8802 | [[Тойганым]] || 23 |- ! 8803 | [[Сатенкул]] || 23 |- ! 8804 | [[Тойлан]] || 23 |- ! 8805 | [[Сатжамал]] || 23 |- ! 8806 | [[Токтыхан]] || 23 |- ! 8807 | [[Сипат]] || 23 |- ! 8808 | [[Прасковья]] || 23 |- ! 8809 | [[Саийда]] || 23 |- ! 8810 | [[Суюмхан]] || 23 |- ! 8811 | [[Разхан]] || 23 |- ! 8812 | [[Таскул]] || 23 |- ! 8813 | [[Рақима]] || 23 |- ! 8814 | [[Октябрь]] || 23 |- ! 8815 | [[Паризод]] || 23 |- ! 8816 | [[Минтай]] || 23 |- ! 8817 | [[Нурлай]] || 23 |- ! 8818 | [[Озада]] || 23 |- ! 8819 | [[Нурхон]] || 23 |- ! 8820 | [[Мелания]] || 23 |- ! 8821 | [[Миригул]] || 23 |- ! 8822 | [[Нурзира]] || 23 |- ! 8823 | [[Нафиза]] || 23 |- ! 8824 | [[Пернайым]] || 23 |- ! 8825 | [[Нұрболған]] || 23 |- ! 8826 | [[Навия]] || 23 |- ! 8827 | [[Мұнар]] || 23 |- ! 8828 | [[Мугалима]] || 23 |- ! 8829 | [[Назел]] || 23 |- ! 8830 | [[Нуржихан]] || 23 |- ! 8831 | [[Назиза]] || 23 |- ! 8832 | [[Өзипа]] || 23 |- ! 8833 | [[Нұриман]] || 23 |- ! 8834 | [[Панзакуль]] || 23 |- ! 8835 | [[Несіпгүл]] || 23 |- ! 8836 | [[Нагиша]] || 23 |- ! 8837 | [[Мирам]] || 23 |- ! 8838 | [[Мендихан]] || 23 |- ! 8839 | [[Меруверт]] || 23 |- ! 8840 | [[Ноила]] || 23 |- ! 8841 | [[Кульмайран]] || 23 |- ! 8842 | [[Қыз Жібек]] || 23 |- ! 8843 | [[Маден]] || 23 |- ! 8844 | [[Ляйлягуль]] || 23 |- ! 8845 | [[Кулназира]] || 23 |- ! 8846 | [[Кульсайра]] || 23 |- ! 8847 | [[Кулайман]] || 23 |- ! 8848 | [[Кульбайран]] || 23 |- ! 8849 | [[Мауя]] || 23 |- ! 8850 | [[Күлжәмила]] || 23 |- ! 8851 | [[Маңдайлы]] || 23 |- ! 8852 | [[Мари]] || 23 |- ! 8853 | [[Лайан]] || 23 |- ! 8854 | [[Күлнар]] || 23 |- ! 8855 | [[Күлсімхан]] || 23 |- ! 8856 | [[Қанзия]] || 23 |- ! 8857 | [[Кумаркуль]] || 23 |- ! 8858 | [[Кызайхан]] || 23 |- ! 8859 | [[Қайырлы]] || 23 |- ! 8860 | [[Магида]] || 23 |- ! 8861 | [[Кумисбике]] || 23 |- ! 8862 | [[Кульчарван]] || 23 |- ! 8863 | [[Кульнур]] || 23 |- ! 8864 | [[Ләилә]] || 23 |- ! 8865 | [[Лили]] || 23 |- ! 8866 | [[Маруза]] || 23 |- ! 8867 | [[Марва]] || 23 |- ! 8868 | [[Мағираш]] || 23 |- ! 8869 | [[Мейірлі]] || 23 |- ! 8870 | [[Кулумкан]] || 23 |- ! 8871 | [[Мадиша]] || 23 |- ! 8872 | [[Кырмыза]] || 23 |- ! 8873 | [[Қабира]] || 23 |- ! 8874 | [[Зулпат]] || 23 |- ! 8875 | [[Калкажан]] || 23 |- ! 8876 | [[Каромат]] || 23 |- ! 8877 | [[Имани]] || 23 |- ! 8878 | [[Зибакул]] || 23 |- ! 8879 | [[Жузум]] || 23 |- ! 8880 | [[Канымгул]] || 23 |- ! 8881 | [[Кази]] || 23 |- ! 8882 | [[Жәмиға]] || 23 |- ! 8883 | [[Казнакул]] || 23 |- ! 8884 | [[Калмира]] || 23 |- ! 8885 | [[Казыкен]] || 23 |- ! 8886 | [[Инжигуль]] || 23 |- ! 8887 | [[Жумагүл]] || 23 |- ! 8888 | [[Зулфат]] || 23 |- ! 8889 | [[Инабад]] || 23 |- ! 8890 | [[Жексенкул]] || 23 |- ! 8891 | [[Кайныкен]] || 23 |- ! 8892 | [[Замзе]] || 23 |- ! 8893 | [[Злайха]] || 23 |- ! 8894 | [[Жұмажан]] || 23 |- ! 8895 | [[Коммуна]] || 23 |- ! 8896 | [[Гульзад]] || 23 |- ! 8897 | [[Гүлқанат]] || 23 |- ! 8898 | [[Жазгүл]] || 23 |- ! 8899 | [[Гүлбахира]] || 23 |- ! 8900 | [[Дилбара]] || 23 |- ! 8901 | [[Гулфайра]] || 23 |- ! 8902 | [[Жанура]] || 23 |- ! 8903 | [[Гульзейнет]] || 23 |- ! 8904 | [[Джупаркуль]] || 23 |- ! 8905 | [[Гулфайраз]] || 23 |- ! 8906 | [[Гүлжаннат]] || 23 |- ! 8907 | [[Гүлзабида]] || 23 |- ! 8908 | [[Гульшахира]] || 23 |- ! 8909 | [[Еркекыз]] || 23 |- ! 8910 | [[Гульфан]] || 23 |- ! 8911 | [[Гүлденсін]] || 23 |- ! 8912 | [[Гүлдан]] || 23 |- ! 8913 | [[Елеу]] || 23 |- ! 8914 | [[Еркемарал]] || 23 |- ! 8915 | [[Гүлсәнім]] || 23 |- ! 8916 | [[Гулшырын]] || 23 |- ! 8917 | [[Әнеля]] || 23 |- ! 8918 | [[Жанзере]] || 23 |- ! 8919 | [[Гулсиной]] || 23 |- ! 8920 | [[Гульзинеп]] || 23 |- ! 8921 | [[Джанаркуль]] || 23 |- ! 8922 | [[Данияш]] || 23 |- ! 8923 | [[Долорес]] || 23 |- ! 8924 | [[Елриза]] || 23 |- ! 8925 | [[Данелья]] || 23 |- ! 8926 | [[Жаннэль]] || 23 |- ! 8927 | [[Дуриякуль]] || 23 |- ! 8928 | [[Ендигой]] || 23 |- ! 8929 | [[Гульгана]] || 23 |- ! 8930 | [[Гульмина]] || 23 |- ! 8931 | [[Гүлжанай]] || 23 |- ! 8932 | [[Афия]] || 23 |- ! 8933 | [[Гулжана]] || 23 |- ! 8934 | [[Асылажар]] || 23 |- ! 8935 | [[Бақжамал]] || 23 |- ! 8936 | [[Бағалым]] || 23 |- ! 8937 | [[Болаткуль]] || 23 |- ! 8938 | [[Галипа]] || 23 |- ! 8939 | [[Балмаржан]] || 23 |- ! 8940 | [[Балагүл]] || 23 |- ! 8941 | [[Бақытты]] || 23 |- ! 8942 | [[Битай]] || 23 |- ! 8943 | [[Гулбанат]] || 23 |- ! 8944 | [[Галинур]] || 23 |- ! 8945 | [[Бимариям]] || 23 |- ! 8946 | [[Багыйла]] || 23 |- ! 8947 | [[Балжамал]] || 23 |- ! 8948 | [[Биана]] || 23 |- ! 8949 | [[Балсия]] || 23 |- ! 8950 | [[Баги]] || 23 |- ! 8951 | [[Болды]] || 23 |- ! 8952 | [[Балқаш]] || 23 |- ! 8953 | [[Багитгул]] || 23 |- ! 8954 | [[Бактыганым]] || 23 |- ! 8955 | [[Гулайда]] || 23 |- ! 8956 | [[Бақжұлдыз]] || 23 |- ! 8957 | [[Булжан]] || 23 |- ! 8958 | [[Ашкен]] || 23 |- ! 8959 | [[Багытгул]] || 23 |- ! 8960 | [[Бибат]] || 23 |- ! 8961 | [[Винара]] || 23 |- ! 8962 | [[Бибизейнеп]] || 23 |- ! 8963 | [[Адэми]] || 23 |- ! 8964 | [[Азел]] || 23 |- ! 8965 | [[Айганыс]] || 23 |- ! 8966 | [[Айаужан]] || 23 |- ! 8967 | [[Анила]] || 23 |- ! 8968 | [[Ақжар]] || 23 |- ! 8969 | [[Алмания]] || 23 |- ! 8970 | [[Алтынайым]] || 23 |- ! 8971 | [[Айнұрлы]] || 23 |- ! 8972 | [[Ақжаркын]] || 23 |- ! 8973 | [[Айшабегім]] || 23 |- ! 8974 | [[Айяра]] || 23 |- ! 8975 | [[Аинұр]] || 23 |- ! 8976 | [[Айя София]] || 23 |- ! 8977 | [[Асилганым]] || 23 |- ! 8978 | [[Акзиля]] || 23 |- ! 8979 | [[Азалина]] || 23 |- ! 8980 | [[Аминя]] || 23 |- ! 8981 | [[Ағира]] || 23 |- ! 8982 | [[Амиркуль]] || 23 |- ! 8983 | [[Ақбалым]] || 23 |- ! 8984 | [[Армида]] || 23 |- ! 8985 | [[Аршынгүл]] || 23 |- ! 8986 | [[Актолгай]] || 23 |- ! 8987 | [[Акбалжан]] || 23 |- ! 8988 | [[Аимбуби]] || 23 |- ! 8989 | [[Ақтілеу]] || 23 |- ! 8990 | [[Айжибек]] || 23 |- ! 8991 | [[Асемь]] || 23 |- ! 8992 | [[Артыкгуль]] || 23 |- ! 8993 | [[Айторе]] || 23 |- ! 8994 | [[Айнагоз]] || 23 |- ! 8995 | [[Альсафи]] || 23 |- ! 8996 | [[Айсырға]] || 23 |- ! 8997 | [[Асина]] || 23 |- ! 8998 | [[Акжунас]] || 23 |- ! 8999 | [[Абия]] || 23 |- ! 9000 | [[Халамхас]] || 22 |- ! 9001 | [[Шарагуль]] || 22 |- ! 9002 | [[Шадиана]] || 22 |- ! 9003 | [[Урумхан]] || 22 |- ! 9004 | [[Умыттык]] || 22 |- ! 9005 | [[Ульмира]] || 22 |- ! 9006 | [[Ульфат]] || 22 |- ! 9007 | [[Улган]] || 22 |- ! 9008 | [[Чарас]] || 22 |- ! 9009 | [[Ұлжайна]] || 22 |- ! 9010 | [[Шахия]] || 22 |- ! 9011 | [[Ынкар]] || 22 |- ! 9012 | [[Үзілдік]] || 22 |- ! 9013 | [[Умуткер]] || 22 |- ! 9014 | [[Шахира]] || 22 |- ! 9015 | [[Халуа]] || 22 |- ! 9016 | [[Элена]] || 22 |- ! 9017 | [[Шамши]] || 22 |- ! 9018 | [[Улмас]] || 22 |- ! 9019 | [[Узул]] || 22 |- ! 9020 | [[Шадияра]] || 22 |- ! 9021 | [[Шахарман]] || 22 |- ! 9022 | [[Шырынхан]] || 22 |- ! 9023 | [[Тынар]] || 22 |- ! 9024 | [[Шынай]] || 22 |- ! 9025 | [[Шарикуль]] || 22 |- ! 9026 | [[Шынзада]] || 22 |- ! 9027 | [[Турсынбике]] || 22 |- ! 9028 | [[Умиркул]] || 22 |- ! 9029 | [[Шуак]] || 22 |- ! 9030 | [[Ұлғанай]] || 22 |- ! 9031 | [[Шапия]] || 22 |- ! 9032 | [[Фейруза]] || 22 |- ! 9033 | [[Турсынкыз]] || 22 |- ! 9034 | [[Шарагул]] || 22 |- ! 9035 | [[Сагынгул]] || 22 |- ! 9036 | [[Санигуль]] || 22 |- ! 9037 | [[Сахила]] || 22 |- ! 9038 | [[Ракиш]] || 22 |- ! 9039 | [[Самалай]] || 22 |- ! 9040 | [[Сабия]] || 22 |- ! 9041 | [[Сарбинас]] || 22 |- ! 9042 | [[Самалгүл]] || 22 |- ! 9043 | [[Сайрамкул]] || 22 |- ! 9044 | [[Рабия-Бегім]] || 22 |- ! 9045 | [[Рзакул]] || 22 |- ! 9046 | [[Сәбилә]] || 22 |- ! 9047 | [[Распике]] || 22 |- ! 9048 | [[Сәлиха]] || 22 |- ! 9049 | [[Санай]] || 22 |- ! 9050 | [[Санталат]] || 22 |- ! 9051 | [[Самала]] || 22 |- ! 9052 | [[Тажикыз]] || 22 |- ! 9053 | [[Сайрам]] || 22 |- ! 9054 | [[Талчын]] || 22 |- ! 9055 | [[Тлеубике]] || 22 |- ! 9056 | [[Сейсен]] || 22 |- ! 9057 | [[Сапфира]] || 22 |- ! 9058 | [[Тәнзила]] || 22 |- ! 9059 | [[Ракат]] || 22 |- ! 9060 | [[Тәрбия]] || 22 |- ! 9061 | [[Тойбике]] || 22 |- ! 9062 | [[Сандукаш]] || 22 |- ! 9063 | [[Сагатжан]] || 22 |- ! 9064 | [[Талша]] || 22 |- ! 9065 | [[Сунита]] || 22 |- ! 9066 | [[Суимхан]] || 22 |- ! 9067 | [[Рабат]] || 22 |- ! 9068 | [[Сулико]] || 22 |- ! 9069 | [[Таңсәуле]] || 22 |- ! 9070 | [[Райфа]] || 22 |- ! 9071 | [[Сеилхан]] || 22 |- ! 9072 | [[Ризвангул]] || 22 |- ! 9073 | [[Садет]] || 22 |- ! 9074 | [[Милат]] || 22 |- ! 9075 | [[Мендикыз]] || 22 |- ! 9076 | [[Нуртолкын]] || 22 |- ! 9077 | [[Нұрпатша]] || 22 |- ! 9078 | [[Мухаддас]] || 22 |- ! 9079 | [[Мұхаббат]] || 22 |- ! 9080 | [[Назгум]] || 22 |- ! 9081 | [[Нурлугуль]] || 22 |- ! 9082 | [[Париха]] || 22 |- ! 9083 | [[Нұршолпан]] || 22 |- ! 9084 | [[Нуршолпан]] || 22 |- ! 9085 | [[Нысанкүл]] || 22 |- ! 9086 | [[Назгерім]] || 22 |- ! 9087 | [[Мухадас]] || 22 |- ! 9088 | [[Нұргұл]] || 22 |- ! 9089 | [[Озгерис]] || 22 |- ! 9090 | [[Орунбасар]] || 22 |- ! 9091 | [[Мерьем]] || 22 |- ! 9092 | [[Мирэль]] || 22 |- ! 9093 | [[Нелла]] || 22 |- ! 9094 | [[Миюа]] || 22 |- ! 9095 | [[Назли]] || 22 |- ! 9096 | [[Наурызай]] || 22 |- ! 9097 | [[Нургамила]] || 22 |- ! 9098 | [[Нұрлангүл]] || 22 |- ! 9099 | [[Кульшаруан]] || 22 |- ! 9100 | [[Макида]] || 22 |- ! 9101 | [[Маулетхан]] || 22 |- ! 9102 | [[Малохат]] || 22 |- ! 9103 | [[Макташ]] || 22 |- ! 9104 | [[Ленура]] || 22 |- ! 9105 | [[Марха]] || 22 |- ! 9106 | [[Қалдыгул]] || 22 |- ! 9107 | [[Мауыты]] || 22 |- ! 9108 | [[Кумисканым]] || 22 |- ! 9109 | [[Күлзина]] || 22 |- ! 9110 | [[Мапен]] || 22 |- ! 9111 | [[Кульзагипа]] || 22 |- ! 9112 | [[Кульаим]] || 22 |- ! 9113 | [[Кульшархан]] || 22 |- ! 9114 | [[Кумісай]] || 22 |- ! 9115 | [[Маулен]] || 22 |- ! 9116 | [[Ляш]] || 22 |- ! 9117 | [[Кулпану]] || 22 |- ! 9118 | [[Күнзада]] || 22 |- ! 9119 | [[Лашин]] || 22 |- ! 9120 | [[Кумыскул]] || 22 |- ! 9121 | [[Куляйма]] || 22 |- ! 9122 | [[Майдакул]] || 22 |- ! 9123 | [[Лайк]] || 22 |- ! 9124 | [[Күлсия]] || 22 |- ! 9125 | [[Мактым]] || 22 |- ! 9126 | [[Кулбархан]] || 22 |- ! 9127 | [[Марлена]] || 22 |- ! 9128 | [[Калзира]] || 22 |- ! 9129 | [[Жибеккуль]] || 22 |- ! 9130 | [[Изольда]] || 22 |- ! 9131 | [[Жузик]] || 22 |- ! 9132 | [[Зыяда]] || 22 |- ! 9133 | [[Ирисай]] || 22 |- ! 9134 | [[Кайнел]] || 22 |- ! 9135 | [[Камарай]] || 22 |- ! 9136 | [[Жархын]] || 22 |- ! 9137 | [[Исманұр]] || 22 |- ! 9138 | [[Жубаткан]] || 22 |- ! 9139 | [[Кайыпжамал]] || 22 |- ! 9140 | [[Каныткуль]] || 22 |- ! 9141 | [[Жанымша]] || 22 |- ! 9142 | [[Зинур]] || 22 |- ! 9143 | [[Зейнемхан]] || 22 |- ! 9144 | [[Инзура]] || 22 |- ! 9145 | [[Заманай]] || 22 |- ! 9146 | [[Кермеқас]] || 22 |- ! 9147 | [[Зулькия]] || 22 |- ! 9148 | [[Иллария]] || 22 |- ! 9149 | [[Жулдузой]] || 22 |- ! 9150 | [[Зухро]] || 22 |- ! 9151 | [[Жаңалық]] || 22 |- ! 9152 | [[Калыкуль]] || 22 |- ! 9153 | [[Жұпархан]] || 22 |- ! 9154 | [[Дарьяш]] || 22 |- ! 9155 | [[Дилобар]] || 22 |- ! 9156 | [[Джумаганым]] || 22 |- ! 9157 | [[Гүлбазар]] || 22 |- ! 9158 | [[Джумазия]] || 22 |- ! 9159 | [[Диамара]] || 22 |- ! 9160 | [[Гүлсән]] || 22 |- ! 9161 | [[Дуйсен]] || 22 |- ! 9162 | [[Дилнұр]] || 22 |- ! 9163 | [[Гульгуна]] || 22 |- ! 9164 | [[Гульфайруза]] || 22 |- ! 9165 | [[Дидаргул]] || 22 |- ! 9166 | [[Гульбана]] || 22 |- ! 9167 | [[Дарайы]] || 22 |- ! 9168 | [[Әлихан]] || 22 |- ! 9169 | [[Дуисенкул]] || 22 |- ! 9170 | [[Дилнәз]] || 22 |- ! 9171 | [[Жамеш]] || 22 |- ! 9172 | [[Дэниза]] || 22 |- ! 9173 | [[Жақсыбике]] || 22 |- ! 9174 | [[Жамилахан]] || 22 |- ! 9175 | [[Жанатай]] || 22 |- ! 9176 | [[Дилшад]] || 22 |- ! 9177 | [[Джумабиби]] || 22 |- ! 9178 | [[Гүланда]] || 22 |- ! 9179 | [[Гүлсұлу]] || 22 |- ! 9180 | [[Гульсагира]] || 22 |- ! 9181 | [[Әтина]] || 22 |- ! 9182 | [[Жанаша]] || 22 |- ! 9183 | [[Жакия]] || 22 |- ! 9184 | [[Асыл Ай]] || 22 |- ! 9185 | [[Бибайым]] || 22 |- ! 9186 | [[Бәтигүл]] || 22 |- ! 9187 | [[Бибиткул]] || 22 |- ! 9188 | [[Беделхан]] || 22 |- ! 9189 | [[Балкуйган]] || 22 |- ! 9190 | [[Асылжамал]] || 22 |- ! 9191 | [[Бактагул]] || 22 |- ! 9192 | [[Билим]] || 22 |- ! 9193 | [[Ботағөз]] || 22 |- ! 9194 | [[Гулзана]] || 22 |- ! 9195 | [[Гуланар]] || 22 |- ! 9196 | [[Гулистон]] || 22 |- ! 9197 | [[Бекнұр]] || 22 |- ! 9198 | [[Бибыгул]] || 22 |- ! 9199 | [[Гулбак]] || 22 |- ! 9200 | [[Асылдана]] || 22 |- ! 9201 | [[Буайша]] || 22 |- ! 9202 | [[Бикул]] || 22 |- ! 9203 | [[Бауыржан]] || 22 |- ! 9204 | [[Бегимкул]] || 22 |- ! 9205 | [[Берекет]] || 22 |- ! 9206 | [[Багыжан]] || 22 |- ! 9207 | [[Бериван]] || 22 |- ! 9208 | [[Багдакул]] || 22 |- ! 9209 | [[Багижамал]] || 22 |- ! 9210 | [[Гулиса]] || 22 |- ! 9211 | [[Балгиза]] || 22 |- ! 9212 | [[Гулімжан]] || 22 |- ! 9213 | [[Гулбуби]] || 22 |- ! 9214 | [[Галимаш]] || 22 |- ! 9215 | [[Булгун]] || 22 |- ! 9216 | [[Булдиршин]] || 22 |- ! 9217 | [[Алзира]] || 22 |- ! 9218 | [[Актілек]] || 22 |- ! 9219 | [[Ансағаным]] || 22 |- ! 9220 | [[Ай-Жұлдыз]] || 22 |- ! 9221 | [[Адемхан]] || 22 |- ! 9222 | [[Айсүлу]] || 22 |- ! 9223 | [[Агидель]] || 22 |- ! 9224 | [[Арыухан]] || 22 |- ! 9225 | [[Аисана]] || 22 |- ! 9226 | [[Аққайың]] || 22 |- ! 9227 | [[Асие]] || 22 |- ! 9228 | [[Алдияр]] || 22 |- ! 9229 | [[Асим]] || 22 |- ! 9230 | [[Актурсын]] || 22 |- ! 9231 | [[Айманат]] || 22 |- ! 9232 | [[Аккалыш]] || 22 |- ! 9233 | [[Аилана]] || 22 |- ! 9234 | [[Аселина]] || 22 |- ! 9235 | [[Аруша]] || 22 |- ! 9236 | [[Азелия]] || 22 |- ! 9237 | [[Айнеш]] || 22 |- ! 9238 | [[Алнур]] || 22 |- ! 9239 | [[Алмашай]] || 22 |- ! 9240 | [[Айдия]] || 22 |- ! 9241 | [[Ак-Ерке]] || 22 |- ! 9242 | [[Адэлья]] || 22 |- ! 9243 | [[Ақкүн]] || 22 |- ! 9244 | [[Александр]] || 22 |- ! 9245 | [[Аманғайша]] || 22 |- ! 9246 | [[Агайна]] || 22 |- ! 9247 | [[Ақзейнеп]] || 22 |- ! 9248 | [[Адият]] || 22 |- ! 9249 | [[Азатгүл]] || 22 |- ! 9250 | [[Ак-Марал]] || 22 |- ! 9251 | [[Аққаным]] || 22 |- ! 9252 | [[Уаш]] || 21 |- ! 9253 | [[Шаргуль]] || 21 |- ! 9254 | [[Урунгул]] || 21 |- ! 9255 | [[Элиса]] || 21 |- ! 9256 | [[Урлан]] || 21 |- ! 9257 | [[Ханзат]] || 21 |- ! 9258 | [[Тынышбала]] || 21 |- ! 9259 | [[Хизат]] || 21 |- ! 9260 | [[Фатина]] || 21 |- ! 9261 | [[Тулганой]] || 21 |- ! 9262 | [[Эльмара]] || 21 |- ! 9263 | [[Тұрғынай]] || 21 |- ! 9264 | [[Хадийя]] || 21 |- ! 9265 | [[Уразганым]] || 21 |- ! 9266 | [[Урпия]] || 21 |- ! 9267 | [[Эльбина]] || 21 |- ! 9268 | [[Тұйғын]] || 21 |- ! 9269 | [[Эльбира]] || 21 |- ! 9270 | [[Шохруза]] || 21 |- ! 9271 | [[Фазира]] || 21 |- ! 9272 | [[Урынганым]] || 21 |- ! 9273 | [[Шыныгуль]] || 21 |- ! 9274 | [[Шахмира]] || 21 |- ! 9275 | [[Сатжан]] || 21 |- ! 9276 | [[Раймаш]] || 21 |- ! 9277 | [[Сұлтанай]] || 21 |- ! 9278 | [[Разана]] || 21 |- ! 9279 | [[Таисья]] || 21 |- ! 9280 | [[Савия]] || 21 |- ! 9281 | [[Райся]] || 21 |- ! 9282 | [[Сыргатай]] || 21 |- ! 9283 | [[Секен]] || 21 |- ! 9284 | [[Райлаш]] || 21 |- ! 9285 | [[Сарвар]] || 21 |- ! 9286 | [[Санида]] || 21 |- ! 9287 | [[Сабохат]] || 21 |- ! 9288 | [[Рыскамал]] || 21 |- ! 9289 | [[Санбала]] || 21 |- ! 9290 | [[Самархан]] || 21 |- ! 9291 | [[Сагилаш]] || 21 |- ! 9292 | [[Сандыкул]] || 21 |- ! 9293 | [[Тоня]] || 21 |- ! 9294 | [[Тілеухан]] || 21 |- ! 9295 | [[Салуа]] || 21 |- ! 9296 | [[Толеугуль]] || 21 |- ! 9297 | [[Тазахан]] || 21 |- ! 9298 | [[Сундус]] || 21 |- ! 9299 | [[Сәрсенкул]] || 21 |- ! 9300 | [[Рауша]] || 21 |- ! 9301 | [[Сахыш]] || 21 |- ! 9302 | [[Назлым]] || 21 |- ! 9303 | [[Меңлік]] || 21 |- ! 9304 | [[Навруза]] || 21 |- ! 9305 | [[Мендігүл]] || 21 |- ! 9306 | [[Паризада]] || 21 |- ! 9307 | [[Несіпхан]] || 21 |- ! 9308 | [[Нурзияш]] || 21 |- ! 9309 | [[Ойгуль]] || 21 |- ! 9310 | [[Мерике]] || 21 |- ! 9311 | [[Нұрназ]] || 21 |- ! 9312 | [[Нурбубе]] || 21 |- ! 9313 | [[Назқоңыр]] || 21 |- ! 9314 | [[Нурлайм]] || 21 |- ! 9315 | [[Нәзкен]] || 21 |- ! 9316 | [[Нағила]] || 21 |- ! 9317 | [[Орынбас]] || 21 |- ! 9318 | [[Патшагуль]] || 21 |- ! 9319 | [[Наджиба]] || 21 |- ! 9320 | [[Надыра]] || 21 |- ! 9321 | [[Нарзанкуль]] || 21 |- ! 9322 | [[Нуркайша]] || 21 |- ! 9323 | [[Несибелі]] || 21 |- ! 9324 | [[Нурайхан]] || 21 |- ! 9325 | [[Нұрсия]] || 21 |- ! 9326 | [[Милания]] || 21 |- ! 9327 | [[Наликул]] || 21 |- ! 9328 | [[Михуа]] || 21 |- ! 9329 | [[Кульбаршен]] || 21 |- ! 9330 | [[Күлімқан]] || 21 |- ! 9331 | [[Макиза]] || 21 |- ! 9332 | [[Қайни]] || 21 |- ! 9333 | [[Маги]] || 21 |- ! 9334 | [[М]] || 21 |- ! 9335 | [[Махтагул]] || 21 |- ! 9336 | [[Күлмараш]] || 21 |- ! 9337 | [[Максут]] || 21 |- ! 9338 | [[Қантай]] || 21 |- ! 9339 | [[Күлшәт]] || 21 |- ! 9340 | [[Қалдан]] || 21 |- ! 9341 | [[Кульсия]] || 21 |- ! 9342 | [[Кульпариза]] || 21 |- ! 9343 | [[Махида]] || 21 |- ! 9344 | [[Кунекей]] || 21 |- ! 9345 | [[Кулипан]] || 21 |- ! 9346 | [[Күлдан]] || 21 |- ! 9347 | [[Лаззят]] || 21 |- ! 9348 | [[Марьямкуль]] || 21 |- ! 9349 | [[Күлімжан]] || 21 |- ! 9350 | [[Мадияр]] || 21 |- ! 9351 | [[Кулсагат]] || 21 |- ! 9352 | [[Мауегул]] || 21 |- ! 9353 | [[Кайыржан]] || 21 |- ! 9354 | [[Иннабат]] || 21 |- ! 9355 | [[Каиркуль]] || 21 |- ! 9356 | [[Зәрина]] || 21 |- ! 9357 | [[Кавира]] || 21 |- ! 9358 | [[Жанымгул]] || 21 |- ! 9359 | [[Жидехан]] || 21 |- ! 9360 | [[Жараскан]] || 21 |- ! 9361 | [[Иляна]] || 21 |- ! 9362 | [[Каншакуль]] || 21 |- ! 9363 | [[Камуна]] || 21 |- ! 9364 | [[Жолбике]] || 21 |- ! 9365 | [[Жидекул]] || 21 |- ! 9366 | [[Кайныйжамал]] || 21 |- ! 9367 | [[Заина]] || 21 |- ! 9368 | [[Индра]] || 21 |- ! 9369 | [[Кенжеқан]] || 21 |- ! 9370 | [[Зийнеп]] || 21 |- ! 9371 | [[Инкаш]] || 21 |- ! 9372 | [[Кайржамал]] || 21 |- ! 9373 | [[Зарида]] || 21 |- ! 9374 | [[Жемисхан]] || 21 |- ! 9375 | [[Кирмизи]] || 21 |- ! 9376 | [[Збайра]] || 21 |- ! 9377 | [[Калдыхан]] || 21 |- ! 9378 | [[Жәсия]] || 21 |- ! 9379 | [[Канигул]] || 21 |- ! 9380 | [[Жулдыс]] || 21 |- ! 9381 | [[Заураш]] || 21 |- ! 9382 | [[Камель]] || 21 |- ! 9383 | [[Жаниль]] || 21 |- ! 9384 | [[Гульмайран]] || 21 |- ! 9385 | [[Дамигуль]] || 21 |- ! 9386 | [[Ерген]] || 21 |- ! 9387 | [[Дила]] || 21 |- ! 9388 | [[Гүлбан]] || 21 |- ! 9389 | [[Жаннагул]] || 21 |- ! 9390 | [[Гульдира]] || 21 |- ! 9391 | [[Жайсангул]] || 21 |- ! 9392 | [[Дәріжан]] || 21 |- ! 9393 | [[Жанылған]] || 21 |- ! 9394 | [[Гүльвира]] || 21 |- ! 9395 | [[Жаниа]] || 21 |- ! 9396 | [[Гүлбүбі]] || 21 |- ! 9397 | [[Жанмерей]] || 21 |- ! 9398 | [[Джамилия]] || 21 |- ! 9399 | [[Даша]] || 21 |- ! 9400 | [[Әдиба]] || 21 |- ! 9401 | [[Даражан]] || 21 |- ! 9402 | [[Гульшария]] || 21 |- ! 9403 | [[Гүлайм]] || 21 |- ! 9404 | [[Джанагуль]] || 21 |- ! 9405 | [[Дильдахан]] || 21 |- ! 9406 | [[Жамкен]] || 21 |- ! 9407 | [[Дидарлым]] || 21 |- ! 9408 | [[Гулпия]] || 21 |- ! 9409 | [[Дарьякуль]] || 21 |- ! 9410 | [[Жанабике]] || 21 |- ! 9411 | [[Гүлмара]] || 21 |- ! 9412 | [[Жан-Айым]] || 21 |- ! 9413 | [[Гулниза]] || 21 |- ! 9414 | [[Жаналсын]] || 21 |- ! 9415 | [[Есма]] || 21 |- ! 9416 | [[Әсемназ]] || 21 |- ! 9417 | [[Гульбахша]] || 21 |- ! 9418 | [[Дарихан]] || 21 |- ! 9419 | [[Гүлназар]] || 21 |- ! 9420 | [[Джанылсын]] || 21 |- ! 9421 | [[Делназ]] || 21 |- ! 9422 | [[Джемиле]] || 21 |- ! 9423 | [[Гүлнаш]] || 21 |- ! 9424 | [[Гульмера]] || 21 |- ! 9425 | [[Гульби]] || 21 |- ! 9426 | [[Дарияхан]] || 21 |- ! 9427 | [[Жантолы]] || 21 |- ! 9428 | [[Гульмерей]] || 21 |- ! 9429 | [[Гульсем]] || 21 |- ! 9430 | [[Гүлниза]] || 21 |- ! 9431 | [[Бинар]] || 21 |- ! 9432 | [[Асылнур]] || 21 |- ! 9433 | [[Ғайникен]] || 21 |- ! 9434 | [[Афиза]] || 21 |- ! 9435 | [[Гулмереке]] || 21 |- ! 9436 | [[Болаш]] || 21 |- ! 9437 | [[Бейбигуль]] || 21 |- ! 9438 | [[Ғибрат]] || 21 |- ! 9439 | [[Бибжамал]] || 21 |- ! 9440 | [[Бибугул]] || 21 |- ! 9441 | [[Балжана]] || 21 |- ! 9442 | [[Бибихадича]] || 21 |- ! 9443 | [[Аширгуль]] || 21 |- ! 9444 | [[Бакткуль]] || 21 |- ! 9445 | [[Бейсенхан]] || 21 |- ! 9446 | [[Аянай]] || 21 |- ! 9447 | [[Багдана]] || 21 |- ! 9448 | [[Асылтай]] || 21 |- ! 9449 | [[Бөпежан]] || 21 |- ! 9450 | [[Бизат]] || 21 |- ! 9451 | [[Бейшенкуль]] || 21 |- ! 9452 | [[Бегайша]] || 21 |- ! 9453 | [[Бейбитхан]] || 21 |- ! 9454 | [[Бакеш]] || 21 |- ! 9455 | [[Бахткул]] || 21 |- ! 9456 | [[Батыма]] || 21 |- ! 9457 | [[Богила]] || 21 |- ! 9458 | [[Вильдана]] || 21 |- ! 9459 | [[Асимкуль]] || 21 |- ! 9460 | [[Айиза]] || 21 |- ! 9461 | [[Акжайна]] || 21 |- ! 9462 | [[Алдан]] || 21 |- ! 9463 | [[Аклай]] || 21 |- ! 9464 | [[Айсали]] || 21 |- ! 9465 | [[Акылзат]] || 21 |- ! 9466 | [[Арулана]] || 21 |- ! 9467 | [[Айша-Нұр]] || 21 |- ! 9468 | [[Ағиба]] || 21 |- ! 9469 | [[Аманиса]] || 21 |- ! 9470 | [[Аннеля]] || 21 |- ! 9471 | [[Арайла]] || 21 |- ! 9472 | [[Азали]] || 21 |- ! 9473 | [[Акжазык]] || 21 |- ! 9474 | [[Амансұлу]] || 21 |- ! 9475 | [[Арыу]] || 21 |- ! 9476 | [[Айянат]] || 21 |- ! 9477 | [[Айгоз]] || 21 |- ! 9478 | [[Айя Сафия]] || 21 |- ! 9479 | [[Айимгул]] || 21 |- ! 9480 | [[Аманхан]] || 21 |- ! 9481 | [[Айымкыз]] || 21 |- ! 9482 | [[Арзыкуль]] || 21 |- ! 9483 | [[Альфида]] || 21 |- ! 9484 | [[Аймолдир]] || 21 |- ! 9485 | [[Акболган]] || 21 |- ! 9486 | [[Ақназия]] || 21 |- ! 9487 | [[Анюта]] || 21 |- ! 9488 | [[Аппақ]] || 21 |- ! 9489 | [[Алвина]] || 21 |- ! 9490 | [[Ализат]] || 21 |- ! 9491 | [[Ариша]] || 21 |- ! 9492 | [[Айдиана]] || 21 |- ! 9493 | [[Ақілгек]] || 21 |- ! 9494 | [[Айзейнеп]] || 21 |- ! 9495 | [[Ақорын]] || 21 |- ! 9496 | [[Алара]] || 21 |- ! 9497 | [[Шүғыла]] || 20 |- ! 9498 | [[Шархан]] || 20 |- ! 9499 | [[Чайбала]] || 20 |- ! 9500 | [[Укилим]] || 20 |- ! 9501 | [[Хабиби]] || 20 |- ! 9502 | [[Улназ]] || 20 |- ! 9503 | [[Ырысбике]] || 20 |- ! 9504 | [[Шаги]] || 20 |- ! 9505 | [[Тургангуль]] || 20 |- ! 9506 | [[Элонора]] || 20 |- ! 9507 | [[Урзат]] || 20 |- ! 9508 | [[Умсынган]] || 20 |- ! 9509 | [[Шашты]] || 20 |- ! 9510 | [[Халбика]] || 20 |- ! 9511 | [[Умиткайша]] || 20 |- ! 9512 | [[Тояш]] || 20 |- ! 9513 | [[Ұлдамет]] || 20 |- ! 9514 | [[Тұмаркүл]] || 20 |- ! 9515 | [[Чайгуль]] || 20 |- ! 9516 | [[Хасия]] || 20 |- ! 9517 | [[Шийрин]] || 20 |- ! 9518 | [[Ханымгүл]] || 20 |- ! 9519 | [[Умитханым]] || 20 |- ! 9520 | [[Шаттыкгул]] || 20 |- ! 9521 | [[Үрия]] || 20 |- ! 9522 | [[Ұлханым]] || 20 |- ! 9523 | [[Урунтай]] || 20 |- ! 9524 | [[Ырза]] || 20 |- ! 9525 | [[Турганым]] || 20 |- ! 9526 | [[Шынархан]] || 20 |- ! 9527 | [[Ырымжан]] || 20 |- ! 9528 | [[Феридэ]] || 20 |- ! 9529 | [[Санитас]] || 20 |- ! 9530 | [[Самен]] || 20 |- ! 9531 | [[Сакура]] || 20 |- ! 9532 | [[С]] || 20 |- ! 9533 | [[Рахилям]] || 20 |- ! 9534 | [[Сарай]] || 20 |- ! 9535 | [[Сайрамкан]] || 20 |- ! 9536 | [[Райя]] || 20 |- ! 9537 | [[Танаш]] || 20 |- ! 9538 | [[Роббия]] || 20 |- ! 9539 | [[Тилеукуль]] || 20 |- ! 9540 | [[Сауық]] || 20 |- ! 9541 | [[Рыскелди]] || 20 |- ! 9542 | [[Раигуль]] || 20 |- ! 9543 | [[Торғай]] || 20 |- ! 9544 | [[Рамилям]] || 20 |- ! 9545 | [[Руфейда]] || 20 |- ! 9546 | [[Рзакуль]] || 20 |- ! 9547 | [[Сақыш]] || 20 |- ! 9548 | [[Совле]] || 20 |- ! 9549 | [[Рабигаш]] || 20 |- ! 9550 | [[Рузада]] || 20 |- ! 9551 | [[Самсия]] || 20 |- ! 9552 | [[Сагыра]] || 20 |- ! 9553 | [[Тілеулес]] || 20 |- ! 9554 | [[Рузигул]] || 20 |- ! 9555 | [[Тоқсұлу]] || 20 |- ! 9556 | [[Сусанна]] || 20 |- ! 9557 | [[Толеуганым]] || 20 |- ! 9558 | [[Разиям]] || 20 |- ! 9559 | [[Томарис]] || 20 |- ! 9560 | [[Сюзана]] || 20 |- ! 9561 | [[Сантуре]] || 20 |- ! 9562 | [[Табила]] || 20 |- ! 9563 | [[Сұлупан]] || 20 |- ! 9564 | [[Нұркөркем]] || 20 |- ! 9565 | [[Мырзахан]] || 20 |- ! 9566 | [[Өнергүл]] || 20 |- ! 9567 | [[Нарбота]] || 20 |- ! 9568 | [[Нұрания]] || 20 |- ! 9569 | [[Нарипа]] || 20 |- ! 9570 | [[Нышангүл]] || 20 |- ! 9571 | [[Насипбала]] || 20 |- ! 9572 | [[Минзифа]] || 20 |- ! 9573 | [[Натира]] || 20 |- ! 9574 | [[Нурфия]] || 20 |- ! 9575 | [[Нермин]] || 20 |- ! 9576 | [[Нұрдәулет]] || 20 |- ! 9577 | [[Несипелди]] || 20 |- ! 9578 | [[Нұршах]] || 20 |- ! 9579 | [[Несипельды]] || 20 |- ! 9580 | [[Оразкен]] || 20 |- ! 9581 | [[Мираль]] || 20 |- ! 9582 | [[Мехри]] || 20 |- ! 9583 | [[Нона]] || 20 |- ! 9584 | [[Нурлыганым]] || 20 |- ! 9585 | [[Нукеш]] || 20 |- ! 9586 | [[Нуртаза]] || 20 |- ! 9587 | [[Нурайла]] || 20 |- ! 9588 | [[Набаткуль]] || 20 |- ! 9589 | [[Нурая]] || 20 |- ! 9590 | [[Нұрбағила]] || 20 |- ! 9591 | [[Мензия]] || 20 |- ! 9592 | [[Нұрида]] || 20 |- ! 9593 | [[Нурбатиш]] || 20 |- ! 9594 | [[Нұрниса]] || 20 |- ! 9595 | [[Нурганим]] || 20 |- ! 9596 | [[Нышангул]] || 20 |- ! 9597 | [[Нургуля]] || 20 |- ! 9598 | [[Оналсын]] || 20 |- ! 9599 | [[Нуржана]] || 20 |- ! 9600 | [[Назаргуль]] || 20 |- ! 9601 | [[Нуржаныл]] || 20 |- ! 9602 | [[Пати]] || 20 |- ! 9603 | [[Нуриса]] || 20 |- ! 9604 | [[Перийзат]] || 20 |- ! 9605 | [[Нурканым]] || 20 |- ! 9606 | [[Мерейжан]] || 20 |- ! 9607 | [[Нурлана]] || 20 |- ! 9608 | [[Нуртуган]] || 20 |- ! 9609 | [[Мактакуль]] || 20 |- ! 9610 | [[Лолахан]] || 20 |- ! 9611 | [[Кулнаш]] || 20 |- ! 9612 | [[Кульбазар]] || 20 |- ! 9613 | [[Лария]] || 20 |- ! 9614 | [[Кульшум]] || 20 |- ! 9615 | [[Қаусар]] || 20 |- ! 9616 | [[Кульжанар]] || 20 |- ! 9617 | [[Күлиман]] || 20 |- ! 9618 | [[Кульян]] || 20 |- ! 9619 | [[Меддина]] || 20 |- ! 9620 | [[Кулюмкан]] || 20 |- ! 9621 | [[Кулзи]] || 20 |- ! 9622 | [[Кульзаш]] || 20 |- ! 9623 | [[Лемара]] || 20 |- ! 9624 | [[Қамаш]] || 20 |- ! 9625 | [[Лалита]] || 20 |- ! 9626 | [[Кульнарай]] || 20 |- ! 9627 | [[Кымбатгуль]] || 20 |- ! 9628 | [[Қайыргүл]] || 20 |- ! 9629 | [[Машхура]] || 20 |- ! 9630 | [[Лимаш]] || 20 |- ! 9631 | [[Леля]] || 20 |- ! 9632 | [[Кулпинай]] || 20 |- ! 9633 | [[Маржанкыз]] || 20 |- ! 9634 | [[Майдакуль]] || 20 |- ! 9635 | [[Маралхан]] || 20 |- ! 9636 | [[Кульара]] || 20 |- ! 9637 | [[Мағия]] || 20 |- ! 9638 | [[Магишат]] || 20 |- ! 9639 | [[Марига]] || 20 |- ! 9640 | [[Кыздаргул]] || 20 |- ! 9641 | [[Мейіз]] || 20 |- ! 9642 | [[Құштар]] || 20 |- ! 9643 | [[Мадиян]] || 20 |- ! 9644 | [[Куляжан]] || 20 |- ! 9645 | [[Курбонгул]] || 20 |- ! 9646 | [[Кумисханым]] || 20 |- ! 9647 | [[Куликан]] || 20 |- ! 9648 | [[Мармар]] || 20 |- ! 9649 | [[Кульмхан]] || 20 |- ! 9650 | [[Канышайым]] || 20 |- ! 9651 | [[Камел]] || 20 |- ! 9652 | [[Инкарим]] || 20 |- ! 9653 | [[Карлигач]] || 20 |- ! 9654 | [[Илинур]] || 20 |- ! 9655 | [[Карлыгаин]] || 20 |- ! 9656 | [[Жекен]] || 20 |- ! 9657 | [[Камира]] || 20 |- ! 9658 | [[Замина]] || 20 |- ! 9659 | [[Корлыгайын]] || 20 |- ! 9660 | [[Калкул]] || 20 |- ! 9661 | [[Зерегуль]] || 20 |- ! 9662 | [[Канышаим]] || 20 |- ! 9663 | [[Каламша]] || 20 |- ! 9664 | [[Жолдыкан]] || 20 |- ! 9665 | [[Задагүл]] || 20 |- ! 9666 | [[Жидеш]] || 20 |- ! 9667 | [[Зиякан]] || 20 |- ! 9668 | [[Зәйнаб]] || 20 |- ! 9669 | [[Казимаш]] || 20 |- ! 9670 | [[Зинель]] || 20 |- ! 9671 | [[Зорина]] || 20 |- ! 9672 | [[Камелхан]] || 20 |- ! 9673 | [[Куан]] || 20 |- ! 9674 | [[Каныткул]] || 20 |- ! 9675 | [[Кабираш]] || 20 |- ! 9676 | [[Каламкул]] || 20 |- ! 9677 | [[Кенжегиз]] || 20 |- ! 9678 | [[Инсара]] || 20 |- ! 9679 | [[Кайыркуль]] || 20 |- ! 9680 | [[Каралгаш]] || 20 |- ! 9681 | [[Канча]] || 20 |- ! 9682 | [[Жәйдар]] || 20 |- ! 9683 | [[Кенжесары]] || 20 |- ! 9684 | [[Ильсияр]] || 20 |- ! 9685 | [[Дурья]] || 20 |- ! 9686 | [[Динаргуль]] || 20 |- ! 9687 | [[Жанур]] || 20 |- ! 9688 | [[Әннұр]] || 20 |- ! 9689 | [[Гүлдей]] || 20 |- ! 9690 | [[Джадыра]] || 20 |- ! 9691 | [[Дәмиля]] || 20 |- ! 9692 | [[Гульгаухар]] || 20 |- ! 9693 | [[Дуйсенгуль]] || 20 |- ! 9694 | [[Жаниба]] || 20 |- ! 9695 | [[Джаксыкуль]] || 20 |- ! 9696 | [[Ерсинай]] || 20 |- ! 9697 | [[Гүлнат]] || 20 |- ! 9698 | [[Әли]] || 20 |- ! 9699 | [[Гүлшекер]] || 20 |- ! 9700 | [[Гүлзираш]] || 20 |- ! 9701 | [[Гульшаим]] || 20 |- ! 9702 | [[Жамалай]] || 20 |- ! 9703 | [[Жануя]] || 20 |- ! 9704 | [[Жанина]] || 20 |- ! 9705 | [[Жаннеля]] || 20 |- ! 9706 | [[Дилдар]] || 20 |- ! 9707 | [[Гульпану]] || 20 |- ! 9708 | [[Елжан]] || 20 |- ! 9709 | [[Джамалкан]] || 20 |- ! 9710 | [[Гульбагит]] || 20 |- ! 9711 | [[Жаннэт]] || 20 |- ! 9712 | [[Даулеткуль]] || 20 |- ! 9713 | [[Гүлнафиса]] || 20 |- ! 9714 | [[Жанлсын]] || 20 |- ! 9715 | [[Дармина]] || 20 |- ! 9716 | [[Джана]] || 20 |- ! 9717 | [[Жамели]] || 20 |- ! 9718 | [[Динэль]] || 20 |- ! 9719 | [[Гулшари]] || 20 |- ! 9720 | [[Джемис]] || 20 |- ! 9721 | [[Гульжаркын]] || 20 |- ! 9722 | [[Гүлзихан]] || 20 |- ! 9723 | [[Гульзура]] || 20 |- ! 9724 | [[Гульсунай]] || 20 |- ! 9725 | [[Елвира]] || 20 |- ! 9726 | [[Елиф]] || 20 |- ! 9727 | [[Жанаткүл]] || 20 |- ! 9728 | [[Жазима]] || 20 |- ! 9729 | [[Гүлбейне]] || 20 |- ! 9730 | [[Жанера]] || 20 |- ! 9731 | [[Гульмарам]] || 20 |- ! 9732 | [[Гаупар]] || 20 |- ! 9733 | [[Гулбахша]] || 20 |- ! 9734 | [[Батма]] || 20 |- ! 9735 | [[Балымкул]] || 20 |- ! 9736 | [[Генжегуль]] || 20 |- ! 9737 | [[Аурелия]] || 20 |- ! 9738 | [[Ганна]] || 20 |- ! 9739 | [[Барна]] || 20 |- ! 9740 | [[Баля]] || 20 |- ! 9741 | [[Бибі Айша]] || 20 |- ! 9742 | [[Асли]] || 20 |- ! 9743 | [[Гулзад]] || 20 |- ! 9744 | [[Бибизара]] || 20 |- ! 9745 | [[Бақзада]] || 20 |- ! 9746 | [[Балкыз]] || 20 |- ! 9747 | [[Вирсавия]] || 20 |- ! 9748 | [[Гулжахар]] || 20 |- ! 9749 | [[Ботагул]] || 20 |- ! 9750 | [[Батшайы]] || 20 |- ! 9751 | [[Болсинай]] || 20 |- ! 9752 | [[Баляш]] || 20 |- ! 9753 | [[Асмин]] || 20 |- ! 9754 | [[Бислу]] || 20 |- ! 9755 | [[Ботан]] || 20 |- ! 9756 | [[Бибіш]] || 20 |- ! 9757 | [[Биназира]] || 20 |- ! 9758 | [[Асылару]] || 20 |- ! 9759 | [[Аханай]] || 20 |- ! 9760 | [[Гулболсын]] || 20 |- ! 9761 | [[Ахгул]] || 20 |- ! 9762 | [[Балжанат]] || 20 |- ! 9763 | [[Асылзер]] || 20 |- ! 9764 | [[Бакытгүл]] || 20 |- ! 9765 | [[Берикгуль]] || 20 |- ! 9766 | [[Баржаксы]] || 20 |- ! 9767 | [[Гулинар]] || 20 |- ! 9768 | [[Бактай]] || 20 |- ! 9769 | [[Бағилаш]] || 20 |- ! 9770 | [[Бибитгул]] || 20 |- ! 9771 | [[Арал]] || 20 |- ! 9772 | [[Ани]] || 20 |- ! 9773 | [[Акила]] || 20 |- ! 9774 | [[Айзад]] || 20 |- ! 9775 | [[Айпаш]] || 20 |- ! 9776 | [[Алтыной]] || 20 |- ! 9777 | [[Арсана]] || 20 |- ! 9778 | [[Айнали]] || 20 |- ! 9779 | [[Азигуль]] || 20 |- ! 9780 | [[Ақжолтай]] || 20 |- ! 9781 | [[Аксая]] || 20 |- ! 9782 | [[Аккоян]] || 20 |- ! 9783 | [[Алейна]] || 20 |- ! 9784 | [[Адилхан]] || 20 |- ! 9785 | [[Аймер]] || 20 |- ! 9786 | [[Алшагул]] || 20 |- ! 9787 | [[Ай-Бибі]] || 20 |- ! 9788 | [[Алшагуль]] || 20 |- ! 9789 | [[Ажарбуби]] || 20 |- ! 9790 | [[Альма]] || 20 |- ! 9791 | [[Аккалка]] || 20 |- ! 9792 | [[Альмагуль]] || 20 |- ! 9793 | [[Аксара]] || 20 |- ! 9794 | [[Ақілес]] || 20 |- ! 9795 | [[Ақұлпан]] || 20 |- ! 9796 | [[Адалина]] || 20 |- ! 9797 | [[Аидай]] || 20 |- ! 9798 | [[Агилес]] || 20 |- ! 9799 | [[Актолкун]] || 20 |- ! 9800 | [[Абзалхан]] || 20 |- ! 9801 | [[Айбазар]] || 20 |- ! 9802 | [[Ақләйлек]] || 20 |- ! 9803 | [[Алиля]] || 20 |- ! 9804 | [[Айджемал]] || 20 |- ! 9805 | [[Акылима]] || 20 |- ! 9806 | [[Азихан]] || 20 |- ! 9807 | [[Алмакыз]] || 20 |- ! 9808 | [[Агиша]] || 20 |- ! 9809 | [[Аджар]] || 20 |- ! 9810 | [[Айтбубы]] || 20 |- ! 9811 | [[Асенкуль]] || 20 |- ! 9812 | [[Азкен]] || 20 |- ! 9813 | [[Алтына]] || 20 |- ! 9814 | [[Анелла]] || 20 |- ! 9815 | [[Алтынбек]] || 20 |- ! 9816 | [[Айча]] || 20 |- ! 9817 | [[Айкуным]] || 20 |- ! 9818 | [[Шаттыгуль]] || 19 |- ! 9819 | [[Ширинай]] || 19 |- ! 9820 | [[Штап]] || 19 |- ! 9821 | [[Тоян]] || 19 |- ! 9822 | [[Умутчан]] || 19 |- ! 9823 | [[Тұнжыр]] || 19 |- ! 9824 | [[Тургунай]] || 19 |- ! 9825 | [[Үммігүлсім]] || 19 |- ! 9826 | [[Шнаркуль]] || 19 |- ! 9827 | [[Харшыга]] || 19 |- ! 9828 | [[Тынштык]] || 19 |- ! 9829 | [[Үздік]] || 19 |- ! 9830 | [[Тэя]] || 19 |- ! 9831 | [[Урсулу]] || 19 |- ! 9832 | [[Эльдара]] || 19 |- ! 9833 | [[Эсфира]] || 19 |- ! 9834 | [[Юна]] || 19 |- ! 9835 | [[Үржамал]] || 19 |- ! 9836 | [[Тураргул]] || 19 |- ! 9837 | [[Ұлдина]] || 19 |- ! 9838 | [[Фруза]] || 19 |- ! 9839 | [[Шаходат]] || 19 |- ! 9840 | [[Ферузат]] || 19 |- ! 9841 | [[Ширай]] || 19 |- ! 9842 | [[Шыныкуль]] || 19 |- ! 9843 | [[Юлдузхон]] || 19 |- ! 9844 | [[Төлеуғайша]] || 19 |- ! 9845 | [[Ұлхан]] || 19 |- ! 9846 | [[Тулекыз]] || 19 |- ! 9847 | [[Шадиёна]] || 19 |- ! 9848 | [[Эрна]] || 19 |- ! 9849 | [[Харлагаш]] || 19 |- ! 9850 | [[Тұмарай]] || 19 |- ! 9851 | [[Урунгуль]] || 19 |- ! 9852 | [[Шырынай]] || 19 |- ! 9853 | [[Ульмес]] || 19 |- ! 9854 | [[Улбуби]] || 19 |- ! 9855 | [[Тұрдыхан]] || 19 |- ! 9856 | [[Хадыша]] || 19 |- ! 9857 | [[Токтакуль]] || 19 |- ! 9858 | [[Розали]] || 19 |- ! 9859 | [[Сафа]] || 19 |- ! 9860 | [[Сима]] || 19 |- ! 9861 | [[Равина]] || 19 |- ! 9862 | [[Саркытгуль]] || 19 |- ! 9863 | [[Райпа]] || 19 |- ! 9864 | [[Советкайша]] || 19 |- ! 9865 | [[Тахура]] || 19 |- ! 9866 | [[Рысшан]] || 19 |- ! 9867 | [[Тәжікүл]] || 19 |- ! 9868 | [[Соледад]] || 19 |- ! 9869 | [[Райлым]] || 19 |- ! 9870 | [[Райянна]] || 19 |- ! 9871 | [[Риста]] || 19 |- ! 9872 | [[Саруа]] || 19 |- ! 9873 | [[Сагымжан]] || 19 |- ! 9874 | [[Султанкуль]] || 19 |- ! 9875 | [[Рымгүл]] || 19 |- ! 9876 | [[Рзахия]] || 19 |- ! 9877 | [[Самғар]] || 19 |- ! 9878 | [[Сабура]] || 19 |- ! 9879 | [[Тенгегул]] || 19 |- ! 9880 | [[Сайлаубике]] || 19 |- ! 9881 | [[Рисгуль]] || 19 |- ! 9882 | [[Ритта]] || 19 |- ! 9883 | [[Саната]] || 19 |- ! 9884 | [[Савира]] || 19 |- ! 9885 | [[Тойсулу]] || 19 |- ! 9886 | [[Сауля]] || 19 |- ! 9887 | [[Рагна]] || 19 |- ! 9888 | [[Райиса]] || 19 |- ! 9889 | [[Рагуль]] || 19 |- ! 9890 | [[Рухсана]] || 19 |- ! 9891 | [[Сәнбибі]] || 19 |- ! 9892 | [[Торехан]] || 19 |- ! 9893 | [[Рыспала]] || 19 |- ! 9894 | [[Назаргүл]] || 19 |- ! 9895 | [[Нэлла]] || 19 |- ! 9896 | [[Миримкуль]] || 19 |- ! 9897 | [[Насилхан]] || 19 |- ! 9898 | [[Олия]] || 19 |- ! 9899 | [[Настя]] || 19 |- ! 9900 | [[Мереи]] || 19 |- ! 9901 | [[Насыпжан]] || 19 |- ! 9902 | [[Нұртілек]] || 19 |- ! 9903 | [[Мендыкыз]] || 19 |- ! 9904 | [[Ойсулу]] || 19 |- ! 9905 | [[Ниеткуль]] || 19 |- ! 9906 | [[Мінсіз]] || 19 |- ! 9907 | [[Нузара]] || 19 |- ! 9908 | [[Орунша]] || 19 |- ! 9909 | [[Нурбаш]] || 19 |- ! 9910 | [[Патигул]] || 19 |- ! 9911 | [[Мери]] || 19 |- ! 9912 | [[Найри]] || 19 |- ! 9913 | [[Нурлихан]] || 19 |- ! 9914 | [[Нағипа]] || 19 |- ! 9915 | [[Нурлыгайн]] || 19 |- ! 9916 | [[Озира]] || 19 |- ! 9917 | [[Нурлыгайын]] || 19 |- ! 9918 | [[Надиля]] || 19 |- ! 9919 | [[Нурсиля]] || 19 |- ! 9920 | [[Оралша]] || 19 |- ! 9921 | [[Нуршайым]] || 19 |- ! 9922 | [[Милара]] || 19 |- ! 9923 | [[Нуршан]] || 19 |- ! 9924 | [[Назархан]] || 19 |- ! 9925 | [[Набаткул]] || 19 |- ! 9926 | [[Милисса]] || 19 |- ! 9927 | [[Миригуль]] || 19 |- ! 9928 | [[Нұр-Айша]] || 19 |- ! 9929 | [[Мереим]] || 19 |- ! 9930 | [[Махинұр]] || 19 |- ! 9931 | [[Кулсумхан]] || 19 |- ! 9932 | [[Кульбайраш]] || 19 |- ! 9933 | [[Күлзейнеп]] || 19 |- ! 9934 | [[Марьян]] || 19 |- ! 9935 | [[Кыздыгай]] || 19 |- ! 9936 | [[Мейзгул]] || 19 |- ! 9937 | [[Леян]] || 19 |- ! 9938 | [[Кульжибек]] || 19 |- ! 9939 | [[Кулпарам]] || 19 |- ! 9940 | [[Кульнаш]] || 19 |- ! 9941 | [[Кымбатгул]] || 19 |- ! 9942 | [[Құттыгүл]] || 19 |- ! 9943 | [[Күлихан]] || 19 |- ! 9944 | [[Кульмайда]] || 19 |- ! 9945 | [[Кулпарша]] || 19 |- ! 9946 | [[Лайлагуль]] || 19 |- ! 9947 | [[Кульбар]] || 19 |- ! 9948 | [[Кулбира]] || 19 |- ! 9949 | [[Манап]] || 19 |- ! 9950 | [[Кульбакира]] || 19 |- ! 9951 | [[Кульдары]] || 19 |- ! 9952 | [[Қарқара]] || 19 |- ! 9953 | [[Курман]] || 19 |- ! 9954 | [[Мархава]] || 19 |- ! 9955 | [[Кульбагиля]] || 19 |- ! 9956 | [[Маина]] || 19 |- ! 9957 | [[Кулсагира]] || 19 |- ! 9958 | [[Кулина]] || 19 |- ! 9959 | [[Күлбаршын]] || 19 |- ! 9960 | [[Машкура]] || 19 |- ! 9961 | [[Магпура]] || 19 |- ! 9962 | [[Күнқияш]] || 19 |- ! 9963 | [[Қанай]] || 19 |- ! 9964 | [[Күнсауле]] || 19 |- ! 9965 | [[Марзияш]] || 19 |- ! 9966 | [[Куанышгул]] || 19 |- ! 9967 | [[Қанбибі]] || 19 |- ! 9968 | [[Мейрбан]] || 19 |- ! 9969 | [[Кульбарша]] || 19 |- ! 9970 | [[Кулзихан]] || 19 |- ! 9971 | [[Кұндызай]] || 19 |- ! 9972 | [[Калиаш]] || 19 |- ! 9973 | [[Кадыркуль]] || 19 |- ! 9974 | [[Жұмасұлу]] || 19 |- ! 9975 | [[Звайра]] || 19 |- ! 9976 | [[Кафиза]] || 19 |- ! 9977 | [[Камарбану]] || 19 |- ! 9978 | [[Жибекжан]] || 19 |- ! 9979 | [[Жанырыс]] || 19 |- ! 9980 | [[Зәмзә]] || 19 |- ! 9981 | [[Камза]] || 19 |- ! 9982 | [[Кален]] || 19 |- ! 9983 | [[Залипа]] || 19 |- ! 9984 | [[Кашия]] || 19 |- ! 9985 | [[Завида]] || 19 |- ! 9986 | [[Жарқынкүл]] || 19 |- ! 9987 | [[Канзат]] || 19 |- ! 9988 | [[Калует]] || 19 |- ! 9989 | [[Канимай]] || 19 |- ! 9990 | [[Когаршын]] || 19 |- ! 9991 | [[Зербала]] || 19 |- ! 9992 | [[Катираш]] || 19 |- ! 9993 | [[Жаркинкуль]] || 19 |- ! 9994 | [[Катшакуль]] || 19 |- ! 9995 | [[Зухура]] || 19 |- ! 9996 | [[Инзира]] || 19 |- ! 9997 | [[Жәнерке]] || 19 |- ! 9998 | [[Изабель]] || 19 |- ! 9999 | [[Зилика]] || 19 |- ! 10000 | [[Изатхан]] || 19 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 6ll34gzat36rg2k1jjh8kv7xdy3tcca 0 778580 3579533 2026-04-09T09:24:17Z Kaiyr 3134 Жаңа бетте: Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюро... 3579533 wikitext text/x-wiki Қазақстан қазақтарының 2021 жылға ең көп кездесетін 5000 әйел (5000-нан 10 000 орындағы атқа дейін, қыз) есімдерінің тізімі. Есімдер құжаттағы жазылуы бойынша берілген. [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының]] мәліметі бойынша.<ref>https://stat.gov.kz/upload/iblock/806/2lg4ydcnxvevgfu945x8ng6v12w6f8ow/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%20%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB%20%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%20%D0%BC%D0%B5%D0%BD%20%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.xlsx</ref><ref>https://stat.gov.kz/news/azamat-pen-aruzhan-aza-standa-y-e-tanymal-aza-esimderi-/</ref> Тізімде 2,4% жуық қазақтың есімдері бар. {| class="wikitable" ! colspan="2" |Есімдер тізімі |- |'''Ер''' |'''Әйел''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі|1-5000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (5001-10000)|5001-10000]]''' |- |'''[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |'''[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі (10001-15000)|10001-15000]]''' |} == Әйел есімдерінің тізімі == {| style="width:100%;" | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 10001 | [[Канымкыз]] || 19 |- ! 10002 | [[Калиля]] || 19 |- ! 10003 | [[Загина]] || 19 |- ! 10004 | [[Зейнакуль]] || 19 |- ! 10005 | [[Карагуз]] || 19 |- ! 10006 | [[Жаңылтай]] || 19 |- ! 10007 | [[Жолдыгыз]] || 19 |- ! 10008 | [[Керимжан]] || 19 |- ! 10009 | [[Каримаш]] || 19 |- ! 10010 | [[Жумабика]] || 19 |- ! 10011 | [[Карипа]] || 19 |- ! 10012 | [[Жүзімкүл]] || 19 |- ! 10013 | [[Ильсана]] || 19 |- ! 10014 | [[Көктем]] || 19 |- ! 10015 | [[Калдыкан]] || 19 |- ! 10016 | [[Жаналхан]] || 19 |- ! 10017 | [[Гүлжақан]] || 19 |- ! 10018 | [[Әзира]] || 19 |- ! 10019 | [[Ділдаш]] || 19 |- ! 10020 | [[Гульбахра]] || 19 |- ! 10021 | [[Дилёра]] || 19 |- ! 10022 | [[Елнұры]] || 19 |- ! 10023 | [[Жамария]] || 19 |- ! 10024 | [[Ерлан]] || 19 |- ! 10025 | [[Әсемкул]] || 19 |- ! 10026 | [[Гүлзайра]] || 19 |- ! 10027 | [[Жанғаным]] || 19 |- ! 10028 | [[Әлида]] || 19 |- ! 10029 | [[Ермеккул]] || 19 |- ! 10030 | [[Жаниля]] || 19 |- ! 10031 | [[Гульденсин]] || 19 |- ! 10032 | [[Гульайман]] || 19 |- ! 10033 | [[Гульбахран]] || 19 |- ! 10034 | [[Жанылды]] || 19 |- ! 10035 | [[Данекыз]] || 19 |- ! 10036 | [[Гулфиза]] || 19 |- ! 10037 | [[Гульдари]] || 19 |- ! 10038 | [[Гүлбәну]] || 19 |- ! 10039 | [[Гуляйна]] || 19 |- ! 10040 | [[Гулсаним]] || 19 |- ! 10041 | [[Жазираш]] || 19 |- ! 10042 | [[Гүлбакира]] || 19 |- ! 10043 | [[Гульбанум]] || 19 |- ! 10044 | [[Гульслу]] || 19 |- ! 10045 | [[Дона]] || 19 |- ! 10046 | [[Дурсун]] || 19 |- ! 10047 | [[Әзила]] || 19 |- ! 10048 | [[Гульсм]] || 19 |- ! 10049 | [[Әлияш]] || 19 |- ! 10050 | [[Ерсұлтан]] || 19 |- ! 10051 | [[Дилайла]] || 19 |- ! 10052 | [[Гульширин]] || 19 |- ! 10053 | [[Жаналган]] || 19 |- ! 10054 | [[Джансу]] || 19 |- ! 10055 | [[Гүлмайда]] || 19 |- ! 10056 | [[Ергул]] || 19 |- ! 10057 | [[Гымыңгүл]] || 19 |- ! 10058 | [[Жанатгүл]] || 19 |- ! 10059 | [[Гүлпаршын]] || 19 |- ! 10060 | [[Балайна]] || 19 |- ! 10061 | [[Гани]] || 19 |- ! 10062 | [[Бұрыш]] || 19 |- ! 10063 | [[Баксулу]] || 19 |- ! 10064 | [[Бахчамал]] || 19 |- ! 10065 | [[Бейсемхан]] || 19 |- ! 10066 | [[Бувайша]] || 19 |- ! 10067 | [[Балганша]] || 19 |- ! 10068 | [[Газизат]] || 19 |- ! 10069 | [[Ахсана]] || 19 |- ! 10070 | [[Гафиза]] || 19 |- ! 10071 | [[Бибизура]] || 19 |- ! 10072 | [[Гулжадыра]] || 19 |- ! 10073 | [[Бибізейнеп]] || 19 |- ! 10074 | [[Баркит]] || 19 |- ! 10075 | [[Бибіпатыма]] || 19 |- ! 10076 | [[Булганай]] || 19 |- ! 10077 | [[Балкуль]] || 19 |- ! 10078 | [[Бақаш]] || 19 |- ! 10079 | [[Бизура]] || 19 |- ! 10080 | [[Гайнжамал]] || 19 |- ! 10081 | [[Бинегуль]] || 19 |- ! 10082 | [[Бағдар]] || 19 |- ! 10083 | [[Бипатима]] || 19 |- ! 10084 | [[Гаянэ]] || 19 |- ! 10085 | [[Балумаржан]] || 19 |- ! 10086 | [[Гулгина]] || 19 |- ! 10087 | [[Гулзинеп]] || 19 |- ! 10088 | [[Гулжансара]] || 19 |- ! 10089 | [[Балапаш]] || 19 |- ! 10090 | [[Беибит]] || 19 |- ! 10091 | [[Гулзипаш]] || 19 |- ! 10092 | [[Арнелла]] || 19 |- ! 10093 | [[Аглая]] || 19 |- ! 10094 | [[Айдархан]] || 19 |- ! 10095 | [[Айымзада]] || 19 |- ! 10096 | [[Алимкан]] || 19 |- ! 10097 | [[Азода]] || 19 |- ! 10098 | [[Асалхон]] || 19 |- ! 10099 | [[Айдинар]] || 19 |- ! 10100 | [[Азаткул]] || 19 |- ! 10101 | [[Ақселеу]] || 19 |- ! 10102 | [[Айтпала]] || 19 |- ! 10103 | [[Ай Зере]] || 19 |- ! 10104 | [[Акаш]] || 19 |- ! 10105 | [[Альжан]] || 19 |- ! 10106 | [[Артыккул]] || 19 |- ! 10107 | [[Акжами]] || 19 |- ! 10108 | [[Айнабала]] || 19 |- ! 10109 | [[Аксаним]] || 19 |- ! 10110 | [[Адем]] || 19 |- ! 10111 | [[Айжемал]] || 19 |- ! 10112 | [[Актуйгын]] || 19 |- ! 10113 | [[Агдана]] || 19 |- ! 10114 | [[Айшын]] || 19 |- ! 10115 | [[Аидам]] || 19 |- ! 10116 | [[Арипа]] || 19 |- ! 10117 | [[Айзер]] || 19 |- ! 10118 | [[Айтпану]] || 19 |- ! 10119 | [[Асияхан]] || 19 |- ! 10120 | [[Айсаулем]] || 19 |- ! 10121 | [[Акбукен]] || 19 |- ! 10122 | [[Акзибаш]] || 19 |- ! 10123 | [[Айаулы]] || 19 |- ! 10124 | [[Айнамкул]] || 19 |- ! 10125 | [[Аймедина]] || 19 |- ! 10126 | [[Айжархын]] || 19 |- ! 10127 | [[Алемнур]] || 19 |- ! 10128 | [[Айбобек]] || 19 |- ! 10129 | [[Айдынкуль]] || 19 |- ! 10130 | [[Акбет]] || 19 |- ! 10131 | [[Арзайым]] || 19 |- ! 10132 | [[Алтын-Ай]] || 19 |- ! 10133 | [[Акжулдыз]] || 19 |- ! 10134 | [[Айжарык]] || 19 |- ! 10135 | [[Шодиена]] || 18 |- ! 10136 | [[Шамшагүл]] || 18 |- ! 10137 | [[Эсфирь]] || 18 |- ! 10138 | [[Улдикиз]] || 18 |- ! 10139 | [[Шахинұр]] || 18 |- ! 10140 | [[Улташ]] || 18 |- ! 10141 | [[Эмиля]] || 18 |- ! 10142 | [[Улыш]] || 18 |- ! 10143 | [[Чамчия]] || 18 |- ! 10144 | [[Төлеукүл]] || 18 |- ! 10145 | [[Шарапатхан]] || 18 |- ! 10146 | [[Тураргуль]] || 18 |- ! 10147 | [[Шахризад]] || 18 |- ! 10148 | [[Урайла]] || 18 |- ! 10149 | [[Элис]] || 18 |- ! 10150 | [[Урбиш]] || 18 |- ! 10151 | [[Эрмина]] || 18 |- ! 10152 | [[Уримай]] || 18 |- ! 10153 | [[Хурсан]] || 18 |- ! 10154 | [[Урункул]] || 18 |- ! 10155 | [[Шадиар]] || 18 |- ! 10156 | [[Турсунбуви]] || 18 |- ! 10157 | [[Шапига]] || 18 |- ! 10158 | [[Турсынганым]] || 18 |- ! 10159 | [[Шаукен]] || 18 |- ! 10160 | [[Туйгун]] || 18 |- ! 10161 | [[Шахмарал]] || 18 |- ! 10162 | [[Турсынтай]] || 18 |- ! 10163 | [[Ширайкуль]] || 18 |- ! 10164 | [[Тухтагул]] || 18 |- ! 10165 | [[Элида]] || 18 |- ! 10166 | [[Флорида]] || 18 |- ! 10167 | [[Тулеужан]] || 18 |- ! 10168 | [[Хадиса]] || 18 |- ! 10169 | [[Энкар]] || 18 |- ! 10170 | [[Халамкас]] || 18 |- ! 10171 | [[Улби]] || 18 |- ! 10172 | [[Тұран]] || 18 |- ! 10173 | [[Улбол]] || 18 |- ! 10174 | [[Ханымкуль]] || 18 |- ! 10175 | [[Салжан]] || 18 |- ! 10176 | [[Рәна]] || 18 |- ! 10177 | [[Сулув]] || 18 |- ! 10178 | [[Сулувхон]] || 18 |- ! 10179 | [[Розаой]] || 18 |- ! 10180 | [[Сулукас]] || 18 |- ! 10181 | [[Талия]] || 18 |- ! 10182 | [[Сайламхан]] || 18 |- ! 10183 | [[Сулейма]] || 18 |- ! 10184 | [[Таңнур]] || 18 |- ! 10185 | [[Сандра]] || 18 |- ! 10186 | [[Тасбиби]] || 18 |- ! 10187 | [[Сезімжан]] || 18 |- ! 10188 | [[Таскира]] || 18 |- ! 10189 | [[Талант]] || 18 |- ! 10190 | [[Слуай]] || 18 |- ! 10191 | [[Сетора]] || 18 |- ! 10192 | [[Сафиия]] || 18 |- ! 10193 | [[Ракимаш]] || 18 |- ! 10194 | [[Таттыгул]] || 18 |- ! 10195 | [[Саражан]] || 18 |- ! 10196 | [[Сарымсак]] || 18 |- ! 10197 | [[Тлеужамал]] || 18 |- ! 10198 | [[Савила]] || 18 |- ! 10199 | [[Смбат]] || 18 |- ! 10200 | [[Теймия]] || 18 |- ! 10201 | [[Саратай]] || 18 |- ! 10202 | [[Суймхан]] || 18 |- ! 10203 | [[Розакуль]] || 18 |- ! 10204 | [[Сұнқар]] || 18 |- ! 10205 | [[Толекыз]] || 18 |- ! 10206 | [[Сайлаукан]] || 18 |- ! 10207 | [[Толеугул]] || 18 |- ! 10208 | [[Тәмила]] || 18 |- ! 10209 | [[Рысқан]] || 18 |- ! 10210 | [[Сарбиноз]] || 18 |- ! 10211 | [[Сагыдат]] || 18 |- ! 10212 | [[Рай]] || 18 |- ! 10213 | [[Сона]] || 18 |- ! 10214 | [[Саянур]] || 18 |- ! 10215 | [[Салимат]] || 18 |- ! 10216 | [[Сәулехан]] || 18 |- ! 10217 | [[Рухсара]] || 18 |- ! 10218 | [[Сүйінбике]] || 18 |- ! 10219 | [[Нахан]] || 18 |- ! 10220 | [[Мийригул]] || 18 |- ! 10221 | [[Нурғаным]] || 18 |- ! 10222 | [[Нургасыл]] || 18 |- ! 10223 | [[Оралкүл]] || 18 |- ! 10224 | [[Пердегүл]] || 18 |- ! 10225 | [[Нургаиша]] || 18 |- ! 10226 | [[Нұржаусын]] || 18 |- ! 10227 | [[Окен]] || 18 |- ! 10228 | [[Нұржұлдыз]] || 18 |- ! 10229 | [[Оралганым]] || 18 |- ! 10230 | [[Нұрқаным]] || 18 |- ! 10231 | [[Назида]] || 18 |- ! 10232 | [[Насика]] || 18 |- ! 10233 | [[Набатай]] || 18 |- ! 10234 | [[Нұрлығайым]] || 18 |- ! 10235 | [[Нұрайхан]] || 18 |- ! 10236 | [[Мизам]] || 18 |- ! 10237 | [[Нәрлі]] || 18 |- ! 10238 | [[Нуркенже]] || 18 |- ! 10239 | [[Мехринисо]] || 18 |- ! 10240 | [[Нұрсел]] || 18 |- ! 10241 | [[Нурпан]] || 18 |- ! 10242 | [[Нұртай]] || 18 |- ! 10243 | [[Оралгүл]] || 18 |- ! 10244 | [[Мырзайым]] || 18 |- ! 10245 | [[Менеш]] || 18 |- ! 10246 | [[Нұрханша]] || 18 |- ! 10247 | [[Мендиша]] || 18 |- ! 10248 | [[Накан]] || 18 |- ! 10249 | [[Ортай]] || 18 |- ! 10250 | [[Нурлигул]] || 18 |- ! 10251 | [[Несибали]] || 18 |- ! 10252 | [[Нагифа]] || 18 |- ! 10253 | [[Меллят]] || 18 |- ! 10254 | [[Несіпжан]] || 18 |- ! 10255 | [[Парша]] || 18 |- ! 10256 | [[Нәзила]] || 18 |- ! 10257 | [[Озифа]] || 18 |- ! 10258 | [[Нұрбәти]] || 18 |- ! 10259 | [[Намира]] || 18 |- ! 10260 | [[Нұрдидар]] || 18 |- ! 10261 | [[Михрибан]] || 18 |- ! 10262 | [[Кульшаш]] || 18 |- ! 10263 | [[Кунсара]] || 18 |- ! 10264 | [[Мейірхан]] || 18 |- ! 10265 | [[Куриш]] || 18 |- ! 10266 | [[Медет]] || 18 |- ! 10267 | [[Кумускул]] || 18 |- ! 10268 | [[Мейзгуль]] || 18 |- ! 10269 | [[Кульбагыш]] || 18 |- ! 10270 | [[Марлен]] || 18 |- ! 10271 | [[Кулажан]] || 18 |- ! 10272 | [[Мализа]] || 18 |- ! 10273 | [[Лиэль]] || 18 |- ! 10274 | [[Мағырипа]] || 18 |- ! 10275 | [[Максура]] || 18 |- ! 10276 | [[Маданият]] || 18 |- ! 10277 | [[Кулмара]] || 18 |- ! 10278 | [[Мейиргул]] || 18 |- ! 10279 | [[Масат]] || 18 |- ! 10280 | [[Курбаной]] || 18 |- ! 10281 | [[Кулбахарам]] || 18 |- ! 10282 | [[Кумаркул]] || 18 |- ! 10283 | [[Кулжамаш]] || 18 |- ! 10284 | [[Махтагуль]] || 18 |- ! 10285 | [[Кульзи]] || 18 |- ! 10286 | [[Машура]] || 18 |- ! 10287 | [[Кулшайра]] || 18 |- ! 10288 | [[Лазакат]] || 18 |- ! 10289 | [[Кулайза]] || 18 |- ! 10290 | [[Кульшахан]] || 18 |- ! 10291 | [[Курманкан]] || 18 |- ! 10292 | [[Купаш]] || 18 |- ! 10293 | [[Құсни]] || 18 |- ! 10294 | [[Қанша]] || 18 |- ! 10295 | [[Құттыбике]] || 18 |- ! 10296 | [[Кульчан]] || 18 |- ! 10297 | [[Курманша]] || 18 |- ! 10298 | [[Куландан]] || 18 |- ! 10299 | [[Кулимкыз]] || 18 |- ! 10300 | [[Кумистай]] || 18 |- ! 10301 | [[Махабад]] || 18 |- ! 10302 | [[Кулайим]] || 18 |- ! 10303 | [[Куттыкиз]] || 18 |- ! 10304 | [[Кульсайран]] || 18 |- ! 10305 | [[Лаураш]] || 18 |- ! 10306 | [[Кульмарья]] || 18 |- ! 10307 | [[Марсия]] || 18 |- ! 10308 | [[Қаракоз]] || 18 |- ! 10309 | [[Ирсалды]] || 18 |- ! 10310 | [[Зера]] || 18 |- ! 10311 | [[Илнара]] || 18 |- ! 10312 | [[Злейха]] || 18 |- ! 10313 | [[Зумрет]] || 18 |- ! 10314 | [[Куантай]] || 18 |- ! 10315 | [[Кизларгул]] || 18 |- ! 10316 | [[Канчайм]] || 18 |- ! 10317 | [[Зубайраш]] || 18 |- ! 10318 | [[Катшакул]] || 18 |- ! 10319 | [[Каракыз]] || 18 |- ! 10320 | [[Зипаш]] || 18 |- ! 10321 | [[Зейнелгарап]] || 18 |- ! 10322 | [[Зұлқия]] || 18 |- ! 10323 | [[Калыгуль]] || 18 |- ! 10324 | [[Жиенгуль]] || 18 |- ! 10325 | [[Камеля]] || 18 |- ! 10326 | [[Каукария]] || 18 |- ! 10327 | [[Конирша]] || 18 |- ! 10328 | [[Зиаш]] || 18 |- ! 10329 | [[Жизель]] || 18 |- ! 10330 | [[Идель]] || 18 |- ! 10331 | [[Калсара]] || 18 |- ! 10332 | [[Жения]] || 18 |- ! 10333 | [[Зармина]] || 18 |- ! 10334 | [[Жанэлья]] || 18 |- ! 10335 | [[Жулдызым]] || 18 |- ! 10336 | [[Замеш]] || 18 |- ! 10337 | [[Исхан]] || 18 |- ! 10338 | [[Кайниса]] || 18 |- ! 10339 | [[Кермакас]] || 18 |- ! 10340 | [[Жарқыра]] || 18 |- ! 10341 | [[Ипархан]] || 18 |- ! 10342 | [[Кенжагуль]] || 18 |- ! 10343 | [[Калымжан]] || 18 |- ! 10344 | [[Заурегул]] || 18 |- ! 10345 | [[Жұлдызхан]] || 18 |- ! 10346 | [[Журсинкуль]] || 18 |- ! 10347 | [[Каля]] || 18 |- ! 10348 | [[Калиш]] || 18 |- ! 10349 | [[Каиргуль]] || 18 |- ! 10350 | [[Измира]] || 18 |- ! 10351 | [[Ирис]] || 18 |- ! 10352 | [[Кадиркул]] || 18 |- ! 10353 | [[Жаня]] || 18 |- ! 10354 | [[Кенжибике]] || 18 |- ! 10355 | [[Калданай]] || 18 |- ! 10356 | [[Дәнегүл]] || 18 |- ! 10357 | [[Гульжахар]] || 18 |- ! 10358 | [[Данайя]] || 18 |- ! 10359 | [[Әтір]] || 18 |- ! 10360 | [[Жанкүміс]] || 18 |- ! 10361 | [[Дайра]] || 18 |- ! 10362 | [[Дуниезада]] || 18 |- ! 10363 | [[Гульноз]] || 18 |- ! 10364 | [[Гульзиян]] || 18 |- ! 10365 | [[Гюнай]] || 18 |- ! 10366 | [[Жанкул]] || 18 |- ! 10367 | [[Джанаргуль]] || 18 |- ! 10368 | [[Гүлімшат]] || 18 |- ! 10369 | [[Әдиша]] || 18 |- ! 10370 | [[Гүлнура]] || 18 |- ! 10371 | [[Әділ]] || 18 |- ! 10372 | [[Гулсынай]] || 18 |- ! 10373 | [[Ділмира]] || 18 |- ! 10374 | [[Далиля]] || 18 |- ! 10375 | [[Джанет]] || 18 |- ! 10376 | [[Гульяим]] || 18 |- ! 10377 | [[Джанета]] || 18 |- ! 10378 | [[Гульжахон]] || 18 |- ! 10379 | [[Гульзида]] || 18 |- ! 10380 | [[Гулькайша]] || 18 |- ! 10381 | [[Гульчара]] || 18 |- ! 10382 | [[Гульшарбан]] || 18 |- ! 10383 | [[Гүлсайраш]] || 18 |- ! 10384 | [[Гүлпара]] || 18 |- ! 10385 | [[Гүлбархан]] || 18 |- ! 10386 | [[Гүлбара]] || 18 |- ! 10387 | [[Дәмен]] || 18 |- ! 10388 | [[Диера]] || 18 |- ! 10389 | [[Жамалқан]] || 18 |- ! 10390 | [[Дәнекүл]] || 18 |- ! 10391 | [[Дамекуль]] || 18 |- ! 10392 | [[Жаксибике]] || 18 |- ! 10393 | [[Бахжамал]] || 18 |- ! 10394 | [[Бидай]] || 18 |- ! 10395 | [[Бахыткайша]] || 18 |- ! 10396 | [[Бизара]] || 18 |- ! 10397 | [[Гайнигул]] || 18 |- ! 10398 | [[Баден]] || 18 |- ! 10399 | [[Гулашар]] || 18 |- ! 10400 | [[Бәтимә]] || 18 |- ! 10401 | [[Бибнур]] || 18 |- ! 10402 | [[Бинұра]] || 18 |- ! 10403 | [[Газия]] || 18 |- ! 10404 | [[Балджан]] || 18 |- ! 10405 | [[Аянагул]] || 18 |- ! 10406 | [[Асыл-Айым]] || 18 |- ! 10407 | [[Бибімәрия]] || 18 |- ! 10408 | [[Балдыкыз]] || 18 |- ! 10409 | [[Гулбаян]] || 18 |- ! 10410 | [[Гулзура]] || 18 |- ! 10411 | [[Бахыткамал]] || 18 |- ! 10412 | [[Бейнегүл]] || 18 |- ! 10413 | [[Бидагуль]] || 18 |- ! 10414 | [[Болтай]] || 18 |- ! 10415 | [[Бибі-Айша]] || 18 |- ! 10416 | [[Борте]] || 18 |- ! 10417 | [[Бибіәсия]] || 18 |- ! 10418 | [[Бибизия]] || 18 |- ! 10419 | [[Бейсебала]] || 18 |- ! 10420 | [[Бекжамал]] || 18 |- ! 10421 | [[Ғауһар]] || 18 |- ! 10422 | [[Бибила]] || 18 |- ! 10423 | [[Асылгайша]] || 18 |- ! 10424 | [[Бибимарьям]] || 18 |- ! 10425 | [[Гозал]] || 18 |- ! 10426 | [[Басира]] || 18 |- ! 10427 | [[Бекназ]] || 18 |- ! 10428 | [[Бупеш]] || 18 |- ! 10429 | [[Балгия]] || 18 |- ! 10430 | [[Буруш]] || 18 |- ! 10431 | [[Гулденген]] || 18 |- ! 10432 | [[Бибипатма]] || 18 |- ! 10433 | [[Бибіхатша]] || 18 |- ! 10434 | [[Вазифа]] || 18 |- ! 10435 | [[Балайм]] || 18 |- ! 10436 | [[Бакан]] || 18 |- ! 10437 | [[Баяу]] || 18 |- ! 10438 | [[Виалетта]] || 18 |- ! 10439 | [[Балим]] || 18 |- ! 10440 | [[Байан]] || 18 |- ! 10441 | [[Гулимшат]] || 18 |- ! 10442 | [[Аяткан]] || 18 |- ! 10443 | [[Бегимсулу]] || 18 |- ! 10444 | [[Бокен]] || 18 |- ! 10445 | [[Баһаргүл]] || 18 |- ! 10446 | [[Аймөлдир]] || 18 |- ! 10447 | [[Айткан]] || 18 |- ! 10448 | [[Асельжан]] || 18 |- ! 10449 | [[Айголек]] || 18 |- ! 10450 | [[Акзина]] || 18 |- ! 10451 | [[Айканша]] || 18 |- ! 10452 | [[Анисса]] || 18 |- ! 10453 | [[Алайа]] || 18 |- ! 10454 | [[Алтанхан]] || 18 |- ! 10455 | [[Акназик]] || 18 |- ! 10456 | [[Аймандай]] || 18 |- ! 10457 | [[Аитжан]] || 18 |- ! 10458 | [[Акылсара]] || 18 |- ! 10459 | [[Айналайын]] || 18 |- ! 10460 | [[Айтбубе]] || 18 |- ! 10461 | [[Аймбуби]] || 18 |- ! 10462 | [[Акгүл]] || 18 |- ! 10463 | [[Айтбибі]] || 18 |- ! 10464 | [[Азатгул]] || 18 |- ! 10465 | [[Арайнұр]] || 18 |- ! 10466 | [[Асилия]] || 18 |- ! 10467 | [[Ақнүр]] || 18 |- ! 10468 | [[Айыма]] || 18 |- ! 10469 | [[Алесия]] || 18 |- ! 10470 | [[Ажарай]] || 18 |- ! 10471 | [[Асимхан]] || 18 |- ! 10472 | [[Айдар]] || 18 |- ! 10473 | [[Алианна]] || 18 |- ! 10474 | [[Акбалдай]] || 18 |- ! 10475 | [[Акорик]] || 18 |- ! 10476 | [[Аққайша]] || 18 |- ! 10477 | [[Аридаш]] || 18 |- ! 10478 | [[Алтынқан]] || 18 |- ! 10479 | [[Акжуныс]] || 18 |- ! 10480 | [[Айсина]] || 18 |- ! 10481 | [[Альгиза]] || 18 |- ! 10482 | [[Агиза]] || 18 |- ! 10483 | [[Айгерiм]] || 18 |- ! 10484 | [[Ақтолкын]] || 18 |- ! 10485 | [[Арияш]] || 18 |- ! 10486 | [[Алтан]] || 18 |- ! 10487 | [[Аманкеш]] || 18 |- ! 10488 | [[Айлар]] || 18 |- ! 10489 | [[Анетта]] || 18 |- ! 10490 | [[Агипаш]] || 18 |- ! 10491 | [[Арманкуль]] || 18 |- ! 10492 | [[Алип]] || 18 |- ! 10493 | [[Альмаруа]] || 18 |- ! 10494 | [[Хайни]] || 17 |- ! 10495 | [[Углай]] || 17 |- ! 10496 | [[Үнзила]] || 17 |- ! 10497 | [[Улдыкул]] || 17 |- ! 10498 | [[Шолпангуль]] || 17 |- ! 10499 | [[Турсунгайша]] || 17 |- ! 10500 | [[Элназ]] || 17 |- ! 10501 | [[Чайзат]] || 17 |- ! 10502 | [[Уринкуль]] || 17 |- ! 10503 | [[Тохташ]] || 17 |- ! 10504 | [[Унайша]] || 17 |- ! 10505 | [[Чекерхан]] || 17 |- ! 10506 | [[Шұгыла]] || 17 |- ! 10507 | [[Улпанай]] || 17 |- ! 10508 | [[Тугел]] || 17 |- ! 10509 | [[Шаида]] || 17 |- ! 10510 | [[Халампыр]] || 17 |- ! 10511 | [[Шайнур]] || 17 |- ! 10512 | [[Хамза]] || 17 |- ! 10513 | [[Шактай]] || 17 |- ! 10514 | [[Ферида]] || 17 |- ! 10515 | [[Шалипа]] || 17 |- ! 10516 | [[Шәрбан]] || 17 |- ! 10517 | [[Тургуной]] || 17 |- ! 10518 | [[Усиля]] || 17 |- ! 10519 | [[Шамшакул]] || 17 |- ! 10520 | [[Шукрия]] || 17 |- ! 10521 | [[Уринкул]] || 17 |- ! 10522 | [[Укилай]] || 17 |- ! 10523 | [[Турумкан]] || 17 |- ! 10524 | [[Хайят]] || 17 |- ! 10525 | [[Шарипхан]] || 17 |- ! 10526 | [[Уланай]] || 17 |- ! 10527 | [[Шаттыкгуль]] || 17 |- ! 10528 | [[Эльдира]] || 17 |- ! 10529 | [[Ұмсындық]] || 17 |- ! 10530 | [[Халамсия]] || 17 |- ! 10531 | [[Шахаркуль]] || 17 |- ! 10532 | [[Тұраш]] || 17 |- ! 10533 | [[Шахидам]] || 17 |- ! 10534 | [[Юнона]] || 17 |- ! 10535 | [[Ұшыға]] || 17 |- ! 10536 | [[Хуандаг]] || 17 |- ! 10537 | [[Тұрсынбүбі]] || 17 |- ! 10538 | [[Татигул]] || 17 |- ! 10539 | [[Толеусары]] || 17 |- ! 10540 | [[Сәулетхан]] || 17 |- ! 10541 | [[Разы]] || 17 |- ! 10542 | [[Таңелі]] || 17 |- ! 10543 | [[Садетхан]] || 17 |- ! 10544 | [[Раушанкул]] || 17 |- ! 10545 | [[Султанбиби]] || 17 |- ! 10546 | [[Рсканым]] || 17 |- ! 10547 | [[Султанкул]] || 17 |- ! 10548 | [[Сталина]] || 17 |- ! 10549 | [[Сахинур]] || 17 |- ! 10550 | [[Рсалат]] || 17 |- ! 10551 | [[Радмина]] || 17 |- ! 10552 | [[Самиля]] || 17 |- ! 10553 | [[Садина]] || 17 |- ! 10554 | [[Тәттім]] || 17 |- ! 10555 | [[Сахия]] || 17 |- ! 10556 | [[Симанур]] || 17 |- ! 10557 | [[Раббинұр]] || 17 |- ! 10558 | [[Саркыткул]] || 17 |- ! 10559 | [[Сумбилшаш]] || 17 |- ! 10560 | [[Союзкан]] || 17 |- ! 10561 | [[Рабия Бегім]] || 17 |- ! 10562 | [[Тан-Шолпан]] || 17 |- ! 10563 | [[Рагила]] || 17 |- ! 10564 | [[Таһмина]] || 17 |- ! 10565 | [[Сагидат]] || 17 |- ! 10566 | [[Тастанкуль]] || 17 |- ! 10567 | [[Рәш]] || 17 |- ! 10568 | [[Таттикыз]] || 17 |- ! 10569 | [[Рауанна]] || 17 |- ! 10570 | [[Райлана]] || 17 |- ! 10571 | [[Ризаш]] || 17 |- ! 10572 | [[Сәулекүл]] || 17 |- ! 10573 | [[Саку]] || 17 |- ! 10574 | [[Тилеу]] || 17 |- ! 10575 | [[Талан]] || 17 |- ! 10576 | [[Санакул]] || 17 |- ! 10577 | [[Талбике]] || 17 |- ! 10578 | [[Рисжан]] || 17 |- ! 10579 | [[Раузана]] || 17 |- ! 10580 | [[Саркытжан]] || 17 |- ! 10581 | [[Серуен]] || 17 |- ! 10582 | [[Рыскыз]] || 17 |- ! 10583 | [[Сетергүл]] || 17 |- ! 10584 | [[Ровза]] || 17 |- ! 10585 | [[Танакоз]] || 17 |- ! 10586 | [[Тотыкул]] || 17 |- ! 10587 | [[Саткул]] || 17 |- ! 10588 | [[Сальбина]] || 17 |- ! 10589 | [[Сәлиқа]] || 17 |- ! 10590 | [[Омонгул]] || 17 |- ! 10591 | [[Пакизада]] || 17 |- ! 10592 | [[Мунавар]] || 17 |- ! 10593 | [[Нурбубы]] || 17 |- ! 10594 | [[Патигүл]] || 17 |- ! 10595 | [[Нұрзина]] || 17 |- ! 10596 | [[Мәнзура]] || 17 |- ! 10597 | [[Нұркәусар]] || 17 |- ! 10598 | [[Назиғат]] || 17 |- ! 10599 | [[Нургадиша]] || 17 |- ! 10600 | [[Наркен]] || 17 |- ! 10601 | [[Мугулсум]] || 17 |- ! 10602 | [[Муслимат]] || 17 |- ! 10603 | [[Мунар]] || 17 |- ! 10604 | [[Мерве]] || 17 |- ! 10605 | [[Несебельды]] || 17 |- ! 10606 | [[Нурфатима]] || 17 |- ! 10607 | [[Мириям]] || 17 |- ! 10608 | [[Назаркуль]] || 17 |- ! 10609 | [[Нарбиби]] || 17 |- ! 10610 | [[Нуран]] || 17 |- ! 10611 | [[Мухтабар]] || 17 |- ! 10612 | [[Панария]] || 17 |- ! 10613 | [[Нұрсәт]] || 17 |- ! 10614 | [[Мехруза]] || 17 |- ! 10615 | [[Нағимаш]] || 17 |- ! 10616 | [[Нурбибы]] || 17 |- ! 10617 | [[Нурзейнеп]] || 17 |- ! 10618 | [[Нишонгул]] || 17 |- ! 10619 | [[Нуриана]] || 17 |- ! 10620 | [[Накып]] || 17 |- ! 10621 | [[Мизамгул]] || 17 |- ! 10622 | [[Нурсыйла]] || 17 |- ! 10623 | [[Мирель]] || 17 |- ! 10624 | [[Нурумхан]] || 17 |- ! 10625 | [[Миржан]] || 17 |- ! 10626 | [[Нузар]] || 17 |- ! 10627 | [[Мизамкул]] || 17 |- ! 10628 | [[Миновар]] || 17 |- ! 10629 | [[Минаура]] || 17 |- ! 10630 | [[Нурайлы]] || 17 |- ! 10631 | [[Насибахан]] || 17 |- ! 10632 | [[Орунча]] || 17 |- ! 10633 | [[Мәликә]] || 17 |- ! 10634 | [[Мугульсун]] || 17 |- ! 10635 | [[Няйля]] || 17 |- ! 10636 | [[Пакия]] || 17 |- ! 10637 | [[Нарзан]] || 17 |- ! 10638 | [[Пардагуль]] || 17 |- ! 10639 | [[Нарзангул]] || 17 |- ! 10640 | [[Нұр-Айым]] || 17 |- ! 10641 | [[Оиша]] || 17 |- ! 10642 | [[Нұрбақ]] || 17 |- ! 10643 | [[Нарзанкул]] || 17 |- ! 10644 | [[Мінайым]] || 17 |- ! 10645 | [[Нурлыгаш]] || 17 |- ! 10646 | [[Наилям]] || 17 |- ! 10647 | [[Нарин]] || 17 |- ! 10648 | [[Нурбубу]] || 17 |- ! 10649 | [[Нисанұр]] || 17 |- ! 10650 | [[Нүрай]] || 17 |- ! 10651 | [[Кулгасыл]] || 17 |- ! 10652 | [[Қаламкас]] || 17 |- ! 10653 | [[Кулькан]] || 17 |- ! 10654 | [[Қалдыкул]] || 17 |- ! 10655 | [[Қалданай]] || 17 |- ! 10656 | [[Кулмайраш]] || 17 |- ! 10657 | [[Курмангуль]] || 17 |- ! 10658 | [[Лимана]] || 17 |- ! 10659 | [[Меиірім]] || 17 |- ! 10660 | [[Мағиза]] || 17 |- ! 10661 | [[Курпеш]] || 17 |- ! 10662 | [[Мапира]] || 17 |- ! 10663 | [[Маукен]] || 17 |- ! 10664 | [[Магила]] || 17 |- ! 10665 | [[Кулкан]] || 17 |- ! 10666 | [[Куттыбала]] || 17 |- ! 10667 | [[Кунсипа]] || 17 |- ! 10668 | [[Маралай]] || 17 |- ! 10669 | [[Куламза]] || 17 |- ! 10670 | [[Лимон]] || 17 |- ! 10671 | [[Манаура]] || 17 |- ! 10672 | [[Күлбаран]] || 17 |- ! 10673 | [[Лаиля]] || 17 |- ! 10674 | [[Қалыгүл]] || 17 |- ! 10675 | [[Магда]] || 17 |- ! 10676 | [[Кыздыкой]] || 17 |- ! 10677 | [[Күлжақан]] || 17 |- ! 10678 | [[Мардона]] || 17 |- ! 10679 | [[Куснижамал]] || 17 |- ! 10680 | [[Мареш]] || 17 |- ! 10681 | [[Кульшарбан]] || 17 |- ! 10682 | [[Маржанат]] || 17 |- ! 10683 | [[Кульсинхан]] || 17 |- ! 10684 | [[Кульжами]] || 17 |- ! 10685 | [[Манай]] || 17 |- ! 10686 | [[Маржантас]] || 17 |- ! 10687 | [[Махтакул]] || 17 |- ! 10688 | [[Кульчахан]] || 17 |- ! 10689 | [[Куттикыз]] || 17 |- ! 10690 | [[Мариягул]] || 17 |- ! 10691 | [[Майке]] || 17 |- ! 10692 | [[Люза]] || 17 |- ! 10693 | [[Мағауия]] || 17 |- ! 10694 | [[Кызданай]] || 17 |- ! 10695 | [[Лазим]] || 17 |- ! 10696 | [[Мақпуза]] || 17 |- ! 10697 | [[Лазипа]] || 17 |- ! 10698 | [[Кулумжан]] || 17 |- ! 10699 | [[Магауя]] || 17 |- ! 10700 | [[Кульшарат]] || 17 |- ! 10701 | [[Курсан]] || 17 |- ! 10702 | [[Марямгул]] || 17 |- ! 10703 | [[Курбоной]] || 17 |- ! 10704 | [[Масуда]] || 17 |- ! 10705 | [[Кульмжан]] || 17 |- ! 10706 | [[Кулшим]] || 17 |- ! 10707 | [[Жулдызгул]] || 17 |- ! 10708 | [[Жасулан]] || 17 |- ! 10709 | [[Инкаржан]] || 17 |- ! 10710 | [[Камкаш]] || 17 |- ! 10711 | [[Зилаш]] || 17 |- ! 10712 | [[Інжугүл]] || 17 |- ! 10713 | [[Кибадат]] || 17 |- ! 10714 | [[Жолдыбике]] || 17 |- ! 10715 | [[Койсынай]] || 17 |- ! 10716 | [[Исра]] || 17 |- ! 10717 | [[Зулфина]] || 17 |- ! 10718 | [[Кайыркул]] || 17 |- ! 10719 | [[Жархынай]] || 17 |- ! 10720 | [[Зарауха]] || 17 |- ! 10721 | [[Карсыгул]] || 17 |- ! 10722 | [[Жанэт]] || 17 |- ! 10723 | [[Исакуль]] || 17 |- ! 10724 | [[Канипаш]] || 17 |- ! 10725 | [[Зүлпия]] || 17 |- ! 10726 | [[Женни]] || 17 |- ! 10727 | [[Катера]] || 17 |- ! 10728 | [[Канай]] || 17 |- ! 10729 | [[Захура]] || 17 |- ! 10730 | [[Канатгуль]] || 17 |- ! 10731 | [[Инжель]] || 17 |- ! 10732 | [[Жаркнай]] || 17 |- ! 10733 | [[Канчайым]] || 17 |- ! 10734 | [[Злиман]] || 17 |- ! 10735 | [[Загыпа]] || 17 |- ! 10736 | [[Кансулув]] || 17 |- ! 10737 | [[Ис]] || 17 |- ! 10738 | [[Жубай]] || 17 |- ! 10739 | [[Кәүсар]] || 17 |- ! 10740 | [[Жұлдызайым]] || 17 |- ! 10741 | [[Зайнеш]] || 17 |- ! 10742 | [[Зинфира]] || 17 |- ! 10743 | [[Карсыкул]] || 17 |- ! 10744 | [[Камаргуль]] || 17 |- ! 10745 | [[Жузумкул]] || 17 |- ! 10746 | [[Кениш]] || 17 |- ! 10747 | [[Касиран]] || 17 |- ! 10748 | [[Караша]] || 17 |- ! 10749 | [[Жәйнар]] || 17 |- ! 10750 | [[Кантжан]] || 17 |- ! 10751 | [[Зөре]] || 17 |- ! 10752 | [[Каринэ]] || 17 |- ! 10753 | [[Каншаиым]] || 17 |- ! 10754 | [[Кайрия]] || 17 |- ! 10755 | [[Зиякүл]] || 17 |- ! 10756 | [[Илес]] || 17 |- ! 10757 | [[Каныгуль]] || 17 |- ! 10758 | [[Зарият]] || 17 |- ! 10759 | [[Игилик]] || 17 |- ! 10760 | [[Иназ]] || 17 |- ! 10761 | [[Жыргау]] || 17 |- ! 10762 | [[Зейнепкан]] || 17 |- ! 10763 | [[Зулифа]] || 17 |- ! 10764 | [[Кабида]] || 17 |- ! 10765 | [[Данизат]] || 17 |- ! 10766 | [[Гүлсімхан]] || 17 |- ! 10767 | [[Гульмая]] || 17 |- ! 10768 | [[Әйнел]] || 17 |- ! 10769 | [[Дуния]] || 17 |- ! 10770 | [[Егизкуль]] || 17 |- ! 10771 | [[Енглик]] || 17 |- ! 10772 | [[Гульшехра]] || 17 |- ! 10773 | [[Гульнұр]] || 17 |- ! 10774 | [[Әсила]] || 17 |- ! 10775 | [[Гульжар]] || 17 |- ! 10776 | [[Гульбархан]] || 17 |- ! 10777 | [[Жанриза]] || 17 |- ! 10778 | [[Гулхаё]] || 17 |- ! 10779 | [[Гулнаурыз]] || 17 |- ! 10780 | [[Диннура]] || 17 |- ! 10781 | [[Әлнұр]] || 17 |- ! 10782 | [[Әбиба]] || 17 |- ! 10783 | [[Гульмереке]] || 17 |- ! 10784 | [[Дәнеш]] || 17 |- ! 10785 | [[Әмида]] || 17 |- ! 10786 | [[Данияр]] || 17 |- ! 10787 | [[Ерзат]] || 17 |- ! 10788 | [[Дилан]] || 17 |- ! 10789 | [[Ережеп]] || 17 |- ! 10790 | [[Дәулет]] || 17 |- ! 10791 | [[Даулеткул]] || 17 |- ! 10792 | [[Жаниел]] || 17 |- ! 10793 | [[Гульжас]] || 17 |- ! 10794 | [[Жалила]] || 17 |- ! 10795 | [[Әселжан]] || 17 |- ! 10796 | [[Джайран]] || 17 |- ! 10797 | [[Джейран]] || 17 |- ! 10798 | [[Гульдары]] || 17 |- ! 10799 | [[Гүләсел]] || 17 |- ! 10800 | [[Жанылкул]] || 17 |- ! 10801 | [[Гульфаруза]] || 17 |- ! 10802 | [[Бибиджан]] || 17 |- ! 10803 | [[Ахсулу]] || 17 |- ! 10804 | [[Бибизухра]] || 17 |- ! 10805 | [[Бурлен]] || 17 |- ! 10806 | [[Бибигатша]] || 17 |- ! 10807 | [[Бибіткүл]] || 17 |- ! 10808 | [[Бериккайша]] || 17 |- ! 10809 | [[Багдаткуль]] || 17 |- ! 10810 | [[Гулжаһан]] || 17 |- ! 10811 | [[Бушра]] || 17 |- ! 10812 | [[Багдангуль]] || 17 |- ! 10813 | [[Бақтыбала]] || 17 |- ! 10814 | [[Гауһарай]] || 17 |- ! 10815 | [[Бибихажар]] || 17 |- ! 10816 | [[Багдатгуль]] || 17 |- ! 10817 | [[Гулбайрам]] || 17 |- ! 10818 | [[Асхан]] || 17 |- ! 10819 | [[Бахтыбике]] || 17 |- ! 10820 | [[Батимхан]] || 17 |- ! 10821 | [[Аюна]] || 17 |- ! 10822 | [[Гулжар]] || 17 |- ! 10823 | [[Ашен]] || 17 |- ! 10824 | [[Балгыз]] || 17 |- ! 10825 | [[Бердикул]] || 17 |- ! 10826 | [[Бәтіш]] || 17 |- ! 10827 | [[Балагиз]] || 17 |- ! 10828 | [[Бибіраба]] || 17 |- ! 10829 | [[Болганым]] || 17 |- ! 10830 | [[Гулинара]] || 17 |- ! 10831 | [[Гулдары]] || 17 |- ! 10832 | [[Ғаухар]] || 17 |- ! 10833 | [[Вика]] || 17 |- ! 10834 | [[Баку]] || 17 |- ! 10835 | [[Бархит]] || 17 |- ! 10836 | [[Айымқыз]] || 17 |- ! 10837 | [[Аделла]] || 17 |- ! 10838 | [[Акморал]] || 17 |- ! 10839 | [[Асиль]] || 17 |- ! 10840 | [[Аиымжан]] || 17 |- ! 10841 | [[Акжоныс]] || 17 |- ! 10842 | [[Арайлан]] || 17 |- ! 10843 | [[Амине]] || 17 |- ! 10844 | [[Ақдариға]] || 17 |- ! 10845 | [[Аидина]] || 17 |- ! 10846 | [[Адеп]] || 17 |- ! 10847 | [[Айжайна]] || 17 |- ! 10848 | [[Асалой]] || 17 |- ! 10849 | [[Агираш]] || 17 |- ! 10850 | [[Ақния]] || 17 |- ! 10851 | [[Арнаш]] || 17 |- ! 10852 | [[Акбалым]] || 17 |- ! 10853 | [[Алуанай]] || 17 |- ! 10854 | [[Айжар]] || 17 |- ! 10855 | [[Азаткуль]] || 17 |- ! 10856 | [[Амалья]] || 17 |- ! 10857 | [[Ағырыс]] || 17 |- ! 10858 | [[Алтынкайша]] || 17 |- ! 10859 | [[Агнура]] || 17 |- ! 10860 | [[Аиымгул]] || 17 |- ! 10861 | [[Айгорим]] || 17 |- ! 10862 | [[Айғанай]] || 17 |- ! 10863 | [[Ақтаң]] || 17 |- ! 10864 | [[Агиляш]] || 17 |- ! 10865 | [[Абат]] || 17 |- ! 10866 | [[Айдынкул]] || 17 |- ! 10867 | [[Айсен]] || 17 |- ! 10868 | [[Аисауле]] || 17 |- ! 10869 | [[Ансари]] || 17 |- ! 10870 | [[Ақсәнім]] || 17 |- ! 10871 | [[Аруанна]] || 17 |- ! 10872 | [[Андиша]] || 17 |- ! 10873 | [[Арубике]] || 17 |- ! 10874 | [[Азмина]] || 17 |- ! 10875 | [[Айма]] || 17 |- ! 10876 | [[Аннар]] || 17 |- ! 10877 | [[Аманбол]] || 17 |- ! 10878 | [[Айкамал]] || 17 |- ! 10879 | [[Айнора]] || 17 |- ! 10880 | [[Ағия]] || 17 |- ! 10881 | [[Арууке]] || 17 |- ! 10882 | [[Алексия]] || 17 |- ! 10883 | [[Айсере]] || 17 |- ! 10884 | [[Ансарым]] || 17 |- ! 10885 | [[Айкерм]] || 17 |- ! 10886 | [[Айгүлсін]] || 17 |- ! 10887 | [[Абриза]] || 17 |- ! 10888 | [[Айсалқын]] || 17 |- ! 10889 | [[Уразхан]] || 16 |- ! 10890 | [[Тохтасын]] || 16 |- ! 10891 | [[Шульпан]] || 16 |- ! 10892 | [[Ұлай]] || 16 |- ! 10893 | [[Энлик]] || 16 |- ! 10894 | [[Ұлбөпе]] || 16 |- ! 10895 | [[Турдыш]] || 16 |- ! 10896 | [[Ұлия]] || 16 |- ! 10897 | [[Ырзагүл]] || 16 |- ! 10898 | [[Ултусин]] || 16 |- ! 10899 | [[Эльфия]] || 16 |- ! 10900 | [[Ұлсынай]] || 16 |- ! 10901 | [[Эстер]] || 16 |- ! 10902 | [[Ульджан]] || 16 |- ! 10903 | [[Улжамила]] || 16 |- ! 10904 | [[Тумаргул]] || 16 |- ! 10905 | [[Шәрбән]] || 16 |- ! 10906 | [[Фирдауси]] || 16 |- ! 10907 | [[Ықпал]] || 16 |- ! 10908 | [[Умайя]] || 16 |- ! 10909 | [[Урынкуль]] || 16 |- ! 10910 | [[Хавин]] || 16 |- ! 10911 | [[Эльнар]] || 16 |- ! 10912 | [[Хадишат]] || 16 |- ! 10913 | [[Улбеке]] || 16 |- ! 10914 | [[Умид]] || 16 |- ! 10915 | [[Эсел]] || 16 |- ! 10916 | [[Төлеш]] || 16 |- ! 10917 | [[Шаһарбану]] || 16 |- ! 10918 | [[Халидам]] || 16 |- ! 10919 | [[Шари]] || 16 |- ! 10920 | [[Хамха]] || 16 |- ! 10921 | [[Шахла]] || 16 |- ! 10922 | [[Хана]] || 16 |- ! 10923 | [[Уринай]] || 16 |- ! 10924 | [[Ханиза]] || 16 |- ! 10925 | [[Урлыхан]] || 16 |- ! 10926 | [[Ханымзия]] || 16 |- ! 10927 | [[Шыныкул]] || 16 |- ! 10928 | [[Ханымкул]] || 16 |- ! 10929 | [[Ынтазар]] || 16 |- ! 10930 | [[Тымаркуль]] || 16 |- ! 10931 | [[Укили]] || 16 |- ! 10932 | [[Христина]] || 16 |- ! 10933 | [[Улмерек]] || 16 |- ! 10934 | [[Умсунган]] || 16 |- ! 10935 | [[Эльжана]] || 16 |- ! 10936 | [[Төреайым]] || 16 |- ! 10937 | [[Эльсана]] || 16 |- ! 10938 | [[Чинора]] || 16 |- ! 10939 | [[Үлбір]] || 16 |- ! 10940 | [[Тынымай]] || 16 |- ! 10941 | [[Үлбосын]] || 16 |- ! 10942 | [[Тынымгул]] || 16 |- ! 10943 | [[Үлдана]] || 16 |- ! 10944 | [[Улгайша]] || 16 |- ! 10945 | [[Улнур]] || 16 |- ! 10946 | [[Шамен]] || 16 |- ! 10947 | [[Юлтузай]] || 16 |- ! 10948 | [[Турдигуль]] || 16 |- ! 10949 | [[Шакила]] || 16 |- ! 10950 | [[Сапараим]] || 16 |- ! 10951 | [[Токаш]] || 16 |- ! 10952 | [[Сахип]] || 16 |- ! 10953 | [[Рамилия]] || 16 |- ! 10954 | [[Советия]] || 16 |- ! 10955 | [[Сулучаш]] || 16 |- ! 10956 | [[Рояна]] || 16 |- ! 10957 | [[Рузья]] || 16 |- ! 10958 | [[Санда]] || 16 |- ! 10959 | [[Раикул]] || 16 |- ! 10960 | [[Слув]] || 16 |- ! 10961 | [[Сабида]] || 16 |- ! 10962 | [[Толсынай]] || 16 |- ! 10963 | [[Салкынай]] || 16 |- ! 10964 | [[Сәндікүл]] || 16 |- ! 10965 | [[Сури]] || 16 |- ! 10966 | [[Ровшан]] || 16 |- ! 10967 | [[Танжарык]] || 16 |- ! 10968 | [[Тлеккайша]] || 16 |- ! 10969 | [[Тансамал]] || 16 |- ! 10970 | [[Рахиза]] || 16 |- ! 10971 | [[Рушангуль]] || 16 |- ! 10972 | [[Сейсехан]] || 16 |- ! 10973 | [[Суткенже]] || 16 |- ! 10974 | [[Случаш]] || 16 |- ! 10975 | [[Таңару]] || 16 |- ! 10976 | [[Рысқайша]] || 16 |- ! 10977 | [[Сальмина]] || 16 |- ! 10978 | [[Томила]] || 16 |- ! 10979 | [[Султан]] || 16 |- ! 10980 | [[Рухана]] || 16 |- ! 10981 | [[Сәбигүл]] || 16 |- ! 10982 | [[Ратха]] || 16 |- ! 10983 | [[Рауна]] || 16 |- ! 10984 | [[Сәнтөре]] || 16 |- ! 10985 | [[Санура]] || 16 |- ! 10986 | [[Сайракул]] || 16 |- ! 10987 | [[Сузанна]] || 16 |- ! 10988 | [[Сауен]] || 16 |- ! 10989 | [[Станислава]] || 16 |- ! 10990 | [[Тлеуганым]] || 16 |- ! 10991 | [[Тастан]] || 16 |- ! 10992 | [[Таджигуль]] || 16 |- ! 10993 | [[Садокат]] || 16 |- ! 10994 | [[Рысбубы]] || 16 |- ! 10995 | [[Сұлуфан]] || 16 |- ! 10996 | [[Токеш]] || 16 |- ! 10997 | [[Сәлиман]] || 16 |- ! 10998 | [[Разина]] || 16 |- ! 10999 | [[Сагныш]] || 16 |- ! 11000 | [[Толайым]] || 16 |- ! 11001 | [[Рабиля]] || 16 |- ! 11002 | [[Саги]] || 16 |- ! 11003 | [[Самат]] || 16 |- ! 11004 | [[Сабетхан]] || 16 |- ! 11005 | [[Таужан]] || 16 |- ! 11006 | [[Санима]] || 16 |- ! 11007 | [[Рсалда]] || 16 |- ! 11008 | [[Сафаргуль]] || 16 |- ! 11009 | [[Рымжамал]] || 16 |- ! 11010 | [[Торган]] || 16 |- ! 11011 | [[Рәмина]] || 16 |- ! 11012 | [[Сану]] || 16 |- ! 11013 | [[Таяна]] || 16 |- ! 11014 | [[Сәнгүл]] || 16 |- ! 11015 | [[Рисалат]] || 16 |- ! 11016 | [[Палзия]] || 16 |- ! 11017 | [[Ойдона]] || 16 |- ! 11018 | [[Нахида]] || 16 |- ! 11019 | [[Нұрәсел]] || 16 |- ! 11020 | [[Мугульсын]] || 16 |- ! 11021 | [[Наваткан]] || 16 |- ! 11022 | [[Нуркумис]] || 16 |- ! 11023 | [[Мехриниса]] || 16 |- ! 11024 | [[Нұрбигүл]] || 16 |- ! 11025 | [[Нургамиля]] || 16 |- ! 11026 | [[Нәсіпкүл]] || 16 |- ! 11027 | [[Онайкуль]] || 16 |- ! 11028 | [[Мульдыр]] || 16 |- ! 11029 | [[Онласин]] || 16 |- ! 11030 | [[Назген]] || 16 |- ! 11031 | [[Оңайгүл]] || 16 |- ! 11032 | [[Мәдия]] || 16 |- ! 11033 | [[Оңалай]] || 16 |- ! 11034 | [[Патимат]] || 16 |- ! 11035 | [[Оразбибі]] || 16 |- ! 11036 | [[Нұрбөпе]] || 16 |- ! 11037 | [[Назм]] || 16 |- ! 11038 | [[Несбельды]] || 16 |- ! 11039 | [[Наухан]] || 16 |- ! 11040 | [[Отебике]] || 16 |- ! 11041 | [[Нәзім]] || 16 |- ! 11042 | [[Наликуль]] || 16 |- ! 11043 | [[Меруертхан]] || 16 |- ! 11044 | [[Мындык]] || 16 |- ! 11045 | [[Миз]] || 16 |- ! 11046 | [[Несибе]] || 16 |- ! 11047 | [[Мәдине]] || 16 |- ! 11048 | [[Панзат]] || 16 |- ! 11049 | [[Нәсіпгүл]] || 16 |- ! 11050 | [[Мырзаим]] || 16 |- ! 11051 | [[Орзу]] || 16 |- ! 11052 | [[Нышанай]] || 16 |- ! 11053 | [[Мирзакуль]] || 16 |- ! 11054 | [[Нозила]] || 16 |- ! 11055 | [[Нурана]] || 16 |- ! 11056 | [[Патшаим]] || 16 |- ! 11057 | [[Нурхадиша]] || 16 |- ! 11058 | [[Нұрболсын]] || 16 |- ! 11059 | [[Нурзипаш]] || 16 |- ! 11060 | [[Наз-Ерке]] || 16 |- ! 11061 | [[Нұрслу]] || 16 |- ! 11062 | [[Мәден]] || 16 |- ! 11063 | [[Орункул]] || 16 |- ! 11064 | [[Мұңсыз]] || 16 |- ! 11065 | [[Нуршаги]] || 16 |- ! 11066 | [[Леила]] || 16 |- ! 11067 | [[Кулжанар]] || 16 |- ! 11068 | [[Кульзазира]] || 16 |- ! 11069 | [[Куляйра]] || 16 |- ! 11070 | [[Маскура]] || 16 |- ! 11071 | [[Мариа]] || 16 |- ! 11072 | [[Кульчария]] || 16 |- ! 11073 | [[Малия]] || 16 |- ! 11074 | [[Лилианна]] || 16 |- ! 11075 | [[Кулшаим]] || 16 |- ! 11076 | [[Майсан]] || 16 |- ! 11077 | [[Мауеш]] || 16 |- ! 11078 | [[Күлжаһан]] || 16 |- ! 11079 | [[Магрипаш]] || 16 |- ! 11080 | [[Лауия]] || 16 |- ! 11081 | [[Кульгиза]] || 16 |- ! 11082 | [[Кульбагиса]] || 16 |- ! 11083 | [[Куролай]] || 16 |- ! 11084 | [[Кульжакиш]] || 16 |- ! 11085 | [[Мазкура]] || 16 |- ! 11086 | [[Майсагул]] || 16 |- ! 11087 | [[Маулеткан]] || 16 |- ! 11088 | [[Кульмарай]] || 16 |- ! 11089 | [[Кульбарчин]] || 16 |- ! 11090 | [[Кульмаржан]] || 16 |- ! 11091 | [[Кулаиша]] || 16 |- ! 11092 | [[Қаракат]] || 16 |- ! 11093 | [[Майрамхан]] || 16 |- ! 11094 | [[Маягул]] || 16 |- ! 11095 | [[Кумисшаш]] || 16 |- ! 11096 | [[Кулжамиш]] || 16 |- ! 11097 | [[Кулзейне]] || 16 |- ! 11098 | [[Кулайкан]] || 16 |- ! 11099 | [[Мариякан]] || 16 |- ! 11100 | [[Лолагул]] || 16 |- ! 11101 | [[Махбуза]] || 16 |- ! 11102 | [[Кульдарайхан]] || 16 |- ! 11103 | [[Қазира]] || 16 |- ! 11104 | [[Маргарет]] || 16 |- ! 11105 | [[Мариямгүл]] || 16 |- ! 11106 | [[Мархабо]] || 16 |- ! 11107 | [[Кульваршин]] || 16 |- ! 11108 | [[Кулнур]] || 16 |- ! 11109 | [[Махмал]] || 16 |- ! 11110 | [[Қалзия]] || 16 |- ! 11111 | [[Кульшаги]] || 16 |- ! 11112 | [[Майракул]] || 16 |- ! 11113 | [[Куландам]] || 16 |- ! 11114 | [[Мейркүл]] || 16 |- ! 11115 | [[Кунслув]] || 16 |- ! 11116 | [[Магзура]] || 16 |- ! 11117 | [[Қызтумас]] || 16 |- ! 11118 | [[Кулшекер]] || 16 |- ! 11119 | [[Леонора]] || 16 |- ! 11120 | [[Кулькаш]] || 16 |- ! 11121 | [[Мейрімкүл]] || 16 |- ! 11122 | [[Кульзахан]] || 16 |- ! 11123 | [[Зейниш]] || 16 |- ! 11124 | [[Жүрсін]] || 16 |- ! 11125 | [[Калиякуль]] || 16 |- ! 11126 | [[Каляш]] || 16 |- ! 11127 | [[Жұбаныш]] || 16 |- ! 11128 | [[Зухрахан]] || 16 |- ! 11129 | [[Кидирхан]] || 16 |- ! 11130 | [[Ирсана]] || 16 |- ! 11131 | [[Зулфизар]] || 16 |- ! 11132 | [[Забихан]] || 16 |- ! 11133 | [[Кайныл]] || 16 |- ! 11134 | [[Камиляш]] || 16 |- ! 11135 | [[Зохида]] || 16 |- ! 11136 | [[Жапрак]] || 16 |- ! 11137 | [[Кәусәрия]] || 16 |- ! 11138 | [[Запен]] || 16 |- ! 11139 | [[Киздаркуль]] || 16 |- ! 11140 | [[Женісгүл]] || 16 |- ! 11141 | [[Калкатай]] || 16 |- ! 11142 | [[Канзиля]] || 16 |- ! 11143 | [[Куанай]] || 16 |- ! 11144 | [[Жанья]] || 16 |- ! 11145 | [[Злиқа]] || 16 |- ! 11146 | [[Канторе]] || 16 |- ! 11147 | [[Катыра]] || 16 |- ! 11148 | [[Зинехан]] || 16 |- ! 11149 | [[Зейнетай]] || 16 |- ! 11150 | [[Зейнагуль]] || 16 |- ! 11151 | [[Кенжитай]] || 16 |- ! 11152 | [[Зире]] || 16 |- ! 11153 | [[Зувайра]] || 16 |- ! 11154 | [[Изель]] || 16 |- ! 11155 | [[Зукура]] || 16 |- ! 11156 | [[Загипаш]] || 16 |- ! 11157 | [[Киздаркул]] || 16 |- ! 11158 | [[Жумабига]] || 16 |- ! 11159 | [[Зарует]] || 16 |- ! 11160 | [[Замзахан]] || 16 |- ! 11161 | [[Калкаман]] || 16 |- ! 11162 | [[Карақат]] || 16 |- ! 11163 | [[Зулпина]] || 16 |- ! 11164 | [[Жаснұр]] || 16 |- ! 11165 | [[Жаукен]] || 16 |- ! 11166 | [[Каймак]] || 16 |- ! 11167 | [[Дильшад]] || 16 |- ! 11168 | [[Гульназий]] || 16 |- ! 11169 | [[Д]] || 16 |- ! 11170 | [[Дариягул]] || 16 |- ! 11171 | [[Гульсапар]] || 16 |- ! 11172 | [[Гулшакира]] || 16 |- ! 11173 | [[Гульжайнаш]] || 16 |- ! 11174 | [[Жамбыл]] || 16 |- ! 11175 | [[Данипа]] || 16 |- ! 11176 | [[Гульминур]] || 16 |- ! 11177 | [[Жанига]] || 16 |- ! 11178 | [[Жандос]] || 16 |- ! 11179 | [[Гулпарчин]] || 16 |- ! 11180 | [[Гульбагдан]] || 16 |- ! 11181 | [[Джумахан]] || 16 |- ! 11182 | [[Гульзухра]] || 16 |- ! 11183 | [[Гүлнәзім]] || 16 |- ! 11184 | [[Жайшылық]] || 16 |- ! 11185 | [[Жанылгайша]] || 16 |- ! 11186 | [[Гульбада]] || 16 |- ! 11187 | [[Гульжамига]] || 16 |- ! 11188 | [[Елсая]] || 16 |- ! 11189 | [[Гуляр]] || 16 |- ! 11190 | [[Гульшахара]] || 16 |- ! 11191 | [[Жансары]] || 16 |- ! 11192 | [[Елайым]] || 16 |- ! 11193 | [[Есенбала]] || 16 |- ! 11194 | [[Джанара]] || 16 |- ! 11195 | [[Дэя]] || 16 |- ! 11196 | [[Дәме]] || 16 |- ! 11197 | [[Әлипа]] || 16 |- ! 11198 | [[Жангайша]] || 16 |- ! 11199 | [[Жантөре]] || 16 |- ! 11200 | [[Гулнира]] || 16 |- ! 11201 | [[Елизат]] || 16 |- ! 11202 | [[Гүлмираш]] || 16 |- ! 11203 | [[Жанария]] || 16 |- ! 11204 | [[Еленай]] || 16 |- ! 11205 | [[Гүлбағи]] || 16 |- ! 11206 | [[Джанбиби]] || 16 |- ! 11207 | [[Гулперизат]] || 16 |- ! 11208 | [[Гүлиман]] || 16 |- ! 11209 | [[Жайсулу]] || 16 |- ! 11210 | [[Гульфайза]] || 16 |- ! 11211 | [[Ермеккуль]] || 16 |- ! 11212 | [[Гулсора]] || 16 |- ! 11213 | [[Гульсат]] || 16 |- ! 11214 | [[Деметкен]] || 16 |- ! 11215 | [[Гульганым]] || 16 |- ! 11216 | [[Бахтияр]] || 16 |- ! 11217 | [[Балғұмыр]] || 16 |- ! 11218 | [[Гулбуви]] || 16 |- ! 11219 | [[Божена]] || 16 |- ! 11220 | [[Глара]] || 16 |- ! 11221 | [[Балшикер]] || 16 |- ! 11222 | [[Балнүр]] || 16 |- ! 11223 | [[Бибиойша]] || 16 |- ! 11224 | [[Атипа]] || 16 |- ! 11225 | [[Атирхан]] || 16 |- ! 11226 | [[Биялай]] || 16 |- ! 11227 | [[Ботокоз]] || 16 |- ! 11228 | [[Бигайча]] || 16 |- ! 11229 | [[Бөпенай]] || 16 |- ! 11230 | [[Гулбада]] || 16 |- ! 11231 | [[Бубижамал]] || 16 |- ! 11232 | [[Аязгуль]] || 16 |- ! 11233 | [[Аширай]] || 16 |- ! 11234 | [[Гулдей]] || 16 |- ! 11235 | [[Баршынай]] || 16 |- ! 11236 | [[Бакитканым]] || 16 |- ! 11237 | [[Буранкуль]] || 16 |- ! 11238 | [[Бейсхан]] || 16 |- ! 11239 | [[Балиха]] || 16 |- ! 11240 | [[Базарбала]] || 16 |- ! 11241 | [[Балкеш]] || 16 |- ! 11242 | [[Говхар]] || 16 |- ! 11243 | [[Балкис]] || 16 |- ! 11244 | [[Бакет]] || 16 |- ! 11245 | [[Бақаргүл]] || 16 |- ! 11246 | [[Гуларай]] || 16 |- ! 11247 | [[Бекзода]] || 16 |- ! 11248 | [[Бигаш]] || 16 |- ! 11249 | [[Балбобек]] || 16 |- ! 11250 | [[Бахтынур]] || 16 |- ! 11251 | [[Батимахан]] || 16 |- ! 11252 | [[Бағиза]] || 16 |- ! 11253 | [[Бибан]] || 16 |- ! 11254 | [[Гулганым]] || 16 |- ! 11255 | [[Балкул]] || 16 |- ! 11256 | [[Аякуль]] || 16 |- ! 11257 | [[Ғанижамал]] || 16 |- ! 11258 | [[Бинагуль]] || 16 |- ! 11259 | [[Гаугар]] || 16 |- ! 11260 | [[Гулжас]] || 16 |- ! 11261 | [[Бахаткуль]] || 16 |- ! 11262 | [[Асманұр]] || 16 |- ! 11263 | [[Ауескан]] || 16 |- ! 11264 | [[Гулиман]] || 16 |- ! 11265 | [[Гаухархан]] || 16 |- ! 11266 | [[Гулираъно]] || 16 |- ! 11267 | [[Гаухарья]] || 16 |- ! 11268 | [[Атия]] || 16 |- ! 11269 | [[Акбалаш]] || 16 |- ! 11270 | [[Айзода]] || 16 |- ! 11271 | [[Аимкан]] || 16 |- ! 11272 | [[Азияда]] || 16 |- ! 11273 | [[Асияна]] || 16 |- ! 11274 | [[Апуажан]] || 16 |- ! 11275 | [[Аккалы]] || 16 |- ! 11276 | [[Амир]] || 16 |- ! 11277 | [[Ақылима]] || 16 |- ! 11278 | [[Алжан]] || 16 |- ! 11279 | [[Ақпеиіл]] || 16 |- ! 11280 | [[Арыужан]] || 16 |- ! 11281 | [[Араяна]] || 16 |- ! 11282 | [[Акил]] || 16 |- ! 11283 | [[Айэлита]] || 16 |- ! 11284 | [[Акмончак]] || 16 |- ! 11285 | [[Айнаша]] || 16 |- ! 11286 | [[Аккибат]] || 16 |- ! 11287 | [[Акмейир]] || 16 |- ! 11288 | [[Арзангул]] || 16 |- ! 11289 | [[Адалгүл]] || 16 |- ! 11290 | [[Аксулув]] || 16 |- ! 11291 | [[Августина]] || 16 |- ! 11292 | [[Айтілек]] || 16 |- ! 11293 | [[Айбек]] || 16 |- ! 11294 | [[Акжархын]] || 16 |- ! 11295 | [[Алтынтан]] || 16 |- ! 11296 | [[Альфиза]] || 16 |- ! 11297 | [[Аксирга]] || 16 |- ! 11298 | [[Айбикеш]] || 16 |- ! 11299 | [[Акатай]] || 16 |- ! 11300 | [[Алтынтаң]] || 16 |- ! 11301 | [[Акэрке]] || 16 |- ! 11302 | [[Азаткан]] || 16 |- ! 11303 | [[Айту]] || 16 |- ! 11304 | [[Ақмаңдайлым]] || 16 |- ! 11305 | [[Арұжан]] || 16 |- ! 11306 | [[Александрина]] || 16 |- ! 11307 | [[Ақрыс]] || 16 |- ! 11308 | [[Айкерым]] || 16 |- ! 11309 | [[Айнамкуз]] || 16 |- ! 11310 | [[Айшенұр]] || 16 |- ! 11311 | [[Хуснора]] || 15 |- ! 11312 | [[Улдакан]] || 15 |- ! 11313 | [[Шаим]] || 15 |- ! 11314 | [[Ульмикен]] || 15 |- ! 11315 | [[Укилимай]] || 15 |- ! 11316 | [[Урбигуль]] || 15 |- ! 11317 | [[Улбай]] || 15 |- ! 11318 | [[Фарзия]] || 15 |- ! 11319 | [[Шакаркуль]] || 15 |- ! 11320 | [[Уасига]] || 15 |- ! 11321 | [[Халбибі]] || 15 |- ! 11322 | [[Фаридахан]] || 15 |- ! 11323 | [[Урынбасар]] || 15 |- ! 11324 | [[Улжанар]] || 15 |- ! 11325 | [[Үкіләй]] || 15 |- ! 11326 | [[Түймегүл]] || 15 |- ! 11327 | [[Чынара]] || 15 |- ! 11328 | [[Ярославна]] || 15 |- ! 11329 | [[Шаира]] || 15 |- ! 11330 | [[Тұрсынкул]] || 15 |- ! 11331 | [[Тургынай]] || 15 |- ! 11332 | [[Угылай]] || 15 |- ! 11333 | [[Умидахон]] || 15 |- ! 11334 | [[Ширын]] || 15 |- ! 11335 | [[Ұлжана]] || 15 |- ! 11336 | [[Шодиана]] || 15 |- ! 11337 | [[Элинур]] || 15 |- ! 11338 | [[Урияш]] || 15 |- ! 11339 | [[Улсын]] || 15 |- ! 11340 | [[Фелиз]] || 15 |- ! 11341 | [[Умтай]] || 15 |- ! 11342 | [[Узилай]] || 15 |- ! 11343 | [[Хадиа]] || 15 |- ! 11344 | [[Туржан]] || 15 |- ! 11345 | [[Эльиза]] || 15 |- ! 11346 | [[Ферая]] || 15 |- ! 11347 | [[Умеда]] || 15 |- ! 11348 | [[Тұрсынқан]] || 15 |- ! 11349 | [[Эля]] || 15 |- ! 11350 | [[Шырайгүл]] || 15 |- ! 11351 | [[Ұлша]] || 15 |- ! 11352 | [[Шырайым]] || 15 |- ! 11353 | [[Хадыча]] || 15 |- ! 11354 | [[Хасина]] || 15 |- ! 11355 | [[Шалпан]] || 15 |- ! 11356 | [[Ылия]] || 15 |- ! 11357 | [[Эсмиральда]] || 15 |- ! 11358 | [[Ұлара]] || 15 |- ! 11359 | [[Фардана]] || 15 |- ! 11360 | [[Ұлмаржан]] || 15 |- ! 11361 | [[Ыриза]] || 15 |- ! 11362 | [[Яныл]] || 15 |- ! 11363 | [[Сапира]] || 15 |- ! 11364 | [[Талигат]] || 15 |- ! 11365 | [[Сабига]] || 15 |- ! 11366 | [[Сэуле]] || 15 |- ! 11367 | [[Тоқтасын]] || 15 |- ! 11368 | [[Серикхан]] || 15 |- ! 11369 | [[Тангуль]] || 15 |- ! 11370 | [[Тишкул]] || 15 |- ! 11371 | [[Тайша]] || 15 |- ! 11372 | [[Тиышбала]] || 15 |- ! 11373 | [[Тайба]] || 15 |- ! 11374 | [[Рабинұр]] || 15 |- ! 11375 | [[Семейхан]] || 15 |- ! 11376 | [[Сибель]] || 15 |- ! 11377 | [[Раузат]] || 15 |- ! 11378 | [[Сатбала]] || 15 |- ! 11379 | [[Сарсебала]] || 15 |- ! 11380 | [[Татикул]] || 15 |- ! 11381 | [[Райсана]] || 15 |- ! 11382 | [[Розгуль]] || 15 |- ! 11383 | [[Санна]] || 15 |- ! 11384 | [[Серікқайша]] || 15 |- ! 11385 | [[Рысқаным]] || 15 |- ! 11386 | [[Саятхан]] || 15 |- ! 11387 | [[Рупия]] || 15 |- ! 11388 | [[Сағымхан]] || 15 |- ! 11389 | [[Рыза]] || 15 |- ! 11390 | [[Рымды]] || 15 |- ! 11391 | [[Сәндігул]] || 15 |- ! 11392 | [[Рақила]] || 15 |- ! 11393 | [[Сагатай]] || 15 |- ! 11394 | [[Руман]] || 15 |- ! 11395 | [[Сагинтай]] || 15 |- ! 11396 | [[Татыкуль]] || 15 |- ! 11397 | [[Сагимкул]] || 15 |- ! 11398 | [[Сағдана]] || 15 |- ! 11399 | [[Рихси]] || 15 |- ! 11400 | [[Сабиркуль]] || 15 |- ! 11401 | [[Радмилла]] || 15 |- ! 11402 | [[Токбике]] || 15 |- ! 11403 | [[Ринат]] || 15 |- ! 11404 | [[Рзуан]] || 15 |- ! 11405 | [[Таскын]] || 15 |- ! 11406 | [[Токта]] || 15 |- ! 11407 | [[Сағынкүл]] || 15 |- ! 11408 | [[Рапиш]] || 15 |- ! 11409 | [[Софиянұр]] || 15 |- ! 11410 | [[Таңжұлдыз]] || 15 |- ! 11411 | [[Саттыгуль]] || 15 |- ! 11412 | [[Раузан]] || 15 |- ! 11413 | [[Сали]] || 15 |- ! 11414 | [[Римжан]] || 15 |- ! 11415 | [[Сәулетай]] || 15 |- ! 11416 | [[Тоқтархан]] || 15 |- ! 11417 | [[Тербие]] || 15 |- ! 11418 | [[Сұлуым]] || 15 |- ! 11419 | [[Нуриниса]] || 15 |- ! 11420 | [[Пальмира]] || 15 |- ! 11421 | [[Нуркиз]] || 15 |- ! 11422 | [[Мерекеш]] || 15 |- ! 11423 | [[Патшакул]] || 15 |- ! 11424 | [[Нусайба]] || 15 |- ! 11425 | [[Нурке]] || 15 |- ! 11426 | [[Нұрана]] || 15 |- ! 11427 | [[Назбибі]] || 15 |- ! 11428 | [[Нұрарай]] || 15 |- ! 11429 | [[Паршагул]] || 15 |- ! 11430 | [[Нұрбалым]] || 15 |- ! 11431 | [[Насуха]] || 15 |- ! 11432 | [[Нұрбаян]] || 15 |- ! 11433 | [[Нуркамиля]] || 15 |- ! 11434 | [[Наваткуль]] || 15 |- ! 11435 | [[Оринбасар]] || 15 |- ! 11436 | [[Нурбопе]] || 15 |- ! 11437 | [[Милиса]] || 15 |- ! 11438 | [[Нурбосын]] || 15 |- ! 11439 | [[Палайым]] || 15 |- ! 11440 | [[Назика]] || 15 |- ! 11441 | [[Менды]] || 15 |- ! 11442 | [[Нурғайша]] || 15 |- ! 11443 | [[Нурпаш]] || 15 |- ! 11444 | [[Нургалия]] || 15 |- ! 11445 | [[Наурызкул]] || 15 |- ! 11446 | [[Нурганша]] || 15 |- ! 11447 | [[Мулдыр]] || 15 |- ! 11448 | [[Насифа]] || 15 |- ! 11449 | [[Нурияна]] || 15 |- ! 11450 | [[Нургулим]] || 15 |- ! 11451 | [[Минайхан]] || 15 |- ! 11452 | [[Нургульсим]] || 15 |- ! 11453 | [[Ориккуль]] || 15 |- ! 11454 | [[Нургульсум]] || 15 |- ! 11455 | [[Насыпканым]] || 15 |- ! 11456 | [[Несипкайша]] || 15 |- ! 11457 | [[Нуркиса]] || 15 |- ! 11458 | [[Несипты]] || 15 |- ! 11459 | [[Осила]] || 15 |- ! 11460 | [[Огулжан]] || 15 |- ! 11461 | [[Мәди]] || 15 |- ! 11462 | [[Минауар]] || 15 |- ! 11463 | [[Палкул]] || 15 |- ! 11464 | [[Нурзагила]] || 15 |- ! 11465 | [[Панара]] || 15 |- ! 11466 | [[Нишангуль]] || 15 |- ! 11467 | [[Нурману]] || 15 |- ! 11468 | [[Мырзаш]] || 15 |- ! 11469 | [[Нильжан]] || 15 |- ! 11470 | [[Олжагуль]] || 15 |- ! 11471 | [[Назекет]] || 15 |- ! 11472 | [[Оналган]] || 15 |- ! 11473 | [[Пердехан]] || 15 |- ! 11474 | [[Несыпкуль]] || 15 |- ! 11475 | [[Оңайша]] || 15 |- ! 11476 | [[Нишан]] || 15 |- ! 11477 | [[Кульзайнат]] || 15 |- ! 11478 | [[Мединна]] || 15 |- ! 11479 | [[Кульбахарам]] || 15 |- ! 11480 | [[Қуангүл]] || 15 |- ! 11481 | [[Куттыкул]] || 15 |- ! 11482 | [[Кульниса]] || 15 |- ! 11483 | [[Мариян]] || 15 |- ! 11484 | [[Мақтагүл]] || 15 |- ! 11485 | [[Күнікей]] || 15 |- ! 11486 | [[Күләшхан]] || 15 |- ! 11487 | [[Күлзинат]] || 15 |- ! 11488 | [[Марбану]] || 15 |- ! 11489 | [[Мартгүл]] || 15 |- ! 11490 | [[Кулапия]] || 15 |- ! 11491 | [[Мади]] || 15 |- ! 11492 | [[Күлбазар]] || 15 |- ! 11493 | [[Кубан]] || 15 |- ! 11494 | [[Қүндыз]] || 15 |- ! 11495 | [[Кульсункан]] || 15 |- ! 11496 | [[Кулшин]] || 15 |- ! 11497 | [[Қайныш]] || 15 |- ! 11498 | [[Кульжамыш]] || 15 |- ! 11499 | [[Кулжихан]] || 15 |- ! 11500 | [[Кубира]] || 15 |- ! 11501 | [[Майкон]] || 15 |- ! 11502 | [[Мазимхан]] || 15 |- ! 11503 | [[Мейіргул]] || 15 |- ! 11504 | [[Мауегуль]] || 15 |- ! 11505 | [[Мейрамжан]] || 15 |- ! 11506 | [[Кулбакарам]] || 15 |- ! 11507 | [[Кулдирай]] || 15 |- ! 11508 | [[Макижан]] || 15 |- ! 11509 | [[Қыздархан]] || 15 |- ! 11510 | [[Кызболды]] || 15 |- ! 11511 | [[Күлжанат]] || 15 |- ! 11512 | [[Маулет]] || 15 |- ! 11513 | [[Марфа]] || 15 |- ! 11514 | [[Кумиш]] || 15 |- ! 11515 | [[Ляйлім]] || 15 |- ! 11516 | [[Куттигул]] || 15 |- ! 11517 | [[Күлғайша]] || 15 |- ! 11518 | [[Маулим]] || 15 |- ! 11519 | [[Кульстан]] || 15 |- ! 11520 | [[Кулшайым]] || 15 |- ! 11521 | [[Кунбике]] || 15 |- ! 11522 | [[Кулмхан]] || 15 |- ! 11523 | [[Кулпариза]] || 15 |- ! 11524 | [[Куляшкан]] || 15 |- ! 11525 | [[Кулзара]] || 15 |- ! 11526 | [[Кульшарван]] || 15 |- ! 11527 | [[Меиржан]] || 15 |- ! 11528 | [[Лятифа]] || 15 |- ! 11529 | [[Кульзагила]] || 15 |- ! 11530 | [[Лязим]] || 15 |- ! 11531 | [[Лайлагул]] || 15 |- ! 11532 | [[Қанымгүл]] || 15 |- ! 11533 | [[Мейр]] || 15 |- ! 11534 | [[Күнзипа]] || 15 |- ! 11535 | [[Кулбарша]] || 15 |- ! 11536 | [[Махдия]] || 15 |- ! 11537 | [[Кулзифа]] || 15 |- ! 11538 | [[Лэззэт]] || 15 |- ! 11539 | [[Кымыз]] || 15 |- ! 11540 | [[Қама]] || 15 |- ! 11541 | [[Кулазат]] || 15 |- ! 11542 | [[Ильсияра]] || 15 |- ! 11543 | [[Зибахан]] || 15 |- ! 11544 | [[Зукен]] || 15 |- ! 11545 | [[Жузимгуль]] || 15 |- ! 11546 | [[Заруза]] || 15 |- ! 11547 | [[Исида]] || 15 |- ! 11548 | [[Зубайла]] || 15 |- ! 11549 | [[Кампара]] || 15 |- ! 11550 | [[Заңғар]] || 15 |- ! 11551 | [[Исманур]] || 15 |- ! 11552 | [[Зирагүл]] || 15 |- ! 11553 | [[Зейнекан]] || 15 |- ! 11554 | [[Жумакайша]] || 15 |- ! 11555 | [[Жулдызгуль]] || 15 |- ! 11556 | [[Кенжесара]] || 15 |- ! 11557 | [[Зухира]] || 15 |- ! 11558 | [[Занзия]] || 15 |- ! 11559 | [[Кайнаркуль]] || 15 |- ! 11560 | [[Кәусәрім]] || 15 |- ! 11561 | [[Зуһра]] || 15 |- ! 11562 | [[Жәнипа]] || 15 |- ! 11563 | [[Карлан]] || 15 |- ! 11564 | [[Заре]] || 15 |- ! 11565 | [[Карлыгайн]] || 15 |- ! 11566 | [[Капаш]] || 15 |- ! 11567 | [[Жүмагүл]] || 15 |- ! 11568 | [[Зивара]] || 15 |- ! 11569 | [[Кайникеш]] || 15 |- ! 11570 | [[Зайгул]] || 15 |- ! 11571 | [[Каршигуль]] || 15 |- ! 11572 | [[Калампер]] || 15 |- ! 11573 | [[Зилан]] || 15 |- ! 11574 | [[Йасина]] || 15 |- ! 11575 | [[Катила]] || 15 |- ! 11576 | [[Зайрагуль]] || 15 |- ! 11577 | [[Жәміш]] || 15 |- ! 11578 | [[Калжанай]] || 15 |- ! 11579 | [[Ирма]] || 15 |- ! 11580 | [[Жаслин]] || 15 |- ! 11581 | [[Інжіл]] || 15 |- ! 11582 | [[Жанэра]] || 15 |- ! 11583 | [[Кайрат]] || 15 |- ! 11584 | [[Зилия]] || 15 |- ! 11585 | [[Заурия]] || 15 |- ! 11586 | [[Кадыча]] || 15 |- ! 11587 | [[Иасин]] || 15 |- ! 11588 | [[Кинаш]] || 15 |- ! 11589 | [[Канимша]] || 15 |- ! 11590 | [[Зулпан]] || 15 |- ! 11591 | [[Захара]] || 15 |- ! 11592 | [[Камилахан]] || 15 |- ! 11593 | [[Зорагүл]] || 15 |- ! 11594 | [[Зивагуль]] || 15 |- ! 11595 | [[Іңкәржан]] || 15 |- ! 11596 | [[Калха]] || 15 |- ! 11597 | [[Какиш]] || 15 |- ! 11598 | [[Зайрагул]] || 15 |- ! 11599 | [[Замиля]] || 15 |- ! 11600 | [[Каражан]] || 15 |- ! 11601 | [[Каниса]] || 15 |- ! 11602 | [[Илазат]] || 15 |- ! 11603 | [[Гульшайра]] || 15 |- ! 11604 | [[Гульфаризат]] || 15 |- ! 11605 | [[Жанкерім]] || 15 |- ! 11606 | [[Гулшода]] || 15 |- ! 11607 | [[Джанслу]] || 15 |- ! 11608 | [[Жаниель]] || 15 |- ! 11609 | [[Даникер]] || 15 |- ! 11610 | [[Гүлғасыл]] || 15 |- ! 11611 | [[Енгилик]] || 15 |- ! 11612 | [[Жаниза]] || 15 |- ! 11613 | [[Гульчахра]] || 15 |- ! 11614 | [[Гульдем]] || 15 |- ! 11615 | [[Гульвану]] || 15 |- ! 11616 | [[Енілік]] || 15 |- ! 11617 | [[Жанторе]] || 15 |- ! 11618 | [[Жайдаргүл]] || 15 |- ! 11619 | [[Гульшаруан]] || 15 |- ! 11620 | [[Гүлмайрам]] || 15 |- ! 11621 | [[Даминика]] || 15 |- ! 11622 | [[Елзат]] || 15 |- ! 11623 | [[Дойдук]] || 15 |- ! 11624 | [[Есенкыз]] || 15 |- ! 11625 | [[Дәрікүл]] || 15 |- ! 11626 | [[Далмира]] || 15 |- ! 11627 | [[Жандира]] || 15 |- ! 11628 | [[Гүлсапар]] || 15 |- ! 11629 | [[Жазигул]] || 15 |- ! 11630 | [[Жанелі]] || 15 |- ! 11631 | [[Гульпия]] || 15 |- ! 11632 | [[Джума]] || 15 |- ! 11633 | [[Гульзиба]] || 15 |- ! 11634 | [[Гульпарида]] || 15 |- ! 11635 | [[Дуриякул]] || 15 |- ! 11636 | [[Дамиана]] || 15 |- ! 11637 | [[Жамигуль]] || 15 |- ! 11638 | [[Гульзай]] || 15 |- ! 11639 | [[Гулсагира]] || 15 |- ! 11640 | [[Жазел]] || 15 |- ! 11641 | [[Джасия]] || 15 |- ! 11642 | [[Гулрух]] || 15 |- ! 11643 | [[Гүлзер]] || 15 |- ! 11644 | [[Гүлим]] || 15 |- ! 11645 | [[Ділдана]] || 15 |- ! 11646 | [[Жансила]] || 15 |- ! 11647 | [[Ділдар]] || 15 |- ! 11648 | [[Ернар]] || 15 |- ! 11649 | [[Жанылгул]] || 15 |- ! 11650 | [[Жайжан]] || 15 |- ! 11651 | [[Елжана]] || 15 |- ! 11652 | [[Ескермес]] || 15 |- ! 11653 | [[Жанбупе]] || 15 |- ! 11654 | [[Жайлау]] || 15 |- ! 11655 | [[Жангагул]] || 15 |- ! 11656 | [[Гульзайнат]] || 15 |- ! 11657 | [[Еркинкул]] || 15 |- ! 11658 | [[Жазигүл]] || 15 |- ! 11659 | [[Гульжузим]] || 15 |- ! 11660 | [[Диназат]] || 15 |- ! 11661 | [[Бахара]] || 15 |- ! 11662 | [[Гулзире]] || 15 |- ! 11663 | [[Багытай]] || 15 |- ! 11664 | [[Бейбитжан]] || 15 |- ! 11665 | [[Гайниса]] || 15 |- ! 11666 | [[Бүлдірген]] || 15 |- ! 11667 | [[Бахыттыгуль]] || 15 |- ! 11668 | [[Бакткул]] || 15 |- ! 11669 | [[Баянжан]] || 15 |- ! 11670 | [[Бұрлен]] || 15 |- ! 11671 | [[Богдагул]] || 15 |- ! 11672 | [[Бигайни]] || 15 |- ! 11673 | [[Бийжамал]] || 15 |- ! 11674 | [[Гиляна]] || 15 |- ! 11675 | [[Гулем]] || 15 |- ! 11676 | [[Багдина]] || 15 |- ! 11677 | [[Боранбике]] || 15 |- ! 11678 | [[Бейсегуль]] || 15 |- ! 11679 | [[Гулжемал]] || 15 |- ! 11680 | [[Глория]] || 15 |- ! 11681 | [[Баяш]] || 15 |- ! 11682 | [[Балганат]] || 15 |- ! 11683 | [[Бибиша]] || 15 |- ! 11684 | [[Балдаш]] || 15 |- ! 11685 | [[Болдикиз]] || 15 |- ! 11686 | [[Батикуль]] || 15 |- ! 11687 | [[Бибірабия]] || 15 |- ! 11688 | [[Балымхан]] || 15 |- ! 11689 | [[Гулденсин]] || 15 |- ! 11690 | [[Висола]] || 15 |- ! 11691 | [[Гулдерайм]] || 15 |- ! 11692 | [[Биғанша]] || 15 |- ! 11693 | [[Бахытнұр]] || 15 |- ! 11694 | [[Бубинар]] || 15 |- ! 11695 | [[Ахшагул]] || 15 |- ! 11696 | [[Асуман]] || 15 |- ! 11697 | [[Ахмаржан]] || 15 |- ! 11698 | [[Гажайып]] || 15 |- ! 11699 | [[Бибихатча]] || 15 |- ! 11700 | [[Булбулгул]] || 15 |- ! 11701 | [[Аялина]] || 15 |- ! 11702 | [[Бәтила]] || 15 |- ! 11703 | [[Бағдаргүл]] || 15 |- ! 11704 | [[Ахкенже]] || 15 |- ! 11705 | [[Балзияш]] || 15 |- ! 11706 | [[Бағымкүл]] || 15 |- ! 11707 | [[Байжамал]] || 15 |- ! 11708 | [[Бидана]] || 15 |- ! 11709 | [[Гауқар]] || 15 |- ! 11710 | [[Бибисора]] || 15 |- ! 11711 | [[Бірқаным]] || 15 |- ! 11712 | [[Гайниза]] || 15 |- ! 11713 | [[Бахытбала]] || 15 |- ! 11714 | [[Балғайша]] || 15 |- ! 11715 | [[Бадария]] || 15 |- ! 11716 | [[Бағдатгүл]] || 15 |- ! 11717 | [[Акылтай]] || 15 |- ! 11718 | [[Айсұлұ]] || 15 |- ! 11719 | [[Асельгуль]] || 15 |- ! 11720 | [[Апуаш]] || 15 |- ! 11721 | [[Айткыз]] || 15 |- ! 11722 | [[Алдина]] || 15 |- ! 11723 | [[Азине]] || 15 |- ! 11724 | [[Анаида]] || 15 |- ! 11725 | [[Акиш]] || 15 |- ! 11726 | [[Ақөрік]] || 15 |- ! 11727 | [[Арофат]] || 15 |- ! 11728 | [[Аққалам]] || 15 |- ! 11729 | [[Аниля]] || 15 |- ! 11730 | [[Аишабибі]] || 15 |- ! 11731 | [[Айнэлла]] || 15 |- ! 11732 | [[Адасай]] || 15 |- ! 11733 | [[Агзира]] || 15 |- ! 11734 | [[Ардақтым]] || 15 |- ! 11735 | [[Аманкиз]] || 15 |- ! 11736 | [[Ақпеил]] || 15 |- ! 11737 | [[Алтаншаш]] || 15 |- ! 11738 | [[Аққалқа]] || 15 |- ! 11739 | [[Аксалы]] || 15 |- ! 11740 | [[Аиымхан]] || 15 |- ! 11741 | [[Аңсат]] || 15 |- ! 11742 | [[Аливия]] || 15 |- ! 11743 | [[Айытгул]] || 15 |- ! 11744 | [[Азура]] || 15 |- ! 11745 | [[Арудана]] || 15 |- ! 11746 | [[Азилия]] || 15 |- ! 11747 | [[Акбөпе]] || 15 |- ! 11748 | [[Анджелина]] || 15 |- ! 11749 | [[Айари]] || 15 |- ! 11750 | [[Арита]] || 15 |- ! 11751 | [[Асалия]] || 15 |- ! 11752 | [[Айжангүл]] || 15 |- ! 11753 | [[Ақбану]] || 15 |- ! 11754 | [[Аклен]] || 15 |- ! 11755 | [[Ақханым]] || 15 |- ! 11756 | [[Анелля]] || 15 |- ! 11757 | [[Акбаршын]] || 15 |- ! 11758 | [[Ақсунқар]] || 15 |- ! 11759 | [[Ақшакүл]] || 15 |- ! 11760 | [[Анет]] || 15 |- ! 11761 | [[Агиян]] || 15 |- ! 11762 | [[Анета]] || 15 |- ! 11763 | [[Адепкул]] || 15 |- ! 11764 | [[Артыкай]] || 15 |- ! 11765 | [[Шәкен]] || 14 |- ! 11766 | [[Хонзода]] || 14 |- ! 11767 | [[Турсунбала]] || 14 |- ! 11768 | [[Умтжан]] || 14 |- ! 11769 | [[Халиман]] || 14 |- ! 11770 | [[Хамка]] || 14 |- ! 11771 | [[Элин]] || 14 |- ! 11772 | [[Улжон]] || 14 |- ! 11773 | [[Шарват]] || 14 |- ! 11774 | [[Шириной]] || 14 |- ! 11775 | [[Уасима]] || 14 |- ! 11776 | [[Фарина]] || 14 |- ! 11777 | [[Эсминур]] || 14 |- ! 11778 | [[Шадат]] || 14 |- ! 11779 | [[Эзоза]] || 14 |- ! 11780 | [[Шадиена]] || 14 |- ! 11781 | [[Турганбике]] || 14 |- ! 11782 | [[Шолпангул]] || 14 |- ! 11783 | [[Эльанура]] || 14 |- ! 11784 | [[Фатигуль]] || 14 |- ! 11785 | [[Тумархан]] || 14 |- ! 11786 | [[Шрай]] || 14 |- ! 11787 | [[Хуанган]] || 14 |- ! 11788 | [[Ханафия]] || 14 |- ! 11789 | [[Уасиха]] || 14 |- ! 11790 | [[Хадижат]] || 14 |- ! 11791 | [[Эсемгуль]] || 14 |- ! 11792 | [[Ұлғайша]] || 14 |- ! 11793 | [[Туймекыз]] || 14 |- ! 11794 | [[Шығысгүл]] || 14 |- ! 11795 | [[Юран]] || 14 |- ! 11796 | [[Шаймхан]] || 14 |- ! 11797 | [[Эланура]] || 14 |- ! 11798 | [[Шырайгуль]] || 14 |- ! 11799 | [[Үнзира]] || 14 |- ! 11800 | [[Тургын]] || 14 |- ! 11801 | [[Шаһар]] || 14 |- ! 11802 | [[Шырайкүл]] || 14 |- ! 11803 | [[Ураз]] || 14 |- ! 11804 | [[Яссин]] || 14 |- ! 11805 | [[Ферхан]] || 14 |- ! 11806 | [[Ыкбал]] || 14 |- ! 11807 | [[Фәрида]] || 14 |- ! 11808 | [[Турснай]] || 14 |- ! 11809 | [[Уралкан]] || 14 |- ! 11810 | [[Ылайык]] || 14 |- ! 11811 | [[Ұлзана]] || 14 |- ! 11812 | [[Ханыкей]] || 14 |- ! 11813 | [[Урим]] || 14 |- ! 11814 | [[Шакризада]] || 14 |- ! 11815 | [[Энже]] || 14 |- ! 11816 | [[Ынтымак]] || 14 |- ! 11817 | [[Ұлзина]] || 14 |- ! 11818 | [[Ырзагул]] || 14 |- ! 11819 | [[Халиша]] || 14 |- ! 11820 | [[Төлеугүл]] || 14 |- ! 11821 | [[Увайда]] || 14 |- ! 11822 | [[Ұлманай]] || 14 |- ! 11823 | [[Шашу]] || 14 |- ! 11824 | [[Урунбасар]] || 14 |- ! 11825 | [[Үлпан]] || 14 |- ! 11826 | [[Хайитгул]] || 14 |- ! 11827 | [[Шәкира]] || 14 |- ! 11828 | [[Шамиля]] || 14 |- ! 11829 | [[Угулай]] || 14 |- ! 11830 | [[Ырысханым]] || 14 |- ! 11831 | [[Унер]] || 14 |- ! 11832 | [[Тынышай]] || 14 |- ! 11833 | [[Санен]] || 14 |- ! 11834 | [[Сахира]] || 14 |- ! 11835 | [[Тиллахан]] || 14 |- ! 11836 | [[Сатыш]] || 14 |- ! 11837 | [[Тойдик]] || 14 |- ! 11838 | [[Сакымжамал]] || 14 |- ! 11839 | [[Сайрамгүл]] || 14 |- ! 11840 | [[Тайкен]] || 14 |- ! 11841 | [[Савина]] || 14 |- ! 11842 | [[Симона]] || 14 |- ! 11843 | [[Сандибала]] || 14 |- ! 11844 | [[Руханият]] || 14 |- ! 11845 | [[Рена]] || 14 |- ! 11846 | [[Такина]] || 14 |- ! 11847 | [[Сыргалы]] || 14 |- ! 11848 | [[Сиргакуль]] || 14 |- ! 11849 | [[Рабинур]] || 14 |- ! 11850 | [[Талап]] || 14 |- ! 11851 | [[Тиштик]] || 14 |- ! 11852 | [[Талганай]] || 14 |- ! 11853 | [[Суммая]] || 14 |- ! 11854 | [[Ризида]] || 14 |- ! 11855 | [[Рысбек]] || 14 |- ! 11856 | [[Слупаш]] || 14 |- ! 11857 | [[Тожигул]] || 14 |- ! 11858 | [[Савли]] || 14 |- ! 11859 | [[Сандугуль]] || 14 |- ! 11860 | [[Танакөз]] || 14 |- ! 11861 | [[Сұлубике]] || 14 |- ! 11862 | [[Руда]] || 14 |- ! 11863 | [[Ристы]] || 14 |- ! 11864 | [[Советгул]] || 14 |- ! 11865 | [[Табира]] || 14 |- ! 11866 | [[Тангул]] || 14 |- ! 11867 | [[Рулана]] || 14 |- ! 11868 | [[Салқын]] || 14 |- ! 11869 | [[Сулыухан]] || 14 |- ! 11870 | [[Рушан]] || 14 |- ! 11871 | [[Тиништик]] || 14 |- ! 11872 | [[Таннуры]] || 14 |- ! 11873 | [[Рафиха]] || 14 |- ! 11874 | [[Розлана]] || 14 |- ! 11875 | [[Сумия]] || 14 |- ! 11876 | [[Таңдагүл]] || 14 |- ! 11877 | [[Сайлакуль]] || 14 |- ! 11878 | [[Расиля]] || 14 |- ! 11879 | [[Сунна]] || 14 |- ! 11880 | [[Таңнәр]] || 14 |- ! 11881 | [[Санджан]] || 14 |- ! 11882 | [[Роуза]] || 14 |- ! 11883 | [[Тлеш]] || 14 |- ! 11884 | [[Софият]] || 14 |- ! 11885 | [[Раймгуль]] || 14 |- ! 11886 | [[Социал]] || 14 |- ! 11887 | [[Тойдук]] || 14 |- ! 11888 | [[Сенем]] || 14 |- ! 11889 | [[Рашель]] || 14 |- ! 11890 | [[Тауархан]] || 14 |- ! 11891 | [[Саюри]] || 14 |- ! 11892 | [[Раниа]] || 14 |- ! 11893 | [[Саткен]] || 14 |- ! 11894 | [[Темірлан]] || 14 |- ! 11895 | [[Сайлаужан]] || 14 |- ! 11896 | [[Райым]] || 14 |- ! 11897 | [[Румэйса]] || 14 |- ! 11898 | [[Рәбиябегім]] || 14 |- ! 11899 | [[Рапила]] || 14 |- ! 11900 | [[Сабра]] || 14 |- ! 11901 | [[Тагайгул]] || 14 |- ! 11902 | [[Сәкен]] || 14 |- ! 11903 | [[Рисалды]] || 14 |- ! 11904 | [[Сабыр]] || 14 |- ! 11905 | [[Пируза]] || 14 |- ! 11906 | [[Назбике]] || 14 |- ! 11907 | [[Нұрлаш]] || 14 |- ! 11908 | [[Накиш]] || 14 |- ! 11909 | [[Нагиля]] || 14 |- ! 11910 | [[Мэри]] || 14 |- ! 11911 | [[Нурсаулеш]] || 14 |- ! 11912 | [[Мехринса]] || 14 |- ! 11913 | [[Орынча]] || 14 |- ! 11914 | [[Нуржума]] || 14 |- ! 11915 | [[Назыра]] || 14 |- ! 11916 | [[Насила]] || 14 |- ! 11917 | [[Паниза]] || 14 |- ! 11918 | [[Нұрбиби]] || 14 |- ! 11919 | [[Нурсаги]] || 14 |- ! 11920 | [[Ойсанам]] || 14 |- ! 11921 | [[Нураят]] || 14 |- ! 11922 | [[Нурбеке]] || 14 |- ! 11923 | [[Нәсима]] || 14 |- ! 11924 | [[Пәригүл]] || 14 |- ! 11925 | [[Нагжан]] || 14 |- ! 11926 | [[Мәрина]] || 14 |- ! 11927 | [[Минжамал]] || 14 |- ! 11928 | [[Нұргүль]] || 14 |- ! 11929 | [[Насипти]] || 14 |- ! 11930 | [[Мнуар]] || 14 |- ! 11931 | [[Панаш]] || 14 |- ! 11932 | [[Олтингул]] || 14 |- ! 11933 | [[Нұрали]] || 14 |- ! 11934 | [[Мийрхан]] || 14 |- ! 11935 | [[Наздан]] || 14 |- ! 11936 | [[Минера]] || 14 |- ! 11937 | [[Мнавара]] || 14 |- ! 11938 | [[Нурзият]] || 14 |- ! 11939 | [[Нуржазира]] || 14 |- ! 11940 | [[Набираш]] || 14 |- ! 11941 | [[Насипжамал]] || 14 |- ! 11942 | [[Надирабегім]] || 14 |- ! 11943 | [[Натали]] || 14 |- ! 11944 | [[Онгар]] || 14 |- ! 11945 | [[Нургайный]] || 14 |- ! 11946 | [[Онер]] || 14 |- ! 11947 | [[Миримхан]] || 14 |- ! 11948 | [[Мураткуль]] || 14 |- ! 11949 | [[Мунаввар]] || 14 |- ! 11950 | [[Мулдер]] || 14 |- ! 11951 | [[Нурлия]] || 14 |- ! 11952 | [[Наватхан]] || 14 |- ! 11953 | [[Наурызбике]] || 14 |- ! 11954 | [[Нурымжан]] || 14 |- ! 11955 | [[Нурлыгайым]] || 14 |- ! 11956 | [[Нұржахан]] || 14 |- ! 11957 | [[Нария]] || 14 |- ! 11958 | [[Нұржәмилә]] || 14 |- ! 11959 | [[Насибели]] || 14 |- ! 11960 | [[Молдирай]] || 14 |- ! 11961 | [[Никита]] || 14 |- ! 11962 | [[Оралған]] || 14 |- ! 11963 | [[Нурлыжан]] || 14 |- ! 11964 | [[Наранцэцэг]] || 14 |- ! 11965 | [[Нұртолған]] || 14 |- ! 11966 | [[Мырзабала]] || 14 |- ! 11967 | [[Нұршаттық]] || 14 |- ! 11968 | [[Нұрзейнеп]] || 14 |- ! 11969 | [[Нуршагуль]] || 14 |- ! 11970 | [[Мунараш]] || 14 |- ! 11971 | [[Патшайы]] || 14 |- ! 11972 | [[Молдур]] || 14 |- ! 11973 | [[Патшакуль]] || 14 |- ! 11974 | [[Нұркенже]] || 14 |- ! 11975 | [[Мизамкуль]] || 14 |- ! 11976 | [[Наршагуль]] || 14 |- ! 11977 | [[Пернаим]] || 14 |- ! 11978 | [[Мидель]] || 14 |- ! 11979 | [[Орнбасар]] || 14 |- ! 11980 | [[Минюра]] || 14 |- ! 11981 | [[Муштари]] || 14 |- ! 11982 | [[Ойнагул]] || 14 |- ! 11983 | [[Кульширан]] || 14 |- ! 11984 | [[Марихан]] || 14 |- ! 11985 | [[Куміс]] || 14 |- ! 11986 | [[Маря]] || 14 |- ! 11987 | [[Мараткуль]] || 14 |- ! 11988 | [[Мейремкан]] || 14 |- ! 11989 | [[Кулистан]] || 14 |- ! 11990 | [[Маньчук]] || 14 |- ! 11991 | [[Манера]] || 14 |- ! 11992 | [[Кызкойсын]] || 14 |- ! 11993 | [[Кульбашира]] || 14 |- ! 11994 | [[Кулсайра]] || 14 |- ! 11995 | [[Кульгасыл]] || 14 |- ! 11996 | [[Кульбагида]] || 14 |- ! 11997 | [[Култаш]] || 14 |- ! 11998 | [[Кульчаш]] || 14 |- ! 11999 | [[Куля]] || 14 |- ! 12000 | [[Маркабат]] || 14 |- ! 12001 | [[Қоңырша]] || 14 |- ! 12002 | [[Ляна]] || 14 |- ! 12003 | [[Қанапия]] || 14 |- ! 12004 | [[Лейсана]] || 14 |- ! 12005 | [[Мейіркул]] || 14 |- ! 12006 | [[Кумысканым]] || 14 |- ! 12007 | [[Мейіршат]] || 14 |- ! 12008 | [[Кулетай]] || 14 |- ! 12009 | [[Мадинахон]] || 14 |- ! 12010 | [[Марапат]] || 14 |- ! 12011 | [[Кулшайм]] || 14 |- ! 12012 | [[Кулсым]] || 14 |- ! 12013 | [[Қалбынұр]] || 14 |- ! 12014 | [[Кунсылу]] || 14 |- ! 12015 | [[Лескен]] || 14 |- ! 12016 | [[Лиззат]] || 14 |- ! 12017 | [[Кульшайда]] || 14 |- ! 12018 | [[Кулдаркуль]] || 14 |- ! 12019 | [[Макбол]] || 14 |- ! 12020 | [[Макиля]] || 14 |- ! 12021 | [[Кулшары]] || 14 |- ! 12022 | [[Қайынжамал]] || 14 |- ! 12023 | [[Макбуза]] || 14 |- ! 12024 | [[Кунхияш]] || 14 |- ! 12025 | [[Кульшекер]] || 14 |- ! 12026 | [[Кулимкуль]] || 14 |- ! 12027 | [[Мартгул]] || 14 |- ! 12028 | [[Кунымай]] || 14 |- ! 12029 | [[Куралкул]] || 14 |- ! 12030 | [[Кульбагий]] || 14 |- ! 12031 | [[Лайлым]] || 14 |- ! 12032 | [[Кулаихан]] || 14 |- ! 12033 | [[Кульден]] || 14 |- ! 12034 | [[Кушан]] || 14 |- ! 12035 | [[Кульчархан]] || 14 |- ! 12036 | [[Кулдараш]] || 14 |- ! 12037 | [[Кулсапар]] || 14 |- ! 12038 | [[Кусна]] || 14 |- ! 12039 | [[Марғуа]] || 14 |- ! 12040 | [[Марпуға]] || 14 |- ! 12041 | [[Кульмар]] || 14 |- ! 12042 | [[Марс]] || 14 |- ! 12043 | [[Қастерлі]] || 14 |- ! 12044 | [[Куланай]] || 14 |- ! 12045 | [[Кульбаршим]] || 14 |- ! 12046 | [[Кунганым]] || 14 |- ! 12047 | [[Қызжибек]] || 14 |- ! 12048 | [[Купей]] || 14 |- ! 12049 | [[Құлан]] || 14 |- ! 12050 | [[Магура]] || 14 |- ! 12051 | [[Купия]] || 14 |- ! 12052 | [[Кулпар]] || 14 |- ! 12053 | [[Курсанай]] || 14 |- ! 12054 | [[Қалдыбике]] || 14 |- ! 12055 | [[Махфират]] || 14 |- ! 12056 | [[Кулжикен]] || 14 |- ! 12057 | [[Кульджахан]] || 14 |- ! 12058 | [[Маржанбике]] || 14 |- ! 12059 | [[Маликам]] || 14 |- ! 12060 | [[Кульжикен]] || 14 |- ! 12061 | [[Қалбүбі]] || 14 |- ! 12062 | [[Манижа]] || 14 |- ! 12063 | [[Зулипа]] || 14 |- ! 12064 | [[Колдигул]] || 14 |- ! 12065 | [[Зибираш]] || 14 |- ! 12066 | [[Кашифа]] || 14 |- ! 12067 | [[Каукартас]] || 14 |- ! 12068 | [[Кайыргуль]] || 14 |- ! 12069 | [[Касима]] || 14 |- ! 12070 | [[Зана]] || 14 |- ! 12071 | [[Катча]] || 14 |- ! 12072 | [[Куанткан]] || 14 |- ! 12073 | [[Жасұлан]] || 14 |- ! 12074 | [[Кенескан]] || 14 |- ! 12075 | [[Зульмира]] || 14 |- ! 12076 | [[Ильсина]] || 14 |- ! 12077 | [[Каршага]] || 14 |- ! 12078 | [[Зюра]] || 14 |- ! 12079 | [[Казнагул]] || 14 |- ! 12080 | [[Ілия]] || 14 |- ! 12081 | [[Жардемгул]] || 14 |- ! 12082 | [[Зейн]] || 14 |- ! 12083 | [[Коктем]] || 14 |- ! 12084 | [[Зернегул]] || 14 |- ! 12085 | [[Забура]] || 14 |- ! 12086 | [[Изтай]] || 14 |- ! 12087 | [[Зила]] || 14 |- ! 12088 | [[Зұлпия]] || 14 |- ! 12089 | [[Зерайым]] || 14 |- ! 12090 | [[Зиннура]] || 14 |- ! 12091 | [[Кажет]] || 14 |- ! 12092 | [[Калаш]] || 14 |- ! 12093 | [[Зайнагуль]] || 14 |- ! 12094 | [[Зайдагул]] || 14 |- ! 12095 | [[Казинаш]] || 14 |- ! 12096 | [[Калбика]] || 14 |- ! 12097 | [[Илиман]] || 14 |- ! 12098 | [[Ирисгуль]] || 14 |- ! 12099 | [[Жаркинкул]] || 14 |- ! 12100 | [[Калбинур]] || 14 |- ! 12101 | [[Жәмигүл]] || 14 |- ! 12102 | [[Калбубу]] || 14 |- ! 12103 | [[Камшад]] || 14 |- ! 12104 | [[Зубаира]] || 14 |- ! 12105 | [[Женисай]] || 14 |- ! 12106 | [[Икбол]] || 14 |- ! 12107 | [[Коланшаш]] || 14 |- ! 12108 | [[Зенфира]] || 14 |- ! 12109 | [[Изгайша]] || 14 |- ! 12110 | [[Зубайхан]] || 14 |- ! 12111 | [[Капипа]] || 14 |- ! 12112 | [[Керімбала]] || 14 |- ! 12113 | [[Зинар]] || 14 |- ! 12114 | [[Кадрия]] || 14 |- ! 12115 | [[Көркемсұлу]] || 14 |- ! 12116 | [[Зямзягуль]] || 14 |- ! 12117 | [[Кафия]] || 14 |- ! 12118 | [[Идаят]] || 14 |- ! 12119 | [[Каникамал]] || 14 |- ! 12120 | [[Куанган]] || 14 |- ! 12121 | [[Зейнекеш]] || 14 |- ! 12122 | [[Зкура]] || 14 |- ! 12123 | [[Дамла]] || 14 |- ! 12124 | [[Еркебұлан]] || 14 |- ! 12125 | [[Дармия]] || 14 |- ! 12126 | [[Әсият]] || 14 |- ! 12127 | [[Елсана]] || 14 |- ! 12128 | [[Гульбагиля]] || 14 |- ! 12129 | [[Жанилша]] || 14 |- ! 12130 | [[Жамеля]] || 14 |- ! 12131 | [[Жанұр]] || 14 |- ! 12132 | [[Дузел]] || 14 |- ! 12133 | [[Еңсұлу]] || 14 |- ! 12134 | [[Джамалхан]] || 14 |- ! 12135 | [[Жамалия]] || 14 |- ! 12136 | [[Ермекул]] || 14 |- ! 12137 | [[Жайсаң]] || 14 |- ! 12138 | [[Ельзира]] || 14 |- ! 12139 | [[Гульсабира]] || 14 |- ! 12140 | [[Гульжансара]] || 14 |- ! 12141 | [[Гульваршин]] || 14 |- ! 12142 | [[Гульсынай]] || 14 |- ! 12143 | [[Гүлашар]] || 14 |- ! 12144 | [[Жамигат]] || 14 |- ! 12145 | [[Жаныгул]] || 14 |- ! 12146 | [[Еркесулу]] || 14 |- ! 12147 | [[Гульзода]] || 14 |- ! 12148 | [[Жамикан]] || 14 |- ! 12149 | [[Жанл]] || 14 |- ! 12150 | [[Гүлби]] || 14 |- ! 12151 | [[Даниа]] || 14 |- ! 12152 | [[Гүлдән]] || 14 |- ! 12153 | [[Гулпариза]] || 14 |- ! 12154 | [[Гульдерайм]] || 14 |- ! 12155 | [[Дильяна]] || 14 |- ! 12156 | [[Гульняз]] || 14 |- ! 12157 | [[Джанель]] || 14 |- ! 12158 | [[Ермеш]] || 14 |- ! 12159 | [[Гульмир]] || 14 |- ! 12160 | [[Гүлбике]] || 14 |- ! 12161 | [[Гүлфатима]] || 14 |- ! 12162 | [[Гүлнарай]] || 14 |- ! 12163 | [[Догдыркуль]] || 14 |- ! 12164 | [[Дуисенкуль]] || 14 |- ! 12165 | [[Гульзария]] || 14 |- ! 12166 | [[Дилраба]] || 14 |- ! 12167 | [[Дильдар]] || 14 |- ! 12168 | [[Дуржамал]] || 14 |- ! 12169 | [[Гульману]] || 14 |- ! 12170 | [[Гульзайнап]] || 14 |- ! 12171 | [[Жаныгуль]] || 14 |- ! 12172 | [[Жансерік]] || 14 |- ! 12173 | [[Ермекгул]] || 14 |- ! 12174 | [[Дүйсенгүл]] || 14 |- ! 12175 | [[Дәлила]] || 14 |- ! 12176 | [[Гульгул]] || 14 |- ! 12177 | [[Гулпар]] || 14 |- ! 12178 | [[Гульсира]] || 14 |- ! 12179 | [[Джансая]] || 14 |- ! 12180 | [[Гүльнур]] || 14 |- ! 12181 | [[Елсүйер]] || 14 |- ! 12182 | [[Жадырагул]] || 14 |- ! 12183 | [[Әділия]] || 14 |- ! 12184 | [[Гульмаш]] || 14 |- ! 12185 | [[Гүлперизат]] || 14 |- ! 12186 | [[Дахан]] || 14 |- ! 12187 | [[Динера]] || 14 |- ! 12188 | [[Дилбархан]] || 14 |- ! 12189 | [[Жайнаган]] || 14 |- ! 12190 | [[Джамига]] || 14 |- ! 12191 | [[Биби-Фатима]] || 14 |- ! 12192 | [[Галифа]] || 14 |- ! 12193 | [[Бахти]] || 14 |- ! 12194 | [[Балымзия]] || 14 |- ! 12195 | [[Гуллала]] || 14 |- ! 12196 | [[Гулбархан]] || 14 |- ! 12197 | [[Батыгуль]] || 14 |- ! 12198 | [[Бахатгүл]] || 14 |- ! 12199 | [[Ахбопе]] || 14 |- ! 12200 | [[Балжемис]] || 14 |- ! 12201 | [[Галымжан]] || 14 |- ! 12202 | [[Буадат]] || 14 |- ! 12203 | [[Ауия]] || 14 |- ! 12204 | [[Бостан]] || 14 |- ! 12205 | [[Букен]] || 14 |- ! 12206 | [[Бакзада]] || 14 |- ! 12207 | [[Беренкуль]] || 14 |- ! 12208 | [[Бибихон]] || 14 |- ! 12209 | [[Балакиз]] || 14 |- ! 12210 | [[Габида]] || 14 |- ! 12211 | [[Бахтина]] || 14 |- ! 12212 | [[Бибгул]] || 14 |- ! 12213 | [[Бағызор]] || 14 |- ! 12214 | [[Аянгуль]] || 14 |- ! 12215 | [[Бағигүл]] || 14 |- ! 12216 | [[Асылғаным]] || 14 |- ! 12217 | [[Багланкуль]] || 14 |- ! 12218 | [[Бактагуль]] || 14 |- ! 12219 | [[Багтлы]] || 14 |- ! 12220 | [[Банат]] || 14 |- ! 12221 | [[Ғайниза]] || 14 |- ! 12222 | [[Бубижар]] || 14 |- ! 12223 | [[Галида]] || 14 |- ! 12224 | [[Бибжан]] || 14 |- ! 12225 | [[Балай]] || 14 |- ! 12226 | [[Бибинура]] || 14 |- ! 12227 | [[Ассия]] || 14 |- ! 12228 | [[Аскеркул]] || 14 |- ! 12229 | [[Гулзагипа]] || 14 |- ! 12230 | [[Бейбетгуль]] || 14 |- ! 12231 | [[Гулазат]] || 14 |- ! 12232 | [[Гулдирайхан]] || 14 |- ! 12233 | [[Бибикыз]] || 14 |- ! 12234 | [[Бубитай]] || 14 |- ! 12235 | [[Бибізат]] || 14 |- ! 12236 | [[Гулёра]] || 14 |- ! 12237 | [[Бибагуль]] || 14 |- ! 12238 | [[Билимжан]] || 14 |- ! 12239 | [[Балхис]] || 14 |- ! 12240 | [[Балсуйген]] || 14 |- ! 12241 | [[Ахжан]] || 14 |- ! 12242 | [[Ауесай]] || 14 |- ! 12243 | [[Бағыт]] || 14 |- ! 12244 | [[Гаинижамал]] || 14 |- ! 12245 | [[Балнар]] || 14 |- ! 12246 | [[Гулжайсан]] || 14 |- ! 12247 | [[Гулмараш]] || 14 |- ! 12248 | [[Батан]] || 14 |- ! 12249 | [[Ахгүл]] || 14 |- ! 12250 | [[Бейбинур]] || 14 |- ! 12251 | [[Ак-Баян]] || 14 |- ! 12252 | [[Акнесип]] || 14 |- ! 12253 | [[Ағипа]] || 14 |- ! 12254 | [[Айғаныш]] || 14 |- ! 12255 | [[Ақнұрым]] || 14 |- ! 12256 | [[Акмараль]] || 14 |- ! 12257 | [[Айназик]] || 14 |- ! 12258 | [[Акеркеш]] || 14 |- ! 12259 | [[Айшурек]] || 14 |- ! 12260 | [[Алекса]] || 14 |- ! 12261 | [[Айдайкыз]] || 14 |- ! 12262 | [[Айсезым]] || 14 |- ! 12263 | [[Айхын]] || 14 |- ! 12264 | [[Айалтын]] || 14 |- ! 12265 | [[Акайнаш]] || 14 |- ! 12266 | [[Арнела]] || 14 |- ! 12267 | [[Айтұрсын]] || 14 |- ! 12268 | [[Авелина]] || 14 |- ! 12269 | [[Аннэль]] || 14 |- ! 12270 | [[Акшархат]] || 14 |- ! 12271 | [[Аселжан]] || 14 |- ! 12272 | [[Акжузик]] || 14 |- ! 12273 | [[Акмуншак]] || 14 |- ! 12274 | [[Аккымбат]] || 14 |- ! 12275 | [[Алтынханым]] || 14 |- ! 12276 | [[Арраян]] || 14 |- ! 12277 | [[Акбатес]] || 14 |- ! 12278 | [[Анзира]] || 14 |- ! 12279 | [[Аккаймак]] || 14 |- ! 12280 | [[Ақсынай]] || 14 |- ! 12281 | [[Алтаннур]] || 14 |- ! 12282 | [[Айкин]] || 14 |- ! 12283 | [[Ақжаным]] || 14 |- ! 12284 | [[Айсағым]] || 14 |- ! 12285 | [[Айтолкун]] || 14 |- ! 12286 | [[Асиякуль]] || 14 |- ! 12287 | [[Амилина]] || 14 |- ! 12288 | [[Аржан]] || 14 |- ! 12289 | [[Айнурия]] || 14 |- ! 12290 | [[Айтбола]] || 14 |- ! 12291 | [[Айдос]] || 14 |- ! 12292 | [[Айнамгүл]] || 14 |- ! 12293 | [[Айкөрік]] || 14 |- ! 12294 | [[Анима]] || 14 |- ! 12295 | [[Айкелбет]] || 14 |- ! 12296 | [[Анина]] || 14 |- ! 12297 | [[Аманисахан]] || 14 |- ! 12298 | [[Алиа]] || 14 |- ! 12299 | [[Ақжунис]] || 14 |- ! 12300 | [[Ақзерде]] || 14 |- ! 12301 | [[Амонгул]] || 14 |- ! 12302 | [[Аймкүл]] || 14 |- ! 12303 | [[Аралгул]] || 14 |- ! 12304 | [[Аксанат]] || 14 |- ! 12305 | [[Айлаза]] || 14 |- ! 12306 | [[Айсенем]] || 14 |- ! 12307 | [[Азара]] || 14 |- ! 12308 | [[Аруке]] || 14 |- ! 12309 | [[Ағерке]] || 14 |- ! 12310 | [[Аила]] || 14 |- ! 12311 | [[Айкәусар]] || 14 |- ! 12312 | [[Айбибi]] || 14 |- ! 12313 | [[Аигүл]] || 14 |- ! 12314 | [[Аққал]] || 14 |- ! 12315 | [[Аитгуль]] || 14 |- ! 12316 | [[Алма-Гуль]] || 14 |- ! 12317 | [[Акнабат]] || 14 |- ! 12318 | [[Айменай]] || 14 |- ! 12319 | [[Айгұл]] || 14 |- ! 12320 | [[Аклимаш]] || 14 |- ! 12321 | [[Айлим]] || 14 |- ! 12322 | [[Аилита]] || 14 |- ! 12323 | [[Акназым]] || 14 |- ! 12324 | [[Айтуар]] || 14 |- ! 12325 | [[Аңсагүл]] || 14 |- ! 12326 | [[Азизахан]] || 14 |- ! 12327 | [[Абылай]] || 14 |- ! 12328 | [[Акиис]] || 14 |- ! 12329 | [[Аймжамал]] || 14 |- ! 12330 | [[Айшулпан]] || 14 |- ! 12331 | [[Асиякул]] || 14 |- ! 12332 | [[Акмеруерт]] || 14 |- ! 12333 | [[Айниза]] || 14 |- ! 12334 | [[Айныш]] || 14 |- ! 12335 | [[Ақтамақ]] || 14 |- ! 12336 | [[Энжу]] || 13 |- ! 12337 | [[Хатифа]] || 13 |- ! 12338 | [[Шагиза]] || 13 |- ! 12339 | [[Шагизада]] || 13 |- ! 12340 | [[Эльмера]] || 13 |- ! 12341 | [[Фидана]] || 13 |- ! 12342 | [[Халиля]] || 13 |- ! 12343 | [[Умуджан]] || 13 |- ! 12344 | [[Ұлбеке]] || 13 |- ! 12345 | [[Турагал]] || 13 |- ! 12346 | [[Хеда]] || 13 |- ! 12347 | [[Шодия]] || 13 |- ! 12348 | [[Хурма]] || 13 |- ! 12349 | [[Хамаш]] || 13 |- ! 12350 | [[Умсынкуль]] || 13 |- ! 12351 | [[Улбусун]] || 13 |- ! 12352 | [[Фидан]] || 13 |- ! 12353 | [[Шохзода]] || 13 |- ! 12354 | [[Улзана]] || 13 |- ! 12355 | [[Умітай]] || 13 |- ! 12356 | [[Ұлдәмет]] || 13 |- ! 12357 | [[Хамиза]] || 13 |- ! 12358 | [[Шахаргул]] || 13 |- ! 12359 | [[Тузелхан]] || 13 |- ! 12360 | [[Тохтар]] || 13 |- ! 12361 | [[Хавва]] || 13 |- ! 12362 | [[Ұмытшақ]] || 13 |- ! 12363 | [[Урумкан]] || 13 |- ! 12364 | [[Шахнура]] || 13 |- ! 12365 | [[Туйгул]] || 13 |- ! 12366 | [[Хусни]] || 13 |- ! 12367 | [[Ұлбота]] || 13 |- ! 12368 | [[Тулен]] || 13 |- ! 12369 | [[Улбос]] || 13 |- ! 12370 | [[Чулпон]] || 13 |- ! 12371 | [[Ясмира]] || 13 |- ! 12372 | [[Угылжан]] || 13 |- ! 12373 | [[Шакима]] || 13 |- ! 12374 | [[Шарай]] || 13 |- ! 12375 | [[Улдарай]] || 13 |- ! 12376 | [[Укутай]] || 13 |- ! 12377 | [[Шырынгүл]] || 13 |- ! 12378 | [[Хапия]] || 13 |- ! 12379 | [[Ханим]] || 13 |- ! 12380 | [[Хасна]] || 13 |- ! 12381 | [[Улжайна]] || 13 |- ! 12382 | [[Урби]] || 13 |- ! 12383 | [[Туймехан]] || 13 |- ! 12384 | [[Эльдина]] || 13 |- ! 12385 | [[Фария]] || 13 |- ! 12386 | [[Уалия]] || 13 |- ! 12387 | [[Ұлбақыт]] || 13 |- ! 12388 | [[Умитбике]] || 13 |- ! 12389 | [[Ынташ]] || 13 |- ! 12390 | [[Фериза]] || 13 |- ! 12391 | [[Тохтыхан]] || 13 |- ! 12392 | [[Тұрангүл]] || 13 |- ! 12393 | [[Ульбосин]] || 13 |- ! 12394 | [[Тұраргүл]] || 13 |- ! 12395 | [[Шамшура]] || 13 |- ! 12396 | [[Шахрезат]] || 13 |- ! 12397 | [[Шаһадат]] || 13 |- ! 12398 | [[Шахрибану]] || 13 |- ! 12399 | [[Хазына]] || 13 |- ! 12400 | [[Ульзада]] || 13 |- ! 12401 | [[Ырысбибі]] || 13 |- ! 12402 | [[Шекерай]] || 13 |- ! 12403 | [[Ұлфат]] || 13 |- ! 12404 | [[Тұрахан]] || 13 |- ! 12405 | [[Шаһаризада]] || 13 |- ! 12406 | [[Умитой]] || 13 |- ! 12407 | [[Ырыскан]] || 13 |- ! 12408 | [[Улжибек]] || 13 |- ! 12409 | [[Ырыстай]] || 13 |- ! 12410 | [[Шагида]] || 13 |- ! 12411 | [[Шапен]] || 13 |- ! 12412 | [[Шинигул]] || 13 |- ! 12413 | [[Эдема]] || 13 |- ! 12414 | [[Улбубек]] || 13 |- ! 12415 | [[Ханбуби]] || 13 |- ! 12416 | [[Рапиза]] || 13 |- ! 12417 | [[Рахилла]] || 13 |- ! 12418 | [[Раскуль]] || 13 |- ! 12419 | [[Тохан]] || 13 |- ! 12420 | [[Рыскелді]] || 13 |- ! 12421 | [[Ркен]] || 13 |- ! 12422 | [[Рышан]] || 13 |- ! 12423 | [[Сулугуль]] || 13 |- ! 12424 | [[Тойлыгул]] || 13 |- ! 12425 | [[Сулукан]] || 13 |- ! 12426 | [[Рашхан]] || 13 |- ! 12427 | [[Раигул]] || 13 |- ! 12428 | [[Сабен]] || 13 |- ! 12429 | [[Сагымхан]] || 13 |- ! 12430 | [[Сафиат]] || 13 |- ! 12431 | [[Рудаба]] || 13 |- ! 12432 | [[Сандугач]] || 13 |- ! 12433 | [[Разиа]] || 13 |- ! 12434 | [[Татикуль]] || 13 |- ! 12435 | [[Сейдин]] || 13 |- ! 12436 | [[Тойсын]] || 13 |- ! 12437 | [[Рзык]] || 13 |- ! 12438 | [[Сарыгул]] || 13 |- ! 12439 | [[Тилеугул]] || 13 |- ! 12440 | [[Сәнтай]] || 13 |- ! 12441 | [[Рисбике]] || 13 |- ! 12442 | [[Сивара]] || 13 |- ! 12443 | [[Раукеш]] || 13 |- ! 12444 | [[Тейя]] || 13 |- ! 12445 | [[Сапария]] || 13 |- ! 12446 | [[Толунай]] || 13 |- ! 12447 | [[Тиллакиз]] || 13 |- ! 12448 | [[Рмалды]] || 13 |- ! 12449 | [[Сағима]] || 13 |- ! 12450 | [[Сатия]] || 13 |- ! 12451 | [[Савла]] || 13 |- ! 12452 | [[Тати]] || 13 |- ! 12453 | [[Сагынбала]] || 13 |- ! 12454 | [[Сахми]] || 13 |- ! 12455 | [[Санакуль]] || 13 |- ! 12456 | [[Тойкүл]] || 13 |- ! 12457 | [[Сейлин]] || 13 |- ! 12458 | [[Рәнә]] || 13 |- ! 12459 | [[Талифа]] || 13 |- ! 12460 | [[Рат]] || 13 |- ! 12461 | [[Талмагул]] || 13 |- ! 12462 | [[Тазабала]] || 13 |- ! 12463 | [[Роксалана]] || 13 |- ! 12464 | [[Таттыкул]] || 13 |- ! 12465 | [[Сагижамал]] || 13 |- ! 12466 | [[Рабиянұр]] || 13 |- ! 12467 | [[Сагинкул]] || 13 |- ! 12468 | [[Тауекел]] || 13 |- ! 12469 | [[Сағынған]] || 13 |- ! 12470 | [[Тауила]] || 13 |- ! 12471 | [[Сейсенхан]] || 13 |- ! 12472 | [[Ранна]] || 13 |- ! 12473 | [[Таңсық]] || 13 |- ! 12474 | [[Сагымгуль]] || 13 |- ! 12475 | [[Румеиса]] || 13 |- ! 12476 | [[Руна]] || 13 |- ! 12477 | [[Раба]] || 13 |- ! 12478 | [[Реана]] || 13 |- ! 12479 | [[Расия]] || 13 |- ! 12480 | [[Тома]] || 13 |- ! 12481 | [[Тапен]] || 13 |- ! 12482 | [[Рабигуль]] || 13 |- ! 12483 | [[Талшыбык]] || 13 |- ! 12484 | [[Таиба]] || 13 |- ! 12485 | [[Тоиндык]] || 13 |- ! 12486 | [[Танат]] || 13 |- ! 12487 | [[Слукан]] || 13 |- ! 12488 | [[Тотықұс]] || 13 |- ! 12489 | [[Рабика]] || 13 |- ! 12490 | [[Сағия]] || 13 |- ! 12491 | [[Теңгеш]] || 13 |- ! 12492 | [[Набатхан]] || 13 |- ! 12493 | [[Ниязхан]] || 13 |- ! 12494 | [[Нұралина]] || 13 |- ! 12495 | [[Мизамхан]] || 13 |- ! 12496 | [[Нурдаулет]] || 13 |- ! 12497 | [[Мәртебе]] || 13 |- ! 12498 | [[Мунис]] || 13 |- ! 12499 | [[Насихан]] || 13 |- ! 12500 | [[Назирахан]] || 13 |} | valign="top" style="width:50%;" | {| class="wikitable sortable mw-collapsible sticky-header" |+Тізім ! № !! Әйелдер !! Аттас саны |- ! 12501 | [[Нурбатыш]] || 13 |- ! 12502 | [[Нұраяна]] || 13 |- ! 12503 | [[Нұрқайша]] || 13 |- ! 12504 | [[Нурсат]] || 13 |- ! 12505 | [[Орнша]] || 13 |- ! 12506 | [[Мирзакул]] || 13 |- ! 12507 | [[Нуржулдыз]] || 13 |- ! 12508 | [[Нұржазира]] || 13 |- ! 12509 | [[Мирамхан]] || 13 |- ! 12510 | [[Мирзада]] || 13 |- ! 12511 | [[Несеп]] || 13 |- ! 12512 | [[Онлакуль]] || 13 |- ! 12513 | [[Несепкуль]] || 13 |- ! 12514 | [[Назгүль]] || 13 |- ! 12515 | [[Нартажи]] || 13 |- ! 12516 | [[Нуршайм]] || 13 |- ! 12517 | [[Орык]] || 13 |- ! 12518 | [[Нурсагиля]] || 13 |- ! 12519 | [[Орынкан]] || 13 |- ! 12520 | [[Нүржамал]] || 13 |- ! 12521 | [[Нурзагипа]] || 13 |- ! 12522 | [[Мерейим]] || 13 |- ! 12523 | [[Орынқыз]] || 13 |- ! 12524 | [[Пәридә]] || 13 |- ! 12525 | [[Ойжон]] || 13 |- ! 12526 | [[Онайгуль]] || 13 |- ! 12527 | [[Наргиля]] || 13 |- ! 12528 | [[Нилжан]] || 13 |- ! 12529 | [[Отан]] || 13 |- ! 12530 | [[Наушагул]] || 13 |- ! 12531 | [[Нурлигуль]] || 13 |- ! 12532 | [[Нурлым]] || 13 |- ! 12533 | [[Нуршахан]] || 13 |- ! 12534 | [[Нұржауһар]] || 13 |- ! 12535 | [[Мирангуль]] || 13 |- ! 12536 | [[Нисанур]] || 13 |- ! 12537 | [[Наурызкүл]] || 13 |- ! 12538 | [[Патира]] || 13 |- ! 12539 | [[Мәңгінұр]] || 13 |- ! 12540 | [[Мияссар]] || 13 |- ! 12541 | [[Өтебике]] || 13 |- ! 12542 | [[Нурчат]] || 13 |- ! 12543 | [[Несвельда]] || 13 |- ! 12544 | [[Нафисат]] || 13 |- ! 12545 | [[Олжан]] || 13 |- ! 12546 | [[Патыгүл]] || 13 |- ! 12547 | [[Мурат]] || 13 |- ! 12548 | [[Менгул]] || 13 |- ! 12549 | [[Нургалиша]] || 13 |- ! 12550 | [[Нұрымай]] || 13 |- ! 12551 | [[Палия]] || 13 |- ! 12552 | [[Муратхан]] || 13 |- ! 12553 | [[Олмекен]] || 13 |- ! 12554 | [[Нозигул]] || 13 |- ! 12555 | [[Нурбила]] || 13 |- ! 12556 | [[Ноян]] || 13 |- ! 12557 | [[Панагуль]] || 13 |- ! 12558 | [[Мөлдiр]] || 13 |- ! 12559 | [[Нурбобек]] || 13 |- ! 12560 | [[Нуржаухар]] || 13 |- ! 12561 | [[Мерина]] || 13 |- ! 12562 | [[Нуршида]] || 13 |- ! 12563 | [[Кулманат]] || 13 |- ! 12564 | [[Күлбану]] || 13 |- ! 12565 | [[Кулзаги]] || 13 |- ! 12566 | [[Куттыкуль]] || 13 |- ! 12567 | [[Магдалина]] || 13 |- ! 12568 | [[Мапиш]] || 13 |- ! 12569 | [[Мейримкуль]] || 13 |- ! 12570 | [[Мапия]] || 13 |- ! 12571 | [[Куралой]] || 13 |- ! 12572 | [[Кулимкул]] || 13 |- ! 12573 | [[Кулжанай]] || 13 |- ! 12574 | [[Кыздаргуль]] || 13 |- ! 12575 | [[Куляйна]] || 13 |- ! 12576 | [[Манаркул]] || 13 |- ! 12577 | [[Леона]] || 13 |- ! 12578 | [[Медира]] || 13 |- ! 12579 | [[Кульбагиша]] || 13 |- ! 12580 | [[Маку]] || 13 |- ! 12581 | [[Кынакуль]] || 13 |- ! 12582 | [[Кульайша]] || 13 |- ! 12583 | [[Лайхат]] || 13 |- ! 12584 | [[Кульчари]] || 13 |- ! 12585 | [[Кульбира]] || 13 |- ! 12586 | [[Меизхан]] || 13 |- ! 12587 | [[Кульганша]] || 13 |- ! 12588 | [[Кулсат]] || 13 |- ! 12589 | [[Кульзура]] || 13 |- ! 12590 | [[Күлзахира]] || 13 |- ! 12591 | [[Мансур]] || 13 |- ! 12592 | [[Куляндаш]] || 13 |- ! 12593 | [[Кызайым]] || 13 |- ! 12594 | [[Маруана]] || 13 |- ! 12595 | [[Мағрифа]] || 13 |- ! 12596 | [[Кульгайча]] || 13 |- ! 12597 | [[Кульсунхан]] || 13 |- ! 12598 | [[Маулуда]] || 13 |- ! 12599 | [[Мажыра]] || 13 |- ! 12600 | [[Күлмән]] || 13 |- ! 12601 | [[Куралкуль]] || 13 |- ! 12602 | [[Маруерт]] || 13 |- ! 12603 | [[Кульсагила]] || 13 |- ! 12604 | [[Майнор]] || 13 |- ! 12605 | [[Лиора]] || 13 |- ! 12606 | [[Құртқа]] || 13 |- ! 12607 | [[Кульзан]] || 13 |- ! 12608 | [[Курак]] || 13 |- ! 12609 | [[Қуандық]] || 13 |- ! 12610 | [[Қалкүл]] || 13 |- ! 12611 | [[Кулшарбан]] || 13 |- ! 12612 | [[Мауыт]] || 13 |- ! 12613 | [[Маргума]] || 13 |- ! 12614 | [[Кулаем]] || 13 |- ! 12615 | [[Куйсин]] || 13 |- ! 12616 | [[Кулынтай]] || 13 |- ! 12617 | [[Куландаш]] || 13 |- ! 12618 | [[Қалмира]] || 13 |- ! 12619 | [[Махсума]] || 13 |- ! 12620 | [[Қатша]] || 13 |- ! 12621 | [[Кулмайран]] || 13 |- ! 12622 | [[Мафтуха]] || 13 |- ! 12623 | [[Мейрбану]] || 13 |- ! 12624 | [[Манеш]] || 13 |- ! 12625 | [[Қадірлім]] || 13 |- ! 12626 | [[Мейиз]] || 13 |- ! 12627 | [[Күләндә]] || 13 |- ! 12628 | [[Кульбаршан]] || 13 |- ! 12629 | [[Ляилим]] || 13 |- ! 12630 | [[Куралайсулу]] || 13 |- ! 12631 | [[Мейримгуль]] || 13 |- ! 12632 | [[Марфуха]] || 13 |- ! 12633 | [[Матира]] || 13 |- ! 12634 | [[Кули]] || 13 |- ! 12635 | [[Кунбопе]] || 13 |- ! 12636 | [[Кунжаксы]] || 13 |- ! 12637 | [[Магфура]] || 13 |- ! 12638 | [[Махан]] || 13 |- ! 12639 | [[Кульмариям]] || 13 |- ! 12640 | [[Куралкан]] || 13 |- ! 12641 | [[Қаншайм]] || 13 |- ! 12642 | [[Қамаргүл]] || 13 |- ! 12643 | [[Ирисжан]] || 13 |- ! 12644 | [[Кайниза]] || 13 |- ! 12645 | [[Замарт]] || 13 |- ! 12646 | [[Жекей]] || 13 |- ! 12647 | [[Кадир]] || 13 |- ! 12648 | [[Катай]] || 13 |- ! 12649 | [[Зеба]] || 13 |- ! 12650 | [[Златослава]] || 13 |- ! 12651 | [[Кемал]] || 13 |- ! 12652 | [[Зубаида]] || 13 |- ! 12653 | [[Конырау]] || 13 |- ! 12654 | [[Калдибике]] || 13 |- ! 12655 | [[Зайрагүл]] || 13 |- ! 12656 | [[Канзипа]] || 13 |- ! 12657 | [[Кимакас]] || 13 |- ! 12658 | [[Ислама]] || 13 |- ! 12659 | [[Зебинисо]] || 13 |- ! 12660 | [[Калдикыз]] || 13 |- ! 12661 | [[Зәмза]] || 13 |- ! 12662 | [[Керим]] || 13 |- ! 12663 | [[Кенесгуль]] || 13 |- ! 12664 | [[Йасин]] || 13 |- ! 12665 | [[Инжу-Маржан]] || 13 |- ! 12666 | [[Жұмағайша]] || 13 |- ! 12667 | [[Жумазья]] || 13 |- ! 12668 | [[Иззат]] || 13 |- ! 12669 | [[Збираш]] || 13 |- ! 12670 | [[Зибайра]] || 13 |- ! 12671 | [[Закария]] || 13 |- ! 12672 | [[Жулдузхан]] || 13 |- ! 12673 | [[Каракозаим]] || 13 |- ! 12674 | [[Зейтуна]] || 13 |- ! 12675 | [[Зейнепкуль]] || 13 |- ! 12676 | [[Зямзям]] || 13 |- ! 12677 | [[Зулкиза]] || 13 |- ! 12678 | [[Зағираш]] || 13 |- ! 12679 | [[Жиенкүл]] || 13 |- ! 12680 | [[Зайкул]] || 13 |- ! 12681 | [[Кайыржамал]] || 13 |- ! 12682 | [[Кәсира]] || 13 |- ! 12683 | [[Зельфира]] || 13 |- ! 12684 | [[Канымбике]] || 13 |- ! 12685 | [[Інқәр]] || 13 |- ! 12686 | [[Зейнарап]] || 13 |- ! 12687 | [[Зинакүл]] || 13 |- ! 12688 | [[Журсункуль]] || 13 |- ! 12689 | [[Кармаза]] || 13 |- ! 12690 | [[Иза]] || 13 |- ! 12691 | [[Зібира]] || 13 |- ! 12692 | [[Кәүсәр]] || 13 |- ! 12693 | [[Коныртай]] || 13 |- ! 12694 | [[Кайркуль]] || 13 |- ! 12695 | [[Калыгиз]] || 13 |- ! 12696 | [[Каугар]] || 13 |- ! 12697 | [[Іңкәрайым]] || 13 |- ! 12698 | [[Злыка]] || 13 |- ! 12699 | [[Закон]] || 13 |- ! 12700 | [[Искра]] || 13 |- ! 12701 | [[Инкарай]] || 13 |- ! 12702 | [[Кайшакуль]] || 13 |- ! 12703 | [[Жарасык]] || 13 |- ! 12704 | [[Каукерия]] || 13 |- ! 12705 | [[Касипа]] || 13 |- ! 12706 | [[Жумабикеш]] || 13 |- ! 12707 | [[Калихан]] || 13 |- ! 12708 | [[Куанхан]] || 13 |- ! 12709 | [[Гульгина]] || 13 |- ! 12710 | [[Дильраба]] || 13 |- ! 12711 | [[Гульжаган]] || 13 |- ! 12712 | [[Гульзайнаб]] || 13 |- ! 12713 | [[Еликай]] || 13 |- ! 12714 | [[Гульзаря]] || 13 |- ! 12715 | [[Жадырагүл]] || 13 |- ! 12716 | [[Гульзахан]] || 13 |- ! 12717 | [[Жаннел]] || 13 |- ! 12718 | [[Гулсабира]] || 13 |- ! 12719 | [[Дулат]] || 13 |- ! 12720 | [[Гулсагида]] || 13 |- ! 12721 | [[Есентай]] || 13 |- ! 12722 | [[Гульназит]] || 13 |- ! 12723 | [[Әнелім]] || 13 |- ! 12724 | [[Гульсимай]] || 13 |- ! 12725 | [[Жамийла]] || 13 |- ! 12726 | [[Гульфар]] || 13 |- ! 12727 | [[Жангулім]] || 13 |- ! 12728 | [[Гульшарбат]] || 13 |- ! 12729 | [[Гульженис]] || 13 |- ! 12730 | [[Гульшарипа]] || 13 |- ! 12731 | [[Дінназ]] || 13 |- ! 12732 | [[Гульяра]] || 13 |- ! 12733 | [[Елдара]] || 13 |- ! 12734 | [[Гунар]] || 13 |- ! 12735 | [[Еркын]] || 13 |- ! 12736 | [[Гүланар]] || 13 |- ! 12737 | [[Әдеміау]] || 13 |- ! 12738 | [[Гүлбегім]] || 13 |- ! 12739 | [[Әлмина]] || 13 |- ! 12740 | [[Гултай]] || 13 |- ! 12741 | [[Әсемқан]] || 13 |- ! 12742 | [[Гүлбира]] || 13 |- ! 12743 | [[Жайлыгул]] || 13 |- ! 12744 | [[Гулумхан]] || 13 |- ! 12745 | [[Жанайгерім]] || 13 |- ! 12746 | [[Гүлжамиля]] || 13 |- ! 12747 | [[Жангилай]] || 13 |- ! 12748 | [[Гүлжәйна]] || 13 |- ! 12749 | [[Жанилкан]] || 13 |- ! 12750 | [[Гүлсағат]] || 13 |- ! 12751 | [[Жансамал]] || 13 |- ! 12752 | [[Гүлсан]] || 13 |- ! 12753 | [[Гульбакрам]] || 13 |- ! 12754 | [[Гүлсима]] || 13 |- ! 12755 | [[Дінмұхаммед]] || 13 |- ! 12756 | [[Гүлсымбат]] || 13 |- ! 12757 | [[Гульбарчин]] || 13 |- ! 12758 | [[Гүльжан]] || 13 |- ! 12759 | [[Дуржан]] || 13 |- ! 12760 | [[Гүльфия]] || 13 |- ! 12761 | [[Елеукуль]] || 13 |- ! 12762 | [[Дамагуль]] || 13 |- ! 12763 | [[Еркем-Ай]] || 13 |- ! 12764 | [[Даметген]] || 13 |- ! 12765 | [[Гульвара]] || 13 |- ! 12766 | [[Гулшарбат]] || 13 |- ! 12767 | [[Әдеми]] || 13 |- ! 12768 | [[Дамир]] || 13 |- ! 12769 | [[Әзигүл]] || 13 |- ! 12770 | [[Гулшария]] || 13 |- ! 12771 | [[Әлиса]] || 13 |- ! 12772 | [[Данақыз]] || 13 |- ! 12773 | [[Әнелі]] || 13 |- ! 12774 | [[Даната]] || 13 |- ! 12775 | [[Әнигүл]] || 13 |- ! 12776 | [[Даримаш]] || 13 |- ! 12777 | [[Әсигүл]] || 13 |- ! 12778 | [[Дартай]] || 13 |- ! 12779 | [[Гульдаш]] || 13 |- ! 12780 | [[Дауреш]] || 13 |- ! 12781 | [[Жайсана]] || 13 |- ! 12782 | [[Дегдар]] || 13 |- ! 12783 | [[Жамиха]] || 13 |- ! 12784 | [[Джайна]] || 13 |- ! 12785 | [[Жанайша]] || 13 |- ! 12786 | [[Джанагул]] || 13 |- ! 12787 | [[Гулпари]] || 13 |- ! 12788 | [[Джанакуль]] || 13 |- ! 12789 | [[Гульжамаш]] || 13 |- ! 12790 | [[Джанаткуль]] || 13 |- ! 12791 | [[Жандай]] || 13 |- ! 12792 | [[Джангил]] || 13 |- ! 12793 | [[Жанкуль]] || 13 |- ! 12794 | [[Джанилхан]] || 13 |- ! 12795 | [[Жансайа]] || 13 |- ! 12796 | [[Дилдакыз]] || 13 |- ! 12797 | [[Жансулув]] || 13 |- ! 12798 | [[Гульбагыш]] || 13 |- ! 12799 | [[Дильноз]] || 13 |- ! 12800 | [[Джебек]] || 13 |- ! 12801 | [[Гулімай]] || 13 |- ! 12802 | [[Гулдидар]] || 13 |- ! 12803 | [[Бибаиша]] || 13 |- ! 12804 | [[Білімхан]] || 13 |- ! 12805 | [[Гулзағира]] || 13 |- ! 12806 | [[Бопай]] || 13 |- ! 12807 | [[Базарайым]] || 13 |- ! 12808 | [[Бопе]] || 13 |- ! 12809 | [[Бибара]] || 13 |- ! 12810 | [[Аялла]] || 13 |- ! 12811 | [[Багим]] || 13 |- ! 12812 | [[Бакытбек]] || 13 |- ! 12813 | [[Аяғөз]] || 13 |- ! 12814 | [[Бибикен]] || 13 |- ! 12815 | [[Гулмаш]] || 13 |- ! 12816 | [[Ботай]] || 13 |- ! 12817 | [[Балмерей]] || 13 |- ! 12818 | [[Бриллиант]] || 13 |- ! 12819 | [[Багидат]] || 13 |- ! 12820 | [[Бибинор]] || 13 |- ! 12821 | [[Багий]] || 13 |- ! 12822 | [[Бергенгул]] || 13 |- ! 12823 | [[Гулжайнап]] || 13 |- ! 12824 | [[Бибирабия]] || 13 |- ! 12825 | [[Багина]] || 13 |- ! 12826 | [[Буниса]] || 13 |- ! 12827 | [[Гулзауре]] || 13 |- ! 12828 | [[Бусара]] || 13 |- ! 12829 | [[Балтамар]] || 13 |- ! 12830 | [[Батакоз]] || 13 |- ! 12831 | [[Беисенкул]] || 13 |- ! 12832 | [[Атыргуль]] || 13 |- ! 12833 | [[Биба]] || 13 |- ! 12834 | [[Батигүл]] || 13 |- ! 12835 | [[Бақтыгуль]] || 13 |- ! 12836 | [[Г]] || 13 |- ! 12837 | [[Бақытгуль]] || 13 |- ! 12838 | [[Бактилы]] || 13 |- ! 12839 | [[Гулбакрам]] || 13 |- ! 12840 | [[Балкан]] || 13 |- ! 12841 | [[Бахтыла]] || 13 |- ! 12842 | [[Газина]] || 13 |- ! 12843 | [[Гулгаухар]] || 13 |- ! 12844 | [[Асылбуби]] || 13 |- ! 12845 | [[Бактыгүл]] || 13 |- ! 12846 | [[Бақерке]] || 13 |- ! 12847 | [[Бейнұр]] || 13 |- ! 12848 | [[Гала]] || 13 |- ! 12849 | [[Гулжамаш]] || 13 |- ! 12850 | [[Галимат]] || 13 |- ! 12851 | [[Бибәтима]] || 13 |- ! 12852 | [[Гандира]] || 13 |- ! 12853 | [[Гулжиһан]] || 13 |- ! 12854 | [[Ганимат]] || 13 |- ! 12855 | [[Бакитнур]] || 13 |- ! 12856 | [[Аслана]] || 13 |- ! 12857 | [[Гулзийра]] || 13 |- ! 12858 | [[Бакес]] || 13 |- ! 12859 | [[Гулзият]] || 13 |- ! 12860 | [[Бахатжан]] || 13 |- ! 12861 | [[Балақыз]] || 13 |- ! 12862 | [[Гаукария]] || 13 |- ! 12863 | [[Гулімхан]] || 13 |- ! 12864 | [[Ахжибек]] || 13 |- ! 12865 | [[Бағия]] || 13 |- ! 12866 | [[Гаухаржан]] || 13 |- ! 12867 | [[Бекайша]] || 13 |- ! 12868 | [[Бекайм]] || 13 |- ! 12869 | [[Ақжана]] || 13 |- ! 12870 | [[Аймагул]] || 13 |- ! 12871 | [[Алькаусар]] || 13 |- ! 12872 | [[Ақанай]] || 13 |- ! 12873 | [[Айсер]] || 13 |- ! 12874 | [[Алха]] || 13 |- ! 12875 | [[Ардақты]] || 13 |- ! 12876 | [[Алманат]] || 13 |- ! 12877 | [[Арманкул]] || 13 |- ! 12878 | [[Айимхан]] || 13 |- ! 12879 | [[Айланыш]] || 13 |- ! 12880 | [[Айсынбат]] || 13 |- ! 12881 | [[Алтыния]] || 13 |- ! 12882 | [[Алманур]] || 13 |- ! 12883 | [[Альбинур]] || 13 |- ! 12884 | [[Алгуль]] || 13 |- ! 12885 | [[Адена]] || 13 |- ! 12886 | [[Асалай]] || 13 |- ! 12887 | [[Анепия]] || 13 |- ! 12888 | [[Арнура]] || 13 |- ! 12889 | [[Айгумис]] || 13 |- ! 12890 | [[Арона]] || 13 |- ! 12891 | [[Амал]] || 13 |- ! 12892 | [[Ақмейр]] || 13 |- ! 12893 | [[Айгульжан]] || 13 |- ! 12894 | [[Акилай]] || 13 |- ! 12895 | [[Аккоркем]] || 13 |- ! 12896 | [[Акжар]] || 13 |- ! 12897 | [[Айнакиз]] || 13 |- ! 12898 | [[Альсия]] || 13 |- ! 12899 | [[Айгюн]] || 13 |- ! 12900 | [[Айягоз]] || 13 |- ! 12901 | [[Арзыхан]] || 13 |- ! 12902 | [[Айбупе]] || 13 |- ! 12903 | [[Акжайк]] || 13 |- ! 12904 | [[Айруза]] || 13 |- ! 12905 | [[Ақжибек]] || 13 |- ! 12906 | [[Аксуйрек]] || 13 |- ! 12907 | [[Акылхан]] || 13 |- ! 12908 | [[Айнурам]] || 13 |- ! 12909 | [[Асенгул]] || 13 |- ! 12910 | [[Аккияш]] || 13 |- ! 12911 | [[Ақық]] || 13 |- ! 12912 | [[Ақсәулем]] || 13 |- ! 12913 | [[Акбол]] || 13 |- ! 12914 | [[Аниель]] || 13 |- ! 12915 | [[Азиана]] || 13 |- ! 12916 | [[Айнира]] || 13 |- ! 12917 | [[Актуймеш]] || 13 |- ! 12918 | [[Акзауре]] || 13 |- ! 12919 | [[Аймин]] || 13 |- ! 12920 | [[Айша Бибі]] || 13 |- ! 12921 | [[Айжон]] || 13 |- ! 12922 | [[Аитбала]] || 13 |- ! 12923 | [[Айнжамал]] || 13 |- ! 12924 | [[Асем-Ай]] || 13 |- ! 12925 | [[Акшайы]] || 13 |- ! 12926 | [[Акинже]] || 13 |- ! 12927 | [[Ағыла]] || 13 |- ! 12928 | [[Айсултана]] || 13 |- ! 12929 | [[Айкерем]] || 13 |- ! 12930 | [[Альдия]] || 13 |- ! 12931 | [[Алуан]] || 13 |- ! 12932 | [[Айнаргуль]] || 13 |- ! 12933 | [[Алтынғаным]] || 13 |- ! 12934 | [[Агиса]] || 13 |- ! 12935 | [[Акрис]] || 13 |- ! 12936 | [[Алтынша]] || 13 |- ! 12937 | [[Аккатша]] || 13 |- ! 12938 | [[Алижан]] || 13 |- ! 12939 | [[Аймейірім]] || 13 |- ! 12940 | [[Аругуль]] || 13 |- ! 12941 | [[Агыла]] || 13 |- ! 12942 | [[Айшаханым]] || 13 |- ! 12943 | [[Алваш]] || 13 |- ! 12944 | [[Үлболсын]] || 12 |- ! 12945 | [[Ханымбике]] || 12 |- ! 12946 | [[Халинур]] || 12 |- ! 12947 | [[Чекер]] || 12 |- ! 12948 | [[Турдикул]] || 12 |- ! 12949 | [[Ульжалгас]] || 12 |- ! 12950 | [[Шуғла]] || 12 |- ! 12951 | [[Чинаргул]] || 12 |- ! 12952 | [[Ырымгуль]] || 12 |- ! 12953 | [[Чинаргуль]] || 12 |- ! 12954 | [[Төреқыз]] || 12 |- ! 12955 | [[Чинор]] || 12 |- ! 12956 | [[Язгуль]] || 12 |- ! 12957 | [[Уралой]] || 12 |- ! 12958 | [[Шолпаной]] || 12 |- ! 12959 | [[Ұміт]] || 12 |- ! 12960 | [[Үміткер]] || 12 |- ! 12961 | [[Ультуар]] || 12 |- ! 12962 | [[Улсынай]] || 12 |- ! 12963 | [[Шагила]] || 12 |- ! 12964 | [[Ханшай]] || 12 |- ! 12965 | [[Турымкан]] || 12 |- ! 12966 | [[Улхан]] || 12 |- ! 12967 | [[Тынықай]] || 12 |- ! 12968 | [[Эльянура]] || 12 |- ! 12969 | [[Шадиям]] || 12 |- ! 12970 | [[Эъзоза]] || 12 |- ! 12971 | [[Шаиза]] || 12 |- ! 12972 | [[Хайринса]] || 12 |- ! 12973 | [[Шайбуби]] || 12 |- ! 12974 | [[Улбупе]] || 12 |- ! 12975 | [[Фауза]] || 12 |- ! 12976 | [[Халзия]] || 12 |- ! 12977 | [[Фейза]] || 12 |- ! 12978 | [[Үмит]] || 12 |- ! 12979 | [[Тумарай]] || 12 |- ! 12980 | [[Узум]] || 12 |- ! 12981 | [[Тунзира]] || 12 |- ! 12982 | [[Хамара]] || 12 |- ! 12983 | [[Шапахат]] || 12 |- ! 12984 | [[Турсунбике]] || 12 |- ! 12985 | [[Шариякул]] || 12 |- ! 12986 | [[Элен]] || 12 |- ! 12987 | [[Шахан]] || 12 |- ! 12988 | [[Элинура]] || 12 |- ! 12989 | [[Шахаризат]] || 12 |- ! 12990 | [[Ханымгуль]] || 12 |- ! 12991 | [[Туймагул]] || 12 |- ! 12992 | [[Улымжан]] || 12 |- ! 12993 | [[Тұмарша]] || 12 |- ! 12994 | [[Эльфида]] || 12 |- ! 12995 | [[Угилжон]] || 12 |- ! 12996 | [[Тылектес]] || 12 |- ! 12997 | [[Урынгуль]] || 12 |- ! 12998 | [[Уразкан]] || 12 |- ! 12999 | [[Хазна]] || 12 |- ! 13000 | [[Юлдыз]] || 12 |- ! 13001 | [[Шәкура]] || 12 |- ! 13002 | [[Янгуль]] || 12 |- ! 13003 | [[Умиргуль]] || 12 |- ! 13004 | [[Чарбану]] || 12 |- ! 13005 | [[Тиллаш]] || 12 |- ! 13006 | [[Руфайда]] || 12 |- ! 13007 | [[Тиыштық]] || 12 |- ! 13008 | [[Салихан]] || 12 |- ! 13009 | [[Разита]] || 12 |- ! 13010 | [[Санбике]] || 12 |- ! 13011 | [[Сейсемхан]] || 12 |- ! 13012 | [[Сангина]] || 12 |- ! 13013 | [[Тоқмейіл]] || 12 |- ! 13014 | [[Радимхан]] || 12 |- ! 13015 | [[Съез]] || 12 |- ! 13016 | [[Сурайе]] || 12 |- ! 13017 | [[Сабрия]] || 12 |- ! 13018 | [[Санымгуль]] || 12 |- ! 13019 | [[Сайара]] || 12 |- ! 13020 | [[Расула]] || 12 |- ! 13021 | [[Торекыз]] || 12 |- ! 13022 | [[Сандгаш]] || 12 |- ! 13023 | [[Рысалы]] || 12 |- ! 13024 | [[Ташен]] || 12 |- ! 13025 | [[Сәннұр]] || 12 |- ! 13026 | [[Сиргаш]] || 12 |- ! 13027 | [[Саура]] || 12 |- ! 13028 | [[Тая]] || 12 |- ! 13029 | [[Румхан]] || 12 |- ! 13030 | [[Сәмиға]] || 12 |- ! 13031 | [[Раикуль]] || 12 |- ! 13032 | [[Сальмира]] || 12 |- ! 13033 | [[Райа]] || 12 |- ! 13034 | [[Рысбубе]] || 12 |- ! 13035 | [[Расана]] || 12 |- ! 13036 | [[Серпер]] || 12 |- ! 13037 | [[Саналы]] || 12 |- ! 13038 | [[Савлеш]] || 12 |- ! 13039 | [[Райымкул]] || 12 |- ! 13040 | [[Рысхал]] || 12 |- ! 13041 | [[Сожида]] || 12 |- ! 13042 | [[Рәния]] || 12 |- ! 13043 | [[Таугуль]] || 12 |- ! 13044 | [[Рахида]] || 12 |- ! 13045 | [[Раугаш]] || 12 |- ! 13046 | [[Рзахан]] || 12 |- ! 13047 | [[Сәнира]] || 12 |- ! 13048 | [[Сонгүл]] || 12 |- ! 13049 | [[Тилеубала]] || 12 |- ! 13050 | [[Райке]] || 12 |- ! 13051 | [[Сәпия]] || 12 |- ! 13052 | [[Риналия]] || 12 |- ! 13053 | [[Тазаш]] || 12 |- ! 13054 | [[Саркыткан]] || 12 |- ! 13055 | [[Сыланды]] || 12 |- ! 13056 | [[Сайлаубала]] || 12 |- ! 13057 | [[Суғдияна]] || 12 |- ! 13058 | [[Сагидаш]] || 12 |- ! 13059 | [[Разигуль]] || 12 |- ! 13060 | [[Тоймереке]] || 12 |- ! 13061 | [[Таннұр]] || 12 |- ! 13062 | [[Таласкуль]] || 12 |- ! 13063 | [[Салимжан]] || 12 |- ! 13064 | [[Ребекка]] || 12 |- ! 13065 | [[Райс]] || 12 |- ! 13066 | [[Саюра]] || 12 |- ! 13067 | [[Суйген]] || 12 |- ! 13068 | [[Сандұғаш]] || 12 |- ! 13069 | [[Ризакуль]] || 12 |- ! 13070 | [[Радана]] || 12 |- ! 13071 | [[Толыш]] || 12 |- ! 13072 | [[Сарувар]] || 12 |- ! 13073 | [[Сырымгуль]] || 12 |- ! 13074 | [[Слан]] || 12 |- ! 13075 | [[Саякуль]] || 12 |- ! 13076 | [[Рысджан]] || 12 |- ! 13077 | [[Сенкуль]] || 12 |- ! 13078 | [[Саулия]] || 12 |- ! 13079 | [[Сергей]] || 12 |- ! 13080 | [[Рабыга]] || 12 |- ! 13081 | [[Тагира]] || 12 |- ! 13082 | [[Рисолат]] || 12 |- ! 13083 | [[Таджихан]] || 12 |- ! 13084 | [[Рәшида]] || 12 |- ! 13085 | [[Талиға]] || 12 |- ! 13086 | [[Токтакул]] || 12 |- ! 13087 | [[Тлеген]] || 12 |- ! 13088 | [[Сұлукүл]] || 12 |- ! 13089 | [[Ранель]] || 12 |- ! 13090 | [[Сархит]] || 12 |- ! 13091 | [[Севги]] || 12 |- ! 13092 | [[Нурланхан]] || 12 |- ! 13093 | [[Омиркуль]] || 12 |- ! 13094 | [[Назгулим]] || 12 |- ! 13095 | [[Нуршакул]] || 12 |- ! 13096 | [[Наушагуль]] || 12 |- ! 13097 | [[Нуршуак]] || 12 |- ! 13098 | [[Офелия]] || 12 |- ! 13099 | [[Нурбатен]] || 12 |- ! 13100 | [[Перихан]] || 12 |- ! 13101 | [[Мендикиз]] || 12 |- ! 13102 | [[Онерхан]] || 12 |- ! 13103 | [[Нурэль]] || 12 |- ! 13104 | [[Минесса]] || 12 |- ! 13105 | [[Нүриля]] || 12 |- ! 13106 | [[Мендикуль]] || 12 |- ! 13107 | [[Нұра]] || 12 |- ! 13108 | [[Миллат]] || 12 |- ! 13109 | [[Мензура]] || 12 |- ! 13110 | [[Нурсель]] || 12 |- ! 13111 | [[Мунзира]] || 12 |- ! 13112 | [[Пәзила]] || 12 |- ! 13113 | [[Нурбика]] || 12 |- ! 13114 | [[Ондасын]] || 12 |- ! 13115 | [[Нұраш]] || 12 |- ! 13116 | [[Мөлдірім]] || 12 |- ! 13117 | [[Мивагуль]] || 12 |- ! 13118 | [[Мерурет]] || 12 |- ! 13119 | [[Нурбол]] || 12 |- ! 13120 | [[Назаркул]] || 12 |- ! 13121 | [[Нурбола]] || 12 |- ! 13122 | [[Насил]] || 12 |- ! 13123 | [[Набиля]] || 12 |- ! 13124 | [[Нурлукуль]] || 12 |- ! 13125 | [[Мехригул]] || 12 |- ! 13126 | [[Өзгеріс]] || 12 |- ! 13127 | [[Нұрәлем]] || 12 |- ! 13128 | [[Наринэ]] || 12 |- ! 13129 | [[Нұрәли]] || 12 |- ! 13130 | [[Паршакул]] || 12 |- ! 13131 | [[Нұржәмила]] || 12 |- ! 13132 | [[Менура]] || 12 |- ! 13133 | [[Миясар]] || 12 |- ! 13134 | [[Назиба]] || 12 |- ! 13135 | [[Нұриллә]] || 12 |- ! 13136 | [[Омиркул]] || 12 |- ! 13137 | [[Несіпелі]] || 12 |- ! 13138 | [[Муктарима]] || 12 |- ! 13139 | [[Неслихан]] || 12 |- ! 13140 | [[Онергуль]] || 12 |- ! 13141 | [[Нагайша]] || 12 |- ! 13142 | [[Нуркадиша]] || 12 |- ! 13143 | [[Науаткүл]] || 12 |- ! 13144 | [[Нуркаш]] || 12 |- ! 13145 | [[Нұрперзент]] || 12 |- ! 13146 | [[Ниет]] || 12 |- ! 13147 | [[Нуржакан]] || 12 |- ! 13148 | [[Наушакуль]] || 12 |- ! 13149 | [[Нұрсүлу]] || 12 |- ! 13150 | [[Мәрьям]] || 12 |- ! 13151 | [[Назмин]] || 12 |- ! 13152 | [[Орнелла]] || 12 |- ! 13153 | [[Нәбия]] || 12 |- ! 13154 | [[Наризат]] || 12 |- ! 13155 | [[Мекке]] || 12 |- ! 13156 | [[Мируэрт]] || 12 |- ! 13157 | [[Менлик]] || 12 |- ! 13158 | [[Орындық]] || 12 |- ! 13159 | [[Муна]] || 12 |- ! 13160 | [[Отангул]] || 12 |- ! 13161 | [[Мендигиз]] || 12 |- ! 13162 | [[Охиза]] || 12 |- ! 13163 | [[Нархан]] || 12 |- ! 13164 | [[Мираида]] || 12 |- ! 13165 | [[Оғылай]] || 12 |- ! 13166 | [[Мунайма]] || 12 |- ! 13167 | [[Озария]] || 12 |- ! 13168 | [[Панза]] || 12 |- ! 13169 | [[Мендикул]] || 12 |- ! 13170 | [[Норсулу]] || 12 |- ! 13171 | [[Нағымгүл]] || 12 |- ! 13172 | [[Налима]] || 12 |- ! 13173 | [[Ойжамал]] || 12 |- ! 13174 | [[Патиш]] || 12 |- ! 13175 | [[Оку]] || 12 |- ! 13176 | [[Мнауар]] || 12 |- ! 13177 | [[Писте]] || 12 |- ! 13178 | [[Перізат]] || 12 |- ! 13179 | [[Нуриляш]] || 12 |- ! 13180 | [[Пернехан]] || 12 |- ! 13181 | [[Пиризат]] || 12 |- ! 13182 | [[Мулкима]] || 12 |- ! 13183 | [[Нурина]] || 12 |- ! 13184 | [[Нарай]] || 12 |- ! 13185 | [[Лесхан]] || 12 |- ! 13186 | [[Мейрамқан]] || 12 |- ! 13187 | [[Марем]] || 12 |- ! 13188 | [[Кулшетай]] || 12 |- ! 13189 | [[Кулжайнат]] || 12 |- ! 13190 | [[Кульбагиза]] || 12 |- ! 13191 | [[Майрамкан]] || 12 |- ! 13192 | [[Куат]] || 12 |- ! 13193 | [[Маузира]] || 12 |- ! 13194 | [[Кульбубе]] || 12 |- ! 13195 | [[Қанымжан]] || 12 |- ! 13196 | [[Кульжаукар]] || 12 |- ! 13197 | [[Қымбатай]] || 12 |- ! 13198 | [[Кульзаира]] || 12 |- ! 13199 | [[Лолахон]] || 12 |- ! 13200 | [[Кульзайраш]] || 12 |- ! 13201 | [[Малиха]] || 12 |- ! 13202 | [[Кулькеш]] || 12 |- ! 13203 | [[Кулмаржан]] || 12 |- ! 13204 | [[Кульмаги]] || 12 |- ! 13205 | [[Махтым]] || 12 |- ! 13206 | [[Кульмазия]] || 12 |- ! 13207 | [[Қаншагүл]] || 12 |- ! 13208 | [[Кульмираш]] || 12 |- ! 13209 | [[Мейрімгүл]] || 12 |- ! 13210 | [[Кульпария]] || 12 |- ! 13211 | [[Қызғалтақ]] || 12 |- ! 13212 | [[Кульсипа]] || 12 |- ! 13213 | [[Ламара]] || 12 |- ! 13214 | [[Кульчар]] || 12 |- ! 13215 | [[Кулзамира]] || 12 |- ! 13216 | [[Кульчахар]] || 12 |- ! 13217 | [[Кулзейнат]] || 12 |- ! 13218 | [[Кульшаин]] || 12 |- ! 13219 | [[Макаш]] || 12 |- ! 13220 | [[Кульшатай]] || 12 |- ! 13221 | [[Манатжан]] || 12 |- ! 13222 | [[Кумархан]] || 12 |- ! 13223 | [[Марка]] || 12 |- ! 13224 | [[Куназия]] || 12 |- ! 13225 | [[Масайра]] || 12 |- ! 13226 | [[Кулбаш]] || 12 |- ! 13227 | [[Маулиха]] || 12 |- ! 13228 | [[Кунзипаш]] || 12 |- ! 13229 | [[Мейиркуль]] || 12 |- ! 13230 | [[Куникей]] || 12 |- ! 13231 | [[Кулеш]] || 12 |- ! 13232 | [[Куншай]] || 12 |- ! 13233 | [[Қанымай]] || 12 |- ! 13234 | [[Куншуак]] || 12 |- ! 13235 | [[Қапия]] || 12 |- ! 13236 | [[Курманбуби]] || 12 |- ! 13237 | [[Қасира]] || 12 |- ! 13238 | [[Курмангул]] || 12 |- ! 13239 | [[Құрманхан]] || 12 |- ! 13240 | [[Куттыгиз]] || 12 |- ! 13241 | [[Қызылкүл]] || 12 |- ! 13242 | [[Күлайм]] || 12 |- ! 13243 | [[Қымбаткүл]] || 12 |- ! 13244 | [[Күлдар]] || 12 |- ! 13245 | [[Кулзагила]] || 12 |- ! 13246 | [[Күлдархан]] || 12 |- ! 13247 | [[Ләзім]] || 12 |- ! 13248 | [[Күлдәрі]] || 12 |- ! 13249 | [[Лолагуль]] || 12 |- ! 13250 | [[Кулгиза]] || 12 |- ! 13251 | [[Лэйлэ]] || 12 |- ! 13252 | [[Күлзихан]] || 12 |- ! 13253 | [[Майгуля]] || 12 |- ! 13254 | [[Күлпатша]] || 12 |- ! 13255 | [[Майхан]] || 12 |- ! 13256 | [[Кулдарайхан]] || 12 |- ! 13257 | [[Макта]] || 12 |- ! 13258 | [[Күлшай]] || 12 |- ! 13259 | [[Манархан]] || 12 |- ! 13260 | [[Кулдаркан]] || 12 |- ! 13261 | [[Мандайли]] || 12 |- ! 13262 | [[Күмісқан]] || 12 |- ! 13263 | [[Кулмайрам]] || 12 |- ! 13264 | [[Күнбала]] || 12 |- ! 13265 | [[Кулмаран]] || 12 |- ! 13266 | [[Кызайм]] || 12 |- ! 13267 | [[Марьяхан]] || 12 |- ! 13268 | [[Кызларгул]] || 12 |- ! 13269 | [[Масира]] || 12 |- ! 13270 | [[Кымкаш]] || 12 |- ! 13271 | [[Кулмираш]] || 12 |- ! 13272 | [[Қазипа]] || 12 |- ! 13273 | [[Маут]] || 12 |- ! 13274 | [[Қайникамал]] || 12 |- ! 13275 | [[Меизгуль]] || 12 |- ! 13276 | [[Қалдаш]] || 12 |- ! 13277 | [[Мейізкүл]] || 12 |- ! 13278 | [[Кулемхан]] || 12 |- ! 13279 | [[Кулпарида]] || 12 |- ! 13280 | [[Қанзат]] || 12 |- ! 13281 | [[Мейрімхан]] || 12 |- ! 13282 | [[Занзабил]] || 12 |- ! 13283 | [[Жахсигул]] || 12 |- ! 13284 | [[Койсин]] || 12 |- ! 13285 | [[Зауриш]] || 12 |- ! 13286 | [[Канбуби]] || 12 |- ! 13287 | [[Заухия]] || 12 |- ! 13288 | [[Кашира]] || 12 |- ! 13289 | [[Збила]] || 12 |- ! 13290 | [[Забия]] || 12 |- ! 13291 | [[Жипек]] || 12 |- ! 13292 | [[Камаргул]] || 12 |- ! 13293 | [[Зейнежан]] || 12 |- ! 13294 | [[Канымбала]] || 12 |- ! 13295 | [[Жоламан]] || 12 |- ! 13296 | [[Кауар]] || 12 |- ! 13297 | [[Жолдыгул]] || 12 |- ! 13298 | [[Кизболган]] || 12 |- ! 13299 | [[Зәмзегүл]] || 12 |- ! 13300 | [[Забиля]] || 12 |- ! 13301 | [[Зәрипа]] || 12 |- ! 13302 | [[Кайжамал]] || 12 |- ! 13303 | [[Зикеш]] || 12 |- ! 13304 | [[Калигиз]] || 12 |- ! 13305 | [[Зилала]] || 12 |- ! 13306 | [[Ками]] || 12 |- ! 13307 | [[Зилейха]] || 12 |- ! 13308 | [[Замария]] || 12 |- ! 13309 | [[Зинакан]] || 12 |- ! 13310 | [[Жаснур]] || 12 |- ! 13311 | [[Зинатай]] || 12 |- ! 13312 | [[Занира]] || 12 |- ! 13313 | [[Зируза]] || 12 |- ! 13314 | [[Жибеккул]] || 12 |- ! 13315 | [[Злиша]] || 12 |- ! 13316 | [[Кәмеш]] || 12 |- ! 13317 | [[Зовреш]] || 12 |- ! 13318 | [[Кнаш]] || 12 |- ! 13319 | [[Зорахан]] || 12 |- ! 13320 | [[Зауренай]] || 12 |- ! 13321 | [[Зулкамал]] || 12 |- ! 13322 | [[Кабижамал]] || 12 |- ! 13323 | [[Жаркен]] || 12 |- ! 13324 | [[Каиркен]] || 12 |- ! 13325 | [[Зулькамал]] || 12 |- ! 13326 | [[Кайрпану]] || 12 |- ! 13327 | [[Зульпат]] || 12 |- ! 13328 | [[Жаңерке]] || 12 |- ! 13329 | [[Зухара]] || 12 |- ! 13330 | [[Калкуль]] || 12 |- ! 13331 | [[Женискан]] || 12 |- ! 13332 | [[Камарслу]] || 12 |- ! 13333 | [[Зүбаржат]] || 12 |- ! 13334 | [[Каминур]] || 12 |- ! 13335 | [[Зұлхия]] || 12 |- ! 13336 | [[Каникей]] || 12 |- ! 13337 | [[Ибакүл]] || 12 |- ! 13338 | [[Каныкул]] || 12 |- ! 13339 | [[Изеткуль]] || 12 |- ! 13340 | [[Замзягуль]] || 12 |- ! 13341 | [[Жупаркан]] || 12 |- ! 13342 | [[Карликаш]] || 12 |- ! 13343 | [[Изида]] || 12 |- ! 13344 | [[Занипа]] || 12 |- ! 13345 | [[Илайда]] || 12 |- ! 13346 | [[Катыша]] || 12 |- ! 13347 | [[Ильвина]] || 12 |- ! 13348 | [[Кауария]] || 12 |- ! 13349 | [[Ильнар]] || 12 |- ! 13350 | [[Кафура]] || 12 |- ! 13351 | [[Жүзік]] || 12 |- ! 13352 | [[Кенжай]] || 12 |- ! 13353 | [[Имрана]] || 12 |- ! 13354 | [[Кизбала]] || 12 |- ! 13355 | [[Инайат]] || 12 |- ! 13356 | [[Киздаргул]] || 12 |- ! 13357 | [[Жеңісай]] || 12 |- ! 13358 | [[Койлан]] || 12 |- ! 13359 | [[Иноят]] || 12 |- ! 13360 | [[Ксенья]] || 12 |- ! 13361 | [[Жаңакүл]] || 12 |- ! 13362 | [[Забен]] || 12 |- ! 13363 | [[Казнаш]] || 12 |- ! 13364 | [[Жакеш]] || 12 |- ! 13365 | [[Гулсевар]] || 12 |- ! 13366 | [[Жандана]] || 12 |- ! 13367 | [[Джаркынай]] || 12 |- ! 13368 | [[Жадыраш]] || 12 |- ! 13369 | [[Жанул]] || 12 |- ! 13370 | [[Гульпатша]] || 12 |- ! 13371 | [[Джумажан]] || 12 |- ! 13372 | [[Жаннүр]] || 12 |- ! 13373 | [[Жанылкуль]] || 12 |- ! 13374 | [[Гуннар]] || 12 |- ! 13375 | [[Дидаргуль]] || 12 |- ! 13376 | [[Дано]] || 12 |- ! 13377 | [[Дидархан]] || 12 |- ! 13378 | [[Дарьягуль]] || 12 |- ! 13379 | [[Гульбагиза]] || 12 |- ! 13380 | [[Дефне]] || 12 |- ! 13381 | [[Дилдагул]] || 12 |- ! 13382 | [[Жанифа]] || 12 |- ! 13383 | [[Гүлназат]] || 12 |- ! 13384 | [[Жансайя]] || 12 |- ! 13385 | [[Дилдор]] || 12 |- ! 13386 | [[Данакан]] || 12 |- ! 13387 | [[Гүлнафиз]] || 12 |- ! 13388 | [[Ж]] || 12 |- ! 13389 | [[Гулханим]] || 12 |- ! 13390 | [[Жазия]] || 12 |- ! 13391 | [[Гүлперзент]] || 12 |- ! 13392 | [[Гульзафира]] || 12 |- ! 13393 | [[Гулсезым]] || 12 |- ! 13394 | [[Гульдирайхан]] || 12 |- ! 13395 | [[Диляром]] || 12 |- ! 13396 | [[Жан Айым]] || 12 |- ! 13397 | [[Димара]] || 12 |- ! 13398 | [[Дельфина]] || 12 |- ! 13399 | [[Ділдакүл]] || 12 |- ! 13400 | [[Гульаем]] || 12 |- ! 13401 | [[Ділдәр]] || 12 |- ! 13402 | [[Жанигул]] || 12 |- ! 13403 | [[Гульфаируз]] || 12 |- ! 13404 | [[Джаксигул]] || 12 |- ! 13405 | [[Гульзият]] || 12 |- ! 13406 | [[Жаннұрай]] || 12 |- ! 13407 | [[Гүлсүм]] || 12 |- ! 13408 | [[Гульжемис]] || 12 |- ! 13409 | [[Дуйсенхан]] || 12 |- ! 13410 | [[Гулфайруза]] || 12 |- ! 13411 | [[Гульхадиша]] || 12 |- ! 13412 | [[Данакыз]] || 12 |- ! 13413 | [[Гүлфайра]] || 12 |- ! 13414 | [[Әслима]] || 12 |- ! 13415 | [[Дусенкуль]] || 12 |- ! 13416 | [[Гулшаруан]] || 12 |- ! 13417 | [[Дүрдана]] || 12 |- ! 13418 | [[Гүлаим]] || 12 |- ! 13419 | [[Дюсенкул]] || 12 |- ! 13420 | [[Жазыра]] || 12 |- ! 13421 | [[Гүлфаризат]] || 12 |- ! 13422 | [[Жайнахан]] || 12 |- ! 13423 | [[Гүлхадиша]] || 12 |- ! 13424 | [[Гульджамиля]] || 12 |- ! 13425 | [[Гүлшан]] || 12 |- ! 13426 | [[Жаксипа]] || 12 |- ! 13427 | [[Елнар]] || 12 |- ! 13428 | [[Гульнаим]] || 12 |- ! 13429 | [[Еренсиз]] || 12 |- ! 13430 | [[Жамия]] || 12 |- ! 13431 | [[Гульхана]] || 12 |- ! 13432 | [[Дауа]] || 12 |- ! 13433 | [[Еркинкуль]] || 12 |- ! 13434 | [[Гульсезым]] || 12 |- ! 13435 | [[Гүльзира]] || 12 |- ! 13436 | [[Жангерім]] || 12 |- ! 13437 | [[Гульмараш]] || 12 |- ! 13438 | [[Дәмегул]] || 12 |- ! 13439 | [[Ерназ]] || 12 |- ! 13440 | [[Дәркүл]] || 12 |- ! 13441 | [[Гұлмира]] || 12 |- ! 13442 | [[Жани]] || 12 |- ! 13443 | [[Есра]] || 12 |- ! 13444 | [[Гүлденген]] || 12 |- ! 13445 | [[Гюльмира]] || 12 |- ! 13446 | [[Жанкөркем]] || 12 |- ! 13447 | [[Далира]] || 12 |- ! 13448 | [[Джаксылык]] || 12 |- ! 13449 | [[Гульзауре]] || 12 |- ! 13450 | [[Жаннұра]] || 12 |- ! 13451 | [[Гульмжан]] || 12 |- ! 13452 | [[Гүлеркем]] || 12 |- ! 13453 | [[Гуляйман]] || 12 |- ! 13454 | [[Гульжупар]] || 12 |- ! 13455 | [[Гумис]] || 12 |- ! 13456 | [[Гулнария]] || 12 |- ! 13457 | [[Әльмира]] || 12 |- ! 13458 | [[Жантуре]] || 12 |- ! 13459 | [[Дамкен]] || 12 |- ! 13460 | [[Гульзауреш]] || 12 |- ! 13461 | [[Гулпатша]] || 12 |- ! 13462 | [[Гулзейнат]] || 12 |- ! 13463 | [[Асманур]] || 12 |- ! 13464 | [[Бағжанар]] || 12 |- ! 13465 | [[Бубажар]] || 12 |- ! 13466 | [[Бейнур]] || 12 |- ! 13467 | [[Балзипа]] || 12 |- ! 13468 | [[Бағытгүл]] || 12 |- ! 13469 | [[Бубигайша]] || 12 |- ! 13470 | [[Атеркуль]] || 12 |- ! 13471 | [[Бакыт-Жамал]] || 12 |- ! 13472 | [[Гулбосын]] || 12 |- ! 13473 | [[Бубусара]] || 12 |- ! 13474 | [[Бактыжан]] || 12 |- ! 13475 | [[Бакыткүл]] || 12 |- ! 13476 | [[Гулзияш]] || 12 |- ! 13477 | [[Бибислу]] || 12 |- ! 13478 | [[Бибиайым]] || 12 |- ! 13479 | [[Баршынгуль]] || 12 |- ! 13480 | [[Балдирган]] || 12 |- ! 13481 | [[Балзираш]] || 12 |- ! 13482 | [[Аэлун]] || 12 |- ! 13483 | [[Бүлдирген]] || 12 |- ! 13484 | [[Асылымай]] || 12 |- ! 13485 | [[Бұланай]] || 12 |- ! 13486 | [[Бакзат]] || 12 |- ! 13487 | [[Бұлбұлназ]] || 12 |- ! 13488 | [[Балсезим]] || 12 |- ! 13489 | [[Бұрым]] || 12 |- ! 13490 | [[Бакитхан]] || 12 |- ! 13491 | [[Атен]] || 12 |- ! 13492 | [[Ашира]] || 12 |- ! 13493 | [[Атима]] || 12 |- ! 13494 | [[Гулияр]] || 12 |- ! 13495 | [[Виола]] || 12 |- ! 13496 | [[Биби-Айша]] || 12 |- ! 13497 | [[Балкайша]] || 12 |- ! 13498 | [[Бақтикамал]] || 12 |- ! 13499 | [[Болаткул]] || 12 |- ! 13500 | [[Бакчан]] || 12 |- ! 13501 | [[Бақгүл]] || 12 |- ! 13502 | [[Гулайра]] || 12 |- ! 13503 | [[Бибіасия]] || 12 |- ! 13504 | [[Бигаиша]] || 12 |- ! 13505 | [[Балымгуль]] || 12 |- ! 13506 | [[Балган]] || 12 |- ! 13507 | [[Бибідана]] || 12 |- ! 13508 | [[Бибианар]] || 12 |- ! 13509 | [[Батияш]] || 12 |- ! 13510 | [[Бижамила]] || 12 |- ! 13511 | [[Ғаламат]] || 12 |- ! 13512 | [[Бактибике]] || 12 |- ! 13513 | [[Бауржан]] || 12 |- ! 13514 | [[Бийбигуль]] || 12 |- ! 13515 | [[Бибізәуре]] || 12 |- ! 13516 | [[Бибибатима]] || 12 |- ! 13517 | [[Бақжанат]] || 12 |- ! 13518 | [[Гулжанна]] || 12 |- ! 13519 | [[Аслан]] || 12 |- ! 13520 | [[Гулжаркин]] || 12 |- ! 13521 | [[Балымкуль]] || 12 |- ! 13522 | [[Гулзария]] || 12 |- ! 13523 | [[Аялан]] || 12 |- ! 13524 | [[Гулзейне]] || 12 |- ! 13525 | [[Болдыкиз]] || 12 |- ! 13526 | [[Бірсұлу]] || 12 |- ! 13527 | [[Гаухарь]] || 12 |- ! 13528 | [[Бегайна]] || 12 |- ! 13529 | [[Бақнур]] || 12 |- ! 13530 | [[Балтөре]] || 12 |- ! 13531 | [[Биару]] || 12 |- ! 13532 | [[Гулмайран]] || 12 |- ! 13533 | [[Бахтай]] || 12 |- ! 13534 | [[Бейбарыс]] || 12 |- ! 13535 | [[Гинаят]] || 12 |- ! 13536 | [[Бибіхауа]] || 12 |- ! 13537 | [[Баргида]] || 12 |- ! 13538 | [[Ақлез]] || 12 |- ! 13539 | [[Аралгуль]] || 12 |- ! 13540 | [[Айбалым]] || 12 |- ! 13541 | [[Ангилина]] || 12 |- ! 13542 | [[Азадахан]] || 12 |- ! 13543 | [[Айкунум]] || 12 |- ! 13544 | [[Айнамгоз]] || 12 |- ! 13545 | [[Алзия]] || 12 |- ! 13546 | [[Айжамила]] || 12 |- ! 13547 | [[Анэл]] || 12 |- ! 13548 | [[Аксуйген]] || 12 |- ! 13549 | [[Ақжайқын]] || 12 |- ! 13550 | [[Акмулдир]] || 12 |- ! 13551 | [[Айкоз]] || 12 |- ! 13552 | [[Акенже]] || 12 |- ! 13553 | [[Айдингул]] || 12 |- ! 13554 | [[Арулан]] || 12 |- ! 13555 | [[Айсаным]] || 12 |- ! 13556 | [[Айгыз]] || 12 |- ! 13557 | [[Абайкуль]] || 12 |- ! 13558 | [[Азелла]] || 12 |- ! 13559 | [[Айқұндыз]] || 12 |- ! 13560 | [[Артыгай]] || 12 |- ! 13561 | [[Айгулсин]] || 12 |- ! 13562 | [[Аинара]] || 12 |- ! 13563 | [[Айсырга]] || 12 |- ! 13564 | [[Акбану]] || 12 |- ! 13565 | [[Аманкелди]] || 12 |- ! 13566 | [[Айбағым]] || 12 |- ! 13567 | [[Ай Көркем]] || 12 |- ! 13568 | [[Актулкин]] || 12 |- ! 13569 | [[Адаскан]] || 12 |- ! 13570 | [[Алфира]] || 12 |- ! 13571 | [[Азиз]] || 12 |- ! 13572 | [[Айымкоз]] || 12 |- ! 13573 | [[Айкүл]] || 12 |- ! 13574 | [[Аиымкул]] || 12 |- ! 13575 | [[Айсима]] || 12 |- ! 13576 | [[Акболтай]] || 12 |- ! 13577 | [[Ақмәнет]] || 12 |- ! 13578 | [[Айэлина]] || 12 |- ! 13579 | [[Айзиза]] || 12 |- ! 13580 | [[Агина]] || 12 |- ! 13581 | [[Апипа]] || 12 |- ! 13582 | [[Алпыскуль]] || 12 |- ! 13583 | [[Агилан]] || 12 |- ! 13584 | [[Анися]] || 12 |- ! 13585 | [[Аланна]] || 12 |- ! 13586 | [[Адепкуль]] || 12 |- ! 13587 | [[Аглан]] || 12 |- ! 13588 | [[Аира]] || 12 |- ! 13589 | [[Адиль]] || 12 |- ! 13590 | [[Айанұр]] || 12 |- ! 13591 | [[Аккойкын]] || 12 |- ! 13592 | [[Асиат]] || 12 |- ! 13593 | [[Адара]] || 12 |- ! 13594 | [[Айкөз]] || 12 |- ! 13595 | [[Аймүсін]] || 12 |- ! 13596 | [[Аймгүл]] || 12 |- ! 13597 | [[Ақбегім]] || 12 |- ! 13598 | [[Айділдә]] || 12 |- ! 13599 | [[Алмаскуль]] || 12 |- ! 13600 | [[Аишабиби]] || 12 |- ! 13601 | [[Айбинұр]] || 12 |- ! 13602 | [[Алишия]] || 12 |- ! 13603 | [[Айгурум]] || 12 |- ! 13604 | [[Алиякуль]] || 12 |- ! 13605 | [[Айнақыз]] || 12 |- ! 13606 | [[Аружанна]] || 12 |- ! 13607 | [[Айын]] || 12 |- ! 13608 | [[Асиман]] || 12 |- ! 13609 | [[Акораз]] || 12 |- ! 13610 | [[Ақдария]] || 12 |- ! 13611 | [[Акдариха]] || 12 |- ! 13612 | [[Алиянур]] || 12 |- ! 13613 | [[Айқан]] || 12 |- ! 13614 | [[Ақшағала]] || 12 |- ! 13615 | [[Айдинай]] || 12 |- ! 13616 | [[Аксабак]] || 12 |- ! 13617 | [[Айнисам]] || 12 |- ! 13618 | [[Айнамгөз]] || 12 |- ! 13619 | [[Алинара]] || 12 |- ! 13620 | [[Айнелия]] || 12 |- ! 13621 | [[Акдария]] || 12 |- ! 13622 | [[Айлаззат]] || 12 |- ! 13623 | [[Акжиде]] || 12 |- ! 13624 | [[Эльнұра]] || 11 |- ! 13625 | [[Ултувар]] || 11 |- ! 13626 | [[Улбоган]] || 11 |- ! 13627 | [[Умила]] || 11 |- ! 13628 | [[Шариман]] || 11 |- ! 13629 | [[Шакаркул]] || 11 |- ! 13630 | [[Эсенгул]] || 11 |- ! 13631 | [[Фарахат]] || 11 |- ! 13632 | [[Фагиля]] || 11 |- ! 13633 | [[Умина]] || 11 |- ! 13634 | [[Укыжан]] || 11 |- ! 13635 | [[Шехризада]] || 11 |- ! 13636 | [[Турди]] || 11 |- ! 13637 | [[Тыныскуль]] || 11 |- ! 13638 | [[Улдыкиз]] || 11 |- ! 13639 | [[Тухтагуль]] || 11 |- ! 13640 | [[Эсьмира]] || 11 |- ! 13641 | [[Тынышбике]] || 11 |- ! 13642 | [[Шеберкуль]] || 11 |- ! 13643 | [[Уримкул]] || 11 |- ! 13644 | [[Яссана]] || 11 |- ! 13645 | [[Ұлсын]] || 11 |- ! 13646 | [[Шаһризат]] || 11 |- ! 13647 | [[Ширайкул]] || 11 |- ! 13648 | [[Ултурсын]] || 11 |- ! 13649 | [[Үлбике]] || 11 |- ! 13650 | [[Турсунтай]] || 11 |- ! 13651 | [[Умитбала]] || 11 |- ! 13652 | [[Шаркүл]] || 11 |- ! 13653 | [[Шалкы]] || 11 |- ! 13654 | [[Шафика]] || 11 |- ! 13655 | [[Тынышгүл]] || 11 |- ! 13656 | [[Хафуза]] || 11 |- ! 13657 | [[Шодияна]] || 11 |- ! 13658 | [[Файна]] || 11 |- ! 13659 | [[Үлжалғас]] || 11 |- ! 13660 | [[Фрида]] || 11 |- ! 13661 | [[Тынышдык]] || 11 |- ! 13662 | [[Умидгул]] || 11 |- ! 13663 | [[Шалттык]] || 11 |- ! 13664 | [[Шабал]] || 11 |- ! 13665 | [[Шрайкуль]] || 11 |- ! 13666 | [[Улторе]] || 11 |- ! 13667 | [[Улсая]] || 11 |- ! 13668 | [[Эвита]] || 11 |- ! 13669 | [[Фархат]] || 11 |- ! 13670 | [[Умуткайша]] || 11 |- ! 13671 | [[Урин]] || 11 |- ! 13672 | [[Хануза]] || 11 |- ! 13673 | [[Шамсинур]] || 11 |- ! 13674 | [[Фадиша]] || 11 |- ! 13675 | [[Умітжан]] || 11 |- ! 13676 | [[Феризад]] || 11 |- ! 13677 | [[Узира]] || 11 |- ! 13678 | [[Урмаш]] || 11 |- ! 13679 | [[Фатиманұр]] || 11 |- ! 13680 | [[Тынык]] || 11 |- ! 13681 | [[Халиме]] || 11 |- ! 13682 | [[Харлыга]] || 11 |- ! 13683 | [[Улмерей]] || 11 |- ! 13684 | [[Тыиштык]] || 11 |- ! 13685 | [[Улдона]] || 11 |- ! 13686 | [[Уазига]] || 11 |- ! 13687 | [[Шырак]] || 11 |- ! 13688 | [[Тынық]] || 11 |- ! 13689 | [[Шырбан]] || 11 |- ! 13690 | [[Уруза]] || 11 |- ! 13691 | [[Тулеубике]] || 11 |- ! 13692 | [[Шайкүл]] || 11 |- ! 13693 | [[Халы]] || 11 |- ! 13694 | [[Ұлмаш]] || 11 |- ! 13695 | [[Хама]] || 11 |- ! 13696 | [[Турсынзада]] || 11 |- ! 13697 | [[Ұлымхан]] || 11 |- ! 13698 | [[Этери]] || 11 |- ! 13699 | [[Үрімхан]] || 11 |- ! 13700 | [[Улбулсун]] || 11 |- ! 13701 | [[Ымсын]] || 11 |- ! 13702 | [[Ұлсары]] || 11 |- ! 13703 | [[Ымсынай]] || 11 |- ! 13704 | [[Шайхан]] || 11 |- ! 13705 | [[Тұрдықан]] || 11 |- ! 13706 | [[Улдыкуль]] || 11 |- ! 13707 | [[Шинаргул]] || 11 |- ! 13708 | [[Сырғалы]] || 11 |- ! 13709 | [[Тортай]] || 11 |- ! 13710 | [[Таттыкуль]] || 11 |- ! 13711 | [[Саима]] || 11 |- ! 13712 | [[Сумея]] || 11 |- ! 13713 | [[Родина]] || 11 |- ! 13714 | [[Сабыржан]] || 11 |- ! 13715 | [[Ремида]] || 11 |- ! 13716 | [[Рафина]] || 11 |- ! 13717 | [[Сайрамгул]] || 11 |- ! 13718 | [[Рзыкия]] || 11 |- ! 13719 | [[Сактаган]] || 11 |- ! 13720 | [[Сүмбілшаш]] || 11 |- ! 13721 | [[Сакынжамал]] || 11 |- ! 13722 | [[Тайган]] || 11 |- ! 13723 | [[Рабибі]] || 11 |- ! 13724 | [[Танира]] || 11 |- ! 13725 | [[Сакыпжан]] || 11 |- ! 13726 | [[Раушат]] || 11 |- ! 13727 | [[Розигуль]] || 11 |- ! 13728 | [[Тойндык]] || 11 |- ! 13729 | [[Салем]] || 11 |- ! 13730 | [[Раяа]] || 11 |- ! 13731 | [[Салимахан]] || 11 |- ! 13732 | [[Сулыушаш]] || 11 |- ! 13733 | [[Розыгуль]] || 11 |- ! 13734 | [[Сураган]] || 11 |- ! 13735 | [[Салихаш]] || 11 |- ! 13736 | [[Сұлугүл]] || 11 |- ! 13737 | [[Салияш]] || 11 |- ! 13738 | [[Таганбиби]] || 11 |- ! 13739 | [[Салкен]] || 11 |- ! 13740 | [[Талдыкуль]] || 11 |- ! 13741 | [[Роман]] || 11 |- ! 13742 | [[Танай]] || 11 |- ! 13743 | [[Самар]] || 11 |- ! 13744 | [[Таңерке]] || 11 |- ! 13745 | [[Рохатой]] || 11 |- ! 13746 | [[Радда]] || 11 |- ! 13747 | [[Сандия]] || 11 |- ! 13748 | [[Тиллакул]] || 11 |- ! 13749 | [[Раймкуль]] || 11 |- ! 13750 | [[Тіллә]] || 11 |- ! 13751 | [[Рстай]] || 11 |- ! 13752 | [[Толганой]] || 11 |- ! 13753 | [[Рсханым]] || 11 |- ! 13754 | [[Ситара]] || 11 |- ! 13755 | [[Санжара]] || 11 |- ! 13756 | [[Рыскали]] || 11 |- ! 13757 | [[Санигул]] || 11 |- ! 13758 | [[Суйрик]] || 11 |- ! 13759 | [[Рузима]] || 11 |- ! 13760 | [[Сумаия]] || 11 |- ! 13761 | [[Сарвара]] || 11 |- ! 13762 | [[Расул]] || 11 |- ! 13763 | [[Саруер]] || 11 |- ! 13764 | [[Сүмбіл]] || 11 |- ! 13765 | [[Сарша]] || 11 |- ! 13766 | [[Сұлтан]] || 11 |- ! 13767 | [[Саулекан]] || 11 |- ! 13768 | [[Ратмира]] || 11 |- ! 13769 | [[Саули]] || 11 |- ! 13770 | [[Табиға]] || 11 |- ! 13771 | [[Русина]] || 11 |- ! 13772 | [[Рауғаш]] || 11 |- ! 13773 | [[Сахи]] || 11 |- ! 13774 | [[Ризанна]] || 11 |- ! 13775 | [[Рәйла]] || 11 |- ! 13776 | [[Талшыбық]] || 11 |- ! 13777 | [[Руфь]] || 11 |- ! 13778 | [[Тамаркуль]] || 11 |- ! 13779 | [[Рамиса]] || 11 |- ! 13780 | [[Танатар]] || 11 |- ! 13781 | [[Свет]] || 11 |- ! 13782 | [[Таңгүлім]] || 11 |- ! 13783 | [[Севил]] || 11 |- ! 13784 | [[Таскуль]] || 11 |- ! 13785 | [[Равшангул]] || 11 |- ! 13786 | [[Римкеш]] || 11 |- ! 13787 | [[Ранайкүл]] || 11 |- ! 13788 | [[Тенгегуль]] || 11 |- ! 13789 | [[Семейгуль]] || 11 |- ! 13790 | [[Теңге]] || 11 |- ! 13791 | [[Ршан]] || 11 |- ! 13792 | [[Тиллакуль]] || 11 |- ! 13793 | [[Рыздык]] || 11 |- ! 13794 | [[Тиянак]] || 11 |- ! 13795 | [[Рымбиби]] || 11 |- ! 13796 | [[Сагымбала]] || 11 |- ! 13797 | [[Сәмина]] || 11 |- ! 13798 | [[Токтаркуль]] || 11 |- ! 13799 | [[Сәнімжан]] || 11 |- ! 13800 | [[Рия]] || 11 |- ! 13801 | [[Раъна]] || 11 |- ! 13802 | [[Сильвия]] || 11 |- ! 13803 | [[Садида]] || 11 |- ! 13804 | [[Нурсамал]] || 11 |- ! 13805 | [[Өзге]] || 11 |- ! 13806 | [[Пернай]] || 11 |- ! 13807 | [[Минсиз]] || 11 |- ! 13808 | [[Мөлдіргүл]] || 11 |- ! 13809 | [[Муншак]] || 11 |- ! 13810 | [[Мулдр]] || 11 |- ! 13811 | [[Мугульсым]] || 11 |- ! 13812 | [[Михримах]] || 11 |- ! 13813 | [[Наксулу]] || 11 |- ! 13814 | [[Палаим]] || 11 |- ! 13815 | [[Мәрияхан]] || 11 |- ! 13816 | [[Натима]] || 11 |- ! 13817 | [[Нарслу]] || 11 |- ! 13818 | [[Патес]] || 11 |- ! 13819 | [[Онергул]] || 11 |- ! 13820 | [[Несвеле]] || 11 |- ! 13821 | [[Несыбелды]] || 11 |- ! 13822 | [[Нұрина]] || 11 |- ! 13823 | [[Намуна]] || 11 |- ! 13824 | [[Нұржалғас]] || 11 |- ! 13825 | [[Несыбельды]] || 11 |- ! 13826 | [[Ниязкуль]] || 11 |- ! 13827 | [[Онланкуль]] || 11 |- ! 13828 | [[Нурлытан]] || 11 |- ! 13829 | [[Муқаддас]] || 11 |- ! 13830 | [[Нургалипа]] || 11 |- ! 13831 | [[Нәсіпжан]] || 11 |- ! 13832 | [[Ойдана]] || 11 |- ! 13833 | [[Насибахон]] || 11 |- ! 13834 | [[Мерамкуль]] || 11 |- ! 13835 | [[Оңалсын]] || 11 |- ! 13836 | [[Нәрқыз]] || 11 |- ! 13837 | [[Опакуль]] || 11 |- ! 13838 | [[Мэдина]] || 11 |- ! 13839 | [[Микаэла]] || 11 |- ! 13840 | [[Наири]] || 11 |- ! 13841 | [[Нұрлыгул]] || 11 |- ! 13842 | [[Мираж]] || 11 |- ! 13843 | [[Нұрбиназ]] || 11 |- ! 13844 | [[Нүризат]] || 11 |- ! 13845 | [[Минат]] || 11 |- ! 13846 | [[Муслим]] || 11 |- ! 13847 | [[Нуржай]] || 11 |- ! 13848 | [[Нағия]] || 11 |- ! 13849 | [[Меллат]] || 11 |- ! 13850 | [[Няйла]] || 11 |- ! 13851 | [[Набила]] || 11 |- ! 13852 | [[Навбахор]] || 11 |- ! 13853 | [[Минзипа]] || 11 |- ! 13854 | [[Миллана]] || 11 |- ! 13855 | [[Нұрсағым]] || 11 |- ! 13856 | [[Минзада]] || 11 |- ! 13857 | [[Назали]] || 11 |- ! 13858 | [[Нурмия]] || 11 |- ! 13859 | [[Оралқан]] || 11 |- ! 13860 | [[Нозия]] || 11 |- ! 13861 | [[Несивели]] || 11 |- ! 13862 | [[Мөлдыр]] || 11 |- ! 13863 | [[Орикбала]] || 11 |- ! 13864 | [[Паризода]] || 11 |- ! 13865 | [[Мәрфуға]] || 11 |- ! 13866 | [[Нурбигул]] || 11 |- ! 13867 | [[Нұрсәулет]] || 11 |- ! 13868 | [[Патан]] || 11 |- ! 13869 | [[Наушаруан]] || 11 |- ! 13870 | [[Мөлдіржан]] || 11 |- ! 13871 | [[Нуржами]] || 11 |- ! 13872 | [[Мирайя]] || 11 |- ! 13873 | [[Нұрбүбү]] || 11 |- ! 13874 | [[Олжакул]] || 11 |- ! 13875 | [[Нұрайм]] || 11 |- ! 13876 | [[Нурумжан]] || 11 |- ! 13877 | [[Нұртуған]] || 11 |- ! 13878 | [[Нәрлен]] || 11 |- ! 13879 | [[Нұргүлсін]] || 11 |- ! 13880 | [[Нурбахит]] || 11 |- ! 13881 | [[Нурбек]] || 11 |- ! 13882 | [[Олтин]] || 11 |- ! 13883 | [[Нұрдариға]] || 11 |- ! 13884 | [[Нуршагул]] || 11 |- ! 13885 | [[Мируэт]] || 11 |- ! 13886 | [[Мусалима]] || 11 |- ! 13887 | [[Нуржахон]] || 11 |- ! 13888 | [[Омангул]] || 11 |- ! 13889 | [[Набад]] || 11 |- ! 13890 | [[Мербану]] || 11 |- ! 13891 | [[Нурлухан]] || 11 |- ! 13892 | [[Мугзиза]] || 11 |- ! 13893 | [[Олжас]] || 11 |- ! 13894 | [[Маралгуль]] || 11 |- ! 13895 | [[Кулсана]] || 11 |- ! 13896 | [[Қабиба]] || 11 |- ! 13897 | [[Куттибике]] || 11 |- ! 13898 | [[Маликахон]] || 11 |- ! 13899 | [[Кулганша]] || 11 |- ! 13900 | [[Кульзайда]] || 11 |- ! 13901 | [[Куласыл]] || 11 |- ! 13902 | [[Қалтай]] || 11 |- ! 13903 | [[Қауария]] || 11 |- ! 13904 | [[Кумысбике]] || 11 |- ! 13905 | [[Қибат]] || 11 |- ! 13906 | [[Манатхан]] || 11 |- ! 13907 | [[Кулсипа]] || 11 |- ! 13908 | [[Марве]] || 11 |- ! 13909 | [[Құрма]] || 11 |- ! 13910 | [[Кынагуль]] || 11 |- ! 13911 | [[Құрман]] || 11 |- ! 13912 | [[Кулшакер]] || 11 |- ! 13913 | [[Күлара]] || 11 |- ! 13914 | [[Курбанбике]] || 11 |- ! 13915 | [[Күлбақыт]] || 11 |- ! 13916 | [[Мейримгул]] || 11 |- ! 13917 | [[Қыздықой]] || 11 |- ! 13918 | [[Күнке]] || 11 |- ! 13919 | [[Кульбак]] || 11 |- ! 13920 | [[Күнтай]] || 11 |- ! 13921 | [[Кульбарши]] || 11 |- ! 13922 | [[Кулкайша]] || 11 |- ! 13923 | [[Кулсынай]] || 11 |- ! 13924 | [[Марван]] || 11 |- ! 13925 | [[Лабат]] || 11 |- ! 13926 | [[Кулханым]] || 11 |- ! 13927 | [[Лазокат]] || 11 |- ! 13928 | [[Марлан]] || 11 |- ! 13929 | [[Кулжаукар]] || 11 |- ! 13930 | [[Мархаш]] || 11 |- ! 13931 | [[Лаик]] || 11 |- ! 13932 | [[Қазила]] || 11 |- ! 13933 | [[Лайлаш]] || 11 |- ! 13934 | [[Кулькайша]] || 11 |- ! 13935 | [[Лалагүл]] || 11 |- ! 13936 | [[Махтакуль]] || 11 |- ! 13937 | [[Кукеш]] || 11 |- ! 13938 | [[Кулгадиша]] || 11 |- ! 13939 | [[Ларина]] || 11 |- ! 13940 | [[Мейрамгайша]] || 11 |- ! 13941 | [[Ларкиан]] || 11 |- ! 13942 | [[Кульбагарам]] || 11 |- ! 13943 | [[Латина]] || 11 |- ! 13944 | [[Кулхадиша]] || 11 |- ! 13945 | [[Лауура]] || 11 |- ! 13946 | [[Макып]] || 11 |- ! 13947 | [[Кулгин]] || 11 |- ! 13948 | [[Күннур]] || 11 |- ! 13949 | [[Күлжазира]] || 11 |- ! 13950 | [[Кунасыл]] || 11 |- ! 13951 | [[Күлзабира]] || 11 |- ! 13952 | [[Кыздарбек]] || 11 |- ! 13953 | [[Лилит]] || 11 |- ! 13954 | [[Маптуха]] || 11 |- ! 13955 | [[Кульдирайхан]] || 11 |- ! 13956 | [[Кулкаш]] || 11 |- ! 13957 | [[Кулзапира]] || 11 |- ! 13958 | [[Марварид]] || 11 |- ! 13959 | [[Кулданай]] || 11 |- ! 13960 | [[Марджина]] || 11 |- ! 13961 | [[Кульжавар]] || 11 |- ! 13962 | [[Кызторе]] || 11 |- ! 13963 | [[Лунияра]] || 11 |- ! 13964 | [[Марқаба]] || 11 |- ! 13965 | [[Куляйда]] || 11 |- ! 13966 | [[Марпуза]] || 11 |- ! 13967 | [[Люсия]] || 11 |- ! 13968 | [[Кынакул]] || 11 |- ! 13969 | [[Кульжайнат]] || 11 |- ! 13970 | [[Кяусар]] || 11 |- ! 13971 | [[Ляйлым]] || 11 |- ! 13972 | [[Масимхан]] || 11 |- ! 13973 | [[Ляла]] || 11 |- ! 13974 | [[Материя]] || 11 |- ! 13975 | [[Магиля]] || 11 |- ! 13976 | [[Кунила]] || 11 |- ! 13977 | [[Магыш]] || 11 |- ! 13978 | [[Маулюда]] || 11 |- ! 13979 | [[Маденият]] || 11 |- ! 13980 | [[Кулнази]] || 11 |- ! 13981 | [[Мадинет]] || 11 |- ! 13982 | [[Кулшатай]] || 11 |- ! 13983 | [[Майганым]] || 11 |- ! 13984 | [[Меирбан]] || 11 |- ! 13985 | [[Күлшан]] || 11 |- ! 13986 | [[Кулняр]] || 11 |- ! 13987 | [[Майдашаш]] || 11 |- ! 13988 | [[Мейірбану]] || 11 |- ! 13989 | [[Майнаш]] || 11 |- ! 13990 | [[Қаныкей]] || 11 |- ! 13991 | [[Кулиля]] || 11 |- ! 13992 | [[Мейримкул]] || 11 |- ! 13993 | [[Кумс]] || 11 |- ! 13994 | [[Кутжан]] || 11 |- ! 13995 | [[Майтан]] || 11 |- ! 13996 | [[Куләнда]] || 11 |- ! 13997 | [[Мейрым]] || 11 |- ! 13998 | [[Карлаш]] || 11 |- ! 13999 | [[Каламхан]] || 11 |- ! 14000 | [[Зерекүл]] || 11 |- ! 14001 | [[Зәурен]] || 11 |- ! 14002 | [[Зайтунам]] || 11 |- ! 14003 | [[Зигаш]] || 11 |- ! 14004 | [[Зережан]] || 11 |- ! 14005 | [[Зикамал]] || 11 |- ! 14006 | [[Коныскул]] || 11 |- ! 14007 | [[Зикан]] || 11 |- ! 14008 | [[Калина]] || 11 |- ! 14009 | [[Захия]] || 11 |- ! 14010 | [[Канзираш]] || 11 |- ! 14011 | [[Зинел]] || 11 |- ! 14012 | [[Кати]] || 11 |- ! 14013 | [[Зиялы]] || 11 |- ! 14014 | [[Заругуль]] || 11 |- ! 14015 | [[Жулдыз-Ай]] || 11 |- ! 14016 | [[Князь]] || 11 |- ! 14017 | [[Зубила]] || 11 |- ! 14018 | [[Кралай]] || 11 |- ! 14019 | [[Зукира]] || 11 |- ! 14020 | [[Зайнагул]] || 11 |- ! 14021 | [[Жумабуби]] || 11 |- ! 14022 | [[Калым]] || 11 |- ! 14023 | [[Жанэлия]] || 11 |- ! 14024 | [[Камиш]] || 11 |- ! 14025 | [[Зульфара]] || 11 |- ! 14026 | [[Каракозайм]] || 11 |- ! 14027 | [[Зумруд]] || 11 |- ! 14028 | [[Замирахан]] || 11 |- ! 14029 | [[Зуракуль]] || 11 |- ! 14030 | [[Зерегүл]] || 11 |- ! 14031 | [[Зұхра]] || 11 |- ! 14032 | [[Кенжебек]] || 11 |- ! 14033 | [[Идалия]] || 11 |- ! 14034 | [[Киара]] || 11 |- ! 14035 | [[Жупан]] || 11 |- ! 14036 | [[Кинжегуль]] || 11 |- ! 14037 | [[Избике]] || 11 |- ! 14038 | [[Комуна]] || 11 |- ! 14039 | [[Изеткул]] || 11 |- ! 14040 | [[Кошбике]] || 11 |- ! 14041 | [[Изимкуль]] || 11 |- ! 14042 | [[Крмызы]] || 11 |- ! 14043 | [[Икпал]] || 11 |- ! 14044 | [[Калерия]] || 11 |- ! 14045 | [[Илтипат]] || 11 |- ! 14046 | [[Каликан]] || 11 |- ! 14047 | [[Жігер]] || 11 |- ! 14048 | [[Зайнұр]] || 11 |- ! 14049 | [[Ильфа]] || 11 |- ! 14050 | [[Калымкуль]] || 11 |- ! 14051 | [[Жұлдұз]] || 11 |- ! 14052 | [[Камбар]] || 11 |- ! 14053 | [[Инджу]] || 11 |- ! 14054 | [[Канайым]] || 11 |- ! 14055 | [[Женысгуль]] || 11 |- ! 14056 | [[Канимзия]] || 11 |- ! 14057 | [[Жұма]] || 11 |- ! 14058 | [[Зейныш]] || 11 |- ! 14059 | [[Жеңісхан]] || 11 |- ! 14060 | [[Карлкаш]] || 11 |- ! 14061 | [[Исакул]] || 11 |- ! 14062 | [[Каршикул]] || 11 |- ! 14063 | [[Исжан]] || 11 |- ! 14064 | [[Кауан]] || 11 |- ! 14065 | [[Ишанкуль]] || 11 |- ! 14066 | [[Кенжаим]] || 11 |- ! 14067 | [[Ілияс]] || 11 |- ! 14068 | [[Кенжайм]] || 11 |- ! 14069 | [[Іңкәрсезім]] || 11 |- ! 14070 | [[Керімхан]] || 11 |- ! 14071 | [[Кавкар]] || 11 |- ! 14072 | [[Жаудиркоз]] || 11 |- ! 14073 | [[Кадила]] || 11 |- ! 14074 | [[Кидиркуль]] || 11 |- ! 14075 | [[Завраш]] || 11 |- ! 14076 | [[Кизжан]] || 11 |- ! 14077 | [[Куанкуль]] || 11 |- ! 14078 | [[Кирмызы]] || 11 |- ! 14079 | [[Кайнаш]] || 11 |- ! 14080 | [[Койсынкул]] || 11 |- ! 14081 | [[Загрипа]] || 11 |- ! 14082 | [[Конир]] || 11 |- ! 14083 | [[Куанкул]] || 11 |- ! 14084 | [[Корлаш]] || 11 |- ! 14085 | [[Задакуль]] || 11 |- ! 14086 | [[Көрікті]] || 11 |- ! 14087 | [[Кайшатай]] || 11 |- ! 14088 | [[Заурекан]] || 11 |- ! 14089 | [[Ктабия]] || 11 |- ! 14090 | [[Калампур]] || 11 |- ! 14091 | [[Заинаб]] || 11 |- ! 14092 | [[Жазина]] || 11 |- ! 14093 | [[Жанлис]] || 11 |- ! 14094 | [[Гулназик]] || 11 |- ! 14095 | [[Гүлжән]] || 11 |- ! 14096 | [[Әуесхан]] || 11 |- ! 14097 | [[Джанан]] || 11 |- ! 14098 | [[Данели]] || 11 |- ! 14099 | [[Гүлима]] || 11 |- ! 14100 | [[Жанзила]] || 11 |- ! 14101 | [[Джексенкуль]] || 11 |- ! 14102 | [[Джайнагуль]] || 11 |- ! 14103 | [[Гүлипа]] || 11 |- ! 14104 | [[Жадрагуль]] || 11 |- ! 14105 | [[Гүлқайша]] || 11 |- ! 14106 | [[Жайгуль]] || 11 |- ! 14107 | [[Дианара]] || 11 |- ! 14108 | [[Жамба]] || 11 |- ! 14109 | [[Гулфаруза]] || 11 |- ! 14110 | [[Жанболсын]] || 11 |- ! 14111 | [[Дидаркуль]] || 11 |- ! 14112 | [[Дельмира]] || 11 |- ! 14113 | [[Гүлмәрия]] || 11 |- ! 14114 | [[Гульай]] || 11 |- ! 14115 | [[Гүлмирам]] || 11 |- ! 14116 | [[Әсер]] || 11 |- ! 14117 | [[Гулроза]] || 11 |- ! 14118 | [[Жадигер]] || 11 |- ! 14119 | [[Гульбагыт]] || 11 |- ! 14120 | [[Гульнор]] || 11 |- ! 14121 | [[Гульмаран]] || 11 |- ! 14122 | [[Жаинагуль]] || 11 |- ! 14123 | [[Гүлпан]] || 11 |- ! 14124 | [[Жайнакүл]] || 11 |- ! 14125 | [[Гульфараз]] || 11 |- ! 14126 | [[Гульди]] || 11 |- ! 14127 | [[Динур]] || 11 |- ! 14128 | [[Жанаиым]] || 11 |- ! 14129 | [[Гульфаруз]] || 11 |- ! 14130 | [[Гулпаран]] || 11 |- ! 14131 | [[Ділжан]] || 11 |- ! 14132 | [[Жангылай]] || 11 |- ! 14133 | [[Докторкуль]] || 11 |- ! 14134 | [[Жание]] || 11 |- ! 14135 | [[Гульбаршен]] || 11 |- ! 14136 | [[Демели]] || 11 |- ! 14137 | [[Гулхумар]] || 11 |- ! 14138 | [[Гүлдірайхан]] || 11 |- ! 14139 | [[Дурсын]] || 11 |- ! 14140 | [[Жансүлу]] || 11 |- ! 14141 | [[Гульбатима]] || 11 |- ! 14142 | [[Дамиле]] || 11 |- ! 14143 | [[Гульхар]] || 11 |- ! 14144 | [[Гунель]] || 11 |- ! 14145 | [[Елая]] || 11 |- ! 14146 | [[Гурбангул]] || 11 |- ! 14147 | [[Гульзагипа]] || 11 |- ! 14148 | [[Жадрагул]] || 11 |- ! 14149 | [[Елеусіз]] || 11 |- ! 14150 | [[Данаел]] || 11 |- ! 14151 | [[Елия]] || 11 |- ! 14152 | [[Жазиля]] || 11 |- ! 14153 | [[Еңлик]] || 11 |- ! 14154 | [[Гүларша]] || 11 |- ! 14155 | [[Гульболсын]] || 11 |- ! 14156 | [[Жайгул]] || 11 |- ! 14157 | [[Еркехан]] || 11 |- ! 14158 | [[Гүлбадам]] || 11 |- ! 14159 | [[Гүлшынар]] || 11 |- ! 14160 | [[Гүлбараш]] || 11 |- ! 14161 | [[Еркінкүл]] || 11 |- ! 14162 | [[Гулшахара]] || 11 |- ! 14163 | [[Ермекгуль]] || 11 |- ! 14164 | [[Даниш]] || 11 |- ! 14165 | [[Ершат]] || 11 |- ! 14166 | [[Жамилла]] || 11 |- ! 14167 | [[Гүльфайруз]] || 11 |- ! 14168 | [[Дарианна]] || 11 |- ! 14169 | [[Есманур]] || 11 |- ! 14170 | [[Жанарыс]] || 11 |- ! 14171 | [[Гульшахан]] || 11 |- ! 14172 | [[Жанболат]] || 11 |- ! 14173 | [[Естай]] || 11 |- ! 14174 | [[Гүлбән]] || 11 |- ! 14175 | [[Әдилә]] || 11 |- ! 14176 | [[Гульжамол]] || 11 |- ! 14177 | [[Гұлнар]] || 11 |- ! 14178 | [[Гульсанем]] || 11 |- ! 14179 | [[Әкима]] || 11 |- ! 14180 | [[Жаниет]] || 11 |- ! 14181 | [[Әлема]] || 11 |- ! 14182 | [[Гулсат]] || 11 |- ! 14183 | [[Әлила]] || 11 |- ! 14184 | [[Жанлдык]] || 11 |- ! 14185 | [[Гүлжайсан]] || 11 |- ! 14186 | [[Гүлдәриға]] || 11 |- ! 14187 | [[Әлкәусар]] || 11 |- ! 14188 | [[Дәметхан]] || 11 |- ! 14189 | [[Дамебике]] || 11 |- ! 14190 | [[Гүләнда]] || 11 |- ! 14191 | [[Әмила]] || 11 |- ! 14192 | [[Жансырым]] || 11 |- ! 14193 | [[Дамегой]] || 11 |- ! 14194 | [[Әрия]] || 11 |- ! 14195 | [[Гуль-Гуль]] || 11 |- ! 14196 | [[Б]] || 11 |- ! 14197 | [[Бактыкеш]] || 11 |- ! 14198 | [[Бекзад]] || 11 |- ! 14199 | [[Гайникен]] || 11 |- ! 14200 | [[Вахида]] || 11 |- ! 14201 | [[Ғайниса]] || 11 |- ! 14202 | [[Балтагүл]] || 11 |- ! 14203 | [[Гайныл]] || 11 |- ! 14204 | [[Бубипатима]] || 11 |- ! 14205 | [[Ғаламнұр]] || 11 |- ! 14206 | [[Гулғайша]] || 11 |- ! 14207 | [[Галиа]] || 11 |- ! 14208 | [[Гулдәурен]] || 11 |- ! 14209 | [[Галиба]] || 11 |- ! 14210 | [[Балганим]] || 11 |- ! 14211 | [[Бибіжар]] || 11 |- ! 14212 | [[Багипа]] || 11 |- ! 14213 | [[Асыл Айым]] || 11 |- ! 14214 | [[Банужан]] || 11 |- ! 14215 | [[Бадиға]] || 11 |- ! 14216 | [[Аянгүл]] || 11 |- ! 14217 | [[Бакгуль]] || 11 |- ! 14218 | [[Балкерим]] || 11 |- ! 14219 | [[Бағалы]] || 11 |- ! 14220 | [[Боран]] || 11 |- ! 14221 | [[Галияпану]] || 11 |- ! 14222 | [[Балнұрым]] || 11 |- ! 14223 | [[Бибіқатша]] || 11 |- ! 14224 | [[Борангул]] || 11 |- ! 14225 | [[Басар]] || 11 |- ! 14226 | [[Бибегул]] || 11 |- ! 14227 | [[Аяу]] || 11 |- ! 14228 | [[Багиляш]] || 11 |- ! 14229 | [[Ахниет]] || 11 |- ! 14230 | [[Бақай]] || 11 |- ! 14231 | [[Бейхут]] || 11 |- ! 14232 | [[Гулжаш]] || 11 |- ! 14233 | [[Бахет]] || 11 |- ! 14234 | [[Гулзайнап]] || 11 |- ! 14235 | [[Болдырган]] || 11 |- ! 14236 | [[Ахзира]] || 11 |- ! 14237 | [[Гаухаргуль]] || 11 |- ! 14238 | [[Гулзухра]] || 11 |- ! 14239 | [[Бубиайша]] || 11 |- ! 14240 | [[Газира]] || 11 |- ! 14241 | [[Бахила]] || 11 |- ! 14242 | [[Аянура]] || 11 |- ! 14243 | [[Гашура]] || 11 |- ! 14244 | [[Гулмина]] || 11 |- ! 14245 | [[Ашихан]] || 11 |- ! 14246 | [[Бизауре]] || 11 |- ! 14247 | [[Буригул]] || 11 |- ! 14248 | [[Бакытыгуль]] || 11 |- ! 14249 | [[Бурул]] || 11 |- ! 14250 | [[Гулдарья]] || 11 |- ! 14251 | [[Ахзия]] || 11 |- ! 14252 | [[Бикаш]] || 11 |- ! 14253 | [[Бекарыс]] || 11 |- ! 14254 | [[Гулди]] || 11 |- ! 14255 | [[Гозаль]] || 11 |- ! 14256 | [[Багилла]] || 11 |- ! 14257 | [[Бейбигул]] || 11 |- ! 14258 | [[Билимкан]] || 11 |- ! 14259 | [[Бүбіш]] || 11 |- ! 14260 | [[Гулжай]] || 11 |- ! 14261 | [[Гузаля]] || 11 |- ! 14262 | [[Гулжайнаш]] || 11 |- ! 14263 | [[Гузел]] || 11 |- ! 14264 | [[Бибенур]] || 11 |- ! 14265 | [[Болпан]] || 11 |- ! 14266 | [[Бинакуль]] || 11 |- ! 14267 | [[Балима]] || 11 |- ! 14268 | [[Ауез]] || 11 |- ! 14269 | [[Гулаихан]] || 11 |- ! 14270 | [[Баян Сулу]] || 11 |- ! 14271 | [[Бақтынұр]] || 11 |- ! 14272 | [[Бадина]] || 11 |- ! 14273 | [[Бердикуль]] || 11 |- ! 14274 | [[Гулзайна]] || 11 |- ! 14275 | [[Асылша]] || 11 |- ! 14276 | [[Бубинур]] || 11 |- ! 14277 | [[Гулбаги]] || 11 |- ! 14278 | [[Вита]] || 11 |- ! 14279 | [[Бибайм]] || 11 |- ! 14280 | [[Бактыкамал]] || 11 |- ! 14281 | [[Бубикуль]] || 11 |- ! 14282 | [[Бибимайрам]] || 11 |- ! 14283 | [[Асылбек]] || 11 |- ! 14284 | [[Аяжана]] || 11 |- ! 14285 | [[Бақытнур]] || 11 |- ! 14286 | [[Аякул]] || 11 |- ! 14287 | [[Гулбаушан]] || 11 |- ! 14288 | [[Гулкайша]] || 11 |- ! 14289 | [[Бақыттыгүл]] || 11 |- ! 14290 | [[Астра]] || 11 |- ! 14291 | [[Байра]] || 11 |- ! 14292 | [[Беибиткул]] || 11 |- ! 14293 | [[Булан]] || 11 |- ! 14294 | [[Гулмекен]] || 11 |- ! 14295 | [[Гулбиназ]] || 11 |- ! 14296 | [[Багымша]] || 11 |- ! 14297 | [[Бибасия]] || 11 |- ! 14298 | [[Ази]] || 11 |- ! 14299 | [[Аққымбат]] || 11 |- ! 14300 | [[Ансагул]] || 11 |- ! 14301 | [[Амаля]] || 11 |- ! 14302 | [[Анжели]] || 11 |- ! 14303 | [[Аийна]] || 11 |- ! 14304 | [[Асела]] || 11 |- ! 14305 | [[Алифтина]] || 11 |- ! 14306 | [[Алькен]] || 11 |- ! 14307 | [[Ақмеир]] || 11 |- ! 14308 | [[Акдина]] || 11 |- ! 14309 | [[Акайым]] || 11 |- ! 14310 | [[Алан]] || 11 |- ! 14311 | [[Айгузель]] || 11 |- ! 14312 | [[Арыскуль]] || 11 |- ! 14313 | [[Аибиби]] || 11 |- ! 14314 | [[Айсаним]] || 11 |- ! 14315 | [[Айгулек]] || 11 |- ! 14316 | [[Айсезiм]] || 11 |- ! 14317 | [[Алияра]] || 11 |- ! 14318 | [[Айяулы]] || 11 |- ! 14319 | [[Аймена]] || 11 |- ! 14320 | [[Аляна]] || 11 |- ! 14321 | [[Акумит]] || 11 |- ! 14322 | [[Ақшарқат]] || 11 |- ! 14323 | [[Акчагул]] || 11 |- ! 14324 | [[Айганча]] || 11 |- ! 14325 | [[Ақназар]] || 11 |- ! 14326 | [[Айназат]] || 11 |- ! 14327 | [[Аикумис]] || 11 |- ! 14328 | [[Ақжелкен]] || 11 |- ! 14329 | [[Аманкос]] || 11 |- ! 14330 | [[Акжбек]] || 11 |- ! 14331 | [[Аккамар]] || 11 |- ! 14332 | [[Алель]] || 11 |- ! 14333 | [[Акшулпан]] || 11 |- ! 14334 | [[Альбиназ]] || 11 |- ! 14335 | [[Ақнұрлы]] || 11 |- ! 14336 | [[Аизия]] || 11 |- ! 14337 | [[Акбарша]] || 11 |- ! 14338 | [[Ануара]] || 11 |- ! 14339 | [[Айнис]] || 11 |- ! 14340 | [[Азизахон]] || 11 |- ! 14341 | [[Агла]] || 11 |- ! 14342 | [[Асилькуль]] || 11 |- ! 14343 | [[Адаля]] || 11 |- ! 14344 | [[Аскан]] || 11 |- ! 14345 | [[Айаружан]] || 11 |- ! 14346 | [[Айакөз]] || 11 |- ! 14347 | [[Ақсанат]] || 11 |- ! 14348 | [[Акелик]] || 11 |- ! 14349 | [[Айшабуби]] || 11 |- ! 14350 | [[Алтынзада]] || 11 |- ! 14351 | [[Айқарагөз]] || 11 |- ! 14352 | [[Арулым]] || 11 |- ! 14353 | [[Айгун]] || 11 |- ! 14354 | [[Азен]] || 11 |- ! 14355 | [[Айзире]] || 11 |- ! 14356 | [[Айназар]] || 11 |- ! 14357 | [[Айнурлы]] || 11 |- ! 14358 | [[Айлия]] || 11 |- ! 14359 | [[Айнуры]] || 11 |- ! 14360 | [[Адира]] || 11 |- ! 14361 | [[Айшакан]] || 11 |- ! 14362 | [[Айдансұлу]] || 11 |- ! 14363 | [[Аккумус]] || 11 |- ! 14364 | [[Аимира]] || 11 |- ! 14365 | [[Айбұлан]] || 11 |- ! 14366 | [[Аният]] || 11 |- ! 14367 | [[Алтанжан]] || 11 |- ! 14368 | [[Айымнур]] || 11 |- ! 14369 | [[Айсэль]] || 11 |- ! 14370 | [[Агирке]] || 11 |- ! 14371 | [[Айнұры]] || 11 |- ! 14372 | [[Ақзерек]] || 11 |- ! 14373 | [[Алтанцэцэг]] || 11 |- ! 14374 | [[Абай]] || 11 |- ! 14375 | [[Агзила]] || 11 |- ! 14376 | [[Ансакуль]] || 11 |- ! 14377 | [[Алтинкиз]] || 11 |- ! 14378 | [[Аиина]] || 11 |- ! 14379 | [[Айимжан]] || 11 |- ! 14380 | [[Альзия]] || 11 |- ! 14381 | [[Айшаш]] || 11 |- ! 14382 | [[Алиаш]] || 11 |- ! 14383 | [[Аимбала]] || 11 |- ! 14384 | [[Алие]] || 11 |- ! 14385 | [[Акдаме]] || 11 |- ! 14386 | [[Айдинкуль]] || 11 |- ! 14387 | [[Ақбұлым]] || 11 |- ! 14388 | [[Алимгуль]] || 11 |- ! 14389 | [[Артыккуль]] || 11 |- ! 14390 | [[Аққұндыз]] || 11 |- ! 14391 | [[Ақтұрсын]] || 11 |- ! 14392 | [[Ақлес]] || 11 |- ! 14393 | [[Аден]] || 11 |- ! 14394 | [[Акайман]] || 11 |- ! 14395 | [[Ай-Шолпан]] || 11 |- ! 14396 | [[Алипаш]] || 11 |- ! 14397 | [[Анелина]] || 11 |- ! 14398 | [[Айтбобе]] || 11 |- ! 14399 | [[Алтынзат]] || 11 |- ! 14400 | [[Улшай]] || 10 |- ! 14401 | [[Уметай]] || 10 |- ! 14402 | [[Улпия]] || 10 |- ! 14403 | [[Улманат]] || 10 |- ! 14404 | [[Шамшар]] || 10 |- ! 14405 | [[Улсуйер]] || 10 |- ! 14406 | [[Улбас]] || 10 |- ! 14407 | [[Шукрона]] || 10 |- ! 14408 | [[Шірінкүл]] || 10 |- ! 14409 | [[Фаима]] || 10 |- ! 14410 | [[Хыргауыл]] || 10 |- ! 14411 | [[Шарухия]] || 10 |- ! 14412 | [[Шамшынахар]] || 10 |- ! 14413 | [[Тути]] || 10 |- ! 14414 | [[Харылгаш]] || 10 |- ! 14415 | [[Урмия]] || 10 |- ! 14416 | [[Хайтгуль]] || 10 |- ! 14417 | [[Узифа]] || 10 |- ! 14418 | [[Тымаркүл]] || 10 |- ! 14419 | [[Шынганым]] || 10 |- ! 14420 | [[Фереде]] || 10 |- ! 14421 | [[Шауен]] || 10 |- ! 14422 | [[Улжолгас]] || 10 |- ! 14423 | [[Улсулу]] || 10 |- ! 14424 | [[Шаин]] || 10 |- ! 14425 | [[Шырайгул]] || 10 |- ! 14426 | [[Фатьма]] || 10 |- ! 14427 | [[Уметкуль]] || 10 |- ! 14428 | [[Ұлдара]] || 10 |- ! 14429 | [[Туана]] || 10 |- ! 14430 | [[Төлеқыз]] || 10 |- ! 14431 | [[Халича]] || 10 |- ! 14432 | [[Чулпанай]] || 10 |- ! 14433 | [[Шайганым]] || 10 |- ! 14434 | [[Шакер]] || 10 |- ! 14435 | [[Төкен]] || 10 |- ! 14436 | [[Элянура]] || 10 |- ! 14437 | [[Умайра]] || 10 |- ! 14438 | [[Уния]] || 10 |- ! 14439 | [[Улжалгаз]] || 10 |- ! 14440 | [[Түймеш]] || 10 |- ! 14441 | [[Фирдевс]] || 10 |- ! 14442 | [[Эсмеральда]] || 10 |- ! 14443 | [[Фироза]] || 10 |- ! 14444 | [[Хурзия]] || 10 |- ! 14445 | [[Үрзат]] || 10 |- ! 14446 | [[Халдан]] || 10 |- ! 14447 | [[Шахизад]] || 10 |- ! 14448 | [[Халдыгул]] || 10 |- ! 14449 | [[Тынысай]] || 10 |- ! 14450 | [[Шакия]] || 10 |- ! 14451 | [[Турлан]] || 10 |- ! 14452 | [[Шайымкул]] || 10 |- ! 14453 | [[Тұмаргүл]] || 10 |- ! 14454 | [[Улжас]] || 10 |- ! 14455 | [[Үрләйім]] || 10 |- ! 14456 | [[Эллана]] || 10 |- ! 14457 | [[Төрайым]] || 10 |- ! 14458 | [[Хазине]] || 10 |- ! 14459 | [[Тынсын]] || 10 |- ! 14460 | [[Шантимес]] || 10 |- ! 14461 | [[Шамила]] || 10 |- ! 14462 | [[Тунжир]] || 10 |- ! 14463 | [[Улжархын]] || 10 |- ! 14464 | [[Усенкуль]] || 10 |- ! 14465 | [[Турлукан]] || 10 |- ! 14466 | [[Умира]] || 10 |- ! 14467 | [[Тыныкай]] || 10 |- ! 14468 | [[Фаида]] || 10 |- ! 14469 | [[Ырымхан]] || 10 |- ! 14470 | [[Хайрия]] || 10 |- ! 14471 | [[Ханапия]] || 10 |- ! 14472 | [[Хатиже]] || 10 |- ! 14473 | [[Тұмархан]] || 10 |- ! 14474 | [[Турдыкыз]] || 10 |- ! 14475 | [[Ясамин]] || 10 |- ! 14476 | [[Хатча]] || 10 |- ! 14477 | [[Ұларай]] || 10 |- ! 14478 | [[Уриккуль]] || 10 |- ! 14479 | [[Ұлаш]] || 10 |- ! 14480 | [[Ульбазар]] || 10 |- ! 14481 | [[Урунша]] || 10 |- ! 14482 | [[Холбуви]] || 10 |- ! 14483 | [[Турайым]] || 10 |- ! 14484 | [[Хотира]] || 10 |- ! 14485 | [[Хадис]] || 10 |- ! 14486 | [[Фердеус]] || 10 |- ! 14487 | [[Эдельвейс]] || 10 |- ! 14488 | [[Эсмин]] || 10 |- ! 14489 | [[Урынай]] || 10 |- ! 14490 | [[Турсынжан]] || 10 |- ! 14491 | [[Умутгул]] || 10 |- ! 14492 | [[Тумарым]] || 10 |- ! 14493 | [[Эйлин]] || 10 |- ! 14494 | [[Шарвану]] || 10 |- ! 14495 | [[Шашак]] || 10 |- ! 14496 | [[Уметкен]] || 10 |- ! 14497 | [[Шамия]] || 10 |- ! 14498 | [[Ұлпаш]] || 10 |- ! 14499 | [[Элза]] || 10 |- ! 14500 | [[Шохноза]] || 10 |- ! 14501 | [[Шая]] || 10 |- ! 14502 | [[Улья]] || 10 |- ! 14503 | [[Умутканым]] || 10 |- ! 14504 | [[Тумара]] || 10 |- ! 14505 | [[Фануза]] || 10 |- ! 14506 | [[Шуға]] || 10 |- ! 14507 | [[Трумтай]] || 10 |- ! 14508 | [[Ханзиба]] || 10 |- ! 14509 | [[Ханзила]] || 10 |- ! 14510 | [[Сымбаткуль]] || 10 |- ! 14511 | [[Сандухаш]] || 10 |- ! 14512 | [[Таңсауле]] || 10 |- ! 14513 | [[Рузагул]] || 10 |- ! 14514 | [[Садатхан]] || 10 |- ! 14515 | [[Санымкул]] || 10 |- ! 14516 | [[Райқан]] || 10 |- ! 14517 | [[Санымкуль]] || 10 |- ! 14518 | [[Таухида]] || 10 |- ! 14519 | [[Санэль]] || 10 |- ! 14520 | [[Тойлаш]] || 10 |- ! 14521 | [[Сапарайм]] || 10 |- ! 14522 | [[Санимбике]] || 10 |- ! 14523 | [[Сапихан]] || 10 |- ! 14524 | [[Сабижамал]] || 10 |- ! 14525 | [[Райшан]] || 10 |- ! 14526 | [[Райлы]] || 10 |- ! 14527 | [[Сархат]] || 10 |- ! 14528 | [[Сандигиз]] || 10 |- ! 14529 | [[Рәбия Бегім]] || 10 |- ! 14530 | [[Сайранкүл]] || 10 |- ! 14531 | [[Саттикул]] || 10 |- ! 14532 | [[Тілеугүл]] || 10 |- ! 14533 | [[Ракуль]] || 10 |- ! 14534 | [[Тоқтаргүл]] || 10 |- ! 14535 | [[Саулеткан]] || 10 |- ! 14536 | [[Роксолана]] || 10 |- ! 14537 | [[Сахар]] || 10 |- ! 14538 | [[Самалкан]] || 10 |- ! 14539 | [[Сахыбжамал]] || 10 |- ! 14540 | [[Сабахат]] || 10 |- ! 14541 | [[Саякул]] || 10 |- ! 14542 | [[Таина]] || 10 |- ! 14543 | [[Рамилла]] || 10 |- ! 14544 | [[Ризван]] || 10 |- ! 14545 | [[Рухайя]] || 10 |- ! 14546 | [[Ризуан]] || 10 |- ! 14547 | [[Рухани]] || 10 |- ! 14548 | [[Татима]] || 10 |- ! 14549 | [[Седен]] || 10 |- ! 14550 | [[Римкул]] || 10 |- ! 14551 | [[Рухаят]] || 10 |- ! 14552 | [[Телли]] || 10 |- ! 14553 | [[Сейдинкуль]] || 10 |- ! 14554 | [[Тәслима]] || 10 |- ! 14555 | [[Сейсебала]] || 10 |- ! 14556 | [[Тинишгул]] || 10 |- ! 14557 | [[Рашкен]] || 10 |- ! 14558 | [[Тлеукайша]] || 10 |- ! 14559 | [[Рашкул]] || 10 |- ! 14560 | [[Рахимахан]] || 10 |- ! 14561 | [[Ранайгуль]] || 10 |- ! 14562 | [[Рахиш]] || 10 |- ! 14563 | [[Сейткуль]] || 10 |- ! 14564 | [[Салыха]] || 10 |- ! 14565 | [[Секеркан]] || 10 |- ! 14566 | [[Сусана]] || 10 |- ! 14567 | [[Селиме]] || 10 |- ! 14568 | [[Самалжан]] || 10 |- ! 14569 | [[Сенбиби]] || 10 |- ! 14570 | [[Рятай]] || 10 |- ! 14571 | [[Серік]] || 10 |- ! 14572 | [[Сындыкыз]] || 10 |- ! 14573 | [[Серікжан]] || 10 |- ! 14574 | [[Саби]] || 10 |- ! 14575 | [[Сәжида]] || 10 |- ! 14576 | [[Тажибике]] || 10 |- ! 14577 | [[Раиян]] || 10 |- ! 14578 | [[Сабиназ]] || 10 |- ! 14579 | [[Сәмира]] || 10 |- ! 14580 | [[Талас]] || 10 |- ! 14581 | [[Рымбикеш]] || 10 |- ! 14582 | [[Талым]] || 10 |- ! 14583 | [[Сәндіқыз]] || 10 |- ! 14584 | [[Санах]] || 10 |- ! 14585 | [[Розакул]] || 10 |- ! 14586 | [[Тансик]] || 10 |- ! 14587 | [[Сиргагул]] || 10 |- ! 14588 | [[Рскал]] || 10 |- ! 14589 | [[Сиргакул]] || 10 |- ! 14590 | [[Раучан]] || 10 |- ! 14591 | [[Рысальды]] || 10 |- ! 14592 | [[Тату]] || 10 |- ! 14593 | [[Сисенкул]] || 10 |- ! 14594 | [[Таукуль]] || 10 |- ! 14595 | [[Райкамал]] || 10 |- ! 14596 | [[Ташкуль]] || 10 |- ! 14597 | [[Советжан]] || 10 |- ! 14598 | [[Сандикыз]] || 10 |- ! 14599 | [[Расила]] || 10 |- ! 14600 | [[Тәжіхан]] || 10 |- ! 14601 | [[Соледат]] || 10 |- ! 14602 | [[Рафиля]] || 10 |- ! 14603 | [[Сайма]] || 10 |- ! 14604 | [[Рспике]] || 10 |- ! 14605 | [[Сора]] || 10 |- ! 14606 | [[Райнагуль]] || 10 |- ! 14607 | [[Пынар]] || 10 |- ! 14608 | [[Тілеукүл]] || 10 |- ! 14609 | [[Сузана]] || 10 |- ! 14610 | [[Тойкен]] || 10 |- ! 14611 | [[Суйким]] || 10 |- ! 14612 | [[Сакинат]] || 10 |- ! 14613 | [[Салсабил]] || 10 |- ! 14614 | [[Тоқтар]] || 10 |- ! 14615 | [[Сулугул]] || 10 |- ! 14616 | [[Сагынганым]] || 10 |- ! 14617 | [[Сулукыз]] || 10 |- ! 14618 | [[Райнұр]] || 10 |- ! 14619 | [[Сулуфан]] || 10 |- ! 14620 | [[Рахыма]] || 10 |- ! 14621 | [[Салтонат]] || 10 |- ! 14622 | [[Торы]] || 10 |- ! 14623 | [[Паршакуль]] || 10 |- ! 14624 | [[Мусилима]] || 10 |- ! 14625 | [[Пердекүл]] || 10 |- ! 14626 | [[Нуркиза]] || 10 |- ! 14627 | [[Онажан]] || 10 |- ! 14628 | [[Нуршашкан]] || 10 |- ! 14629 | [[Назийра]] || 10 |- ! 14630 | [[Назаргул]] || 10 |- ! 14631 | [[Нуршуақ]] || 10 |- ! 14632 | [[Мулдур]] || 10 |- ! 14633 | [[Нұрсағат]] || 10 |- ! 14634 | [[Нұрасем]] || 10 |- ! 14635 | [[Меңсулу]] || 10 |- ! 14636 | [[Озлем]] || 10 |- ! 14637 | [[Набаткүл]] || 10 |- ! 14638 | [[Миланья]] || 10 |- ! 14639 | [[Миримкул]] || 10 |- ! 14640 | [[Нуря]] || 10 |- ! 14641 | [[Перизот]] || 10 |- ! 14642 | [[Нұрлай]] || 10 |- ! 14643 | [[Нигар]] || 10 |- ! 14644 | [[Ойдиной]] || 10 |- ! 14645 | [[Нұркерім]] || 10 |- ! 14646 | [[Менжан]] || 10 |- ! 14647 | [[Мугуль]] || 10 |- ! 14648 | [[Орнек]] || 10 |- ! 14649 | [[Мубара]] || 10 |- ! 14650 | [[Меруеткуль]] || 10 |- ! 14651 | [[Нурсезым]] || 10 |- ! 14652 | [[Назуша]] || 10 |- ! 14653 | [[Мунаура]] || 10 |- ! 14654 | [[Несибгул]] || 10 |- ! 14655 | [[Несібели]] || 10 |- ! 14656 | [[Ойжан]] || 10 |- ! 14657 | [[Нукетай]] || 10 |- ! 14658 | [[Нәрал]] || 10 |- ! 14659 | [[Мендигыз]] || 10 |- ! 14660 | [[Мұңлық]] || 10 |- ! 14661 | [[Налия]] || 10 |- ! 14662 | [[Нурликиз]] || 10 |- ! 14663 | [[Оразбала]] || 10 |- ! 14664 | [[Нургульсун]] || 10 |- ! 14665 | [[Назигай]] || 10 |- ! 14666 | [[Нәркез]] || 10 |- ! 14667 | [[Оразқан]] || 10 |- ! 14668 | [[Назат]] || 10 |- ! 14669 | [[Нұрияш]] || 10 |- ! 14670 | [[Орынбиби]] || 10 |- ! 14671 | [[Нурымкан]] || 10 |- ! 14672 | [[Несибельда]] || 10 |- ! 14673 | [[Мурсал]] || 10 |- ! 14674 | [[Надиа]] || 10 |- ! 14675 | [[Нора]] || 10 |- ! 14676 | [[Нургайний]] || 10 |- ! 14677 | [[Мирбану]] || 10 |- ! 14678 | [[Пистегул]] || 10 |- ! 14679 | [[Нуриха]] || 10 |- ! 14680 | [[Отангуль]] || 10 |- ! 14681 | [[Несибжан]] || 10 |- ! 14682 | [[Мелике]] || 10 |- ! 14683 | [[Несибили]] || 10 |- ! 14684 | [[Нұрлыкүл]] || 10 |- ! 14685 | [[Нұржаухар]] || 10 |- ! 14686 | [[Нұржай]] || 10 |- ! 14687 | [[Нуржамиш]] || 10 |- ! 14688 | [[Нурдыхан]] || 10 |- ! 14689 | [[Меңзада]] || 10 |- ! 14690 | [[Мунажат]] || 10 |- ! 14691 | [[Нұрфая]] || 10 |- ! 14692 | [[Мұслима]] || 10 |- ! 14693 | [[Патшагүл]] || 10 |- ! 14694 | [[Нұрлыханым]] || 10 |- ! 14695 | [[Нурган]] || 10 |- ! 14696 | [[Пазира]] || 10 |- ! 14697 | [[Нурбакит]] || 10 |- ! 14698 | [[Мерим]] || 10 |- ! 14699 | [[Нурайса]] || 10 |- ! 14700 | [[Мәриямгүл]] || 10 |- ! 14701 | [[Нұршырақ]] || 10 |- ! 14702 | [[Нели]] || 10 |- ! 14703 | [[Перизод]] || 10 |- ! 14704 | [[Наубахар]] || 10 |- ! 14705 | [[Нәзигул]] || 10 |- ! 14706 | [[Нана]] || 10 |- ! 14707 | [[Мэлс]] || 10 |- ! 14708 | [[Мераш]] || 10 |- ! 14709 | [[Оразбуби]] || 10 |- ! 14710 | [[Нурмадина]] || 10 |- ! 14711 | [[Мелис]] || 10 |- ! 14712 | [[Нурбатша]] || 10 |- ! 14713 | [[Мәліке]] || 10 |- ! 14714 | [[Палсара]] || 10 |- ! 14715 | [[Мөлдіркөз]] || 10 |- ! 14716 | [[Нұрназым]] || 10 |- ! 14717 | [[Нүрилла]] || 10 |- ! 14718 | [[Нурмухан]] || 10 |- ! 14719 | [[Нұргуль]] || 10 |- ! 14720 | [[Мерүерт]] || 10 |- ! 14721 | [[Натэлла]] || 10 |- ! 14722 | [[Миллят]] || 10 |- ! 14723 | [[Олжагул]] || 10 |- ! 14724 | [[Күлжиян]] || 10 |- ! 14725 | [[Марьямкул]] || 10 |- ! 14726 | [[Мансұр]] || 10 |- ! 14727 | [[Қалиса]] || 10 |- ! 14728 | [[Қалаулым]] || 10 |- ! 14729 | [[Кумайра]] || 10 |- ! 14730 | [[Күлмария]] || 10 |- ! 14731 | [[Кульжахар]] || 10 |- ! 14732 | [[Марғұлан]] || 10 |- ! 14733 | [[Қалықыз]] || 10 |- ! 14734 | [[Маша]] || 10 |- ! 14735 | [[Қаман]] || 10 |- ! 14736 | [[Кульпия]] || 10 |- ! 14737 | [[Қанаш]] || 10 |- ! 14738 | [[Кулбагида]] || 10 |- ! 14739 | [[Қанифа]] || 10 |- ! 14740 | [[Маназила]] || 10 |- ! 14741 | [[Кулшарипа]] || 10 |- ! 14742 | [[Маралжан]] || 10 |- ! 14743 | [[Қанымкул]] || 10 |- ! 14744 | [[Кулбак]] || 10 |- ! 14745 | [[Қарақөз]] || 10 |- ! 14746 | [[Куляйза]] || 10 |- ! 14747 | [[Қарлиғаш]] || 10 |- ! 14748 | [[Қағаз]] || 10 |- ! 14749 | [[Кубра]] || 10 |- ! 14750 | [[Майа]] || 10 |- ! 14751 | [[Мейршат]] || 10 |- ! 14752 | [[Майза]] || 10 |- ! 14753 | [[Қатшакүл]] || 10 |- ! 14754 | [[Майсура]] || 10 |- ! 14755 | [[Кундызкуль]] || 10 |- ! 14756 | [[Малена]] || 10 |- ! 14757 | [[Қизжибек]] || 10 |- ! 14758 | [[Мамира]] || 10 |- ! 14759 | [[Кунжамиля]] || 10 |- ! 14760 | [[Кульчакан]] || 10 |- ! 14761 | [[Қуттықыз]] || 10 |- ! 14762 | [[Күлшархан]] || 10 |- ! 14763 | [[Құмар]] || 10 |- ! 14764 | [[Күмис]] || 10 |- ! 14765 | [[Кунжаркин]] || 10 |- ! 14766 | [[Марием]] || 10 |- ! 14767 | [[Құрманжан]] || 10 |- ! 14768 | [[Марфу]] || 10 |- ! 14769 | [[Кулбахыт]] || 10 |- ! 14770 | [[Куляихан]] || 10 |- ! 14771 | [[Кульзапира]] || 10 |- ! 14772 | [[Махлия]] || 10 |- ! 14773 | [[Кульзиба]] || 10 |- ! 14774 | [[Медеу]] || 10 |- ! 14775 | [[Кунсагила]] || 10 |- ! 14776 | [[Кулям]] || 10 |- ! 14777 | [[Кульзима]] || 10 |- ! 14778 | [[Маиса]] || 10 |- ! 14779 | [[Куралаи]] || 10 |- ! 14780 | [[Кульпатша]] || 10 |- ! 14781 | [[Курбанбиби]] || 10 |- ! 14782 | [[Майдангуль]] || 10 |- ! 14783 | [[Кульзинеп]] || 10 |- ! 14784 | [[Маймана]] || 10 |- ! 14785 | [[Кулпарчин]] || 10 |- ! 14786 | [[Кульсахан]] || 10 |- ! 14787 | [[Курмангайша]] || 10 |- ! 14788 | [[Күлизат]] || 10 |- ! 14789 | [[Курманганым]] || 10 |- ! 14790 | [[Максума]] || 10 |- ! 14791 | [[Курманжан]] || 10 |- ! 14792 | [[Малига]] || 10 |- ! 14793 | [[Лиен]] || 10 |- ! 14794 | [[Кульжайна]] || 10 |- ! 14795 | [[Кусникамал]] || 10 |- ! 14796 | [[Мамыркүл]] || 10 |- ! 14797 | [[Кульманат]] || 10 |- ! 14798 | [[Кульфарида]] || 10 |- ! 14799 | [[Лолла]] || 10 |- ! 14800 | [[Маниса]] || 10 |- ! 14801 | [[Лэйли]] || 10 |- ! 14802 | [[Маншок]] || 10 |- ! 14803 | [[Кульмесхан]] || 10 |- ! 14804 | [[Марала]] || 10 |- ! 14805 | [[Кульаш]] || 10 |- ! 14806 | [[Күлшән]] || 10 |- ! 14807 | [[Лябиба]] || 10 |- ! 14808 | [[Кульжана]] || 10 |- ! 14809 | [[Кулзига]] || 10 |- ! 14810 | [[Кульшайза]] || 10 |- ! 14811 | [[Магазия]] || 10 |- ! 14812 | [[Кулмайда]] || 10 |- ! 14813 | [[Магайша]] || 10 |- ! 14814 | [[Кыдыр]] || 10 |- ! 14815 | [[Магзипа]] || 10 |- ! 14816 | [[Мархат]] || 10 |- ! 14817 | [[Магипа]] || 10 |- ! 14818 | [[Кулязат]] || 10 |- ! 14819 | [[Магриза]] || 10 |- ! 14820 | [[Мауария]] || 10 |- ! 14821 | [[Магуар]] || 10 |- ! 14822 | [[Махирам]] || 10 |- ! 14823 | [[Кулчан]] || 10 |- ! 14824 | [[Махта]] || 10 |- ! 14825 | [[Мадеми]] || 10 |- ! 14826 | [[Маяа]] || 10 |- ! 14827 | [[Мадемхан]] || 10 |- ! 14828 | [[Куляйым]] || 10 |- ! 14829 | [[Мадианна]] || 10 |- ! 14830 | [[Мейир]] || 10 |- ! 14831 | [[Кульпарша]] || 10 |- ! 14832 | [[Қалан]] || 10 |- ! 14833 | [[Маздимхан]] || 10 |- ! 14834 | [[Қалдана]] || 10 |- ! 14835 | [[Мазура]] || 10 |- ! 14836 | [[Маздак]] || 10 |- ! 14837 | [[Зауря]] || 10 |- ! 14838 | [[Жумашкен]] || 10 |- ! 14839 | [[Каршыгул]] || 10 |- ! 14840 | [[Жұбатқан]] || 10 |- ! 14841 | [[Клариса]] || 10 |- ! 14842 | [[Зейнаш]] || 10 |- ! 14843 | [[Капиталина]] || 10 |- ! 14844 | [[Зирегул]] || 10 |- ! 14845 | [[Катшагуль]] || 10 |- ! 14846 | [[Жеміскүл]] || 10 |- ! 14847 | [[Изабэлла]] || 10 |- ! 14848 | [[Женыскуль]] || 10 |- ! 14849 | [[Коныскуль]] || 10 |- ! 14850 | [[Жұмағаным]] || 10 |- ! 14851 | [[Канижамал]] || 10 |- ! 14852 | [[Жұмакул]] || 10 |- ! 14853 | [[Зейпин]] || 10 |- ! 14854 | [[Иралия]] || 10 |- ! 14855 | [[Зылыйха]] || 10 |- ! 14856 | [[Ираш]] || 10 |- ! 14857 | [[Зарета]] || 10 |- ! 14858 | [[Жеңісгул]] || 10 |- ! 14859 | [[Кербезхан]] || 10 |- ! 14860 | [[Ирсалат]] || 10 |- ! 14861 | [[Кинжебике]] || 10 |- ! 14862 | [[Зілиха]] || 10 |- ! 14863 | [[Кокей]] || 10 |- ! 14864 | [[Жемісхан]] || 10 |- ! 14865 | [[Камаджай]] || 10 |- ! 14866 | [[Искуль]] || 10 |- ! 14867 | [[Королай]] || 10 |- ! 14868 | [[Ия]] || 10 |- ! 14869 | [[Жәнібек]] || 10 |- ! 14870 | [[Ізгіжан]] || 10 |- ! 14871 | [[Жәудіркөз]] || 10 |- ! 14872 | [[Іңкәрлім]] || 10 |- ! 14873 | [[Замия]] || 10 |- ! 14874 | [[Змарзат]] || 10 |- ! 14875 | [[Каталина]] || 10 |- ! 14876 | [[Забирахан]] || 10 |- ! 14877 | [[Катимаш]] || 10 |- ! 14878 | [[К]] || 10 |- ! 14879 | [[Ибира]] || 10 |- ! 14880 | [[Зовре]] || 10 |- ! 14881 | [[Зәкия]] || 10 |- ! 14882 | [[Кавсар]] || 10 |- ! 14883 | [[Жибекуль]] || 10 |- ! 14884 | [[Кадели]] || 10 |- ! 14885 | [[Жумкен]] || 10 |- ! 14886 | [[Кадеш]] || 10 |- ! 14887 | [[Кәмпит]] || 10 |- ! 14888 | [[Жиналган]] || 10 |- ! 14889 | [[Жупат]] || 10 |- ! 14890 | [[Жәзигүл]] || 10 |- ! 14891 | [[Княз]] || 10 |- ! 14892 | [[Кадирсиз]] || 10 |- ! 14893 | [[Коншаим]] || 10 |- ! 14894 | [[Зеберкүл]] || 10 |- ! 14895 | [[Кальжан]] || 10 |- ! 14896 | [[Казигуль]] || 10 |- ! 14897 | [[Жарасқан]] || 10 |- ! 14898 | [[Казиман]] || 10 |- ! 14899 | [[Камиша]] || 10 |- ! 14900 | [[Кайнаркул]] || 10 |- ! 14901 | [[Көгершин]] || 10 |- ! 14902 | [[Зохра]] || 10 |- ! 14903 | [[Жаслана]] || 10 |- ! 14904 | [[Жархынгул]] || 10 |- ! 14905 | [[Капила]] || 10 |- ! 14906 | [[Кайнике]] || 10 |- ! 14907 | [[Капитолина]] || 10 |- ! 14908 | [[Зохре]] || 10 |- ! 14909 | [[Карасаш]] || 10 |- ! 14910 | [[Кайпжамал]] || 10 |- ! 14911 | [[Зернекуль]] || 10 |- ! 14912 | [[Кайрбану]] || 10 |- ! 14913 | [[Карчига]] || 10 |- ! 14914 | [[Кайргуль]] || 10 |- ! 14915 | [[Касият]] || 10 |- ! 14916 | [[Жолдыкуль]] || 10 |- ! 14917 | [[Жолды]] || 10 |- ! 14918 | [[Зояа]] || 10 |- ! 14919 | [[Зания]] || 10 |- ! 14920 | [[Зубайля]] || 10 |- ! 14921 | [[Катича]] || 10 |- ! 14922 | [[Жуайрия]] || 10 |- ! 14923 | [[Каукерхан]] || 10 |- ! 14924 | [[Кайыргул]] || 10 |- ! 14925 | [[Кельбет]] || 10 |- ! 14926 | [[Какимаш]] || 10 |- ! 14927 | [[Жумахия]] || 10 |- ! 14928 | [[Зукар]] || 10 |- ! 14929 | [[Кенжахан]] || 10 |- ! 14930 | [[Каламказ]] || 10 |- ! 14931 | [[Жаңылжан]] || 10 |- ! 14932 | [[Зибо]] || 10 |- ! 14933 | [[Кеніш]] || 10 |- ! 14934 | [[Калбуви]] || 10 |- ! 14935 | [[Керимкыз]] || 10 |- ! 14936 | [[Жаныскул]] || 10 |- ! 14937 | [[Кермехас]] || 10 |- ! 14938 | [[Зивагул]] || 10 |- ! 14939 | [[Зәмзәмгүл]] || 10 |- ! 14940 | [[Калжамал]] || 10 |- ! 14941 | [[Зейкен]] || 10 |- ! 14942 | [[Зернегуль]] || 10 |- ! 14943 | [[Кирмизы]] || 10 |- ! 14944 | [[Калигул]] || 10 |- ! 14945 | [[Китабия]] || 10 |- ! 14946 | [[Зулхиза]] || 10 |- ! 14947 | [[Кляй]] || 10 |- ! 14948 | [[Каликул]] || 10 |- ! 14949 | [[Койкын]] || 10 |- ! 14950 | [[Калиманұр]] || 10 |- ! 14951 | [[Колдикиз]] || 10 |- ! 14952 | [[Калимхан]] || 10 |- ! 14953 | [[Коныржан]] || 10 |- ! 14954 | [[Калу]] || 10 |- ! 14955 | [[Зебогул]] || 10 |- ! 14956 | [[Женіскүл]] || 10 |- ! 14957 | [[Данья]] || 10 |- ! 14958 | [[Ерсинкуль]] || 10 |- ! 14959 | [[Гүлберген]] || 10 |- ! 14960 | [[Гульфатима]] || 10 |- ! 14961 | [[Гульмия]] || 10 |- ! 14962 | [[Гульгасыл]] || 10 |- ! 14963 | [[Гульжаина]] || 10 |- ! 14964 | [[Әйзере]] || 10 |- ! 14965 | [[Гульвар]] || 10 |- ! 14966 | [[Джаксыгуль]] || 10 |- ! 14967 | [[Динакүл]] || 10 |- ! 14968 | [[Гүлсерен]] || 10 |- ! 14969 | [[Әдинә]] || 10 |- ! 14970 | [[Гульза]] || 10 |- ! 14971 | [[Ерина]] || 10 |- ! 14972 | [[Гүлсерік]] || 10 |- ! 14973 | [[Гульзахра]] || 10 |- ! 14974 | [[Гульсумай]] || 10 |- ! 14975 | [[Гульсагида]] || 10 |- ! 14976 | [[Гулсм]] || 10 |- ! 14977 | [[Гүлпатша]] || 10 |- ! 14978 | [[Әлифа]] || 10 |- ! 14979 | [[Джанай]] || 10 |- ! 14980 | [[Әліма]] || 10 |- ! 14981 | [[Деянира]] || 10 |- ! 14982 | [[Гульмейра]] || 10 |- ! 14983 | [[Дәурия]] || 10 |- ! 14984 | [[Гульзам]] || 10 |- ! 14985 | [[Гүлшехра]] || 10 |- ! 14986 | [[Әлфинұр]] || 10 |- ! 14987 | [[Ерик]] || 10 |- ! 14988 | [[Донагул]] || 10 |- ! 14989 | [[Жаналия]] || 10 |- ! 14990 | [[Гулора]] || 10 |- ! 14991 | [[Жанас]] || 10 |- ! 14992 | [[Гүлзейне]] || 10 |- ! 14993 | [[Дженнет]] || 10 |- ! 14994 | [[Гульбаршим]] || 10 |- ! 14995 | [[Дастан]] || 10 |- ! 14996 | [[Дамей]] || 10 |- ! 14997 | [[Жандина]] || 10 |- ! 14998 | [[Гульнафист]] || 10 |- ! 14999 | [[Гульшархан]] || 10 |- ! 15000 | [[Гүлсінхан]] || 10 |} |} == Тағы қараңыз == * [[Қазақ есімдері]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан халқының есімдері}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақ есімдері]] 1ge8qc0ghttq0tjlul4h5c3z8qa1tey 3 778581 3579550 2026-04-09T09:57:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579550 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Abslakak}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:57, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) gxth4qr3xbppgammexvjwlkau9tnit9 3 778583 3579580 2026-04-09T10:31:34Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579580 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Еркебұлан Орынбасар}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:31, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) f5shsh9iszgu9mg75u0wv038co4c6td 14 778584 3579605 2026-04-09T10:48:47Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: [[Санат:Ресей қалалары]] 3579605 wikitext text/x-wiki [[Санат:Ресей қалалары]] bj7u4lr1klv3kawis52x727vi3cr9mg 0 778585 3579614 2026-04-09T10:53:14Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңі]]зінде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқта... 3579614 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңі]]зінде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} alnmpov77tignzommcwl3204w098upl 3579615 3579614 2026-04-09T10:54:03Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Албаниядағы туризм|Албаниядағы туризм]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3579615 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңі]]зінде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] qmc95qaqvs8l1f54w3ciadywon2j206 3579618 3579615 2026-04-09T10:54:55Z Мағыпар 100137 3579618 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] bal6kt9cxp9dheizope1ucq9w7939o0 3579643 3579618 2026-04-09T11:06:10Z Мағыпар 100137 толықтыру 3579643 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] iyyd9577cby3xy4vd63cqjj2u0d4njx 3579649 3579643 2026-04-09T11:07:42Z Мағыпар 100137 дереккөз 3579649 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] 098e0yyx4qyjv84fw0yth5weq5zrev0 3579669 3579649 2026-04-09T11:18:10Z Мағыпар 100137 толықтыру 3579669 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] jc4tcpavbi8xwzqq4oje0g6cp9e4jim 3579675 3579669 2026-04-09T11:22:55Z Мағыпар 100137 толықтыру 3579675 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера — Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] 5rcjb0p4hbzo4ia07zogt7tvknq34eg 3579681 3579675 2026-04-09T11:27:12Z Мағыпар 100137 /* Туризм */ толықтыру 3579681 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] 8hmv0vqptp8iczzrx8xcw1q349b70xt 3579690 3579681 2026-04-09T11:29:42Z Мағыпар 100137 /* Туризм */ толықтыру 3579690 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. '''Кепаро-Фшат: Дәстүр рухы.''' Төбелердің ойыстарында, одан әрі ішкі жағында дәстүрлі өмір салты сақталған. Мұнда ескі үйлері мен жағалау мен тау аңғарларына қарайтын көрініс алаңдарына апаратын тар аллеялары бар ежелгі Кепаро Фшат ауылы орналасқан. Бұл Албанияның шынайы рухын сезіну және грек Корфу аралының үстіндегі күн батуын тамашалау үшін тамаша орын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] ls3gwi2y9bk5l8k75evhf3vkw4jmxxo 3579698 3579690 2026-04-09T11:34:17Z Мағыпар 100137 /* Туризм */ толықтыру 3579698 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. '''Кепаро-Фшат: Дәстүр рухы.''' Төбелердің ойыстарында, одан әрі ішкі жағында дәстүрлі өмір салты сақталған. Мұнда ескі үйлері мен жағалау мен тау аңғарларына қарайтын көрініс алаңдарына апаратын тар аллеялары бар ежелгі Кепаро Фшат ауылы орналасқан. Бұл Албанияның шынайы рухын сезіну және грек Корфу аралының үстіндегі күн батуын тамашалау үшін тамаша орын. '''Фойнике: Эпир мұрасы.''' Албан Ривьерасындағы тағы бір әдемі жер — Фойнике қаласы, ол бір кездері ежелгі грек Эпир патшалығының ірі орталығы болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған. Мұнда эллиндік театр және туннельдермен байланысқан коммунистік бункерлер кешені бар == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] c6ncyu0pkq7ktzbtg0ksxttkslz9s3o 3579720 3579698 2026-04-09T11:38:46Z Мағыпар 100137 /* Туризм */ 3579720 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. '''Кепаро-Фшат: Дәстүр рухы.''' Төбелердің ойыстарында, одан әрі ішкі жағында дәстүрлі өмір салты сақталған. Мұнда ескі үйлері мен жағалау мен тау аңғарларына қарайтын көрініс алаңдарына апаратын тар аллеялары бар ежелгі Кепаро Фшат ауылы орналасқан. Бұл Албанияның шынайы рухын сезіну және грек Корфу аралының үстіндегі күн батуын тамашалау үшін тамаша орын. '''Фойнике: Эпир мұрасы.''' Албан Ривьерасындағы тағы бір әдемі жер — Фойнике қаласы, ол бір кездері ежелгі грек Эпир патшалығының ірі орталығы болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған. Мұнда эллиндік театр және туннельдермен байланысқан коммунистік бункерлер кешені бар. '''Бутринт: Тарих қазынасы.''' Бутринт көлі — Албания Ривьерасындағы тағы бір көрікті жер. Шын мәнінде, бұл Ион теңізімен канал арқылы жалғасқан мүйіс. Жақын жерде 2500 жылдық тарихы бар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ежелгі Бутринт қаласы орналасқан. Онда грек, рим, византиялық және венециялық ғимараттар тоғысқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] pjsidxcpkuc2bblr35h38de39o807uy 3579727 3579720 2026-04-09T11:42:48Z Мағыпар 100137 /* Туризм */ дереккөз 3579727 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. '''Кепаро-Фшат: Дәстүр рухы.''' Төбелердің ойыстарында, одан әрі ішкі жағында дәстүрлі өмір салты сақталған. Мұнда ескі үйлері мен жағалау мен тау аңғарларына қарайтын көрініс алаңдарына апаратын тар аллеялары бар ежелгі Кепаро Фшат ауылы орналасқан. Бұл Албанияның шынайы рухын сезіну және грек Корфу аралының үстіндегі күн батуын тамашалау үшін тамаша орын. '''Фойнике: Эпир мұрасы.''' Албан Ривьерасындағы тағы бір әдемі жер — Фойнике қаласы, ол бір кездері ежелгі грек Эпир патшалығының ірі орталығы болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған. Мұнда эллиндік театр және туннельдермен байланысқан коммунистік бункерлер кешені бар. '''Бутринт: Тарих қазынасы.''' Бутринт көлі — Албания Ривьерасындағы тағы бір көрікті жер. Шын мәнінде, бұл Ион теңізімен канал арқылы жалғасқан мүйіс. Жақын жерде 2500 жылдық тарихы бар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ежелгі Бутринт қаласы орналасқан. Онда грек, рим, византиялық және венециялық ғимараттар тоғысқан.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YL5F8AC1e3W2jmM1?ysclid=mnr87d9ubn507826157|title=Пляжи Албанской ривьеры – дивные лазурные берега Ионического моря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] amq3wrczelmdjb94hgq4ggqq2w3vl7g 3579730 3579727 2026-04-09T11:44:13Z Мағыпар 100137 /* Туризм */ дереккөз 3579730 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. '''Кепаро-Фшат: Дәстүр рухы.''' Төбелердің ойыстарында, одан әрі ішкі жағында дәстүрлі өмір салты сақталған. Мұнда ескі үйлері мен жағалау мен тау аңғарларына қарайтын көрініс алаңдарына апаратын тар аллеялары бар ежелгі Кепаро Фшат ауылы орналасқан. Бұл Албанияның шынайы рухын сезіну және грек Корфу аралының үстіндегі күн батуын тамашалау үшін тамаша орын. '''Фойнике: Эпир мұрасы.''' Албан Ривьерасындағы тағы бір әдемі жер — Фойнике қаласы, ол бір кездері ежелгі грек Эпир патшалығының ірі орталығы болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған. Мұнда эллиндік театр және туннельдермен байланысқан коммунистік бункерлер кешені бар. '''Бутринт: Тарих қазынасы.''' Бутринт көлі — Албания Ривьерасындағы тағы бір көрікті жер. Шын мәнінде, бұл Ион теңізімен канал арқылы жалғасқан мүйіс. Жақын жерде 2500 жылдық тарихы бар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ежелгі Бутринт қаласы орналасқан. Онда грек, рим, византиялық және венециялық ғимараттар тоғысқан.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YL5F8AC1e3W2jmM1?ysclid=mnr87d9ubn507826157|title=Пляжи Албанской ривьеры – дивные лазурные берега Ионического моря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://travelask.ru/blog/posts/48054-albanskaya-riviera-i-za-chto-ee-nazyvayut-evropeyskimi-maldi|title=Албанская Ривьера и за что ее называют европейскими Мальдивами|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] 8fgola6p48bxy8rq5sm2vgl4f45788n 3579733 3579730 2026-04-09T11:48:18Z Мағыпар 100137 дереккөз 3579733 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. '''Кепаро-Фшат: Дәстүр рухы.''' Төбелердің ойыстарында, одан әрі ішкі жағында дәстүрлі өмір салты сақталған. Мұнда ескі үйлері мен жағалау мен тау аңғарларына қарайтын көрініс алаңдарына апаратын тар аллеялары бар ежелгі Кепаро Фшат ауылы орналасқан. Бұл Албанияның шынайы рухын сезіну және грек Корфу аралының үстіндегі күн батуын тамашалау үшін тамаша орын. '''Фойнике: Эпир мұрасы.''' Албан Ривьерасындағы тағы бір әдемі жер — Фойнике қаласы, ол бір кездері ежелгі грек Эпир патшалығының ірі орталығы болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған. Мұнда эллиндік театр және туннельдермен байланысқан коммунистік бункерлер кешені бар. '''Бутринт: Тарих қазынасы.''' Бутринт көлі — Албания Ривьерасындағы тағы бір көрікті жер. Шын мәнінде, бұл Ион теңізімен канал арқылы жалғасқан мүйіс. Жақын жерде 2500 жылдық тарихы бар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ежелгі Бутринт қаласы орналасқан. Онда грек, рим, византиялық және венециялық ғимараттар тоғысқан.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YL5F8AC1e3W2jmM1?ysclid=mnr87d9ubn507826157|title=Пляжи Албанской ривьеры – дивные лазурные берега Ионического моря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://travelask.ru/blog/posts/48054-albanskaya-riviera-i-za-chto-ee-nazyvayut-evropeyskimi-maldi|title=Албанская Ривьера и за что ее называют европейскими Мальдивами|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Жағажайлары == Албания жағажайлары мөлдір суларымен және табиғи сұлулығымен таң қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://zakordon.24tv.ua/ru/pljazhi-albanii-napominajut-maldivy-luchshie-lokacii-ceny-otdyh_n2356786|title=Мальдивы Европы: доступные локации Албании, не уступающие роскошному курорту|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] tc9m1wgrpfoaa88xb5bv77jbdmz1mfh 3579745 3579733 2026-04-09T11:53:50Z Мағыпар 100137 /* Жағажайлары */ толықтыру 3579745 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. '''Кепаро-Фшат: Дәстүр рухы.''' Төбелердің ойыстарында, одан әрі ішкі жағында дәстүрлі өмір салты сақталған. Мұнда ескі үйлері мен жағалау мен тау аңғарларына қарайтын көрініс алаңдарына апаратын тар аллеялары бар ежелгі Кепаро Фшат ауылы орналасқан. Бұл Албанияның шынайы рухын сезіну және грек Корфу аралының үстіндегі күн батуын тамашалау үшін тамаша орын. '''Фойнике: Эпир мұрасы.''' Албан Ривьерасындағы тағы бір әдемі жер — Фойнике қаласы, ол бір кездері ежелгі грек Эпир патшалығының ірі орталығы болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған. Мұнда эллиндік театр және туннельдермен байланысқан коммунистік бункерлер кешені бар. '''Бутринт: Тарих қазынасы.''' Бутринт көлі — Албания Ривьерасындағы тағы бір көрікті жер. Шын мәнінде, бұл Ион теңізімен канал арқылы жалғасқан мүйіс. Жақын жерде 2500 жылдық тарихы бар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ежелгі Бутринт қаласы орналасқан. Онда грек, рим, византиялық және венециялық ғимараттар тоғысқан.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YL5F8AC1e3W2jmM1?ysclid=mnr87d9ubn507826157|title=Пляжи Албанской ривьеры – дивные лазурные берега Ионического моря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://travelask.ru/blog/posts/48054-albanskaya-riviera-i-za-chto-ee-nazyvayut-evropeyskimi-maldi|title=Албанская Ривьера и за что ее называют европейскими Мальдивами|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Жағажайлары == Албания жағажайлары мөлдір суларымен және табиғи сұлулығымен таң қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://zakordon.24tv.ua/ru/pljazhi-albanii-napominajut-maldivy-luchshie-lokacii-ceny-otdyh_n2356786|title=Мальдивы Европы: доступные локации Албании, не уступающие роскошному курорту|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> * '''Борш''' — Борштың ұзын және кең жағажайы ақ ұсақ малтатаспен жабылған. Қонақ үйлердің жанындағы аумақтар қолшатырлар мен шезлонгтарды жалға алуға арналған, сондай-ақ барлығына тегін аймақтар бар. Теңіз суы Саранда немесе Ксамил сияқты жерлерге қарағанда 1-2°C салқын, бірақ шомылу ыңғайлы. Маусым қызған кезеңіндн ауа температурасы 30°C және одан жоғарыға жетеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] 5w2xpueoddapoc8r3y7gyyhdcf7kx4i 3579746 3579745 2026-04-09T11:54:46Z Мағыпар 100137 /* Жағажайлары */ дереккөз 3579746 wikitext text/x-wiki '''Албанская Ривьера''' ({{Lang-sq|Riviera shqiptare}}) — [[Албания]]ның оңтүстік-батысындағы тік жағалаулық учаскенің атауы. Ривьера Саранданың солтүстігіндегі [[Ион теңізі]]нде орналасқан және [[Адрия теңізі]] басталатын Влерадан оңтүстікке қарай Логара асуында (1027 м) аяқталады. == Географиясы == Ион теңізі бойында созылған Албан Ривьерасы көгілдір сулардың, оқшауланған шығанақтардың орналасуымен сипатталады. Химара, Дхерми және Ксамил танымал жерлер және жағалаулары мен мөлдір суларын ұсынады. ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра ескерткіші болып табылатын Бутринт ұлттық паркі табиғи сұлулықты археологиялық ғажайыптармен біріктіреді.<ref>{{citeweb|url=https://idaoffice.org/kk/posts/albaniyada-barar-e%25d2%25a3-zha%25d2%259bsy-zherler/?ysclid=mnrcj2link2762411|title=Албанияда барар ең жақсы жерлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> Албания Ривьерасы — Ион теңізі бойындағы жағалау сызығының шамамен 100 км-ге созылып жатқан бөлігі. Логара асуы 1043 метр биіктікте орналасқан. == Туризм == '''Влера: Тәуелсіздік бесігі.''' Ривьера бойымен саяхат көбінесе қазіргі Албания мемлекетінің туған жері болып саналатын Влера қаласынан басталады. Мұнда Албания тарихымен танысуға болады. Тәуелсіздікке арналған мұражай бар. '''Орикум: Ежелгі империялардың порты.''' Влера шығанағының оңтүстігінде орналасқан, ол бір кездері маңызды сауда порты және алтыншы ғасырдан бастап империялар үшін баспана болған. Мұнда эллиндік айлақтың қирандыларын, Византия бекіністерін, рим үйлерін және грек театрын көруге болады. '''Кепаро-Фшат: Дәстүр рухы.''' Төбелердің ойыстарында, одан әрі ішкі жағында дәстүрлі өмір салты сақталған. Мұнда ескі үйлері мен жағалау мен тау аңғарларына қарайтын көрініс алаңдарына апаратын тар аллеялары бар ежелгі Кепаро Фшат ауылы орналасқан. Бұл Албанияның шынайы рухын сезіну және грек Корфу аралының үстіндегі күн батуын тамашалау үшін тамаша орын. '''Фойнике: Эпир мұрасы.''' Албан Ривьерасындағы тағы бір әдемі жер — Фойнике қаласы, ол бір кездері ежелгі грек Эпир патшалығының ірі орталығы болған. Бүгінде тек қирандылар ғана қалған. Мұнда эллиндік театр және туннельдермен байланысқан коммунистік бункерлер кешені бар. '''Бутринт: Тарих қазынасы.''' Бутринт көлі — Албания Ривьерасындағы тағы бір көрікті жер. Шын мәнінде, бұл Ион теңізімен канал арқылы жалғасқан мүйіс. Жақын жерде 2500 жылдық тарихы бар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ежелгі Бутринт қаласы орналасқан. Онда грек, рим, византиялық және венециялық ғимараттар тоғысқан.<ref>{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/YL5F8AC1e3W2jmM1?ysclid=mnr87d9ubn507826157|title=Пляжи Албанской ривьеры – дивные лазурные берега Ионического моря|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://travelask.ru/blog/posts/48054-albanskaya-riviera-i-za-chto-ee-nazyvayut-evropeyskimi-maldi|title=Албанская Ривьера и за что ее называют европейскими Мальдивами|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Жағажайлары == Албания жағажайлары мөлдір суларымен және табиғи сұлулығымен таң қалдырады.<ref>{{citeweb|url=https://zakordon.24tv.ua/ru/pljazhi-albanii-napominajut-maldivy-luchshie-lokacii-ceny-otdyh_n2356786|title=Мальдивы Европы: доступные локации Албании, не уступающие роскошному курорту|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> * '''Борш''' — Борштың ұзын және кең жағажайы ақ ұсақ малтатаспен жабылған. Қонақ үйлердің жанындағы аумақтар қолшатырлар мен шезлонгтарды жалға алуға арналған, сондай-ақ барлығына тегін аймақтар бар. Теңіз суы Саранда немесе Ксамил сияқты жерлерге қарағанда 1-2°C салқын, бірақ шомылу ыңғайлы. Маусым қызған кезеңіндн ауа температурасы 30°C және одан жоғарыға жетеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.pac.ru/ast/guide/albania/borsch/?ysclid=mnrdr09vh6766410807|title=Страны / Албания / Борш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-04-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Албаниядағы туризм]] 4dwcsygmd42uw46qtq2kvdxyq77yhpd 3 778586 3579672 2026-04-09T11:20:59Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579672 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ANL-MF}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:20, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) pnf173htna2dzhg2fyu9qsoqzn915iv 3 778587 3579728 2026-04-09T11:43:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3579728 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Zhaniya yerikovna}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 16:43, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) ewdsug1wbjyixfi5koglhhrec7somk3